40 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb68d55293286aa2162884da046053d3.pdf 35ea4d59e9cadc08781000b4995f5eb4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4177 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource kufry ludowe - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3895 Title A name given to the resource Ludowe kufry okuwane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.46-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Fryś L U D O W E K U F W meblarstwie warstw elitarnych kufry pojawia­ ją się powszechnie dopiero w okresie baroku; spora­ dycznie występują jednak znacznie wcześniej. Pier­ wowzoru tego sprzętu można byłoby szukać w for­ mach mebli schówkowych starożytnego Egiptu . Sprzęty zbliżone kształtem do kufra występują w po­ czątkach XV w. (ryc. I ) . W X V I I wieku kufry znajdują zastosowanie przede wszystkim jako sprzęt podróżny, nie wywierając większego wpływu na urządzenie stylowego wnętrza. Tym należy prawdo­ podobnie tłumaczyć fakt, że w publikacjach z za­ kresu meblarstwa zamieszczano niewiele stosunkowo reprodukcji kufrów. 1 2 Przeznaczenie kufrów znalazło wyraz w ich formie. Wypukłe wieko zwiększało nieco pojemność; dzięki ukośnemu zwężeniu ścianek w kierunku dna łatwiej było przytroczyć kufer w tyle karety . Solidne, na ogół zdobione okucie, złożone z kilku żelaznych pa­ sów, wzmacniało konstrukcję. 3 W meblarstwie ludowym na terenie Europy za­ chodniej kufry pojawiają się stosunkowo wcześnie. Publikowane zabytki z końca X V I I I w. (ryc. 2 ) zachowują dużo typowych cech kufrów stylowych,' co widoczne jest przede wszystkim w bardzo deko­ racyjnych okuciach: stosowano wówczas kilka tech­ nik zdobniczych, jak profilowanie krawędzi okuć, ażurowanie, wyklepywanie. Do tej właśnie grupy, stosunkowo niewiele różniącej się od form stylo­ wych, należą na terenie Polski kufry, które wystę­ pują wzdłuż jej granic zachodnich — na Śląsku , w Wielkopolsce (ryc. 4), a także na Pomorzu i Ma­ zurach . Datowane są one przeważnie na wiek X V I I I i pierwszą połowę X I X wieku. Natomiast w Polsce środkowej i wschodniej meble te przyjmują się naj­ wcześniej w środowisku małomiasteczkowym, skąd — podobnie jak i z wiejskich kolonii niemieckich lub holenderskich — przedostają się w I I połowie X I X i w początkach X X w. do chałup chłopskich. Okres rozpowszechniania się kufrów na tych tere­ nach następował w związku z wzrostem stopy życio­ wej Chłopów oraz zmianą mody. Kufry, wyrabiane przez miejskich stolarzy początkowo prawdopodob­ nie na potrzeby dworów 1 mieszczan, przyjmują się na wsi, wypierając skrzynie, przeważnie barwnie malowane. Sporo kufrów przynieśli na wieś reemi­ granci i emigranci sezonowi. Małych kuferków za­ częli używać chłopcy powołani do wojska czy szu­ kające służby dziewczęta. Przede wszystkim jednak służyły kufry, tak samo jak i skrzynie, do przecho­ wywania odzieży i stanowiły nieodłączny element wyprawy młodej mężatki. Szybkiego stosunkowo rozpowszechnienia kufrów na wsi nie można tłumaczyć względami ściśle użyt­ kowymi, gdyż — poza tym, że są trwalsze — nie 4 3 6 7 RY O K U W A N E wykazują w użytkowaniu większych walorów niż skrzynie, pomimo że pod względem formy różnią się od nich dość znacznie. Kufry są na ogół bardziej smukłe, posiadają wieka o łukowatym przekroju oraz zwężające się w kierunku dna ściany szczytowe. Do wyjątków należą kufry o zwężających się również ścianach dłuższych; takie okazy zanotowano na te­ renie powiatu sandomierskiego . Rzadko stosunko­ wo się zdarza, by wszystkie ściany boczne były pro­ stopadłe do dna". Kufry tego typu występują prze­ ważnie na tych samych terenach co typ wymieniony na początku. W związku z powyższym nie znajduje potwierdzenia pogląd W. Dynowslkiego, który usiłuje wyznaczyć granicę pomiędzy „zachodnim" typem kufra o ścianach pionowych, a „wschodnim" o ścia­ nach szczytowych zwężających się k u dołowi . 8 10 Pod względem konstrukcji kufry ludowe nie różnią się wiele od skrzyń. Ściany kufrów wykonuje się z desek, przeważnie sosnowych, połączonych z sobą na kołki i sklejonych wzdłuż krawędzi. Boki ścian są związane z sobą na „cynki". Według informacji z Sokółki (woj. białostockie), wieko zbudowane jest w całości wraz z pudłem, a następnie od niego od­ cięte, co gwarantuje dokładne dopasowanie do siebie obu części. Dno przybite jest do ścian bocznych gwoździami. Podstawę kufra stanowią drewniane lub metalowe nóżki, względnie k ó ł k a . Do rzadkości na­ leżą kufry o pełnej podstawie wykonanej z profilo­ wanych desek (np. kufer z Wistki Królewskiej — ryc. 3), podobnie jak „podnóżek" w skrzyniach ma­ lowanych. Zewnętrzna powierzchnia kufra jest naj­ częściej malowana jednobarwnie na zielono, brązowo lub żółto, przy czym okucia zwykle podkreślone są czarną farbą. Wyjątkowo spotyka się kufry malo­ wane wzorzyście. Przykładem tego mogą być mazerowane kufry z Jeżowa w pow. Brzeziny, podlaskie z Siemiatycz lub też ozdobione techniką stemplową kufry z wschodnich obszarów województwa biało­ stockiego. Ważną częścią konstrukcyjną, a równocześnie głównym elementem dekoracyjnym kufrów ludowych są okucia. Do wyjątków należą kufry z ośrodków stolarskich, jak np. Jeżów i Ujazd (pow. Brzeziny), gdzie żelazne okucia ograniczają się wyłącznie do zawiasów i zamków. Niekiedy zamiast lub obok okuć zdarzają się ich naśladownictwa, malowane czarną farbą . Przeważającą większość stanowią jednak kufry okuwane. Możliwości rozmieszczenia okuć wy­ korzystane przy wyrobie omawianych tu kufrów sprowadzają się do kilkunastu schematów (tabl. I). Czasem okute jest tylko wieko. Okucia złożone z 3—4 pasów umieszczone są na wieku równolegle wzglą­ dem siebie, a prostopadle do dłuższego boku, na ścianie licowej sięgają jego krawędzi, przy czym pas lt 12 �Rj/c. J. Skrzynia gotycka z Elbląga. Przeł. ,XTV/XV w. Reprod. z: H. K. Klasen, Ostpreussen. Ryc. 2. Kufer z 1797 r. Soppenrade, Brandenbur­ gia. Reprod. z: W. Linder, Mart Brandenburg. Ryc. 3. Kufer z r. 1760. Wielkopolska. Muzeum w Kaliszu. 3 �Ryc. 4. Kujer z Wistki Królewskiej, środkowy lub pasy boczne przedłużone są wrzeciądzami (tafol. I , 1, 3—5). Boki kufra są wówczas zu­ pełnie nie okute lub wzmocnione na narożnikach poprzecznymi skówkami (tabl. I , 5). Częściej jednak występują kufry, na których okucia w ilości 2, 3, 4 lub 5 pasów biegną równolegle w poprzek długości kufra (tabl. I , 6—18). Najbardziej rozpowszechnio­ nym typem jest układ okuć złożony z pięciu pasów (tabl. I , 16), który występuje w powiatach: Sando­ mierz, Busko, Końskie, Parczew, Łuków, Biała Pod­ laska, Hajnówka, Sokółka, oraz układ czterech pa­ sów pełnych z piątym ograniczającym się tylko do wieka (tabl. I , 14), notowany w powiatach: Bielsk Podlaski, Sokółka, Hajnówka, Opatów, Iłża, Opocz­ no, Lublin. Jak wynika z powyższego, do najczęściej spotykanych układów okuć na wiekach należy układ 3—5 pasów równoległych, przy czym pasy skrajne są przesunięte nieco k u środkowi (tabl. I , 27, 30, 36), lub też załamane wzdłuż swej długości obejmują z dwu stron krawędzie kufra (tabl. I , 28, 29, 31—35). Rzadziej dodatkowe wzmocnienie wieka stanowią jedno, dwa lub cztery okucia prostopadłe do po­ przednich, co daje w wyniku kratę (tabl. I , 34—5). Ten ostatni sposób rozmieszczania okuć stosowany jest w Kieleckiem (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kielce), a także w Białostockiem (Hajnówka, So­ kółka). Okucia wykonywane są z grubej blachy żelaznej walcowanej lub kutej, a częściej z cienkiej, tzw. 48 pow. Włocławek. „bednarki". Ponieważ obróbka tej ostatniej jest dość łatwa, więc okucia takie sporządzają sami stolarze. W przeciwieństwie do typowych dla kufrów zachod­ nioeuropejskich okuć o wyklepywanej dekoracji wy­ pukłej, w ludowych kufrach polskich (wyłączając wymienione wyżej tereny pograniczne, położone na zachodzie kraju) okucia są zawsze zupełnie płaskie. Rozpowszechnione jest natomiast ozdobne formo­ wanie krawędzi okuć. Przeważnie występuje ono na pasach skrajnych, co wynika także ze względów praktycznych. Taśma blaszana zgięta wzdłuż pod ką­ tem prostym obejmuje dwie płaszczyzny ścian. Wy­ cięcie w zęby przynajmniej jednej jej części zapo­ biega marszczeniu się blachy na wypukłości wieka, Wycięcia bywają na ogół dość zróżnicowane. Spo­ tyka się krawędź taśmy wyciętą w zęby ostre i za­ okrąglone, łuki, linię falistą i inne motywy o bardziej skomplikowanym profilu (tabl. I I ) . Prawdopodobnie niektóre wykroje okuć krawędziowych (tabl. 11, 3 i 9, 11) powstawały równocześnie przez rozcięcie na dwie części szerszego paska blachy, gdyż profil jednego stanowi negatyw drugiego profilu. Spos6b ten, stosowany m. in. przez stolarzy przy wycinaniu tzw. „wiatrówek" do ozdoby szczytów domów, po­ zwala na maksymalną oszczędność materiału. Największe bogactwo profilowanych okuć krawę­ dziowych spotyka Się na terenie Kielecczyzny, zwłaszcza w powiatach Busko, Chmielnik, Sando­ mierz, a także w pow. Opałów, Końskie, Kielce, �= ł» = T i i • i • i F 1 = = • C 10 1 • 11 1 • 117 11 113 H. ML E 15 19 26 2? 28 29 30 31 12 I 33 3<. 35 36 Tobî. I . Schematy okuć na ścianach i wiekach kufrów. Okucia ścian frontowych: 1. Sasiny, pow. Bielsk Podl.; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 2. Pietkowo i Danilowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Białystok; 3. Chroboty, pow. Bielsk Podlaski; 4. Wąsosz, pow. Grajewo; 5. Topczewo i Wyszki, pow. Bielsk Podl. oraz pow. Siedlce; 6. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 7. Pyrzyce, r. 1858; 8. Nowogród, pow. Łomża; Leszczewek, pow. Suwałki; 9. Siekluki, Zakrzewo, Augustowo, Warpechy, Wólka, Filipy, pow. Bielsk Podlaski; Dziatkowice, pow. Siemiatycze; Laskowice, ,pow. Sokołów; Roboły, pow. Białystok; 10. pow. Bił­ goraj; 11. Hajnówka; 12. Staniątki, pow. Kraków,r. 1870; 13. Hajnówka; Krasnobród, pow. Zamość; Szudzia­ łowo, pow. Sokółka; Choroszcz, pow. Białystok; Konary, pow. Sandomierz; 14. Hajnówka; Pawłów, pow. Chełm; Stryki, Ogrodniki i Augustowo, pow. Bielsk Podlaski; Wyrobin, pow. Opoczno; Sadkowice, pow. Iłża; Łopatno, pow. Opatów; 15. Morawica, pow. Kielce; Ostrów pd., pow. Sokółka; 16. Sędziejowice, pow. Busko; Gnojno i Sladków Duży, pow. Busko; Konary, pow. Sandomierz; Odrowąż, pow. Końskie; Łuka, pow. Hajnówka; Sokolany, Bogusze i Szudziałowo, pow. Sokółka; 17. Moszyny, pow. Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 18. Sędziejowice, pow. Busko; 19. Krzyżanowice, pow. Iłża; 20. Dereczanka, pow. Biała Podlaska; Stary Folwark, pow. Suwałki. Okucia ścian szczytowych: 21. Staniątki, pow. Kraków; 22. Kupcie, pow. Siedlce; Rytwiany, pow. Sandomierz; 23. Łopatno, pow. Opatów; Sladków i Moszyny, pow. Busko; Sadko­ wice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Konary, pow. Sandomierz; Nowogród, pow. Łomża; Pawłów, pow. Chełm; Krasnobród, pow. Zamość; Choroszcz, pow. Białystok; Bogusze, pow. Sokółka; Dziatkowice, pow. Sie­ miatycze; Hajnówka, Tarnogród, pow. Biłgoraj; 24. Krzyżanowice, pow. Iłża; Morawica, pow. Kielce; Sędziejowice, pow. Busko; Rytwiany, pow. Sandomierz; Bogusze, pow. Sokółka; Hajnówka; 25. Odrowąż, pow. Końskie; 26. Solec, pow. Iłża. Okucia na wiekach: 27. Pyrzyce (Muzeum w Szczecinie); 28. pow. Sokółka; 29. Tarnogród, pow. Biłgoraj; 30. Sasiny, pow. Bielsk Podlaski; Daniłowo, pow. Łapy; Wasilków, pow. Bia­ łystok; 31. Nowogród, pow. Łomża; 32. pow: Busko; Popławy, pow. Bielsk Podlaski; 33. Krzyżanowice, pow. Iłża; 34. Łopatno, pow. Opatów; 35. Moszyny i Sladków, pow. Busko; Morawica, pow. Kielce; Rytwiany, pow. Sandomierz; Sędziejowice, pow. Busko; Hajnówka; Bogusze, pow. Sokółka; 36. Wincentynów*, pow. Opoczno. a z innych terenów — mp. w powiecie Siemiatycze. Okucia krawędziowe bywają profilowane bądź wzdłuż obu brzegów jednakowo (pow. Busko, Opa­ tów, Sandomierz — tabl. I I , 11), bądź odmiennie (Odrowąż, pow. Końskie i inne — tabl. I I , 14—17). Okucia środkowe posiadają przeważnie krawędzie gładkie, czasem wycięte są na brzegach w linię fa­ listą lub głębsze wręby (pow. Busko). Również z woj. kieleckiego (pow. Busko, Sandomierz, Opatów, Kiel­ ce) pochodzą kufry, w których na środku wieka, pod okuciem, podłożona jest kolista ażurowa tarcz­ ka, średnicy kilkunastu centymetrów, wycięta po­ środku w kształt rozety cyrklowej; niekiedy obra­ mowana jest ona dodatkowo szeregiem kolistych wypustów (tabl. I I I , 2—6). Wyjątkiem w tej grupie jest kufer znaleziony w Ignacowie, pow. Bełżyce, którego front ozdobiony jest sylwetkami ptaków wyciętych z, blachy, umieszczonymi symetrycznie parami po obu stronach pasów wewnętrznych (tabl. I I I , 8, 10, ryc. 5). Również jednorazowo spotkaną 43 �10 11 13 15 li 17 III Tabl. II. Dekoracje krawędziowe okuć: 1. Konary, pow. Sandomierz; 2. Bogusze, pow. Sokółka; 3. Sędziejo­ wice, pow. Busko; Pawłów, pow. Chełm; 4. Moszyny, pow. Busko; Nowosiółki, pow. Biała Podlaska; Roboły, pow. Bielsk Podlaski; Ruda, pow. Chełm; 5. Choroszcz, pow. Białystok; 6. Szudziałowo, pow. Sokółka; 7. Ko­ nary, pow. Sandomierz; 8. Morawica, pow. Kielce; 9. Rytwiany, pow. Sandomierz; 10. Gnojno, pow. Busko; Łopatno, pow. Opatów; Sokółka; 11. Iwaniska, pow. Opatów; Gnojno, pow. Busko; Trzciana Stare, pow. Sokółka; 12. Rytwiany, pow. Sandomierz; Sadkowice, pow. Iłża; 13. Nowogród, pow. Łomża; 14. Odrowąż, Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy pow. Końskie; 15. Wistka Królewska, pow. Włocławek; 16. Wieleń, pow. Czarnków; 17. Moszyny, pow. Busko. Tabl. III. Elementy zdobionych okuć: 1. Wieleń, pow. Czarnków; 2. Krasocin, pow. Włoszczowa; 3. Krzy­ żanowice, pow. Iłża; 4. Brzozowa, pow. Opatów; 5. Maruszów, pow. Iłża; 6. Bronisławów, pow. Opatów; 7 i 12. Ujście, pow. Chodzież; 8 i 10. Ignaców, pow. Bełżyce; 9. Solec, pow. Iłża; 11. Wincentynów, pow, Opoczno. 13. Kufer z pow. Włodawa. �Ryc. 5. Kufer z Wielenia, pow. Czarnków. Ryc. 6. Kufer z Ignacowa, pow. Bełżyce. formą dekoracji jest rozwidlone w dwa łuki okucie kufra z pow. Opoczno (tabl. I I I , 11), wycięte z bar­ dzo cienkiej blachy. Ciekawszą, ale znacznie niniejszą ilościowo grupę stanowią okucia roboty kowalskiej, których deko­ racja powstawała przez rozkuwanie i ażurowanie lub, rzadziej, wybijanie stemplem. Do najbardziej interesujących w tej grupie należą okucia na kufrach pochodzących z dawnych kolonii holenderskich w pow. włodawskim, a wykonanych przed pierwszą wojną światową. Środkowe okucie wieka stanowi tam pas bogato profilowany, ozdobiony pośrodku ażurową, śześciopromienną rozetą z dwiema posta­ ciami ludzkimi, umieszczonymi symetrycznie na ob­ wodzie. Postacie te — kobieca i męska — podkreślają charakter kufra jako ślubnej wyprawy panny mło­ dej (tabl. I I I , 13). Powyżej i poniżej wspomnianej rozety występują symetrycznie po obu stronach oku­ cia — esowate wypusty, zakończone strzałkami. Na środkowym pasie oraz na pionowo ułożonych list­ kach rozety wykonany został wzór stempelkowy o motywach rośiinnnych. Podobne rozety, ale bez figur ludzkich, występują także na kufrach z Tar­ nogrodu (pow. Biłgoraj) i z Krzyżanowic (pow. Iłża), przy czym na ostatnim rozeta stanowi zakończenie pasa i posiada przy krawędzi dwa wychylone na zewnątrz łuki (tabl. I I I , 3). Na innym kufrze z pow. Iłża zakończenia pasów na okuciach bocznych przy­ pominają kwiat tulipamu <tabl. I I I , 9). Najciekawsze okucia ażurowane posiada kufer z Wistki Królewskiej (pow. Włocławek). Pomimo że są to okucia zupełnie płaskie, pod względem formy nawiązują wyraźnie do kufrów stylowych (ryc. 4). Kufer z Wistki okuty jest według znanego nam schematu pięciu obręczy. Skrajne pasy posia­ dają od przodu krawędzie równoległe, a środek ażu­ rowany w pionowy ornament ósemkowy. Krawędzie pasa przypadające na boki kufra wycięte są w głę­ bokie zęby. Okucia wewnętrzne wzbogacone są ozdobnymi, ażurowanymi akcentami środkowymi, zaś końce ich rozszerzają się i rozwidlają w symetrycz­ nie ułożone spirale. Bardzo bogato ażurowane są również okucia kufra z Wielenia (pow. Czarnków — ryc. 5). Cechą cha­ rakterystyczną jest tu zupełna przypadkowość i wy­ nikająca z niej asymetria wycięć na pasie krawę­ dziowym, podczas gdy pozostałe części okucia, zwłaszcza dekoracje umieszczone w środkowych częściach pasów i ich bogato proflowane zakończenia, ozdobione są ażurami symetrycznymi, które właści­ wie podkreślają formę okucia. Dekoracja stempelkowa na okuciach kufrów po­ jawia się bardzo rzadko. W posiadanym materiale występuje ona dwukrotnie, a mianowicie na oma­ wianym już poprzednio kufrze z pow. włodawskiego oraz na kufrze z Odrowąża, pow. Końskie. W pierw­ szym wypadku jest ona bardziej rozbudowana, wy­ konana przy użyciu dwóch stempelków i przybiera kształt schematycznej gałązki z listkami. Kufer z Odrowąża posiada na okuciach wzór geometryczny w postaci dwóch rzędów łuków biegnących równo­ legle do krawędzi bocznych okucia, wykonany jed­ nym tylko stemplem. Technika wyklepywania nie była, jak wiemy, zu­ pełnie stosowana przy dekoracji kufrów ludowych na terenie Polski, spotykamy ją natomiast na kuf­ rach mieszczańskich, jak na przykład kufer z Ujścia, pow. Czarnków, oraz kufry nieznanego pochodzenia w iMuzeach w Lesznie i Kaliszu. Dwa ostatnie na­ leży raczej włączyć do grupy kufrów stylowych, używanych przez warstwy uprzywilejowane, nato­ miast kufer z Ujścia jest typowym przykładem sta­ dium pośredniego. Mianowicie tylko dodatkowe fragmenty okuć, o znaczeniu wyłącznie dekoracyj­ nym, wykonane są techniką wyklepywania, nato­ miast wszystkie okucia funkcjonalne, więc pasy i skuwki na narożnikach oraz wykładka zamka, są zupełnie płaskie. Wykonawcy tych okuć technika 51 �£ 3 . . f^^f:. I^^„ Tabt. IV. Przegląd form wykładek i antab: 1. Konary, pow. Sandomierz; Kupcie, pow. Siedlce; Łuka, pow. Hajnówka; 2. Gnojno, pow. Busko; 3. Odrowąż, pow. Końskie; 4. Morawica, pow. Kielce; 5. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 6. Rytwiany, pow. Sandomierz; 7. Moszyny, pow. Busko; 8. Ujście, pow. Chodzież; 9. Wistkt Królewska, pow. Włocławek; 10. Wieleń, pow. Czarnków; 11. Liw, pow. Węgrów; Lipa, pow. Hajnówki; Siekluki i Chrótioły, pow. Bielsk Podlaski; 12. Trzciano Stare i Bogusze, pow. Sokółka; 13. Sladków Duży, pow. Busko; 14. Rytwiany, pow. Sandomierz; Warpechy i Zakrzewo, pow. Bielsk Podlaski; 15. Sokolany, pow, Sokółka; 16. Gnojno, pow. Busko; 17. Polichno, pow. Radomsko; 18. Morawica, pow. Kielce; 19. Łuka, pow, Hajnówka; 20. Sokółka; 21. Trzciano Stare, pow. Sokółka; 22. Parczew; 23. Staniątki, pow. Kraków; 24. Ryt­ wiany, pow. Siedlce. wyklepywania sprawiała być może duże trudności, ułatwił więc on sobie zadanie w ten sposób, że wy­ klepał ozdobnie trzy dodatkowe kawałki blachy i umieścił je na wieku kufra, przy czym boczne, o kompozycji symetrycznej (tabl. I I I , 12), wsunął pod pasy, natomiast rozetę przybił na wierzchu pasa środkowego. Rozeta (tabl. I I I , 7) składa się z nie­ wielkiego, wielopłatkowego kwiatu i otaczających go czterech wypukłych łuków, które tworzą drugi krąg płatków, wewnątrz ażurowanych. Kufer ten wyko­ nany został na miejscu w Ujściu w połowie ubiegłego wieku. , Grupę zupełnie odrębną, odbiegającą dość znacz­ nie od omawianych powyżej kufrów, stanowią nie­ duże kuferki o wszystkich ścianach bocznych pro­ stopadłych do dna, okute na ścianach licowych sze­ regiem wąskich pasków z cienkiej blachy, ułożonych w ukośną, dość drobną kratę. Trzy szersze nieco pasy otaczają je wzdłuż krawędzi bocznych i dzielą ich lica na dwa pola. W narożnikach pól umieszczone zostały trójkątne blaszki. Na tych trójkątach oraz na wspomnianych wyżej trzech pionowych pasach zarysowują się słabo czytelne — z powodu dużego zniszczenia eksponatów — ślady jakiejś dekoracji geometryczno-roślinnej. Dekoracja wykonana została prawdopodobnie techniką stempelkową. Kufry takie dotychczas znaleziono dwukrotnie na terenie wschod­ niej Polski, a mianowicie w Starym Folwarku, pow. 52 feuwałki, oraz w Dereczance, pow. Biała Podlaska. Pochodzenie tego typu kufrów nie zostało dotych­ czas ustalone. Osobno wspomnieć należy o wykładkach zamków i tarczkach, do których przymocowane są antaby, Wykładki do zamków najczęściej występują w po­ staci poziomej prostokątnej tarczy, która czasem po­ siada ścięte narożniki lub ząbkowane krawędzi* (tabl. IV, 1—7). Drugi typ wykładek — o formie wy­ dłużonej w kierunku pionowym, z bardzo bogato pro­ filowanymi krawędziami, czasem dodatkowo zdobio­ nymi ażurowaniem — występuje znacznie rzadziej j (tabl. IV, 8—10). Te ostatnie nawiązują bardzo sal-J nie do wykładek zamków w kufrach stylowycii, W ramach obu typów występują niekiedy ozdobnie profilowane blaszki maskujące otwór na klucz. Doi najbardziej interesujących należy forma blaszki ml prostokątnej wykładce kufra z Morawicy, pow. Kiel­ ce (tabl. I V , 4). Wykładka ta ozdobiona została do­ datkowo blaszanymi gwiazdkami umieszczonymi w narożnikach. Ucha kufrów są bądź bezpośrednio przymocowani do ścian bocznych przy pomocy kołuszek, bądź też osadzone na tarczce żelaznej. Tarczki te można po­ dzielić na dwie grupy, a mianowicie na tarczki po­ jedyncze i dwudzielne. Pierwsze posiadają w ogól­ nym zarysie kształt wydłużonego prostokąta z koracyjnie potraktowaną krawędzią (tabl. IV, 11—Hj �16—19). Najdalej odbiega od tej formy tarczka w po­ staci serca (tabl. IV, 15), charakterystyczna dla daw­ nej produkcji ośrodka stolarskiego w Sokółce, obec­ nie zastąpiona przez inną — w postaci dwóch po­ łączonych elips (tabl. IV, 20). Tarcze dwudzielne spotyka się znacznie rzadziej. W omawianym ma­ teriale występują one kilkakrotnie, w kształcie kwa­ dratów, kółek i czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 21-23). Uchwyty do podnoszenia kufra wykonane są z grubego drutu, wygiętego półkoliście, elipsowato, lub w postaci prostokąta o zaokrąglonych wierzchoł­ kach. Wyjątkowo zdarza się, że na rączce występują dekoracyjne zgrubienia, jak np. na antabach kufra z Wistki Królewskiej. Zawiasy na ogół nie wywierają wpływu na wy­ gląd zewnętrzny kufra. Pewne znaczenie ma tu tylko jedna forma zawiasów, znana zwłaszcza w Kielecczyźnie. Zawiasy, umdesizczone na bokach, składają się z dwóch symetrycznych esownic, które z jednego końca połączone są ze sobą ruchomo, a przeciwnymi końcami przytwierdzone są do wieka i dolnej części kufra. Historia kufra w meblarstwie ludowym kształtuje się w sposób bardzo typowy i do pewnego stopnia reprezentacyjny dla wielu wytworów ludowej kul­ tury. Sprzęt ten z kultury warstw elitarnych przechodzi do ludu w formie stylowej w pełni rozwiniętej. Pro­ ces ten odbywa się wcześniej na terenie Europy zachodniej, w związku z czym wpływ wzorów sty­ lowych przejawia się tam w sposób bardziej bez­ pośredni. W Polsce rozpowszechnienie się kufrów w sprzętarstwie ludowym nastąpiło znacznie później i to niewątpliwie mogło się przyczynić do bardziej samodzielnego kształtowania się formy, a szczegól­ nie okuć. Czy wpłynęły na to lokalne polskie wzory kufrów stylowych, trudno w tej chwili przesądzać. Nie możemy pominąć^ także innych, bardzo waż­ nych czynników przenoszenia tego sprzętu na wieś, np. w związku z osiedlaniem się obcych kolonistów na ziemiach polskich. Mianowicie ozdobione bogaty­ mi okuciami kufry z pow. włodawskiego, omawiane powyżej jako jeden z najciekawszych przykładów, znalezione zostały przecież we wsi, która jest dawną kolonią holenderską. Nieznane jest pochodzenie kuf­ ra, spotkanego w Wistce Królewskiej. Posiada on szereg cech wyróżniających od pozostałego materia­ łu, przede wszystkim w sposobie zdobienia okuć, a także nawet w samej formie sprzętu znacznie węż­ szej i bardziej smukłej. Być może podobne kufry przyniesione zostały przez osadników dolnoniemieckich czy holenderskich, których kolonie można spot­ kać nad Wisłą w jej dolnym biegu, m. in. nawet we wspomnianej wyżej Wistce. Pewne wyjaśnienie form występujących na okuciach kufrów dałoby może porównanie z okuciami zdobiącymi dawne skrzynki cechowe. Fotografował Jan Swiderski. Za jedno z ogniw pośrednich pomiędzy kuframi stylowymi a omawianymi w pracy ludowymi — można uważać kufry znalezione w Wielkopolsce, a mianowicie w Wieleniu, pow. Czarnków i w Ujściu, pow. Chodzież, które bardzo bogatą w porównaniu z pozostałymi dekoracją nawiązują dość silnie do kufrów używanych dawniej wśród warstw elitarnych. Bez porównania słabsze i bardziej odległe echa tych wpływów dadzą się zauważyć na kufrach z te­ renu środkowej i wschodniej Polski. Wymienić by tu można ażurowane rozetki cyrklowe, czy też za­ kończenia okuć zbliżone kształtem do kwiatu tuli­ pana. W zasadzie jednak kufry te są zdobione bar­ dzo skromnie, dekorowane okucia zdarzają'się rzad­ ko, a i te zdobione są raczej ubogo. Niemniej wy­ kształciły się wśród nich pewne dość charaktery­ styczne grupy regionalne. Na podstawie posiadanego materiału można więc mówić o grupie kieleckoradomskiej, dla której charakterystyczne są bogato profilowane krawędzie okuć oraz występowanie na wiekach wspomnianych wyżej rozetek, co na kufrach z innych terenów zdarza się tylko sporadycznie. Kufry podlaskie zbliżone są nieco do kieleckich w sposobie dekoracji krawędzi, jednak nie są zdo­ bione rozetkami. Grupę kufrów białostockich cechują okucia prze­ rywane, które występują przeważnie na kufrach zdobionych stempelkowymi malaturamł. W kufrach ludowych z pozostałych terenów Polski daje się zauważyć znacznie słabsza tendencja do dekoracji okuć, a w wielu wypadkach cały nacisk położony jest na ozdobienie ścianek kufra dekoracją malarską, której omówienie wykracza jednak poza temat tego opracowania. PRZYPISY I S. Sienicki, Historia architektury wnętrz miesz­ kalnych, Warszawa 1954, s. 32, tabl. I . 2. K . H . Klasen, Ostpreussen, Weimar (b. r.), ryc. 40. 3. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z oko­ lic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934, ryc. 40. 4 M. in.: F. R. Uebe, Deutsche Bauernmöbel, Ber­ lin 1924, s. 67, ryc. 84; W. Lindner, Mart Branden­ burg, Weimar (b. r.), ryc. 32, 33. 5 K . Hahm, Deutsche Volkskunst, Berlin 1928, tabl. 36. 6 Kufry w muzeach w Lesznie i Kaliszu. 7 Kufer w muzeum w Olsztynie. 8 Rytwiany, pow. Sandomierz. 9 M . in. kufry z Krzyżanowic, pow. Iłża; Chroboł, pow. Bielsk Podlaski; Trzciana Starego, pow. Bia­ łystok; Lipin, pow. Sokółka; Krasnobrodu, pow. Bił­ goraj; Pawłowa, pow. Chełm; Woli Radziszowskiej, pow. Myślenice; Staniątek, pow. Kraków. 10 W. Dynowski, op. cit., s. 15—16. I I Nogi drewniane występują na kufrach z po­ wiatów: Opoczno, Sieradz, Busko, Biłgoraj, Sokołów Pódl., Siemiatycze, Bielsk Podl., Białystok; nogi me­ talowe: Busko, Kielce, Hajnówka; kółka drewniane: Pawłów, pow. Chełm; kółka żelazne: m. in. pow. Iłża, Opole lubelskie. 12 Malowane okucia spotyka się na kufrach wy­ konywanych w Sokółce, woj. Białystok. 13. Pow. Iłża, Opatów, Włoszczowa. Tablice i rysunki wyk. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb9597a427ea554227ec2cc56dc4282.pdf 66e3e8f2bfba2feac818e9ec94d9bba5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Zaremba, Franciszek - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3898 Title A name given to the resource Droga Franciszka Zaremby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.66-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Ćzajkoioski D R O G A F R A N C I S Z K A Franciszek Zaremba urodził się w roku 1911 we wsi Szarkówka, odległej o 10 km od Miechowa. Tu też mieszka obecnie ciesząc się w okolicy sławą uzdolnionego rzeźbiarza. Chłopięce lata spędził jak większość jego równieśników: uczęszczał do szkoły powszechnej w pobliskim Chodowie, a w wolnym czasie pasł bydło. Od najmłodszych lat posiadał jed­ nak niezwykły pociąg do rzezania kozikiem w drze­ wie różnego rodzaju świątków, lalek i figurek zwie­ rzęcych. W latach szkolnych używał do swoich prac rzeźbiarskich również takich materiałów, jak glina i miękki wapienny kamień, a ilustracje ze szkolnych podręczników były często wzorem jego dziecinnych rzeźb. Mając 10 lat zaczął rzeźbić figurki do szo­ pek, z których niestety nie zostało już we wsi śladu. W piętnastym roku życia wykonał swoją najwięk­ szą pracę — ołtarz o charakterze ludowym; do dziś znajduje się on w miejscowej kaplicy. Zyskał wów­ czas uznanie całej wsi i jednocześnie otrzymał za swą pracę pierwszą większą zapłatę w kwocie stu złotych. Rzeźbił go Zaremba „za krowami", mając jako jedyne narzędzie kozik. Przy pomocy tego ko­ zika powstały zarówno drobne elementy zdobnicze, jak i kolumny, postacie św. Piotra i Pawła, aniołki oraz główna płaskorzeźba w środku ołtarza — Chry­ stus z sercem otoczonym cierniową koroną, dziś za­ stąpiony przez -zwyczajny oleodruk. Wszystkie ele­ menty ołtarza pomalowane są farbą lakierową. Prze­ Z A R E M B Y waża kolcr ciemnozielony. Zarówno całość, jak i po­ szczególne fragmenty ołtarza wcale nie wydają się dziełem rąk piętnastoletniego chłopca. Sposób po­ traktowania postaci, wzajemne proporcje raczej ka­ załyby domyślać się bardziej wyrobionej ręki i oka. W domu rodziców młodego rzeźbiarza sytuacja ma­ terialna była ciężka, ojciec nie mógł pozwolić sobie na posyłanie syna dalej do szkoły. Mimo to chłopak nie rezygnował; składał pieniądze na dalszą naukę i w roku 1928 zapisał się na dział rzeźby w Szkole Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Niestety, tyl­ ko dwa miesiące udało mu się pozostawać w szkole. Po śmierci ojca zmuszony był wrócić do domu. W rok potem dostał się na naukę do rzeźbiarzakamieniarza, Antoniego Małka w Częstochowie. Zręczność jego i nadzwyczaj szybkie postępy w pra­ cy wzbudziły zawiść współuczniów i czeladników. Z powodu intryg i posądzenia o złodziejstwo już po dwu tygodniach wrócił do domu, gdzie w wolnych chwilach rzeźbił, coraz bardziej doskonaląc swą rękę. Powstały w tym czasie rzeźby przedstawiające Koś­ ciuszkę, Sobieskiego, Krakowiaka w stroju regional­ nym i szereg innych prac, zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej. Niewiele zachowało się do dziś z tego okresu, gdyż prace jego spłonęły wraz z domem w czasie drugiej wojny światowej. Mała ilość zachowanych rzeźb nie pozwala na szczegółowe prześledzenie rozwoju rzeźbiarza. Dla ��Ryc. 6. Sw. Paweł, rzeźba z ołtarza w Szarkówce. Wys. 47 cm. Ryc. 7. Sw. Jan Chrzciciel. Rzeźba wyk. w 1937 r. Wys. 50 cm. porównania podaję rzeźby: aniołka, św. Jana Chrzci­ ciela oraz Ursusa łamiącego kark bykowi. Zwłaszcza ta ostatnia praca wykracza już daleko poza granice twórczości ludowej. Za wzór <do niej posłużyła rzeźbiarzowi pocztówka z dziełem Siemiradzkiego. Rzeźba ta wykonana w roku 1932 nie zadowala jed­ nak rzeźbiarza ze względu na to, że jest kopią. W jakiś czas potem, po przeczytaniu „Quo vadis", Za­ remba tworzy własną kompozycję Ursusa, w której Ligia siedzi na grzbiecie byka, a Ursus łamiący bykowi kark stoi zwrócony frontem do niego, a nie jak poprzednio — bokiem. Niestety rzeźba ta spło­ nęła. Praca zatytułowana „Aniołek" (wykonana przed rokiem 1930) przedstawia postać chłopięcą w długiej, powłóczystej sukni, jakby albie, na wierzchu w ko­ szulce przypominającej komżę. Tablica, którą anioł trzyma w ręku, służy do umocowania kalendarza. Ślady na plecach „Aniołka" wskazują, że były tam skrzydła. Całość jest malowana lakierem, podobnie jak i figura św. Jana Chrzciciela wykonana w ro­ ku 1937 (ryc. 7). Obecnie Franciszek Zaremba nie zajmuje się drob­ ną rzeźbą, trudni się natomiast stolarką, a rzeźbi wyłącznie ołtarze do okolicznych kościołów i natu­ ralnej wielkości figury Matki Boskiej (z kamienia), z których jedna stoi na skraju Szarkówki, druga zaś we wsi Pstroszyce-Łapsze. Drewniany Chrystus na krzyżu jego roboty znajduje się przy drodze w Podleśnej Woli koło Tunelu. Rzeźbiarz twierdzi, że robił dawniej postacie Chrystusa Frasobliwego, ale nie wie, gdzie obecnie mogą się znajdować. W roku 1955 wykonał na zamówienie ołtarz w sty­ lu „gotyckim" do kościoła w Cieślinie (na północ od Rabsztyna). Jest to jeden z ołtarzy bocznych, zrobionych na wzór znajdującego się w tym kościele ołtarza z roku 1930 dłuta Wincentego Bratka z Wol­ bromia. Przed drugą wojną światową robił również ołtarz do kościoła w Szreniawie. Obecnie zamierza przystąpić do jego wykończenia. Jeszcze jeden ołtarz, który wyszedł spod jego dłuta, znajduje się w ka­ plicy w Chodowie. Pracy przy ołtarzach Zaremba nie od razu podjął się sam. Początkowo (ok. roku 1930) był on pomoc­ nikiem wspomnianego już Wincentego Bratka z Wol­ bromia, u którego „zapoznał się ze stylami". Reszty dopełniła literatura fachowa, którą rzeźbiarz sam zaczął studiować. W czasie drugiej wojny światowej rzeźbiarz zna­ lazł się w Niemczech. W wolnych od pracy chwilach wyrabiał on „Męki Pańskie" we .flaszkach, które cieszyły się dużym popytem u tamtejszej ludności. Tam też zapoznał się z prawdziwymi rzeźbiarskimi dłutkami, które w ilości 24 sztuk otrzymał za 4 bo­ chenki chleba. Od tego czasu zarzucił on dłutka własnej roboty, wyrabiane z gwoździ. Dzieje rozwoju Franciszka Zaremby stanowią in­ teresujący i dosyć typowy przykład, w jaki sposób utalentowany rzeźbiarz ludowy i w zasadzie samouk przechodzi od sztuki ludowej do twórczości o cha­ rakterze rzemieślniczym. Podobną drogę odbyło i odbywa wielu twórców ludowych, których później­ sze prace pozbawione już uroku prymitywu, a nie posiadające poziomu i mistrzostwa dzieł wychodzą­ cych z rąk artystów wykształconych, zmierzają w kierunku pewnego szablonu typowego np. dla ka­ mieniarzy produkujących nagrobki. Prace tych rzeź­ biarzy, pozbawione na ogół artystycznego wyrazu, znajdujemy później jako bezimienne dzieła w wiej­ skich kościołach, przydrożnych kapliczkach czy na cmentarzach. Fotografował Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75d1b2a204c49c72491f9a6b779cff1f.pdf c6e2540e71bfb2962406f69714445206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3098 Title A name given to the resource Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nzwanego "Krynickim" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wis'ocki P R Z Y C Z Y N E K D O B I O G R A F I I N A Z W A N E G O W k s i ą ż c e E l i i Andrzeja .Banuchów U Шоу in о Nikiforze N I K I F O R A D R O W N I A K A „ K R Y N I C K I M " roku m u s i a ł z n a ć jego personalia. Przyznaje to bezpośrednio w y d a n e j w 1966 r. w K r a k o w i e piv.cz W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , na stronie 43 Historii r o z d z i a ł 22 z a t y t u ł o w a n y jest: Nikifor ocalić Nikifora, od wysiedlenia wraz z i n n y m i Ł e m k a m i z K r y n i c y staje si} Krynickim". o Nikiforze, opowiadając jak próbował Oto p o c z ą t e k : , , W dniach o d 11 do 16 lutego 1903 r. Agencja w ramach a k c j i Prasowa, r o z e s ł a ł a do d z i e n n i k ó w więc u nas w y r a ź n i e p r z e r a ż o n y . P r z y n i ó s ł j a k i e ś papiery, p a p i e r y znanego prymitywisty następującą k r y n i c k i e g o Nikifora, notatkę: powoli ,,Życie się nor­ „Wisła": „ P e w n e g o ranka Nikifor zjawił się g r o ź n o , a r e s z t ę d o p o w i e d z i a ł n i e w y r a ź n ą m o w ą . " Jost r z e c z ą malizuje. O t r z y m a ł nowe mieszkanie, zainstalowano m u telefon o c z y w i s t ą , iż p a p i e r y d o t y c z ą c e wysiodlenia m u s i a ł y i dano nazwisko — K r y n i c k i . ( . . . ) " d o k ł a d n e porsonalia, o s ó b na to skazany cli. N i o m o g ł o więc by ć r W w y d a n y m przez , , A r k a d y " w 1983 r. albumie z a t y t u ł o ­ w a n y m Nikifor bowiem Banach przyznaje, ż e N i k i f o r m i a l swoje nazwisko, byl nieślubnym dzieckiem Llusinki zawierać (Łemkini) Derowniak, t a k więc zgodnie zo s t o s o w a n ą o d w i e k ó w Marii praktyką w t a k i c h p r z y p a d k a c h , m u s i a ł nosić p a n i e ń s k i e nazwisko m a t k i ! W o w s z y s t k i c h p u b l i k a c j a c h prasowych i k s i ą ż k o w y c h Ba­ mowy o nieznajomości nazwiska N i k i f o r a w okresie pisania pierwszej o n i m k s i ą ż k i . Na teronie K r y n i c y mieszka liczna, i rozgałęziona, rodzina ł e m k o w s k a K r y n i c k i c h , p o c h o d z ą c a z P o w r o ź n i k a , wsi leżącej w p o b l i ż u K r y n i c y D o l n e j ( D a w n a W i e ś ) . W momencie nadania D r e w n i a k o w i togo nazwiska, a trzoba wiedzieć, że jego m a t k a po- nach przedstawia się j a k o j e d y n y mecenas N i k i f o r a i j a k o czło­ ehodzila z P o w r o ź n i k a , w i e k , k t ó r y wie o n i m wszystko. N a w e t jeżeli jest to w j a k i e j ś k r e w n y m i w y e l i m i n o w a ć z tej roli B a n a c h ó w . Zabiegali t a k ż o mierze p r a w d ą , nio znaczy iż autor rzotolnie i p r a w d z i w i e referuje po ś m i e r c i N i k i f o r a o spadok po n i m , d o w o d z ą c rzeczywistego zderzeniu obu i n f o r m a c j i , usiłowali „ z a o p i e k o w a ć " się p o k r e w i e ń s t w a , k t ó r o i c h ł ą c z y ł o ze s ł a w n y m m a l a r z e m - p r y m i - biografię Nikifora. W Kryniccy k t ó r e przytoczy dom powyżej, t у wista. przedzielonych i n t e r w a ł e m 17 l a t — k r y j e się wiele p o d t e k s t ó w . W t y m miojscu n a l e ż y p r z y t o c z y ć dano z odnalezionoj przez Nasuwa się p y t a n i e : dlaczego, po oo m i a ł o miejsco takie m ą c e n i e P a w ł a Stefanowskiego m e t r y k i , aby to co piszę b y ł o z r o z u m i a ł o : w o d y w o k ó ł nazwiska N i k i f o r a ? B a n a c h , c h o ć b y t y l k o z racji N i k i f o r , a w ł a ś c i w i e E p i f a n D r o w n i a k u r o d z i ł się 21 maja 1895 r. piastowanej przez siebie w y s o k i e j , u r z ę d o w e j f u n k c j i j u ż w 1947 w ' K r y n i c y w d o m u n r 49 (oczywiście K r y n i c y - W s i ) . M a t k ą jogo 219 �N e f y f o r . " Jest w t y m s ł w i e r d z o n i u , obok przeinaczenia nazwiska joszcze i n n y b ł ą d , p o w a ż n y i r a ż ą c y . N a terenie K r y n i c y i zachod­ niej Ł e m k o w s z c z y z n y n i g d y w p r z e s z ł o ś c i nio b y ł o prawosław-ia, autochtoniczna l u d n o ś ć ł e m k o w s k a b y ł a wyznania grecko-katolickiego, t a k więc w Krynicy znajdowała się cerkiew u n i c k a , lub j a k m ó w i ł o się w y m i e n n i e — kościół u n i c k i . Jest to bardzo istotna r ó ż n i c a . Ten b ł ą d w zestawieniu z p o d a n y m w albumie . . A r k a d " r z e k o m y m b r z m i e n i o m nazwiska „ D r e w n i a k " sugerują d o ś ć przewrotnie u k r a i ń s k i r o d o w ó d N i k i f o r a . Za-chodzi w t y m przypadku będziemy pewna subtelność podawać jako Derewniak z fonetyką — jako fonetyczna: Drewniak, zukrainizujemy j ę z y k a - czy j a k jeżeli nazwisko spolonizujemy jo, je, podczas g d y zgodnie wolą i n n i , g w a r y ł e m k o w s k i e j nazwisko to b r z m i D r o w n i a k to jeżeli — i tydko t a k n a l e ż y je p o p r a w n i e p i s a ć oraz w y m a w i a ć . Zgodna z zapisem w m e t r y c e jest t a k ż e pisownia na-zwiska N i k i f o r a w w y d a w a n y c h przez a m e r y k a ń s k o -kanadyjskio emigracyjno skupiska łemkowskie kalendarzach i i n n y c h d r u k a c h , gdzie d o ś ć c z ę s t o w s p o m i n a n y jest „artysta N i k i f o r D r o w n i a k z K r y n i c y " . J u ż w 1961 r. Karpatoruskij ka- lendar zamieszcza dwa jego zdjęcia w y k o n a n e na d e p t a k u w K r y ­ nicy. P r z e d s t a w i a j ą N i k i f o r a w otoczeniu c z ł o n k ó w zespołu piośni i t a ń c a z B i e l a n k i . b ę d ą c e g o z a l ą ż k i e m obecnej „ Ł e m k o w y n y - " . Kalendarz ten, podobnie j a k inno w y d a w n i c t w a m i a ł o wielu Ł e m k ó w rozproszonych w diasporzo na torenie Polski. Z licznych relacji w y n i k a , iż f a k t y te b y ł y znane B a n a c h o w i przed p o d j ę c i o m i n i c j a t y w y nadania N i k i f o r o w i nazwiska — K r y n i c k i . I m i ę N i k i f o r w r z e c z y w i s t o ś c i b y ł o przezwiskiem, zastępczym, lub czymś w tym rodzaju, nadanym imieniem mu przez Ł e m k ó w , k t ó r e zrosło się z n i m nierozerwalnie. W i e m o tym z p r z e k a z ó w r o d z i n n y c h . M a t k a mówiła, m i , żo i m i ę E p i f a n bydo w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m rzadkie, dziwne, a w i ę c t r u d n e do z a p a m i ę t a n i a ; p o n a d t o jego rodzicielka b y ł a n i e m o w ą , r o d z i n y nie m i e l i , t u ł a l i się po s ł u ż b i e w ś r ó d obcych — k t ó ż więc m i a l z a p a m i ę t a ć , że c h ł o p i e c n a z y w a się E p i f a n ? K t o ś , coś p i ą t e przez d z i e s i ą t e p r z y p o m i n a ł sobie, w i ę c j a k b y p o w t ó r n i e go nazwano, nio mniej niezwykle i nieco d ź w i ę k o p o d o b n i o — Nicefor. W K r y n i c y Dolnej naprzeciwko szpitala, stoi jeszcze, c h o ć d n i jego są j u ż policzone, d r e w n i a n y d o m wzniesiony przed w o j n ą w nowszym s t y l u ł e m k o w s k i m . U l i c a n a z y w a się Kraszewskiego, d o m m a n u m e r 147 i jest j e d n y m z w i e l u , j a k i e w l a t a c h m i ę d z y ­ wojennych i budowało urlopowiczach się tłumnie wyłącznie z myślą zjeżdżających do o kuracjuszach modnego kurortu latem i zimą. Ton dom na. p ó l p o k r y t y b l a c h ą , na p ó l d a c h ó w k ą , z balko­ n i k i e m od f r o n t u , jest o s t a t n i ą z a c h o w a n ą b u d o w l ą z zasobnego ongiś obejścia szanowanego o b y w a t e l a k r y n i c k i e g o Harasyma Gromosiaka. Z t y l u , po lewej stronie — p a t r z ą c od szpitala — s t a ł o szczytem do uliey w ł a ś c i w e domostwo. Rozebrane z o s t a ł o T zaraz po drugiej wojnie światow oj. W i e k o w e , wzniesione z solid­ n y c h b i e r w i o n zwiezionych z J a w o r y n y — zwanej „ g ó r ą Gro- m o s i a - k ó w " , d ł u g i e i parterowe, k r y t e s t r z e c h ą , a p ó ź n i e j d a c h ó w ­ J c w d o k i a D r e w n i a k , m a t k a N i k i f o r a . Zdjęcie ..ze s k r z y n i , " k ą — bydo przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u stałymi p u n k t e m p o b y t u , retuszowane o ł ó w k i e m przez malarza a raczej s t a l ą b a z ą k r y n i c k ą N i k i f o r a D r o w n i a k a . H a r a s y m Gromosiak, m ó j dziadek po k ą d z i e l i , zasobny gospo­ darz, ale cześnie b y k i Jcwdokia, D r e w n i a k , c ó r k a Hryhoria i Tatiany z domu też z n a k o m i t y m y ś l i w y i pszczelarz, u c h o d z i ł jedno­ za autorytet moralny krynickiej gminy łemkowskiej. Byd p a t r i a r c h ą w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu. B y ć m o ż e z odru­ K r y n i c k i e j ze wsi P o w o r o z n y k . Ojciec nieznany. P o ł o ż n a A k u l i n a chu serca, hyc Szkwarla, E p i f a n nego przez Pismo Ś w i ę t e — p r z y g a r n ą ł biednego w ł ó c z ę g ę , u p o ś ­ b vł ochrzczony t maja. 1895 r. w grecko- m o ż e z poczucia moralnego o b o w i ą z k u nakaza­ -katolickiej cerkwi w K r y n i e y - W s i . Ochrzcił go M y k o l a K o r o p a ś , ledzone, n i e ś l u b n e dziecko n i e s z c z ę s n e j n i e m o w y J e w d o k j i D r o w ­ greeko-katolieki duszpasterz w K r y n i c y . R o d z i c a m i chrzestnymi n i a k . Pod b y l i A n d r e j H o r a k i K a i ery na. w d o w a po J a k o w i - R y s t w cju — dzielącej domostwo na dwie części, k a z a ł Haras z r o b i ć miejscowi w i e ś n i a c y . B y l w i ę c po babce N i k i f o r k r o w n y m Kry­ - k l i t k ę z d r z w i a m i z a m y k a n y m i na p r o s t ą z a w o r k ę . T a m miał n i c k i c h , a nadanie m u tego nazwiska o k a z a ł o się p ó ź n i e j p r z y c z y n ą N i k i f o r legowisko i p ó ł e c z k i na swoje r ó ż n e p r z y b o r y , w tym dość kłopotliwych i malarskie, na ś w i ę t e o b r a z k i , r ó ż n e oleodruki, gazetowe ilustracje 1'rzy okazji w publikacjach sytuacji dla inicjatorów owego humbugu. n a l e ż y s p r o s t o w a ć dwie inne . . w o l t y " Andrzeja Uanaoha, W łfisfoiii zawarte <i Xi!:ijoi~t'. na wspomnianej 43 stronicy pisze, że przed 1947 r. N i k i f o r „ c h o d z i ł w n i e d z i e l ę do 220 cerkwi, b y l więc prawosławnymi, n a z y w a ł się o b s z o m y m i schodami w i o d ą c y m i na s t r y c h , w sieni pokoik- i t p . T u m też s p o c z y w a ł a jego skrzynia, k t ó r ą w y p r o s i ł u b a b c i ; AS- niej trzy mai swe n a j w i ę k s z e „skarby". W d u ż e j izbie, zwanej ś w i e t l i c ą j a d a l i wszyscy razem — do­ mownicy i s ł u ż b a . K a ż d y m i a ł swoje s t a ł e miejsce p r z y stole. �N i k i f o r t a k ż e . W czasie jego corocznych w ę d r ó w e k , n i k t tego lubił m a l o w a ć na denkacb pudelek miejsca nie z a j m o w a ł i zawsze s t a ł p r z y n i m talerz z n a k r y c i e m , r o s ó w z u s t n i k i e m o nazwie „ E g i p s k i e " . B y ł a to dobra g a t u n k ó w o. b o w i e m m i a ł N i k i f o r swojo s t a ł o miejsce t a k ż o w domowej spo­ biała tektura łeczności. N i e b y ł o ono wysokie, ale i nie p o d ł e . R o b o t y od niego szczególnie u r o c z y ś c i e . T a k i e t e ż , obok i n n y c h , w i ę k s z y c h , m u ­ nie wymagano, bo się do ż a d n e j nie n a d a w a ł , c h o ć czasem coś lów anych na kartonie i b y l e j a k i m papierze w r ę c z a ł Gromosia- z w ł a s n e j fantazji p o m ó g ł . Ci z p o ś r ó d d o m o w n i k ó w , czy t e ż k o w i . Scena t a niezmiennie, co r o k u w y w o ł y w a ł a wiele wesołości i malowane d u ż \ c h . eleganckich na niej obrazki N i k i f o r papie­ traktował s ł u ż b y , k t ó r z y z p o c z ą t k u p r ó b o w a l i t r a k t o w a ć go l e k c e w a ż ą c o , u d o m o w n i k ó w , ale dziadek, m i m o , iż nio p r z y k ł a d a ł wagi do skarceni surowo przez dziadka, zaniechali z biegiem czasu uszczyp­ o w y c h m a l u n k ó w , c h c ą c o k a z a ć N i k i f o r o w i , żc t r a k t u j e go po- liwości. B y ł t r a k t o w a n y j a k o to „ b o ż e stworzenie", któremu w a ż n i o i godnie, nie t y l k o ich nie w y r z u c a ł , ale c h o w a ł w swojej trzeba po c h r z e ś c i j a ń s k u p o m ó c . Po wsiach ł e m k o w s k i c h , leżą­ izbie obok p r z y b o r ó w m y ś l i w s k i c h , co b y ł o nio lada w y r ó ż n i e ­ cych dalej o d K r y n i c y , gdzie w czasie swojej m ł o d o ś c i lubił się n i e m . G d y D r e w n i a k p r z y c h o d z i ł z i m o w a ć , p o k a z y w a ł m u je w letnie m i e s i ą c e w ł ó c z y ć , miano go przez p ó ł za p r z y g l u p a , wszystkie, co s p r a w i a ł o m a l a r z o w i w i e l k ą r a d o ś ć . ale przez drugie p ó ł za nawiedzonego, „jurodiwego" „bożego W ten s p o s ó b u z b i e r a ł o się w d o m u dziadka d u ż o wspania­ s z a l e ń c a " — a więc t r a k t o w a n o go z p o g a r d ą , ale t e ż z przymiesz­ ł y c h , przedwojennych k ą zabobonnego strachu, bo n u ż k t o wie, czy nie jest w kon­ Co się z n i m i s t a ł o ? Przet r w a ł y w o j n ę , p r z e t r w a ł y szachtach zo „ z ł y m " i p o t e m ludziom zaszkodzi. Lepiej j u ż b y ł o który d a ć m u j a ł m u ż n ę , coś do zjedzenia, j a k trzeba t o i s k r o m n y nocleg z K O P E - o m w Muszynie i za pomoc w u k r y w a n i u b r o n i w Czar­ w latach i z czasu okupacji m a l u n k ó w okupacji zadeiuinojowaiiy za Nikifora. Gromosiaka, współdziałanie cim Jarze, więziony b y ł na M o n t e l u p i c h w K r a k o w i e , na sianie, byle sobie j a k najszybciej p o s z e d ł dalej. D z i w n y m b y ł dla otoczenia przez swój „ d z i a ł k a j ą c y " b e ł k o t razom w jednej celi ze S t a n i s ł a w e m Marusarzem, a p o t e m zestal roz­ i to malowanie od n a j m ł o d s z y c h lat, k t ó r e do niczego p o r z ą d n e g o strzelany na W z g ó r z a c h Krzoslawiokich. Przeniesiono ze starego, nie b y ł o podobne. Z a t r z y m y w a ł się n i z tego n i z owego, c h o ć b y rozebranego domu j u ż po z a k o ń c z e n i u w o j n y , do d o m u dla let­ p o d c e r k w i ą w T y l i c z u i m a l o w a ł . Czasem r y s y czyjejś t w a r z y n i k ó w , p r z e t r w a ł y a k c j ę w y s i e d l e ń c z ą w 1947 r o k u . p o c h w y c i ł , ale c z ł o w i e k a j a k b y p r z e m i e n i ł w świętego. I strój Po wywiezieniu N i k i f o r a ria z a c h ó d , m i m o i n t e r w e n c j i pana- b o g a t y cerkiewny m u p r z y d a ł i a u r e o l ę n a m a l o w a ł , a b y ł to banaohowych, k i e d y o k a z a ł o się, żc wrócił on, n a p r z ó d bez swojej z w y k ł y opilec i ludzie sarkali na to. D z i w n o to b y ł o , niezwyczajne. B a n o się, że t y m i o b r a z k a m i czary m o ż e c z y n i ć , u r o k i na ludzi i doby tok r z u c a ć . J a k i ż i n n y m ó g ł b y ć p o ż y t e k i cel malowania t a k i c h b o h o m a z ó w , k t ó r y m k u d y b y ł o do cerkiewnej doskona­ łości ? N i k i f o r o d c z u w a ł b o l e ś n i e takie t r a k t o w a n i e i z biegiem l a t coraz rzadziej w y p u s z c z a ł się poza K r y n i c ę , k t ó r ą u k o c h a ł sobie, bo to i b y ł y w nioj „ e l e g a n c k i e p a n y " , k t ó r e czasem wzięły obra­ zek i groszaka r z u c i ł y , no i H a r a s y m Gromosiak, k t ó r y umiał się z n i m od n a j m ł o d s z y c h l a t d o g a d y w a ć i n i g d y nio o k a z y w a ł r m u l e k c e w a ż e n i a , a i od s w o j a k ó w lepszego doznaw al t r a k t o Wania, W e d ł u g mojej, niestety j u ż nie żyjącej m a t k i Olgi, sprawa u p o ś l e d z e n i a w y m o w y w y n i k a ł a nic t y l e z p r z y c z y n u ł o m n o ś c i fizycznej, ile z f a k t u , iż N i k i f o r b y ł j a k M o w g l i , bohater „ K s i ę g i d ż u n g l i " K i p l i n g a , w okresie n i e m o w l ę c y m i wczesnego dzieciń­ stwa w y c h o w y w a n y w y ł ą c z n i e przez m a t k ę - n i e m o w ę . B y ł a n ę d z a r k ą — m ó w i ł a m o j a m a t k a —- w ogóle b y ł a u p o ś l e d z o n a f i ­ zycznie. C h o d z i ł a na palcach i zawsze spiesznym truchtem. W y d a w a ł a k r ó t k i o , wysokie d ź w i ę k i p r z y p o m i n a j ą c e szczekanie psa, nic w i ę c dziwnego, że c h ł o p i e c nie n a u c z y ł się m ó w i ć . C h o w a ł a go sama, n o s i ł a w t o b o ł k u na plecach. G n i e ź d z i l i się w r ó ż n y c h miejscach T w zależności od tego, u kogo z n a l a z ł a się robota. T r z y m a n o się p r z e w a ż n i e od nich na odległość jak od z a d ż u m i o n y c h : n i e z g u ł a , do tego z n i e ś l u b n y m dzieckiem! To b y ł y inne, z u p e ł n i e inne czasy. Ona nic n a u c z y ł a go a r t y k u ł o w a n i a d ź w i ę ­ k ó w znaczących w mowie ludzkiej, bo sama ich artykułować nie p o t r a f i ł a . P a m i ę t a m , j a k b y ł a m d z i e w c z y n k ą , j a k ona zawsze za s o b ą w l o k ł a m a ł e g o N i k i f o r k a , zawsze biegiem. On nio n a d ą ż a ł , nogi m u się p l ą t a ł y , w t e d y gniewnie na niego dzialkala i bila. .lak m u z m a r ł a m a t k a , k t ó r e j nic ż a ł o w a ł z b y t n i o , m ó w i ł nieraz do t a t y , że b y ł a biedna i g ł u p i a , s t r a c i ł na powiem czas swój p u n k t oparcia. Z o s t a ł sam. Nasz d o m u l u b i ł sobie j u ż w c z e ś n i e j , a to za s p r a w ą ojca, k t ó r y z a p r a s z a ł go na obiady w niedziele i on p r z y c h o d z i ł . M i a ł t a k i osobliwy zwyczaj, żo za. k a ż d y m daniom T d z w o n i ł ł y ż k ą w talerz. K i e d y dziadek z a p r o p o n o w a ł m u s t a ł y k ą t ucieszył się. Prze­ m i e s z k i w a ł w n i m od jesieni do wiosny bez p r z e r w y , a potem u d a w a ł się na wspomniano wcześniej w ę d r ó w k i po L e m k o w s z o z y ź nie. M i a l o i l m ł o d y c h Jat poczucie g o d n o ś c i , a swojo obrazki t r a k t o w a ł j a k o swoisty ś r o d e k w y m i o i i n o - p l a t n i e z y . Zawsze po zimie, k i e d y zbierał się do drogi p r z y g o t o w u j ą c węzełek z nie­ z b ę d n y m i w jego p o j ę c i u p r z e d m i o t a m i , robił z dziadkiem „ r o z hczenio" za g o ś c i n ę . B y ł a t o forma r e w a n ż u , j a k m i ę d z y r ó w n y m i sobie. Nikifor honorowo wręczał Harasymowi kilka, więcej o b r a z k ó w , w y k o n a n y c h w zimowe m i e s i ą c e . Przed czasem wojną N i k i f o r sfotografowany z listem proszalnym na d e p t a k u w K r y ­ nicy. Zdjęcie z l a t dwudziestych 221 �N i k i f o r p r z y obrazach. T o zdjęcie, podobnie j a k inno, pochodzi „zo s k r z y n i " malarza. Widoczne z a m i ł o w a n i e malarza uo ujęć hieratycznych �skrzyni, a p o t e m i skrzynia się z n a l a z ł a , ale bez obfitości przecho­ t o w y w a n o balie z g o r ą c ą w o d ą , a oni zrzucali swoje ł a c h y , od- w y w a n y c h w niej przedwojennych o b r a z k ó w , r u s z y ł B a n a c h na wiązywali teren K r y n i c y W s i s z u k a ć , czy jeszcze czegoś się w ś r ó d l u d z i nie z głów-, w cudowny znajdzie. Dowiedziawszy się o p r z y j a ź n i m i ę d z y Gromosiakiom poczym zaczynali się m y ć i p r z e b i e r a ć . B y l i w ś r ó d nich i p r a w d z i ­ i N i k i f o r e m d o t a r ł do d o m u p o d n u m e r e m 147 na u l i c y w i kalecy, alo stanowili oni z d e c y d o w a n ą m n i e j s z o ś ć . S t r o i l i się Kra­ „ropiejące 7 rany", zdejmowali strupioszale peruki s p o s ó b o d z y s k i w a l i b r a k u j ą c e ręce i nogi, szewskiego. M i e s z k a ł w n i m pewien dezerter z a r m i i r u m u ń s k i e j , w k t ó r y K a r p a t a m i aż do K r y n i c y uciokł i u dziadka Harasa schro­ 0 w s p a n i a ł o ś c i . G u d a k i j u ż z cicha p r z y g r y w a l i . W k u c h n i k o ń - nienie z n a l a z ł , za p a r o b k a z o s t a ł p r z y j ę t y , p a p i e r y „ l e w e " otrzy­ czydy się piec i g o t o w a ć m i ę s i w a , sosy, zupy i inne frykasy m a ł , d z i ę k i czemu u n i k n ą ł k u l i w leb, a p o t o m się z G r o m o s i a k o w ą całonocną ucztę. cudaczno stroje, będąco jakimiś ich projekcjami marzeń 7 p a s i e r b i c ą ożenił i j a k Ł o m k ó w wysiedlono — za g a z d ę z o s t a ł . P o n i e w a ż o caloj sprawie n i k t nio ś m i a ł się d o w i e d z i e ć na pod K i e d y d o w i e d z i a ł się za c z y m chodzi ten pan z K r a k o w a , zdecy­ g r o ź b ą u t r a t y ż y c i a , a j e d n o c z e ś n i e do p o s ł u g i p r z y d o w a ł , że o b r a z k i , k t ó r e j a k o rodzinne p a m i ą t k i (tak jo t r a k ­ żebrakach towano) po ojcu m i a ł a o t r z y m a ć m o j a m a t k a , sprzeda i n t r a t n i e . więc za zgodą, „ k r ó l a " i r a d y starszych ż e b r a c z e j I t a k też zrobił. Owe p l a e i d ł a z serca i w d z i ę c z n o ś c i Nikiforow'ej czasem do pomocy dobierano k o g o ś z r o d z i n y . I t a k p a r ę razy s p r z e d a ł o n ż o R u m u n n i e z w y k l e korzystano panu Banachowi za moja m a t k a b y ł a przy t a k i m karnawale dziadowskim, ale zawsze dwa l i t r y w ó d k i czystej, p ę t o k i e ł b a s y i kilkaset- z ł o t y c h (przed brano do wymianą.) na a j e d n o c z e ś n i e , zafascynowany n i e s a m o w i t y m m i s t e r i u m , dokładkę. B y l to biznes dla obu stron znakomity - jedna z nich m o g ł a We wszystkich publikacjach, лее wszystkich pomocy N i k i f o r a , który- jako niemowa b y l p e w n y , rozmowach oży­ S z c z e g ó l n i e f a s c y n u j ą c a b y ł a druga noc, j u ż po z a k o ń c z e n i u odpustu. W t e d y , zgodnie z ż y c z e n i a m i granicą. karczmy, konfraterni wiony i dzięki t e m u p r z y d a t n y . efektownie k o n t y n u o w a ć „ g a u z b a l " w gronie kolegów, a druga p r z y g o t o w a ć się do w i e l k i c h w y s t a w w k r a j u i za 7 c z ę s t o nie wy starczala n o r m a l n a o b s ł u g a licznych żebraków, wyganiano ostatnich gości przed d z i o w i ą t ą , z r e s z t ą większość p ą t n i k ó w j u ż 0 N i k i f o r z o przejawia się w ą t e k jego ż e b r a c z y c h u p o d o b a ń . Jest opuściła w t y m wiele zdziwienia.: po co'r dlaczego ; t y m bardziej, że w k o ń ­ jeszcze efoktow-niejsze niż poprzedniego wieczora. N i k i f o r p a t r z y ł 7 cu otoczony by 1 o p i e k ą , z a r a b i a j ą c y p o w a ż n e sumy, t a k ż o w obcej 7 w alucie, nie t y l k o , że nie m u s i a ł , ale u i o p o w in ie n był Krynicę. rozszerzonymi w dziesięcioro, Abluoje były zo zdumienia jęczący, szczególnie oczami, j a k ropiejący, uroczysto, ci n ę d z n i , skamlający stroje skręceni ludzkioj łaski, ż e b r a ć . T e n m a n i a k a l n y n a w y k coniedziolnego ż e b r a n i a w p i j a l n i , j a k te s t r z ę p y ludzkiego rodzaju, n a g ł o p r z e c h o d z ą z d u m i e w a j ą c ą czy m e t a m o r f o z ę . P r o s t u j ą się, c z y s z c z ą , t r e f i ą , liczą na s t o ł a c h ba­ w y s t a w i a n i a kapelusza na datki ogromnie u t r u d n i a ł jogo opiekunom w y w i n d o w a n i e N i k i f o r a na p i e d e s t a ł Wielkiego A r t y s ­ jońskie kwoty, t y w r o z u m i e n i u t e g o ż t e r m i n u przez t a k w pas zwanego masowego c h o ć w groszakach, g u d a k i i m g r a j ą , Kusyki 7 się k ł a n i a j ą . Ż e b r a k i , a pany ! W i e l k i e p a n y ! N i e raz, możnych niejeden z n i c h n ó ż ostry j a k b r z y t w a p r z y ł o ż y ł m u do g a r d ł a Moja m a t k a p o w i e d z i a ł a m i k i e d y ś , że ci ludzie z u p e ł n i e nie c h o ć s ł o w o m o t y m co w i d z i a ł , a N i k i f o r p a d a ł na kolana, r ę c e r o z u m i e j ą o co t u chodzi. Jest to historia stara i b a r w n a . W K r y ­ b ł a g a l n i e w znosił i d z i a ł k u j ą c z a p e w n i a ł , ż e on — n i g d y ! Ś m i a ł y nicy wsi s t a ł a cerkiew u n i c k a pod wezwaniem P i o t r a i P a w ł a , się z niego ż e b r a k i , aż karczma się t r z ę s ł a , ałe k i e d y zabawili oboemo zamieniona na k o ś c i ó ł r z y m s k o - k a t o l i c k i . B y ł o t o miejsce się d o ś ć , t y m jeszcze od n i c h n ę d z n i o j s z y m stworzeniem, p o t r a ­ k u l t u s ł a w n o na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i o po obu stronach granicy f i l i m u r z u c i ć nieraz całe d w a d z i e ś c i a z ł o t y c ł i ! D o s t o ł u go polsko-słowackiej. Na praszali, alo bal się do nicłi d o s i ą ś ć , za w i e l k i b u d z i l i w n i m res­ odbiorcę. Powodował zżymanie się na niego wielu 1 ś m i e j ą c się z p r z e r a ż e n i a n i e z g u ł y , groził ś m i e r c i ą j a k 1 „światłych". piśnie : 7 początku lipca rokrocznie odby-wał się za­ w toj cerkwi w i e l k i odpust, na k t ó r y ciągnęli ludzie w p i e l g r z y m ­ p e k t . P a t r z y ł na t a ń c e , na swawolne h u l a n k i , p a t r z y ł na t o , jak kach pieszo i wozami nieraz aż spod Koszyc, z H u c u ł s z c z y z n y . szef miojseowoj p o l i c j i , j u ż w c y w i l n y m u b r a n i u bierze „ d o l ę " Po obu stronach p o t o k u K r y n i c z a n k a od szpitala w dól do cerkwi od ż e b r a k ó w i j a k i jest grzeczny dla ich „ k r ó l a " . S ł y s z a ł w roz­ rozkładały- się g ę s t y m szpalerem kra-my z j a r m a r e z o - o d p u s t o w y m i m o w a c h w karczmie, że t a k i c h p o t r a w , że t a k i c h w i n nie wspaniałościami. i nie je wielu t y c h Dewocjonalia, zabawki, kramy z jedzeniem, z n a p o j a m i , k r z y k , wrzask, rwetes, stroje o d ś w i ę t n e p ą t n i k ó w , polskich p a n ó w , co t a m w y ż e j do pije zdroju przyjechali! P a t r z y ł j a k n a d ranem k ł a d l i się ż e b r a c y s p a ć p o k o t e m a po­ bogate ludowe, ale i skromne chudzin r ó ż n o r a k i c h . B a r w y rw-aly ognia, zjadacze szklanek, k i e l i s z k ó w , siłacze r o z r y w a j ą c y wszelkich r a c h u n k ó w , o p ł a t na rzecz swojej organizacji, jeszcze chy b a w i l i p o b o ż n y c h p i e l g r z y m ó w . P r z y b y w a l i t a k ż e łańcu­ żebracy. To b y ł o ich ś w i ę t o . D o K r y n i c y ś c i ą g a ł y rzesze o w y c h oczaj­ 7 s p r a w n ą , o r g a n i z a c j ę , wedle zasad r u nich o b o w i ą z u j ą c y c h o t r z y m y w a ł i miejsce do ż e b r a n i a . Pokry­ 7 wały się ono z terenem objętymi k r a m a m i . E l i t a ż e b r a c z e j fraterni sadowiła, się zawsze n a j b l i ż e j kon­ I n k u mijamy 7 a za n i ą budyneczek k u ź n i . D a l e j , naprzeciw szkoły podstawowej, przed pawilonem mieszczącym sklep 7 spożywczy , znajduje się zapłaceniu I t a l i to p o z o s t a ł o w jego ś w i a d o m o ś c i . T a k i m zawsze chciał b y ć . P o d j ą ł raz nawet p r ó b ę , p r z e ł a m a w s z y n i e ś m i a ł o ś ć , dostania się do klanu ż e b r a c z e g o . N i o przy-jęli go, w y ś m i a l i , kazali „ t r e ­ n o w a ć " , to w t e d y , b y ć m o ż e , b y ć m o ż e . . . Wspomina u l i c z k ę s k o ś n i e biegnącą, w s t r o n ę t o r u kolejowego, się w r ó ż n o strony , po u w o ż ą c niezłe sumy zmienione j u ż na p i e n i ą d z e papierowe lub cerkwi. I d ą c od szpitala, w dól l e w ą s t r o n ą ulicy Kraszewskiego, na rozjeżdżali srebrne. d u s z ó w , k t ó r z y żorowali na ludzkioj n a i w n o ś c i i g ł u p o c i e . K a r n i , zdyscyplinowani, posiadający chyłkiem 7 oczy, zawsze p r z y j e ż d ż a ł j a k i ś p r z e w o ź n y l u n a p a r k . Polykaezo tem się. czasem o perypetiach Nikifora Drowniaka z w i ą z a n y c h z wysiedleniem go z K r y n i c y , alo j a k d o t ą d nikt sprawy rzetelnie nie p r z e d s t a w i ł a ociera się ona o tragifars;,. Otóż. w 1947 r o k u m a l u j ą c y na swoim m u r k u , na d e p t a k u , z o s t a ł aresztowany 7 kryniekiem i postawiony w stan oskarżenia wolna p r z e s t r z e ń . W ł a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h s t a ł a t a m obszerna j a k o szpieg, nacjonalista p r z y g o t o w u j ą c y szkice m a j ą c e k a r c z m a , k t ó r a należała, do mojej c i o t k i J u l i i , po m ę ż u K u s y k . inw azję K r y n i c y przez TJPA! 11 T a k p o w a ż n e podejrzenia miejsco­ ułatwić O t ó ż „ k r ó l " ż o b r a k ó w - Ł e n i k ó w (bo tydko oni mogli w t e d y źebra,ć) wej m i l i c j i w y w o ł a ł y fantastyczne transformacje architektoniczne, na p a r ę d n i przed odpustem co r o k u u s t a l a ł z c i o t k ą , j a k i e to k t ó r e m i a l pecha, tego d n i a m a l o w a ć . K o n t a k t ó w z banderowcami ekstra delicje m a j ą b y ć dla ż e b r a c z e j b r a c i sprowadzone. P a m i ę ­ m u nie udowodniono, ale s t r z e ż o n o go bardzo. Stale m i a l kolo t a m z j a k i m wzburzeniem o p o w i a d a ł a m i m o j a m a t k a , żo specjal­ siebio k i l k u uzbrojonych l u d z i . „ J a z e m b y ł wy siedlany 17 lipca 7 nie dla n i c h sprowadzano w t a j e m n i c y najlepsze w i n a w ę g i e r s k i e , 1947 r o k u h i s z p a ń s k i e , w ó d k i ekstra od Baczewskiego ze L w o w a i t d . Za­ w Krynicy m a w i a n o t a k ż e dwde, а czasem t r z y kapole g u d a k ó w — ł e m k o w ­ Strasznie go obstawiali, bo szpiega p r z y w i e ź l i ! On w naszym 7 - m ó w i B a z y l i Sowa, Ł o m k o z a m i e s z k a ł y obecnie - - i wtedy 7 p r z y w i e ź l i do Ł a b o w e j togo N i k i f o r a . skich C y g a n ó w . W pierwszy d z i e ń o d p u s t u — t r w a ł on dwa d n i - transporcie j e c h a ł do Krzy-ża i do P i ł y biedaczy-sko. Znalem go po zwykle, z K r y n i c y z p r z e d w o j n y i t a k sobie m y ś l a ł e m , ż e b y n i e m o w a b y l t y d n y m w e j ś c i e m schodzili się ż e b r a c y . Z a s ł a n i a n o okna, przygo­ szpiegiem — to raczej dziwno. P r z e c i e ż to bydo ry sow ane i m a ł o - zamknięciu karczmy o dziesiątej wieczorem, j a k 7 7 223 �wane z jego fantazji i ukochania Ł e m k o w s z c z y z n y . Może dlatego p r z y k r e w r a ż e n i e . W n i o s k o d a w c o m c h o d z i ł o o t o , b y wreszcie t a k d u ż o m a l o w a ł , bo nie m ó g ł się w y g a d a ć ? Zawieźli go gdzieś t e n oberwaniec p r z e s t a ł do w o j e w ó d z t w a g d a ń s k i e g o , a on p o m a ł u u c i e k a ł do K r y n i c y . uzdrowiska. szpecić ulice k u l t u r a l n e g o i czystego T r o c h ę się wiózł a t r o c h ę pieszo d o t a r ł spowrotem t u t a j . Л а к się Osoby z n a j ą c e N i k i f o r a bliżej i d o k ł a d n i e j , w s k a z u j ą n a jego zjawił, z n ó w go w y w i e ź l i , teraz jako Ł o i n k a , j u ż nie szpiega, b e z p o ś r e d n i e i mocne emocjonalnie z w i ą z k i z c e r k w i ą grecko- ale gdy znów w r ó c i ł to go chcieli w y w i e ź ć trzeci raz jako że­ - katolicka, i ze s z t u k ą b i z a n t y j s k ą . M i a l o n o g r o m n ą s ł a b o ś ć do braka." c e r k w i , p o p ó w i i c h r o d z i n . T o b y ł jego c a ł y , j a k b y pozareligijny Z a Nikiforem ujął się w k o ń c u Juliusz Zawadowski, ó w c z e s n y Naczelny Lekarz uzdrowiska i zarazem b u r m i s t r z K r y n i c y . To w ł a ś n i e Zawadowski u c h r o n i ł N i k i f o r a od d e f i n i t y w n e j deportacji. W t y m dziele p o m a g a ł t a k ż e d o k t ó r Saw czak, co trzeba p o d k r e ś l i ć gwoli prawdzie i sprawiedliwości. dzie j u ż potom, a w swoich Banach książkach p o j a w i ł się w zasa­ rzecz zmistyfikowal. k u l t . C h o ć m o ż e t o z a b r z m i e ć paradoksalnie, w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i j a k ą sobie w y t w o r z y ł , k u l t cerkwi s t a ł co p r a w d a na n a j w y ż s z y m poziomie, alo w z n o s i ł się b e z p o ś r e d n i o nad Miał Nikifor także swojo kultem żebractwa. sądy estetyczne. zdecydowane Z o p i n i i k i l k u o s ó b , k t ó r e p o t r a f i ł y się z n i m d o g a d a ć w y n i k a , iż nio u z n a w a ł on m a l a r s t w a europejskiego. U w a ż a ł , że j o d y n i e dlatego w a ż n e jost, t o , k t ó r e p r z y s z ł o z B i z a n c j u m . Specjalnym uwiel­ wielo f a k t ó w przekręcił lub nic p o d a ł do publicznej w i a d o m o ś c i , bieniem o t a c z a ł i k o n ę . Bardzo lubił k r ę c i ć się po c e r k w i . U d a w a ł , bo t a k b y ł o m u wygodnie i dla k o n i u n k t u r y politycznej i dla że w niej s ł u ż y . Przed w o j n ą , j a k b y ł o w cerkwi pusto r o z s i a d a ł „ B a n a c h m o i m zdaniem — m ó w i B a z y l i Sowa. -- interesu. On się p r z e c i e ż rozpytywał o Nikifora u tutejszych się czasem w gospodarskich ł a w k a c h i u d a w a ł , że jest kimś Ł e m k ó w , k t ó r z y zostali. R o z m a w i a ł t a k ż e ze m n ą k i l k a razy, bardzo w a ż n y m , ale po wojnie k i e d y j u ż o s i ą g n ą ł sukces, k i e d y a z tego. eo m y ś m y m u powiedzieli nic do k s i ą ż k i nie to z r o z u m i a ł , c h o d z i ł specjalnie do tej c e r k w i , c h o ć t o już by I weszło." Niecli n i k o m u się nie wydaje, że na t y m z a k o ń c z y ł y się p r ó b y kościół r z y m s k o - k a t o l i c k i , r o z s i a d a ł się w ł a w c e , r o z w a l a ł w r ę c z usunięcia, N i k i f o r a z. K r y n i c y . Mówił mi A n t o n i K r o h , ż e w czasie po p a ń s k u , p o d p i e r a ł g ł o w ę r ę k ą . Cała ł a w k a b y ł a jego, а d o s i ą ś ć kiedy pracował w M u z e u m O k r ę g o w y m w Nowym S ą c z u z e t k n ą ł się m ó g ł j e d y n i e ten, kogo on znal. się t a m z. pismem K o m e n d y Miejskiej MO w K r y n i c y wysto­ „ P r z y c h o d z i ł do m n i e c z ę s t o na r o z m o w ę — m ó w i Bazyli sowanym do w ł a d z p o w i a t o w y c h . Pismo to, ostre w tonie, po­ Sowa — c i ą g n ę ł o go, bo j a k s i ę d z a (popa) syn. On do p o w a ż n e j chodzi z r o k u r o z m o w y to c h c i a ł t y l k o k s i ę d z a , k s i ę ż e g o syna, a j ą k n i e — t o 1954 czy 1955 i wnosi o wysiedlenie N i k i f o r a , j a k o żo jost ż e b r a k i e m , że jest n a t r ę t n y , napastuje l u d z i , u b r a n y świętego jest niechlujnie i na, kuracjuszach i na t u r y s t a c h m o ż e s p r a w i a ć P a m i ę t a m j u k nieraz po swojemu p r z y g a d y w a ł m i : nie m a 224 Mikołaja. Miał ogromno poczucie swojej wartości. kra- �w a t u , nie m a niczego, a ze mną, rozmawia ? T y bez k r a w a t y dziad, tacjo a j a jest w i e l k i malarz. Mówił nieraz, że n a j w y ż e j i k o n ę p o w a ż a , idealizowania i w y o l b r z y m i a n i a — kreowania m a l a r s t w a i osoby a natura N i k i f o r a D r o w n i a k a , p r z y p i s y w a n i e m u intencji i a t r y b u t ó w nie­ jego przedstawiania d z i w n a b y ł a w obrazach, które m a l o w a ł . Ś w . .Mikołaja c z ę s t o r y s o w a ł w rosyjskiej czapce, tak samo ś w . P i o t r a i na dodatek w" kufajce. P y t a ł e m go o t o , ale nie c h c i a ł p o w i e d z i e ć czemu t a k maluje, funkcji społecznej, idąca w kierunku mesjanistycznego i s t n i e j ą c y c h faktycznie. N a jego g r ó b w K r y n i c y p r z y j e ż d ż a j ą Ł e m k o w i e 7. r ó ż n y c h stron P o l s k i , a czasem i z zagranicy, b y z ł o ż y ć na n i m k w i a t y L u b i ł j a k k t o ś do niego po ł e m k o w s k i ! z a g a d a ł . T o go w r ę c z i p o m o d l i ć s i ę za N i k i f o r a . D w a l a t a t e m u w K r y n i c y byłem u z d r a w i a ł o . Raz do niego, na jego u r o d z i n y p r z y j e c h a ł a z M o k r e ­ ś w i a d k i e m , j a k ż e ń s k i c h ó r greeko-katolicki p r z y k o ś c i e l e 0 . 0 . B a ­ go do K r y n i c y grupa ś p i e w a c z a , m o ż e sześć o s ó b . Chcieli m u z y l i a n ó w w Warszawie, prowadzony przez J a r o s ł a w a P o l a ń s k i e g o o d ś p i e w a ć k i l k a p i e ś n i , że t a k rozsławił n a r ó d ł e m k o w s k i w świe­ ( Ł e m k a p o c h o d z ą c o g o ze wsi P o l a n y ) , p r z y g o t o w u j ą c y cie. Było to w 196") i'. P y t a l i mnie gdzie N i k i f o r mieszka. Odpo­ w y s t ę p ó w w R z y m i e , na zaproszenie Ojca Ś w i ę t e g o , przed w y ­ się do w i e d z i a ł e m : N i k i f o r mieszka m i ę d z y l u d ź m i , trzeba go s z u k a ć . jazdem o d ś p i e w a ł p r z y g o t o w a n y p r o g r a m N i k i f o r o w i n a d gro­ P o s z l i ś m y razem. Prawie kolo Starego D o m u Zdrojowego w i d z ę b e m ! J e m u na c h w a l ę , a sobie na... szczęście w w i e l k i m świecie. go j a k idzie z t ą t a b l i c z k ą , l a s e c z k ą się p o d p i e r a ł i w białej czapce. P o w s t a j ą wiersze o N i k i f o r z e . M a m na m y ś l i nic k o k i e t l i w i e - Zaraz ci ś p i e w a c y otoczyli go i z a ś p i e w a l i m u ,,Mnohaja l i t a " . - n i a k i j a ż o w ą , a o d pewnego czasu s a m o c h w a l c z ą t w ó r c z o ś ć na T l u i u y l u d z i , kuracjuszy się z e b r a ł y w o k ó ł nas, niesamowite t ł u ­ t e m a t y ł e m k o w s k i e Jerzego H a r a s y m o w i c z a , ale p r ó b y poetyckie m y nas obskoezyly. N i k t z n i c h chyba nie słyszał, j a k m y śpie­ powstające wamy elegancko ..Mnohaja l i t a " , nasze ł e m k o w s k i e „ S t o l a t " — silnie m o t y w i d e n t y f i k a c j i a on j a k to u s ł y s z a ł , po prostu się r o z p ł a k a ł , o p a r ł się r ę k a m i podkreśla 0 nas. o b e z w ł a d n i a ł c a ł k i e m z w r a ż e n i a , j a k b y z e m d l a ł . z a w ł a s z c z e n i a jego osoby, s ł a w y . Oto jeden z t a k i c h wierszy: wśród młodzieży łemkowskiej. Występuje narodowej się jego ł e m k o w s k i e z krynickim pochodzenie, ale w nieli mistrzem, też. i próby •lak miał j u ż t ę b u d k ę do m a l o w a n i a , w y m a g a ł , że m a m go i b o ć raz na t y d z i e ń o d w i e d z i ć i p o g a d a ć z n i m n a s z ą gwarą. G d y b y m go nie odwiedzi), to b y k r z y c z a ł , po p r o s t u b y n m i o o p l u ł . Co by to m i a ł o z n a c z y ć , ż e b y m go t a k z n i e w a ż y ł . " I tak z a r y s o w a ł się d o ś ć niespodziewanie n o w y w ą t e k — roli jaką zaczął p e ł n i ć dla swego m a ł e g o n a r o d u , jeszcze za ż y c i a , w m i a r ę jak s ł a w a jego z a t a c z a ł a coraz to szersze k r ę g i na świecie. S t a ł o się tak j a k jest powiedziane w P i ś m i e Ś w i ę t y m , że ostatni s i a n ą się p i e r w s z y m i . N i k i f o r z pogardzanego niedorajdy, z po­ pychania stuł się ł e m k o w s k i m bohaterem, tytułem do d u m y , k i m ś k t o jednoczy ł e m k o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć w diasporze! Żaden z n a j w y b i t n i e j s z y c h m a l a r z y — p r y m i t y w i s t ó w w świecie t a k i e j r o l i nic o d e g r a ł . P r z y t y m w s z y s t k i m , trzeba sobie z d a w a ć spra­ w ę , iż nie oznacza to wcale, że wszyscy Ł e m k o w i e akceptują jego m a l a r s t w o , czy, żo c h o ć b y je z n a j ą . N i c z t y c h rzeczy P r z y z n a j ą się do N i k i f o r a j e d y n i e j a k o do rodaka, k t ó r y s t a ł się w świecie n a j s ł a w n i e j s z y m Należy s p o ś r ó d n i c h wszystkich. w t y m miejscu z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t narastania specyficznego m i t u N i k i f o r a D r o w n i a k a w ś r ó d Ł e m k ó w , na coraz częstsze p r z y p a d k i otaczania go po ś m i e r c i s w o i s t y m k u ł t e m R o d z i się m i t , k t ó r y zaczyna coraz swobodniej o d c h o d z i ć od faktów, kreując go na ł e m k o w s k i e g o „narodowego świętego". ,,-la w swoich zapiskach — m ó w i B a z y l i Sowa — n a p i s a ł e m t a k ą u w a g ę co do N i k i f o r a : od m ł o d o ś c i w y c h o w a n y w biedzie, wyz\ sku — m a t k a s ł u ż ą c a , on bez przestanku w y d a w a n y na p o ś m i e w i s k o , b y w a ł za s ł u ż ą c e g o — p a ś ć b y d ł o w y p a d ł o mu nieraz, czy gęsi albo ś w i n i e , czy co inne r o b i ć — u c i e k a ł od togo 1 b e z przestanku widział siebie p o n a d to wszystko. O n się w y ­ o d r ę b n i a ł od z w y c z a j n o ś c i i to j u ż o d bardzo dawna przed w o j n ą . Chciał się z r o b i ć j a k i m ś p r z y w ó d c ą tego t y p u , który widział niedolę l u d u biednego j a k o n sam b y ł . On b y ł w y r a z i c i e l e m tej biedy ł e m k o w s k i e g o l u d u i m y ś l a ł , że j a k ludzie od niego w y k u p i ą i r o z n i o s ą po świecie o b r a z k i , to przedstawi ś w i a t u , j a k skrajnie jeszcze t u t a j ludzie ż y j ą . Ja wiem, że on dzisiejszej r z e c z y w i s t o ś c i nie odpow iadal. t ł u nic g ó r o w a ł w w i e l k i c h p o ł a c i a c h w swoich wyrazach stali', lxv. p r z e s t a n k u : i pisał P o m ó ż c i e m i , bo jestem b i e d n y , bo jestem n i e d o ł ę ż n y . M ó w i ą o N i k i f o r z e , że nie u m i a ł c z y t a ć i p i s a ć ! T y l u ludzi jest k s z t a ł c o n y c h wysoko, а nic poti'cfia tyle. tak prosto i od serca p o w i e d z i e ć , co on swymi obrazkami. Nikifor, ten nieuk, ten n i e d o ł ę g a , n i e ś l u b n y syn gęglawej poslugaczki, nagle stal się w i e l k i m tego ś w i a t a , geniuszem, a to oznacza, że nic on m u s i a ł iść do ś w i a t u , t y l k o ś w i a t p r z y s z e d ł do niego, a on z naszogo n a r o d u p o c h o d z i . " Opinio Bazylego Sowy przez fakt jego wysokiej pozycji m o r a l n e j , a u t o r y t e t u , j a k i m się cieszy w ś r ó d swych w s p ó ł b r a c i , warte s ą przytoczenia, c h o ć b y dlatego, że nio s ą jego p r y w a t n y m , Podobnie j u k na z d j ę c i a c h p r z e d s t a w i a ł siebie N i k i f o r n a obra­ odosobnionym zdaniem. S t a r a ł e m się z a c h o w a ć ich o r y g i n a l n y zach. O t o jeden z t a k i c h w y i d e a l i z o w a n y c h p o r t r e t ó w , z k s i ę g ą k s z t a ł t s t y l i s t y c z n y , k l i m a t i b a r w ę . Rzuca się w oczy interpre­ w dłoni 225 �„Drowniak" S p o t k a ł e m się w r ó ż n y c h stronach P o l s k i z d o w o d a m i takiego stanu rzeczy. Z b i e r a j ą c m a t e r i a ł y na terenie J a n o w a d o t y c z ą c e k o ł a , do k t ó r e g o n a l e ż a ł o k i l k u w y b i t n y c h p r y m i t y w i s t ó w , j a k T y c o ś na d e p t a k u g ł o d n y nieraz stal Ociepka, U r b a n e k , Stolorz, B ą k , W r ó b e l i S ó w k a n a t r a f i ł e m na Niejednemu willę w y k r e ś l i ł e ś n o w ą Za k ą t i k a w a ł e k t a k ą c i e k a w ą r e l a c j ę . „ N i e w i e l u b y ł o t a k i c h u nos — m ó w i ł nie­ chleba ż y j ą c y j u ż A n t o n i J a r o m i n — w kole, co b y m i e l i coś osobistego Szczerze i s ł o n o p ł a c i ł e ś do w y r a ż e n i a . N o , a wszyscy chcieli się w y b i ć , co t u r o b i ć w t a k i m D w a razy n a z a c h ó d w y s ł a ł a cię W i s ł a razie? B y ł a m o d a na tego n i e m o w ę z K r y n i c y , na D z i ś genialny polski Pisali o n i m , b ę b n i l i , o b r ó ż k i p o k a z y w a l i w r o z m a i t y c h gazetach, artysta Nikifora. to Stolorz i B ą k z a c z ę l i s i ę p o w t a r z a ć po N i k i f o r z e . S t a ł się on A u t o r e m jest P i o t r S z k w a r ł a z K r y n i c y . Wiersz p r z y t a c z a m , dla n i c h wzorcem, nawet pisali n a obrazach j a k on, ż e b y się j a k m i m o jego n i e d o s k o n a ł o ś c i , g d y ż oddaje syntetycznie i emocjo­ najbardziej u p o d o b n i ć . I co? C h w y c i ł o , komisje n a g r o d y d a w a l i , n a l n i e w j a k i s p o s ó b m y ś l i o „ K r y n i c k i m M a t e j c e " m ł o d e po­ w gazetach zaczeni i c h w y c h w a l a ć , że p r i m a sort, że oryginalne i t a k i e i n n e b z d u r k i . B ą k t o n a w e t specjalnie b y ł w K r y n i c y kolenie Ł e m k ó w . Skoro jest m o w a o N i k i f o r z e i jego t w ó r c z o ś c i , o t w o r z e n i u się m i t ó w po jego ś m i e r c i , m y ś l ę , że w a r t o p r z y okazji z a z n a c z y ć , u N i k i f o r a . J a k w r ó c i ł , t o s i ę d z i w o w a ł , żo s p a ł za iż za ż y c i a stal s i ę on t a k ż e wzorcem a r t \ s t y c z n y m do k o p i o w a n i a z tego ( i t o d o s ł o w n i e ) przez m a l a r z y - a m a t o r ó w spragnionych s u k c e s ó w . p o t e m p l u ł do f a r b ó w . " r specjalno odcienie k o l o r ó w Jedno z ostatnich zdjęć N i k i f o r a . Stary, z m ę c z o n y , schorowany Nikifor miał już to, o c z y m dawniej m a r z y ł — d o m , s a m o c h ó d , r a d i o , zegarki — ale nie u m i a ł się j u ż t y m cieszyć 226 tapczanem n a p o d ł o d z e , a ś l i n a m i f a r b y r o z r a b i a ł . M y ś l a ł nawet, wydobywa i że to sam � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ce5848860a99519900a5d8e32d042dc.pdf 030817557e79c3c22e3337a59743429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3099 Title A name given to the resource Notaki o Nikiforze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.227-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Januszkiewiczowa, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N O T A T K I О N I К I F O R Z Е Aleksander Jackowski O p o w i a d a , рггегулуа z n i e c h ę c o n y , macha r ę k ą . Podsuwa m i swoje o b r a z k i , na o s t a t n i m nie o b e s c h ł a jeszcze ś l i n a ( m a l u j ą c ślinił p ę d z e l e k ) . Pokazuje w y r y s o w a n ą c e n ę — 500 zł. Co t y ! m ó w i ę . Przed c h w i l ą prosiłeś 50 zł. U ś m i e c h a się na znak zgody. Dobrze, dobrze — n i o c h b ę d z i e 50. W k o ń c u bierze 20 zł. T o i t a k лyiQcej niż d o s t a ł o d i n n y c h . * K o l o siebio stawia sztorcem s k r z y n k ę , ЛУ k t ó r e j niósł farby i kar­ t o n y . Opiora о w i e k o „ l i s t ż e b r a c z y " , (por. s. 224) a obok opra­ w i o n y w r a m k ę list Tadeusza Przypkowskiego opatrzony odcis­ k i e m o k r ą g ł e j , ogromnej pieczęci. W liście P r z y p k o w s k i zawia­ damia, ż e zgodnie z o b i e t n i c ą przesyła zrobione przed paru m i e s i ą c a m i zdjęcia. D l a N i k i f o r a w a ż n a jest jednak nie t r e ś ć ale p i e c z ę ć . Sam r ó w n i e ż m a o k r ą g ł ą p i e c z ę ć , k t ó r ą p r z y s t a w i a na o d w r o t n e j stronie gotowego obrazka. D l a N i k i f o r a o k r ą g ł a p i e c z ę ć , k r a w a t , a nawet kapelusz (no­ szony t a k ż e latem) m a j ą znaczenie symboliczne. M a j ą ś w i a d c z y ć o jogo pozycji, o t y m , że jest malarzem, że jego o b r a z k i s ą po­ w a ż n e , j a k a k t a w magistracie. * Pierwsza m o j a w i z y t a u N i k i f o r a , 1953 i ' . Malarz pokazuje a l b u m ze z d j ę c i a m i r o d z i n n y m i Wiosną 1953 r. o t r z y m a ł e m list z K r y n i c y o d koleżanki, Jest p ó ź n o . N i k i f o r s k ł a d a swój warsztat, f a r b y , p ę d z e l e k , o b r a z k i , wszystko starannie umieszcza w drewnianej skrzynce-walizeczce. Bierze do r ę k i l a s k ę . Odchodzi. N a tle pustej ulicy widnieje jego samotna s y l w e t k a . P r z y p o m i n a j ą m i się ostatnie sceny z f i l m u Chaplina. On t e ż t a k o d c h o d z i ł w d a l , samotny, i n n y od wszyst­ kich. k t ó r a z n a ł a mojo zainteresowania. Musisz p r z y j e c h a ć i z o b a c z y ć * N i k i f o r a ! p i s a ł a . Jej u w a g i o m a l a r z u b y ł y t a k ciekawe, że nio w a h a ł e m się i w k r ó t c e b y ł e m w K r y n i c y . N i k i f o r w y w a r ł na mnie d u ż e w r a ż e n i e , więc w i d y w a ł e m go bardzo c z ę s t o . Czasom p r z y - T o j u ż trzeci d z i e ń . W r a c a m y razem, w c z e ś n i e j . R o z u m i e m j u ż c h o d z i l i ś m y do niego razem, w ó w c z a s albo j a , albo ona n o t o w a l i ś ­ prawie wszystko z tego co m ó w i . Nagle przed d o m e m r o b i się m y swoje obserwacje i refleksjo. W p a ź d z i e r n i k u N i k i f o r przyje­ nieufny. J a d w i g a wskazuje na m n i e — t o p a n redaktor. Napisze c h a ł do Warszawy' i przez d w a tygodnie m i e s z k a ł u m n i e . Z a p i ­ k i e d y ś o Tobie. N i k i f o r rozpromienia się. T a k , t a k , bardzo chce s y w a ł e m j a k się zachowuje, j a k reaguje n a ulice i k o ś c i o ł y , na żeby o n i m pisać „napiszesz, mówi m i , to będą k u p o w a ć " . Tłu­ reprodukcjo o b r a z ó w i r z e ź b . P ó ź n i e j s p o t k a ł e m się z n i m jeszcze maczy, żo teraz g d y j u ż o n i m pisali, m o ż e więcej ż ą d a ć za o b r a z k i . k i l k a razy. C h c i a ł e m go z r o z u m i e ć (o ile wogólo m o ż n a n a p r a w d ę Coś m r u c z y , liczy, liczy. Wpuszcza nas do swego p o k o j u . N i e d u ż y , z r o z n m i e ć drugiego c z ł o w i e k a ) , z w ł a s z c z a , że o t r z y m a ł e m z W y ­ pod oknem s t ó ł , k r z e s ł o , po prawej stronie ł ó ż k o , po lewej w i e l k a d a w n i c t w a „ S z t u k a " ' p r o p o z y c j ę napisania o n i m k s i ą ż k i . Z a c z ą ­ skrzynia. T a m t r z y m a swe „ s k a r b y " , o b r a z k i , fotografie, stare ł e m j ą nawet, a w y d a w n i c t w o w y d r u k o w a ł o barwne reprodukcje pisma z s e c e s y j n ą a r c h i t e k t u r ą , b i a ł y b r i s t o l . S k r z y n i a jest zdo­ kilkunastu biona na w z ó r l u d o w y , na taborecie leżą w y k o n a n e z drewna o b r a z k ó w — gdy niespodzianie okazało się, żo „ S z t u k ę " l i k w i d u j ą a w to miejsce p o w s t a j ą „ A r k a d y " — oczy­ kasety, walizeczka, t e ż zdobione. W dekoracji d o m i n u j ą b a r w y wiście z i n n y m planem w y d a w n i c z y m . N i k t j u ż nie w i e d z i a ł , co niebieska, b i a ł a , czerwona się, s t a ł o z w y p o ż y c z o n y m i o b r a z k a m i . P r z e p a d ł y . T r u d n o . Zo­ sztuce Ł e m k ó w . W k ą c i e stoi piec, w y p r a w i o n y wapnem. A l e i ciemnozielona — j a k w ludowej do N i k i f o r wie, że d o b r y piec z b u d o w a n y jest z k a f l i , w i ę c i na s w o i m p o r t r e t u N i k i f o r a , w a r t o w i ę c chyba u t r w a l i ć jo ЛУ d r u k u , z w ł a s z ­ pracowicie Ayymałował j a k b y kafle, z d o b i ą c je k ó ł e c z k a m i i i k s a m i . s t a ł y j e d n a k n o t a t k i . W i e ł e z nich wnosi nowe elementy cza, że N i k i f o r wciąż czeka na s o l i d n ą , p r a w d z i w i e p o k a z u j ą c ą T r u d n o m i j e d n a l i s t w i e r d z i ć , czy u c z y n i ł t o z potrzeby estetycz­ go m o n o g r a f i ę , nej, czy — j a k s ą d z i J a d w i g a — dlatego, że wie, iż t a k p o w i n n a w y g l ą d a ć skrzynia czy piec. A l e najsilnioj rzuca się w oczy szlak o b r a z k ó w na ś c i a n a c h . W i s z ą j a k i k o n y . Jedno „ m i a s t o " N i k i f o r a , reprodukcja Claude Krynica, murek przy D o m u Zdrojowym. Nikifor, jak każdego L o r r a i n e ' a i c a ł a seria p o r t r e t ó w m o ż n y c h tego ś w i a t a . Po k i l k a d n i a siedzi p r z y n i m i maluje. To m o j a pierwsza z n i m r o z m o w a . wizerunków Coś b e ł k o c z e , gestykuluje, t r u d n o m i z r o z u m i e ć o co m u chodzi. M o ś c i c k i e g o , L e n i n a , Rokossowskiego. Jest i M o ł o t o w . Rydza-Śmigłego, Piłsudskiego, Bieruta, Stalina, Dziwię 227 i �się. N i k i f o r nio rozumie mojego zdziwienia, b y ć m o ż e dla niego t ó w do słówek, z a p e ł n i o n e po obu stronach r y s u n k a m i d o m ó w . wielcy przywódcy Przypominają to jak święci. Jeden nie l i k w i d u j e przecież drugiego. P o r t r e t y wiszą r ó w n o , r z ę d e m , oprawione w papierowe ramki, m i się m i a s t a na Ziemiach Zachodnich. C z y ż b y t a m b y ł w czasie swojej przymusowej t u ł a c z k i 'i w y c i ę t e z i l u s t r o w a n y c h pism polskich i rosyjskich (s. * 220). * N o t u j e , obserwuje, ale zawsze komponuje t o co w i d z i , zmienia, K i e d y ś g d y N i k i f o r b y l u innie w Warszawie z a p y t a ł e m go raz jeszczo o te p o r t r e t y . P r z e c i e ż P i ł s u d s k i w a l c z y ł ze Stalinem T — a r g u m e n t o w a ł e m . W zruszył r a m i o n a m i , a gdy wieczorom w r ó ­ udoskonala. M a widzenie całościowe, k o m p o n u j e „ s w o j o " miasta, p ł a c o , r e d u t y , ciągi ulic. Z m i e n i a charakter dachów, domów, t w o r z y z e s p o ł y jednorodne w s t y l u . c i ł e m do d o m u , na stole leżał m a ł y obrazek. N a tle p e j z a ż u p r z y * s t o l i k u stali obaj wodzowie, w p a r a d n y c h m u n d u r a c h , z kielisz­ k a m i w ó d k i w dłoniach. Na stoliku stalą karafka. N a t a m t y m świeeio ziemskie k ł ó t n i e się nie liczą - - tłuma.czyl N i k i f o r . U w z n i o ś l a . Monumentalizuje. U w z n i o ś l o n i e jest z w i ą z a n o z liierat y c z n o ś c i ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla bizantyjskiego malarstwa, * dla i k o n . A l o to nie zabieg s t y l i s t y c z n y , N i k i f o r jest ze ś w i a t a i k o n , h i e r a t y c z n y c h g e s t ó w . W t y m k r ę g u idei i sztuki u f o r m o w a ł K i e d y b y ł e m po raz d r u g i u niego w 1955 i', wielu p o r t r e t ó w j u ż nie b y ł o , z m i e n i ł d e k o r a c j ę . P o j a w i ł y się w y c i ę t e z p i s m się, żyje i t w o r z y . A n a c h r o n i c z n y , p o w a ż n y , jakby przerzucony w nic swój czas w dwudziesty wiek. nowe o b r a z y : j a k i ś p e j z a ż , V i l l a d'Este p o d R z y m e m , reprodukcja starego sztychu, no i oczywiścio m o ż n i tego ś w i a t a , „ p a ń s t w o w i ś w i ę c i ' ' (jak m a w i a ł jeden z l u d o w y c h rzeźbiarz.}). Banach p i s a ł , j a k N i k i f o r m a l o w a ł jogo ulicę i d o i n w K r a k o w i e , * podwyższając gabaryt domów, d o d a j ą c drzewka na c h o d n i k u . To samo robi u m n i e . U w a ż a widocznie, że dwa p i ę t r a to za skroniO g l ą d a m y z N i k i f o r e m fotografie ze s k r z y n i . Pokazuje z czu­ łością — to m a t k a ! Fotografie starannie przechowuje, miejsca zniszczone retuszuje o ł ó w k i e m , staro o d b i t k i nakleja na czyste nio, stoi — patrz}- na d o m , marszczy b r w i — rysuje, z n ó w p a t r z y , rysuje — no i z tego patrzenia dodaje drzew n a u l i c y , dom pod­ wyższa o p i ę t r o , monumentalizuje. tekturki. * * Gdy go c h c ę s f o t o g r a f o w a ć staje, prostuje się. N i e rozumie dla­ Poprzednio sfotografowałem kilkanaścio rysunków konkret­ n y c h o s ó b . N i k i f o r o p o w i a d a ł w ó w c z a s k t ó r y rysunek kogo przed­ czego wszyscy, k t ó r z y r o b i ą zdjęcia c z e k a j ą , a ż zacznie m ó w i ć czy p r a c o w a ć . stawia,. Teraz m a m to jego opisy na odwrocie zdjęć. W y j m u j ę ze N a z d j ę c i a c h z ł a t m ł o d z i e ń c z y c h (ss. 219, 230) siedzi l u b s k r z y n i o r y g i n a ł y . N i k i f o r ! p r o s z ę , powiedz k t o to jest. N i o m u s i stoi upozowany. Tale t e ż przedstawia c z ę s t o siebie na obrazkach. się z a s t a n a w i a ć , w i e : M i k o ł a j ! on drzewa Zgadza się. P o k a z u j ę sprzedaje w losie. inne p o r t r e t y , rozpoznaje natychmiast. * K a ż d y portretowany ma swój charakterystyczny atrybut. K o ­ ; m e n d a n t m i l i c j i zawsze ma... p i ó r o za uchem, w ójt jest w ka­ peluszu, listonosz m a t o r b ę i c h a r a k t e r y s t y c z n ą c z a p k ę . P o k a z u j ę o b r a z k i z W a r s z a w y — p o r t r e t y J a d w i g i i m ó j . P a t r z y na m n i e z w y r z u t e m , j a k b y m ó w i ą c — co t y , u w a ż a s z m n i e za g ł u p i e g o ? P o d o b i e ń s t w o jest dla niego oczywiste, cłioć o c z y w i ś c i e zasadza się na elementach szczególnych, t a k i c h j a k uczesanie, ubiór, o k u l a r y , k s z t a ł t t w a r z y , zarost, nos długi czy k r ó t k i . Ekspresja gestu. Na obrazkach: ręka o t w a r t a d ł o ń — pozdrowienie. R ę k a wyciągnięta wyciągnięta do góry, ukośnie ku d o ł o w i , wyprostowana., palec wskazuje k o g o ś , kogo p o t ę p i a w y r o k , wskazanie w i n o w a j c y . Obie r ę c e uniesione w goście Wcrn y h o r y — ogzorcyzm. Jedna r ę k a , u g i ę t a w ł o k c i u , z palcem w s k a z u j ą c y m uniesionym k u g ó r z e — znak m y ś l e n i a o sprawach w a ż n y c h , z tamtego świata. * Pamięć szczegół. ma doskonalą, konkretną, chwytającą znaczący Jestem chory, łożę w ł ó ż k u . Rozwalono bot}-, b a ł a g a n . postanawia * namalować mój portret. Siada, Nikifor przypatruje się u w a ż n i e , rysuje (nigdy nic u ż y w a g u m k i ) , potom j u ż nic p a t r z ą c na m n i e — maluje. Okleja swo dzieło r a m k ą z kolorowego papieru. Podajo m i gotowy p o r t r e t . S t o j ę na n i m z r ę k o m a p r z y c i ś n i ę t y m i Patrz, ja.k on bez p r z e r w y obserwuje d o m y , ulice! m ó w i J a d ­ do spodni, w c z a r n y m u b r a n i u , z c z e r w o n y m k r a w a t e m , na tło w i g a . I d z i e m y z N i k i f o r e m po Warszawie. Marszczy b r w i , ciągle pieea (rzeczywiście b y l w p o k o j u ) , b i u r k a i p ó ł o k z k s i ą ż k a m i . czujny, n a p i ę t y . G d y siadamy w k a w i a r n i rysuje. N o t u j e to co Podobnie zmienia rzeczywistość o b s e r w o w a n ą w taką. j a k a winna zwróciło jego u w a g ę . N i e obchodzi go życio miasta, r u c h , prze­ b y ć — m a l u j ą c p o r t r e t y mojej ż o n y czy J a d w i g i . w a l a j ą c y się po ulicach t ł u m l u d z i , sklepy — w a ż n a jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . N a t y c h m i a s t dostrzega na M o k o t o w s k i e j kariatyd}-, staje, notuje, p a t r z y na dachy, k o m i n y , wieże k o ś c i o ł ó w . umie r y s o w a ć , ale w m i e ś c i e go nie o b c h o d z ą . W a ż n a K r a w a t jost o z n a k ą g o d n o ś c i . M o ż e b y ć w y m i ę t y , najgorszy, ale jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . Jego miasta s ą pusto, w y l u d n i o n e , po­ Ludzi musi b y ć , gdy N i k i f o r maluje siebie, gdy pozuje do f o t o g r a f i i . g r ą ż o n e w bezruchu. Zawsze malarze na. jego obrazach m a j ą krawaty (luli fontazie). * * W s k r z y n i z n a j d u j ę brudne, w y t ł u s z c z o n e od t r z y m a n i a w kie­ P r o s z ę go, narysuj P a ł a c K u l t u r y . Droczy się, nie chce. Jedziemy, szeni i p r z e g l ą d a n i a n o t a t n i k i N i k i f o r a . P r z y c i ę t e k a r t k i z zeszy­ p a t r z y , zadziera g ł o w ę . K r z y w i s i ę . Wracam}-. Maluje K r a k o w s k i o 228 �г �Nikifor-malarz, z p ę d z l e m w d ł o n i . N a d n i m obraz z 1913 r. ( d a t o w a n y ) , obecnie w zbiorach n o w o s ą d e c k i e g o Muzeum Okręgowego Przedmieście z kościołem św. K r z y ż a . Po d w ó c h tygodniach, „ z d o ł u " , z t z w . ż a b i e j p e r s p e k t y w y , c z y n i to sprawnie, bez w y ­ k i e d y w y j e ż d ż a , zostawia m i p o d s e r w e t ą rysunek — P a ł a c K u l ­ siłku. M a r o z w i n i ę t ą w y o b r a ź n i ę p r z e s t r z e n n ą i w p r a w ę n a b y t ą t u r y ! A l e j a k zawsze u N i k i f o r a , nie t a k i j a k i jest, locz t a k i j a k i przez l a t a nieustannego malow ania. r p o w i n i e n b y ć , zdaniom malarza. P o k a z u j ę z n a j o m y m architek­ t o m , no t a k ! cieszą się, on m a fantastyczne poczucio skali. P a ł a c Nikiforowy wyłania się s p o ś r ó d inny'ch budowli, wspaniały, strzelisty. Podnosi boczne s k r z y d ł a P a ł a c u , przez co budowla, Szczególnie l u b i k o ś c i o ł y . M y ś l ę , że m ó g ł b y je n a r y s o w a ć w do­ staje się bardziej zwarta, m o n u m e n t a l n a j a k cerkiew. wolnej perspektywie W s z y s t k o zmienia. T w o r z y w ł a s n e w a r i a n t y tego, co w i d z i . ich namalować z zamkniętymi tysiące. oczyma. P r z e c i e ż Cerkwie! najbardziej kocha musiał cerkwie. U m i e z r o b i ć d o k ł a d n y rysunek, w r ę c z z a d z i w i a j ą c y ja,k na czło­ AVyjmuje ze s k r z y n i i l u s t r a c j ę z c e r k w i a m i na Placu Czerwonym wieka, k t ó r y w Moskwie. Prosi, aby m u p r z y s y ł a ć obrazki z r ó ż n y m i cerk­ cerkwi sam musiał dochodzić do s p r a w n o ś c i . łemkowskich, publikowane kiedyś Ludowej" Rysunki w „Polskiej Sztuce wiami. m a j ą p r a w i d ł o w e proporcje. N i k i f o r b o z b ł ę d n i e roz­ w i ą z u j e t r u d n e zadania w y m a g a j ą c e opanowania r y s u n k u per­ prośbę P o k a z u j ę m u czeski a l b u m „ P r a h a " . Wielo r a z y go o g l ą d a , za­ rysuje „ z n a t u r y " , szybko, doskonale. U m i e . A l e g d y maluje spektywicznego, wyczucia p r o p o r c j i (s. 231). N a m o j ą c h w y c a j ą go barokowe k o ś c i o ł y , r z e ź b y na m o ś c i e ś w . Stefana, przetwarza w i d z i a n ą s y t u a c j ę . W y s t a r c z y s p o j r z e ć na to j a k u j ą ł k o m e n t u j e zdjęcia z c z a s ó w w o j n y i ulice p e ł n e l u d z i . T o r o b o t n i ­ K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e widziane od s t r o n y K o l u m n y Z y g m u n ­ c y ! pokazuje, nie c h c ą w o j n y . N i k t nie chce w o j n y . Zniszczenie... ta (s. 232). Często p o s ł u g u j e się r e p r o d u k c j ą , g a z e t o w ą i l u s t r a c j ą . zaczyna W i d z i a ł e m u niego m . i n . f o t o g r a f i ę P a ł a c u K u l t u r y , t u n e l u na bardzo trasie W - Z . J a k zawsze t r a k t u j e ilustracjo j a k o ź r ó d ł o p o d n i e t y c h ę t n i e opowiada o c z y m ś , co m u się z n i ą k o j a r z y . T r o c h ę j a k a nie w z ó r do skopiowania czy n a ś l a d o w a n i a . T o co w y b i e r a i j a k Szwejk. A l e k t o s ł u c h a N i k i f o r a ? D o kogo m ó g ł b y m ó w i ć , k o m u zmienia w i ą ż e się z jego upodobaniami. Ź r ó d ł a inspiracji o p o w i a d a ć , c z u j ą c , żo ten k t o ś go s ł u c h a i rozumie? b y ć r ó ż n e , ale rezultat jest jeden — p o w s t a j ą mogą zawile o p o w i a d a ć o j a k i c h ś ludziach, o wodzie. N i o go r o z u m i e m . P r z e s t a j ę notować. Oglądając ilustrację Nikifory. L i c z y , k i e d y t y l k o m o ż e . N i e d u ż o z togo w y n i k a , A l e liczy j a k dziecko, k t ó r o t w o r z y sobie „ d o r o s ł e sytuacjo". Czy zna w a r t o ś ć N i e sprawia m u ż a d n y c h t r u d n o ś c i w y o b r a ż e n i e sobie tego sa­ pieniądza? mego t e m a t u widzianego od d o ł u , face en face, z g ó r y . P o d z i w i a m m y ś l o ó , j a k m y , p r z e l i c z n i k a m i p i e n i ę d z y na rzeczy ? L i c z y swój N a pewno w i e , żo s ą m u potrzebne. A l o czy umio domy, u t a r g ż e b r a k a i malarza. P o t o m niesie te p i e n i ą d z e do znajomego ulice. K i e d y go p r o s z ę , a b y t o samo n a r y s o w a ł „ z g ó r y " czy sklepikarza i w k ł a d a do szuflady w stolo. T o jego szuflada. Za- łatwość i pewność, z j a k ą 230 szkicuje widziane k o ś c i o ł y , �m y k a j ą na z w y k ł y k l u c z y k , ale jest p e w n y , że t a m jego p i e n i ą ­ Planuje d o k ł a d n i e , ile m a n a m a l o w a ć k a ż d e g o d n i a , wyznacza dze są bezpieczne. N a w e t się nie d z i w i , ż e w c i ą ż w szufladzie sobie h a r m o n o g r a m , co m a k i e d y r o b i ć . P o t e m wieczorem s k r u ­ jest wiele miejsca,, m i m o iż t y l e do niej w k ł a d a . A l e w i e o w y ­ p u l a t n i e liczy to, co z r o b i ł . mianie p i e n i ę d z y , m a r t w i się t y m . Obserwuję go jak pracuje. Mieszkamy dwa tygodnie razem, Oszukiwano go w ż y c i u c z ę s t o . Zabierano p i e n i ą d z e , w y ł u d z a n o w j e d n y m p o k o j u . W s t a w a ł o świcie. K i e d y r o b i ł o się jasno na­ o b r a z k i , w r ę c z kradziono. K t ó r y ś z m a l a r z y k r y n i c k i c h , ukradł k ł a d a ł spodnie, m a r y n a r k ę , k r a w a t i z a b i e r a ł się do m a l o w a n i a . m u m o d l i t e w n i k , jeden z d w ó c h jakie sobio w y r y s o w a ł . D o w i e ­ N i e r o b i ł ż a d n y c h przerw. G d y ś c i e m n i a ł o się, j u ż p r z y lampie d z i a ł e m się o t y m z a b i e r a ł się do rysowania p o d k ł a d ó w p o d nowe o b r a z k i , k t ó r e od innego p l a s t y k a , krakowskiego, który z kolei p r z y w ł a s z c z y ł sobie d r u g i m o d l i t e w n i k . (Szczęśliwie u d a ł o chciał m a l o w a ć . Mógł nie o d r y w a j ą c się od r o b o t y się go k u p i ć — n i e m a l c a ł y — do z b i o r ó w muzealny cli). i 10 o b r a z k ó w . Ł z a w i ł y m u oczy, ale nie k ł a d ł się, p ó k i j a praco­ narysować w a ł e m . W y k a ń c z a ł w t e d y o b r a z k i , o k l e j a ł je paskami r a m e k , znakomicie zamykającymi kolorystyczną kompozycję i przy­ k l e j a ł uchwyty' (z n i t k i ) do wieszania. Planuje s w o j ą p r a c ę na k i l k a d n i n a p r z ó d , a nawet na dłuższe okresy. M ó w i , że chce w y j e c h a ć , j e ź d z i e . O c z y w i ś c i e bez biletu, ż e b r z ą c p r z y okazji po p r z e d z i a ł a c h . Ale n a j p i e r w m u s i s k o ń c z y ć z a c z ę t o serie o b r a z k ó w . Pokazuje r y s u n k i , liezę — 168 „miast" Kolejność czynności przy malowaniu: z w i e ń c z o n y c h k o ś c i o ł e m , k a ż d y rysunek i n n y , na k a ż d y m b i s k u p — t n i e k a r t o n na p o ż ą d a n e z p a s t o r a ł e m , raz za, d o m a m i , k i e d y indziej na k r ę t e j -— rysuje, drodze, formaty, u g ó r y , w ś r o d k u , u d o ł u tej drogi — wreszcie b i s k u p stoi sam, — p o k r y w a rysunek kolorem, na tle nieba. T a k i f i l m . M ó w i , żo musi te r y s u n k i — maluje, w y k a ń c z a obraz. Dodaje kreski, cieniuje kolor, zamalować. P o t e m pojedzie. W y b i e r a się na w ę d r ó w k ę po okolicach K r y n i c y . B ę d z i e je m a l o w a ć . M ó w i o t y m z z a c ł i w y t e m i r a d o ś c i ą . p r o w a d z a go do do­ „blasku", — — przygotowuje i dokleja stosowne r a m k i , — r o b i napisy u d o ł u obrazka (czasem k o r e s p o n d u j ą c e z te­ m a t e m , czasem dowolne, odrysowane z p l a k a t ó w czy z n a k ó w drogowych), Zaproszony do K r a k o w a odsuwa, w y j a z d , p o n i e w a ż na n a j b l i ż s z y czas m a w y z n a c z o n ą p e w n ą ilość obra,zków do wykończenia. Obrazek n a m a l o w a n y po powrocie ze spaceru po — dokleja p ę t e l k ę do zawieszania. S t a w i a na odwrocie o k r ą g ł ą pieczęć „Nikifor-Matejko", S t a r ó w c e i Mariensztacie w Warszawie. Reminiscencjo trasy W - Z , mm m m tunelu U 231 �Swobodna transpozycja widzianego p e j z a ż u . N i k i f o r m a l o w a ł , s i e d z ą c n a s t o p n i a c ł i K o l u m n y Z y g m u n t a . Ł ą c z y ł t o co w i d z i a ł z t y m co w i e d z i a ł , S t ą d P a ł a c K u l t u r y , gmachy i p o m n i k , k t ó r e „ p o w i n n y " b y ć na obrazku p r z e d s t a w i a j ą c y m Warszawę B y ł y to projekcjo jego m a r z e ń , swoista komponsacja. W k i l k u obrazkach p o k a z y w a ł s ą d (s. 234) i k a r ę j a k a s p o t k a ł a sprzedaw­ Gosposia m i a ł a m u w c i ą g u dnia d a ć obiad. G d y w r a c a ł e m pod c z y n i ę , k t ó r a o s z u k i w a ł a go na wadze. Co c i z r o b i ł a ? z a p y t a ł e m . w i e c z ó r zawsze się s k a r ż y ł na n i ą , żo zupa i m i ę s o b y ł y zimne. D o - O s z u k i w a ł a na k i e ł b a s i e ! W i ę c , aby wszystko b y ł o jasne, we w n ę ­ s t a w a ł a w y p i o k ó w , Izy p o j a w i a ł y się w j e j oczach. t r z u s ą d u a t a k ż e ś w i ą t y n i (w k t ó r e j w i s i a ł a powieszona sprze­ J a k t o ! Sta­ w i a ł a g o r ą c e , o d s u w a ł , nie j a d ł , dalej m a l o w a ł . N i k i f o r k r z y c z a ł dawczyni) w s z ę d z i e w i d n i a ł y — ona k ł a m i e ! N i e wierz j e j ! L u b i ł s k a r ż y ć na l u d z i , k t ó r z y mniej dobnie zemścił się na piekarzu — Ż y d z i e , k t ó r y w y p i e k a ł nie­ od niego znaczyli, d o n o s i ć (słyszałem, j u ż o t y m w K r y n i c y ) . d o b r y chleb (s. 235). U m n i e o b i e k t e m jego o s k a r ż e ń b y ł a oddana n a m bez kiełbaski i rzeźnickie nożo. Po­ reszty Ale rzecz znamienna, n i g d y nie m ś c i ł się w ten s p o s ó b za ustawionego k r z y w d y doznane o d l u d z i , k t ó r z y s t a l i w-yżej w h i e r a r c h i i spo­ w hierarchii s p o ł o c z n e j , a w k a ż d y m razie domowej. Ona tobie łocznej. S z a n o w a ł wojsko i m i l i c j ę , m i m o iż w ł a ś n i e do n i c h m ó g ł g r z e b a ł a w b i u r k u ! p o k a z y w a ł na porozrzucane papiery i w y ­ m i e ć n i e j e d n ą p r o t o n s j ę , szano»-ał u r z ę d n i k ó w , Stasia, k t ó r ą t r a k t o w a ł j a k k o g o ś znacznie niżej „panów". c i ą g n i ę t e fotografie, k t ó r y c h — zaskoczony m o i m p r z y j ś c i e m — nio z d o ł a ł o d ł o ż y ć na miejsce. K i l k a r a z y t a k „ n a d a w a ł " na S t a s i ę . * M o ż e w ten s p o s ó b k o m p e n s o w a ł swojo liczne w ż y c i u upoko­ rzenia... K i e d y po raz pierwszy p r z y j e c h a ł do Warszawy i z n a j o m i malarze, * do k t ó r y c h dotarł, przywieźli go do m n i e , z a c z ę l i ś m y w s p ó ł ż y c i e od wielkiego szorowania. Ż o n a K i e d y ś , g d y w r ó c i ł e m , z o b a c z y ł e m , żo w y c i ą g n ą ł ze s t e r t y k s i ą ­ żek a l b u m o m a r t y r o l o g i i go z. d u ż y m podnieceniem. Ż y d ó w w latach o k u p a c j i . O g l ą d a ł Patrz! pokazywał palcom zdjęcia nasze k a z a ł a m u zrzucie ł a c h y , aż l e p i ą c e się od b r u d u , w s a d z i ł a go do w a n n y i starannie w y s z o r o w a ł a s z c z o t k ą . Z n o s i ł to p o t u l n i e , to samo r o b i ł a przecież Ela Banachowa w K r a k o w i e . D a ł e m m u c z y s t ą b i e l i z n ę , ubranie z ] irzośladowari Ż y d ó w . S p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę , że oni b y l i po ojcu, nieźle na niego p a s u j ą c e . Z o b a c z y ł , żo jego lachy w r z u ­ bardziej poniewierani niż on. że w s p o ł e c z n e j h i e r a r c h i i s t a ł o d c i ł e m do s k r z y n i na węgiol. N i o ! p o w i e d z i a ł . T y nio w y r z u c a j , n i c h w y ż e j , czogo d o w ó d m i a ł n i e z b i t y . T o p a n y — p o k a z y w a ł t y daj biednemu... daj w ę g l a r z o w i ! J a d w i g a z a w i n ę ł a w papier na N i e m c ó w , jeszcze w t e d y w nieskazitelnie czystych, odpraso­ jego k o s z u l ę , p r z e r a ź l i w i e wanych prania, w y p i o r ę ci — p o w i e d z i a ł a . A l e p a m i ę t a j , , r o z e ź l i ł nmiuluraeli. brudną. Zaniepokoił się. B i o r ę do się, Siła b u d z i ł a w m m respekl, S t a n ó w da w i d o m y znak w y ż s z e j musi b y ć z u p e ł n i e b i a ł a , j a k ś n i e g . A l b o m ó g ł m i e ć brudne ł a c h ­ p o z y c j i w h i e r a r c h i i . Mścił się za doznane czy urojone k r z y w d y , m a n y , albo — skoro j u ż dbano o niego, chciał m i e ć wszystko j a k m a l u j ą c sceny, w k i ó r y c h winowajców Pan. spotyka z a s ł u ż o n a kara- �J a d w i g ę znal z K r y n i c y i l u b i ł . G d y j u ż w y m y t y , na nowo odziany Czy b y l n a i w n y ? -ileż t a k ! Przede w s z y s t k i m n a i w n y . T o b y ł o wszedł do p o k o j u z a p y t a ł o nią,. T w i e r d z i ł , żo m a jej coi w a ż n e g o jego silą. N a i w n a b y ł a jego w y o b r a ź n i a , w i a r a i spojrzenie na do powiedzenia,. P o d n i o s ł e m numer. ś w i a t . W i e r z y ł z ł a t w o ś c i ą we wszystko. M ó g ł b y o sobie powie­ się o d e z w a ł a d a ł e m s ł u c h a w k ę N i k i f o r o w i . R o z m o w a nie dzieć j a k wielcy w s p ó ł c z e ś n i f i z y c y , że wszystko, co sobie człowiek Gdy słuchawkę i nakręciłom kleiła się, on nio bardzo r o z u m i a ł , co m ó w i J a d w i g a , sam z r e s z t ą może bez p r z e r w y c o ś do niej m ó w i ł . R o z m o w a sprawiła, m u j e d n a l i c h o ć zawsze k o n k r e t n ą w - s z c z e g ó ł a c h , o d w o ł u j ą c ą się do clomen- wyobra.zić, m o ż e istnieć. A wyobraźnię miał ogromną, d u ż ą s a t y s f a k c j ę i o d t ą d k i l k a razy podnosi! s ł u c h a w k ę i k r z y c z a ł t ów rzeczywistości. do niej -,.1 a,d\viga'. Jadwiga'.'' d z i w i ą c się, ż e słyszy t y l k o b u ­ czenie. Sądził, żo wystarczy u m u i o p o d n i e ś ć z w i d e ł e k s ł u c h a w k ę . a.by o d e z w a ł a się J a d w i g a . U ś m i e c h a m y się p a t r z ą c na, o b r a z k i , w k t ó r y c h N i k i f o r obok popa czy biskupa w y r o k u j e o łosio l u d z i . J e d n y c h stojąc skazuje na powieszenie, i n n y cli na piekielne m ę k i . B a r d z o to zabawne, Nie dziwił się o s i ą g n i ę c i o m t e c h n i k i . Samolot, r a d i o , s a m o c h ó d , bardzo naiwno. B i e d n y N i k i f o r ! T y l e w ż y c i u w y c i e r p i a ł , a teraz telewizja, telefon — wszystko to b y ł o r ó w n i e oczywiste i niepo­ to sobie kompensuje j ę t e ,ja.k tajemnico E w a n g o h i , niebo i p i e k ł o , S ą d Ostatoczny s z y ć , jeszcze p o g ł a s k a ć — t a k i biedny i t a l i i n a i w n y ! A on jest po w obrazach. G o t o w i j e s t e ś m y go rozgrze­ i ś w i ę t y c h obcowanie. K i e d y ś n a m a l o w a ł u m n i e w d o m u zadzi­ p r o s t u okrutny-. Rozrzewnia nas, w i a j ą c ą Ucieczkę do E g i p t u . W łodzi, k t ó r e j d z i ó b miał k s z t a ł t nie jest i nie m o ż e b y ć g r o ź n y . Ałe czy przoz to o k r u c i e ń s t w o p o n i e w a ż niczego nio m o ż e , g ł o w y osiołka, p ł y n ę ł a ś w i ę t a Rodzina., a n a d n i ą . n a d wielką, jego staje się mniejsze? w o d ą leciał d w u s k r z y d ł o w y aeroplan, t a k i j a k i z a p a m i ę t a ł z l a t swej n d o d o ś c i . "Wszystko b y ł o oczywiste. ] * niepojęte. Dobrze jest w i e r z y ć ! Dobrze nuci' wia-rę u f n ą i w o l n ą od w ą t p l i ­ * wości. 'Paką mial N i k i f o r . Jego świat s k ł a d a ł się z d w ó c h w y m i a ­ rów Po co malujesz'.' zapytałem go k i e d y ś . Ż e b y j a k i e jest niebo, j a k i e jest p i e k ł o . Ż e b y ludzie wiedzieli wiedzieli.., ziemskiego i pozaziemskiego. P a n o w a ł a w n i c l i o d w r ó c o n a hierarchia. M o ż n i na t y m świecie — po ś m i e r c i szli do p i e k ł a , skrzywdzeni i p o n i ż e n i — m i e l i z a z n a ć chw-aly niebieskiej. N i k i f o r bardzo lubił m a l o w a ć a r c h i t e k t u r ę , tunele, p e r s p e k t y w ę . Ten obraz p o w s t a ł j a k o swobodna niscencja przechadzek remi­ po trasie W - Z w Warszawie 233 �Niebo N i k i f o r a jest w istocie w y o b r a ż e n i e m ż y c i a na ziemi b o g a t y c h i m o ż n y c h . Niebianie p o r u s z a j ą się d o r o ż k a m i na „ b a ­ l o n a c h " — j a k lepsi goście k r y n i c c y , w zimie m a j ą nauszniki i r ę k a w i c e , szaty też m a j ą podobne do ziemskich, t y l k o l u ź n i e j s z e i bardziej p o w ł ó c z y s t e . I c h g ł ó w n y m z a j ę c i e m jest m o d l i t w a , chwalenie Pana i uprawianie r ó ż n y c h niepiśmienny, poniewierany — będzie sztuk i n a u k . N i k i f o r , mędrcem, czytającym ś w i ę t e księgi. B ę d z i e gral na skrzypcach, m a l o w a ł , s t o j ą c p r z y prawdziwych sztalugach. Niebo jest r e k o m p e n s a t ą biednych, p i e k ł o k a r ą dla t y c h , k t ó r z y m a j ą w ł a d z ę i p i e n i ą d z e , k r z y w d z ą i n n y c h na ziemi. Za to m u s z ą s m a ż y ć się w o g n i u i smole. N a m a l o w a ł setki o b r a z ó w , w k t ó r y c h d a w a ł wyraz swej wie­ r rze w p r z y s z ł ą s p r a w i e d l i w o ś ć , w z a s a d n i c z ą o d m i a n ę sw ego losu. Jego wiara w k r a c z a ł a j u ż w sferę m a g i i . M a l u j ą c s t w a r z a ł rzeczy­ w i s t o ś ć , k t ó r a na mocy jego w i a r y i w y o b r a ź n i i s t n i a ł a na jego obrazach. Z r e s z t ą zawsze m a l o w a ł nie to, co b y ł o , lecz to co jego zdaniem b y ć p o w i n n o . Pomniki to only, o d r ę b n y rozdział w twórczości Nikifora. Cenił n a u k ę , w i e d z ę . W s t y d z i ł się swego analfabetyzmu, dlatego Podobnie j a k c z ę s t o p o w r a c a j ą c y temat N i k i f o r a - S ę d z i e g o , wy­ często u d a w a ł , żc czyta, że pisze. Ż e b y nie o d r ó ż n i a ć się mierzającego nie­ i n n y c h sam sobie s p o r z ą d z i ł k s i ą ż k ę do n a b o ż e ń s t w a . W ś r o d k u sprawiedliwość. Obraz p o n i ż e j przedstawia od b y ł y r y s u n k i — w g ó r n e j strefie d o t y c z ą c e spraw n i e b i a ń s k i c h , uczciwą sprzedawczynie; w ę d l i n Ewangelii, w dolnej — analogii ziemskich (242, 243). książki hyla (por. str. czarna, podobna do drukowanego Okładka modlitewnika 241). K i e d y ś , gdy b y ł e m u niego przyszli trzej c h ł o p c y , prosząc go o datek na b u r s ę . D a l i m całe 50 z ł o t y c h . Z d z i w i ł o m n i o t o , w i e d z i a ł e m , że jest raczej s k ą p y , na t a c ę w kościele r z u c a ł 2 z ł o t e . Z a c z ą ł m i t ł u m a c z y ć j a k w a ż n e jest, ż e b y się u c z y l i , u m i e l i czytać. Miał poczucie h u m o r u . R e a l i z o w a ł je p r z e k s z t a ł c a j ą c malowaną r z e c z y w i s t o ś ć . B a w i ł o go fantazyjne k s z t a ł t o w a l i e d a c h ó w (s. 238), n i e k t ó r e w y d ł u ż a ł , inne s p i ę t r z a ł , czasem dach b u d y n k u (który być może w Warszawie) był trawestacją przecinał — Kościoła wchodząc do Ewangelickiego wewnątrz (s. 237), czasem f o r m o w a ł na k s z t a ł t wojskowego h e ł m u , p i k e l h a u b y z l a t I w o j n y ś w i a t o w e j ( t a m ż e ) . N a w i e l u w i d o k a c ł i miast o z d a b i a ł k o m i n j a k i e g o ś b u d y n k u s t o j ą c ą f i g u r ą l u d z k ą lub popiersiem, t a k i m z w i t r y n y fryzjera. K s z t a ł t o w a ł fantastyczne b u d o w l e — banki, filharmonie, synagogi, u m i e s z c z a j ą c symboliczną dekorację. Tak na nich niekiedy więc w serii synagog s p o t y k a m y budynki, które wieńczy świecznik 7-ramienny. Zdarza się, że zapalone ś w i e c z n i k i z n a j d u j ą się po bokach k o p u ł y , na szczycie zaś widnieje w i e l k a gwiazda. Syjonu. Znakomicie się b a w i ł w y m y ś l a j ą c pomniki. M o ż n a na ich p r z y k ł a d z i e a n a l i z o w a ć k o n w e n c j ę p o m n i k a reprezentacyjnego, p o s ł u g i w a n i a się a l e g o r i ą i elementami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla w y r a ż e n i a idei p o m n i k a — n p . u ł a n a , kolejarza, malarza, m u z y k a . M ó w i o n o o n i m : debil, n i e n o r m a l n y , d z i w a k . K i e d y b y l u m n i e w Warszawie p o s t a n o w i ł e m p o k a z a ć go lekarzom. B a d a n i a prze­ prowadzano w I n s t y t u c i e H i g i e n y Psychicznej p r z y u l . C h e ł m ­ skiej. N i k i f o r p o c z ą t k o w o c h ę t n i e p o d d a w a ł się r ó ż n y m testom, s p r a w i a ł o m u p r z y j e m n o ś ć , że t y l u p o w a ż n y c h l u d z i się n i m zaj­ m u j e . B a d a n i a m i k i e r o w a ł prof. Z a j ą c z k o w s k i . ,Ta w y s t ę p o w a ł e m w charakterze t ł u m a c z a . W y j a ś n i a ł e m N i k i f o r o w i , czego od niego c h c ą , gdy nic r o z u m i a ł p o l e c e ń p s y c h o l o g ó w , i m z a ś przekazy­ w a ł e m jego o d p o w i e d ź . Sytuacja b y ł a n i e z r ę c z n a . Psychologowie stosowali standaryzowane testy, on z a ś m i a ł j u ż 60 l a t i b y l osobow-ością u k s z t a ł t o w a n ą , w y b i ó r c z o w y b i t n i e utalentowaną. N i b y to r o z u m i e l i , ale nie p o t r a f i l i d o s t o s o w a ć t o s t ó w i p y t a ń do o s o b o w o ś c i N i k i f o r a . Stosowano m . i n . serię t e s t ó w Wechslera- �-Bollevue. N i e k t ó r o testy interesowały Nikifora, rozwiązywał je c h ę t n i e i dobrze, c h o ć p o w o l i , inne d r a ż n i ł y go s w ą o c z y w i s t o ś ­ cią. N p . p o k a z y w a n o m u r y s u n k i t w a r z y , w k a ż d e j jakiegoś istotnego pokazując elementu. Co t u brakuje? rysunek t w a r z y w k t ó r e j brakowało pytał profesor, b r a k b y ł o nosa. s p o j r z a ł na niego z d u m i o n y . B r z y d k i rysunek Nikifor za,uwa,żyl, z r e s z t ą s ł u s z n i e . A l e profesor na-da,l d o m a g a ł się odpowiedzi, s p o g l ą d a ł na- stoper. Czas m i j a ł . N i k i f o r p a t r z y ł z p o l i t o w a n i e m , ale widzia­ ł e m , że go to j u ż d r a ż n i . P r o s z ę Cię, b ł a g a ł e m , powiedz Panu, o n r z e c z y w i ś c i e nio w i e ! T o go p r z e k o n a ł o . N o s ! b u r k n ą ł i z n ó w d o d a ł o g l ą d a j ą c dalszo k a r t k i -— bardzo b r z y d k i e ! R e z u l t a t b y ł t a k i — ż a d n e j choroby psychicznej, o s o b o w o ś ć o wybitnie r o z w i n i ę t y m talencie w y b i ó r c z y m , s p r a w n o ś ć inte­ l e k t u mierzona, w skali Stanforda-Binet a ok. 45, ale j a k stwier­ dzono, wcale nie znaczy to, żo b y ł a taka. sama w latach jego m ł o ­ d o ś c i . N i k i f o r b y ł j u ż stary, zniszczony c i ę ż k i m ż y c i e m , zahamo­ w a n y wo wszechstronnym rozwoju przez d ł u g o t r w a ł ą izolację od otoczenia ( b e ł k o t ) , nastawienie t y l k o na malarstwo i zaspakajanie podstawowych potrzeb ż y c i o w y c h . (Jego w r a ż l i w o ś ć artystyczna, u m i e j ę t n o ś ć rozpoznawania s t y l ó w , k l i m a t ó w m a l a r s t w a a nawet dziel k o n k r e t n y c h m i s t r z ó w b y ł a , j a k m o g ł e m z a u w a ż y ć , znacznie wyższa, niż badających go s p e c j a l i s t ó w . Ważne były jednak dwie konstatacje, pierwsza — b r a k cech c h o r o b o w y c h , druga — przyczyna bolkotu. (czy Laryngolog stwierdził przyrośnięcie języka r t e ż jego p o d s t a w y ) . D r o b n y zabieg operacyjny ciństwie zlikwidowałby t ę dolegliwość, w dzie­ alo w t a m t y m cza.sie b i e d a k ó w nio s t a ć b y ł o na p o r a d ę l e k a r s k ą , a co dopiero ope­ rację. * Nikifora wcale nie k r ę p u j e żebranie. To m y jesteśmy zakło­ p o t a n i . I d ą c do pracy (na swoje miejsce p r z y m u r k u ) obchodzi z kapeluszem w r ę k u kuracjuszy s i e d z ą c y c h na Uuvkach p r z y P i j a l n i . D a d z ą dobrze, nio d a d z ą — t r u d n o . A l e dlaczego m i a ł b y nie w y k o r z y s t a ć s p o s o b n o ś c i zarobienia ? Jest niedziela. Siedzimy z, J a d w i g ą na ł a w c e . Zbliża- się N i ­ k i f o r . N i e z a u w a ż a nas, podchodzi, b e ł k o c ą c s w o j ą p r o ś b ę , N i k i ­ f o r ! w o ł a m . P o z n a ł , z a k ł o p o t a n y u ś m i e c h , c h o w a kapelusz. Od­ chodzi, w y r a ź n i e speszony. A l e j u ż po c h w i ł i w i d z ę , że z n ó w k r ą ż y w ś r ó d l u d z i z kapeluszem w d ł o n i . * O g l ą d a m s k r z y n i ę N i k i f o r a . Przede m n ą b y ł Banach, i n n i . N i ­ k i f o r pilnuje, a b y m nie p o m i e s z a ł serii. O b r a z k i u k ł a d a seriami, t a k je o g l ą d a i pokazuje. N i e d a w n o b y ł w p o d r ó ż y , podziwdam p e j z a ż e j a k b y z okna wagonu. Czuję w n i c h r u c h , powodujo to rytmiczność powtarzanych elementów, r mowo — s l u p ó w , p a g ó r k ó w , drzew. rozwijających się pas­ K t o p o k a z a ł lepiej ł e m k o ­ w s k i krajobraz, p o ł o n i n y , w z g ó r z a , cerkiewki ? * L i c z ę w s k r z y n i serie. K s i ą d z proboszcz — p o n a d 300 o b r a z k ó w , święci — p o n a d 1100, N i k i f o r c z y t a j ą c y ś w i ę t e księgi — prawie 200. N i k i f o r na drodze — k i l k a d z i o s i ą t . T y ł o samo N i k i f o r na tle k o ś c i o ł a czy c o r k w i . Masa m a ł y c h k a r t o n i k ó w z o y k l u „Nikifor przychodzi — witają go". * Nie n a z y w a serii, na p y t a n i o w y j a ś n i a t y l k o , co przedsta­ w i a j ą . D u ż a seria „ U c z t m a l a r z y " z r ó ż n y c h o k r e s ó w t w ó r ­ czości. D o tego t e m a t u c z ę s t o wraca. * Nosi „ p a n a m ę " , płaską, z szeroką czarną wstążką, przewiązaną na b o k u k o k a r d ą . Czasem maluje siebie w tej „ p a n a m i e " . Oglą­ d a m „ U c z t y m a l a r z y " . T ł u m a c z y , że malarze s ą b l i ż s i B o g u n i ż 235 �i n n i l u d z i e , bo t e ż t w o r z ą , Malarze m a j ą swoje a t r y b u t y , t y p o w o dla l a t m ł o d o ś c i N i k i f o r a : czarne p e l e r y n y , p ł a s k i e czarno kape­ lusza, o b o w i ą z k o w o — k r a w a t y . Z r e s z t ą k r a w a t y p o j a w i a j ą się G d y b y ł w d o b r y m humorze — śpiewał. w s z ę d z i e t a m , gdzie maluje siebie l u b l u d z i z n a c z ą c y c h — kierow­ n i k a poczty, w ó j t a , Banacha. Mnie też m a l o w a ł w krawacie, m i m o iż go p r z y n i m nie n o s i ł e m . Bardzo lubił m a l o w a ć wielkie grzyby i parasole. P o d n i m i on na cokole lub k o l u m n i e , p o m n i k . Malował c h ę t n i e c y r k i , orkiestry, * często w d w ó c h poziomach. N a g ó r n y m , sceny z nieba, na dole ziemskie. Gdy na g ó r z e g r a j ą na K i e d y ś p o k a z a ł e m m u r ó ż n e a l b u m y i reprodukcje. C h c i a ł e m się. z o r i e n t o w a ć , co wie, co m u się. podoba, j a k reaguje na sztukę. Kartkował jo, ale bez szczególnego c z y n i ą c r ó ż n e komentarze. Z a d z i w i a j ą c o harfach, na dolo r z ę p o l ą skrzypcach, j a k w muszli na k r y n i c k i m na deptaku. cudzą 7 zaintoresow ama, rozpoznawał klimat malarstwa. To niemieckie! — m ó w i ł o g l ą d a j ą c Cranaclia, to fran­ W s k r z y n i z n a j d u j ę wczesne obrazki, j a k ż e inne od znanych nam cuskie N i k i f o r ó w . Z m i e n i ł się, r o z w i n ą ł , uporczywie, m a l u j ą c przez p ó l (pokazywał Bouchera, potem Watteau), rozpoznawał Kubensa, ś m i a ł się d r w i ą c o , tykając; paluchem namalowano gole w i o k u . Pierwszy cielska. przedstawia To zlc! Obrzydliwo! bełkotał. Wyciągnął Bouchera, n a d d a r t y obrazek, jeszcze t r o c h ę widzianą z żabiej perspektywy nawę dziocinny kościoła, to t e ż z ł e ! on b y t a k i e rzeczy pod kluczem t r z y m a ł . S ą d y m i a l W l e w y m g ó r n y m rogu wielkie, c z e r w o n o - ż ó ł t o s ł o ń c e . Wczesno ostre. P o m y ś l a ł e m , co b y to b y ł o , g d y b y pozwolono m u prace, wyro­ k o w a ć o łosio s z t u k i . ' W y r z u c i ł b y wiele o b r a z ó w , z o s t a w i ł i k o n y . T a k , i k o n y go z a c h w y c a ł y nieodmiennie, z t r u d e m się od o d r y w a ł . J e d n ą , k t ó r ą z o b a c z y ł w albumie chciał od razu przeważnie o charakterze i l u s t r a c y j n y m przedstawiają r ó ż n e t y p y , kuracjuszy, p i ę k n e d a m y , f i r c y k ó w , w n ę t r z a restau­ nich racji, p i j a k a , scenki satyryczne. Dopiero p ó ź n i e j zaczyna d o m i ­ ma­ n o w a ć t e m a t y k a religijna. Zmienia się rodzaj działania,, wczesno prace są bardziej graficzne, kolor k ł a d z i o n y jest lekko, dominuje lować. rysunek, w y r a ź n i e zaznaczony k o n t u r . W późniejszych kolor staje się g ł ó w n y m n o ś n i k i e m ekspresji. N i k i f o r dochodzi do swo­ ich „ s p o s o b ó w ' przedstawiania drzew, lasów, p ó l . l u d z i . Zadzi­ R e a g o w a ł na t e m a t y k ę . N a j w y ż e j , to oczywiste, cenił r e l i ­ g i j n ą , a k c e p t o w a ł p o r t r e t y k r ó l i , k r a j o b r a z y , nawot sceny ro­ dzajowe (Beuglda), ale boz zgorszenia, n a g o ś c i , p i j a c k i c h scen. P o k a z a ł e m m u Venus z M i l o . Przede w s z y s t k i m z w r ó c i ł u w a g ę na brak r ą k , dopiero p o t e m k r y t y k o w a ł n a g o ś ć . K p i ł , tykając palcem r e p r o d u k c j i . Bez r ą k ! Co on, nie wie, g ł u p i ! P o d s u n ą ł e m o b r a z k i dzieci. O d razu p o z n a ł — ,,to dzioci m a l u j ą " . Kryty­ k o w a ł w j e d n y m z m a l u n k ó w b r a k oka. S p o s t r z e g ł to momen­ talnie (biodni psychologowie ze s w y m i tostami). W y r a ź n i e się w i a j ą c e , że p r z y t y m nie t r a c i świeżości, nie wpada w r u t y n ę . A k c e p t u j ą c pewno „ s p o s o b y " w c i ą ż szuka, wciąż p r ó b u j e . Czy ś w i a d o m i e ? Togo nic w i e m . A l e chyba jest wiolo r o d z a j ó w świa­ d o m o ś c i , wiole jej form. Aż do s t a r o ś c i fu N i k i f o r a , zniszczonego T b i e d ą i g r u ź l i c ą b ę d z i e to okres po 65 latach) maluje wciąż z w own ę t r z n e j potrzeb}', z p r z e ś w i a d c z e n i a , że jest to jego zadanie i o b o w i ą z e k malarza. W c i ą ż jest t w ó r c z y , nawet gd.y m a już za s o b ą najlepsze lata. Dopiero k o ń c o w a dekada jogo ż y c i a ś w i a d ­ czy o z n u ż e n i u , o wyczerpaniu się sil t w ó r c z y c h . o ż y w i ł , k i e d y m u p o k a z a ł e m reprodukcje o b r a z ó w H e n r i Rous­ seau. K i w a ł Szczególnio z uznaniem g ł o w ą . mu się podobał To kolega! —- „zimowy" komentował. autoportret Celnika z praskiego M u z e u m Narodowego, ten znany, z p a l e t ą na tle W 1955 r. c h c i a ł e m m u p o m ó c w k ł o p o t a c h , jakie m i a ł z miejs­ cową administracją. Przyjechałem z listem f i r m o w a n y m przoz s t a t k ó w . Po p e w n y m czasie, gdy k a r t k o w a ł jakiś a l b u m nagle P o l s k ą A k a d e m i ę N a u k , j a k o r e d a k t o r naczelny, p e ł n o m o c n i k w y k r z y k n ą ł : O! Kolega! P a t r z ę , znalazł Vivine'a. Ministra Podsunąłem Kultury i Sztuki. Tłumaczyłem przewodniczącemu m u F e j e ś a , G e n e r a l i ć a . K i w a ł g ł o w ą , to b y ł jego ś w i a t , jego ko­ R a d y Narodowej k i m jest N i k i f o r , dlaczego p o w i n n o m u ledzy. Z w ł a s z c z a p o d o b a ł p o m ó c i t d . S ł u c h a ł , potom лесе t c h n ą ł i z a p y t a ł „ C o w y w n i m mu się F a j e ś . Matejko! powiedział się o n i m , c h c ą c w y r a z i ć s w o j ą a p r o b a t ę . M a t e j k o to b y ł dla, niego widzicie? P r z e c i e ż s y m b o l wielkiego malarza. Czy znal w ó w c z a s jego obrazy, czy Dziecko b y lepiej u m i a ł o n a m a l o w a ć ! A t u , z d a w a ł o b y się po­ u m i a ł r o z p o z n a ć autora? N i e wiem, nio s p r a w d z i ł e m , teraz ż a ł u j ę . w a ż n i ludzie, p r z y j e ż d ż a j ą , Dlaczego o t y m nie pomyślałem? to żebrak! włóczęga! A te jego obrazki? interweniują." P o c z ę s t o w a ł m n i e k a w ą . A l e nic z a ł a t w i ł niczego. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa D z i a ł o się to w K r y n i c y w i o s n ą 1953 r. „ D o b r a p a n i ' " z a f u n d o w a ł a m u ł ó ż k o . „ N i e m o g ę p a t r z e ć j a k on śpi na ziemi. Jak z w i e r z ę " -- m ó w i ł a w s z y s t k i m . W o g ó l e d u ż o się o t y m ł ó ż k u mówiło w K r a k o w i e , w Warszawie. Ł ó ż k o dla N i k i f o r a s t a ł o się s p r a w ą kluczową. Nie z d a w a ł sobie sprawy, że r o b i k a r i e r ę , bo (o i n n i r o b i l i ją na n i m . D o niego nie d o c i e r a ł o , że jogo obrazki sprzedaje się za d u ż ą cenę w k r a j u No więc zafmidow'ali m u to ł ó ż k o . Z a w i e ź l i , u s t a w i l i . Trzeba p r z y z n a ć , że d u ż o t r u d u sobie zadali. Nie b y ł a m p r z y t y m jak to łóżko m u p r z y w i e ź l i , ale wiem, że n i g d y się na n i m nie p o ł o ż y ł . Spal j a k dawniej na ziemi. i kupowali i zagranicą. Po prostu przychodzili ludzie za grosze lub w y ś w i a d c z o n ą p r z y s ł u g ę . Zresztą, za­ pewne, nawet nio wiedział co to jest kariera. W i e d z i a ł t y l k o , bo d o ś w i a d c z y ł , co to jest pozycja, hierarchia s p o ł e c z n a , B y l w niej tak nisko, żc j u ż czul się od niej w y z w o l o n y . .Malował, Ten N i k i f o r , raz poniewierany i p o n i ż a n y , raz otaczany t r o s k ą i g ł a s k a n y , t a k czy owak u p o ś l e d z o n y — b y l c z ł o w i e k i e m bardzo niezależnym. Sprowadzony do mia,sta, goszczony -— uciekał z miejsca, w k t ó r y m m u się nio p o d o b a ł o . P r z y c h o d z i ł i o d c h o d z i ł k i e d y chciał z sobie t y l k o znanych p o w o d ó w . Ż y j ą c poza społe­ M o ż n a sobie b y ł o k u p i ć jego obrazki, ale nic jogo samego. N a w e t c z e ń s t w e m , poza p o r z ą d k i e m s p o ł e c z n y m w y r o b i ł sobie w ł a s n y nie wiem czy m i a l j a k i e ś uczucie wdzięczności za pomoc j a k ą model ż y c i a . Mial w ł a s n e zdanie o świecie, k t ó r \ m u ś w i a d c z o n o . N i e z a u w a ż y ł a m tego w k a ż d y m razie. Wszelkie silnych i .słabych, p o n i ż a j ą c y c h i p o n i ż a n y c h . 236 dzielił się na przysługi przyjmował jako coś naturalnego, równie natural. �O b r a z k i z serii f a n t a s t y c z n y c h a r c h i t e k t u r świadczą, nierzadko o d u ż y m poczuciu h u m o r u k r y n i c k i e g o m i s t r z a * nogo j a k k r z y w d y k t ó r e go s p o t y k a ł y . Czasem, jeśli k t o ś syste­ matycznie o k a z y w a ł m u pomoc, p o t r a f i ł się nawet domagać czegoś i t o t a k ż e u w a ż a ł za naturalne. Skoro c h c ą d a ć — niech P o k a z y w a l i ś m y m u r ó ż n e reprodukcje. O g l ą d a ł je z c i e k a w o ś c i ą , dają. to, co i n n potrzebno. ale bez uznania, nawet dla w i e l k i c h m i s t r z ó w . B y ł a t o sztuka w y r a ź n i e m u obca. M y ś l ę , c h o ć to b r z m i paradoksalnie, że nie i n t e r e s o w a ł się s z t u k ą j a k o t a k ą . W a ż n o b y ł o dla niego t o , co sam m a l o w a ł . Może dlatego znacznie bardziej i n t e r e s o w a ł a go archi­ N i o p o t r z e b o w a ł uznania. T o j e m u samemu m i a ł y się p o d o b a ć tektura. Jogo o b r a z k i . N i e wiem, czy w ogóle p o t r z e b o w a ł l u d z i , ich życzli­ k t ó r ą m a l o w a ł — a nie j a k o dzieło s z t u k i . A r c h i t e k t u r a b y ł a Obserwował j ą niezwykle u w a ż n i e , wości. W k a ż d y m razie nie o k a z y w a ł tego. Z w y r a ź n y m jednak jednym z najważniejszych zadowoleniem p o d e j m o w a ł k o n t a k t kiedy k t o ś go r o z u m i a ł , jego w y p o w i a d a ł się n a j p e ł n i e j . Ale malarstwo j a k o t a k i e , malarstwo motywów tak jak naturę, jego m a l a r s t w a . W niej i n n y c h uialo go o b c h o d z i ł o . A l b o i wcale. T a sfera p r z e ż y ć este­ mowę. t y c z n y c h b y ł a m u obca. * K i e d y N i k i f o r p o r t r e t o w a ł Jacka m i a l on g r y p ę . L e ż a ! w p i ż a m i e , w r o z n i e m ł a i i o j pościeli, w ś r ó d niezmiernego b a ł a g a n u panują­ cego u- p o k o j u . N i k i f o r m a l o w a ł s p o g l ą d a j ą c od czasu do czasu na 0 r z e ź b i a r z u , k t ó r y nut robił p o r t i e t m ó w i ł l e k c e w a ż ą c o , paro- swego modela, c h c ą c Gdy d i u j ą e gestami jego p r a c ę . Nie r e a g o w a ł na f a k t , ż e k t o ś toż się s p o j r z e l i ś m y na g o t o w y j u ż p o r t r e t z a s k o c z y ł nas. T w a r z J a c k a zajmujo s z t u k ą . Ż a d n e j w s p ó l n o t y . I s t n i a ł o d l a niego t y l k o jego istotnie p r z y p o m i n a ł a modela, ale na obrazku b y l on w garniturze malarstwo. Ono go cieszyło, t r a k t o w a ł je j a k p o w o ł a n i e . oddać wiernie jego p o d o b i e ń s t w o . i f i g u r o w a ł na tle p ó l e k z k s i ą ż k a m i . Ja z kolei, bo zaraz potem * N i k i f o r mnie p o r t r e t o w a ł , s i e d z i a ł a m na fotelu s t o j ą c y m na dy­ wanie, c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i s i e d z i a ł a m na brzegu owego rozmeinlanego tapczanu i w ś r ó d całego b a ł a g a n u . B y ł a m w t e d y ubrana J e ś l i mial poczucie hiorarchii w z i e l o n ą s p ó d n i c ę i liliową b l u z k ę . N i k i f o r u z n a ł widocznie, że jej d o ś w i a d c z y ł na sobie. Dlatego t e ż poczucie h i e r a r c h i i ograni­ n a l e ż y t o p o p r a w i ć i na portrecie w y m a l o w a ł o d w r o t n i e . Fiole­ czało się do najbardziej elementarnego t o w ą s p ó d n i c ę i zieloną b l u z k ę . 1 poniżonych. T o , ż e „ p o p r a w i a ł " r z e c z y w i s t o ś ć w e d ł u g swego uznania b y ł o nam w i a d o m o . A l e p o r t r e t reprezentacyjny'! Skąd Prawdopodobnie ,,z drugiej r ę k i " . Może z e k r a n ó w t o znal V fotografów ulicznych czy k o n w e n c j i p o r t r e t ó w fotograficznycli. Może z obra­ zów- w i d z i a n y c h gdzieś w w i t r y n a c h sklepowych. społecznej to o t y l e t y l k o , o ile p o d z i a ł u na możnych To p r a w d a , że t y c h m o ż n y c h i silnych s z a n o w a ł a p o n i ż o n y c h nic. A l o czy n i m i g a r d z i ł ? N i o s ą d z ę . J e ś l i r e c h o t a ł z r a d o ś c i o g l ą d a j ą c zdjęcia z p r z e ś l a d o w a n i a Ż y d ó w , czy donosił na gospo się to m y ś l ę , że b y ł a to sprawa raczej kompensacji n i ż pogardy. Т а jego reakcja bardzo niemile mnie z a s k o c z y ł a , ule chyba nie trzeba z niej w y c i ą g a ć z b y t jednoznacznych w n i o s k ó w . Za- 237 �W d z i ę c z y się do niego j a k pederasta i p r z y t y m p a t r z y na s w ą i patrzy t o w a r z y s z k ę . Ta z n ó w w d z i ę c z y się do N i k i f o r a na J u r k a . Jurek zaś p a t r z y w p o d ł o g ę . P o k l e p a l i , p o g ł a s k a l i , wzięli obrazki i p r ę d z i u t k o pobiegli u m y ć ręce. „A" —- z n a n y p l a s t y k m ó w i : N i k i f o r k u . . . Cmoka p r z y obrazkach i udziela, N i k i f o r o w i fachowych r a d , k t ó r y c h t e n oczy­ wiście nawet nie s ł u c h a . P r z y n i ó s ł l i n i j k ę , k t ó r e j N i k i f o r nie c h c i a ł , cyrkiełek, k t ó r y o b e j r z a ł i zwrócił, wreszcie metalowe, b ł y s z ­ czące p u d e ł k o po papierosach, k t ó r e m u bardzo z a c h w a l a ł , j a k Murzynowi. Wybrał za t o bez p u d ł a najlepsze obrazki i dał po 5 zł. O p r a w i a jo w passe-partout i z n o w u cmoka. Żona pana „ A " : Och j a k i ten N i k i f o r e k ! Och j a k a k o ł d r a ! Ocli j a k a s k r z y n k a ! Patrzcie — on się o s t r z y g ł ! Patrzcie on m a łyżkę! itd. Goście k r y n i c c y : z a t r z y m u j ą się. N a obrazki nie p a t r z ą , oglądają. N i k i f o r a , w y m i e n i a j ą p r z y n i m opinie na t e m a t jego w y g l ą d u i r ó ż n e hipotezy na temat jego stanu u m y s ł o w e g o oraz sytuacji soojalnej. L u d a u t o o h t o ń s к i : Okrada go i l e k c e w a ż y . G a r d z i jego p r a c ą . A l e nie b r a k i d u m y dla swojej k r y n i c k i e j osobliwości. D o w c i p N i k i f o r a p r z e j a w i a ł się m . i n . w s y t u o w a n i u popiersi na szczycie wieży budynku, tańczących par na, dachach itd. stanawia, w niej t a k ż e b r a k w s p ó ł c z u c i a dla p o k r z y w d z o n y c h . A l e czy N i k i f o r w ogóle m i a ł zrozumienie dla k r z y w d y ? On, k t ó r y t y l e tej k r z y w d y d o z n a ł , że a ż s t a ł a się c z y m ś n o r m a l n y m . I c o ś w a ż n i e j s z e g o jeszcze — czy b y ł zdolny do w s p ó ł c z u c i a ? (Tryba nie, t a k samo j a k nio b y ł zdolny do uczucia w d z i ę c z n o ś c i , do jakiegokolwiek p r z y w i ą z a n i a , do życzliwości. Podejrzewam, że m i a ł j a k i ś n i e d o r o z w ó j emocjonalny, co w y n i k a ł o z jego izo­ lacji od n a j m ł o d s z y c h l a t . A p r z y b r a k u k o n t a k t u z l u d ź m i co m i a ł o r o z w i j a ć jego e i n o c j o n a l n o ś ć ? Niczego od ludzi nie oczeki­ wał i niczego i m nie d a w a ł . L u d z i e , to b y l j a k i ś i n n y , obcy ś w i a t , poza z a s i ę g i e m jego ż y c i a . * Ludzie w k o n t a k t a c h z N i k i f o r e m d e m a s k u j ą s i ę : „X": znajduje w urokach surrealistycznej niezwykłości rację dla swej pogardy wobec dzisiejszego ś w i a t a , k t ó r y nie d o c e n i ł jego w ł a s n e j wielkości. Szczery podziw i s y m p a t i a dla a r t y s t y , k t ó r y z n a t u r y nie „ w y p ł y n i e " . ,,Y" — „Dobra p a n i " : przynosi papierosy, eukierki, interesuje się z d r o w i e m , c z y s t o ś c i ą a raczej b r u d o m . P y t a o stan c z y s t o ś c i jego k a l e s o n ó w , o g l ą d a paznokcie, sprawdza zawartość portfela, szuflad. Demonstracyjnie p o u f a l ą . D o b r a i j a k a ś bez­ w s t y d n a . M a g r z y w k ę , ciemne, s k o ś n e o k u l a r y , w ą s k i e spodnie w k r a t k ę , l u ź n ą b l u z k ę i N i k i f o r a j a k o p o i n t ę swojej ekseentryczności i o r y g i n a l n o ś c i . A , , K " j a k o widza, ś w i a d o m e g o smaku dopełnień i kontrastów. ,,K" — L i t e r a t : Całuje N i k i f o r a w p o l i c z k i , c h o ć się zaraz p o t e m m y j e . M a swoje tezy. N i k i f o r jest n o r m a l n y , to ś w i a t jest nienormalny. 238 Przypisuje Nikiforowi najgłębszą świadomość. Scena z E w a n g e l i i . W t a l a c h obrazach d u ż ą rolę o d g r y w a ł n a s t r ó j , w y d o b y t y kolorem, ujęciem tematu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228b9ce2aade48f65a354f43546eee6d.pdf 30540b86e3be29858f563b4b20b178de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3092 Title A name given to the resource Ośrodki kamieniarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie Środkowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. M a g u r y c z W i e l k i , 788 n p m . W i d o k od p ó ł n o c y . S t r z a ł k ą zaznaczono rejon k a m i e n i o ł o m ó w Tadeusz Łopatkiewicz OŚRODKI KAMIENIARSTWA LUDOWEGO NA ŁEMKOWŚZCZYŹNIE ŚRODKOWEJ I n t e r e s u j ą c o nas r z e m i o s ł o uprawiane 1 było w k i l k u wsiach wspomniana informacja o z b u d o w a n i u m ł y n a , a inwestycja t a k a B e s k i d u Niskiego, p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i o w y - w s c h ó d od Gorlic. p o w s t a ć m o g ł a dopiero p r z y w i ę k s z e j liczbie m i e s z k a ń c ó w B a r t ­ Obok Folusza i Wapiennego, n a j p o w a ż n i e j s z y m nego i ich gospodarczej ośrodkiem lu­ stabilności. dowej w y t w ó r c z o ś c i s t a ł a się wieś B a r t n e oraz s ą s i a d u j ą c e z n i ą : T e z ę o o d l e g ł y c h t r a d y c j a c h k a m i e n i a r s k i c h t y c h stron po­ Przegonina i B o d a k i . D z i ę k i ł a t w e m u d o s t ę p o w i do złóż oraz w y ­ ś w i a d c z a t e ż zapis w k s i ę g a c h m i e j s k i c h Biecza, m ó w i ą c y o z a p ł a ­ sokiej j a k o ś c i wydobywanego surowca, XIX wsie te, na przełomie i X X w i e k u , s t a n o w i ł y silne c e n t r u m kamieniarstwa, za­ r ó w n o u ż y t k o w e g o , j a k t e ż artystycznego. cie m u r a r z o w i , k t ó r y w 1668 r o k u p o d r ó ż o w a ł do Przegoniny po k a m i e ń potrzebny 6 do odnawiania bieckiej w i e ż y ratuszowej . W z m i a n k a t a ś w i a d c z y o i s t n i e n i u w tej wsi c z y n n y c h kamienio­ Niejasno przedstawia się geneza tego ubocznego w z g l ę d e m r o l ­ n i c t w a zajęcia, t a k w o ś r o d k u b a r t n i a ń s k i m , j a k i w p o z o s t a ł y c h . ł o m ó w , d o w o d z ą c r ó w n i e ż i c h szerokiej w t y m czasie s ł a w y . I n t e r e s u j ą c y m zagadnieniem jest p r o f i l kamieniarskiej pro­ N i c z a c h o w a ł y się b o w i e m ż a d n e m a t e r i a ł y archiwalne, pozwa­ d u k c j i , j a k a w t e d y m o g ł a t u m i e ć miojsco. W y d a j e się, iż nie lające określić w czasie p o c z ą t k i k a m i e n i a r s t w a na t y m terenie. była W B a r t n e m t r a d y c j a miejscowa w i ą ż e je z b r a ć m i Boroszowi- b o w i e m nie w y k o n y w a n o t u ż a r e n , g d y ż do 1784 r o k u , w Galicji 2 ona z b y t szeroka ani j a k o ś c i o w o , ani ilościowo. c z a m i , k a m i e n i a r z a m i z pobliskiej J a s i o n k i , k t ó r z y osiedlili się i s t n i a ł zakaz ich posiadania j a k o pierwsi na miejscu dzisiejszej wsi, z a k ł a d a j ą c w jej n a j w y ż e j dworskim 3 p o ł o ż o n e j części m ł y n w o d n y . O d n o ś n i e tego przekazu, przypusz­ młynom przez maksymalne chłopów, mający ilości ziarna do Kaczej zapewnić 7 przemiału . W s y t u a c j i t e j , jeśli nie j e d y n y m , to n a j w a ż n i e j s z y m źródłem c z a ć n a l e ż y , iż kamienie m ł y ń s k i e w y k u t o z o s t a ł y na miejscu, dochodu bo ich transport z J a s i o n k i , w poprzek pasm g ó r s k i c h , jest m a ł o m ł y ń s k i e . H i p o t e z a m o j a staje się bardziej prawdopodobna, g d y prawdopodobny. w z i ą ć p o d u w a g ę zaplecze surowcowe b a T t n i a ń s k i e g o dla miejscowych k a m i e n i a r z y mogły być kamienie ośrodka. T a k zatem w y g l ą d a ć m o g ł a b y geneza i n t e r e s u j ą c e g o nas rze­ 0 jego s ł a w i e , t a k ja-k i w X I X w i e k u , p r ó c z solidności w y k o n a ­ m i o s ł a , jeśliby w s p o s ó b jednoznaczny m o ż n a b y ł o s t w i e r d z i ć , nia, d e c y d o w a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y g a t u n k o w o rodzaj piaskowca. iż przy k o ń c u X V I w i e k u , t j . w okresie l o k o w a n i a B a r t n e g o , W y d o b y w a n o go z p ó ł n o c n e g o J a s i o n k ę zamieszkiwali kamieniarze, a mrwet więcej — że wieś 788 n p m ( i l . 1), na k t ó r y m do c z a s ó w najnowszych i s t n i a ł szereg ta j u ż w t y m czasie i s t n i a ł a , O d p o w i e d ź na pierwsze z p y t a ń na stanowisk o d k r y w k o w y c h . zawsze chyba pozostanie w sferzo d o m y s ł ó w , drugie zaś posta­ n a l e ż ą c y do bardzo t w a r d y c h i t r u i l n o ś c i e r a l n y c h wiono t u dla,tcgo, że n a j w c z e ś n i e j s z a w z m i a n k a o Jasionco po­ magurskich 4 5 chodzi dopiero z I I p o l o w y X V I I w., z r o k u 1665 . D a t a ta n i e z domieszką zbocza Magurycza Wielkiego, Ł a m a n o w nich tzw. „siwyj k a m i ń " , łupków 8 krystalicznych , piaskowców stanowiący z r a c j i togo d o s k o n a ł y m a t e r i a ł na kamionio m ł y ń s k i o i ż a r n o w e . jest w p r a w d z i e r ó w n o z n a c z n a z m o m e n t e m l o k o w a n i a J a s i o n k i , J a k o ś c i o w o i n n y surowiec w y s t ę p u j e na K o m u t a ć h i Mochna- w pewien j e d n a k s p o s ó b p o d w a ż a w i a r y g o d n o ś ć przekazu o bra­ t y m w p a ś m i e M a g u r y W ą t k o w s k i e j 846 n p m , z a m y k a j ą c e j od ciach Boroszowiczaoh. B y ć m o ż e jost on p r a w d z i w y , ale sam f a k t p ó ł n o c y d o l i n ę B a r t n o g o i Przegoniny. Piaskowiec t e n jost m i ę k k i osiedlenia się k a m i e n i a r z y z J a s i o n k i w B a r t n e m należałoby p r z e s u n ą ć w czasie na okres p ó ź n i e j s z y . Wskazuje zresztą, na t o 1 drobnoziarnisty, co p o w o d o w a ł o , że k u t e z niego kamienie m ł y ń s k i e , a w m n i e j s z y m s t o p n i u ż a r n o w o , b y ł y gorszej j a k o ś c i 177 �i nie w y t r z y m y w a ł y k o n k u r e n c j i z m a g u r y c k i m i . P r a w d o p o d o b ­ z p a m i ę t n ą d a t ą 1848, j u ż t o z. o g ó t n ą p o p r a w ą w a r u n k ó w b y t o ­ n y m jost, iż e k s p l o a t a c j ę t y c h złóż r o z p o c z ę t o stosunkowo p ó ź n o , wy eh na. wsi k u j ą c z w y d o b y t e j w nich s u r ó w k i kiepskie ż a r n a . Piaskowiec ten w s z e d ł w ł a s k i bartniariskioh kamieniarzy dopiero około p o ł o w y X I X w i o k u , kiedy o k a z a ł się bardzo p o d a t n y m materia­ łem rzeźbiarskim. galicyjskiej. W kwestii tej u d a ł o się z e b r a ć ciekaw и m a t e r i a ł y o pierwszoj ba,rtniańskiej s p ó ł c e kamieniarskiej z I I p o ł o w y X I X dokumentując P i o r w s z y m w i a r y g o d n y m przokazern p o t w i e r d z a j ą c y m dzia­ wieku, k t ó r a w y s i ł e k swój k i e r o w a ł a w y ł ą c z n i e na r z e ź b ę w k a m i o n i u , swą działalność szeregiem krzyży i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . W jej s k ł a d w c h o d z i l i : M a l e j C i r k o t (27), Iwan ł a l n o ś ć p r ę ż n e g o w X I X w i e k u o ś r o d k a jest i n s k r y p c j a z kamie­ D u t k a n y c z (15) oraz W a s y l G r a c o ń (20). W e d ł u g n i o ł o m u n a M a g u r y c z u ( i l . 2). A u t o r o m jej jest Stofan Felenczak s p ó ł k a t a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e przez p o n a d 40 9 ( l ) , założyciel całej l i n i i k a m i e n i a r z y o t y m n a z w i s k u . B y ł on l a t , zajmując, się w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P o c z ą t k o w o po trosze stolarzom, k o w a l e m z w ł a s n ą k u ź n i ą , gospodarzem n a rzeźbę figuralną 7 morgach, a d o d a t k o w o z a j m o w a ł się toż k a m i e n i a r k ą . nego) w y k o n y w a ł jodynie Matej Cirkot. W Miał trzech s y n ó w : I w a n a (3), Ignacego (4) i Aleksego. D w ó m p i e r w ­ informatorów (monolitycznie k u t e p e ł n e reliefy Ukrzyżowa,- pierwszych latach naszego w i e k u z o s t a ł on jednak zdystansowany przez W a s y l a 1859, Graconia, już w t e d y z r ę c z n e g o r z e ź b i a r z a , a ś w i a d c z ą o t y m naj­ l u b co bardziej prawdopodobne, 1858 r o k u n a l e ż a ł do t z w . „ S p ó ł k i lepiej wszystkie krzy że k u t e przez s p ó ł k ę , n o s z ą c e od togo czasu s z y m p r z e k a z a ł t e ż swe kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i . D o 1 0 p o d j a w o r e m " , w y d o b y w a j ą c e j d o s k o n a ł y surowiec w j e d n y m T 7 wizerunek U k r z y ż o w a n e g o d ł u t a G r a c o n i a ' . Niejasno natomiast T z o d k r y w k o w y c h stanowisk na M a g u r y c z u . W ł a ś c i c i e l e m tej części rysuje się spraw a r z e ź b i a r s k i c h u m i e j ę t n o ś c i I w a n a Dutkanye/.a. k a m i e n i o ł o m u oraz z a ł o ż y c i e l e m spółki b y ł W a s y l P i d b e r e ź n i a k R o m a n Reinfuss (26). W jej s k ł a d w c h o d z i l i jeszcze J a k u b (Loszko) L o o h a n y c h przypisuje wprawdzie 1 lutkanyezow i pewien o k r e ś l o n y t y p i d ą c y za przekazem t r a d y c j i miejscowej re­ 1 8 (13). liefu U k r z y ż o w a n e g o , gorzej jednak z jego p r a k t y c z n ą egzempli- Z e s p ó ł ten k u ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e dla o d b i o r c ó w zo f i k a c j ą w z i n w e n t a r y z o w a n y m przez nas materiale z a b y t k o w y m . S ł o w a c j i i W ę g i e r , a nazwa . . S p ó ł k a p o d j a w o r e m " s ł u ż y ł a klien­ P o z o s t a j ą w i ę c dwie m o ż l i w o ś c i : albo przekaz t r a d y c j i jest fał­ (14) 11 oraz d a l e k i k r e w n y Stefana - - t o m za znak i g w a r a n c j ę n a j w y ż s z o j M i c h a ł Felenczak s z y w y , albo D u t k a n y c z t a k wiernie n a ś l a d o w a ł r z e ź b y C i r k o t a , 1 2 jakości . N a s k u t e k niesnasek m i ę d z y kamieniarzami, na k r ó t k o przed 1859 rokiem Stefan Felenczak został wykluczony zo 19 że są one nie do spółki. odróżnienia . W 1913 r o k u , w czasie p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , I w a n D u t ­ Zaraz t e ż z a ł o ż y ł n o w ą , w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń w nieeksploatowa- kanycz p o p a r z y ł się i z m a r ł . W role p ó ź n i e j o d s z e d ł toż nej jeszcze części Magurycza. F a k t ten u p a m i ę t n i a wspomniana C i r k o t . Ostatni ze s p ó ł k i w y ż e j i n s k r y p c j a ( i l . 2), t r e ś c i ą s w ą n a w i ą z u j ą c a do zbudowanej roku . - Wasyl Gracoń Matoj - p r a c o w a ł do 1925 2 0 w poprzek s t o k u sztolni —- „ u l y c i " , slnżącoj do t r a n s p o r t u w y ­ W d o b y t y c h b l o k ó w . N o w y zespół t w o r z y l i : D a ń k o Felenczak (2) — zygnując właściciel pasa lasu, w k t ó r y m ł a m a n o k a m i e ń , A l e k s y D u t k a - zespół, o w y r a ź n i e a r t y s t y c z n y m charakterze, s t a n o w i ą c y nyez pracowała t y n u a c j ę dzieła C i r k o t a , D u t k a i y c z a i Graconia. W jego s k ' a d (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a do I w o j n y ś w i a t o w e j , z n a s t ę p u j ą c y m i 1928 r o k u w s p o m n i a n y j u ż Stefan Felenczak (7), nio re­ z udziału w spółce na Maguryczu, z a k ł a d a własny kon­ zmianami osobowymń weszli z r o s z t ą dwaj synowie tego ostatniego — I w a n (21) i A n d r z e j s k ł a d u : po ś m i e r c i Stefana Felenczaka miejsce jego zajęli Seman ( 2 2 ) . S p ó ł k a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e do 1947 r o k u , Felenczak (10) i I w a n Felenczak (3), pod n i e o b e c n o ś ć w y k o n u j ą c z a m ó w i e n i a na krzy że — głownio jednak c m e n t a r n o p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). Po ś m i e r c i 21 którego r D a ń k i Felenczaka z a s t ą p i ł 22 oraz ż y d o w s k i e macewy (tzw. szajbece). go syn I l k o (5). S p ó ł k a t a przez c a ł y okros d z i a ł a l n o ś c i w y k o n y ­ C h a r a k t e r y z u j ą c o ś r o d e k b a r t n i a ń s k i w aspekcio jogo d z i a ł a l ­ w a ł a k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , n. ś l a d y jej d z i a ł a l n o ś c i do dziś n o ś c i a r t y s t y c z n e j , nie s p o s ó b p o m i n ą ć k a m i e n i a r z y p r a c u j ą c y c h widoczne są na i n d y w i d u a l n i e . J e d n y m z n i c h b y l I w a n K o z a k (29). P o c z ą t k o w o Maguryczu. Po I wojnie ś w i a t o w e j I l k o Felenczak (5) z a k ł a d a n o w ą s p ó ł k ę pracował w spółkach eksploatujących okresie m i ę d z y w o j e n n y m i k a m i e n i o ł o m y na Magu­ p a r a ł się t a k ż e rzeźbą, w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń na prawo od miejsca zajmowanego przed­ ryczu. а w tem Seman w y ł ą c z n i e jednak a r c h i t e k t o n i c z n ą . K o z a k w y k o n y w a ł macewy , Teodor a t a k ż e k r z y ż e cmentarne, do k t ó r y c h bardziej biegli od niego r przez zespół Stefana Felenczaka. S p ó ł k ę t w o r z ą : Felenczak (10) -- właściciel tej partii kamieniołomu, 13 Felenczak (12), I w a n D u t k a n y c z (17) oraz Osif D u t k a n y c z ( 1 9 ) . rzeźbiarze dorabiali wizerunki Ukrzyżowanego. J a k o ś ć ł a m a n e g o k a m i e n i a w a r u n k o w a ł a p r o d u k c j ę — kamienie W a r t o w t y m miejscu w s p o m n i e ć jeszcze o n i e k t ó r y c h cieka­ m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . S k ł a d osobowy i tej s p ó ł k i nie b y ł z b y t sta­ w y c h wydarzeniach z h i s t o r i i b a r t n i a ń s k i e g o o ś r o d k a . Bohaterem b i l n y . Po ś m i e r c i z a ł o ż y c i e l a z a s t ą p i ł go I w a n K o z a k (29), a Teo­ jednogo z n i c h jest I w a n H n a t o w i c z (33), w opinii i n f o r m a t o r ó w dor Felenczak c z ę s t o wyręczany" b y l przez Stefana Felenczaka człowiek wszechstronnie u z d o l n i o n y . Zainspirowany r z e ź b i a r s k ą t w ó r c z o ś c i ą swych k o l e g ó w - Obok d z i a ł a l n o ś c i z w i ą z a n e j z k a m i e n i o ł o m a m i n a Magury­ r czu, i s t n i a ł jeszcze j a k o ś c i o w o i ilościowo i n n y rodzaj a k t y w n o ś c i o ś r o d k a , opartej na piaskowcu w y d o b y w a n y m na MocJuiatym, Andrzeja Sobina i nieznanego z imienia Xeeia — a b s o l w e n t ó w Z a k o p i a ń s k i e j S z k o ł y P r z e m y s ł u Drzewnego ---- p o s t a n o w i ł w y r z e ź b i ć w piaskowcu f i g u r ę M a t k i Boskiej. W 1910 r o k u H n a t o w i c z p o s t a w i ł O \ V Q r z e ź b ę na w y k u ­ w p a ś m i e M a g u r y W a t k o wskiej. N u r t ten jest dla nas szczególnie t y m przez siebie cokole, jednak k s i ą d z b a r t n i a ń s k i w a ż n y , bowiem z n i m n a l e ż y w i ą z a ć powstanie szeregu ł e m k o w ­ K a l u ź n i a c k i j , z u w a g i na skich k r z y ż y i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . Daje w t y m H n a t o w i c z o w e j f i g u r y p o ś w i ę c i ć . W t e d y „ r z e ź b i a r z " zwrócił się wypadku z n a ć o sobie pewna p r a w i d ł o w o ś ć w mechanizmie f u n k c j o n o w a n i a Wolodymir n i k ł e walory estetyczno, nie chciał z p r o ś b ą o jej poprawienie do W ł a d y s ł a w a J a m e r a z Ł u ż n e j — - o ś r o d k ó w k a m i o n i a r s k i c h . Z r e g u ł y bowiem na bazie kamie­ cechowego kamieniarza z a c h o d n i o p o g ó r z a ń s k i e g o . J a m e r p r z e k u ł n i a r s t w a u ż y t k o w e g o (kamienie m ł y ń s k i e , ż a r n o w e , brusy, o s e ł k i , r z e ź b ę , a k s i ą d z zadowolony z banalnej p o p r a w n o ś c i dziola za- 15 b l o k i n a p o d m u r ó w k i i t p . ) dochodzi do w y o d r ę b n i e n i a się w z g l ę d ­ a k e o p t o w a ł j ą . F i g u r a t a stoi do dziś w B a r t n e m , z t y m , że nie autonomicznogo n u r t u t w ó r c z o ś c i , z w i ą z a n e j z r z e ź b ą archi­ w 1946 r o k u przoniesiono j ą w o b r ę b ogrodzenia cerkiewnego t e k t o n i c z n ą i f i g u r a l n ą . O ś r o d k i ł e m k o w s k i e nie s t a n o w i ł y w tej (il. 3 ) . 2 3 materii wyjątku, a m o m e n t powstania tej gałęzi ludowej w y ­ I n t e r e s u j ą c o — w ś w i e t l e innego zdarzonia - - przedstawia sit; t w ó r c z o ś c i p r z y p a d a t u t a j na p o ł o w ę X I X w i e k u . N i e posiadamy sprawa bowiem T y m k o Szkurat z Bartnego, na k i l k a l a t przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , żadnych przekazów o kamieniarzach uprawiających przyjmowania do spółki nowego kamieniarza. Oto w c z e ś n i e j t w ó r c z o ś ć z zakresu r z e ź b y , nie z n a m y toż z autopsji chciał w s t ą p i ć do z e s p o ł u C i r k o t a , D u t k a n y c z a i Graconia. Ci ż a d n e g o o b i e k t u z i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny, k t ó r y b y p o w s t a ć ostatni 16 m ó g ł przed p o ł o w ą u b i e g ł e g o s t u l e c i a . O g ó l n i e znany jest na­ i postanowili polecieli m u praktycznie przeegzaminować w y k o n a n i e kamiennego k r z y ż a kandydata przydrożnego. t o m i a s t f a k t znacznego w z r o s t u ilościowego d o w o c y j n y c h f u n d a c j i Szkurat chłopskich t j . o b r o b i ł go z grubsza, jednak p o z o s t a w i ł sobie z b y t m a ł o ma- 178 w okresio p o u w ł a s z c z e n i o w y m , związanego już to wyłamał odpowiedni blok piaskowca, „oszpicował", �t e r i a ł u , by s t a r c z y ć go mogio no plastyczny relief U k r z y ż o w a n e g o . niarzy Z a c i ą ż y ł o to nn «м-oni* ogólnej egzaminu i petent m u s i a ł odejść cowni wszystko — o d k a m i e n i m ł y ń s k i c h po k r z y ż e . W z w i ą z k u z k w i t k i e m . N i e d o k o ń c z o n y k r z y ż p o z o s t a ł na miejscu w kamie­ z t y m i o s t a t n i m i dygresja. n i o ł o m i e , s k ą d k i l k a l a t t o m u , ś c i ą g n ą ł go w ł ó k i e m do wsi J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j c e r k w i w B a r t n e m . z Przegoniny D o t y c z y ona w y s u n i ę t e j wysoki P o d k r e ś l a l i ś m y w c z e ś n i e j silne z w i ą z k i ł ą c z ą c e k a m i e n i a r z y Bartnego z P r z e g o n i n ą i B o d a k a m i , d a j ą c e p o d s t a w ę do p o ł ą c z e ­ i Bodaków. 2 9 W y k o n y w a n o w tej przez R o m a n a poziom a r t y s t y c z n y swycli k r z y ż y Reinfussa pra­ tezy, zawdzięcza iż Tarbaj I w a n o w i S z a t y ń s k i e m u , zawodowemu k a m i e n i a r z o w i , k t ó r y ze w z g l ę d ó w p o l i t y c z n y c h p r z e n i ó s ł się z okolic D o b r o m i l a na Ł e m - n i a t y c h wsi w jeden o ś r o d e k . P r z e m a w i a j ą za t y m r ó w n i e ż inne k o w s z c z y z n ę i z a m i e s z k a ł w Nieznajowej. O n t o w ł a ś n i e m i a ł do w z g l ę d y — w s p ó l n e (poza Maguryczem) k a m i e n i o ł o m y w p a ś m i e Tarbajowych krzyży rzeźbić kształtne wizerunki Ukrzyżowanego, M a g u r y W ą t k o w s k i e j , p o w i ą z a n i e siecią s p ó ł e k , czy t e ż stosun­ z daleko p o s u n i ę t y m k a m i pracodawca- n a j m u j ą c y się, wreszcie b e z p o ś r e d n i e sąsiedz­ szczegóły t w o t y c h w s i , l e ż ą c y c h p r z e c i e ż w jednoj dolinie g ó r s k i e j . D u ż e że jest t o hipoteza chybiona. S z a t y ń s k i nio b y ł b o w i e m zawo­ prawdopodobieństwo d o w y m kamieniarzem a malarzem c e r k i e w n y m , na m a r ó w n i e ż hipoteza, iż m i e s z k a ń c y B o - d a k ó w i Przegoniny — m i m o iż osady te b y ł y wcześniej lokowano 2 4 ---- kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i z a p o ż y c z y l i w ł a ś n i e w B a r t n e m . Za pierwszych kainienieniarzy w Przegoninie i Rodakach u w a ż a się Leszka Sołiina (H) oraz Andrzeja (2) i I w a n a (1) Choin- 3 0 realizmem i d b a ł o ś c i ą o najdrobniejsze ( i l . 4). W t o k u b a d a ń w ł a s n y c h o k a z a ł o się jednak, 31 Łemkow- s z c z y z n ę p r z y b y ł nie w latach t r z y d z i e s t y c h a przed I wojną 3 2 ś w i a t o w ą , nie m ó g ł t e ż b y ć r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m przesadnie realistycznej r z o ź b y U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 4 ) 3 3 i utrzymanej w l u ­ 3 4 d o w y m p r y m i t y w i e Św. R o d z i n y ze Świorzowej Ruskiej ( i l . 5 ) . Kornutach Co w i ę c e j , S z a t y ń s k i , prawdopodobnie dopiero na Ł e m k o w s z c z y ź - piaskowca., t r u d n i l i się oni g ł ó w n i e k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m , nie z e t k n ą ł się z k a m i o n i a r s t w o m i to nie w warsztacie Osifa Tar- k u j ą c ż a r n a , brusy. ..('okle'' baja, a raczej — j a k sugeruje Stefan Folenczak — W a s y l a B r a - 2 kowiczów \ Korzystając z łatwo ' dostępnego na b l o k i na p o d m u r ó w k i , nie gardzili macewami. Loszko Sobin wraz z b r a t e m conia. B i o r ą c t e d y p o w y ż s z e p o d u w a g ę , u w a ż a m ż e S z a t y ń s k i M i c h a ł e m (9) dostarczali t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y W o j ­ w ż a d n y m razie nie m ó g ł b y ć nauczycielem Osifa Tarbaja, g d y ż również żydówskhni ciechowi S e r w o ń s k i o m u - cechowemu k a m i e n i a r z o w i z Gorlic. Silny r o z w ó j k a m i e n i a r s t w a w t y c h wsiach p r z y p a d a na lata I wojny światowej i czasy b e z p o ś r e d n i o po jej dzieła j a k i e po sobio p o z o s t a w i ł zupelnio nie d o r ó w n u j ą r z e ź b o m , 3 5 k t ó r e w y s z ł y spod d ł u t a kamieniarza z B o d a k ó w . zakończeniu. Stwierdzenie p o w y ż s z e nio jest jednak r ó w n o z n a c z n e z t e z ą , iż I l r y ć Ohomkowicz (.'Hi), syn wspomnianego j u ż I w a n a , żeni się Osif Tarbaj nauczycieli nie m i a ł , czy z obcych w z o r ó w nie ko­ w B a r t n e m i w s t ę p u j e do s p ó ł k i Ś c i n a n a Felenczaka (10), eksploa­ r z y s t a ł . T a k z c a ł ą p e w n o ś c i ą nio b y ł o , a j o d n y m z t a k i c h kamie­ t u j ą c e j k a m i e n i o ł o m y na M a g u r y c z u . N i e pracuje w niej j e d n a k niarzy r był dla Tarbaja wspomniany już Władysław Jamor, 3 6 •długo. O k o ł o 1930 r o k u w raca. do rodzinnej Przegoniny i z a w i ą z u j e cechowy m i s t r z k a m i o n i a r s k i z Ł u ż n e j . Ł e m k o z B o d a k ó w od ;spólkę w ł a s n ą , p r a c u j ą c ą na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata. p o c z ą t k u swej d z i a ł a l n o ś c i u t r z y m y w a ł z n i m o ż y w i o n e k o n t a k t y ' . 26 2 7 W y s y ł a ł do Ł u ż n o j surowy k a m i e ń do r z e ź b y , c z ę s t o o d w i e d z a ł i b r a t z a ł o ż y c i e l a M i c h a ł Chomkowiez (4). Z e s p ó ł ten k u ł kamienie jego p r a c o w n i ę i t a m z a p o z n a ł się z n i e z n a n y m i t y p a m i profesjo­ ż a r n o w o , brusy, ,,cokle'' oraz ż y d o w s k i o „ s z a j b e c o " . O k o ł o 1936 n a l n y c h d ł u t , t a j n i k a m i kamieniarskiego fachu, czy niespotyka­ W j e j s k ł a d w c h o d z ą : D m y t r o K o p c z a ( 1 8 ) , Osif Tarbaj (ll) nymi z w i ą z a n y c h z t y m w y p a d k i e m niesnasok, a nawet procesu są­ r ó w n i e ż p o d p a t r z y ć m ó g ł n o w y t y p ikonograficzny dowego, s p ó ł k a r o z p a d ł a się. H r y e Chomkowiez p o r z u c i ł kamie­ U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y — m o ż o nawet n i a r s t w o , D m y t r o K o p c z a założył w Przegoninie sklep, ale po­ wdączył w s t r u k t u r ę f o r m a l n ą swych k r z y ż y . z o s t a ł p r z y k a m i e n i a r s k i m fachu Osif T a r b a j , k t ó r e g o d z i a ł a l n o ś ć zaważyła znacznie na obliczu łemkowskiej a r c h i t e k t u r y przy­ 28 w Bodakach rodzajami tworzyw 37 r o k u H r y ć Chomkowucz z ł a m a ł w k a m i e n i o ł o m i e n o g ę i na skutek rzeźbiarskich . Tam Chrystusa za w i e d z ą J a m e r a — 3 8 Wracając do g ł ó w n e g o t o k u rozważań podkreślić musimy j e d n o : T a r b a j , j a k o pierwszy, z a ł o ż y ł d u ż y warsztat, w k t ó r y m d r o ż n e j , a w w i ę k s z y m jeszcze s t o p n i u — s e p u l k a r n o j . T a r b a j — z a l e ż n i e od c h a r a k t e r u i ilości z a m ó w i e ń — n a j m o w a ł i n n y c h z a ł o ż y ł w ł a s n y warsztat, do k t ó r e g o n a j m o w a ł d r o b n y c h kamie­ k a m i e n i a r z y z Przegoniny i B o d a k ó w . Z u n i f i k o w a ł o I ] . 2. W kamieniołomu-* na M a g u r y c z u . I n s k r y p c j a Stefana t o artys- Falenczaka 279 �tyczne oblicze ł e m k o w s k i e j r z e ź b y w okresie s c h y ł k o w y m , b o w i e m t w ó r c z o ś ć T a r b a j a d o c z e k a ł a się szybko f a l i 3 9 naśladownictw . P o p r z o s t a j ą e na t y m s z k i c o w y m rysie h i s t o r i i o ś r o d k a bart- wano, pogardzane przez kamieniarzy z Bartnego, osełki a t a k ż e b r u s y , p ł y t y chodnikowe oraz n a d a j ą c e Foluszowi p e w n ą specy­ f i k ę — kamienno b l a t y do p r y m i t y w n y c h s t o ł ó w , k u l e z owego 42 n i a ń s k i e g o , s k o n c e n t r u j m y u w a g ę na n a s t ę p u j ą c y m c e n t r u m l u ­ piaskowca ł a t w o ł u p i ą c e g o się na d u ż e t a f l e . dowego k a m i e n i a r s t w a ł e m k o w s k i e g o , j a k i m b y ł do 1947 r o k u artystycznej b y ł niniejszy, aczkolwiek bardzo i n t e r e s u j ą c y i spro­ Folusz. w a d z a ł się do m a j ą c e g o w y b i t n i e autochtoniczny charakter t y p u W i e ś t a posiada bardzo bogate t r a d y c j e w dziedzinie zajęć kapliczki dwukondygnacjowoj 43 Zakres ( i l . 6). A u t o r o m produkcji tej formy, pozarolniczych, k t ó r y c h podejrnowanio z w i ą z a n e b y ł o ze s ł a b y m w sensie p r o j e k t o w a n i a i w y k o n a n i a , b y ł Petro K r ó l , ojciec ż y ­ rolnictwem, niezdolnym wyżywić poszczególnych rodzin. W y k o ­ j ą c e g o do dziś w Foluszu kamieniarza — M i c h a ł a K r ó l a . J u ż n y w a n o w i ę c w Foluszu drewniane s ą s i e k i na z b o ż e , ryzowane przed I skrzynio sarkofagowe, w a ż n ą r o l ę g r a ł o t e ż k a m i e n i a r s t w o . N i e u ż y t k o w e j , jej a r t y s t y c z n ą o d m i a n ą , zakresem nie w y k r a c z a j ą ­ jestem jednak s k ł o n n y p o d t r z y m y w a ć za K . M a r e z a k o w ą tezy, c ą jednak iż c a ł a m ę s k a część Folusza t y m o s t a t n i m r z e m i o s ł e m się parała,. grobowco. D w ó c h s p o ś r ó d trzech jego s y n ó w — I l k o i M i c h a ł — wojną światową, poza trudnił r a m y rzeźby 7 się on, o p r ó c z k a m i e n i a r k i architektonicznej -— k a p l i c z k i , W w y m i e n i o n y c h b e w i e m przez a u t o r k ę siedmiu rodach kamie­ k o n t y n u o w a ł o do 1947 r o k u dzieło ojca, k u j ą c ż a r n a , brusy, k a p ­ n i a r s k i c h , t y l k o w trzech p r z y p a d k a c h u d a ł o się t a k i o t r a d y c j o l i c z k i , a t a k ż e „ c o k l o " na p o d m u r ó w k i . I c h a u t o r s t w a s ą t a k ż o o d n a l e ź ć . D o kamieniarskich rodzin należeli j e d y n i e : K r ó l o w i e , n a g r o b k i na okolicznych cmentarzach, nie p o s i a d a j ą c e Draganowie i K i c i l i ń s c y , rzeźby 4 0 jeśli p o m i n ą ć kilku indywidualnych jednak figuralnej. a m a t o r ó w w y k o n u j ą c y c h jedynie osełki do ostrzenia kos, co w t y m D r u g ą i n t e r e s u j ą c ą nas r o d z i n ą z Folusza- b y l i Draganowie. w y p a d k u nio m i a ł o jednak charaktoru w y t w ó r c z o ś c i s t a ł e j a n i K a m i e n i a r s t w o nie m i a ł o w niej jednak z b y t silnego oparcia. masowej. U p r a w i a ł je I w a n D r a g a n , ł ą c z ą c t o zajęcie z gospodarowaniem W i e l k o ś ć o ś r o d k a , zakres jego p r o d u k c j i b y l — t a k j a k i w na, r o l i i w tej t e ż formio o d z i e d z i c z y ł je jogo syn B a z y d i . 44 Do­ c e n t r u m b a r t n i a ń s k i m — w a r u n k o w a n y zapleczem s u r o w c o w y m , m e n ą D r a g a n ó w b y ł a w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w a — głów­ a szczególnie jogo j a k o ś c i ą . Folusz zasadniczo nie p o s i a d a ł kamie­ nie ż a r n a , brusy, a. t a k ż e osełki. To ostatnie s t a n o w i ł y n i o ł o m ó w w formio o p i s y w a n y c h poprzednio. Surowiec zbierano wowe ź r ó d ł o dochodu dla r o d z i n y K i c i l i ń s k i c h , k t ó r a p r o d u k o w a ł a tu je na w i e l k ą s k a l ę . Z a j ę c i e to b y ł o u d z i a ł e m Bazylego K i e i l i i i - z powiorzclmi ziemi, w postaci l u ź n o ł o ż ą c y c h g ł a z ó w D i a b l i m K a m i o n i u , eksploatow-ano t e ż w i e t r z e j ą c y piaskowiec w H u c i e P i e l g r z y m s k i e j . b y ć m o w y o produkcji 41 na materacowo W s y t u a c j i tej nie m o g ł o k a m i e n i m ł y ń s k i c h , bo z w i e t r z a ł y ma- t o r i a ł , zbierany z p o w i e r z c h n i , p o z w a l a ł co n a j w y ż e j na w y k u c i e skiego 45 i jego d w ó c h s y n ó w — Bazylego i I w a n a . podsta­ Pomijając i n n y c h d r o b n y c h w y t w ó r c ó w osełek, nazwiska te w y czerpy w a ł y b y personel o ś r o d k a . Niewielkie centrum rzemiosła kamieniarskiego stanowiła s ł a b y c h j a k o ś c i o w o ż a r e n . O p r ó c z n i c h , na s z e r s z ą s k a l ę p r o d u k o - r ó w n i e ż wieś Wapienne. Zajęcie to nio w y k s z t a ł c i ł o się t u na I I . 3. B a r t n e , figura M a t k i Boskiej, w y s . 290 c m . Cokół w y k o n a ł I I . 4. B a r t n e , r z e ź b a z nagrobka Grzegorza Paszko. W g R . R e i n - I w a n H n a t o w i c z , r z e ź b ę — w 1911 r o k u — p r z e k u ł W ł a d y s ł a w fussa a u t o r e m jej jost I w a n S/.atyń.ski, lata trzydzieste Jamer 180 �szerszą s k a l ę . W opinii r d z e n n y c h m i e s z k a ń c ó w , p i e r w s z y m i ka­ P r z e g l ą d h i s t o r i i i personelu ł e m k o w s k i c h o ś r o d k ó w kamie­ m i e n i a r z a m i b y l i I w a n M i z i k i M i k o ł a j K o ł t k o (obaj z m a r l i przed niarskich p r a g n ę zakończyć garścią informacji I znanym wojną światową). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m czynni byli Wasyl Borsuk i Tyrnko K o l t k o . W Wapiennem wyrabiano żarna, b r u s y , „ c o k l e " oraz — j a k podaje K . Marezakowa — zagadnieniu, jakim jest o słabo technologiczna raczej strona tego rzemiosła. krzyże Praca kamieniarza r o z p o c z y n a ł a się w k a m i e n i o ł o m i e , w k t ó ­ p r z y d r o ż n e , co j e d n a k nie z n a l a z ł o dotychczas potwierdzenia. r y m pozyskiwano surowiec do dalszej o b r ó b k i . T e n p r z y g o t o ­ Zaplecze surowcowo stanowiły', t a k j a k i w p i e r w s z y m o ś r o d k u , w a w c z y etap c y k l u technologicznego o m ó w i m y n a K o r m i t y oraz n i e w i e l k a o d k r y w k a na K a m i e n n e j G ó r z e (obecnie Magurycza Wielkiego. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u i s t n i a ł o M ę c i ń s k a G ó r a 679 n p m ) , łożącej na p o ł u d n i e o d w i o s k i . t u 7 stanowisk z w a n y c h k o p a l n i a m i . K a ż d e z n i c h b y ł o w ł a s n o ś c i ą 4 6 Kończąc przegląd łemkowskich ośrodków kamieniarskich w s p o m n i e ć jeszcze n a l e ż y o kamieniarzach p r a c u j ą c y c h indy­ 5 1 przykładzie jednej s p ó ł k i kamieniarskioj. P r z y g o t o w a n i e o d k r y w k i w y m a g a ł o u s u n i ę c i a w a r s t w y ziemi i zwietrzeliny k a m i e n n e j , a o d s ł o n i ę t y w i d u a l n i e , w k i l k u wsiach beskidzkich, k t ó r z y j e d n a k p r a c ą s w ą w ten s p o s ó b ł i t y p o k ł a d z a p e w n i a ł dopiero d o b r ą j a k o ś ć surowca nio n a d a w a l i i m specyficznego c h a r a k t e r u osady kamieniarskioj. i w y r o b u . Ł a m a n i e k a m i o n i a rozpoczynano od w y k u c i a w po­ W s ą s i a d u j ą c y m z B o d k a m i P s t r ą ż n e m p r a c o w a ł w okresie k ł a d z i e szeregu o t w o r ó w współliniow-ych, w odległości k i l k u n a s t u m i ę d z y w o j e n n y m Petro Ż e l e m . 4 5 K o r z y s t a j ą c z b l i s k o ś c i kamie­ c e n t y m e t r ó w od siebie. W o t w o r y te wbijano n a s t ę p n i e k o ł k i , n i o ł o m ó w na K o r n u t a c h i K a m i e n n e j G ó r z e , w y k o n y w a ł ż a r n a , w nie brusy, a t a k ż e kamienne c o k o ł y , w k t ó r y c h osadzano n a s t ę p n i e o wadzo ok. 10 k i l o g r a m ó w . Po I wojnie m e t o d ę t ę u n o w o c z e ś ­ żeliwne krzyże. 4 8 Niewielkie znaczenie m i a ł a toż działalność I w a n a H a n d z i a k a zo Swierzowej R u s k i e j . M i e s z k a j ą c blisko B a r t ­ nego, p o z a z d r o ś c i ł on t a m t e j s z y m k a m i e n i a r z o m w y s o k i c h za­ stalowe k l i n y pobijane niono, z a s t ę p u j ą c otwory „kijanem" szczelinami, a — dużym młotem drewniane k o ł k i stalowymi okładzinami z płaskownika, między które — wbijano k ł i n y . W y ł u p a n y t y m sposobem b l o k piaskowca p o d l e g a ł w ka­ r o b k ó w i sam c h w y c i ł się kamieniarskiej r o b o t y . Szło m u to j e d n a k m i e n i o ł o m i e dalszej o b r ó b c e , m a j ą c e j n a celu nadanie m u nieudolnie i ż a r n a jego nie z b l i ż o n e j do gotowego w y r o b u . P o s ł u g i w a n o się w t y m p r z y p a d k u Znacznie c i e k a w s z ą dla cieszyły się wielką nas postacią popularnością. może być z imienia kamieniarz z Malastowa — Sahajda (lub P r a c o w a ł on w końcu X I X wieku nieznany Saehajda). i z jego prawdopodobnie warsztatem w i ą z a ć n a l e ż y zinwentaryzowano w terenie f i g u r y M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m , o w y b i t n i e l u d o w y m charakte­ 4 9 r z e . J e ś l i b y przypuszczenie to o k a z a ł o się s ł u s z n e t o ż a ł o w a ć bardzo n a ł o ż y , iż nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej ż a d n e f a k t y z b i o g r a f i i tego ł e m k o w s k i e g o 5 0 twórcy , 11. .">. Swieizowa J ! t » k i i . Ś. R o d z i n a , wys. 77 c m . w y k o n a ! I w a n S z a t y ń s k i w 1938 roku formy w s p o m n i a n y m j u ż „ k i j a n e m " , a t a k ż e „ ś p i c o m " ( i l . 10). Operacja t a m i a ł a na celu zmniejszenie o i ę ż a r u surowca, k t ó r y przetransportować do wsi. Stanowisko o d k r y w k o w e należało opuszczał b l o k d ł u g ą , t r a w e r s u j ą c ą stok s z t o l n i ą , „ u ł y c i ą " . Dopiero w te­ renie m n i e j s t r o m y m ł a d o w a n o k a m i e ń na w ó z , z i m ą na sanie, b ą d ź ś c i ą g a n o go s m y k i e m , doczepiwszy orczyk. Prace w k a m i e n i o ł o m i e t r w a ł y zasadniczo przez c a ł y rok. W a r t o w t y m miojscu w s p o m n i e ć o zapleczu socjalnym dla pra­ l i . 6. Folusz, k a p l i c z k a d w u k o n d y g n a c j o w a , wys. 300 c m . , w y ­ k o n a ł P e t r o K r ó l w 1891 r o k u 181 �I I . 8. B a r t n e , Stefan Felenczak demonstruje s p o s ó b w y k o n y w a n i a r ' . ' 11. 9. B a r t n e . J a n C h w a l i k podczas p r a c y p r z y n a g r o b k u , 1981 rok brusa, 1980 r o k c u j ą c y c h t a m l u d z i . K a ż d e stanowisko p o s i a d a ł o w ł a s n ą , , k o l i b ę " kowane ( i l . 2). B y l to rodzaj wkopanego w stok s z a ł a s u , o w y m i a r a c h fizycznymi 5 2 2 x 3 m e t r y . Ś c i a n y zbudowane b y ł y z niespojonego zaprawą piaskowca, zaopatrzone w a s y m e t r y c z n y , n i e z a m y k a n y w e j ś c i o w y . D a c h , najczęściej pulpitowy, kach, piaskowca. i pokryty oświetlano był taflami centralnie p o ł o ż o n y m w s p a r t y na Wnętrze otwór krokiewogrzowano ogniskiem, w o k ó ł którego to było również kamieniarza,, umiejętnościami jednak można i go predyspozycjami z przybliżeniem o k r e ś l i ć . I t a k w c i ą g u jednego d n i a m o ż n a b y ł o w y k o n a ć 1 ka­ m i e ń do brusa, 30 osełek, b ą d ź 5 m e t r ó w b i e ż ą c y c h eokli na pod­ murówkę. Wykuciu zestawu kamieni żarnowych poświęcano z w y k l e 2—3 d n i . W i ę c e j czasu w y m a g a ł a k a m i e n i a r k ą artystycz­ na, Cokół p o d k r z y ż ż e l i w n y z a j m o w a ł t y d z i e ń , kapliczka 2 3 Wspomniana, t y g o d n i e , z a ś k r z y ż z reliefem U k r z y ż o w a n e g o nawet do jednego i n s k r y p c j a z 1859 r o k u z o s t a ł a w y k u t a m o i m -zdaniem w ł a ś n i e n a m i e s i ą c a . Rzecz jasna, że p o ś w i ę c o n y na. w y k o n a n i e czas oraz b i e g ł y przymocowano do ścian drewniane ł a w y , w e w n ę t r z n e j ś c i a n i e takiej k o l i b y , a nie - j a k t w i e r d z i K . Mar- wysiłek kształtowały cenę wyrobu. czakowa — na j e d n y m z l e ż ą c y c h w k a m i e n i o ł o m i e b l o k ó w . Po­ wpływ mieszczenia te rzadko s ł u ż y ł y k a m i e n i a r z o m za miejsca nocle­ tabela. jakość użytego ma.toriału, N a jej w a ł i a n i a m i a ł a t e ż co ilustruje przedstaw-iona 54 gowe, d a j ą c j e d y n i e schronienio w d n i deszczowe. Dalsze etapy technologiczne przebiegały gospodarskim kamieniarza. N a j c z ę ś c i e j już pracowano w CENY W Y R O B Ó W K A M I E N I A R S K I C H W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM obejściu pod gołym niebem, jedynie w n i e p o g o d ę p r z e n o s z ą c się p o d dach, z w y k l e n a „ b o i s k o " l u b do s z o p y . Rodzaj 53 wyrobu Bartne Bodaki Folusz Oszpicowany z grubsza surowiec obrabiano n a j p i e r w m ł o t ­ kiem (il. groszkowym „ k r y n g l ą " 11), celem w y r ó w n a n i a (ił. 12) oraz m a ł y m powierzchni. P ó ź n i e j „kijanem" gładzono ją szerokimi d ł u t a m i , o d k u t y m i w- stali przez miejscowych k o w a l i ( i l . 10). D ł u t a pobijane b y ł y p a ł k ą , w y t o c z o n ą z jednego k a w a ł k a bukowego l u b lepiej jaworowego drewna,. P r z y b o r a m i pomocni­ czymi były różnej wielkości ,,winkle", drewniany cyrkiel do wyznaczania o b w o d u kamienia ż a r n o w e g o , czy specjalny m ł o t e k do nasiekiwania i c h części p r a c u j ą c e j . Najczęściej kamieniarz k u ł w pozycji s i e d z ą c e j ( i l . 8), a w p r z y p a d k u p r a c y n a d k r z y ż e m , b ą d ź n a g r o b k i e m — s t o j ą c e j ( i l . 9). W ścisłym związku z rodza.jom w y r o b ó w 7 pozostawał czas, j a k i na ich w y k o n a n i e n a l e ż a ł o p o ś w i ę c i ć . W p r a w d z i e w a r u n - 182 żarna 35 zł 30 z l k a m i e ń do brusa 2—3 zł 2—3 zł eokle n a pod­ murówkę 20 zł 2 zł i zl za, 1 mb blat stolowy macewa 10—15 zl 100 zł 200 z l krzyż kapliczka osełka 170 zl 170 zł 200 z l 200 zł 30 gr 100 zł 1 0 - 2 0 gr �W okresie m i ę d z y w o j e n n y m cena na n i e k t ó r o d r o ż s z o w y r o b y w i a j ą k a m i e n i u p r y w a t n y c h o d b i o r c ó w , u s t a ł a t e ż m o d a na de- obliczana t e ż b y ł a w dolarach U S A w g relacji 1:5 i w tej t a k ż e wocyjne fundacje p r z y d r o ż n e a n a g r o b k i w y k o n u j e się z l a s t r i k o . walucie odbierano n a l e ż n o ś ć za z a m ó w i e n i e . Zerwana K r e s i n t e r e s u j ą c e j nas gałęzi z a j ę ć pozarolniczych na. Ł e m kowszczyźnie położyły masowe wysiedlenia mające miejsce ciągłość kultury zahamowała r z e m i o s ł a . Starzy kamieniarze natomiast rząd Lasów Państwowych, powróciła w a t e m geologiczno-przyrodniczym. W swych boskidzkicłi siodzib, kamieniarstwo nie młodych do odcięci s ą od s w y c h k a m i e n i o ł o m ó w , k t ó r e w p r z y p a d k u Magurycza p r z e s z ł y pod Za­ w latach 1944—1947. M i m o iż p r z y k o ń c u l a t 50 część Ł e m k ó w do napływ zaś K o r n u t y objęte zostały s y t u a c j i tej rezer­ kamieniar­ o d r o d z i ł o się j u ż n a t a k ą s k a l ę j a k przed w o j n ą . M i a ł y na t o w p ł y w stwo z a m a r ł o n i e m a l c a ł k o w i c i e , a j e d y n y m , k t ó r y jeszcze k u j e , różne c z y n n i k i . G ł ó w n i e b r a k zapotrzebowania na w y r o b y . Ż a r n a jest -Jan Chwalik z Bartnego, r o b o t ą s w ą nie n a , w i ą z u j ą c y jednak w y c h o d z ą j u ż bowiem z u ż y c i a , u p a . ń s t o w i o n e m ł y n y nio zama,- do Kwietnych t r a d y c j i da-wnego kamieniarstwa t y c h li. 10. Dłuta, kamieniarskie i .,śpis". II. dł. 40 c m I I . Mały „kijan" do s u r ó w k i , dl. 31 cm II. 12. Młotok groszkowy stron. 5 5 ,,kryngla' dł. 36 c m F o l : T. Łopatkiewicz, i l . 1—6, 8—17; B , Iteinfuss, il. 7 A N EК S Biografie k a m i e n i a r z y z Bartnego 1. Stefan Felenczak, u r . 1827, z m . 30 m a j a 1903. B y ł stola­ rzem, k o w a l e m , kamieniarzem, g o s p o d a r o w a ł t e ż n a 7 mor­ g o w y m gospodarstwie. D o 1859 r o k u p r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e pod j a w o r e m , kierowanej przez W a s y l a P i d b e r e ź n i a k a (26), razem z J a k u b e m (Leszkiem) Ł o c h a n y c z e m (14) i s w y m d a l e k i m k r e w n y m M i c h a ł e m Felenczakiom (13). S p ó ł k a e k s p l o a t o w a ł a k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u i w y k o n y w a ł a kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W 1859 r o k u , l u b nieco wcześ­ n i e j , Stefan Felenczak z o s t a ł w y k l u c z o n y ze s p ó ł k i i założył w ł a s n y z e s p ó ł w s k ł a d z i e : D a ń k o Felenczak (2), A l e k s y D u t k a n y c z (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a p r a c o w a ł a do I w o j n y z n a s t ę p u j ą c y m i z m i a n a m i s k ł a d u : — po ś m i e r c i Stefana Felenczaka z a s t ą p i ł go Seman Fe­ lenczak (10) i I w a n Felenczak (3). P o d n i e o b e c n o ś ć tego ostatniego p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). — po ś m i e r c i D a n k a Felenczaka na jego miejsce w s z e d ł syn I l k o (5) S p ó ł k a t a t r u d n i ł a się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . 2. D a ń k o Felenczak, u r . ok. 1835, z m . 13 g r u d n i a 1910. S y n k u z y n k i Stefana Felenczaka (1) ze s t r o n y ojca. W 1859 r o k u D a ń k o , j a k o właściciel pasa lasu n a M a g u r y c z u , z a c z ą ł w y d o b y w a ć k a m i e ń w s p ó ł c e Stefana Felenczaka ( ł ) wraz z A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m (24). Po ś m i e r c i z a s t ą p i ł go syn I l k o (5). D a ń k o w i ą z a ł ka­ m i e n i a r s t w o z gospodarowaniem na 24 m o r g o w y m gospo­ darstwie. 3. I w a n Felenczak, s. Stefana (1), ur. 1857, z m . 15 marca 1917. M i a ł d w ó c h s y n ó w — M i c h a ł a (6) i Stefana, k t ó r y w b r e w o p i n i i K . M a r c z a k o w o j — nie b y ł kamieniarzem. I w a n Felenczak p r z y ż e n i ł się do w d o w y i g o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. D o d a t k o w o p r a c o w a ł w spółce na M a g u r y c z u , z a ł o ż o n e j przez swego ojca w 1859 r o k u . P o d n i e o b e c n o ś ć I w a n a z a s t ę p o w a ł go w robocie syn M i c h a ł (6). 4. I g n a c y Felenczak, s. Stefana ( ł ) , ur. 1863, z m . 25 sierpnia 1907. .lost ojcom ż y j ą c e g o do dz.i.ś SLofa,na Felenczaka (7). Tgnnoy odziedziczył po ojcu gospodarstwo wraz z k u ź n i ą , p r a c o w a ł t e ż j a k o kamieniarz na M a g u r y c z u W i e l k i m . 56 5. I l k o Felenczak, s. D a n k a (2), u r . m i ę d z y 1865—1885, z m . ok. 1930 r o k u . Miał d w ó c h s y n ó w — Teodora (8) i I w a n a (9). G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł wraz z ojcem w s p ó ł c e Stefana Felenczaka (1). Po ś m i e r c i ojca s t a ł się p e ł n o p r a w ­ n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i . Po I wojnie i rozpadzie w / w zespołu, z a c z ą ł p r a c o w a ć z Teodorem Felenczakiem (12), Semanem Felenczakiem (10), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). S p ó ł k a t a u t w o r z y ł a n o w ą k o p a l n i ę na p r a w o od miejsca gdzio w y d o b y w a ł k a m i e ń Stefan Felenczak (1). P o ś m i e r c i l i k i miejsce jego zajął w zespole I w a n K o z a k (29). 6. M i c h a ł Felenczak, s. I w a n a (3), ur. 1883, z m . 1941. N a n i m k o ń c z ą się t r a d y c j o kamieniarskie w tej gałęzi Fel e n c z a k ó w . M i c h a ł g o s p o d a r o w a ł na 12 morgowej o j c o w i ź n i e oraz k u ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w o . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł z ojcem, a po jego ś m i e r c i z o s t a ł p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i z a ł o ż o n e j przez swego dziadka — Stefana Felenczaka (1). 7. Stefan Felenczak, s. Ignacego (4), ur. 21 stycznia 1900, ż y j e do dziś. D o 1960 r o k u t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m . Jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w B a r t e m k a m i e n i a r z y . W p o c z ą t k a c h swej k a r i e r y p r a g n ą ł u c z y ć się r z e ź b y w p r a c o w n i Wojciecha Serworiskiogo — cecłiowego mistrza kamieniarskiego z Gorlic. P ó ł s i e r o c i e nie m i a ł jednak k t o p o m ó c w realizacji tego zamierzenia. Po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o z a s t ę p c a Teodora Felenczaka, (8) w spółce Semana Felenczaka (10). P r a c o w a ł w t e d y z Teodorom D u t k a n y c z e m (18), I w a n e m K o z a k i e m (29), H r y c i e m Chomkowiczem (36). W 1928 r o k u , nie r e z y g n u j ą c z u d z i a ł u w w / w s p ó ł c e , za­ k ł a d a w ł a s n ą , e k s p l o a t u j ą c ą w y c h o d n i e piaskowca na M o ć h n a t y m . W jej s k ł a d weszli A n d r z e j (22) i I w a n (21) Graconiowie. Z e s p ó ł ten w y k o n y w a ł k r z y ż e oraz n a g r o b k i . W czasie o k u p a c j i , za, u i o w y w i ą z y w a n i e się z o b o w i ą z k o w e g o k o n t y g o n t u , Stefan Felenczak wywieziony' zostaje do Oświę­ cimia, a p ó ź n i e j k i l k u i n n y c h o b o z ó w . U d a j e m u się j e d n a k p r z e ż y ć . J e s i e n i ą 1945 r o k u wraca do Bartnego, ale d o m zastaje p u s t y — wszyscy, u w a ż a j ą c go za n i e ż y j ą c e g o , wyjechali na U k r a i n ę R a d z i e c k ą . Stefan m i m o t o pozostaje 183 �8. 9. 10. 11. 12. w rodzinnej w s i , nio na d ł u g o jednak. W 1947 r o k u , z r e s z t ą B a r t n i a n , przesiedlony zostaje na Ziemie Zachodnie. W 1959 na fali p o p a ź d z i e r n i k o w e j o d w i l ż y , ponownio wraca do Bartnego i t u mieszka do d z i ś . Teodor Felenczak, s. I l k i (5), ur. 3 maja 1916, żyje do d z i ś . G o s p o d a r o w a ł na 24 morgowej o j c o w i ź n i e , t r u d n i ą c się do­ d a t k o w o k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . W czasie I I w o j n y ś w i a t o ­ wej w y j e c h a ł do Z S R R , alo w k r ó t e o w r ó c i ł s t a m t ą d do B a r t ­ nego. S t ą d w 1947 r o k u przesiedlono go na Ziemio Zaehcdnie, s k ą d w y j e c h a ł do TJSA i t a m mieszka do d z i ś . I w a n Folenczak, s. I l k i (5), ur. 24 listopada 1904, z m . ok. 1979 w Z S R R . T r u d n i ł się k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą i razem z b r a t e m Teodo­ r e m (8) g o s p o d a r z y ł n a o j c o w i ź n i e . W l a t a c h I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R . Seman Felenczak, koligacje nieznane, nazwisko o t r z y m a ł po matce, ur. o k . 1880, z m . 1930. B y ł w ł a ś c i c i e l e m części k a m i e n i o ł o m u na M a g u r y c z u W i e l ­ k i m . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł w s p ó ł c e Stefana Felenczaka (1), z a s t ę p u j ą c w niej z a ł o ż y c i e l a . Po I w o j n i e u t w o r z y ł w ł a s n ą o d k r y w k ę i p r a c o w a ł w e s p ó ł z Teodorem Felenczak i e m (12), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17), l i k i e m Felenczakiem (5) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). H r y ć Felenczak, s. M i c h a ł a (13), ur. o k . 1850, z m . 1910— 1920. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach, t r u d n i ł się też k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m . Ojciec, jego p r a c o w a ł z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) i J a k u b e m (Losz­ kiem) L o c h a n y c z o m (14) w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m . H r y ć p o z o s t a ł w nioj prawdopodobnie po ś m i e r c i ojca. Teodor Felenczak, s. H r y c i a (11) i Pelagii, ur. 1865, z m . 1926. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach i t r u d n i ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . Po I wojnie ś w i a t o w e j w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), p r a c u j ą c e j n a M a g u r y c z u . N a c m e n t a r z u w B a r t n e m stoi jego nagrobok, w z o r o w a n y n a k r z y ż a c h Wojciecha S e r w o ń s k i e g o z Gorlic, w y k o n a n y przez s p ó ł k ę Stefana Felenczaka ( 7 ) . M i c h a ł Felenczak, ojciec H r y c i a (11), dziadek Toodora (12), z m . o k . 1860—1870 r o k u , na pewno po 1859. P r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m wraz z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) oraz Ja­ k u b o m (Leszkiem) Lochanyczom (14). Leszko (Jakub) Loehanyez — p r o t o p l a s t a r o d u Dutka.nyczów. Niejasna jost sprawa jego imienia,. T r a d y c j a miojscowa wskazuje n a i m i ę Leszko, z a ś K s i ę g i u r o d z i n i z g o n ó w wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Podczas s ł u ż b y wojskowej w a r m i austriackiej zmieniono m u nazwisko na D u t k a nycz. Leszko b y ł c z ł o n k i e m t z w . S p ó ł k i pod j a w o r o m , za­ łożonej przez W a s y l a P i d b e r o ź n i a k a (26). I w a n D u t k a n y e z , s. Leszka (Jakuba)) (14), ur. 1845, z m . z m . 31 marca 1913. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i t r u d n i ł się k a m i o n i a r s t w o m , p r a w i e w y ł ą c z n i e a r t y s t y c z n y m . N a l e ż a ł do najstarszej s p ó ł k i na M o c h n a t y m , w k t ó r e j s k ł a d w c h o d z i l i : Matej C i r k o t (27) i W a s y l G r a c o ń (20). Spółka, ta p r a c o w a ł a razom przez ponad 40 l a t , k u j ą c k r z y ż e p r z y d r o ż n e i cmentarne, a t a k ż o k a p l i c z k i . Podobno I w a n r o b i ł t e ż czasami ż a r n a . W 1913 r e k u , podczas p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , r a t u j ą c dziecko, p o p a r z y ł się i z m a r ł . A l e k s y D u t k a n y e z , u r . ok. 1825, z m . ok. 1900. W e h o d z i ł w s k ł a d s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł z D a n k i e m Felenczakiem (2) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m (24). W y k o n y w a ł kamionie m ł y ń s k i o i ż a r n o w e . I w a n D u t k a n y e z , s. Aleksego (16), k u z y n I w a n a D u t k a nycza (15), data urodzenia nieustalona, z m . ok. 1930 r o k u . G o s p o d a r o w a ł n a 18 m o r g a c h i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m . Po I wojnie p r a c o w a ł w s p ó ł c e Semana Felen­ czaka (10) wraz z l i k i e m Felenczakiem (5), Teodorem Felenczakiem (12) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). O k o ł o 1925 r o k u do s p ó ł k i d o ł ą c z y ł jego syn Teodor (18). 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 5 7 13. 14. ; 15. 16. 28. 29. 5 8 30. 31. r 17. Teodor D u t k a n y e z , s. I w a n a (17), w n u k Aloksego (16), ur. 27 m a j a 1894, z m a r ł 1955 w Z S R R . G o s p o d a r o w a ł na. 18 morgach. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), gdzie k u l kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W czasie. I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R . 19. Osif D u t k a n y e z , p o k r e w i e ń s t w o nieustalone, z m a r ł po I wojnie. G o s p o d a r o w a ł na 22 morgach. T r u d n i ł się t e ż kamieniars­ t w e m u ż y t k o w y m , p r a c u j ą c w s p ó ł c e Semana Felonezaka. (10). 32. 33. I w a n H n a t o w i c z , u r . 1886, z m . po I wojnie. W opinii Bartnian był człowiekiem wybitnie uzdolnionym. W 1910 r o k u , zainspirowany r z e ź b i a r s k ą działalnością A n d r z e j a Sobina (ur. 12 g r u d n i a 1887) i nieznanego z i m i e n i a Necia, p o s t a n o w i ł w y k u ć w piaskowcu p e l n o p l a s t y c z n ą f i g u r ę M a t k i Boskiej. Z u w a g i na niskie w a l o r y ostotyeziio tej r z e ź b y z r o d z i ł się k o n f l i k t m i ę d z y H n a t o w i c z e m a księ­ dzem b a r t n i a r i s k i m W o ł o d y m i r e m K a ł u ź n i a c k i m . g d y ż ten o s t a t n i nic chciał f i g u r y p o ś w i ę c i ć . H n a t o w i c z zwrócił się w t o d y do W ł a d y s ł a w a J a m o r a z Ł u ż n e j , mistrza, kamie­ niarskiego i biegłego r z e ź b i a r z a , z p r o ś b ą o poprawienie r z e ź b y . W 1911 r o k u J a m e r p r z e k u ł r z e ź b ę , złożył na mej nawet s w o j ą s y g n a t u r ę i w r ó c i ł a ona do Bartnego. 34. Teodor D z i a m b a , s. I l k a , w n u k Stefana Felonezaka (1). k u z y n Stefana Felenczaka (7), z m . 1934. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach a d o d a t k o w o , przed I w o j n ą światową, pracował w „Spółce pod jaworem". W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . 36. T y m k o Szkurat, s. H r y c i a , u r . 1884, z m . przed I I w o j n ą . 18. 20. 184 W a s y l G r a c o ń , u r . 9 stycznia 1858, z m . 10 marca 1930. G o s p o d a r o w a ł na 16 morgach i z a j m o w a ł się w y ł ą c z n i e ka­ m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P r a c o w a ł n a M o c ł m a t y m wraz z I w a n e m D u t k a n y c z e m (15) i M a t e j o m C i r k o t e m (27). W s p ó ł c e t e j , ok. 1900 r o k u , z a c z ą ł r z e ź b i ć p ó ł p l a s t y c z n e reliefy Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y c h do dziś z a c h o w a ł się na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o k a ź n y ' zospół. I w a n G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur."ok. 1900, z m . ok. 1970 na, Ziemiach Zachodnich. G o s p o d a r o w a ł na o j c o w i ź n i e i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m , w y ł ą c z n i e jednak r z e ź b ą . W 1928 r o k u , wraz zo Stofanom Felenczakiem (7) i s w y m b r a t e m A n d r z e j e m (22) z a k ł a d a j ą s p ó ł k ę na M o c ł m a t y m , k u j ą c k r z y ż e i ż y d o w s k i e macewy. A n d r z e j G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur. ok. 1900, żyje w Z S R R . P r z y ż e n i ł się do 12 morgowego gospodarstwa. D o d a t k o w o t r u d n i ł się r z e ź b ą k a m i e n n ą . O d 1928 r o k u p r a c o w a ł w spółce Stefana Felenczaka. (7) wraz z b r a t e m I w a n e m (21). I w a n G r a c o ń , s. Bazylego, u r . 17 stycznia 1895, w y j e c h a ł do K a n a d y . W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e w „ S p ó ł c e pod jaworem". M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k , u r . o k . 1845, z m . 1923. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. N a l e ż a ł do s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł w e s p ó ł z D a n k i e m Felenczakiem (2) i A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16). K u ł ż a r n a i kamionie młyńskie. W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s. M i c h a ł a (24), data urodzenia nie­ ustalona, w czasie I I w o j n y ś w i a t o w o j w y j e c h a ł do ZSRR, i tam zmarł. Ł ą c z y ł gospodarowanie na 12 m o r g o w y m gospodarstwie z kamieniarstwem u ż y t k o w y m , W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s t r y j M i c h a ł a P i d b o r o ź i ń a k a (24), z m . przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . B y ł z a ł o ż y e i o l e m „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " w s k ł a d z i e : Stefan Felenczak (1), Leszko (Jakub) Loehanyez (14), M i c h a ł Felenczak (13). W 1858 l u b 1859 r o k u , na skurek z a t a r g ó w w y k l u c z y ł ze s p ó ł k i Stefana Felenczaka. Z e s p ó ł ten w y k o ­ n y w a ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e d l a o d b i o r c ó w zo Sło­ wacji i Węgier. M a t e j C i r k o t , d a t a urodzenia nieustalona, zm. 1914. G o s p o d a r o w a ł n a 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się ka­ mieniarstwem — w y ł ą c z n i e r z o ź b ą . C i r k o t j a k o pierwszy w s p ó ł c e z D u t k a n y c z e m (15) i W a s y l e m Graconiem (20) z a c z ą ł r z e ź b i ć w i z e r u n k i U k r z y ż o w a n e g o na k r z y ż a c h przy­ d r o ż n y c h i cmentarnych. W a s y l C i r k o t , bratanek Mateja C i r k o t a (27), zięć Hrycia. Felenczaka (11), data urodzenia nieustalona., z m a r ł na. Zie­ m i a c h Zachodnich. G o s p o d a r o w a ł n a 24 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka­ m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . N a l e ż a ł do nowego s k ł a d u „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " , po r o k u 1859, t j . po o d e j ś c i u Stefana Fe­ lenczaka (1). I w a n K o z a k , s. A n d r z e j a , ur. 6 marca 1894, z m . ok. 1933. G o s p o d a r o w a ł na 20 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka­ m i e n i a r s t w e m . Po I w o j n i e z a j ą ł miejsce I l k i Felenczaka (5) w s p ó ł c e Somana Felenczaka (10). K o z a k k u ł k a m i e n i o m ł y ń s k i o i ż a r n o w e , t r u d n i ł się t e ż r z e ź b ą a r c h i t e k t o n i c z n ą — w y k o n y w a ł k r z y ż e , do k t ó r y c h i n n i kamieniarze d o r a b i a l i wizorunki r z e ź b i o n e . M i c h a ł K o z a k , b r a t I w a n a K o z a k a (29), u r . 19 m a j a 1900, żyjo w Z S R R . G o s p o d a r o w a ł razem z b r a t e m . N i e n a l e ż a ł do s p ó ł e k , a t y l k o n a j m o w a ł się u r ó ż n y c h k a m i e n i a r z y . W czasie I I w o j n y w y j e c h a ł do Z S R R . M i k o ł a j Chwalik, s. Teodora, ur. 26 listopada 1895. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i dorywczo k u ł kamienio ż a r ­ nowe. Po I I wojnio z a c z ą ł w y k o n y w a ć n a g r o b k i ze s w y m synem J a n e m (32). J a n Chwalik — mieszka w B a r t n e m . Gospodaruje na o j c o w i ź n i e , sporadycznie k u j ą c jeszcze n a g r o b k i , ale bez r z e ź b y figuralnej. �Z nazwiskiem t y m w i ą ż e się i n t e r e s u j ą c a historia. Szkurat c h c i a ł z o s t a ć kamieniarzom i zwrócił się do s p ó ł k i Mateja Cirkota z p r o ś b ą o p r z y j ę c i e . Ten k a z a ł m u na p r ó b ę w y k u ć k r z y ż z wizerunkiem U k r z y ż o w a n e g o . Szkurat w y ł a m a ł na M o e h n a t y m odpowiodni blok piaskowca i o b r o b i ł go z grubsza. P o z o s t a w i ł jodnak z b y t m a ł o miejsca na relief postaci U k r z y ż o w a n e g o i w z w i ą z k u z t y m k a n d y d a t u r a jogo z o s t a ł a odrzucona. N a p ó l obrobiony k r z y ż leżał długi czas w k a m i e n i o ł o m i e , s k ą d do wsi ś c i ą g n ą ł go J ó z o f M ą d z i k . H r y ć Chomkowiez, s. I w a n a , zięć I w a n a Graconia (23), ur. 24 lutego 1898, z m . ok. 1979 na Ziemiach Zachodnich. P o c h o d z i ł z Frzogoniny, ale ożenił się w B a r t n e m i t n osiadł ua 24 m o r g o w y m gospodarstwie. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), ale nie p r a c o w a ł w niej dlużoj niż 3—5 lat. O k o ł o 1930 r o k u p o w r ó c i ł do Przegoniny by z a ł o ż y ć n o w ą s p ó ł k ę z D m y t r o m K o p c z ą (18), Osifem T a r b a j e m (11) i M i c h a ł o m Chomkowiczem (4). S p ó ł k a w y ­ d o b y w a ł a k a m i e ń na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata, k u j ą c ż a r n a i kamionio m ł y ń s k i e . O k o ł o 1930 r o k u H r y ć z ł a m a ł w kamieniolomio n o g ę i na skutok niesna.sek, a naw et procesu s ą d o w o g o , zespół r o z p a d ł się. Chomkowiez nie po­ wrócił j u ż po t y m w y p a d k u do kamieniarstwa. 30. 8. Loszko Sobin, szwagier M i c h a ł a Chomkowieza (4), zm. ok. 1920. Jeden z pierwszych k a m i o n i a r z y w Przegoninie. W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o i brusy. Razem z b r a t e m M i c h a ł e m (9) dostarczali surow~ogo k a m i e n i a do r z o ź b y Wojciechowi S c r w o ń s k i o m u z Gorlic, M i c h a ł Sobin, s. Symeona, ur. 16 listopada 1874, zm. po I wojnie. B y l kamieniarzom samodzielnym. W r a z z b r a t e m Leszkiem (8) dostarczali surowego kamienia do r z e ź b y W . S e r w o ń skiemu. I w a n Sobin, s. M i c h a ł a , w y j e c h a ł do Z S R R . K u l kamienic ż a r n o w e i macewy. Z a t r u d n i a l i go Osif Tarbaj i Iwan Koltko. Osif T a r b a j , ur. 6 stycznia 1904, zm. 23 lipca 1964 w Bodakach. U c h o d z i za najlepszego r z e ź b i a r z a w ś r ó d k a m i o n i a r z y ł e m ­ kowskich. Pcla m i a l niewielo, s t ą d k a m i e n i a r s t w o bydo jego j e d y n y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a . O k o ł o 1930 r o k u Tarbaj z o s t a ł c z ł o n k i o m s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). Po nie­ s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u H r y c i a i rozpadzie s p ó ł k i , Tarbaj założyd d u ż y warsztat k a m i e n i a r s k i w B o d a k a c h , w k t ó r y m z a l e ż n i e od charakteru i ilości z a m ó w i e ń , n a j m o w a ł inny cli kamieniarzy z B o d a k ó w i Przegoniny. D z i ę k i d u ż y m umie­ j ę t n o ś c i o m i rzotolności w y k o n a n i a m i a l zawsze d u ż o z a m ó ­ w i e ń , g ł ó w n i e na kamienie m ł y ń s k i e czy ż a r n o w e oraz k r z y ż e i macowy. W a s y l Ż e l e m , w y j e c h a ł do Z S R R , W y k o n y w a ł macowy, a t a k ż e ż a r n a i ookle ua p o d m u r ó w k i . Aleksy H o ń c z a k , ż y j e na Ziomiaoh Zachodnich. N a j m o w a ł się u Torbaja (11) i I w a n a K o l t k i ( K i ) . Petro P r o k i p c z a k , ż y j e na Ziemiach Zachodnich. P r a c o w a ł niewiele, n a j m o w a ł sio u i n n y c h . H r y ć Gluz, u r . 9 listopada 1901. N a j m o w a ł się u T a r b a j a (11) i I w a n a K o l t k i (10). I w a n K o l t k o , ur. m i ę d z y 1901—1910, ?.m. na Ziemiach Zachodnich. B y ł kamieniarzom samodzielnym, w y k o n y w a ł macowy, kamienie ż a r n o w e , cokle, brusy i t p . D o s t a r c z a ł t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y dla Franciszka D u s z y , kamieniarza z Gorlic, ucznia Wojciecha S o r w o ń s k i e g o . W warsztacie s w y m , z a t r u d n i a ł K o l t k o wielu k a m i e n i a r z y z Przegoniny i Bodaków. Petro K o s t y k , s. I w a n a , ur. 19 maja 1893, z m . 1961. K u l kamienie ż a r n o w e i brusy. N a j m o w a ł się u Torbaja i Koltki. D m y t r o Kopcza, p r z y ż e n i o n y do rodziny C h o m k o w i e z ó w , zm. na Ziemiach Zachodnich. W l a t a c h trzydziestych n a l e ż a ł do s p ó ł k i H r y c i a Chomko­ wieza (36). Po n i e s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u w k a m i o n i o ł o m i e , p o r z u c i ł kamieniarstwo i z a ł o ż y ł w Przogoninio sklep. 7 9. 10. 11. 7 r Biografie k a m i c i darzy z Przegoniny i Boda.ków 1. I w a n Chomkowiez, s. H r y c i a , ur. ok. 1854, zm. 30 listopada, 1917. K a m i e n i a r s t w e m t r u d n i ł się dorywczo - - ł u p a ł k a m i e ń na p o d m u r ó w k i , choć niewykluczone, że m ó g ł też k u ć ż a r n a a, nawet macewy. Obaj jego synowie — H r y ć (30) i Michał (4) b y l i k a m i e n i a r z a m i . 2. Andrzej Chomkowiez, s. Bazylego, ur. 10 grudnia 1808, zm. przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , Andrzej b y l s t r y j e m H r y c i a (36) z Bartnego. G o s p o d a r o w a ł ua 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się kamieniarstwem użytkowym. 3. H r y ć Chomkowiez - - p a t r z B a r t n e poz. 36 4. .Michał Chomkowiez, s. I w a n a (1), b r a t H r y c i a (36), ur. 10 listopada 1895, zin. 26 lutego 1939. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. N a l e ż a ł do p o w s t a ł e j ok. 1930 r o k u s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). W y k o n y w a ł ż a r n a i brusy. o. I w a n Chomkowiez, s. Dymitra., ur. 5 k w i e t n i a 1894, w y j e c h a ł na Ziemie Zachodnie. Nie z a j m o w a ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . K u l w y ł ą c z n i e k r z y ż e oraz ż y d o w s k i e macewy. 6. M i c h a ł Chomkowiez, s. Hnata., ur. 25 lutego 1908, zm. w ZSRR. W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o , brusy i podobnie j a k wszyscy ('homkowieze •— macewy. B y ł kamieniarzem samodzielnym i nie należał do ż a d n e j s p ó ł k i . 7. Wasv] N o w a k , data urodzenia nieustalona, zm. 1979 w Bodakaoh. P r a c o w a ł niowdele, n a j m o w a ł się u i n n y c h kamieniarzy. Z a j m o w a ł się kamieniarstwem u ż y t k o w y m . 12. 13. 14. r 15. 16. 18. 18. t 19. Andrzej K o l t k o , data urodzenia nieustalona. N a j m o w a ł się w warsztatach Tarbaja i I w a n a K o ł t k i . K u l kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , a t a k ż e cokle na p o d m u r ó w k i i brusy. P R Z Y P 1 S Y 1 I ' o d s t a w ę mniejszego tekstu s t a n o w i fragment pracy magis­ terskiej autora i M a ł g o r z a t y P a s ł a w s k i e j , napisanej pod kierun­ k i e m prof, dra J ó z e f a B u r s z t y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M w Poznaniu, w 1982 r o k u , na, t e m a t „ M a ł e f o r m y a r c h i t e k t u r y sakralnej w ł e m k o w s k i c h wsiach Beskidu Niskiego". Z uwagi na t o . iż w i ę k s z o ś ć ł e m k o w s k i c h figur, k r z y ż y i kapliczek p r z y ­ d r o ż n y c h stanowi dzieła miejscowy eh k a m i e n i a r z y , obok t e m a t u g ł ó w n e g o , podjęliśmy r ó w n i e ż badania nad h i s t o r i ą l u d o w y c h o ś r o d k ó w kamieniarskich. W icli t o k u u d a ł o się z e b r a ć interosujące m a t e r i a ł y , pozwalające uzupełnić dotychczasową wiedzę na, ton temat. Poi . K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnic, cz. 1, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. 16, 1962, n r 2, s. 84- - 9 1 ; R. Reinl'uss. Rzeźba figuralna Łemków, Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Lemkowszczyźnie, cz. 2, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963 n r 3—4, s. 122—134 I n f o r m a c j a pochodzi od Stefana Felenczaka z Bartnogo. Ta część Bartnego do dzisiaj nazywa się „ Z a m ł y n o m " . Rejestr )>oborowy województwa krakowskiego z roku J629, pod rod. S. I n g l o t a , W r o c l a w 1956, s. 273 A . Pawiiiski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Małopolska, t. 3 (w:) Źródła dziejowe, t . 15, W a r ­ szawa 'l886, s. 53 " K . -Marczakowa, op. cit., s. 84 H . O l s z a ń s k i , Stan i probłemutyka badań nad historią łudo7 7 - 2 3 4 5 7 wego budownictwa przemysłowego południowej Rzeszowszczyzny, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1970 nr 11, s. "8 W . K r y g o w s k i , Beskid Niski, Pogórze Ciężkowickie i Po­ górze Strzyżowsko-Dynowskie, Warszawa 1977, s. 15 Cyfry obok nazwiska kamieniarza o d s y ł a j ą do właściwej p o z y c j i w aneksie kamieniarzy ł e m k o w s k i c h . N a z w a t a w i ą ż e się z p o t ę ż n y m jaw orom r o s n ą c y m obok stanowiska o d k r y w k o w e g o , eksploatowanego przez s p ó ł k ę . Niejasna jest sprawa jogo imienia. T r a d y c j a miejscowa przekazuje i m i ę Loszko, zaś księgi urodzin i z g o n ó w m i e s z k a ń c ó w wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Ciekawa historia w i ą ż e się r ó w nioż z jego nazwiskiem. Podczas s ł u ż b y wojskowej w c.k. a r m i i austriackiej zmieniono jo na D u t k a n y c z i w tej też. formio p r z e j ę ł a je cala linia p o t o m k ó w kamioniarza. Informacje o „ S p ó ł c e pod j a w o r o m " i losach jej c z ł o n k ó w p o d a ł Stefan Felenczak z Bartnego, w szeregu w y w i a d ó w prze­ prowadzonych z n i m w latach 1980—1984 Tamże Stefan Felenczak s. Ignacego jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w B a r t n e m kamieniarzy. D z i ę k i n i o m u z o s t a ł a zgromadzona większość matoriałów o d n o s z ą c y c h się do h i s t o r i i o ś r o d k a . D u ż o m a t e r i a ł u biograficznego p r z y n i o s ł a toż. kwerenda, archiwalnych k s i ą g p a r a f i a l n y c h : Księga zgonów Przegoni na 1803—194 ii, Księga urodzeń Przegonina 1868—1914, Liber nutorum in Pre8 9 7 1 0 7 1 1 7 1 2 7 7 1 3 1 4 7 185 �gonina, tom VI, 1925—1945, Liber natorum Bodaki 1923— 1946, Księga zgonów Bartne 1841--1893, Księga zgonów Bartne 1893—1945, Księga urodzeń Bartne 1878—1907, Księga urodzeń Bartne 1914—1915 R . Reinfuss, oj), o i l . , s. 124 M . P r z e ź d z i e c k a z a n o t o w a ł a jodynie i n f o r m a c j ę o moist n i e j ą c y m od dawna k r z y ż u p r z y d r o ż n y m z Bartnego, n o s z ą c y m d a t ę 1789. K r z y ż ton nio p o s i a d a ł jednak r z e ź b i o n e g o w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o , t a m ż e , s. 126 Por. M . P a s ł a w s k a , T . L o p a t k i e w i e z , Male formy archi­ tektury sakralnej w łemkowskich lesiach Beskidu Niskiego, s. 72— 83, i l . 104—126, praca magisterska złożona w Bibliotoeo I n s t y t u ­ t u E t n o l o g i i U A . M w Poznaniu. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 129 Z D u t k a n y c z e m w i ą ż e się natomiast inna. bardzo interesu­ j ą c a historia. W B a r t n e m opowiadano m i bowiem, iż Dutka.nycz z o s t a ł pochowany w w y k u t y m przez siebie, w i e l k i m , monoli­ t y c z n y m sarkofagu k a m i e n n y m , k t ó r y , j a k p a m i ę t a j ą starsi w i e k i e m B a r t n i a n i e , c i ą g n ę ł o na. cmentarz 3 pary w o ł ó w . S ą ­ d z i ł e m w ó w c z a s , iż i n f o r m a t o r ó w chyba, trochę, p o n i o s ł a fantazja. O k a z a ł o się w k r ó t c e , żo jednak nie, W 1983 roku J . Ma.dz.ik z Bartnego o d n a l a z ł p o d o b n y sarkofag na M o c ł m a t y m , pozosta­ w i o n y t a m przez D u t k a n y e z a . Kamieniarz zostawił go w kamie­ niołomie na, skutek p ę k n i ę c i a bocznej ś c i a n y , a. sa.m n i e z r a ż o n y niepowodzeniom, z a b r a ł się do pracy nad d r u g i m , t y m w ł a ś n i e , w k t ó r y m z o s t a ł pochowany na. ba,rt,uiaiiskim cmentarzu. T a k ą d a t ę nosi ostatni z k r z y ż y Graeonia. odnaleziony w Regetowio N i ż n y m . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89, o k r e ś l a da,tę ś m i e r c i tego kamicnia,rza na r o k 1920. Nie z n a l a z ł o to jednak potwierdzenia, bowiem na, nagrobku Graeonia w B a r t n o m data, zgonu to 10 marca 1930 r o k u . T a m ż e , s. 89 a u t o r k a podajo informację, o spółce p r a c u j ą c e j na Moclmu,tym, w s k ł a d k t ó r e j w c h o d z i l i : Matej C i r k o t , W a s y l G r a c o ń , synowie jego Andrzej i I w a n oraz. p r z e j ś c i o w o Stefan Folenczak. Spółka, t a k a n i g d y jednak na M o c ł m a t y m nio dzia­ łała. P r z e c i e ż z a t r u d n i o n i w niej — Stefan Folenczak, Andrzej i I w a n Graeoniowie — w c h w i l i śmierci C i r k o t a mieli po 14 l a t ! Felenczak, co sam stwierdza, z a c z ą ł k u ć w w i e k u 25 lat i nie na M o c ł m a t y m . lecz na M a g u r y c z u , zamiennie z Teodorem Felen­ czakiem. W t y m czasie Matej C i r k o t nie żył od 12 l a t ! Jej autorstwa, jest m . i n . nagrobek Teodora Felenczaka na emonta,rzu w B a r t n e m , w y k o n a n y w 1941 r o k u . Za i n f o r m a c j ę t ę d z i ę k u j ę F . K u z i a k o w i z, Bartnego. Przogoniua p o w s t a ł a w I p o l . X V I w., B o d a k i p o j a w i a j ą się już w 1581 r o k u , zaś B a r t n e — na przełomie X V I / X V I I w i e k u . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89 podaje to nazwisko j a k o H o m k o w i c z . Jednak w k s i ę g a c h parafialnych Przegoniny i B o ­ d a k ó w pisane jest ono w formie spolszczonej, jako Chomkowiez i t ę w e r s j ę t r a k t u j o m y dalej j a k o o b o w i ą z u j ą c ą . Podobnie rzecz w y g l ą d a z p o d a w a n y m przez a u t o r k ę nazwiskiem C y r k o t i p i ­ sanym w w / w k s i ę g a c h — Cirkot. A nie j a k podaje K . Marezakowa, t a m ż e , s. 90, p r z y p i s 9 — D m y t r o Kopacz. A nie j a k t a m ż e , s. 90 . . - I w a n T u r b a j . O p r ó c z Tarbaja k a m i e n i a r s t w e m a r t y s t y c z n y m t r u d n i ł się w B o d a k a c h I w a n Chomkowiez (5). R o m a n Reinfuss w y k o n a ł w 1931! roku fotografię kamieniar­ skiego w a r s z t a t u Osifa Tarbaja. Nie podaje jednak, k i m s ą osoby sfotografowane. D z i ę k i u p r z e j m o ś c i i dobrej p a m i ę c i Stefana Felenczaka z Bartnego, u d a ł o się je r o z p o z n a ć - - od lewej s t o j ą : Osif T a r b a j , W a s y l F r y n e k o i Ł u k a s z K o ł t k o — dwaj o s t a t n i nie b y l i k a m i e n i a r z a m i i w warsztacie znaleźli się p r z y p a d k o w o . S i e d z ą — A n d r z e j K o ł t k o i Petro K o s t y k , k t ó r y c h T a r b a j w pra­ cowni swej zatrudnia.1. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 129 oraz i l . 17 I n f o r m o w a ł Stefan Felenczak", k t ó r y S z a t y ń s k i e g o znal o s o b i ś c i e i dobrzo go p a m i ę t a . N a cmentarzu w Nieznajowej z n a l a z ł o m sygnowany przez S z a t y ń s k i o g o nagrobek, p o c h o d z ą c y z 1911 r o k u . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , i l . 17 Por. t a m ż o , s. 129, p r z y p i s 7 Szczogółowe. bogato ilustrowane r o z w a ż a n i e tej k w e s t i i z n a ł e ź ś ć m o ż n a w cv+owanoj pracy masisterskiej, s. 89—92 i 105—107, i l . 146—185 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 Por. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 131 N p . z b i a ł y m wapieniem p i ń c z o w s k i m , bardzo m i ę k k i m i p o d a t n y m do r z o ź b y . Z wszystkich k a m i e n i a r z y ł e m k o w s k i c h j e d y n i e Tarbaj s t o s o w a ł ten rodzaj tworzywa,, z d o b y w a j ą c jo z r e s z t ą nielegalnie, od r o b o t n i k ó w z a t r u d n i o n y c h p r z y remoncie kościoła w Grybowie. 3 7 3 8 O autorytecie, j a k i m cieszył się Jamor u k a m i e n i a r z y lemkowskich ś w i a d c z y zdarzenio, k t ó r e g o bohatorami b y l i Osif Tarbaj i Stefan Folenczak (7). Ton ostatni p o d j ą ł się w y k o n a n i a nagrobka, na. cmentarz w D ę b o w c u , nie posiadając f o r m a l n y c h u p r a w n i e ń , ,,papieru". T a r b a j . dowiedziawszy się o t y m , poszedł na s k a r g ę do Jainera, o c z e k u j ą c , iż ton odbierze Felenczakowi 186 roboto i zleci w y k o n a w s t w o j e m u samemu. N i e w i e m j a k w z g l ę . dem tego sporu z a c h o w a ł się Jamor, f a k t o m jest jednak, żo nagrobek w y k o n a ł Felenczak. N p . międzyw-ojenno k r z y ż e I w a n a i A n d r z e j a G r a c o n i ó w , Stefana Felenczaka, I w a n a Chomkowicza. I n f o r m a c j o d o t y c z ą c o Folusza p o c h o d z ą z w y w i a d ó w przeprowadzonych w 1981 r o k u z M i c h a ł e m K r ó l e m , o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w tej wsi k a m i e n i a r z y . Wietrzenie materacowe powoduje rozwarstwianie się b l o k u piaskowca na pojedynczo tafle, o znacznej n i e k i e d y powierzchni. Filia Muzoum Okręgowego w N o w y m Sączu, mieszcząca się w z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , przechowuje t a k i b l a t o w y m i a r a c h 1 5 7 x 87 c e n t y m e t r ó w . N i c o tej formie nio w s p o m i n a j ą K . Ma.rczakowa, op. c i t . , ani R . Reinfuss, op. c i t . Obaj zmarli przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z m a r ł w 1955 r o k u . K . Marezakowa, op. c i t . . s. 90 A nie j a k t a m ż e , s. 90 — I w a n Żoleń. I n f o r m o w a ł Stefan Folenczak Hipotezo t ę z a s u g e r o w a ł m i Stefan Felenczak z Bartnego, p o d k r e ś l a j ą c , iż r z e ź b t y c h z c a ł ą p e w n o ś c i ą nie w y k o n y w a n o w B a r t n e m . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 133. Podczas jnwenturyzaeji przeprowadzonej w 115 wsiach ł e m k o w s k i c h znaloźliśmy 9 przykładów owych przedstawień, pochodzących z 2 ostatnich dekad X I X w i e k u . Z i n w e n t a r y z o w a n e p r z y k ł a d y z n a j d u j ą się w : Bodakach, D ł u g i e m , Jasionce, L i p n e j , Malastowie, R o p i c y G ó r n e j , Smerokowcu, Swicrzowej Ruskiej oraz W a p i e n n y m , t w o r z ą c nieco szerszy zasięg n i ż to przedstawia R . Reinfuss. W y n i k a lo z f a k t u , iż autor nie objął s w ą a n a l i z ą 4 do dziś i s t n i e j ą c y c h r z e ź b z D ł u g i e g o , Jasionki, Lipnej i Smorekowca — por. t a m ż e , s. 133. N i e z a l e ż n i e ocl p o w y ż s z e g o , hipotezy Felenczaka nio u d a ł o się n a m w Malastowie z w e r y f i k o w a ć , g d y ż starych m i o s z k a ń c ó w jest t u niewielu i nic pewnego nio p o t r a f i ą o Sachajdzie po­ wiedzieć. Uwaga, ta d o t y c z y nie t y l k o Sachajdy alo i całej proble­ m a t y k i ł e m k o w s k i e g o kamieniarstwa ludowego. Po c y k l u b o w i e m p o p u l a r n y c h a r t y k u ł ó w o t y m r z e m i o ś l e i m o i m apelu do czytel­ n i k ó w (chodziło m i t u g ł ó w n i e o starych kamioniarzy i ich po­ t o m k ó w m i e s z k a j ą c y c h na Ziemiach Zachodnich) o podzieleiuo się ze m n ą s w y m i uwagami, t u d z i e ż posiadanymi i n f o r m a c j a m i — nio o d e z w a ł się n i k t . Por. T . L o p a t k i e w i e z , Z doslidżeń nad narodnim kamieniarstwom na Lemkiwszczyni, „Nasze Słowo", R . 28, 1983, nr 9, 10, 11, 12, 13 W s p o m n i a n y k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u b y ł własnością; k i l k u gospodarzy z Bartnego, g d y ż o b e j m o w a ł y go nadano i m lany l e ś n e . Pasmo M a g u r y W ą t k o w s k i e j z o d k r y w k a m i na Mochn a t y m i K o r n u t a c h s t a n o w i ł o w ł a s n o ś ć K l a s z t o r u Norbertanok z K r a k o w a . P r a c u j ą c e t a m s p ó ł k i m u s i a ł y więc u z y s k i w a ć od K l a s z t o r u pisemne zezwolenie na e k s p l o a t a c j ę , k t ó r e potwier­ dzał n a s t ę p n i e leśniczy. Mieściło się w n i m z w y k l e 8 o s ó b . Z w i ą z a n e to b y ł o z u c i ą ż l i w y m p y ł e m , j a k i unosił się p r z y pracy. S t ą d niemal z a w o d o w ą c h o r o b ą k a m i e n i a r z y jest pylica płuc. S k ł a d a j ą się na n i ą dane z a r t y k u ł u K . Marczakowej, op. l i t . . . s. 89 oraz m a t e r i a ł y z b a d a ń w ł a s n y c h . W 1976 r o k u p o w s t a ł i n t e r e s u j ą c y p o m y s ł zorganizowania w B a r t n e m niewielkiego l a p i d a r i u m ł e m k o w s k i e j r z e ź b y ka­ miennej wraz z e k s p o z y c j ą n a r z ę d z i i n i e k t ó r y c h w y r o b ó w ka­ m i e n i a r s k i c h . A u t o r a m i koncepcji b y l i — m g r W e r o n i k a Н о т а — W o j e w ó d z k i K o n s e r w a t o r Z a b y t k ó w w N o w y m S ą c z u , mgr A l o j z y Cabala — d y r . Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m S ą c z u oraz J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , z k t ó r ą owo muzealne p r z e d s i ę w z i ę c i e m i a ł o b y ć z w i ą z a n e , nie t y l k o z r e s z t ą organizacyjnie. W t y m celu w y r e m o n t o w a n o ka­ m i e n n y spichlerz p l e b a ń s k i p r z y c e r k w i , a nawet w y k o n a n o p r o j e k t adaptacji jego w n ę t r z a do celów ekspozycyjny cli. Z róż­ n y c h jodnak p r z y c z y n do roalizaeji tego l a p i d a r i u m nie d o s z ł o , choć J ó z e f M ą d z i k przez c a ł y ten czas, w d o m u swoim gromadzi rozproszone ś l a d y i d o k u m e n t y kamieniarskiej przeszłości B a r t ­ nego i okolicy. Dopiero niedawno, w 1982 r o k u , p o m y s ł ponownie w y p ł y n ą ł a sponsorami p r z e d s i ę w z i ę c i a s ą B i u r a B a d a ń i D o ­ kumentacji Z a b y t k ó w w Krośnie i N o w y m Sączu, przy ścisłym udziale n o w o s ą d e c k i e g o W o j e w ó d z k i e g o K o n s o r w a t o r a Z a b y t ­ k ó w . W y b r a n o j u ż teren p o d l a p i d a r i u m , a p i s z ą c y te s ł o w a w y t y p o w a ł 25 o b i e k t ó w kamiennej r z e ź b y Ł o m k ó w , k t ó r e t w o r z y ć b ę d ą t r z o n p r z y s z ł e j ekspozycji. S ą d z i ć n a l e ż y , iż t y m razem wszelkie przeszkody uda się szczęśliwie p o k o n a ć a tradycje kamieniarskie t y c h stron z o s t a n ą w n o b i l i t u j ą c y j o s p o s ó b udokumontowane. 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 4 Por. K . Marezakowa, op. c i t . , s. 88 I n f o r m o w a ł autor nagrobka. •* J e d n y m i z fakich byli bracia Graeoniowie oraz Felonozak. 3 7 Stefan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb94eb0db0e5349cfb806276c58bd36.pdf abc0cd1dbfc68a46f49955c1b9cf8272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3096 Title A name given to the resource Moi przyjaciel Łemkowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.211-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tl. 1. N a j d a c h , stary pasterz z R y c h w a ł e m , 1929 r. Roman Reinfuss M O I P R Z Y J A C I Zainteresowanie Ł e m k a m i , a p ó ź n i e j e t n o g r a f i ą z r o d z i ł y się Ł E M K O W I E m u codzienny p o s i ł e k , w r a c a ł dopiero p ó ź n ą j e s i e n i ą . Zaintereso- u m n i e z czystego p r z y p a d k u . P a r ę l a t przed w o j n ą m i e s z k a ł e m луа1о mnie ż y c i e starego s a m o t n i k a , s i a d ł e m z n i m na z m a t k ą w Gorlicach, gdzie na poczęstoлyałem kałem Lemków\ z i m ą saniami cotygodniowych targach spoty­ P r z y j e ż d ż a l i w o z a m i w y ł a d o w a n y m i drewnem, z a p r z ę ż o n y m i лу konie l u b w o ł y . 2лугаеаН m o j ą papierosem, później zjedliśmy trawie, wspólnie moją луусДоегколл'а „ w a ł ó w k ę " , a stary opoлyiadał i o p o w i a d a ł . TJ Ł e m колу ОЛУСО nie e t ^ v a j a się dobrze, z a p a d a j ą c z ę s t o na „moty- m c a g ę sлrymi l u d o w y m i s t r o j a m i , л\чес o g l ą d a ł e m ich z zainte­ l y c i u " , trzeba je ЛУ jesieni z a b i j a ć na resowaniom, czasem z r o b i ł e m j a k i e ś zdjęcie i na t y m w ł a ś c n v i e m a j ą nawet takie , . p o z w o l e ń s t w o " o d j a k i e g o ś k r ó l a , żo m o g ą лс.-^л^ко się. k o ń c z y ł o . b i t e i o s k ó r o w a n e barany spгzedaлyać na targach w Gorlicach - D o p i e r o w r. 19:11 w czasie jednej z луакасуппуек wycieczek na M a g u r ę Malastoлyską z a c z ę ł a się m o j a t r w a j ą c a j u ż p r z e s z ł o pól wieku „przygoda z Łemkowszczyziia". Szedłem śródleśną d r o g ą b i e g n ą c ą grzbietem Magury, gdy na polanoo po lewoj stro­ nie drogi z w r ó c i ł a m i ę s o . Ryclnvaldzianie moją m y a g ę spora r u d a sterta liści, obok i ОгуЬоллае. „ A s k ą d ż e w t a k i m razie b i o r ą się owce w n a s t ę p n y m r o k u ? " N a w i o s n ę c h o d z i l i ś m y po nie aż do B o j k ó w i H u c u ł ó w , t a m się je киролуа1о i p ę d z i ł o g ó r a m i do d o m u . ZafasoyiKwalo m n i e opoлviadanie starego, o d w i e d z a ł e m k t ó i e j 7.гсф1олса1о się coś, j a k b y buda dla psa, t y l k o t r o c h ę d ł u ż ­ jeszcze parę razy na polanie i w d o i n u w R y c h w a ł d z i e sza, Олусгагу). O n opoлviadał, j a n o t o w a ł e m i f o t o g r a f o w a ł e m . W Z a c z ą ł e m s c h o d z i ć w k i e r u n k u dziwnej b u d o w l i , w ó w c z a s zaszczekał pies u k r y t y w cieniu a z b u d y na czworakach w y g r a ­ sposób m o l i ł się siwy, ł y ą s a t y m ę ż c z y z n a . B y ł to m ó j pierwszy przyjaciel Т^етколузгсгу z n y . Ł e i n k o . n a z y w a ł się N a j d u c h . O d wiosny do jesieni p a s ł na tej powstał cionym późmej polud- n i o w ą d r z e m k ę w ciasnej ,,kołybie"'. D o wsi, s k ą d przynoszono dгukoлл'any artykuł na ten temat R y c h w a ł d b y ł w s i ą niezmiernie c i e k a w ą . N i e g d y ś , jak nazwa луэкаг^е stary pasterz o d b y w a ł pierwszy 1 polance k i l k a k r ó w i owiec, teraz s p o c z y w a j ą c y c h w s z a ł a s i e ple­ z g a ł ę z i , podczas gdy mój go (obecnie (Reichwald) z a ł o ż o n y przez k o l o n i s t ó w niemieckich, „ d o k w a t e r o w a n y " przez pasterzy w o ł o s k i c h i r u s k i c h r o l n i k ó w , znany b y ł w okolicy j a k o g ł ó w n e c e n t r u m hodowli 211 �milicjantów. 2 M ą d z i k i e m nie w i d z i a ł e m się w ó w c z a s . Później n a s t ą p i ł a akcja „ W " , ft w k i l k a n a ś c i e hu po niej zaczęły się pierw sze p o w r o t y . B y ł e m w t e d y k i e r o w n i k i e m swiozo r e a . k t y u n « a n o j K a t e d r y E t n o l o g i i na U M C S w L u b l i n i e , k t ó r e j w r. 1900 p r z y ­ znano po raz pierwszy n a b ó r s t u d e n t ó w . N a l e ż a ł o ieli z a p o z n a ć z p r a c ą t e r e n o w ą , z a d z i a ł a ć mocno na i c h w y o b r a ź n i ę , p o k a z a ć coś nieznanego i prawie egzotycznego. T a k więc po wielu l a t a c h z n a l a z ł e m się z n o w u w B a r t n e m , t y m razem z g r o m a d k ą stu­ d e n t ó w . M i e s z k a l i ś m y w pustej c h a ł u p i e ł o m k o w s k i e j , p e ł n i ą c e j f u n k c j ę schronu P T T K . O p i e k u n e m b y ł Ł e m k o , Stefan Felen­ czak, k t ó r y b y ł naszyn „ e t a t o w y m " i n f o r m a t o r e m . „ P a n i e Felenczak nie wie pan co s ł y c h a ć z M ą d z i k i e m , t y m co m i a ł t a k i e d ł u g i e „bajusy"? „ B y ł n a w y s i e d l e n i u i niedawno w r ó c i ł z r o d z i n ą . Mieszka t a m gdzie d a w n i e j . Teraz pewnie pasie k o n i e na p a s t w i s k u , jeden jest k a s z t a n a d r u g i siwy". Zebrałem studentów i poszliśmy szukać Mądzika. Niedaleko c e r k w i n a ł ą c z c e p a s ł y się dwa konie, siwy i kasztan, a, p r z y n i c h na k o ż u c h u o d w r ó c o n y m sierścią do g ó r y leżał M i c h a ł M ą d z i k . P o z n a ł e m go od razu, t y l k o że kruczo-czarno „ b a j u s y " przez to k i l k a n a ś c i e łat, bardzo posiwiały. „ D z i e ń d o b r y panie M ą d z i k , poznaje m n i e p a n ? " W p a t r z y ł się wo m n i o u w a ż n i e c z a r n y m i , ś w i d r u j ą c y m i na w y l o t oczami. „ C o ś n i b y poznaje... ale nic w i o m . . . " P r z y p o m n i a ł e m m u dawne czasy i studenta, k t ó r y p r z y j e ż ­ d ż a ł do niego na rowerzo. S t a r y u c i e s z y ł się i r o z g a d a ł j a k dawniej, a studenci obsiedli nas w i a n k i e m i s ł u c h a l i . O p o w i a d a ł o wysied­ l e n i u , o pobycie „ n a Zachodzie", p ó ź n i e j p r z o s z o d ł na dawno czasy m i ę d z y i n n y m i o p o w i e d z i a ł n a m o S y p k u , d z i e l n y m z b ó j ­ n i k u ł e m k o w s k i m , k t ó r y m i a ł s w o j ą k r y j ó w k ę w j a s k i n i na K o r ­ n u t a c h , a ż a d e n p o ś c i g nio m ó g ł go d o s i ę g n ą ć , p o n i e w a ż k o ń S y p k i m i a ł p o d k o w y p r z y b i t e t y ł e m do p r z o d u , wobec czego ślady jakie pozostawiały wskazywały kierunek odwrotny do jazdy. P a r ę n a ś c i e l a t t e m u z m a r ł M i c h a ł M ą d z i k . P o z o s t a ł o po n i m d w ó c h s y n ó w : I w a n c z y l i Janek i Osif ( J ó z e f ) . Janek p o m i m o , że nie p o s i a d a ł ż a d n e g o w t y m k i e r u n k u p r z y g o t o w a n i a , z a p a l i ł się do e t n o g r a f i i . C h o d z i ł po wsiach, z b i e r a ł m a t e r i a ł y , z a c z ą ł 2 n a w e t p u b l i k o w a ć . M i a ł zamiar o p r a c o w a ć całość k u l t u r y i h a n d l u o w c a m i . C h o d z i ł e m t a m w i e l o k r o t n i e nio aby dowie dzieć się czegoś bliższego o t a j e m n i c z y m p r z y w i l e j u , którego w p r a w d z i e n i k t nie w i d z i a ł , ale k t ó r y b y l przez wszystkie w ł a d z e aż do I I w o j n y ś w i a t o w e j respektowany. I n f o r m a c j e rychwał-i dzian na t e m a t p r z y w i l e j u b y ł y r o z b i e ż n e . J e d n i t w i e r d z i l i , ż e n a d a l go Stefan B a t o r y za dostawy b a r a n i n y w czasie wojennej potrzeby, i n n i p r z y p i s y w a l i go M a r i i Teresie l u b c a r o w i M i k o ł a ­ j o w i I za j a k i e ś p r z y s ł u g i na rzecz wojsk rosyjskich, g d y prze­ c h o d z i ł y przez K a r p a t y na W ę g r y w r . 1848, a ż e b y A u s t r i a k o m d o p o m ó c w zgnieceniu powstania K o s u t h a . Drugim bliskim przyjacielem moim był 7, B a r t n e g o , z n a k o m i t y „ r a b s i k " , specjalista borsuków z nor. Człowiok posiadający Michał od Mądzik „wybierania" najdłuższe „bajusy" ( w ą s y ) na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . D o m M ą d z i k a , a raczej w y s o k i s t ó g siana przed jego d o m e m , b y ł m o i m s t a ł y m miejscem nocle­ g o w y m . J e ź d z i ł e m t a m c z ę s t o bo M i c h a ł M ą d z i k nie t y l k o o bor­ sukach i i n n y c h polowaniach u m i a ł o p o w i a d a ć . P r z y jego po­ mocy nawiązałem kontakt z b a r t n e ń s k i m i kamieniarzami, o któ­ rych artystycznej działalności świadczą zachowane do dziś setki k r z y ż ó w p r z y d r o ż n y c h i c m e n t a r n y c h ozdobionych p ł a s k o ­ rzeźbami Chrystusa. W o j n a p r z e r w a ł a na czas d ł u ż s z y moje w ę d r ó w k i po Ł e m ­ kowszczyźnie. okupacji, w Wprawdzie byłem raz B a r t n o m z Tadeuszem jeden, bezpośrednio Sewerynem, po dyrektorem M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , k t ó r y chciał t a m f d m o w a ć „ K o z y b r a t y " (humorystyczny w y s t ę p d w u braci samochwałów) ale b y l i ś m y w B a r t n e m zaledwie p a r ę godzin, bo w okolicy gra­ s o w a ł y liczne i g r o ź n e b a n d y . Ż a d e n kierowca z Gorlic nie c h c i a ł ryzykować w y j a z d u . Ostatecznie Soweryn w y k o ł a t a ł jakiegoś gruchota i p o s t a r a ł się o o b s t a w ę w postaci trzech u z b r o j o n y c h 212 dycyjnej Łemków. Wyjechał jednak do A m e r y k i do tra­ Stanów Zjednoczonych, gdzie pracuje j a k o r o b o t n i k a r ó w n o c z e ś n i e na niwie k u l t u r a l n e j w Ł e m k o - S o j u z i e . B r a t jego Osif gospodarzy w B a r t n e m i z d u ż y m oddaniem p e ł n i o p i e k ę n a d t a m t e j s z ą za­ b y t k o w ą c e r k i e w k ą . P r z y j a ź ń j a k ą z a w a r ł e m z ojcom „ p r a w e m dziedziczenia" p r z e s z ł a n a obu s y n ó w . W czasie jednej z z i m o w y c h w y p r a w badawczych na Ł e m k o w s z c z y z n ę k r y n i c k ą p o z n a ł o m przed wojną, w Ż e g i e s t o w i e —• W s i r o d z i n ę M i l a n i c z ó w (przyczynek do t e o r i i K . Dobrowolskie­ go n a t e m a t u d z i a ł u p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n w osadnictwie wo­ ł o s k i m ? ) . G d y ś m y bardziej się z a p r z y j a ź n i l i ojciec r o d z i n y po­ k a z a ł m i z w i e l k i m n a b o ż e ń s t w e m p o ż ó ł k ł y pergamin z p i e c z ę ­ ciami, z k t ó r e g o w y n i k a ł o , żo król Stefan Batory nobilitował jednego z p r z o d k ó w Milanicza za z a s ł u g i wojenne, n a d a j ą c m u herb i t y t u ł szlachecki. P o d o b n y c h d o k u m e n t ó w b y ł o na Ł e m ­ k o w s z c z y ź n i e w i ę c e j p o n i e w a ż s o ł t y s i wsi k r ó l e w s k i c h i b i s k u p i c h z o b o w i ą z a n i b y l i konno i zbrojno s t a w a ć w razio wojennej po­ T trzeby. Ciekawe ile z t j c h d o k u m e n t ó w p r z e t r w a ł o z a w i o r u c h ę , k t ó r a p r z e s z ł a przez Łemkowszczyznę. B y ł o to chyba w r. 1936. J e c h a ł e m rowerem na p e n e t r a c j ę wschodniej Łemkowszczyzny. Przejeżdżając przez Olchowioc (dawny p o w i a t K r o s n o ) z o b a c z y ł e m p r z y drodze m ł o d e g o Ł e m k a ubranego j a k wszyscy w s t r ó j l u d o w y . Z a t r z y m a ł e m się i zagad­ n ą ł e m po ł e m k o w s k u : „ S ł a w a I z u s u C h r y s t u , majete w y u d o m u ozuhu, ja ohoozu z r o b y t y sobi znimku". O k a z a ł o się, żo c h ł o p a k m a po ojcu nie t y l k o c z u h ę ale i d a w n y „ u h e r s k y k a p e l u c h " i c h ę t n i e da się w t y m s f o t o g r a f o w a ć ale z s i o s t r ą i joj m a ł ą c ó r e c z k ą . P r z y g o t o w a n i a t r w a ł y d o s y ć d ł u g o , �II. 3. Ks. T y tar, proboszcz p a r a f i i greko-katolickiej ezowej, ok. 1933 r. I I . 5. Teodora Szlantowa, u r . 1880, Ł o s i e w Hań- I I . 4. M i c h a ł M ą d z i k , B a r t n e , 1961 r. I I . 6. W a s y l T o r o p y ł a z s i o s t r ą i s i o s t r z e n i c ą , Olchowiec, 1933 r. 213 �bo musieli się g r u n t o w n i e u m y ć , u c z e s a ć j a k do cerkwi i w y s t r o i ć , tyzm wreszcie s t a n ę l i przed o b i e k t y w e m . i nuda, więc lubił że przyślę, zapisałem nazwisko do gdy Wasyl Toropyla łóżka. Dokuczała mu bezczynność p r z y c h o d z i l i ś m y do niego. oczywiście o m a z i a r s k i m „ Ł e m p r y s l i j t o n a m pane z n i m k u . no z u b u d t e " . Obiecałem, trwale przykuł handlu, o zwyczajach Opowiadał i przesądach, a t a k ż e ś p i e w a ł . U niego n a g r a ł e m dwie rzadkie polskie p i e ś n i — Olchowiec i zdjęcia... nie p o s ł a ł e m . Po wojnie w r. 1963 b y ł e m dziadowskie, k t ó r e p r z y w i ó z ł zo swych m a z i a r s k i c h wędrówek, w Olchowcu ze s t u d e n t a m i . P y t a ł e m z okolicy I n o w r o c ł a w i a . Od niego t e ż z a n o t o w a l i ś m y informację o Toropylę, był, wrócił z przesiedlenia ale go nie o d w i e d z i ł e m bo nas burza w y p ę d z i ł a z Olchowca i trzeba b y ł o w r a c a ć do K r e m p n o j , gdzie m i e l i ś m y r b a z ę . W n a s t ę p n y m r o k u z n o w u o d w i e d z i l i ś m y Olchow ico. Po o sposobie chowania p o r o n i o n y c h p ł o d ó w . G d y S p ó l n i k b y ł ma­ ł y m c h ł o p c o m m a t k a jego p r a c u j ą c c i ę ż k o w czasie ciąży poro­ n i ł a . Niedonoszony p ł ó d został zwyczajem łemkowskim zako­ p r a c y m i e l i ś m y z e b r a ć się p r z y samochodzie. N a d e s z ł a u m ó w i o n a pany w izbie pod s t o ł e m , gdzie mial c z e k a ć do m o i n e n l i i , w k t ó r y m godzina, c z e k a ł e m na miejscu z b i ó r k i . W oddali z o b a c z y ł e m t r z y powunien n a s t ą p i ć prayyidlowy p o r ó d . W e d ł u g w iorzeń z b l i ż a j ą c e się postacie. B y ł y to dwie s t u d e n t k i i i d ą c y w t y m momencie p r z y b y w a dusza nienarodzonego dziecka i wo­ między łaniem n i m i starszy m ę ż c z y z n a . D o m y ś l i ł e m się od r a z u . domaga się c h r z t u . W tym Łemków w ł a ś n i e czasie S p ó l n i k ze „Wyste Wasyl Toropyla?" swoim starszymi b r a t e m lożoli na, ł ó ż k u . B r a t p o w r ó c i ł z handlo­ „ A wyste, pane, t o j profesor z L u b l y n a szto sia o mene p y t a u V" wej p o d r ó ż y i opowdadal o niej Piotrowu. D ł u g o w nocy c h ł o p c y r 7 I s t a ł o się coś bardzo dziwnego! C h w y c i l i ś m y się w objęcia i w y ­ r o z m a w i a l i ze s o b ą , gdy c a ł o w a l i j a k b r a c i a . On p ł a k a ł otwarcie a j a z a g r y z a ł e m w a r g i bo S p ó l n i k , usly szcli w y r a ź n e w o ł a n i e „ c h r z t u , c h r z t u " . m i b y ł o w s t y d przed s t u d e n t a m i . J a k się u s p o k o i ł z a c z ą ł opowia­ szydi się i dali szybko z n a ć rodzicom, a w ó w c z a s ojciec p o k r o p i ł d a ć j a k t o c z e k a ł na moje „ z n i m k i " , j a k s z u k a ł swej f o t o g r a f i i na miejsce p o c h ó w k u p o ś w i ę c o n ą w o d ą i w o b e c n o ś c i m a t k i d o k o n a ł w y s t a w a c h r e k l a m o w y c h f o t o g r a f ó w w R y m a n o w i e i Sanoku. A l e „ c h r z t u z w o d y " . Stary S p ó l n i k b y l g ł ę b o k o przekonany, że nie nie z n a l a z ł , a p ó ź n i e j n a d e s z ł a w o j n a . C z u ł e m się j a k z b i t y pies. twierdził uległ wraz z b r a t e m h a l u c y n a c j i . 7 Wystra- 7 7 N a szczęście m a m p r z e c i e ż klisze. W a s y l T o r o p y l a w t y d z i e ń po Pewnego razu p o s k o ń c z o n y m w y w i a d z i e u Spóhnka- c o f n ą ł e m naszym s p o t k a n i u d o s t a ł swoje „ z n i m k i " p o w i ę k s z o n e do f o r m a t u taśmę i przegrałom mu 1 8 x 2 4 , t y l k o , że siostra nie m o g ł a ich j u ż obejrzoć bo maziarskim zmarła w p e w n y m momencie, j a k zawołaniom fragment jego opowieści „ K o l o m a ź ... zakończonej Kupujto kolomaź... ". przed p a r u l a t y , a joj m a ł a c ó r e c z k a jest joszczo na zachodzie, Stary w pierwszej c h w i l i o n i e m i a ł i w p a t r y w a ł się w magne­ t a m w y s z ł a za m ą ż i ma k i l k o r o dzieci. P ó ź n i e j k o r e s p o n d o w a ł e m tofon n i e p r z y t o m n y m w z r o k i e m , n a s t ę p n i e poderw a,ł się, usiadł z T o r p y ł ą , z a p r a s z a ł m n i e do „ O l c h i u c i a na na ł ó ż k u , z a c z ą ł k l e p a ć się d ł o ń m i po udach, wroHzoio w y k r z t i i s d hryby". Sporo jest t y c h ł e m k o w s k i c h p r z y j a c i ó ł . Chciało b y się k a ż ­ demu poświęcić choć s ł o w o , ale M u s z ę jednak w s p o m n i e ć co to obchodzi c z y t e l n i k a ? o Ł o s i a n a c h , bo d r ż ą c y m z emocji głosom „ D i a b ł a m i a ł w sobie ton co to p u d e ł k o 7 wymy ślił". położono Z p o d o b n y m i r e a k c j a m i w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h lał.a-h s p o t y k a l i ś ­ wyjątkową m y się u starszych Ł e m k ó w c z ę s t o . Szkoda, że n i e hylo drugiego Łosie k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e od Gorlic jost 7 w s i ą . O d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w jej m i e s z k a ń c y u p r a w i a l i o b w o ź n y handel m a z i ą i i n n y m i s m a r a m i . „ Z a A u s t r i i " o b j e ż d ż a l i s w o i m i magnetofonu, który by 7 to spontaniczne odezwania nagryw al, 7 by/lby to niezwykle ciekawy m a t e r i a ł . ciężko z a ł a d o w a n y m i wozami W ę g r y , Siedmiogród, Kongresów­ 7 7 7 P ó ź n ą j e s i e n i ą c h o d z i l i ś m y oczy w i.ście w Ł o s i u na, ,.v> e c z i r k i " , k ę , Ł o t w ę , L i t w ę , U k r a i n ę . Po I wojnie ś w i a t o w e j jawnie handlo­ gdzie k o b i e t y d a r ł y pierze, p l o t k o w a ł y , ś p i e w a ł y , a w a l i na terenie całej P o l s k i r o b i l i t o samo t y l e , że nie d a r l i pierza.. W czasie t y c h wieczornych a „ n a szvraro" r ó w n i e ż po Słowacji i M o r a w a c h , bo p r z e j ś c i e granicy c a ł y m taborem wozów mężczyźni nie p o p i s ó w ś p i e w a c k i c h w y s t ę p o w a ł a w całej p e ł n i mieszanka k u l ­ s t a n o w i ł o dla n i c h z b y t wielkiej t r u d n o ś c i . Ł o s i a n i e b y l i z a m o ż n i t u r o w a j a k ą t w o r z y l i maziarze z n o s z ą c do swej wsi z różny ch 7 a nawet bogaci. B u d o w a l i p i ę k n e d o m y , u b i e r a l i się po m i e j s k u , stron melodie dobrze j e d l i , więc b y l i w y r o ś n i ę c i j a k d ę b y , a i c h w ę g i e r s k u czardasze, P i o t r S p ó l n i k d ł u g ą b a l l a d ę po dziewczęta oraz t e k s t y . D u d r a spod Kiezery ś p i e w a ł po słowacku s ł y n ę ł y z u r o d y . W y g l ą d e m s w y m łosianie w y r ó ż n i a l i się w y r a ź ­ o ż o ł n i e r z u , k t ó r y z o s t a ł rozstrzelany za, dezercję u nad wszyst­ nie w masie zabiedzonych, d r o b n y c h Ł e m k ó w . N a tej podstawie kimi p o w s t a ł m i t , że łosianio są p o t o m k a m i szwedzkich j e ń c ó w wo­ Szaliapin z a d r ż a ł b y z z a z d r o ś c i . T a k b y ł o ЛУ Ł o s i u . G d y ś m y stam­ j e n n y c h z czasu „ p o t o p u " . tąd W Łosiu spędziliśmy z przerwami kilka tygodni, penetrując r ó w n i e ż s t a m t ą d wsie okoliczne. Z iosianami z ż y l i ś m y się bardzo górował p o t ę ż n y odjeżdżali pytano bas nas Stefana „A Trębacza, kiedy woboc легасасю?". którego Najdłużej „ w r a c a ł a " jedna ze studentek, k t ó r a na t e m a t Łosia i losian na­ pisała ciokawą książkę opublikowimą w wydawnictwio 3 PAN . p r ę d k o , a najbardziej z r o d z i n ą Grzegorza Jewusiaka, d o ś w i a d ­ Po w o j n i e przez k i l k a n a ś c i e lat z r z ę d u s p ę d z a ł e m z r o d z i n ą czonego maziarza, k t ó r y dawniej o p e r o w a ł g ł ó w n i e po p o ł u d n i o ­ wakacje w W y s o w e j . B y ł o t o okazja do odnowienia starych zna­ wej j o m o ś c i i n a w i ą z y w a n i a n o w y c h . M i e s z k a l i ś m y u Łemkóлv. Nasi stronie K a r p a t i to p r z e w a ż n i e zieloną granicę. Doskonały narrator „na szwarc" c z y l i przez opowiadał z humorem gospodarze Hichniewiczowie n a l e ż e l i do badaczy pisma ś w i ę t e g o czyli tzw. maziarskich z t ą r o d z i n ą pod w s p ó l n y m dachem d o s t a r c z y ł o n a m wozów przechodziły nielegalnie granice, j a k ich polscy ł u b czescy s t r a ż n i c y t r o p i l i i j a k s p r y t n i e maziarze po­ popularnie „ k o e i a r z y " . Wiele miesięcy 7 o przygodach w ł a s n y c h i swoich k o l e g ó w , j a k n o c ą c a ł e k a r a w a n y spędzonych niezwykle i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u do obserwacji. Przez cały czas naszego t r a f i l i w y m o t a ć się z opałów , a t a ś m a magnetofonowa n o t o w a ł a . p o b y t u nie s ł y s z e l i ś m y ЛУ t y m d o m u podniesionego głosu, prze­ Z m a t e r i a ł ó w , k t ó r e t a m są utrwalone m o ż n a b y n a p i s a ć w s p a n i a ł ą k l e ń s t w a czy prostej (1отол\чп sprzeczki. Gdy p o w i e ś ć . Opowiadania swoje p r z e p l a t a ł Jewusiak ś p i e w o m i g r ą вкаволсапо o g r ó d e k przed d o m e m i w y c i ę t o śliwy, k t ó r o t a m p i ę k ­ na h a r m o n i i . Ś p i e w a ł a z r e s z t ą c a ł a rodzina J e w u s i a k ó w czasom nie o w o c o w a ł y , stary Sylwester z a p y t a n y pizezo m n i e co o t y m wspomagana przez ciekawe s ą s i a d k i . P r z y d u ż e j m y ś l i , o d p o w i e d z i a ł spokojnie: ,,po 7 muzykalności Michniewiozowi drugiej stronio drogi jost 7 Ł e m k ó w i p r z y z w y c z a j o n y c h do w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w cer­ pusta ł ą k a m o g l i stamtoj s t r o n y u l i c ę p o s z e r z y ć , alo л\ id.aó bardziej k i e w n y c h r o d z i ł y się na poczekaniu c h ó r a l n e k o n c e r t y l u d o w y c h ра8олса!о po naszej". p i e ś n i ł e m k o w s k i c h . U J e w u s i a k ó w s p ę d z a l i ś m y d ł u g i e i nieza­ U Michniewiozow 7 nie s ł y c h a ć b y ł o ani ś m i e c h u ani *р1ел\ и. pomniane wieczory. Podobnie b y ł o u m i e s z k a j ą c y c h po s ą s i e d z k u Gdy- p r z e g r y w a ł e m t a ś m y z n a g r a n y m i j ń o s e n k a m i ł e m k o w s k i - S z l a n t ó w , gdzie c e n n ą i n f o r m a t o r k ą b y ł a 80-letnia m a t k a gos­ m i M i c h m ^ v i c z o w a s ł u c h a ł a ich z \yidoczny m zaintoresoлvanicm , podarza Teodora Szlantowa. Rej a палл-et p r z y j e m n o ś c i ą . wodziła j e d n a k jej synowa 7 Sama nio d a ł a się j e d n a l i ujrrosić by M a r i a , rodem ze Ś n i e t n i c y , k t ó r a n i e s ł y c h a n i o barwnie i d o k ł a d n i e z a ś p i e w a ł a „ b o n a m t a k i c h ś w i a t o w y c h pisenek śpiew-uć nie wol­ o p o w i a d a ł a i i l u s t r o w a ł a piosenkami „ j a k to persze Ł e m k i we- no". czirki odprawiały". PeAvnogo razu ЛУ czasie d ł u g o t r w a ł o j „ l e j b y " gdy wszystko O k a ż d e j porze d o s t ę p n y i c h ę t n y do udzielania w y w i a d u b y l co m i a ł o m do dy spozyeji z o s t a ł o już przerzytaue, p o s z e d ł e m do P i o t r S p ó l n i k , urodzony w r. 1883, ex-maziarz, k t ó r e g o reuma­ Мтптеллисголу po j a k ą ś k s i ą ż k ę . O k a z a ł o się, że d y s p o n u j ą je- 214 7 �I I . 7. N a j d u c h , stary pasterz z R y c h w a ł d u , 1929 r. dynie Pismem ś w . W z i ą l e m Stary Testament l p r z e t r z y m a ł e m Oddaleni l i s t , p r z e c z y t a ł na g a n k u i p o p r o s i ł m n i e do ś r o d k a . go, o de p a m i ę t a m , z t y d z i e ń . Ogromnie przez t o a w a n s o w a ł e m Plebania b y ł a mroczna, c z u ć b y ł o g r z y b e m . N a ś c i a n a c h b y ł y w oczach naszych gospodarzy, zaczęli na m n i o s p o z i e r a ć j a k na szare rozległe p l a m y z m u c h . T y s i ą c e ich k ł ę b i ł o się i b r z ę c z a ł o potencjatiiego k a n d y d a t a ,,na b r a t a " t y m bardziej, że niejedno­ w p o w i e t r z u . U d e r z a ł y w t w a r z , w p a d a ł y do ust p r z y m ó w i e n i u . k r o t n i e z a d a w a ł e m i m p y t a n i a na t e m a t ich w y z n a n i a . S i e d z i e l i ś m y z k s i ę d z e m naprzeciw siebie p r z y stole w j a d a l n y m W czasie licznych s p a c e r ó w i wycieczek o d b y w a n y c h z Wyso­ wej, c h o d z i ł e m d u ż o po omento,rzach. Po pierwsze dlatego, że i n t e r e s o w a ł y mnie kamienne n a g r o b k i , k t ó r o r y s o w a ł e m l u b fo­ t o g r a f o w a ł e m , po drugie z tego p o w o d u , żo s p o t y k a ł e m na. n i c h p o k o j u , k t ó r y pelnil r ó w n i e ż f u n k c j ę saloniku. „ D o b r o d z i e j a s z k u , to w ł a ś c i w i e o co w a m chodzi, co j a m a m wam powiedzieć?" „ C h c i a ł e m , p r o s z ę k s i ę d z a proboszcza nazwiska l u d z i , k t ó r y c h z n a ł e m l u b o k t ó r y c h t y l k o s ł y s z a ł e m . na t e m a t Л\" nadgranicznej lat... T o k s i ą d z doskonale i t d . i t d . " Blocbnarcc na r u i n i e omenta,rza za.cliował się nagrobek J a c k a Babnja zwanego „ G y r d a " , znanego w okolicy ,,baczy", czyli znachora,, k t ó r y leczył, p r z e p o w i a d a ł , z ł u d z i ,,zle" i b y ł bohaterom licznych W Hańczowcj natrafiłem na wypędzał opowiadań. nagrobek d o w i e d z i e ć się czegoś wierzeń i przesądów Ł e m k ó w . Ksiądz przecież tyle „ D o b r o d z i e j a s z k u tego t o j a nic w i e m . O n i m i tego nawet na ś w i ę t e j spowiedzi nie m ó w i ą , ale p o p r o s z ę j e j m o ś ć ona więcej z b a b a m i przestaje t o ona z p e w n o ś c i ą p o t r a f i coś p o w i e d z i e ć " . miejscowego pro­ boszcza ks. T y t a r a , Nazwisko jego n a l e ż a ł o b y w p i s a ć na pierw­ r I zaw ołal ż o n ę . W p r z e c i w i e ń s t w i e do k s i ę d z a j e j m o ś ć b y ł a bardzo wysoka i n i e z w y k l e t ę g a . U b r a n a j a k do r o b o t y p r z y szym miejscu na liście m o i c h i n f o r m a t o r ó w sprzed l a t pięćdziesię­ gospodarstwie, p r z y s z ł a z k u c h n i , więo świeciła się p o t e m j a k ciu. r z y m s k i z a p a ś n i k namaszczony Trudno m i o n i m nie w s p o m n i e ć j a k o , że w i z y t a u niego w r. 1932 ł u b 1933 do właśnie rozszerzyłem szczyzny i dziś moje szukałem tkwi w mojej ama,torskie odpow iednieh pamięci. ,,badanie" informatorów, o p r z e s ą d y i wierzenia. U z b r o j o n y w list p o l e c a j ą c y Wtedy Łemkow­ oliwą. W y t ł u m a c z y ł e m jej o co chodzi i z a d a ł e m k o n k r e t n e p y t a n i e : „ C z y Ł e m k o w i e o p o w i a d a j ą coś o p ł a n e t n i k a c h ?" chodziło „ O p ł a n e t n i k a c h ? T a k , o p o w i a d a j ą , że to t a k i e duchy czy pojechałem ludzie co w p o w i e t r z u p r z e n o s z ą c h m u r y gradow e. One s ą bardzo na, row erze z Gorlic do l l a ń c z o w e j do ks. T y t a r a ,,bo on ta,m ciężkie i s ł y c h a ć j a k p ł a n e t n i k i w o ł a j ą t a m z g ó r y m i ę d z y s o b ą : j u ż t r z y d z i e ś c i la,t jest na p a r a f i i , „puść! 7 najlepiej wszystko r Ł e m k ó w dobrze zna,, t o c i wyjaśni". T T p u ś ć ! bo nie w y t r z y m a m " . „ I co w t e d y ? " po werte­ „ W t e d y najlepiej w z i ą ć p a s k ę w i e l k a n o c n ą . Pan wie to t a k a pach, z w a n y c h nioslusznie „ d r o g ą " , spocony i z m ę c z o n y s t a n ą ł e m Po dwudziestu k i l k u k i l o m e t r a c h przejechanych b u ł k a , u s k r o b a ć spod spodu t r o c h ę m ą k i i w r z u c i ć do pieca. J a k przed p l e b a n i ą . B y ł to b u d y n e k drewniany, n i s k i , d ł u g i , k r y t y się spali i j a k ton d y m dojdzie do c h m u r , to p ł a n e t n i k i się t y m gontem. Od frontu w z m o c n i ą i p r z e n i o s ą c h m u r ę dalej, ż e b y g r a d nie n a r o b i ł szkody. w połowie długości znajdował się ganek k r z y w y od s t a r o ś c i . Z d u s z ą na r a m i e n i u z a p u k a ł e m do d r z w i . P o c h w i l i p o j a w i ł się w n i c h n i s k i , chudy człowieczek, o l i s i m pyszczku, odziany w s f a t y g o w a n ą c z a r n ą c z a r n a r ę , , , A dobrodziejaszek w jakiej sprawie?" A l e j a k p a n m y ś l i , t o chyba W czasie obiadu, na nieprawda?" który zostałem zaproszony, podano r o s ó ł , w k t ó r y m b y ł o t r z y rodzaje m u c h . T a k i e k t ó r e u t o p i ł y się w czasie gotowania i r o z l a z ł y się na części s k ł a d o w e , t a k i e , k t ó r e 215 �u t o p i ł y się p ó ź n i e j i nieruchomo ale w całości u n o s i ł y się na „ D o b r o d z i e j a s z k u , m o j a p a r a f i a jest w i e l k a . T u na miejscu powierzchni i t a k i e , k t ó r e w p a d ł y do talerza w drodzo z k u c h n i w H a ń c z o w e j jost dusz niewiele, ale w A m e r y c o jost i c h pareset. lub j u ż na stole, b y ł y ż y w e , r u c h l i w e i dzielnie w i o s ł o w a ł y wszyst­ O n i c z ę s t o p i s u j ą do swogo ojca duchownogo, jeden o m e t r y k ę , k i m i s z e ś c i o m a n o g a m i . W pierwszej c h w i l i t r o c h ę m n i e t a p r z y ­ d r u g i o ś w i a d e c t w o ś l u b u , trzeci o inne j a k i e ś p r a w a z a s z o k o w a ł a . S p o j r z a ł e m u k r a d k i e m co r o b i k s i ą d z , a on N i o w i e d z ą j a k za t o p ł a c i ć , w i ę c p r z y s y ł a j ą w łiścio d o l a r y , co najspokojniej w y ł a w i a ł m u c h y ł y ż k ą i l o k o w a ł j o d n ą p r z y drugiej ł a s k a i w e d ł u g z a m o ż n o ś c i . Jeden dolara, i n n y 5 d o l a r ó w , a po­ n a o b r z e ż u talerza, n a s t ę p n i e z a b r a ł się do jedzenia. niektóry Zrobiłem zaświadczenie. to i 20 d o l a r ó w w ł o ż y do l i s t u . Co j a b i e d n y proboszcz t o samo. Co b y ł o „na. d r u g i e " nie p a m i ę t a m , w i d a ć w m e n u uio z d o l a r a m i m a m robić, ? D o b a n k u p r z e c i e ż nio o d d a m , a j a k b y ł o j u ż nic specjalnie schowam atrakcyjnego. Po obiedzie p o p r o s i ł e m ks. T y t a r a aby m i p o k a z a ł cerkiew, do siennika to wypatrzą i ukradną. Jeszcze może p r z y tej o k a z j i z a b i j ą . W k ł a d a ł e m je więc do t a k i e j k o p e r t y z n a j d u j ą c ą s i ę p a r ę k r o k ó w od p l e b a n i i . K s i ą d z jednak nie b y ł i t r z y m a ł e m w o ł t a r z u p o d s e r w e t k ą , na k t ó r e j s t a ł k i e l i c h . A c i wcale zachwycony m o j ą p r o p o z y c j ą . W k o ń c u j e d n a k w y p a t r z y l i , w ł a m a l i się n o c ą do c e r k w i i u k r a d l i k o p e r t ę z do- się. W y s z l i ś m y przed p l e b a n i ę , a k s i ą d z po drodze zgodził larmi. mówił: „ D o b r o d z i e j a s z k u , a ż serce b o l i w c h o d z i ć do tej z n i e w a ż o n e j zbrodniarze ołtarza. Świętokradcy!". m i się to wszystko g d y s t a n ą ł e m n a d grobem D z i ś w nowej m u r o w a n e j plebanii mieszka z r o d z i n ą k s i ą d z „ Z n i e w a ż o n e j ?" tak uszanowali ks. T y t a r a . świątyni pańskiej". ,,A Nie Przypomniało dobrodziejaszku, znieważonoj i okradzionej! Nie p r a w o s ł a w n y . Cerkiew w y r e m o n t o w a n a jost za p i e n i ą d z e p r z y ­ s ł a n e przez Ł e m k ó w z A m e r y k i , a ikonostas z o s t a ł p i ę k n i e odno­ uszanowali zbrodniarze d o m u B o ż e g o ! " „Było włamanie i " w i o n y n a koszt p a ń s t w a przez p r a c o w n i ę k o n s e r w a t o r s k ą w Ł a ń ­ „ P a t r z dobrodziejaszku, zamek w y ł a m a l i , d r z w i u s z k o d z i l i ! " cucie. K s i ą d z o l b r z y m i m kluczem o t w o r z y ł prowizorycznie n a p r a w i o n y O d p a r u l a t nie j e ż d ż ę j u ż do W y s o w e j . M a m w ł a s n ą c h a ł u p ę z o g r ó d k i e m p o d K r a k o w e m i t a m s p ę d z a m czas w o l n y od z a j ę ć , zamek i w e s z l i ś m y do ś r o d k a . „ C z y złodzieje u k r a d l i a p a r a t y k o ś c i e l n e ? " ale m o j a „ p r z y g o d a z Ł e m k o w s z c z y z n ą " wcalo się nio s k o ń c z y ł a . „ O co t o , t o n i e ! " O d ż y w a g d y na l i c z n y c h prelekcjach o p o w i a d a m o , , Z n i e w a ż y ł i sakrament ?'' i i c h k u l t u r z e , g d y o n i c h p i s z ę , g d y p r z e g l ą d a m fotografie ro­ „Nio!" bione p r z e d l a t y . W ó w c z a s s t a j ą „ N o w i ę c co się t u w ł a ś c i w i e s t a ł o ? " stary N a j d u c h , M ą d z i k , „Świętokradztwo dobrodziejaszku, świętokradztwo!!". m i o c h n ą ł się s m u t n i e i z p e w n y m oporem z a c z ą ł Uś- opowiadać. Toropyła, Łemkach m i przed oczyma j a k ż y w i Jewusiak, Spólnik, Dudra spod K i c z o r y i w i e l u , w i e l u i n n y c h , o k t ó r y c h t u nie wspomnia­ ł e m , a b y l i t o „ d u ż e , fajno h i d e " . P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyżnic dawniej a dziś, D o d a t e k L i t e r a c k o - N a u k o w y „ I l u s t r o w a n e g o K u r i o r a Codzien­ nego" nr 3 1 , 3 . V I I I , 1 9 3 1 Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, K r a k ó w 1965; J . M ą d z i k , Z . C i c ś l a - R e i n f u s s o w a , Łowiectwo i rybołóstwo; M . G r y b e l , J . M ą d z i k , Bartnictwo i pszczelarstwo; J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków M . B r y l a k - Z a l u s k a . Maziarska wieś Łosie, Ossolineum 1983 1 3 I I . 8. „ N a . w y w i a d z i e u S z l a n t ó w " , Ł o s i c , 1963 r. I I . 9. „ W e c z i r k i " w Ł o s i u , 1963 r. I I . 10. M a r i a S z ł a n t o w a z m ę ż o m , Ł o s i o , 1963 r. 10 Jot.: E . Keinfusa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732371048748e387e0053adec16fba4e.pdf c53e1d4ee6690e3bd088655487b6494c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3095 Title A name given to the resource Iwan Jurijewicz Rusenko / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki I W A N J U R I J E W I C Z U r o d z i ] się w 1890 r o k u we w s i K r a s n a w powiecie k r o ś n i e ń ­ skim, zmarł 10 stycznia 1960 r. wo wsi Korohwka, w ezortkowskim, powiecie w województwie położonej tarnopolskim w ZSRR. R U S E N K O Po wojnie s z u k a j ą c ś r o d k ó w do ż y c i a z d e c y d o w a ł się na p r a c ę w r szkolnictwie i z o s t a ł nauczycielem w polskiej wsi Lutcza, w powiecie k r o ś n i e ń s k i m . Żył t a m i p r a c o w a ł od 1924 do 1945 r. T a m t e ż się o ż e n i ł . W 1946 r o k u z o s t a ł wysiedlony na Z a c h o d n i ą Ł e m k o w s k i poeta i r y s o w n i k , c a ł y swój dorobek o p u b l i k o w a ł n a ł a m a c h Karpatoruskiego kosojuz" kalendarza amerykańsko-kanadyjski na zachodzie, gazoty „ K a r p a c k a wydanego przez oraz, r ó w n i e ż ,,Łom- wydawanej U k r a i n ę , do w o j e w ó d z t w a d o k u m e n t u dawnej I w a n J . Rusenko n a l e ż a ł do utalentowany cli u c z n i ó w Rus­ kiej B u r s y w N o w y m S ą c z u . M i m o , iż z d a ł m a t u r ę (1912 r.) pra­ za s t r o n a m i r o d z i n n y m i o b u d z i ł a w n i m talent p o e t y c k i . W t y m czasie p o w s t a w a ł y Ruś". tarnopolskiego, gdzie r ó w n i e ż c o w a ł j a k o nauczyciel. N a terenie Z S R R p r z e ż y ł 14 lat, T ę s k n o t a również rysunki o walorach Prezentowane r y s u n k i z o s t a ł y w y k o n a n e dla Kalendarza artystycznego Łemkowszczyzny. Kar/jahirwkieyo w 1959 r o l u i z niego są reprodukowane (kalendarz z w y n i k i e m d o b r y m , nie m ó g ł się dalej k s z t a ł c i ć z p o w o d u b r a k u za r o k 1961). W s p ó ł z i o m k o w i o wysoko cenili go j a k o r y s o w n i k a ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h . P o c h o d z i ł z r o d z i n y wiejskich a t a k ż e p o e t ę i n a z y w a l i Rusonko budzicielem ducha narodowego. n i k ó w , nie posiadających skrawka własnej ziemi. W wyrob­ r. p o w o ł a n y z o s t a ł do s ł u ż b y w c e s a r s k o - k r ó l e w s k i e j a r m i i ciszka J ó z e f a . S ł u ż y ł w Sarajewie i t a m r w ojny światowej. Odbył ją 1913 Fran­ z a s t a ł go p o c z ą t e k w randze c h o r ą ż e g o . J a k o I oficer Ps. N o t a biograficzna I w a n a J . R u s e n k i oparta jest na a r t y ­ kule p o ś m i e r t n y m zamieszczonym w Karpatoruskim Kalendarzu na 1961 r. C h c ę w t y m miejscu złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e p a n u B a z y ł e m u Sowie z K r y n i c y za u d o s t ę p n i o n i e n i e m i n i c z y m się s z c z e g ó l n y m nio w y r ó ż n i ł , do s ł u ż b y austriackioj nie patoruskiego p r z y k ł a d a ł się g o r l i w i e oraz Kalendarza informacji. Kar- j a k r ó w n i e ż i n n y c h cennych m a t e r i a ł ó w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9d5968376cb165a938be4cf7c9ddc33.pdf 14db156f77c5014e310ad8a6d578afd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:609 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:558 Title A name given to the resource Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.265-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK OBRONA WARTOŚCI I Z N A C Z E N I A JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW (MISTYKÓW) I S L A M U Z pojęciem m i s t y c y z m u współczesnemu c z y t e l n i k o w i k o j a r z y się bierna postawa człowieka w stosunku do otaczającego go świata, p r o ­ wadząca do negacji wartości i dążeń ogólnoludzkich. Z p u n k t u w i d z e n i a n o r m i zasad współczesnego życia m i s t y c y z m oceniany jest negatywnie. W niektórych k r a j a c h , w których t r a d y c j e m i s t y c y z m u przetrwały do czasów współczesnych (np. I n d i a , Persja, T y b e t itp.), dość l i c z n i p r z e d ­ stawiciele tego światopoglądu są swego rodzaju plagą społeczną: n i e p o ­ dejmując żadnej działalności p r o d u k c y j n e j (utrzymują się głównie z jał­ mużny) oraz wzbudzając wciąż jeszcze podziw i szacunek okolicznej ludności — odciągają tę ostatnią od problemów i potrzeb współczesnego życia, utrudniając t y m s a m y m t a k m a t e r i a l n y , j a k i socjalny postęp ludności t y c h krajów. O ile j e d n a k dzisiaj słusznie oceniamy m i s t y c y z m n e g a t y w n i e j a k o światopogląd, który o d g r y w a już t y l k o hamującą rolę w r o z w o j u życia społecznego, o t y l e zasadniczo różna będzie jego ocena w okresie p o w s t a w a n i a i r o z w o j u tego k i e r u n k u , t o jest w Okresie śred­ niowiecza. W średniowieczu, k i e d y ogólne zasady życia i postępowania w i e r n y c h ustalone zostały ostatecznie w o p a r c i u o dogmatykę religijną, m i s t y c y z m był próbą wyjścia ze z góry u s t a l o n y c h schematów n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nego k o n t a k t u człowieka z bogiem, co w prostej l i n i i prowadziło do za­ akcentowania w y s o k i e j wartości j e d n o s t k i z jednej s t r o n y oraz z a k w e ­ stionowania wartości d o g m a t y k i r e l i g i j n e j z d r u g i e j . W s z y s t k i e t e ele­ m e n t y występują ze szczególną wyrazistością w sufizmie (mistycyzmie) a r a b s k i m , będącym p r z e d m i o t e m rozważań niniejszego artykułu. M i s t y c y z m muzułmański posiada w i e l e cech wspólnych z m i s t y c y z ­ m e m chrześcijańskim. Oba t e k i e r u n k i łączy wspólny cel, j a k i m jest poszukiwanie osobistego, głębokiego k o n t a k t u z bogiem; wspólny jest także p u n k t dojścia n a j w y b i t n i e j s z y c h przedstawicieli m i s t y c y z m u m u - �266 ANNA MROZEK zułmańskiego ( I b n 'ArabT, 1165—1240) i chrześcijańskiego ( M i s t r z E c k h a r t , X I V w.) — panteizm. A l e n a g r u n c i e w s c h o d n i m m i s t y c y z m p r z y ­ biera t y m gwałtowniejsze, t y m bardziej skrajne f o r m y , i m większe jest oddalenie i absolutyzm A l l a h a . M a h o m e t — twórca r e l i g i i i s l a m u — zarówno w s w y m postępowaniu, j a k i w nauce przez siebie głoszonej pozostał w i e r n y pesymistycznej koncepcji świata charakterystycznej d l a współczesnych m u p l e m i o n k o ­ czowniczych. C i ostatni, żyjąc w w a r u n k a c h niezmiernie t r u d n y c h , w n i e ­ u s t a n n y m lęku przed siłami p r z y r o d y , którym nie b y l i w stanie się przeciwstawić, w i e r z y l i , że na życiu człowieka ciąży bezwzględne f a t u m . T e n f a t a l i z m l u b w i a r a w przeznaczenie przejęte zostały w całej r o z ­ ciągłości przez Mahometa, z t y m jednak, że uzyskały zabarwienie r e l i ­ gijne. Skoro wszystko podlega zmianom, a życiem l u d z k i m rządzi p r z e ­ znaczenie, sprawcą z m i a n i wydarzeń zarówno w odniesieniu do świata, j a k i samego człowieka — i t o w sensie a b s o l u t n y m — jest t y l k o i w y ­ łącznie A l l a h . D l a Mahometa A l l a c h jest a b s o l u t n y m władcą, siłą, która sprawuje władzę n a d w s z y s t k i m i rzeczami, włączając w to człowieka i jego działanie. Posiadamy dokładne ślady tego w K o r a n i e . Następujące przykłady są n i e l i c z n y m i w y b r a n y m i spośród w i e l u podobnych w swej w y m o w i e sur K o r a n u : „Fa i n n a A l l a h j a d a l l a m a n jaszá'a w a jahada m a n jaszá'a" (Bóg sprawia, że błądzi t e n , kogo on w y b i e r a , i p r o w a d z o n y jest t e n , kogo on w y b i e r a ) ; „Jakhalaga m a jaszá'a" ( T w o r z y o n , co zechce) ; „ W a l a k i n n a A l l a h jamanna'alá m a n jasza'a m i n ' a b a d a n " (Bóg udziela łaski błogosławieństwa k o m u chce spośród s w y c h s ł u g ) . T e n p u n k t w i d z e n i a w s w y m aspekcie teologicznym podkreśla abso­ l u t n y a u t o r y t e t boga wobec jego stworzenia, a w aspekcie e t y c z n y m sugeruje deterministyczne stanowisko w odniesieniu do działania l u d z ­ kiego. Zasady te zostały zaakceptowane przez wczesnych muzułmanów-Arabów w sensie dosłownym. Przenosząc n a A l l a h a absolutną władzę przypisywaną dotąd szejkom, b e d u i n i arabscy a k c e p t o w a l i n i e o g r a n i ­ czoną władzę i a u t o r y t e t A l l a h a , z czego wynikała teoria etycznego det e r m i n i z m u : bóg może uczynić wszystko, nawet t o , co jest n i e s p r a w i e d ­ l i w e i nierozsądne. A k c e p t o w a l i o n i również skrajnie f a t a l i s t y c z n y pogląd Mahometa, że człowiek n i e jest n i c z y m więcej, j a k b e z w o l n y m i n s t r u ­ m e n t e m w rękach A l l a h a . T a teoria, znana pod nazwą f a t a l i z m u a r a b ­ skiego, wyrosła na g r u n c i e i s l a m u (a p r z y n a j m n i e j podniesiona przez niego do r a n g i d o g m a t u w i a r y ) , stawia religię muzułmańską w rzędzie 1 2 3 1 2 3 Koran, Koran, Koran, X X X V , 7. X X X , 54. X I V , 10. �WARTOŠC J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKĎW 267 ideologii negującej wartość j e d n o s t k i i j e j działania nawet w dziele włas­ nego zbawienia. Jeżeli jednak t a k pojęte zasady i s l a m u zyskiwały sobie zwolenników wśród d z i k i c h szczepów arabskich koczowników, to już w p i e r w s z y m w i e k u e r y muzułmańskiej masowe p r z e j m o w a n i e zasad nowej r e l i g i i przez n a r o d y podbite, stojące na znacznie wyższym stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o od Arabów — u w a r u n k o w a n e zresztą koniecznością p o l i ­ tyczną, a nade wszystko ekonomiczną — powoduje narastanie prądów k r y t y c z n y c h , wykazujących sprzeczności tkwiące w K o r a n i e , l u b też wręcz o p o z y c y j n y c h w stosunku do panującej d o g m a t y k i i s l a m u . Do n a j ­ bardziej niebezpiecznych nurtów h e t e r o d o k s y j n y c h w obrębie i s l a m u należał właśnie s u f i z m . S u r o w y i s k r a j n y m o n o t e i z m islamu, wykluczający wszelkie pośred­ n i c t w o świętych, syna bożego, czy m a t k i bożej — powoduje wśród m u ­ zułmańskich sufików t y m silniejsze, t y m hardziej namiętne pragnienie znalezienia pomostu l u b spójni z odległym bogiem. Następstwem tego p r a g n i e n i a jest niezwykły r a d y k a l i z m poglądów wczesnych r e p r e z e n t a n ­ tów s u f i z m u , prowadzący nie rzadko do utożsamiania się t y c h ostatnich z bogiem. R a d y k a l i z m t e n jest również jedną z cech odróżniających s u ­ fików od reprezentantów średniowiecznej m i s t y k i chrześcijańskiej. I. GENEZA I ROZWÓJ SUFIZMU W końcu I I w i e k u e r y muzułmańskiej, t j . w I X w., p o j a w i a się po raz pierwszy nazwa sufi w odniesieniu do l u d z i , którzy p r o w a d z i l i s k r o m n y , ascetyczny t r y b życia, Nazwa sufi w y p r o w a d z o n a została od arabskiego w y r a z u : as-suf (wełna) i oznaczała l u d z i odzianych w wełnę, t j . osoby, które używały najbardziej prostego wełnianego odzienia, o d ­ rzucając wszelkie p r z e j a w y w y g o d y czy luksusu. S u f i z m rozwinął się najszerzej i najpełniej na gruncie p e r s k i m ; i t u t a j używano w odnie­ sieniu do mistyków określenia analogicznego: paszmina-pusz — odziani w wełnę. N i e k i e d y w y p r o w a d z a się również nazwę sufików od w y r a z u as-safa, co oznacza czystość. S u f i z m był częściowo p r o d u k t e m w p ł y w ó w h e l l e n i s t y c z n y c h . W y ­ rósł on na f a l i ogromnego zainteresowania wiedzą grecką i był próbą przezwyciężenia p r y m i t y w n y c h zasad islamu. S u f i z m odbiegał b o w i e m od zasad w i a r y chociażby w t y m punkcie, że odrzucił wartość udziału ciała w spełnianiu obowiązków r e l i g i j n y c h . W oparciu o naukę neoplatoników suficy głosili, że ciało u t r u d n i a t y l k o rozwój ducha, co pozo­ stawało w zasadniczej sprzeczności z dogmatyką islamu, głoszącą tezę o cielesnym z m a r t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci. W t y m w y p a d k u więc, suficy nie dołączyli się do t r a d y c j i p r o r o k a , lecz przejęli idee obce �268 ANNA MROZEK i nie znane wczesnemu okresowi i s l a m u , podkreślając s u b i e k t y w n y i czy­ sto d u c h o w y k o n t a k t człowieka z bogiem. N e o p l a t o n i z m nie jest j e d n a k j e d y n y m źródłem, z którego czerpali suficy. Poza neoplatonizmem s u f i z m czerpie najobficiej ze źródeł staro­ perskich, a pośrednio h i n d u s k i c h . Persowie b o w i e m , b l i s k o s p o k r e w n i e n i z Indią p r z e j m o w a l i od d a w n a — głównie w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h — k u l t y i p r a k t y k i mistyczne z k r a j u , stanowiącego ojczyznę t e o r i i m i ­ stycznych i teozoficznych. W P e r s j i też, której ludność n a j t r u d n i e j spośród krajów p o d b i t y c h przez Arabów przejmowała zasady n o w e j w i a r y , najłatwiej powstawały k i e r u n k i , pozostające w j a w n e j opozycji w s t o s u n k u do zasad sformułowanych w K o r a n i e . Rozwijający się p i e r ­ w o t n i e głównie na gruncie p e r s k i m s u f i z m obejmuje wkrótce s w y m za­ sięgiem także inne obszary państwa arabskiego, przeżywając największy rozkwit w wiekach I X — X I . S u f i z m nie znajduje podstawy d l a swej t e o r i i w K o r a n i e . P r z e ­ ciwnie, t e n o s t a t n i stwierdza wręcz: „ L a r a h b a n i j j a fi-1-islám" (Nie m a ascetyzmu w islamie). Suficy czerpali więc przede w s z y s t k i m ze źródeł pozamuzułmańskich, co musiało odbić się n i e k o r z y s t n i e n a treści i c h n a u k i z p u n k t u w i d z e n i a interesów r e l i g i i i s l a m u . Jeśli n a w e t suficy nawiązywali do K o r a n u , t o c z y n i l i t o j e d y n i e na drodze alegorycznej i n t e r p r e t a c j i t e k s t u świętej księgi, co pozostawało w j a w n e j sprzecz­ ności ze s t a n o w i s k i e m dogmatyków i s l a m u , nakazujących dosłowne ujmowanie tekstu Koranu. Jeśli można określić ogólnie w k i l k u słowach wartość r u c h u sufików, jaką m a o n dla nas dzisiaj, z p e r s p e k t y w y spojrzenia h i s t o r y k a , t o Określilibyśmy ją j a k o odwagę samodzielnego myślenia, odwagę wyła­ m a n i a się z uwłaczającego godności l u d z k i e j nakazu bierności i bez­ wolnego poddania się *, odwagę graniczącą. z z u c h w a l s t w e m , bo p r o w a ­ dzącą do utożsamienia się z bogiem. S u f i z m m a d l a nas również zna­ czenie szersze, socjalne, był o n b o w i e m r u c h e m , występującym w o b r o ­ nie sprawiedliwości i równości społecznej i odwoływał się w s w y m d z i a ­ łaniu zewnętrznym, p r o p a g a t o r s k i m do s u m i e n i a jednostek (a n i e spo­ łeczeństwa w i e r n y c h j a k o całości, j a k t o c z y n i K o r a n ) . Zresztą s u f i z m rozwijał się n a j b u j n i e j wśród niższych w a r s t w k l a s y średniej, wrażliwej na cierpienie l u d z k i e , które nierzadko było także i c h udziałem. II. PODZIAŁ SUFIZMU W w i e l u opracowaniach zachodnich l u b muzułmańskich podział s u f i z m u d o k o n y w a n y jest w zależności o d wartości r e l i g i j n y c h w n i e s i o T a k i e jest dosłowne z n a c z e n i e słowa i s l a m : p o d d a n i e się w o l i boga. 4 się, podporządkowanie �WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 269 SUFIKOW n y c h przez reprezentantów tego k i e r u n k u , co zaciemnia obraz i c h rze­ c z y w i s t y c h poglądów. I t a k na przykład znawca średniowiecznej filozofii arabskiej, wykładowca f i l o z o f i i i s l a m u n a U n i w e r s y t e c i e w A l e k s a n d r i i , A . E. A f f i f i , przeprowadza podział s u f i z m u w zależności od sposobu u j m o w a n i a boga przez jego reprezentantów. Wyróżnia o n w r u c h u sufików t r z y podstawowe koncepcje boga: etyczną, estetyczną i panteistyczną . 5 A n g i e l s k i uczony zaś, R. A . Nicholson, w y b i t n y znawca m i s t y k i m u ­ zułmańskiej, w y d a j e się łączyć s u f i z m z teologią ortodoksyjną: „Muzuł­ mańscy scholastycy wysuwają na p l a n p i e r w s z y aspekt transcendencji; suficy, postępując za i c h przykładem, połączyli aspekt transcendencji z immanencją" . 6 Najczęściej s p o t y k a n y m s t a n o w i s k i e m jest jednak pogląd, że wła­ ściwy m i s t y c y z m i s l a m u zaczyna się o d wystąpienia al-Ghazállego (zm. 1111). B y ł o n bez wątpienia ważną postacią w dziejach s u f i z m u , a jeszcze bardziej w teologii i s l a m u , z t y m jednak, że główne jego zasługi polegają n a dostosowaniu zasad s u f i z m u do obowiązujących n o r m dogma­ t y k i i s l a m u l u b , ściślej mówiąc, na podporządkowaniu s u f i z m u o r t o ­ d o k s j i . Z t y c h też względów — podtrzymując w pełni doniosłą rolę a l - G h azali ego w dziele zahamowania heterodoksyjnego n u r t u r o z w o j u s u f i z m u — d z i e l i m y etapy r o z w o j u s u f i z m u na t r z y okresy: 1) okres wczesny, to jest od początku I X w . do c h w i l i wystąpienia al-Ghazaliego; 2) s u f i z m r e p r e z e n t o w a n y przez samego al-Ghazáliego oraz k i e r u ­ nek j a k i e m u nadał o n początek; 3) poglądy I b n ' A r a b i e g o , najwybitniejszego i najpełniejszego r e p r e ­ zentanta p a n t e i z m u na g r u n c i e i s l a m u . III. PRZEDSTAWICIELE WCZESNEGO OKRESU SUFIZMU I I C H POGLĄDY S u f i c y tego okresu n i e łączą się w ściślejsze u g r u p o w a n i a , nie r e p r e ­ zentują też określonej, j e d n o l i t e j t e o r i i . Może właśnie dlatego jest t o okres najbardziej b u r z l i w e g o r o z w o j u i d e i s u f i z m u , okres, w którym działają najśmielsi jego reprezentanci. O przedstawicielach s u f i z m u tego okresu w i e m y bardzo niewiele, a z twórczości i c h zachowały się j e d y n i e drobne f r a g m e n t y prac, n a j ­ częściej drogą r e l a c j i współczesnych i m opozycjonistów, t o jest t r a d y ­ cjonalistów i s l a m u . Oczywiście błędne byłoby twierdzenie, że wszyscy A . E . A f f i f i , The Rational and Mystical the Straght Path, N e w Y o r k 1958, s. 175. 5 6 R. A . N i c h o l s o n , Mysticism, Interpretation [ w : ] Legacy of Islam, of Islam, London [w:] Islam 1952, s. 212. �270 ANNA MROZEK suficy — nawet reprezentanci tego najbardziej twórczego, wczesnego okresu — a t a k o w a l i ortodoksyjne zasady w i a r y i s l a m u l u b odrzucali większość jego dogmatów. P r a w d z i w a jest natomiast teza, że wszyscy oni w c h o d z i l i w kolizję z tezami teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Wśród sufików tego okresu n i e b r a k t a k i c h reprezentantów, którzy o d m a w i a l i w y k o n y w a n i a j a k i c h k o l w i e k p r a k t y k r e l i g i j n y c h , określając je j a k o bezużyteczne w osiąganiu rzeczywistego, p r a w d z i w e g o k o n t a k t u z bogiem; n i e b r a k również i takich, którzy w r a z z przepisami ściśle r e l i g i j n y m i odrzucali również p r a w o d a w s t w o muzułmańskie, szarl'a, j a k o bezużyteczne d l a osiągnięcia i c h własnych celów. Obok n i c h działają suficy, którzy t y l k o częściowo odrzucają przepisy K o r a n u ; nie b r a k również t a k i c h , którzy wykonując wszystkie obowiązki, spoczywające na każdym muzułmaninie, nasycają je j e d y n i e wewnętrzną treścią, nadając i m n o w y sens . Proste, mechaniczne i monotonne for­ mułki i obrzędy i s l a m u , nawet w t e d y , k i e d y wypełniane są przez s u f i ­ ków w całej rozciągłości, nie są już t y l k o a k t e m bezwolnego poddania się — j a k tego chce t r a d y c j o n a l i z m — lecz stają się czymś głęboko oso­ b i s t y m , a k t e m spełnianym przez człowieka świadomego swej wartości. J a k dalece świadomi swej wartości b y l i suficy, świadczy n a j l e p i e j wypowiedź jednego z teoretyków tego k i e r u n k u , jednego z pierwszych, który dokonał opisu t e o r i i i p r a k t y k suficznych, a m i a n o w i c i e : D h u -1-Num'a, działającego na terenie E g i p t u w I X w . Wprowadził on p i e r w ­ szy na terenie i s l a m u pojęcie gnosis (ma'rifa), w i e d z y osiąganej w eksta­ zie, różniącej się jednak zasadniczo od w i e d z y t r a d y c j o n a l n e j ('ilm), sprowadzającej się do znajomości t e k s t u K o r a n u i t r a d y c j i . Z a p y t a n y , j a k poznał boga, odpowiedział: „znam go przez siebie samego" . O d n a j ­ d y w a n i e w i e d z y o bogu w s a m y m sobie nie m a nic wspólnego z p o s t u ­ l o w a n y m przez i s l a m a k t e m pokornego poddania się bogu i — w p o ­ łączeniu z przyjmowaną przez Dhu-1-Nün'a teorią gnosis —• jest n a j ­ bardziej przekonującym d o w o d e m jego w i a r y w siłę własnego umysłu oraz znaczenie własnej osoby. 7 8 Poglądy sformułowane przez Dhu-1-Nüna uzyskują pełniejszą w y ­ mowę w twórczości jednego z n a j r a d y k a l n i e j s z y c h , a także n a j w y ­ b i t n i e j s z y c h sufików omawianego okresu, Persa A b u Jazid (Bajazíd) z Bistám (zm. 875). Uchodzi on za pierwszego przedstawiciela p a n D o t a k i c h reprezentantów s u f i z m u należeli członkowie s e k t y B a t i n i ( C i , którzy odwołują się do swego' wnętrza), powstałej już u schyłku o m a w i a n e g o o k r e s u s u f i z m u . Członkowie tej s e k t y wypełniali w z a s a d z i e w s z y s t k i e obowiązki r e l i g i j n e , nadając i m j e d n a k własną, wewnętrzną treść; b y l i oni także z w o l e n n i ­ k a m i a l e g o r y c z n e j i n t e r p r e t a c j i t e k s t u K o r a n u . Z c z a s e m nazwą B a t i n i j a określać zaczęto w s z y s t k i c h ezoteryków i s l a m u . 7 8 C y t . za N i c h o l s o n e m , op. cit., s. 215. �"WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 271 SUFIKĎW t e i z m u perskiego. O jego życiu i twórczości w i e m y bardzo niewiele. Przypisuje m u się wypowiedź zawartą w p r a c y Ibn'Arablego, później­ szego panteisty arabskiego, zatytułowanej: Al-Futühat al-Makijjah (Ob­ jawienia mekkańskie): „Kiedyś on [bóg], wzniósł mnie do siebie i p o ­ stawił przed sobą mówiąc: O Abu Jaziddzie, moje stworzenia pragną oglądać ciebie. Odpowiedziałem wówczas: przystrój m n i e w jedność i ubierz m n i e w twoją samotność oraz podnieś m n i e do t w o j e j jedności tak, aby t w o j e stworzenia, k i e d y m n i e zobaczą, powiedziały: widzieliśmy ciebie ( t j . boga), i to będziesz t y ( t j . b ó g ) " . Z przytoczonej wyżej w y ­ powiedzi Abu Jazida w y n i k a , że p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu m i s t y ­ c y z m jego nie m a nic wspólnego z panteistyczną tendencją autożsam i a n i a się z bogiem na zasadzie wszechobecności l u b tożsamości boga ze w s z y s t k i m i b y t a m i . Ta wypowiedź m a na celu j e d y n i e podkreślenie własnej wartości, wywyższenie samego siebie t y l k o przez podkreślenie swej jedności, a n a w e t tożsamości z bogiem. T e n sam sens wyraża jego oświadczenie, stanowiące zresztą rodzaj podsumowania jego poglądów. Subhani, má a'zama s z a ' n l " (Cześć m i ! J a k w i e l k i jest mój m a j e s t a t ) . Nic dziwnego, że t a k pojęty „mistycyzm" spowodował gwałtowną r e a k ­ cję i represje ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Nieco więcej w i e m y o życiu innego w y b i t n e g o przedstawiciela s u ­ f i z m u , również Persa, a m i a n o w i c i e : Abü-1-Mughit a l - H u s a j n i b n M a n cür i b n Muhammád al-Baidáwi al-Halladż. U r o d z o n y w r o k u 858 w T u r , w latach 873—897 żyje z dala od ludzi, pobierając nauką u trzech m i ­ strzów sufickich tego okresu. T u s t a r i , ' A m r M a k k i , a przede w s z y s t k i m Dżunajda. Pod wpływem nie znanych bliżej wydarzeń l u b przyczyn, o d ­ dziela się al-Halladż od s w y c h dotychczasowych nauczycieli i rozpoczyna działalność całkowicie samodzielną, wyrażającą się w głoszeniu własnej n a u k i , sprzecznej z poglądami w s p o m n i a n y c h wyżej mistrzów s u f i c k i c h . W trakcie wędrówki pątniczej, na jaką wyrusza, rozpowszechnia własne poglądy poprzez kazania, które wygłaszał wszędzie, gdziekolwiek się pojawił. Szlak jego wędrówki przebiegał przez Persję, Indię, T u r k i e ­ stan. W r o k u 908 al-Halladż skupia już wokół siebie poważną liczbę uczniów. 9 10 Jego nauka w porównaniu z A b u Jazidem w y d a j e się zawierać m n i e j elementów upojenia nie t y l e mistycznego, co upojenia sobą; jest n a t o ­ miast bardziej konsekwentna i nie m n i e j r a d y k a l n a . D o k t r y n a a l - H a l ladża zawarta w jego niedawno o d k r y t e j pracy: Kitabu-l-Tawasm (Księga ozdób), stanowiła wystarczający szok d l a muzułmanów, nawet C y t . za A . J . A r b e r r y, Sufism L o n d o n 1956, s. 55. Tamże, s. 54. 8 10 — an Account of the Mystics of Islam, �272 ANNA MROZEK wyłączając jego słynną formułę: ,,Ana-haqq" (Ja jestem prawdą, t j . bogiem), stanowiącą rodzaj podsumowania jego n a u k i . Zgodnie z poglądami al-Halladża bóg, którego istota jest tożsama z miłością (w ujęciu o r t o d o k s j i władcą a b s o l u t n y m , s u r o w y m sędzią), t w o r z y człowieka według swoich wyobrażeń, a człowiek kochając go przechodzi duchowe przeobrażenie, w w y n i k u którego odnajduje owo boskie wyobrażenie, koncepcję obecną p r z y t w o r z e n i u i staje śię j e d ­ nością z boską wolą i naturą. ,,Ja jestem t y m , którego k o c h a m ( t j . b o ­ giem) — oświadcza al-Halladż — a t e n , którego kocham, t o j a . Jesteśmy d w o m a umysłami (duchami) mieszkającymi w j e d n y m ciele. Jeśli oglą­ dasz mnie, oglądasz jego, a jeśli oglądasz jego, widzisz nas o b u " . Istota poglądów obu o m a w i a n y c h dotąd reprezentantów p a n t e i z m u sufickiego s p r a w i a wrażenie czegoś niepełnego, niedostatecznie uzasad­ niającego nazwę p a n t e i z m u . T k w i to przede w s z y s t k i e m w fakcie, że sufików absorbowała głównie relacja: bóg-człowiek, a dopiero potem bóg-świat. Celem i c h było przede w s z y s t k i m wytrącenie człowieka ze stanu bierności i poczucia całkowitej bezsilności, do czego p u n k t w y j ­ ścia stanowiło przekonanie o własnej wartości. Panteizm sufików a r a b ­ skich n i g d y nie nabrał c h a r a k t e r u pełnego i konsekwentnego, j a k t o na przykład miało miejsce u m i s t r z a Eckharda na Zachodzie w k i l k a w i e ­ ków później; nawet poglądy najwybitniejszego przedstawiciela p a n t e i z m u na gruncie i s l a m u Ibn'ArabTego obciążone są tą samą niekonsekwencją. W poglądach al-Halladża jednak zasługuje na uwagę jeszcze o w o subtelne podkreślenie d u c h o w e j spójni człowieka z bogiem, co znajduje swoje odbicie w „odnajdywaniu w sobie bożej koncepcji obecnej p r z y t w o r z e n i u " i co jest równoznaczne z podkreśleniem w y s o k i c h walorów poznawczych umysłu ludzkiego. Al-Halladż jest może najbliższy filozo­ f o m : występował o n j a w n i e i konsekwentnie p r z e c i w k o powszechnie u z n a w a n y m a u t o r y t e t o m , j a k również t r a d y c j i islamu, przeciwstawiając i m a u t o r y t e t personalny, osiągany na drodze i n d y w i d u a l n e g o wysiłku. Al-Halladż wystąpił także przeciwko największej świętości i s l a m u : prze­ c i w k o a u t o r y t e t o w i p r o r o k a . Ciekawa jest p r z y t y m rzecz, że uważał o n za świętego (a świętość, jego zdaniem, j a k o f o r m a nawiązywania bez­ pośredniego k o n t a k t u z bogiem była czymś więcej niż rolą i pozycją proroka), a n a w e t za bezpośrednią reinkarnację boga, Jezusa Chrystusa. Postawienie zaś Jezusa nad M a h o m e t e m było w gruncie a r a b s k i m czymś więcej niż opozycją w stosunku do ortodoksyjnego n u r t u i s l a m u : było odstępstwem od w i a r y . 11 Wszystkie te poglądy al-Halladża, głoszone j a w n i e i otwarcie wszę­ dzie, gdzie t y l k o się pojawił, spowodowały zrazu d w u k r o t n e jego aresz11 C y t . z a N i с h o ! s o n e m, op. cit., s. 218. �WAHTOSC J E D N O S T K I "W P O G L Ą D A C H SUFIKÓW 273 towanie i osadzenie w więzieniu, a w r o k u 922 w y r o k śmierci, w y k o ­ n a n y w sposób szczególnie o k r u t n y : łamanie kołem, ukrzyżowanie, o d ­ cięcie głowy i spalenie. Po śmierci al-Halladża, wobec wzmagających się r e p r e s j i ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej i często pojawiających się wyroków śmierci w stosunku do p r z e d s t a w i c i e l i s u f i z m u , t e n o s t a t n i rozpada się na d w a u g r u p o w a n i a : pierwsze, z ośrodkiem w Bagdadzie — gdzie policja k a l i f a była szczególnie czujna — zbliżające się do stanowiska o r t o d o k s j i i d r u ­ gie, bardziej r a d y k a l n e , z ośrodkiem w Chorosanie (Persja). W obliczu narastających represji, śmiałe poglądy sufików dochodzą rzadziej do głosu. Dość rozpowszechnioną metodą sufików było w t y m czasie spełnianie przez n i c h w s z y s t k i c h obowiązków r e l i g i j n y c h n a k a z y ­ w a n y c h przez K o r a n , p r z y równoczesnym stosowaniu m e t o d y „protestu wewnętrznego]". N a przełomie w i e k u X — X I powstają także szkoły i sek­ t y r e l i g i j n e o z a b a r w i e n i u m i s t y c z n y m . Do t a k i c h należała sekta M e lámetija l u b Melámija (ci, którzy wyrażają swą naganę). Członkowie t e j s e k t y p r o w a d z i l i t r y b życia n i c z y m n i e wyróżniający się od otoczenia, spełniali wszelkie p r a k t y k i r e l i g i j n e , w y k o n y w a l i różne zawody i t p . ; ich nagana miała charakter „wewnętrzny" i godziła w e wszystkie prze­ jawy hipokryzji w religii. Podobną, choć bardziej jawną i radykalną, drogę obrał p e r s k i m i ­ s t y k — Abü Sa'Td (967—1049), związany z bardziej r a d y k a l n y m i u g r u ­ p o w a n i a m i s u f i z m u tego okresu i skłaniający się k u p a n t e i z m o w i . W jego poglądach i sposobie życia o d n a j d u j e m y wartości socjalne tkwiące w s u fizmie. Wnosi on zupełnie odmienne p o j m o w a n i e świętości w porówna­ n i u ze s w y m i p o p r z e d n i k a m i . Jego zdaniem święty jest n i e t e n , k t o zagłębia się w k o n t e m p l a c j i , odgradzając się od świata, lecz t e n , k t o żyje wśród i n n y c h l u d z i , dzieląc z n i m i i c h t r o s k i i radości. N i e widział o n lepszej d r o g i zbliżania się do boga, j a k przynoszenie radości l u b choćby t y l k o u l g i w cierpieniach l u d z i o m ze swego otoczenia. Podzielał o n sta­ nowisko s w y c h poprzedników sądząc, że p r a w a nakreślone przez K o r a n mogą mieć znaczenie t y l k o d l a t y c h , którzy jeszcze podążają ścieżką k u doskonałości, są jednak zbędne d l a t y c h , którzy ją już osiągnęli. Zabronił o n podobno s w y m uczniom p i e l g r z y m k i do M e k k i , a Ká'be nazwał „domem k a m i e n i a " ; k i e d y indziej, słysząc nawoływanie muezzina do m o d l i t w y , odmówił przerwania mistycznego tańca s w y c h uczniów, twierdząc, że to właśnie jest i c h służbą modlitewną. Śmiałe poglądy A b u Sa'ida są już jednak n a początku w i e k u X I p r z y ­ p a d k i e m odosobnionym. Ortodoksja muzułmańska zajmuje stopniowo w życiu państwa arabskiego coraz większą rolę. Dzieje się t a k n i e t y l k o dlatego, że przejmując powierzchownie argumentację greckiej n a u k i p o ­ t r a f i ją już wykorzystać w walce z k i e r u n k a m i bazującymi na t e j nauce, 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �274 ANNA MROZEK ale także dlatego, że w s k u t e k u p a d k u politycznej potęgi państwa a r a b ­ skiego ortodoksja r e l i g i j n a spełnia ważną rolę pomocnika kalifów w u t r z y m y w a n i u mas w karności i posłuszeństwie. Ogromną rolę w sprowadzaniu w i e r n y c h na utartą drogę obowiązków r e l i g i j n y c h , j a k również w u p o r c z y w y m zwalczaniu w s z e l k i c h heterodoks y j n y c h odłamów w obrębie i s l a m u , odegrał al-Ghazall, w y b i t n y teolog i m i s t y k islamu, który daje też początek d r u g i e m u okresowi s u f i z m u . IV. D R U G I OKRES SUFIZMU. A L -GH AZ ALI Al-Ghazáli (Abu H a m i d M u h a m m a d i b n M u h a m m a d al-Tusi) urodził się w Tus w Chorosanie, a więc na gruncie p e r s k i m , w r o k u 1059. Wcześnie osierocony, wychowywał się w d o m u przyjaciela swego ojca, zwolennika s u f i z m u . M i m o że żył w otoczeniu sufików i uprawiał i c h p r a k t y k i , n i e znajdował w n i c h zaspokojenia, a jego wątpliwości g r a ­ niczyły ze sceptycyzmem. W r o k u 1085 przybył na dwór w e z y r a seldżuckiego, patrona teolo­ g i i — Nizám a l - M u l k a , gdzie łącznie z i n n y m i teologami uprawiał spe­ k u l a c j e teologiczne. O d r o k u 1091 objął stanowisko wykładowcy w A k a ­ d e m i i N i z a m i j s k i e j o charakterze ściśle teologicznym. W t y m czasie wzmaga się jego p e s y m i z m i sceptycyzm, co S k ł a n i a go do podjęcia gruntowniejiszych studiów filozoficznych. N i e umiłowanie w i e d z y pcha go jednak na tę drogę; al-Ghazali n i e był b y n a j m n i e j t y p e m naukowca pragnącego dojść do o d k r y c i a p r a w d d l a n i c h samych l u b d l a własnego zadowolenia. Jego poszukiwania i studia miały na celu u z d r o w i e n i e teologii islamu, nadanie j e j formułom i przepisom f o r m y najbardziej przekonywającej i skutecznej. Rezultatem jego studiów n a d filozofią była też praca Tahafut al-Falasif (Obalenie, zaprzeczenie filozofii) pod­ dająca druzgocącej k r y t y c e poglądy filozofów arabskich z p u n k t u w i ­ dzenia teologii. Dopiero po napisaniu tej p r a c y al-Ghazali zwraca się do m i s t y c y z m u . Jak to sam określa w swej autobiografii, bóg zwrócił m u wiarę i u s u ­ nął jego zwątpienia. W r o k u 1095 złożył swój urząd w A k a d e m i i i opusz­ cza Bagdad, udając się w z o r e m d a w n y c h sufików na tułaczkę pątniczą. A l e m i s t y c y z m jego nie ma nic wspólnego z poglądami wczesnych s u f i ­ ków. Jest on p o z b a w i o n y zupełnie owego porywającego entuzjazmu i pewności siebie, przeświadczenia, że jest się równym bogu. W b r e w poglądom wczesnych mistyków al-Ghazáli sądzi, że zbliżać się będzie do boga n a mocy oświecenia i łaski, a n i e w s k u t e k wysiłku samodziel­ nego. N i e może t u też być m o w y o j a k i c h k o l w i e k tendencjach p a n t e i stycznych, przeciwnie: p r z e j m u j e o n , a n a w e t poważnie rozbudowuje, �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 275 cały arsenał argumentów o r t o d o k s y j n y c h . Występując p r z e c i w k o tezom filozofów arabskich al-Ghazali p r z e c i w s t a w i a i c h nauce teorię predes t y n a c j i i okazjonalizmu boskiego, z t y m t y l k o , że w nowej szacie słownej przejętej od tychże filozofów. I t a k na przykład, związek p o ­ szczególnych czynności, wydarzeń, ruchów, słowem zjawisko p r z y c z y n y i s k u t k u , polega — zdaniem al-Ghazaliego — na naczelnej mocy boga, m o c y t w o r z e n i a t y c h następujących po sobie wydarzeń w określonym porządku, ale n i e dlatego, że związek t e n jest konieczny, lecz dlatego, że w mocy boga leży tworzenie sytości bez jedzenia, śmierci bez z a b i ­ cia, a nawet życia po ścięciu głowy . N a absolutny p a s y w i z m l u d z k i w obliczu w o l i boga i jego przezna­ czeń — jakże odległy od pasji wczesnych sufików — wskazuje i n n y tok r o z u m o w a n i a al-Ghazaliego: „Wiem t y l k o , że zostawiłem książkę w d o m u , wychodząc zeń, ale może teraz jest to koń, który zabrudził bibliotekę s w y m i odchodami? Zostawiłem w d o m u kawałek chleba, ale może zamienił się on w jabłoń? Bóg b o w i e m z d o l n y jest uczynić wszyst­ k i e te r z e c z y " . Przytoczone wyżej f r a g m e n t y w y p o w i e d z i al-Ghazaliego c h a r a k t e r y ­ zują w p e w n y m sensie charakter jego m i s t y c y z m u ; jest on p o k o r n y m i c i e r p l i w y m w y c z e k i w a n i e m na łaskę boga, d o d a t k i e m do wypełnia­ n y c h sumiennie przepisów K o r a n u . Na uwagę zasługuje jednak nie t y l e osobiste stanowisko al-Ghaza­ liego j a k o sufika, i l e jego o f i c j a l n y pogląd w odniesieniu do tego r u c h u . A l - G h a z a l i jest b o w i e m t y m człowiekiem, o d którego bierze początek właściwy rozwój systematycznej t e o l o g i i n a gruncie i s l a m u . Jego d r u g a ważna praca: Ihja'ulum ad-din (Ożywienie nauk teologicznych), stanowi pierwszy systematyczny wykład teologii zarówno teoretycznej, j a k i p r a k t y c z n e j , i s t a n o w i p u n k t wyjścia d l a dalszych badań teologicznych. Do t e j właśnie pracy teologowie muzułmańscy t w o r z y l i i tworzą nadal niezliczoną ilość k o m e n t a r z y . Również jego osąd h e t e r o d o k s y j n y c h o d ­ łamów i s l a m u (w t y m również sufizmu) z a w a r t y w t e j pracy, ale przede w s z y s t k i m w Kitáb F a d a ' i h al-Batinija (O godnych nagany doktrynach sekt ezoterycznych), m a odtąd moc obowiązującą. W t e j ostatniej p r a c y al-Ghazali występuje p r z e c i w k o sektom ezote­ r y c z n y m z pozycji p r a w n i k a . Ósmy rozdział tej p r a c y zawiera fatwá, t j . orzeczenie p r a w a muzułmańskiego w odniesieniu do członków sekt 12 13 14 1 2 Averroes, Táhájut al-Táhájut {Negacja negacji), t r a n s . S . v. d. Bergh, L o n d o n 1954, s. 318. « i b i d e m , s. 324. 14 N a z a s a d z i e ścisłego związku teologii i p r a w o d a w s t w a i s l a m u , wynikającego ze wspólnego źródła obu d z i e d z i n — K o r a n u , każdy teolog muzułmański j e s t r ó w ­ nocześnie p r a w n i k i e m . �276 ANNA MROZEK ezoterycznych. T r a k t a t al-Ghazálíego u t r z y m a n y jest w f o r m i e odpo­ w i e d z i n a p y t a n i a i napisany został n a polecenie młodego k a l i f a M u s t a z hira(1094—1118), co wskazuje na szczególną wagę omawianego p r o b l e m u . W traktacie t y m al-Ghazáli rozważa p r o b l e m : czy członkowie sekt BatinT (ezoteryków) podpadają pod zakres z a r z u t u odstępstwa od w i a r y ? W odpowiedzi na postawiony p r o b l e m al-Ghazali stwierdza, że zarzut odstępstwa od w i a r y można rozpatrywać w d w u kategoriach: „Pierwsza, k i e d y zachodzi potrzeba orzeczenia, że są o n i [ t j . podejrzani o odstęp­ stwo od w i a r y — A . M.] w błędzie, że zeszli ze słusznej d r o g i i że ciąży na n i c h zarzut biďla (innowacji) , i druga, k i e d y zachodzi konieczność orzeczenia, że są n i e w i e r n i i że społeczeństwo m u s i zostać u w o l n i o n e [dosłownie: oczyszczone] od n i c h " . A l - G h a z a l i nie występuje jednak z ogólnym potępieniem ezoteryków, przeciwnie, stosując wobec więk­ szości z n i c h pierwszą kategorię osądu, zajmuje stanowisko znacznie bardziej l i b e r a l n e niż współcześni m u przedstawiciele teologii o r t o d o k ­ syjnej- T k w i w t y m głęboki sens jego n a u k i . Pragnie on n i e t y l e wkroczyć na drogę r e p r e s j i przeciwko ezoterykom islamu, ile p r z y ­ ciągnąć ich do n o r m a t y w n e j teologii islamu, pozostawić i m czas na p o ­ kutę i poprawę po to, aby t y m skuteczniej podporządkować i c h o r t o ­ d o k s y j n y m zasadom w i a r y . 15 16 F o r m a w a l k i , jaką podejmuje al-Ghazálí z h e t e r o d o k s y j n y m i odła­ m a m i i s l a m u — polegająca na zaakceptowaniu t y c h tez, które dają się połączyć z zasadami islamu, z t y m s i l n i e j s z y m podkreśleniem s z k o d l i ­ wości tez pozostałych i wskazaniem d r o g i p o w r o t u na utartą ścieżkę w i a r y — jest znacznie bardziej niebezpieczna od j a w n e g o prześlado­ w a n i a , jakie stosowano dotąd. Zresztą, łagodny osąd ezoteryków i s l a m u nie m a u al-Gazallego nic wspólnego z l i b e r a l i z m e m . ,,W odniesieniu do t y c h [spośród ezoteryków — A . M.], o których wydaliśmy osąd, że pozostają w niewierze, nie należy się wahać przed w y d a n i e m w y r o k u śmierci" . 17 Spośród w s z y s t k i c h sekt ezoterycznych i s l a m u al-Ghazali najwięcej u w a g i poświęcił s u f i z m o w i . Doceniał on też t r a f n i e niebezpieczeństwo tkwiące w t y m k i e r u n k u d l a n o r m a t y w n e j teologii i s l a m u . M i m o że sam był z w o l e n n i k i e m s u f i z m u , choć już w nowej okrojonej i ściśle podpoP o d kategorię b i ď a ( i n n o w a c j i ) p o d p a d a każdy c z y n i zamysł, o którym n i e m a w z m i a n k i w n a k a z a c h K o r a n u i t r a d y c j i i s l a m u . W obu t y c h źródłach b i d ' a utożsamiana j e s t z odstępstwem od w i a r y . 15 A l - G h a z á l i , Kitáb Fáda'ih al-Batiníja (O godnych, ezoterycznych), übers. I. G o l d z i h e r , L e i d e n 1916, s. 114. i b i d e m , s. 132. 16 sekt 1 7 nagany doktrynach, �WARTOŠC JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW 277 rządkowanej teologii postaci, nie zalecał b y n a j m n i e j s u f i z m u ogółowi wyznawców i s l a m u . S z e r o k i m rzeszom w i e r n y c h zalecał o n wiarę t r a ­ dycyjną, którą n a w e t „oczyścił" przez wniesienie doń logicznych a r g u ­ mentów. Postulował także p o d adresem państwa, aby ochraniało religię l u d z i p r o s t y c h . Próbował także — podczas s w y c h wykładów i kazań — sprowadzić l u d z i na drogę t r a d y c y j n i e pojętej w i a r y . Cały systemat al-Ghazaliego godzi nie t y l k o w filozofów arabskich, przeciwko którym kierował szczególnie ostrze s w y c h argumentów, ale także w e w s z y s t k i c h bez wyjątku przedstawicieli wczesnego s u f i z m u : 1) głosząc k r e a c j o n i z m boski z nicości, podważa i atakuje p a n t e i z m s u f i ­ ków; 2) podkreślając znaczenie d o g m a t u religijnego o cielesnym z m a r ­ t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci, usuwa na p l a n dalszy znaczenie duchowego k o n t a k t u z bogiem, zalecając proste obowiązki r e l i g i j n e , od których przede w s z y s t k i m zależeć ma zbawienie; 3) przywrócił bojaźń bożą wówczas, k i e d y odsuwała się ona na p l a n dalszy pod wpływem poglądów sufików i uczynił z s u f i z m u część składową teologii; 4) wystą­ pił z surową naganą świętokradczej t e n d e n c j i utożsamiania się z b o ­ giem, pozostawiając s u f i k o m drogę pokornego zbliżania się do boga, drogę cierpliwego oczekiwania na jego łaskę. A l e ze schematu m i s t y c y z m u nakreślonego przez al-Ghazallego w y ­ łamał się jeszcze jeden sufik, reprezentujący najpełniej i w sposób n a j ­ bardziej r a d y k a l n y panteistyczne teorie swoich poprzedników. V. TRZECI OKRES SUFIZMU. IBN'ARABÍ I b n ' A r a b i był myślicielem c i e k a w y m i złożonym. Nawiązywał on nie t y l k o do n a u k i przedstawicieli pierwszego okresu s u f i z m u , ale także do poglądów al--Ghazáliego, łącząc je w nową całość i wypaczając w t e n sposób i s t o t n y sens n a u k i tego ostatniego. W przeciwieństwie do niego I b n ' A r a b i n i e uważa b y n a j m n i e j m i s t y k i na służebnicę, a n i też za część integralną teologii. D l a niego m i s t y k a jest dziedziną samodzielną, d l a której też stworzył pełną, panteistyCzną w swej istocie naukę, k o r z y ­ stając co p r a w d a z budulca tradycyjnego, to jest K o r a n u i t r a d y c j i islamu, ale w jeszcze większym s t o p n i u z n a u k i g r e c k i c h n e o p l a t o n i ków, m a n i c h e i z m u i zoroastryzmu. Zarówno różnorodny i b a r w n y b u d u ­ lec, jakiego użył do zbudowania swojej t e o r i i , j a k i postawa osobista I b n ' A r a b l e g o , zbliżają go do przedstawicieli pierwszego, wczesnego o k r e ­ su s u f i z m u . P r z e j m o w a n i e wiedzy t r y d y c j o n a l n e j n i e m a u I b n - A r a b i e g o nic wspólnego z p o d z i w e m dla autorytetów. Stosuje on często t e r m i n o l o ­ gię teologiczną, ale nadaje j e j zupełnie i n n y sens; n i e k i e d y bierze za �278 ANNA MROZEK p u n k t wyjścia ogólne pojęcia d o g m a t y k i muzułmańskiej, ale stanowią one t y l k o wstęp do szerszych i głębszych rozważań, daleko odbiegających od pojęć r e l i g i j n y c h . W obu w y p a d k a c h dość często dochodzi do w n i o s ­ ków sprzecznych z teologią, a nawet religią w ogóle. Jak określa go znawca jego f i l o z o f i i , R. L a n d a u , jest o n „filozofem o r y g i n a l n y m , ale nie s y s t e m a t y c z n y m " . N i e w a h a się b o w i e m zastosować jednego i tego samego t e r m i n u d l a wyrażenia różnych pojęć l u b użyć i d e n t y c z n y c h określeń dla oznaczenia pojęć nie t y l k o różnych, ale wręcz p r z e c i w s t a w ­ nych. Ibn'ArabT ( A b u B a k r M u h a m m a d i b n ' A l i Muhdżi al-Dín al-Hátiml a l - A n d a l u s i ) , n a z y w a n y przez s w y c h w i e l b i c i e l i Al-Szejk a l - A k b a r ( N a j ­ większy Przywódca, Naczelnik), urodził się w 1165 r . w M u r c i a na t e r e ­ n i e arabskiej H i s z p a n i i . Pochodził o n , podobnie j a k al-Ghazali, z r o d z i n y hołdującej t r a d y c j o m s u f i z m u . Jego p r z o d k o w i e należeli do arabskiego szczepu Tadż i przenieśli się przed k i l k o m a w i e k a m i do południowej Hiszpanii, pozostającej od w i e k u V I I I p o d p a n o w a n i e m arabskich ksią­ żąt. W r o k u 1172/1173 I b n ' A r a b i przeniósł się do S e w i l l i , gdzie spędził dalsze trzydzieści l a t . T a m też studiował przede w s z y s t k i m teologię muzułmańską i p r a w o , j a k również zasady r e l i g i i chrześcijańskiej, zoroa s t r y z m u , m a n i c h e i z m u i j u d a i z m u oraz grecką filozofię w całym za­ kresie. Szeroki zasób zdobytej przez niego w i e d z y zaciążył też wyraźnie na charakterze jego n a u k i . W swych przekonaniach r e l i g i j n y c h uchodził za ezoteryka. Podobnie j a k u przedstawicieli wczesnego okresu s u f i z m u , pogląd identyfikujący człowieka z bogiem ( i t t i h a d ) , o p a r t y u Ibn'Arabíego n a t e o r i i m a n i f e ­ stacji ( h u l u l ) — stanowił przeciwieństwo d o g m a t y k i muzułmańskiej. I b n ' A r a b i głosił pogląd, że wszystkie p r z e d m i o t y są tożsame w swej istocie i stanowią manifestację boskiej substancji. Wszystkie religie w w y n i k u tego uważał za r e l a t y w n i e równoważne. Ibn'ArabT uważał także, że właściwym k i e r o w n i k i e m i p r z e w o d n i k i e m jego samego jest światło wewnętrzne (prawdopodobnie wpływ zoroastryzmu), oświeca­ jące go w szczególnym sensie. Był on przekonany, że ogląda rozjaśnione postacie proroków, że zna najważniejsze imię boga i że n a t e j samej drodze osiągnął także między i n n y m i znajomość alchemii. 18 Wszystkie te poglądy przyczyniły się do tego, że został potępiony przez ortodoksję, a życie jego zagrożone. W t y m stanie rzeczy Ibn'ArabT wyruszył w r o k u 1202 w podróż na Wschód, z której już nie powrócił do H i s z p a n i i . Wyruszył w p i e r w na pielgrzymkę do M e k k i , gdzie prze­ bywał k i l k a miesięcy, p o t e m odwiedził Małą Azję i wreszcie Damaszek, gdzie I b n ' A r a b i osiedla się na stałe; t a m też u m i e r a w 1240 r . 18 R. L a n d a u , The Philosophy of i b n ' A r a b i , L o n d o n 1959, s 24. �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 279 Sława bogobojnego i uduchowionego życia I b n ' A r a b i e g o towarzyszyła m u w e w s z y s t k i c h jego wędrówkach. Otrzymywał nawet znaczne d a r y pieniężne i rzeczowe, ale rozdawał j e i n n y m w f o r m i e jałmużny. Po śmierci I b n ' A r a b i e g o nie ustały a t a k i na jego naukę ze s t r o n y o r t o d o k s j i i s l a m u , a w k i l k a l a t p o t y m w y d a n o o f i c j a l n y zakaz s t u d i o ­ w a n i a jego p i s m i t y l k o w f o r m i e k o p i i i wyciągów docierały one do sufików. N a gruncie chrześcijańskim z poglądów I b n ' A r a b i e g o korzystał w n a j ­ szerszym zakresie Dante A l i g h i e r i . Przejął on w swej Boskiej komedii nie t y l k o w i e l e poglądów I b n ' A r a b i e g o , ale także jego wizję piekła. Do ważniejszych prac I b n ' A r a b i e g o należą: Al-Futuhat al-Makijjah (Objaimenia mekkańskie), obejmująca pełny system poznania m i s t y c z ­ nego, i Fususu-l-Hikam (Klejnoty mądrości), omawiająca tę samą p r o ­ blematykę w f o r m i e skróconej, z poważną domieszką tez filozoficznych. Ogólnie zachowało się około 150 prac I b n ' A r a b i e g o , które stanowią m n i e j więcej połowę tego, co napisał. VI. P R O B L E M Y S P O R N E MIĘDZY I B N ' A R A B I M SYSTEMATYCZNĄ I S L A M U A TEOLOGIĄ Problem b o g a . W przeciwieństwie do określeń K o r a n u : „ N i e ma boga n a d A l l a h a " , I b n ' A r a b i oświadcza: nie ma nic poza bogiem. W poglądach I b n ' A r a b i e g o dochodzi do głosu p a n t e i z m w skrajnej f o r ­ m i e : jego z d a n i e m bóg jest Wszystkim. Następuje t u więc pełne utoż­ samienie świata zewnętrznego z bogiem. P a n t e i z m I b n ' A r a b i e g o nie został j e d n a k w y p r o w a d z o n y z t e o r i i emanacji, lecz z t e o r i i m a n i f e s t a c j i przejętej od wierzeń staroperskich. W przeciwieństwie do nauk teologów i s l a m u bóg n i e jest t y m , który t w o r z y , lecz t y m , który manifestuje, u j a w n i a samego siebie w nieskoń­ czonej ilości f o r m . W t e o r i i I b n ' A r a b i e g o bóg i świat nie stoją naprze­ c i w siebie, lecz stanowią jeden i t e n sam b y t w różnych f o r m a c h . Z b i ­ b l i j n e g o zdania: „Bóg stworzył A d a m a na swoje podobieństwo", na g r u n c i e n a u k i I b n ' A r a b i e g o wynikałoby orzeczenie, że Bóg p o j a w i a się w postaci A d a m a j a k o cząstce samego siebie i na odwrót, A d a m poja­ w i a się w f o r m i e stwórcy, z którym s t a n o w i jedność. W y n i k a stąd ważna konsekwencja podważająca p o d s t a w y d o g m a t y k i i s l a m u . Świat n i e istniałby w p r a w d z i e bez boga i jego chęci u j a w n i a n i a się, ale bóg potrzebuje także świata, gdyż jest to j e d y n a możliwość zdobycia samowiedzy. Bóg poznaje b o w i e m siebie t y l k o poprzez feno­ m e n y z siebie wyłonione, stanowiące manifestację boskiej świadomości. Wyłanianie z siebie świata, przestaje więc w ostatecznym r a c h u n k u mieć �280 ANNA MROZEK znaczenie a k t u d o b r e j w o l i boga, a k t u łaskawości d l a stworzenia, a staje się a k t e m k o n i e c z n y m . To ujęcie zbliża I b n ' A r a b l e g o do poglądów n a j ­ bardziej r a d y k a l n y c h filozofów arabskich (Avicenna, Averroes) o k o ­ nieczności t w o r z e n i a boskiego. Stanowisko I b n ' A r a b l e g o jest jednak b a r ­ dziej r a d y k a l n e , filozofowie b o w i e m nie s t a w i a l i z n a k u równości między światem a bogiem. M o n i z m I b n ' A r a b l e g o , zasadzający się n a panteizmie, każe m u o d ­ rzucić wszelkie dualistyczne koncepcje: d o b r a i zła, p o t e n c j i i a k t u , p r z y c z y n y i s k u t k u . Wszechświat n i e jest dla niego s k u t k i e m p r z y c z y ­ n y — boga, skoro s t a n o w i jedność z n i m . Wynikają z tego nowe, ważne w n i o s k i , sprzeczne z dogmatyką islamu. Skoro kategorie dobra i zła nie mają r a c j i b y t u w świecie, stanowiącym jedność z bogiem — upada t y m s a m y m system p o n a d n a t u r a l n y c h sankcji, na których bazuje każda r e l i g i a . Skoro wszystko jest dobre — n a zasadzie tożsamości z bogiem — w i z j a nieba i piekła jako miejsca n a g r o d y l u b k a r y za złe l u b d o b r e postępowanie, przestaje mieć znaczenie. Wreszcie I b n ' A r a b i podważa pozycję teologii przez podkreślenie w y ż ­ szości m i s t y k i n a d nią. Koncepcja boga u j a w n i a się zdaniem I b n ' A r a ­ blego w każdej r e l i g i i inaczej, a możliwości p o j m o w a n i a boga na g r u n ­ cie teologicznym mają zakres ograniczony. S u f i z m natomiast o b e j m u j e wszystkie określenia boga zawarte w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h : t y l k o d l a sufika bóg jest w pełni j a w n y . P r o b l e m d u s z y . Koncepcja duszy l u d z k i e j w ujęciu I b n ' A r a biego m a c h y b a najwięcej cech zbieżnych z filozofią. Następuje t u j a k b y nawiązanie do t e o r i i emanacji neoplatoników, ponieważ na g r u n c i e p a n t e i z m u dwoistość ciała i duszy człowieka stanowiącego jedność z b o ­ giem n i e m a żadnego uzasadnienia. T a k i c h niekonsekwencji jest zresztą więcej w nauce I b n ' A r a b l e g o . W k w e s t i i duszy I b n ' A r a b i — postępując za f i l o z o f a m i — p r z y j m u j e istnienie duszy u n i w e r s a l n e j jako całości, przypisując j e j świadomość zarówno samej siebie, j a k i każdej duszy u n i w e r s a l n e j w n i e j z a w a r t e j . Podważa to z n o w u d o g m a t i s l a m u o i n d y w i d u a l n e j , osobowej nieśmier­ telności człowieka. Problem wolnej w o l i c z ł o w i e k a . I b n ' A r a b i formułuje t u c i e k a w y i całkowicie o r y g i n a l n y pogląd, n i e mający jednak nic wspólnego z p a n t e i z m e m . Bóg udziela człowiekowi — obojętnie na j a k i e j drodze, bo emanacjonizm, k r e a c j o n i z m i manifestacja zbiegają się t u w jedną całość — pewnego l i m i t u właściwości, to jest t y l e , i l e w y m a g a konieczność i s t n i e n i a człowieka. Bóg nie może dać człowiekowi m n i e j l u b więcej określonych właściwości, i n n y m i słowy, nie może spowodo­ wać cudu, któryby naruszył p r a w a w n i m zawarte. Wszelki rozwój ponad d a n y l i m i t jest zasługą samego człowieka, podobnie j a k p o p r z e - �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 281 stawanie na n i m jest dowodem opieszałości. W t e n sposób I b n ' A r a b i wyszedł ze sprzeczności nurtującej jego rodaków: w o l n a w o l a człowieka a predestynacja boska. Jako budulca do swej t e o r i i użył Ibn'ArabT n i e ­ wątpliwie tezy filozofów o konieczności t w o r z e n i a boskiego, ale stano­ wiła ona t y l k o p r e t e k s t do jego o r y g i n a l n e j n a u k i . W p r a w d z i e I b n ' A r a b i odchodzi w t e n sposób od zasad p a n t e i z m u sformułowanych uprzednio, lecz nie umniejsza to w n i c z y m jego zasług w s t w o r z e n i u pewnej p o d ­ s t a w y d l a wolnego działania człowieka. Równie o r y g i n a l n e , choć nie związane bezpośrednio z przedstawio­ n y m wyżej poglądem, jest odróżnienie w o l i i p r a g n i e n i a w człowieku. Wola odnosi się, zdaniem I b n ' A r a b l e g o , do aktów psychicznych czło­ w i e k a , p r o w a d z i do zaspokojenia umysłowego, duchowego; pragnienie zaś związane jest t y l k o z o b i e k t a m i m a t e r i a l n y m i . Z p r z y z n a n i e m czło­ w i e k o w i samodzielności w kształtowaniu swej osobowości j a k o następ­ stwa przysługującej m u w o l n e j w o l i , wiąże się ściśle sposób zdobywania w i e d z y w ujęciu I b n ' A r a b l e g o . Zagadnienie wiedzy l u d z k i e j . W i e l o b a r w n e , zróżnico­ wane poglądy I b n ' A r a b l e g o dochodzą raz jeszcze do głosu p r z y okazji jego poglądu n a przebieg poznania ludzkiego. Oryginalność t e o r i i I b n ' A r a b l e g o polega na w p r o w a d z e n i u światła ( n u r ) j a k o c z y n n i k a , speł­ niającego ważną rolę w procesie poznania. Sam f a k t w p r o w a d z e n i a światła jest u I b n ' A r a b l e g o zrozumiały, p r z y j m u j e o n przecież teorię manifestacji, która w wierzeniach s t a r o o r i e n t a l n y c h zajmowała poczesne miejsce, a która traktowała świat zewnętrzny j a k o r e z u l t a t w y n i k a n i a światła z jego praźródła — boga. A l e u I b n ' A r a b l e g o światło w k o m p o n o w a n e zostało w zupełnie r e a l i ­ styczną, przejętą od filozofów teorię poznania, t y l e t y l k o , że samo p o ­ znanie — zgodnie z teorią emanacji — w y p r o w a d z o n e jest od wszechduszy. P u n k t e m wyjścia poznania są wrażenia zmysłowe, c z y n n i k i e m p o ­ budzającym j e do działania jest światło: ono kształtuje esencję zmysłów. Doznanie — poprzez serce — dociera do i n t e l e k t u . T e n ostatni, umiesz­ czony w głowie, rozpoznaje skąd ono dociera i przekształca je w w y ­ obrażenie. Stąd dociera już ono do r o z u m u , który k l a s y f i k u j e i ana­ l i z u j e wrażenia, a także porządkuje je. Wszystkie czynności porządkujące w procesie poznania dokonują się zdaniem I b n ' A r a b l e g o p r z y udziale światła. N a z y w a o n j e wewnętrznym o k i e m człowieka, ale nie utożsamia go z i n t e l e k t e m a n i r o z u m e m , które, według przedstawionego wyżej schematu, wydają się zajmować pozycję wyższą od światła. T a k i układ t y c h czynników jest t y m bardziej z n a ­ m i e n n y , że Ibn'ArabT, zgodnie z teorią manifestacji, utożsamia boga ze światłem, a wszystkie b y t y ziemskie określa jako manifestację światła. �282 ANNA MROZEK Podkreślenie większej samodzielności człowieka w porównaniu z w c z e s n y m i s u f i k a m i , a przede w s z y s t k i m w porównaniu z al-Ghazál i m , s t a n o w i pogląd I b n ' A r a b i e g o w odniesieniu do fana. Fana oznacza u mistyków połączenie się człowieka z bogiem poprzez rezygnację z sa­ mego siebie. I h n ' A r a b I nie zgadza się z poglądem, że człowiek p o w i n i e n rezygnować z samego siebie, aby połączyć się z bogiem. Świadomość, jego zdaniem, niezależnie od rodzaju badanego o b i e k t u zakłada k o n t y ­ nuację samego siebie. Odejście od siebie nie oznacza nic innego, j a k t r w a n i e w b e z p r o d u k t y w n y m śnie. W t a k i m stanie s u f i k nie jest a n i sam z sobą, a n i z bogiem. W miejsce t a k pojętego zbliżania się do boga I b n ' A r a b i p o s t u l u j e stopniową koncentrację na obiektach a b s t r a k c y j ­ nych, poprzez abstrahowanie od rzeczy zmysłowych, p r z y czym znajo­ mość samego siebie o d g r y w a w procesie t y m ogromną rolę. T e n s u b i e k t y w i z m poznawczy, j a k również teoretyczna podbudowa n a u k i Ibn'ArabTego, łączą go ściśle z najbardziej postępowymi przedsta­ w i c i e l a m i f i l o z o f i i arabskiej, gdy tymczasem podkreślenie ogromnej r o l i i znaczenia j e d n o s t k i , aż do j e j utożsamienia się z bogiem, łączy go z wczesnymi przedstawicielami sufizmu. Na Ibn'Arabím kończy się właściwy, twórczy okres m i s t y k i i s l a m u . Postępujący rozkład p o l i t y c z n y i gospodarczy k r a j u powoduje, że o r t o ­ doksja spełnia coraz donioślejszą rolę w życiu wyznawców i s l a m u , a stagnacja życia k u l t u r a l n e g o sięga coraz szerzej i głębiej. Istniejące do dzisiaj stowarzyszenia i u g r u p o w a n i a derwiszów — spadkobierców s u f i z m u — ograniczają w zasadzie swoją działalność do e k s h i b i c j o n i z m u , d e m o n s t r o w a n i a własnego cierpiętnictwa i f a n a t y z m u . Zamykając omówienie twórczego — kończącego się na X I I w . . — okresu s u f i z m u p r a g n i e m y podkreślić raz jeszcze jego zasługi w walce o wartość i znaczenie j e d n o s t k i l u b człowieka w ogóle. Konsekwencje t e j w a l k i , wyrażające się w opozycji w stosunku do hamującej rozwój człowieka o r t o d o k s j i muzułmańskiej, są następujące: 1) w y k a z a n i e ogra­ niczoności d o g m a t y k i i p r a w o d a w s t w a i s l a m u i i c h bezużyteczności d l a l u d z i myślących; 2) podważenie absolutnej wszechmocy i uprzedniego postanowienia boga, poprzez uzależnienie jego samowiedzy o d świata zewnętrznego (por. t e o r i a manifestacji u I b n ' A r a b i e g o ) ; 3) usunięcie skrajnego, poniżającego człowieka przeciwstawienia: bóg — człowiek, przez b u t n e utożsamienie się z n i m na zasadzie p a n t e i z m u . LITERATURA Affifi A. E., The Mystical Philosophy of Mujld Din Ibnul 'Arabi, 1929. G r u n e b a u m G . E . , L'Islam Medieval, Histoire et Civilisation, P a r i s 1962. Cambridge �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W K e l l e r h a l s E . , Der Islam, 283 SUFIKÓW S t u t t g a r t 1956. H., Al-Halladj, Lemmens POGLĄDACH un mystique musulmán au 3-е siécle de l'hégire, Paris 1914. M a c d o n a l d D. В., Development L . , Essai Massignon mane, sur — La passion A Theology, du lexique L o n d o n 1903. technique de la mystique musul- P a r i s 1922. d'al-Hallaj N i c h o l s o n R. A., The — of Muslim. les origines Historical martyr Mystics mystique of Islam, Enquiry de l'Islam, P a r i s 1922. L o n d o n 1914. concerning the Origin and. Development of Sufism, „Journal of the R o y a l A s i a t . S o c " , t. 4: 1906. — Studies Reader on Islamic on Islam. Beliefs Mysticism, Passages and Practices R i n g g r e n H., Studies C a m b r i d g e 1924. from Standart of Muslims, in Arabian Arabic Writings Illustrative of the G r a v e n h a g e 1962. Fatalism, „Acta U n i v e r s i t a t i s U p s a l i e n s i s " , B d . 1: 1955. S e l l E . , Sufism, L o n d o n 1910. S m i t h M., Early Mysticism Z a e h n e r R . C , Mysticism — Hindu Anna and Muslim in the Near Sacred and Middle and Profane, Mysticism, East, L o n d o n 1931. L o n d o n 1961. L o n d o n 1960. Mrozek DEFENCE OF T H E V A L U E AND EYES IMPORTANCE OF THE INDIVIDUAL OF THE ISLAMIC SUFIS IN THE (MYSTICS) S u m m a r y Although trend, nowadays we e s p e c i a l l y i n those look upon m y s t i c i s m as a b a c k w a r d c o u n t r i e s , s u c h as and conservative India, Persia, and Tibet, where s t i l l h a s a g r e a t hold to t h i s day, its s o c i a l r o l e a n d f u n c t i o n w e r e quite it different i n the e a r l y d a y s of its e v o l u t i o n f r o m I s l a m i s m i n the M i d d l e A g e s . I t s v a l u e at t h a t t i m e s h o u l d be a p p r e c i a t e d . I n d i s c u s s i n g t h e o r i g i n of M u s l i m m y s t i c i s m , the a u t h o r points out t h a t it h a s c e r t a i n roots a n d a i m s i n c o m m o n w i t h C h r i s t i a n m y s t i c i s m : the s e a r c h for a p e r ­ sonal, s p i r i t u a l c o n t a c t w i t h G o d , w h i c h is i n opposition to p r e c e p t s of prevailing t h e o l o g i c a l t r e n d s f o r b i d d i n g the i n d i v i d u a l to act i d e p e n d e n t l y . S h e s t r e s s e s , h o ­ w e v e r , that, i n c o n t r a s t to t h e m y s t i c i s m of C h r i s t i a n i t y , the v i e w s of the M u s l i m m y s t i c s (Sufis) w e r e e x c e p t i o n a l l y r a d i c a l . I n m o r e t h a n one i n s t a n c e t h i s r a d i c a ­ lism led the Sufis to identify themselves proudly with God, and g r o u n d s of p a n t h e i s m alone. T h e a u t h o r a n a l y s e s the r e a s o n s for radicalism of the views of the Sufis as compared with those not on the the e x c e p t i o n a l of the C h r i s t i a n m y s t i c s , a n d comes to the c o n c l u s i o n t h a t is due to the content a n d c h a r a c t e r of the M u s l i m dogma. T h e s t r i c t m o n o t h e i s m of Islam, precluding all mediation saints, a s w e l l as the dogma of d i v i n e p r e d e s t i n a t i o n i n its e x t r e m e f o r m , of caused t h e M u s l i m S u f i s to desire a l l the m o r e p a s s i o n a t e l y , a l l the m o r e s t r o n g l y , a b r i d g e to a n d u n i t y w i t h the d i s t a n t G o d . This d e s i r e is r e f l e c t e d i n the bold, original v i e w s of the I s l a m i c S u f i s . T h e author next discusses in more presentatives of S u f i s m . S h e d e t a i l the v i e w s of the m o s t e m i n e n t d i v i d e s S u f i s m into t h r e e stages or p e r i o d s : re­ 1) the �284 ANNA e a r l y period, t h a t is, f r o m MROZEK the beginnig of t h e 9th c e n t u r y t i l l the a p p e a r a n c e al-Ghazáli a t the t u r n of t h e 10th a n d 11th c e n t u r i e s ; 2) S u f i s m al-Ghazálí h i m s e l f , a n d the t r e n d w h i c h he o r i g i n a t e d ; represented 3) t h e v i e w s of of by Ibn'Arabi, t h e m o s t i l l u s t r i o u s a n d t h e m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of I s l a m i c p a n t h e i s m . T h e a u t h o r h a s based t h i s d i v i s i o n on t h e f u n d a m e n t a l early, most r a d i c a l period the Sufism of al-Ghazálí, a n d t h e s p e c i f i c character m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of S u f i s m , I b n ' A r a b i . Muslim, base t h e i r difference between of S u f i s m , t h e c o n s e r v a t i v e , r e t r o g r e s s i v e division of S u f i s m the c h a r a c t e r of of t h e S u f i s m of t h e l a s t , M a m y a u t h o r s , both w e s t e r n a n d on S u f i s m ' s religious values. This befogs t h e p i c t u r e . I t w i l l be r e m e m b e r e d that t h e M u s l i m s c h o l a r A . E . A f f i f i based his d i v i s i o n of S u f i s m on t h e different w a y s t h e S u f i s r e g a r d e d t h e e s s e n c e of G o d — t h e e t h i c a l , the a e s t h e t i c , a n d t h e p a n t h e i s t i c c o n c e p t i o n of G o d . R . A . Nicholson, E n g l i s h s c h o l a r a n d e x p e r t on M u s l i m m y s t i c i s m , on t h e other h a n d , l i n k e d S u f i s m w i t h orthodox theology. B o t h Affifi's and Nicholson's hazy a n d imprecise, since they throw differences c l a s s i f i c a t i o n s of S u f i s m a r e no light on t h e s o u r c e s of t h e farreaching i n both content a n d f o r m of t h e v i e w s of t h e S u f i s p r e c e d i n g a n d follo­ w i n g al-Ghazálí. T h e most flourishing period of S u f i s m i n t h e 9th c e n t u r y a n d t h e a p p e a r a n c e held the most r a d i c a l views, on G r e e k their philosophy. based w a s the time between on a n c i e n t o r i e n t a l t h e o r i e s T h e Sufis had immense o w n p o w e r s —• t h i s f a i t h its emergence of al-Ghazálí. I n t h i s e a r l y p e r i o d t h e S u f i s occasionally and more rarely vitality and an invincible faith i n led them to e x c e s s i v e exaltation of t h e i r o w n p e r s o n s , a n a t t i t u d e w h i c h h a d little i n c o m m o n w i t h t h e h u m i l i t y u s u a l ­ ly associated incoherent powerful, with and m y s t i c s (c.f. B a j a z i d , lacking in theoretical al-Halladž, foundations: etc.). B u t t h e i r they theories rather from a new trend in Sufism. j e c t e d it c o m p l e t e l y c a l foundations, The last F o r although to t h e r u l e s a n d theology often the representative of as the founder less r a d i c a l a n d p r i n c i p l e s a s t h e t h e o r e t i c a l foundations of G r e e k Sufism, philosophy Ibn'Arabi, and theology. accepted of S u f i s m he b y no m e a n s t r e a t e d as a n i n t e g r a l p a r t , or, w h a t is m o r e , as a h a n d m a i d e n done. philosophy As foundation stones sub­ of I s l a m , he a l s o b u i l t its t h e o r e t i ­ using the nomenclature illustrious confidence he m a d e S u f i s m similar t h e o r e t i c a l foundations — t h e p r i n c i p l e s of G r e e k p h i l o s o p h y . B u t i n adopting had are p a s s i o n a t e r e b e l l i o n of t h e i n d i v i d u a l a g a i n s t t h e bonds t h a t r e s t r a i n h i m . I n t h i s r e s p e c t a l - G h a z á l í m a y be r e g a r d e d w i t h f u l l of stem for h i s t h e o r y , of theology, Ibn'Arabi used these Sufism as a l - G h a z a l i not o n l y Greek but a l s o m a n y t h e o r i e s of t h e a n c i e n t E a s t (in p a r t i c u l a r t h e t h e o r y of manifestation and the ancient Persian theory of light). This again brings him close to t h e r e p r e s e n t a t i v e s of t h e e a r l y , f i r s t period of S u f i s m , w h o m h e r e s e m b l e s a l s o i n t h e r a d i c a l i s m of h i s v i e w s . A l t h o u g h he is t h e most m a t u r e of S u f i s m , t h e f o u n d e r t h e o r y of m y s t i c i s m based of the m o s t complete the d i v e r s i t y of t h e m a t e r i a l s he u s e d for t h e b u i l d i n g h i m from compare a number unfavourably representatives conceptions of representative on I s l a m , of h i s t h e o r y d i d not s a v e of i n c o n s i s t e n c i e s . I t is t h i s i n c o n s i s t e n c y w h i c h m a k e s h i m w i t h al-Ghazálí a n d w h i c h a g a i n early and theories Sufism. which Nevertheless, are important brings he c r e a t e d not o n l y h i m c l o s e r to t h e a number of to S u f i s m , b u t to original philo­ sophy as w e l l . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be8ac59e31d3e86fc1d0c599f3555737.pdf 62651572ba806a269f62cf6dfb2edbab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:551 Title A name given to the resource Niektóre aspekty badań nad pożywieniem ludności wiejskiej w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.173-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA-RYSOWA NIEKTÓRE A S P E K T Y BADAŃ N A D POŻYWIENIEM LUDNOŚCI WIEJSKIEJ W BESKIDZIE ŚLĄSKIM Beskid Śląski gospodarczo s t a n o w i region leśno-hodowlany, o b e j m u ­ jący w X V I I I w . 4 3 % całego obszaru z i e m i cieszyńskiej . Środowisko geograficzne zatem, zważywszy że lasy i pastwiska zajmowały w t y m czasie w Beskidzie Śląskim 7 5 % p o w i e r z c h n i , określało panującą gospo­ darkę szałaśniczo-pasterską, a ta z k o l e i ogólną strukturę spożycia. „Bes­ k i d z k i e pasterstwo owiec, w t e j postaci, z jaką m a m y do czynienia w okresie późnego f e u d a l i z m u , stanowiło — j a k to podkreśla jeden z autorów — bezsprzecznie schyłkową formę działalności gospodarczej skazaną na zagładę" . M i m o t o ograniczenie go, a następnie z l i k w i d o ­ w a n i e w X I X w., w związku z r o z w o j e m leśnej gospodarki w i e l k i e j własności ziemskiej , spowodowały utratę przez ludność góralską p o d ­ staw gospodarczych, t y m bardziej że r o l n i c t w o w w y n i k u panujących t a m warunków k l i m a t y c z n y c h i glebowych nie mogło zaspokoić potrzeb k o n s u m p c y j n y c h mieszkańców. J e d n y m z aspektów naszych badań nad pożywieniem l u d o w y m było więc odniesienie go do l o k a l n y c h warunków p r o d u k c y j n o - e k o n o m i c z n y c h , które wywierały i s t o t n y wpływ na poziom i strukturę spożycia. Wybraną wsią w Beskidzie Śląskim, w której p r o ­ wadzono badania w 1954 i 1965 г., była Istebna w pow. cieszyńskim. Jednak aby wykazać doniosłość tego czynnika, uwagę skierowano rów1 2 3 1 J. C h l e b o w c z y k , w dobrach Komory Szałaśnictwo Cieszyńskiej i gospodarka u schyłku feudalizmu leśna w Beskidzie do 1800 roku, Śląskim „Studia i M a ­ teriały z Dziejów Śląska", t. 5: 1963, s. 8. w 2 Chlebowczyk, 3 Pierwszy wypadek op. cit., s. 81. ograniczenia pasterstwa w 1761 г., a p a t e n t c e s a r s k i z 1853 г., w p r o w a d z o n y s e r w i t u t y leśne, obejmujące „Materiały ostatecznie w n i e t y l k o p r a w o do p o b o r u d r z e w a , n a łąkach i po l a s a c h państwowych. Z o b . L . Cieszyńskim, B e s k i d z i e Śląskim Antropologiczno-Archeologiczne 1919, dział I I I , s. 145; F . P o p i o ł e k , Powstanie „Zaranie Śląskie", R . 12: 1936 z. 1, s. 10 n. i się a l e też paszenia. Szałaśnictwo Sawicki, notuje 1872 г., zniósł na Śląsku Etnograficzne", t. 14: najmłodszych wsi beskidzkich, �ZOFIA 174 SZROMBA-RYSOWA nież na położoną w t y m s a m y m powiecie, ale nizinną wieś Haźlach . Umożliwiło to ustalenie profilów spożycia swoistych d l a poszczegól­ n y c h rejonów. Panujący t y p gospodarki z określonym k i e r u n k i e m u p r a w i rodza­ j e m w y t w a r z a n y c h produktów spożywczych d e t e r m i n u j e strukturę spo­ życia. Szczególnie wyraźnie występuje ta zależność w zamkniętej izolo­ w a n e j społeczności l o k a l n e j , k i e d y to gospodarka samowystarczalna, mająca zarazem charakter p r o d u k c y j n y i k o n s u m p c y j n y , nie wchodzi w żywsze k o n t a k t y z szerszym r y n k i e m i konsumpcja odbywa się przede w s z y s t k i m w obrębie r o d z i n y , ewentualnie i n n y c h członków t e j samej zbiorowości w i e j s k i e j . Interesuje nas także związek między samozaopatrzeniem r o d z i n w i e j s k i c h a możliwościami z b y t u produktów r o l no-hodowlanych, które p r z y n a t u r a l n y m charakterze k o n s u m p c j i mogą nawet ograniczać spożycie. Istebna nie miała dużych możliwości zarówno zaofiarowania artykułów spożywczych na zbyt, j a k też znalezienia o d ­ biorcy. T a k i stan z przewagą r o d z i n samowyżywieniowych w Istebnej można notować m n i e j więcej do I w o j n y światowej, k i e d y to zaczynają dochodzić do głosu nowe c z y n n i k i , powodujące przeobrażenia w t y m zakresie. 4 Zastanawiając się n a d znaczeniem p r o d u k c j i r o l n e j dla k o n s u m p c j i żywności w Istebnej można wziąć pod uwagę chociażby dane z 1965 г., które wskazują, iż wieś licząca 3850 mieszkańców i obejmująca 4752,62 ha ogólnej powierzchni, z której t y l k o 1220 ha przypada na ziemię orną (rozdzieloną między 711 jednostek gospodarczych) o niezbyt urodzajnej glebie , nie może oprzeć swej egzystencji na p r o d u k c j i roślinnej. U p r a ­ wa roślin zbożowych, m . i n . ze względu na w a r u n k i k l i m a t y c z n e , m u ­ siała być zawsze ograniczona. Toteż u p r a w a p r y m i t y w n y c h zbóż, d o których należał orkisz, jare zboże (jarzina) i k r z y c a (krzica) , odgry5 6 7 4 Badania terenowe prowadzone s t e r s k i e j (pt. Pożywienie cieszyńskim w końcu dr. K . Moszyńskiego ludności ubiegłego w w 1954 r. posłużyły do n a p i s a n i a p r a c y wiejskiej wieku Katedrze wsi rolniczej i polowie Etnografii i pasterskiej bieżącego) Słowian w magi­ powiecie pod k i e r u n k i e m UJ w Krakowie. W prof, 1965 r. s t a r a n o się przebadać z m i a n y , które zaistniały n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h dziesięciu lat. 5 we D a n e według s p i s u G U S z c z e r w c a 1965 r. ( f o r m u l a r z w i e r z c h n i , ok. 800 h a z i e m i ornej 6 Zob. J . L a z a r , nia i inne ne R Z - 5 ) . D l a porównania w s i Haźlach w t y m s a m y m r o k u było 1600 mieszkańców, 1233 h a ogólnej czynniki podstawy Gleby produkcji gospodarki i 392 j e d n o s t e k województwa roślinnej rolnej katowickiego, (klimat, i leśnej po­ gospodarczych. budowa i rejonizacji możliwości geologiczna rolnej ich ulepsze­ itp.) oraz i leśnej, ogól­ Warszawa 1962, s. 215. Krzycę s i a n o n a w y p a l o n y c h wyrębowiskach t z w . p a s i e c z k a c h n a t e r e n a c h lasów państwowych, gdzie w następnym r o k u sadzono młodniak. J e s z c z e do dziś mówi się w I s t e b n e j n a osobę, która się z a r u m i e n i n a t w a r z y : „pasieczki p o l i " . 7 �POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E 175 ŚLĄSKIM wająca dość duże znaczenie w gospodarce samowyżywieniowej, została zaniechana z chwilą, g d y gospodarka ta znalazła się w regresie i za­ istniały możliwości zarówno m a t e r i a l n e , j a k i fizyczne (np. w postaci sklepu) przejścia na inne f o r m y zdobywania środków żywności. Dlatego też jeszcze przed I wojną światową k r z y c a czy orkisz u p r a w i a n e były przez ludność uboższą, a do dziś ze zbóż w y s i e w a n y jest t y l k o owies i jęczmień. Podstawą wyżywienia w całym Beskidzie Śląskim, p o m i j a ­ jąc znaczenie nabiału, są z i e m n i a k i , pojawiające się z końcem X V I I I w . ; sytuacja taka t r w a na ogół do I I w o j n y światowej, o ile nie dłużej. N i e trzeba podkreślać, że d e t e r m i n u j e to poziom wyżywienia, a t y m s a m y m poziom życia ludności góralskiej. Z ziemniaków p r z y g o t o w y w a n o w i e l e p o t r a w , których głównym składnikiem na terenach r o l n i c z y c h była na ogół mąka, a posiadanie ziemniaków było t a k oczywiste, że nawet gańbą byłoby prosić o nie i gospodarze sami d a w a l i je u b o g i m na przednówku. Z uprawą w a r z y w istniały również trudności w górach, gdzie właści­ w i e t y l k o kapusta udawała się dobrze. Toteż w okresie międzywojen­ n y m starano się zapobiec t y m trudnościom poprzez prace doświadczalne prowadzone w Istebnej od 1936 r. pod k i e r u n k i e m emerytowanego k i e ­ r o w n i k a szkoły . Prace polegały na znalezieniu odpowiednich d l a t a m ­ tejszych warunków k l i m a t y c z n y c h o d m i a n w a r z y w , a wprowadzenie i c h w górach „ma mieć nie t y l k o znaczenie dla finansowej p o p r a w y gospo­ d a r s t w górskich, ale przez to, że górale nauczą się jeść w a r z y w a , p r z y ­ czyni się do z m i a n y dotychczas ubogiego w zmianę p o t r a w systemu odżywiania się" . Jednak starania te nie przyniosły zamierzonych r e ­ zultatów i jeżeli spożycie w a r z y w wzrosło, t o j e d y n i e na skutek n o w y c h sposobów zaopatrywania się w środki żywności. Wiąże się z t y m k o l e j n y aspekt naszych badań, który sprowadza się do poznania p o z a p r o d u k c y j ­ n y c h czynników, kształtujących bazę żywnościową ludności góralskiej. J e d n y m z najbardziej ważkich czynników pozalokalnych jest p r z y b i e r a ­ jąca na sile od początku bieżącego w i e k u emigracja do Stanów Z j e d n o ­ czonych i związany z nią napływ gotówki do w s i , a t y m s a m y m wzrost dochodów j e j mieszkańców, co z k o l e i wpływało na z m i a n y w k o n s u m p 8 9 10 11 Z u p r a w ą k r z y c y łączy się użycie s i e r p a (por. A . spodarka krzycy, i trzebież w Karpatach Por. w Beskidzie Chlebowczyk, K o w a l s k a - L e w i c k a , Polskich „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 112 п.; bieżowo-żarowa 8 żarowa w XIX S. i XX wieku. Go­ Uprawa В r o n i с z, Gospodarka trze- Śląskim, „Zaranie Śląskie", R . 22: 1959 z. 1, s. 125). op. cit., s. 12. I n f o r m a t o r Franciszek Kukuczka z I s t e b n e j w y m i e n i a r o k 1770. 9 A. spodarstw, Lachowicz, Warszawa Jaře pracują górale śląscy nad podniesieniem swych go­ 1939, s. 13. 10 L а с h o w i с z, op. cit., s. 24. 11 W e d ł u g P. Zawady, Istebna, „Wierchy", R. 9: 1931, s. 72, około 1000 osób z I s t e b n e j wyjechało do A m e r y k i , skąd /з powróciło. 2 �176 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA c j i żywnościowej. Jednak silne tendencje do oszczędzania p r z y małych w y m a g a n i a c h w zakresie spożycia i b r a k u skali porównawczej n i e p o ­ zwalały początkowo na wprowadzenie większych z m i a n . W interesującej nas dziedzinie szły one przede w s z y s t k i m w k i e r u n k u l i k w i d a c j i pieców k u r n y c h , co z k o l e i pociągało za sobą przeobrażenia w rodzajach naczyń k u c h e n n y c h , sposobie przyrządzania posiłków, a dopiero w dalszej k o ­ lejności w samej k o n s u m p c j i . Wraz z dopływem gotówki n a wieś, nie t y l k o zresztą poprzez emigrację zamorską, ale również m i g r a c j e zarob­ kowe d o okolicznych ośrodków przemysłowych, wzrasta znaczenie n i e ­ których gałęzi przetwórstwa spożywczego, a także sieci h a n d l u deta­ licznego j a k o źródła n a b y w a n i a produktów żywnościowych. Zapewne proces t e n przebiega inaczej w e wsiach o gospodarce hodowlanej, do których należy Istebna, a inaczej w e wsiach r o l n i c z y c h . W t y c h ostatnich sprowadzić go można — najogólniej rzecz biorąc — do następujących etapów: 1) zaopatrywanie się w sklepach n i e m a l wyłącznie w artykuły spożywcze w ogóle nie p r o d u k o w a n e w obrębie gospodarstwa; 2) dostar­ czanie obok w./w. również t y c h , które wytwarzało przedtem gospodar­ stwo rolno-hodowlane; 3) przejmowanie o d gospodarstwa niektórych c z y n ­ ności przetwórczych i dostarczanie artykułów n i e k i e d y w dalszym ciągu w y t w a r z a n y c h w jego obrębie, ale nie przeznaczanych już na własne spożycie, co w efekcie p r o w a d z i do d e n a t u r a l i z a c j i spożycia. Z proce­ sem t y m oczywiście wiąże się jeszcze w i e l e d o d a t k o w y c h momentów. W beskidzkiej w s i Istebna natomiast, gdzie samozaopatrzenie, choć b a r ­ dzo rozległe, pod względem zestawu artykułów było j e d n a k bardzo ograniczone, wzrost znaczenia sklepów polegał n i e t y l e na zastąpieniu określonej działalności w a r s z t a t u rolnego, ile głównie n a poszerzaniu bazy żywnościowej o artykuły na ogół n i e wchodzące dotychczas bądź wchodzące t y l k o w m i n i m a l n y m s t o p n i u do jadłospisu górali. Wiąże się to z równoczesnym procesem — o c z y m już wyżej w s p o m n i a n o — za­ niechania p r o d u k c j i niektórych małowydajnych zbóż, a z d r u g i e j s t r o n y ograniczania l i c z n y c h p o t r a w z ziemniaków na korzyść kupnego chleba, zdobywającego sobie od I I w o j n y światowej ważną pozycję w jadło­ spisie. Z czynników p o z a p r o d u k c y j n y c h kształtujących spożycie na uwagę zasługuje jeszcze rozwój r u c h u letniskowego, który na ogół wpływał k o r z y s t n i e na tę dziedzinę życia ludności w i e j s k i e j . Z r u c h e m t y m łączy się m . i n . w s p o m n i a n a już wyżej próba u p r a w y n o w y c h w a r z y w i więk­ sza rozbudowa sieci sklepów spożywczych. Dochodzimy więc do stwierdzenia, że zmniejsza się znaczenie ziemi jako c z y n n i k a określającego p o z i o m spożycia r o d z i n w i e j s k i c h i nastę­ p u j e wewnątrz jednej w s i wyrównanie w t e j dziedzinie s t a n d a r t u r o d z i n o różnym areale u p r a w n y m . Jednocześnie obserwuje się niwelację różnic �POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM 177 w zestawie p o d s t a w o w y c h produktów spożywczych pomiędzy d w o m a w . w . w s i a m i p o w . cieszyńskiego, p r z y zachowaniu żywotnych w d a l ­ szym ciągu i specyficznych d l a każdego r e j o n u odrębności w zakresie p r z y g o t o w y w a n y c h p o t r a w . Prowadzenie badań w dwóch różnych pod względem gospodarczym wsiach pozwoliło na zwrócenie u w a g i na n i e ­ j e d n o l i t e tempo dokonujących się p r z e m i a n i prześledzenie momentów bądź łączących, bądź różnicujących ogólną strukturę spożycia ludności wiejskiej. W n i n i e j s z y m k o m u n i k a c i e nie poruszono szeregu zagadnień i s t o t n y c h dla obrazu pożywienia ludowego, uwzględnianych w naszych badaniach. Zostaną one omówione szerzej w p r z y g o t o w y w a n y m obecnie większym opracowaniu. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66feed54e155bc9efb700843eeaaf9de.pdf 078e1db042340bd029686fdba153506a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:555 Title A name given to the resource Tłoki na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.203-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADAM CHĘTNIK TŁOKI NA KURPIACH Od nestora etnografii polskiej, Adama Chętnika, doskonałego znawcy i zasłużonego badacza kultury wsi Kurpiowskiej Puszczy Zielonej reda­ kcja otrzymała uwagi dotyczące tradycyjnej pomocy sąsiedzkiej we wsiach kurpiowskich, polegającej na wspólnej pracy dużych grup lud­ ności wsi. Praca ta nosi tradycyjną nazwę tłoki (tłuki). Zdając sobie sprawę z wartości nadesłanych materiałów jako źródła do niedawnego jeszcze, ale już zamykającego się rozdziału historii wsi, drukujemy je w tej formie, w jakiej zostały nadesłane: jako encyklopedyczne zestawie­ nie różnych rodzajów prac, przy których jeszcze w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu lat występowała zwyczajowo tłoka. Autor omawia również prace zespołowe, które (jak sianokosy czy połów ryb) opierały się w ca­ łości lub częściowo na odpłatności w naturze lub gotówce. Nadesłane materiały dotyczą 1 pol. XX w., w tym w największej mierze okresu sprzed I wojny światowej [Red.]. Zwózka drzewa budulcowego na własną chałupę zawsze p r a w i e odbywała się za pomocą tłuki. Ponieważ przeciętnie na nową chałupę zużywano ok. 60—70 kloców sosnowych, trzeba więc było na to do 30 f u r m a n e k l u b sań podwójnych (z zajdami) do zwózki. I l e czasu na to potrzebowałby sam gospodarz, jadąc do lasu raz na dzień albo i d w a razy na odległość 5—10 k m . N a j m n i e j miesiąc, a i l e b y się namęczył, ile b y wozów napsuł, k o n i zajeździł — to lepiej nie mówić. P r z y tłoce zjechało zawsze 20 do 30 f u r m a n e k i za j e d n y m zamachem albo obró­ ciwszy jeszcze raz, p o z w o z i l i wszystko w ciągu jednego d n i a . A i na w o z y łatwiej galdka (pień drzewa) włożyć w k i l k u i gdzieś pod górkę pomóc n a przyprzążkę i p r z y jakiejś szkodzie sobie poradzić. Po zwózce gospodarze, k r e w n i i sąsiedzi odprowadzą konie, dadzą i m o b r o k u , zapalą f a j k i l u b papierosy, zjedzą olbiad s u t y z okrasiwem, a czasem z p i w e m , wreszcie rozejdą się do domów, o t r z y m a w s z y szczere: „Panie Boże za­ płać!" �204 ADAM CHĘTNIK Obróbka drzewa budulcowego też czasami o d b y w a się za pomocą tłoki. A l e t u już schodzą się najbliżsi k r e w n i i sąsiedzi z piła­ m i i t o p o r a m i . D r z e w o popiłują na odpowiednie proste s z t u k i , obcieszą z grubszego wióra i poukładają na laguny do dalszej obróbki. Tracze z piłami przychodzą już za pieniądze. Tłoki do obróbki są albo również za obiad z podwieczorkiem, albo za wynagrodzenie, n p . w obciosanych wiórkach na opał i t p . , czasami w zbożu czy ziemniakach i t p . B u d o w a d o m u też d a w n i e j odbywała się n a tłokę. N a K u r p i a c h w każdym d o m u są cieśle, toteż g d y się zeszło z narzędziami 8—10 męż­ czyzn, t y l k o majster kierujący r o b o t a m i (o i l e n i m n i e był sam gospo­ darz) pobierał zapłatę dzienną z u t r z y m a n i e m , reszta zaś otrzymywała całkowite u t r z y m a n i e i podziękowanie. D o m (długi przeciętnie na 5—6 sążni polskich) stawiano w t e d y (zrąb) w ciągu 8—10 d n i . Reszta m a j ­ strów — stolarze, mularze, szklarze, przychodziła t y l k o za gotówkę. Przesuwanie budynków postawionych n a inne miejsce w całości l u b przenoszenie i przewózka rozebranych na kolonie o d b y w a się przeważnie gromadnie p r z y pomocy sąsiadów. D o zestawienia b u d y n ­ k u z oznaczonych nacięciami kawałków b y w a angażowany majster-cieśla, czasami płatny. Przesuwanie w całości budynków (niemieszkalnych np. obórki, chlewy) mających wspólną podwalinę o d b y w a się w t e d y , g d y b u d y n e k trzeba usunąć na i n n y plac l u b d l a poszerzenia podwórza, czy też obórki. B u d y n e k opróżniony wewnątrz podnoszą do góry drągami (dugują), podsuwając pod p o d w a l i n y okrągłe wałki, t a k b y toczyły się w k i e r u n k u pożądanym. D w u d z i e s t u nieraz mężczyzn, popychając b u d y ­ nek drągami od tyłu i z boków l u b drągami na zajazdkę, przepchną go ostatecznie na miejsce pożądane, często o dziesiątki metrów d a l e j . Zwożenie k a m i e n i . Idzie t u o w i e l k i e głazy, które czasami leżą n a polach l u b paśnikach. G d y głaz uradzono postawić gdzieś na rozstajkach jako przyszłą podstawę do krzyża żelaznego czy i n n e j f i g u r y w i o s k o w e j , to w p r a c y t a k i e j poza głównym m a j s t r e m brała z w y k l e udział cała wioska. W y b i e r a n o najmocniejsze d w a (czasami jeden) w o z y z d y l a m i w poprzek, p r z y k a m i e n i u kopano głęboki rów, żeby łatwiej było kamień wtoczyć na wepchnięty t a m wóz, a g d y kamień za pomocą drągów i łańcuchów znalazł się n a wozie, k i l k a k o n i wyciągało wóz z wgłębienia i ciągnęło p o w o l i do w s i . I n n i po drodze pomagali drągami, żeby wóz się nie przechylił i żeby kamień się n i e stoczył. Poczęstunku za taką pomoc n i e żądano. P r z ę d z e n i e l n u w ciągu z i m y jest uciążliwe d l a jednej k o b i e t y . Toteż g d y było potrzeba więcej przędzy do krosien, urządzały również i k o b i e t y swego r o d z a j u tłoki, zebrawszy sąsiadki-prządki na w s z y s t k i e w i e c z o r y t y g o d n i a . N i e k i e d y przędło i c h 5 do 10. Opowiadano sobie p r z y tej p r a c y ciekawe opowieści, zagadki w i e j s k i e (zagodywki), śpiewano �TŁOKI NA KURPIACH 205 piosenki i t p . Był to początek późniejszych wieczornic. Podobnie urządza­ ły się k o b i e t y p r z y t a r c i u l n u na cierlicach (międlicach), robiąc to w g r o ­ madce, po k i l k a . Folowanie s u k n a spod k r o s i e n na d o m o w y użytek również odbywało się p r z y pomocy tłoki. Z w y k l e r o b i l i to chłopcy, 8 do 10 po są­ siedzku, w d o m u , gdzie był ręczny folus z o g r o m n y m smykiem do ciąga­ nia i u b i j a n i a sukna, które polewano gorącą wodą. Folowanie o d b y w a się w i e c z o r a m i przed d o m e m p r z y świetle l a m p padającym z wewnątrz przez okna, najczęściej późną jesienią l u b na początku g r u d n i a . Po d w u l u b k i l k u g o d z i n n e j p r a c y o t r z y m y w a n o wspólną kolację i nic więcej. N i e ­ k i e d y sukno do f o l o w a n i a dawano z k i l k u chat naraz. W t e d y ze wszyst­ k i c h t y c h chat mężczyźni szli do pracy p r z y foluszu. T a k zostało do ostatnich czasów. K r a j a n i e k a p u s t y n a zimę jest też pewnego rodzaju tłoką kobiecą. Wykonujące tę czynność k o b i e t y (krajacki) schodzą się ze s w y ­ m i o s t r y m i nożami do chaty, gdzie zamierzają krajać kapustę na zimę do jednej l u b dwóch beczek, zależnie od wielkości r o d z i n y . K o b i e t jest przeciętnie 6 — 8 . Obsiadają na stołkach okrągłą balię i trzymając w l e ­ w e j ręce główkę obraną z b r u d n y c h i r o b a c z y w y c h liści prawą ręką szatkują kapustę nożem bardzo z w i n n i e i równo. Wkrótce z główki zostaje głąb, na który czekają dzieci j a k o na przysmak. Chłopcy d o m o w i ostrzą noże l u b ubijają krajaną kapustę w beczkach w i e l k i m i u b i j a k a m i z drze­ wa, specjalnie na t e n cel z r o b i o n y m i . U b i j a n i e k a p u s t y n o g a m i n i e jest na K u r p i a c h w zwyczaju. W ciągu wieczora k o b i e t y Skraja nieraz k i l k a k o p główek k a p u s t y . P o t e m otrzymują za to kolację, a n i e k i e d y chłopcy przychodzą z muzyką i praca kończy się tańcami. N a następny wieczór tłoka przenosi się d o i n n y c h sąsiadów. T ł o k a ż n i w n a znana była t y l k o u większych gospodarzy r o l ­ nych, w leśniczówkach prowadzących gospodarstwa rolne, a n i e m a l do ostatnich czasów n a gospodarstwach p r z y plebaniach. D a w n i e j dziesiątki żniwacek (żniwiarek) z sierpami, a od niedawna kosiarzy z kosami sprzą­ t a l i zboże, a n i e k i e d y i owiązali w ciągu jednego d n i a . O t r z y m y w a l i za to obiad i podwieczorek oraz b r a l i udział w dożynkach, o i l e te były wyprawiane. S i a n o k o s y p r z y pomocy tłoki odbywały się podobnie j a k żniwa t y l k o u posiadaczy większych łąk nadrzecznych, potrzebujących dziesię­ c i u l u b więcej kośników n a dzień. N a d r u g i dzień, o ile praca była jeszcze nie skończona, płacono już za nią. Po ścięciu t r a w y ta sama drużyna k o ­ siarzy przenosiła się na inną łąkę. W tłoce t a k i e j b r a l i udział przeważ­ nie zainteresowani, mający t a k i e same łąki. O t r z y m y w a l i całkowite u t r z y ­ manie dzienne, a w razie potrzeby noclegi. P r a c o w a l i od świtu d o nocy. �206 ADAM CHĘTNIK T ł o k i w r y b o ł ó w s t w i e znane były d a w n i e j n a d r z e k a m i l u b r y b n y m i j e z i o r a m i , szczególnie p r z y użyciu większych sieci, n p . n i e w o ­ dów. Zwoływał tłoki właściciel n i e w o d u , n p . raz na tydzień l u b co d w a tygodnie w ciągu lata. Brał przeważnie l u d z i lubiących r y b a c t w o . Za pracę dawał r y b y . Tłoki z i m o w e do łowienia r y b pod lodem przetrwały do ostatnich czasów t a m , gdzie są dobre sieci, również n i e w o d y . Do rą­ bania otworów, przesuwania l i n , ciągnięcia n i e w o d u , p i l n o w a n i a m a t n i i t p . potrzeba o k . 5—6 l u d z i , znających się na r y b a c t w i e . Dobiera i c h so­ bie właściciel sieci d w a l u b k i l k a razy w ciągu z i m y , daje za pracę r y b y i rozgrzewkę. O i l e to jest dzierżawa wód r y b n y c h , dobiera stałych l u d z i za zapłatą. K o p a n i e s t u d z i e n jest ważną czynnością w wioskach i m i a ­ steczkach. D o niedawna, k i e d y nie było betonowych c e m b r o w i n , do w y ­ kopania s t u d n i kopano w i e l k i l e j o w a t y dół, nieraz do 10 i więcej metrów głęboki, aż do w o d y bijącej z podziemnego źródła. Miejsce p r z e d t e m zna­ lazł i wskazał różdżkarz, ceniony przez ludność. Po w y k o p a n i u dołu zakładano c e m b r o w i n y z drzewa, na węgieł, j a k w domach, l u b z k a ­ m i e n i , po c z y m dół dokoła c e m b r o w i n y zasypywano. Robiono t o wszystko p r z y pomocy tłoki, ale t y l k o z t e j części w i o s k i czy też d z i e l n i c y m i a ­ steczkowej, gdzie chciano mieć swoją Studnię. T ł o k i k o ś c i e l n e przetrwały do ostatnich czasów p r z y r e m o n ­ tach i odbudowie kościołów, n a p r a w i e cmentarzy, s t a w i a n i u pamiątko­ w y c h f i g u r , k a p l i c i t p . Roboty były bezpłatne, ze s w o i m posiłkiem cało­ d z i e n n y m . D o p r a c y szła młodzież i starsi z łopatami l u b w o z a m i , k o ­ lejno z każdej w s i danej p a r a f i i , aż do ukończenia większych robót. K o ­ lejność wyznaczał sołtys bez stosowania p r z y m u s u . Po ostatniej w o j n i e w zniszczonych parafiach rzemieślnicy r o b i l i masowe tłoki dobrowolne p r z y odbudowie mniejszych kościołów na użytek tymczasowy. T ł o k i g r o m a d z k i e po g m i n a c h i osadach m i e j s k i c h p r z e t r w a ­ ły j a k o szarwark z nakazu władzy m i e j s k i e j . Były jednak podobne tłoki po wioskach bez żadnego nakazu, dobrowolne. Z n a m wieś, gdzie grzązkie i kwaśne łąki sprowadzały choroby na bydło, nie dawały siana, były p r a w i e bezwartościowe (ok. 1900 г.). Za namową p a r u oczytanych gospo­ d a r z y cała wieś wzięła się d o p r a c y na przednówku, pokopano r o w y o d ­ pływowe, osuszono mokradła i w ciągu p a r u l a t p r a c y zbiorowej u p o ­ rządkowano całe łąki. Robiono d a r m o , z ochoty. Żywność zabierano z so­ bą. Po k i l k u dziesiątkach l a t mieszkańcy w s i w s p o m i n a l i t y c h pionierów k u l t u r y r o l n e j , którzy namówili ludność do w y k o n a n i a pięknego dzieła. Podobnie r o b i o n o b r u k i , ścieki, budowano d o m y gromadzkie, mosty, n a ­ p r a w i a n o p r o m y na rzekach i t p . Ludność zwoziła z ochotą k a m ie nie , żwir, ponieważ rząd zaborczy o t o mało dbał. �TŁOKI NA KURPIACH 207 T ł o k i p o d c z a s k l ę s k ż y w i o ł o w y c h połączone były z r a ­ t u n k i e m sąsiadów, całych osiedli i w ogóle w s z y s t k i c h , k t o potrzebował r a t u n k u . A więc prace w i o s k o w e p r z y zasypanych śniegiem drogach, o d ­ k o p y w a n i u domów spod zasp śnieżnych, r a t u n k u w czasie pożarów (prze­ mianowane z czasem na ochotnicze straże pożarne) i t p . Znałem wieś, gdzie w i a t r y zachodnie zasypywały zabudowania, ogrody i pola miałkim piachem l o t n y m . Idąc za dobrą radą gospodarze wspólnymi siłami w y k o ­ p a l i w i e l k i rów z wałem o c h r o n n y m , a groblę (wał) obłożyli darniną i obsadzili wikliną. P i a s k i l o t n e przestały odtąd szkodzić wiosce. Z w o ż e n i e z a b y t k ó w . Rzadko to się zdarzało, ale były w y p a d ­ k i , że trzeba było zwieźć jakiś p o m n i k przeszłości z k a m i e n i a czy d r z e ­ w a , coś, co łechtało m i l e miejscowy p a t r i o t y z m l u b szlachetne ambicje. Po wytłumaczeniu ludności i s t o t y rzeczy, ta pomagała gromadnie. P r z y z d e j m o w a n i u z woza p r z y w i e z i o n e j z puszczy o l b r z y m i e j barci do m u z e ­ u m w Nowogrodzie p o d Łomżą, p r z y ciężkiej i niebezpiecznej pracy, p o ­ magało „na o c h o t n i k a " 16 najbliższych sąsiadów przyszłego m u z e u m , którzy p r z y s z l i z o d p o w i e d n i m i narzędziami. O t r z y m a n y po pracy p o ­ częstunek (piwo i biały chleb) był d l a n i c h miłą niespodzianką. T a k i c h przykładów było pewnie i więcej w czasach odległych, k i e d y ludność sama nieraz musiała pamiętać o s w y c h biedach, k i e d y zresztą, mieszkając w z w a r t y c h wioskach, mogła prędko się ze sobą porozumieć, zebrać i wspólnie wzajemną pomoc obmyśleć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01460ac5e1f9b4ca764621f8475ea1a8.pdf 5c2c8c05dd6f3b49e5d45b8197c0bc45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:605 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:554 Title A name given to the resource Kurpie w Puszczy Białej / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.192-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ŻYWIRSKA K U R P I E W PUSZCZY BIAŁEJ* Sprawa ruchów m i g r a c y j n y c h pomiędzy Puszczą Zieloną i Białą, j a k k o l w i e k interesowała badaczy, nie była dotychczas w pełni wyjaśnio­ na. L . K r z y w i c k i był zdania, że p i e r w s i osadnicy znający gospodarkę leśną b y l i sprowadzeni z Puszczy Białej do borów królewskich tworzą­ cych Puszczę Zieloną w początkach j e j zaludnienia, a więc w w i e k u X V . Słuszność tego t w i e r d z e n i a mogłaby w pewnej m i e r z e uzasadnić c h r o ­ nologia faktów. P r z y końcu b o w i e m X V stulecia, k i e d y dopiero poczęły powstawać pierwsze osiedla w Puszczy Zielonej, Puszcza Biała była już gęsto zaludniona, a nawet stanowiła samodzielne c e n t r u m osadnicze. Stąd szli osadnicy na północny zachód do Puszczy Zielonej, a n a w e t sięgnęli Prus. W y k r y c i e jednakże śladów t e j m i g r a c j i jest t r u d n o u c h w y t n e i t y l k o nikły materiał a r c h i w a l n y czy n a z w y niektórych m i e j ­ scowości powtarzające się na obu terenach mogą uzasadnić j e j istnienie. Natomiast druga fala m i g r a c y j n a idąca w X V I I I w . w o d w r o t n y m k i e r u n k u zadzierzgnęła więzy bez porównania silniejsze, które szeregiem zapożyczeń k u l t u r o w y c h świadczą dotychczas o łączności pomiędzy obie­ ma Puszczami.. Ona wreszcie u s p r a w i e d l i w i a użycie nazwy Kurpiów dla mieszkańców Puszczy Białej. 1 W dotychczasowej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j b r a k było jednak d l a tego f a k t u uzasadnienia źródłowego. Utarło się mniemanie, że t e r e n właściwej K u r p i o w s z c z y z n y to wyłącznie Puszcza Zielona. Odnośnie zaś do Puszczy Białej, m i m o że pojawiała się n i e j e d n o k r o t n i e nazwa K u r p i o w s k a , a j e j mieszkańców nazywano także K u r p i a m i , nie wskazywano jednak źródła dowodów istniejącej łączności. Sprawa dotychczas pozostała nie roz­ strzygnięta, a nawet B. B a r a n o w s k i w jednej ze s w y c h p u b l i k a c j i 2 * Artykuł ten jest fragmentem w s i omawianego terenu. większe] pracy, poświęconej L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich W a r s z a w a 1951, s. 48. 1 2 historii kultury R . 52: 1892, t. 3, s. 537. z feudalnym uciskiem, �KURPIE W PUSZCZY 193 BIAŁEJ zadowolił się stwierdzeniem, że „nazwa Kurpiów l u b Kurpików (gdyż ta f o r m a jest raczej wcześniejsza) nadana została mieszkańcom dwóch różnych i zupełnie n i e łączących się ze sobą obszarów, t a k z w a n y c h póź­ niej Puszczy Zielonej i Puszczy Białej". Tymczasem już n i e m a l sto l a t t e m u A . Z a k r z e w s k i w y s u w a przypuszczenie zajęcia p e w n y c h obsza­ rów Puszczy Białej przez Kurpiów. Wymieniając jednakże niektóre wsie „ w okolicy B r o k u i O s t r o w i , pomiędzy Brańszczykiem, Długosiodłem i Nagoszewem" j a k o k u r p i o w s k i e nie daje t e m u s t w i e r d z e n i u żadnego źródłowego poparcia a n i też n i e podaje klucza, według którego miałby podstawę t a k je określić. Przyznaje się natomiast do trudności rozwią­ zania tego p r o b l e m u , gdyż — j a k pisze — „Wiele osób, które d o p y t y ­ wałem, dlaczego daną wioskę zwą kurpiowską, a inną sąsiednią spod tej nazwy wykluczają, n i e umiało m i dać zadowalającej o d p o w i e d z i " . N i e w i e l e więcej wiedział na t e n temat w 30 bez mała l a t później t w i e r ­ dząc, że „wyodrębnić t e r y t o r i a l n i e ludności k u r p i o w s k i e j w t e j okolicy obecnie n i e można" . Zresztą o przypadkowości w y b o r u w s i dokonanego przez autora świadczy fakt, że w y m i e n i a on w s i e zamieszkałe zarówno przez drobną szlachtę ( K a n k o w o , Kaczkowo), j a k i chłopów pańszczyźnia­ n y c h zamieszkałych w e wsiach leżących poza g r a n i c a m i Puszczy ( D a n i łowa, Złotoria). T e n sam błąd popełnia B. C h l e b o w s k i , stawiając p r z y opisie niektórych w s i tego t e r e n u określenia „kurpiowska". Obaj a u t o ­ r z y nie podają, na j a k i c h przesłankach o p a r l i uznanie d a n y c h w s i j a k o kurpiowskich. 3 4 5 6 Stanowisko to poddaje ostrej k r y t y c e L . K r z y w i c k i odmawiając a u t o r o m podstaw do t a k a u t o r y t a t y w n y c h stwierdzeń ponieważ — j a k pisze — niektórzy z n i c h b y l i na Puszczy zaledwie „dni k i l k a " , t y m s a m y m n i e znają zupełnie t e r e n u . Tymczasem o n sam, określając n i e ­ które wsie j a k o k u r p i o w s k i e , także nie uzasadnia żadną dokumentacją swego w y b o r u . Jedynie pisząc o Puszczy Zielonej usiłuje wskazać p r z y ­ c z y n y w z a j e m n y c h ruchów m i g r a c y j n y c h . T w i e r d z i on, że obie Puszcze zamieszkiwały r o d y bartnicze, które rozgałęziając się szły bądź z północy n a południe, bądź też z południa n a północ. Jako a r g u m e n t p r z e k o n u ­ jący podaje powtarzanie się t y c h samych nazwisk w o b u Puszczach. 1 Poza t y m — jego zdaniem — pozycja p r a w n a bartników k u r p i o w ­ skich była na t y l e a t r a k c y j n a , że mogły się zdarzać w y p a d k i p r z e n i k a n i a A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, w a 1908—1909, t. 41—42, s. 544. 3 4 5 [w:] A . Z a k r z e w s k i , Z Puszczy Z a k r z e w s k i , Kurpie. Zielonej, Słownik geograficzny Królestwa daje t a m przymiotnik „kurpiowska" P u s z c z y Białej. 6 7 K r z y w i c k i , op. cit., 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Wielka t. 4, s. 69. encyklopedia powszechna, Warsza­ „Wisła", t. 1: 1887, s. 74. Polskiego, W a r s z a w a 1880—1895. A u t o r d o ­ p r z y o m a w i a n i u poszczególnych w s i t e r e n u �MARIA 194 ŻYWIRSKA na Puszczę nie t y l k o chłopów pańszczyźnianych z p o b l i s k i c h folwarków, którzy i n s t a l o w a l i się w borach puszczańskich podszywając się pod cudze Znaki bartnicze, ale i szlachty zaściankowej. T o może być przyczyną występowania nazwisk szlacheckich, s p o t y k a n y c h dotychczas wśród za­ siedziałych rodów na Puszczy, j a k Grzymałowscy, R y t l o w i e , Tułodzieccy czy Rudzcy. Zarówno penetracja szlachecka, j a k chłopów pańszczyźnia­ n y c h n i e miała c h a r a k t e r u masowego. A r g u m e n t a c j a K r z y w i c k i e g o jest w w i e l u w y p a d k a c h słuszna, gdyż d r o g i p r z e n i k a n i a pojedynczych osadników do Puszczy Białej mogły być w t y m okresie różne; natomiast sprawa sprowadzenia większej masy osadników z Puszczy Zielonej do Białej staje się jasna dopiero w świetle d o k u m e n t a c j i znajdującej się w A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku. M i m o znacznych zniszczeń spowodowanych ostatnią wojną ocalały d w i e n i e z m i e r n i e cenne pozycje. Pierwsza z nich, to szczegóło­ w a , doskonale napisana lustracja dóbr b i s k u p i c h z 1773 r . , których częścią była Puszcza Biała. P o t w i e r d z a z a w a r t y t a m materiał druga, n i e m n i e j dokładna l u s t r a c j a z 1785 r . W o b u księgach z n a j d u j e m y szczegółowy w y k a z w s i „zasadzonych K u r p i a m i " . O d n a j d u j e m y dokład­ ną liczbę osadników k u r p i o w s k i c h , osadzonych w poszczególnych wsiach Puszczy Białej. M a m y także ich nazwiska. Natomiast a k t y lokacyjne d l a niektórych w s i zachowały się w A r c h i w u m Głównym A k t D a w n y c h w Warszawie znakomicie uzupełniających materiał płocki. Dzięki t a k drobiazgowej d o k u m e n t a c j i sprawę napływu osadników z Puszczy Z i e ­ lonej można b y po t y l o l e t n i c h dyskusjach uznać za d e f i n i t y w n i e w y ­ jaśnioną. 8 9 Konieczność sprowadzenia większej masy osadników leżała w d o t k l i ­ w y c h zniszczeniach, j a k i m uległa Puszcza Biała w X V I I i pierwszej ćwierci X V I I I stulecia. Przede w s z y s t k i m były t o s k u t k i w o j e n szwedz­ k i c h , następnie w o j n y d o m o w e j m i e d z y z w o l e n n i k a m i Sasów i Stanisława Leszczyńskiego, toczącej się na ziemi puszczańskiej, wreszcie szalejącej t a m w p a r o k r o t n y c h n a w r o t a c h zarazy. Po raz pierwszy od czasów wczesnego średniowiecza zarysowała się konieczność zaludnienia opusto­ szałych osad i zagospodarowania zdewastowanych terenów, które p o n o w ­ nie brał w swe posiadanie bór. B i s k u p i płoccy, właściciele Puszczy, którzy k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z i l i swą politykę gospodarczą, szukali t a k i c h osadników, którzy b y o d p o w i a ­ d a l i p e w n y m określonym w a r u n k o m . D l a z a l u d n i e n i a obszarów r o l n y c h leżących na l e w y m brzegu N a r w i można było łatwo znaleźć źródło siły l u d z k i e j w p r z e l u d n i o n y c h włościach b i s k u p i c h z prawego brzegu r z e k i , A r c h i w u m D i e c e z j a l n e (dalej dóbr b i s k u p i c h z 1773 r. v o l . 122. Tamże, 1785 r. v o l . 124. 8 3 podawane w skrócie A D ) — Płock, l u s t r a c j a �KURPIE W PUSZCZY 195 BIAŁEJ zwłaszcza w p o w . ciechanowskim. Stwierdzona dzięki badaniom a n t r o p o ­ l o g i c z n y m łączność ludności zamieszkującej oba brzegi N a r w i wskazuje, że musiała istnieć i n f i l t r a c j a obopólna; na pewno więc i w t y m k r y t y c z ­ n y m momencie p r z y s z l i zza N a r w i osadnicy do Wsi okolic Obrytego czy Drwał. Jednakże największą troską gospodarzy Puszczy były opustoszałe osady leśne leżące w głębi borów. D l a n i c h należało szukać l u d z i znają­ cych gospodarkę leśną, a więc bartników, smolarzy, strzelców czy w y p a ­ laczy potażu. Tego t y p u materiał l u d z k i mogła dostarczyć leżąca w są­ siedztwie, stosunkowo m n i e j zniszczona Puszcza Zielona. T a m przypuszczalnie zwrócił się b i s k u p S. Załuski na przełomie X V I I i X V I I I stulecia, k i e d y rozpoczynał swą planową akcję podniesienia życia gospodarczego na Puszczy. N i e znamy, niestety, d o k u m e n t a c j i p l a n u i materiałów oświetlających pierwsze c h w i l e jego realizacji. Pierwszy zachowany d o k u m e n t pochodzi z okresu późniejszego, gdyż n i e w s p o ­ m i n a on o rozpoczęciu a k c j i . O s t a t n i przypada n a l a t a dziewięćdziesiąte X V I I I stulecia. W świetle więc zachowanego materiału można b y t w i e r ­ dzić, że i m i g r a c j a Kurpiów zamyka się w luźnych r a m a c h l a t 1730—1790. Obszar ogarnięty osadnictwem k u r p i o w s k i m rozciągnął się wąskim pasem poczynając od Tocznej B i e l i i Borsuków na zachodzie po Małki­ nię na wschodzie. Najgęściejsza siatka w s i „zasadzonych K u r p i a m i " p r z y ­ pada na jądro Puszczy: pomiędzy B r o k i e m , W y s z k o w e m i Ostrowią M a ­ zowiecką. Około 300 osadników rozlokowało się w następujących w s i a c h : Białe Błoto, Błędnica, B o r s u k i , B u d y Brańszezykowskie, Cieńsza, C i u r a j , D u d o w i z n a , Grabowiec, Grabownica, K a c p u r y , Knurówiec, K u z k o w i z n a , L i m a n y , Laskowizna, W o j t y , Małkinia Górna i Małkinia Dolna, N a g o szewo, Ochudno, Osuchowa, Pniewo, P o n i k i e w , Poręba, P r z y j m y Brań­ szczykowskie, Przyjmy-Kąty, Skłudy Sumiężne, Toczna B i e l , T r z c i a n k a , T u c h l i n , U d r z y n e k i Wiśniewo . P r z y l u s t r a c j i w s i Drwały w s p o m n i a ­ no także, że „ w d r u g i e j stronie rzeczki są K u r p i e " . Skądinąd także wiadomo, że K u r p i e d a l i początek osadzie Szczubełkowo. 10 1 1 Rozmieszczenie osadników k u r p i o w s k i c h szło po l i n i i generalnego p l a ­ n u o d b u d o w y w y l u d n i o n y c h terenów puszczańskich. Przewidywał on przede w s z y s t k i m uzupełnienie stanu liczebnego w s i s t a r y c h , wyniszczo­ n y c h bądź przez zarazę, bądź też w k o n s e k w e n c j i działań w o j e n n y c h . W materiale a r c h i w a l n y m spotykamy a k t y lokacyjne d l a wspomnianej w d y p l o m i e K o n r a d a Mazowieckiego z X I I I w . Osuchowej czy powstałej w X V stuleciu G r a b o w n i c y bądź Poręby. Ożywiano poza t y m zniszczone ośrodki gospodarki leśnej, miejsca w y p a l a n i a potażu czy pędzenia smoły. 1 0 11 Tamże, 1773 r. v o l . 122, s. 260—266. Tamże, s. 12. �MARIA 196 ZYWIRSKA T a k i był początek w s i Białe Błoto zasadzonej w 1747 r . osadnikami „na majdanie, gdzie kiedyś popioły p a l o n o " . Natomiast nowe w s i e t w o r z o n o bądź na w y t r z e b i o n y c h połaciach b o r u , bądź na miejscach d a w n i e j w y t r z e b i o n y c h , a obecnie ponownie zarośnię­ t y c h . T a k powstały w zachodnim krańcu Puszczy małe osady, j a k „nowe w Chrostkach w y r o b k i Cieńcza z w a n e " czy „nowe w y r o b k i od dwóch l a t zaczęte B o r s u k i zwane", czy wreszcie „nowe od dwóch l a t zaczęte G r a ­ bowiec z w a n ą " . W niektórych w y p a d k a c h władze biskupie dawały bardziej przedsiębiorczym osadnikom możność samodzielnego w y b o r u miejsca i udzielały i m przywilejów na założenie osiedla. Przykładem było zasadzenie na Tocznej B i e l i dwóch b r a c i Lesińskich, którzy sami znaleźli „sposobne miejsce do mieszkania d l a siebie" . Analogiczną ge­ nezę miały przypuszczalnie Przyjmy-Kąty czy Knurówiec, D u d y , K a c p u r y czy P u z d r o w i z n a j a k o osady małe, składające się początkowo z dwóch, a n a w e t jednego gospodarstwa. 12 13 14 Jak to powyżej było powiedziane, rozmieszczenie osadników nie było równomierne. Największe i c h skupiska t o wsie Osuchowa, Nagoszewo, Poręba czy Białe Błoto, gdzie s t a n o w i l i całość ludności. B y ł y jednakże w y p a d k i , że K u r p i e zajęli t y l k o część w s i , j a k to miało miejsce w T r z c i a n ­ ce. N a 23 siedliska 11 zajęli K u r p i e , pozostałe 12 nadal t r z y m a l i chłopi pańszczyźniani. K u r p i e zajęli obszary na wschodniej ścianie w s i , chłopi pańszczyźniani n a zachodniej. Podobnie zostało urządzone Pniewo, gdzie było sześciu chłopów pańszczyźnianych na f o l w a r k u , n a łanach zaś p r o ­ boszczowskich osiadło czterech Kurpiów. N a ogół n a krańcach Puszczy p u n k t y osadnictwa k u r p i o w s k i e g o były małe. N a zachodzie L i m a n y miały t y l k o jedno siedlisko, Toczna B i e l i C i u r a j po d w a , P o n i k i e w na początku cztery. Na wschodzie zaś nowe osiedla, j a k K u z k o w i z n a , D u d y , K a c p u r y i P u z d r o w i z n a , liczyły od 2 do 4 osadników. K u r p i e p r z y b y l i do Puszczy Białej większymi r o d a m i . W w i e l u wsiach w okresie i c h zasadzania powtarza się nazwisko Deptułów, Samslów, Ponichterów, Delugów, Zysków czy Najmołów. Często ojciec i synowie czy d w a j bracia d a l i początek osadzie. T a k było w w y p a d k u Tocznej B i e l i , gdzie osiedliło się dwóch braci Lesińskich, czy Białego Błota, zajętego przez czterech Ponichterów. Zdarzało się, że od nazwiska osadników wzięła początek nazwa w s i , j a k n p . D u d y , nazwane t a k od dwóch b r a c i Dudów: A d a m a i P i o t r a . Założycielem zaś w s i K a c p u r y był Wojciech K a e p u r a . T ę samą genezę posiada małe wyrosłe koło Obrytego SzczubełA r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej p o d a w a n e w W a r s z a w a , księgi g r o d z k i e j u r y s d y k c j i b i s k u p i e j , v o l . 5, s. 212. 1 2 1 3 Tamże, v o l . 12, s. 118. 1 4 Tamże, v o l . 9, s. 144. skrócie AGAD) — �KTJHPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 197 k o w o założone przez przedstawiciela możnego r o d u k u r p i o w s k i e g o Szczubełków. Zachowana d o k u m e n t a c j a zdradza n a m f r a g m e n t y aktów p r a w n y c h , na których podstawie przeprowadzone było osadnictwo k u r p i o w s k i e . W świetle t e j d o k u m e n t a c j i okazuje się, że przybysze z a j m o w a l i poszcze­ gólne siedliska na podstawie pisemnego, imiennego zezwolenia; m o g l i krudować przez wyznaczony okres zarośla i dopiero w określonym t e r m i ­ nie następował p o m i a r gruntów i ich oczynszowanie. O wielkości p r z y ­ znanej działki decydowała energia, przedsiębiorczość czy liczebność r o ­ dziny. Atmosferę przeprowadzonej a k c j i odda najlepiej wyjątek z l u s t r a c j i z 1773 r . omawiający osadzenie w s i P o n i k i e w : „Kurpie nowo założeni nad starą rzeką Narwią w K a r w i n i e P o n i k i e w n a z w a n i , którzy dopiero j a k t a m osiadać zaczęli i g r o n t a dobywać, r o k minął na św. J a n C h r z c i ­ ciel w r o k u przeszłym 1772. Przeto jeszcze p o m i a r u n i e było i p r a w a żadnego i m danego, t y l k o słowne przyzwolenie w y c i n a n i a i b u d o w a n i a się stanęło. Dotąd chałup 4 z dachami, a piąta bez dachu, w s z y s t k i c h zaś na t e j P o n i k w i m a się mieścić ośmiu; wolności to jest, że nic w y r u m o wanego płacić nie mają pola, aż za l a t 7 podług p o m i a r u morgów i u s t a ­ n o w i e n i a płacy z każdego m o r g a " . 1S Podobnie było z zasadzeniem w Tocznej B i e l i , gdzie osadnicy „prawa swego i rozporządzenia i n f o r m a nie mają t y l k o in scripto p o z w o l e n i e " . Zwalniając osadników z obowiązku płacy ograniczono i c h jednocześnie p e w n y m i dość o s t r y m i r y g o r a m i . I t a k w niektórych a k t a c h c z y t a m y : „aby ciż osiadający w s z e l k i c h szkód się w y s t r z e g a l i w łąkach i b o r a c h " bądź też, g d y była m o w a o d o k o o p t o w a n i u n o w y c h osadników: „aby się szkód w żadnym drzewie i łąkach w y s t r z e g a l i " . 16 17 Stawiając osadnikom określone w a r u n k i , władze biskupie doceniały jednocześnie i c h znaczenie w odbudowie stanu gospodarczego s w y c h p o ­ siadłości. W y r a z e m tego jest przejęcie i c h i osadzenie na zupełnie o d m i e n ­ n y c h w a r u n k a c h , niż m i e l i na Puszczy chłopi pańszczyźniani w dobrach b i s k u p i c h . N o w i osadnicy b y l i z w o l n i e n i od pańszczyzny i osadzeni na p r a w a c h czynszu. Był to wyłom w dotychczasowej s t r u k t u r z e społecz­ nej Puszczy, zgodny jednakże z zarysowującą się już w t e d y ogólną na Mazowszu tendencją przenoszenia poddanych na czynsz. Podobnie j a k na p o b l i s k i c h Królewszczyznach i t u t a j w początkach X V I I I stulecia zarysowały się cztery zasadnicze u g r u p o w a n i a wśród ludności puszczań­ skiej. B y l i t o : czynszownicy — w t y m w y p a d k u K u r p i e , chłopi pańszczyź­ n i a n i osadzeni n a półwłóczkach l u b ćwierćwłóczkach, zagrodnicy czy 1 5 A D — Płock, v o l . 122, s. 30. 1 6 Tamże. 17 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 9, s. 144. �198 MARIA ZYWIRSKA chałupnicy, wreszcie k o m o r n i c y . W łonie t y c h g r u p wyodrębniali się przede w s z y s t k i m b a r t n i c y , młynarze, kowale czy karczmarze i r y b a c y oraz administracja i służba leśna. Na podstawie dokumentów nadawczych omawiających p r a w a i obo­ wiązki zasadzonych na czynszu Kurpiów można b y odtworzyć procedurę prawną tego procesu, którego przebieg był następujący: zgłaszający się k a n d y d a c i składali podanie do władz b i s k u p i c h z prośbą o pozwolenie zajęcia u p a t r z o n y c h terenów. N i e k i e d y — j a k to poprzednio było c y t o ­ w a n e odnośnie do Tocznej B i e l i — p r z y s z l i osadnicy sami w y b i e r a l i so­ bie „sposobne miejsce" w Puszczy. W y z n a c z o n y przez władze biskupie urzędnik, najczęściej komisarz sąsiedniego k l u c z a , czasem wójt, był obo­ wiązany obejrzeć t e r e n w y b r a n y p o d osadę „i gdy zważy — j a k czytamy w j e d n y m z aktów — że n a t y m miejscu zarośla t y l k o , szkody żadnej nie przyniesie, t a k w d o b r y m drzewie p r z y k r u d a w a n i u jako i w łąkach ect. d o b r o m ma pozwolić na t y m miejscu p o m i e n i o n y m budowanie się i k r u dowanie zarośli i łąk" . Wielkość nadziału nie była dla wszystkich jednakowa. Zasadą było nadanie każdemu osadnikowi jednej włóki ziemi, j a k n p . p r z y t w o r z e n i u n o w y c h w s i : : Cieńsza, B o r s u k i czy Grabowiec. Jednakże g d y przewidziane było dalsze k r u d o w a n i e zarośli nadawano czynszownikom g r u n t zastany czy też przez n i c h zajęty w momencie przeprowadzenia pomiarów, dając i m możność dalszego k r u d o w a n i a i t y m s a m y m powiększenia areału ziemi. T a k została rozwiązana sprawa osadzenia Kurpiów na Białym Błocie; w dokumencie n a d a w c z y m d l a czterech osadników czytamy: , , i t y m p o ­ m i e n i o n y m l u d z i o m j a k o już o d l a t k i l k u na majdanie, gdzie kiedyś p o ­ pioły palono osiadłym częścią z a b u d o w a n y m , częścią przez r u m o w a n i e chrustów i dobywanie kawałów pola osiadłym redukując w y r o b i l i i c h r u ­ sty do w y r a b i a n i a włók pięć, o n y m i sukcesorom wiecznemi dać i k o n ­ serwować umyśliliśmy czasy" . W d a l s z y m ciągu tego p r z y w i l e j u mówi się o możności dalszego k r u ­ dowania, karczowania i oczyszczania gruntów „gdzieby sobie u p a t r z y l i " i na t e n okres z w a l n i a n i b y l i od w s z e l k i c h podatków czy ciężarów. Był to z k o l e i d r u g i wyłom w dotychczasowym obrazie s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej na Puszczy. Dotychczas każdy chłop pańszczyź­ n i a n y siedział przeważnie na półwłóczku i tendencją władz było w y r ó w ­ nanie stanu posiadania gruntów u w s z y s t k i c h chłopów celem z n i w e l o w a ­ nia różnic w świadczeniach. W ciągu stulecia (1650—1773) znikły włóki najemne, wielkość zaś poszczególnych działek utrzymała się w granicach d a w n y c h , a więc półwłóczka. 18 19 18 19 Tamże, v o l . 12, s. 118. A D — Płock, v o l . 122, s. 169. �KURPIE W PUSZCZY 199 BIAŁEJ Tymczasem p r z y osadzaniu Kurpiów zachęcano i c h do dalszego k r u d o w a n i a zarośli, nie stawiając żadnych granic w w y m i a r a c h działki, któ­ rą osadnik zdołał oczyścić w okresie zastrzeżonym w akcie n a d a w c z y m . I l e morgów wykarczował i zagospodarował, t y l e w czasie pomiarów m u przyznawano, n i e k i e d y nawet prolongując okres karczowania, a więc okres z w o l n i e n i a od świadczeń. Dlatego w m a t e r i a l e l u s t r a c j i dóbr b i s ­ k u p i c h z 1773 г., na którym przede w s z y s t k i m opiera się r e k o n s t r u k c j a s t a n u Puszczy w t y m okresie, uderza ogromna różnorodność ilości p o ­ siadanych gruntów w e wsiach k u r p i o w s k i c h . Niemalże w żadnej w s i nie m a dwóch j e d n a k o w y c h działek. I t a k w Nagoszewie obok gospodarstw dużych, których r o z m i a r prze­ kracza nieraz d w i e włóki, spotyka się małe działki ogrodnicze poniżej morga. T r u d n o byłoby sądzić, że te dyferencje powstały w k o n s e k w e n c j i podziału spadkowego, k u p n a z i e m i czy j e j sprzedaży. Z b y t krótki okres dzieli dane zawarte w l u s t r a c j i o d m o m e n t u zasadzania Kurpiów. N i e k i e ­ dy, j a k w p r z y p a d k u G r a b o w n i c y czy Osuchowej, nie m a nawet jednego pokolenia. N a t o m i a s t na wielkość działki mógł mieć w p ł y w dłuższy czy krótszy okres z w o l n i e n i a osadnika od płacenia czynszu i spóźnione d o k o ­ nanie pomiarów. W y m i a r b o w i e m czasu wolnego od płacenia czynszu był różny. Cza­ sem n a l a t t r z y , czasem na sześć; osadnicy k u r p i o w s c y b y l i z w o l n i e n i nie t y l k o od płacenia czynszu, ale dziesięciny, pogłównego czy h y b e r n y . Po upływie wyznaczonego w n a d a n i u t e r m i n u następował p o n o w n y p o ­ m i a r w y k r u d o w a n y c h gruntów i w t e d y wyznaczane były działki d l a każ­ dego z osadników oraz ustalana była wysokość czynszu. I w t y m w y p a d k u były liczne w a r i a n t y . N i e k i e d y już po r o k u obowiązywał czynsz w w y ­ sokości 10 tynfów z włóki, a po trzech latach wzrastał do 2 0 . N i e k i e d y osadnicy po upływie trzech l a t płacili 30 zł z włóki, a dopiero po sześciu latach podnoszono i m czynsz do zł 60 . N i e k i e d y wreszcie ustanawiano od r a z u wysokość czynszu na 48 zł z włóki rocznie . Zresztą i na t y m o d c i n k u n i e zawsze d o t r z y m y w a n o t e r m i n u dokonania pomiarów. Z d a r z a ­ ło się, że sami osadnicy d o p o m i n a l i się p o m i a r u , a b y uzyskać pełnopraw­ n y a k t nadawczy. „Kurpie b i s k u p i — c z y t a m y w l u s t r a c j i P n i e w a z 1773 r . — proszą o p r z y w i l e j , ponieważ bez p r a w a dotychczas siedzą, dlatego i gruntów więcej n i e dobywają" . 20 21 22 23 N o w o osadzeni oprócz z w o l n i e n i a z opłat na określony czas m i e l i jeszcze „wolny wręb do opału w zaroślach, pastwiskach, zwykłe w o l n e 20 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 212. 2 1 Tamże, s. 52. 2 2 Tamże, v o l . 12, s. 19. 23 A D — Płock, v o l . 122, s. 33. �200 MARIA ŻYWIRSKA łąki mające być w y d o b y t e , które do czynszu regulować się m a j ą " . Ponadto m i e l i p r a w o dziania b a r c i , jednakże z drzewa nacechowanego przez biskupią straż leśną. N i e j e d n o k r o t n i e podkreślano p r z y t y m , że n i e w o l n o dziać b a r c i z drzewa przeznaczonego do spławu , a szczególnie surowo zabraniano dziać barcie w drzewie l i p o w y m . Przybyłym zaś z Puszczy Zielonej b a r t n i k o m gwarantowano, że „prawa i m te, które w i n n y c h borach i lasach królewskich b a r t n i c y mają i mieć z w y k l i , n i e ­ naruszenie zachować p r z y r z e k a m y i z a c h o w u j e m y " . B a r t n i c y z każdego b o r u czy — j a k się s p o t y k a w d o k u m e n t a c j i — b a r c i składającej się z 60 d z i e n i b y l i obowiązani składać daninę w p o ­ staci jednej rączki m i o d u „według m i a r y bartników ostrołęckich" oraz „kunowego z obrocznym złotych j e d e n " . Przemilcza się dawne, X V I I -wieczne tendencje obłożenia bartników i n n y m i ciężarami. Strzelcy zaś, którzy na mocy specjalnego i n d y w i d u a l n e g o p r z y w i l e j u m i e l i p r a w o p o ­ siadania rusznicy, m o g l i polować w Puszczy, z t y m że „rosłego zwierza jednakże n i e bijać" . W zamian za t o obowiązani b y l i dostarczyć do k u c h n i b i s k u p i e j t r z y p a r y jarząbków rocznie. Jeżeliby zaś który „smołę kurzył, od pieca jednego co r o k u beczek d w i e na Św. M a r c i n a dać był obowiązany" . Natomiast kurzacze węgla drzewnego d a w a l i dziesiąty wóz do składnic b i s k u p i c h . 24 25 2 6 21 2 8 2S 30 31 32 Rybacy d a w a l i określoną ilość beczek czy półmisków r y b na stół b i s k u p i , k l a s z t o r n y czy proboszczowski w zależności od tego, do kogo należał teren r y b a c k i , p r z y c z y m poszczególne p r z y w i l e j e określały, w j a k i e j odległości od brzegu d a n y r y b a k może łowić r y b y i jakiego t y p u siecią. 3 3 3 4 W s z y s t k i c h osadników-czynszowników, których d a n i n a z m o r g i zosta­ ła do 1785 r. wyrównana na 2 zł bądź 1 zł 10 gr, obowiązywała dziesięcina na rzecz Kościoła w postaci 1 korca żyta i 1 korca jęczmienia. Później zo24 25 26 27 28 2 9 30 31 32 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 11, s. 28. Tamże, v o l . 15, s. 59. Tamże, v o l . 12, s. 118; v o l . 5, s. 212. Tamże, v o l . 5, s. 52. Rączka zawierała 16 g a r n c y , c z y l i około 64 litrów. A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. Tamże. Tamże, v o l . 12, s. 110. Tamże. W l u s t r a c j i dóbr b i s k u p i c h z 1692 r. c z y t a m y : „Półmisek zaś t a k i być p o w i n i e n : s z c z u p a k główny r a c h o w a n y być m a z a d w a półmiski, s z c z u p a k łokci t r z y j e d e n półmisek, s z c z u p a k i d w a półtorałokciowe j e d e n półmisek, l e s z c z t r z y ćwierciowy półmisek, d w a p o m n i e j s z e półmisek, jaziów d w a półmisek..." ( A D — Płock, v o l . 119, s. 157). 33 34 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. �KURPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 201 stała zmieniona na określoną kwotę pieniężną. Dochodziły jeszcze p o ­ d a t k i do s k a r b u królewiskiego, pogłówne i 8 zł h y b e r n y . O d t y c h n o r m trafiały się także odchylenia mające charakter i n d y w i d u a l n y . Najważniejszym j e d n a k a t u t e m dla osadzanych Kurpiów była wolność rozporządzania s w y m majątkiem r u c h o m y m i n i e r u c h o m y m , co p o d k r e ­ ślają n i e wszystkie jednakże akta nadawcze. Każdy z czynszowników objętych nadaniem mógł sprzedać swoją ziemię i przenieść się gdzie i n ­ dziej. Mógł także krudować za zezwoleniem władzy b i s k u p i e j dalsze p o ­ łacie borów i powiększać swój areał z i e m i r o l n e j . Był to na s t o s u n k i X V I I I - w i e c z n e , k i e d y akcja zamiany ciężarów pańszczyźnianych na opła­ tę pieniężną poczyna się dopiero rozwijać, p r z y w i l e j ogromnej w a g i , bardzo dla Osadników a t r a k c y j n y . Znalazło to nawet swoisty wydźwięk w j e d n y m z aktów nadawczych, w którym c z y t a m y : „ A żeby się i m t y m większa wolność i dobroć nasza pokazała, dozwala się i m g r u n t a i b u ­ d y n k i między sobą przedawać i w o l n o każdemu według upodobania k o m u inszemu na s w o j e miejsce g r u n t i b u d y n k i przedawszy wynieść i gdzie indziej wyprowadzić, gdyż i c h do żadnego poddaństwa obowiązanym być nie c h c e m y " . Czy d l a w s z y s t k i c h osadników władze biskupie były t a k łaskawe — t r u d n o orzec. Z n i e l i c z n y c h nadań, j a k i e się zachowały, s p o t y k a m y tę adnotację w akcie nadania d l a k i l k a k r o t n i e cytowanej G r a b o w n i c y i O s u chowej z 1730 r . P o w t a r z a to także K r z y w i c k i w odniesieniu do Małki­ n i . Był to jednakże okres wczesny, k i e d y b i s k u p i rozpoczynali wielką odnowę zdewastowanej gospodarki puszczańskiej i chcieli j a k najprędzej pozyskać odpowiednich l u d z i do opustoszałych borów. Uzasadniając p r z y ­ czynę takiego stanowiska piszą w j e d n y m z aktów nadawczych: „Wsie były od w i e l u l a t i l e p o p o w i e t r z u i i n n y c h r u i n a c h puste, bezludne, g r u n t a pozastane, zatem potrzebna dana była obszerna wolność niektórym tamże osiadłym l u d z i o m " . Pozostała d o k u m e n t a c j a nie w y j a w i a j e d ­ nakże odrębnej g r u p y wśród Kurpiów, którzy b y pozbawieni b y l i p r a w a rozporządzania s w y m majątkiem. We w s z y s t k i c h aktach nadawczych b r a k jest także j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o zaopatrzeniu osadników w sprzęt gospodarczy, i n w e n t a r z żywy, czy też pomoc w b u d o w i e siedliska. Zapewne osadnicy o t r z y m y ­ w a l i d r z e w o n a budowę d o m u , budynków gospodarczych czy ogrodzenia; w s p o m i n a się b o w i e m w niektórych nadaniach o k o r z y s t a n i u z drzewa „nacechowanego" przez straż leśną. G d y b y więc zostali wyposażeni w i n ­ w e n t a r z ż y w y czy m a r t w y , na pewno byłaby o t y m w z m i a n k a w d o k u 35 3 6 37 38 3 5 Tamże, v o l . 15, s. 59. 36 Tamże, v o l . 5, s. 52. 37 Słownik 38 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 15, s. 59. geograficzny Królestwa Polskiego, t. 14, W a r s z a w a 1895, s. 33—34. �202 MARIA ZYWIRSKA m e n t a c j i ; byłyby w y m i e n i o n e także obowiązki z tego tytułu, j a k n p . w w y p a d k u o t r z y m a n i a rusznicy, od której m u s i e l i dawać określoną daninę w postaci kunowego (1 zł) oraz trzech par jarząbków rocznie. To pozwala sądzić, że K u r p i e p r z y b y w a l i z całym s w o i m majątkiem r u c h o m y m , żywym i n w e n t a r z e m i sprzętem gospodarczym, co musiało zaważyć na kształtowaniu się f o r m k u l t u r y miejscowej. Zostanie t o zresztą szerzej omówione w następnych rozdziałach. N a razie możemy stwierdzić, że p r a w o rozporządzania s w y m mająt­ k i e m dawało K u r p i o m odrębną pozycję społeczną, wyjątkowo u p r z y w i ­ lejowaną. Po opłaceniu b o w i e m czynszu, pogłównego, h y b e r n y i dzie­ sięciny m o g l i swobodnie rozporządzać u z y s k a n y m z w y s i e w u zbożem, p o d e b r a n y m w barciach m i o d e m , pędzoną smołą, w y p a l a n y m potażem, upolowaną zwierzyną czy wreszcie złowionymi r y b a m i , które m o g l i sprze­ dawać na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h i t a r g a c h . Jeśli chodzi o stanowisko p r a w n e w s i k u r p i o w s k i c h , t o — podobnie j a k inne wsie w Puszczy — miały one pewnego r o d z a j u samorząd. Miesz­ kańcy m i e l i p r a w o wybrać spośród siebie wójta i ławników, którzy r e ­ p r e z e n t o w a l i i c h wobec władz nadrzędnych. Czasem rolę ogniwa łączą­ cego i c h z władzą centralną był wójt-szlachcic osadzony na p o b l i s k i c h włókach wójtowskich; n a t r a f i a się b o w i e m w nadaniach na w z m i a n k i powierzenia j e m u pomiarów w y k r u d o w a n y c h gruntów i obliczenia w y ­ sokości przypadających czynszów. Czasami on także ułatwiał zebranie d a n i n y , choć zdarzały się w y p a d k i , że zbierał ją także leśniczy. Najwyższą władzą sądowniczą na t y m t e r e n i e był sąd b i s k u p i , do którego kmiecie czynszowi zgłaszali swe s k a r g i poprzez generalnego k o ­ misarza. O n także bronił ich wobec władz królewskich, czego w y r a z e m są podania w sprawie bezprawnego narzucania c z y n s z o w n i k o m obowiąz­ ków podwody, a nawet odrabiania pańszczyzny. Działo się to już jednak w o s t a t n i c h latach przed sekularyzacją i w czasie j e j r e a l i z a c j i . 39 Generalne z m i a n y społeczne przyniosło przejście Puszczy na własność państwa. Upaństwowienie Puszczy w 1795 r. pociągnęło za sobą zniesie­ nie u p r z y w i l e j o w a n e j odrębności społecznej Kurpiów. 3 9 Tamże, s. 125, s. 128. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1228bb3a17509db5006ff3bc6c0a1575.pdf 0ad2e52c750246b60e1952b84a74823c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5335 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4956 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (4). Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.165-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Choć ta rycina nie jest ilustracją Rękopisu znalezionego w Saragossie Jana Potockiego, chciałoby się podpisać ją jego pierwszymi słowami: H rabia Olavidez jeszcze nie był sprowadził osadników do gór Sierra Morena. Strome to pasmo, które oddziela Andaluzję od Manszy, zamieszki­ wali wówczas kontrabandziści, rozbójnicy i kilku Cyganów [...] Podróżny, który odważył się zapuścić w tę dziką okolicę, napastowany bywał, jak mówiono, przez tysiączne okropności, na których w idok drżała najzimniejsza odwaga [...] a niewidzialne ręce popychały w bezdenne przepaście. �1. Etnolog w podróży (4) Etnograf, który wybierze się na turystyczną wypra­ wę w góry wysokie, znajdzie się - patrząc z zawodowe­ go punktu widzenia - nieomal na pustyni. M ało tu kultury m aterialnej, trudno o przyzwoite wywiady, skromne pole do obserwacji kulturowo utrwalonych zachowań. Rośnie pokusa introspekcji - można obser­ wować własne przeżycia wobec m ajestatu, piękna, grozy itd., a potem konfrontować je z zapisanymi w kulturze przekazami, w których góry stanowią źró­ dło uniesień i romantycznych zachwyceń. N o ale ileż można przeżywać? W ostatecznym rachunku przeważa żmudny mozół wchodzenia i schodzenia - godziny, dni, tygodnie na stale takich samych zboczach, osypiskach, piargach. Krótko mówiąc - nuda gór. Niestrudzony w przerabianiu inform acji umysł po­ szukuje w trakcie tych m onotonnych wędrówek tem a­ tów do analizy, każe wydobywać drobiazgi, chce ukła­ dać je w całostki. By mu dostarczyć materiału, trzeba zniżyć się do obserwacji zachowań potocznych, bła­ hych i przygodnych, jakie pojawiają się w trakcie ob­ cowania z górami w dobie turystyki masowej. Przed kilkoma laty w jednym z alpejskich schronisk zbierałem się do kilkunastodniowego obejścia masywu Ecrins, otoczonego popularną turystyczną obwodnicą G. R. 54. Posuwając się po niej, można kolejno doko­ nywać ambitniejszych, dośrodkowych wypadów ku centralnie położonym szczytom (mnie pociągał zwłasz­ cza blisko czterotysięczny La M eije, w ścianach które­ go działał Wawrzyniec Żuławski, autor m.in. Wędrówek alpejskich i Tragedii tatrzańskich —niezapomnianych, bo umiejętnie dydaktycznych lektur dzieciństwa). Kiedy JERZY S. W A S I L E W S K I Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych turystów (paniom brakuje jedynie toczków na gło­ wach, które są de rigueur w przypadku Japonek); mają ze sobą nawet czekany, najzupełniej zbyteczne, niemające choćby podpórkowej funkcji ciupagi, zresztą zgoła tandetne, bo kupione w sklepie z pamiątkami na dole. Nie inaczej na zachodniej półkuli. N a trasach Yel­ lowstone czy Grand Teton spotyka się nieskazitelnie wykreowane turystki w świeżutkich koszulach (bywa że białych - wszak przy campingu na dole jest pralnia), którym nie wypada nie powiedzieć z uśmiechem hello! (skądinąd, wymóg kupienia nowego kompletu ubrania przed wyjazdem na wakacje jest w Am eryce formuło­ wany mocniej niż gdzie indziej). Może trochę inaczej jest w dolinie Yosemite, gdzie roi się od ambitnych wy­ czynowców, wspinających się półnago po wielkiej ścia­ nie El Capitan. Tacy nie witają się z nami, kiedy ob­ wieszeni szpejami podchodzą pod ścianę - ale to już inny, wyobcowany świat. pytałem prowadzącego schronisko, w którą stronę le­ piej wyruszyć w tę kolistą drogę, usłyszałem: „niech pan idzie tak jak wszyscy, bo jak pan pójdzie w przeciw­ ną stronę, to tout le mond będzie panu mówił bonjour 2. Dlaczego na górskich ścieżkach nieznani sobie lu­ i wszystkim będzie pan musiał odpowiadać”. To rzeczywiście zmora najpopularniejszych szlaków Alp: niepisany obowiązek ciągłego mówienia, a przynaj­ mniej odpowiadania bonjour, buongiorno czy salute, G ru etzi albo Gruess Gott. Nie inaczej oczywiście w Tatrach, po obu ich stronach: cześć, dzień dobry (zależnie od wie­ ku) albo na zdar! I tak chyba wszędzie na świecie, gdzie dotarła turystyka. Po rosyjsku w górach Azji Centralnej, po nepalsku na himalajskich trasach trekingowych (na­ potkany m nich czy miejscowy tragarz do swojego namaste doda jeszcze złożenie dłoni przed twarzą), po japońsku w okolicach Nagano, w tzw. Japońskich Alpach, gdzie podziwiający koyo (złotoczerwoną jesień) wymie­ niają trzy standardowe powitania, zależne od pory dnia - o-hayo godzaimasu wcześnie rano, konnichi-wa przed południem i kom ban-w a po południu. Z kolei koreańskie hagni haseio słychać stale w gór­ skich parkach narodowych Korei, gdzie - podobnie jak w Japonii - na wzorowo utrzymanych, łatwiutkich ścieżkach, widzi się grupy odświętnie wyekwipowanych dzie, zamiast m inąć się bez powitania, jak to robią we wszystkich innych sytuacjach życiowych, odczuwają potrzebę wymówienia, a przynajmniej wymamrotania czy odburknięcia zdawkowego powitania? Jaki jest sens tego zachowania? Czy w ogóle ma sens pytanie o jego sens, a zwłaszcza o jeden sens? I - chciałoby się zapytać - kogo o ten sens pytać? Przynajmniej w tej ostatniej kwestii mamy niezłą podpowiedź. Pada ona wprawdzie w pewnej scenie obrzędowego unikania, a więc jakby przeciwieństwa zwyczajowego witania, ale można ją odnieść do różnych zachowań symbolicznych. Ryszard Wagner, Tristan und Isolde, akt I, scena 5. Tristan na pokładzie okrętu wiezie Izoldę do jej przy­ szłego męża a swego wuja, króla Marka. Izolda raczej umrze, niż go poślubi, Tristan także gotów jest razem z nią oddać swe życie. A le służka Brangena zamieniła już flakoniki i oboje zamiast trucizny wypijają napój miłosny. Tristan broni się jeszcze, chce wytrwać w swej roli wysłannika-dziewosłęba, Izolda ma mu to za złe. Dlaczego mnie unikasz? - pyta. „Bo tam, gdzie żyłem, 165 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DROŻY zwyczaj uczy (Sitte lehrt): dziewosłęb w przedweselnej drodze z daleka trzyma się od oblubienicy”. „A z jakiej to obawy?” - chce wiedzieć Izolda. „Pytaj Pani zwycza­ ju !” (Fragt die Sitte!) - odpowiada młodzieniec, świa­ dom kulturowego imperatywu, ale przecież nie jego uwarunkowań. No właśnie, „pytaj zwyczaju” - wskazanie enigma­ tyczne niczym słowa wyroczni. Zgodzi się z nim etno­ graf, który dobrze wie, że rozmówca może mu wyjaśnić dużo, tyle że wcale niekoniecznie to, co jego jako ze­ wnętrznego obserwatora najbardziej trapi, a co często on sam potrafi ująć jedynie w ogólnikowym, naiwnym i nieporadnym pytaniu „dlaczego”. W ie, że musi pytać najpierw informatora, ale nie może na tym poprzestać, bo przecież ten nie potwierdzi i nie zweryfikuje skoja­ rzeń, jakie pojawią się w oczytanym umyśle badacza, dostrzegającego zastanawiające analogie i otwartego na odległe uwarunkowania. Rozmówca nie jest w stanie ani zrekonstruować historycznego pochodzenia tych treści kulturowych, które wyjawia, ani dostrzec wszyst­ kich ich głębokich znaczeń i sensów. Potrafi przypo­ mnieć sobie ludową etymologię, wymyślić wtórną racjo­ nalizację, zbudować teorię informatora, przedstawić swój osobisty związek z daną praktyką, aczkolwiek z re­ guły poprzestanie na jakiejś odmianie klasycznego „na­ sze dziaduczki i pradziaduczki tak robili, to i my tak robim” albo po prostu „taki nasz mongolski obyczaj”. Aby zrozumieć w ięcej, trzeba już pytać zwyczaju. Ale jak? Spróbujmy zoperacjonalizować to zalecenie. Mówiąc ogólnikowo - należy umieścić rzecz w najod­ powiedniejszym dla niej kontekście, zobaczyć ją na tle całego - zmieniającego się - otoczenia kulturowego, nie odbiegając zbyt daleko abstrakcyjnymi i arbitralny­ mi skojarzeniami, ale też nie poprzestając na rejestra­ cji sensów jawnie deklarowanych. Zacznijmy od upo­ rządkowania intuicji. Można spokojnie założyć, że omawiany zwyczaj bo przecież jest to skonwencjonalizowana, spetryfikowana forma zbiorowego zachowania, a nie indywidu­ alny odruch psychiczny czy poryw em ocji - sformował się w czasach, gdy chodzenie po górach było zajęciem nielicznych, a towarzyszyły mu poważniejsze niż obec­ nie lęki, bo też większe było ryzyko i zagrożenie. Spo­ tykający się - nieczęsto - na górskich szlakach ludzie dawali sobie znać, że mogą na siebie liczyć. A ch, gdy­ by można było dziś z górskiego powietrza odczytać tamte rozmowy! W ram ach naiwnej rekonstrukcji te­ go, co działo się w A lpach od, powiedzmy, dwóch i pół stuleci (w Tatrach od niespełna dwóch) można sobie wyobrazić, że w czasach pionierów były to dłuższe roz­ pytywania o przebieg drogi, warunki w górze, zagroże­ nia. Poprzedzało je konw encjonalne przywitanie oczywiście inne w ustach „panów”, inne u lokalnych przewodników i napotykanych bliżej szałasów górali. Wszystkie te pochwalony... niech B óg prowadzi... ostań­ cie z Bogiem... i inne życzenia szczęśliwej cesty... Czy wokół nich powstawały jakieś małe tradycje, niesformułowane wymogi savoir vivre’u l K to komu powinien pierwszy powiedzieć „dzień dobry”: może idący w górę schodzącemu (jakby młodszy starszemu), a może ten co ma dogodniejsze warunki, albo - jak zawsze - ten grzeczniejszyl Jakby nie było, w wysokogórskim otoczeniu, w wa­ runkach niepewności, rodzi się wzmożone zapotrzebo­ wanie na ludzką solidarność, a też - prawem wzajem­ ności - gotowość do jej świadczenia. Rozmowa daje wyraz tym nadziejom. Nawet w formie zredukowanej do jednowyrazowego pozdrowienia (ale przecież zakła­ dającego obustronność) jest nie tylko religijnym życze­ niem, by Bóg szczęścił, ale też niesie taki oto kom uni­ kat: znaleźliśmy się w nielicznym gronie śmiałków, wchodzących w groźne obszary, winniśmy sobie poma­ gać - tak jak ty możesz liczyć na mnie, tak ja liczę na ciebie. Postępujące oswajanie gór przyniesie oczywi­ ście banalizację wrażeń, konwencjonalizację komuni­ katu, a więc i stereotypowość powitań. Nie lekceważmy - my, przechodnie wydeptanych szlaków - elementów grozy, niewiadomego i nieprzewi­ dywalnego w percepcji pierwszych eksploratorów. Wszak „dzikość” była dla ich kartezjańskich umysłów sferą nie­ obliczalności.1 Kiedy 18 czerwca 1741 roku Anglik Wil­ liam Windham w towarzystwie ośmiu rodaków i pięciu miejscowych, z końmi jucznymi etc. wyrusza z ówczesnego „Chamougni” na lodowiec Montenvers (tam gdzie dziś wjeżdża się kolejką na M er de Glace; nawiasem mówiąc, jak okropnie to banalna jazda dzisiaj, a jakie wydarzenie towarzyskie przed kilkudziesięciu laty), to proszę sobie wyobrazić, że wszyscy Anglicy zabierają ze sobą pistole­ ty. Zawierająca rady i przestrogi relacja z tej eskapady w której obyło się bez strzelaniny - to bodaj pierwszy no­ wożytny podręcznik turystyki alpejskiej.2 Skądinąd an­ gielscy gentlemani długo jeszcze będą pionierami eksplo­ racji alpejskich - zrazu turystycznych, później ściśle wspinaczkowych, ale także intelektualnych, dostarczają­ cych języka pojęciowego do opisu nieoglądanych dotąd z tak bliska wysokogórskich pejzaży. Jednym z najpopularniejszych p ojęć będzie Burk e’owska kategoria estetyczna sublime - wzniosłości, przygniatającej potęgi, porażającej m aleńkiego czło­ wieka niezmierzonym ogromem. Góry stają się wy­ obrażeniem scenerii metafizycznej czy eschatologicz­ n ej: każą widzieć w sobie pierwszy stopień do tronu Najwyższego M ajestatu, przedsionek krain możli­ wych do odwiedzenia tylko przez wyzwolone z ciała dusze - ja k w malarstwie metafizycznych Am eryka­ nów, np. Fredericka C hurcha. Ukute przez Joh n a Ruskina określenie „góry — katedry św iata” powraca też 2. Przebieg wejścia na M ont Blanc od Chamonix i Les Houches 166 �lab/'êjt le'Retit P6nt, 'Chalelde.Cerro mw Pré V Siçy ; JaTannua .Vit* ... laHenjliére’ îs Tiembla^ Gens iß o in tu e . ie Planet : ,,y6ranges '/ d e s Faux_ W e sifia y e a u * 6 ellevartfe¿t le P e t it 'B é c h a r ie ^ ^ a n d e lîy s = té c h a rM ; ® |1 tochèKf e n d u e 1 -¿'^^i^^ArâWâ^llys mt^achat 2Ú¿ Co/ du M t Lâchât ^ ™ \1 f'Æêftw M Bd Vue Z) urier ->v ifls ôratidei j&s inf -- C o l de îft»„ TaB'envç bises ••V .->1 ■If Pian G la c ie r Rocher- l^ît/sne ' !îauis;A médeï ¡jsssés&iafl Wmesi �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY dobrze już wytyczonych i łańcuchami okutych szlakach. Jeśli nawet z takich zapisów dowiadujemy się, jak ówcześni reagowali na góry (czy raczej - w jakiej kon­ w encji je opisywali), to zupełnie nie wiemy, jak reago­ wali na obecność innych, napotykanych nieuchronnie na ścieżkach. Chyba że sami przyznają się do autocen­ zury w relacjach z takiego spotkania. N ie pow tarzam ich [juhasów] rozmowy, gdyż niewymownie przykre na mnie zrobiła wrażenie. J a sądziłem, że tutaj kał i występek nie przekroczy przez olbrzymie granity zbudow ane ręką B oga — lecz ja k okropnie rozczarow ała mnie rozmowa tych górali!... W ięc wy, moi miejscy panicze, nie zdołacie się pow ściągnąć ani na chwilę, aby nie roznieść waszego zepsucia n a ten biedny, ciemny lud, więc nie umiecie usza­ n ow ać jego niewinnej prostoty? - woła Lucjan Lipiński, lwowski notariusz, który dzielnie dał się przewieźć kil­ ku juhasom przez Morskie O ko (1860). W takiej świątyni nie może się znaleźć żadna n ie­ czystość, w tym kościele nie ma miejsca dla innowier­ ców. W razie spotkania - przemilczeć albo zapłonąć gniewem. Przynajmniej jeden taki gniewny tekst po­ 3. Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy w polskich litaniach wzniosłych wyrażeń: a to jako „Tatry — kościół św iatów ” (J. N. Kam iński), a to „chram tatrzański” (Zaruski), czy „swobody ołtarze”, świadectwa „wielkości Boga, nicości Stw orzenia” (Rautenstrauchow a). W powstających wówczas romantycznych z ducha opisach Tatr próżno by szukać opisów powitań z inny­ mi ludzkimi istotami. W góry jechano przecież po to, by zmierzyć się sam na sam z Przedwiecznym, spodzie­ wając się widoków z czasów dla oka ludzkiego niedo­ stępnych: Ja k iś nieład, coś do chaosu podobnego wkoło nas się rozlegało. Wszystko poprzew racane, zburzone, ja k ­ by nazajutrz po potopie. G óral z Bukowiny mówił, że tam ja k przed stworzeniem, mnie się zaś zdawało, że po skoń ­ czeniu świata tak będzie. Trzeba się też zachować tak, jakby doznało się osobistego spotkania ze Stwórcą a przynajmniej trzeba opisać swe wrażenia przez przy­ równanie do takiego spotkania: Wybiegłam, spojrzałam i padłam n a kolana, na twarz... oczy obu rękami przykry­ łam, jakbym odbicie Boga, a przynajmniej tron jego ujrza­ ła (oba fragmenty z opisu wyprawy Łucji Rautenstrauchowej do Morskiego O ka w 1839 r.). Ci, co donoszą o swych „uroczystych wrażeniach”, opisują to tak, jakby w góry wybrali się w pojedynkę i ni­ kogo tam nie spotkali. W takim pejzażu nie ma miejsca na innego. Tatry — to pustynia. Pustynia skalna — dzika, groźna i niebezpieczna - pisze Zaruski jeszcze w 1912 r., wyraźnie ślepy na setki ceprów, letników i kuracjuszy na zwolę sobie przypomnieć - chociaż wstyd, ale dziś, gdy dużo gorsze sprawki wychodzą, nie ma co drzeć szat, że tak myślał wielki Stanisław W itkiewicz i zapisał to w swej tatrzańskiej relacji, zgodnie uznawanej za n a j­ wybitniejszą w polskim piśmiennictwie. Zanim oddamy mu głos, przypomnijmy że W itkie­ wicz, który na pierwszych, wprowadzających stronach swojej opowieści bardzo trzeźwo pisze o góralach i ich mitologizowaniu przez ceprów, zmienia język, kiedy w opisie wstąpi na ścieżkę wiodącą w góry. Przemie­ niają się oni w bohaterów eposu (Homerem zostaje Sabała) związanych z górami tak, jakby ich wioski le­ żały pod Kościelcem czy Rysami; w nieskalanym oto ­ czeniu tym bardziej razi autora wtręt etnicznie obcy. Wszystko roztapia się w powietrzu, w blaskach, staje się czymś niepokalanie czystym, kryształowym... Oczy spoczywają w tej harmonii barw nikłych, przeźroczystych, pełnych światła. Bezludna, bezpłodna pustynia, zawalona ruinami świata, otulona w miękkie, fioletowe opary, traci swoją grozę i dzikość i leży pod naszymi stopami ja k ciche pogodne morze... Nagle na tle błękitów i opalów staje komiczna figura w ser­ daku na długim paltocie, w obwisłych, wlokących się spodniach. Zdejmuje kapelusz, kłania się, uśmiecha z odcieniem pokory, strachu i chęci przypodobania się, defiluje przed całą bandą w ciągłych umizgach i znika ja k widmo, zostawiając za sobą tro­ chę znajomego w dolinach zapachu. Skąd się tu wziął ten Zydek? Z kim przyszedł, za kim poszedł? Nikt nie wie. Trywialne, fantastyczne widmo, które w tejże chwili zaludni­ ło Zawrat całymi tłumami myszuresów, handlem, warchołem małomiasteczkowym, brudami, smrodem, kwestią żydowską... Zewsząd przez czyste otchłanie powietrzne zlatywały się brudne „cienie” i obsiadały wyobraźnię. Ten grzeczny Zydek przyszedł tu jak „cień nieprzyjaciela”, który zjawia się w „Wallenrodzie”, „aby krew mieszać w puchary wesela. Nareszcie zaczynamy się staczać z Zawratu (...) ”.3 168 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY W izerunek tego anonimowego Zyda - narysowany przez samego Witkiewicza, w pozie ni to franta, ni to miszigene - mógłby wejść do zbiorów Narodowej G ale­ rii Wykluczonych. zostaje poprawiona w skali indywidualnej (przez idealizację dzieciństwa, a zwłaszcza okresu płodowego ja ­ ko czasu beztroski, w opozycji do dorosłości) i wresz­ cie wymiar społeczny; w tym ostatnim idealność jest osiągana poprzez próby okresowej, obrzędowej realiza­ cji communitas —społeczeństwa równościowego, opar­ tego nie na dom inacji i grze ról w rygorystycznym po­ rządku, ale na wspólnotowej, wolnej koegzystencji osobowości.4 Przestrzeń Natury, przeciwstawionej skażeniom Kultury czy wynaturzeniom Cywilizacji, bywa również traktowana jako obszar idealny - i to zarówno w sys­ tem ach archaicznych, mimo całej ambiwalencji „dzi­ kości”, jak i w mitologiach współczesnych. Tylko w „czystym”, „nieskażonym” obszarze mogą się odbyć rytualne realizacje ideału. Z am knięta w rezerw atach N atura, chroniona przed eksploatacją i polucją, pozbawiona swej grozy przez n ad anie jej statusu „parku narodow ego” (a przecież p a r k nie może być wrogi człowieko­ wi - nie jest to groźny l a s) jest idealnym środowi­ skiem do realizacji współczesnego święta: niedzieli-weekendu, ferii, wakacji, a zarazem do wyretuszowania jego społecznej kondycji. Działa tu jakiś autom a­ tyzm czy raczej szczególny kulturowy przymus: znala­ 4. A le, w racając do górskich spotkań i pozdrowień, jeszcze raz: nie śmiejmy się z „rzekomej” grozy i „nie­ prawdziwej” pustki skalnych ścieżek. Przygoda Hansa Castorpa w śnieżycy pokazuje, jak łatwo w czarodziej­ skich górach ulec pokusie wyniosłej samotności, za którą z kolei trzeba błyskawicznie płacić - co najmniej wizją własnej śmierci albo popadnięciem w obłąkanie - i to będąc nie dalej niż pół godziny od hotelu So n ­ nenhof. Każde spotkanie z innym w górach odpędza grozę, każde pozdrowienie usuwa deprywację, przy­ wraca normalność. Zmieńmy jednak kontekst, w jakim patrzymy na zwyczaj, od którego oczekujemy odpowiedzi na pyta­ nie „dlaczego?”. Bo przecież zagrożenie nie jest jedy­ nym kontekstem, w jakim rodzi się wspólnota, której wyrazem są słowa powitania. Takie same konw encjo­ nalne pozdrowienia słyszy się przecież na bezpiecz­ nych, nizinnych szlakach. Zejdźmy z gór do nizinnej oazy Natury, do rezerwa­ tu przyrody, choćby takiego jak Chicontigue na atlan­ tyckim wybrzeżu U SA . Idylliczny krajobraz, raj nie tyl­ ko dla ornitologów, bo nieopodal jest odludna plaża dla nudystów, gdzie przywdziawszy strój Adamowy można w rócić do rajskiej kondycji. A na śródleśnych ścieżkach mijane starsze panie mówią nam radośnie hello! (jeśli nie zdążymy pierwsi) i choć można by wi­ dzieć w tym także po amerykańsku socjotechniczną prewencję - zapobieżenie incydentowi na odludziu, to przecież zasadnicze sensy i konteksty są inne. W takich sielankowych m iejscach, tak samo jak na trudnych drogach górskich, człowiek czuje powinność pokazania się od swojej lepszej, otwartej, nieegoistycznej strony. Dlaczego? W czasach minionych kilkanaście lat temu, kiedy z entuzjazmem konstruowaliśmy paradygmaty antro­ pologii symbolicznej, udzielałem sobie takiej oto cało­ ściowej odpowiedzi - znajdując dla zachowania m iej­ sce w pewnym systemie. D la zrozumienia ludzkich za­ chowań symbolicznych kluczowe znaczenie ma fakt, że odnoszą się one z reguły do wyobrażeń o stanie ide­ alnym, który albo jest zupełnie niemożliwy (jako mi­ tyczny, rajski), albo nie występuje na co dzień (jest trudny do urzeczywistnienia); jest on jednak postulo­ wany i symbolicznie odtwarzany, zwłaszcza w sytu­ acjach obrzędowych początków i święta. Ów stan ide­ alny ma różne, acz przenikające się płaszczyzny i wyra­ żany jest w kilku wzajemnie wymiennych i uzupełnia­ jących się kodach. M a swój wymiar stricte mitologicz­ ny (obrazy złotych czasów, które istniały i/lub nastą­ pią), dalej wymiar osobniczy, gdzie ludzka kondycja złszy się w naturalnej przestrzeni (w czasie świątecz­ nym) wracamy do swej naturalnej/idealnej kondycji: kiedy ustaje obowiązek pracy, podległość i opresja 4. 169 Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY społeczna, wtedy zmniejszają się też dystanse między­ ludzkie, rodzi się poczucie wspólnoty. W itanie, po­ zdrawianie, uśmiechy. 5. Rozważania takie jak powyższe prowadzą do dwóch równie uzasadnionych, choć w zasadzie odległych punktów dojścia. W witaniu się można widzieć zarów­ no reakcję na zagrożenie, jak też demonstrację rado­ snej, idealnej wspólnoty. Czy te wyspekulowane kon­ kluzje można sprawdzić w trakcie obserwacji etnogra­ ficznej, która przyznałaby rację którejś z dwóch hipo­ tez, a zarazem przydała ustaleniom więcej realności? N ic nie stoi temu na przeszkodzie. Wybierzmy się na M ont B lan c i zobaczmy, w jakich m iejscach po drodze ludzie będą nam mówili bonjour (turyści niefrancuskojęzyczni - z reguły hello!). Z Cham onix dojeżdżamy kilka kilometrów do Les Houches, skąd podchodzimy stromą leśną ścieżką, m ając po lewej ręce erozyjne leje Arandellys. Wąsko tu i cienisto, prawie nikt nie schodzi, raz czy drugi trzeba coś powiedzieć przy mijaniu - inne zachowanie byłoby tak niekulturalne, że aż nienaturalne. Nocleg jeszcze w lesie, ale rano już po krótkim marszu otwie­ ra się widok na szczyty. Ścieżka dochodzi wkrótce do torów kolejki, która kilkaset metrów dalej, na stacji końcowej (to dopiero 2372 m) wyrzuca z siebie tłu­ mek tych, dla których jest to maksymalna osiągalna 5. bliskość Białej Góry. I tu właśnie, dwadzieścia metrów od stacyjki, zaczyna się wysyp bonżurów. Rodzice z młodzieżą, ładne panie - a więc konieczne słowo po­ witania, drobna mimika ust. Ścieżka wkrótce pustoszeje, zaczynają się suche zbocza Rognes, a u ich kresu pusty kamienny baraque forestiere —nie wiadomo dlaczego forestiere, skoro gra­ nica lasu daleko poniżej. Ktoś tu będzie nocować, trze­ ba trochę porozmawiać i iść dalej, do schroniska pod szczytem Tete Rousse. Poranne wyjście odbywa się jeszcze po ciemku. Przez śniegowe pole lodowca (w rozstawionych tu nam iotach ktoś jeszcze śpi) kie­ rujemy się ku osławionemu W ielkiemu Kuluarowi, który trzeba przetrawersować. Gdy piszę te słowa, m ając już to przejście za sobą, nie umiem obiektywnie scharakteryzować stopnia je ­ go ryzykowności. O to co mówi kompetentny autor: Szacuje się, że na samym tylko M ont Blanc straciło do tej pory życie ok. 7000 ludzi (...) D użą ich liczbę pochłania osławiony trawers w skroś wystawionego na lawiny k a ­ mienne wielkiego kuluaru Aiguille du G oû ter n a grani G oûter-Bosses. I to pom im o założonych w tym miejscu lin poręczow ych [nieprawda, żadnych poręczówek tu nie ma - JS W ]. Przewodnicy nazywali ten trawers „rosyjską ruletką”, z trudnymi do uniknięcia kamieniami, które czę­ sto i w nieprzewidziany sposób ze świstem spadają w dół.5 Dlatego właśnie jesteśmy tu o świcie, kiedy kam ie­ nie są jeszcze przymarznięte i ryzyko bombardowania mniejsze. Dużo groźniejsza niż później w ciągu dnia Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy jest za to półka, którą prowadzi przejście - oblodzona, wąska, grożąca zsunięciem się w dół; po raz pierwszy naprawdę przydają się czekan i raki jako nieodzowne ekstensje ostrożnie operujących kończyn własnych. Nikogo tu jeszcze nie ma, więc nie istnieje problem witania się, ale każdy jest zbyt skoncentrowany na wła­ snych ruchach, by zważać na innych. Dopiero na skal­ nej grzędzie po drugiej stronie żlebu, wyprowadzającej pionowo w górę, ale ubezpieczonej łańcuchami, można odetchnąć, czując się jak na Orlej Perci. N a szczycie, czy raczej na skalnej krawędzi schronisko pod Aiguille du Goûter, a wokół niego przedpołudniowy ruch. Nie oczekujmy powitań, kiedy kręcimy się wokół, ale kiedy już wyruszymy po posiłku w dalszą drogę, znów przez lodowcową połać, to kilkakrotnie miniemy wracają­ cych z przechadzki po lodowcu, odwzajemniając ich jednowyrazowe pozdrowienia i uśmiechy. Długa droga przez łagodnie wznoszącą się śniegową pustać. Zanocujemy z konieczności w ostatnim przed szczytem możliwym punkcie, schronie Vallota (4347 m ). Ta bezzałogowa aluminiowa puszka o arktycznej konstrukcji smagana jest huraganowym wiatrem, któ­ rego do wnętrza nie wpuszcza specjalne wejście-śluza. W środku są już jacyś Niemcy, którzy z satysfakcją fo­ tografują to chyba najbrudniejsze pomieszczenie Euro­ py: sterty puszek, papierów, stare i brudne materace. W ielu tu się zatrzymuje, a nikt nie wynosi po nich śmieci - można się pośmiać z niedbalstwa Francuzów. 170 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Nad ranem, jeszcze po ciemku wyruszamy na ostat­ ni etap. Podejście szczytową granią to najpiękniejszy chyba epizod wyprawy. Kilkuosobowe grupki połączo­ nych liną wspinaczy majaczą jak kolumny duchów. Z daleka widać tylko światełka czołówek - robaczki świętojańskie posuwają się powoli do góry. Wszyscy idą uważnie po krawędzi, na której byłoby stromo jak na dachowej kalenicy, gdyby nie gruba warstwa śniegu, w której wydeptujemy bezpieczną, głęboką ścieżkę. N a wierzchołku jest już zupełnie jasno. Krótki triumf, jakieś okrzyki, zdjęcia, ale każdy woli sam pa­ trzeć na panoramę szczytów i cieszyć się sukcesem. Zresztą wiatr głowę urywa, a ona przecież i tak trochę boli na tej wysokości. A zatem - by odpowiedzieć na pytanie z tytułu nikt nikomu nie mówi bonjour na M ont Blanc. Podob­ nie w pospiesznym zejściu, kiedy wszyscy chcą szybko znaleźć się na dole, bo najgorsze, co się może przyda­ rzyć, to załamanie pogody na lodowcowych połaciach bez punktów orientacyjnych, a do tego poprzecina­ nych niżej szczelinami. I znów schron Vallota, znów ostrożne wnioski. A więc, kiedy znajdujemy się na bar­ dziej empirycznym poziomie badania, bliżej rzeczywi­ stości, to dostrzegamy, że ludzkie zachowanie i działa­ nie (każdorazowa realizacja danego zwyczaju, jego praktykowanie) uwarunkowane jest zupełnie innymi względami, niż to się wydawało, kiedy patrzyliśmy z odleglejszej, idealizującej i spekulatywnej perspekty­ wy. Chciałoby się powiedzieć, że psychologia triumfu­ je wtedy nad etnologią. Może zresztą te konkretne determinanty nie unie­ ważniają tam tych ogólnych, ale trzeba uczciwie odno­ tować, że górskie powitania nie wypadają ani w chwi­ lach zagrożenia, ani w m om entach podziwu dla natu­ ry (w obu tych sytuacjach człowiek koncentruje się na sobie), ale przy spotkaniach przelotnych i migawko­ wych. Nie wynikają z głębokich doznań, ale są sposo­ bem reagowania na przygodność - sytuację dość dylematyczną i wymagającą arbitralnej decyzji. Jej niedogodność polega na tym, że w warunkach otaczającej pustki każde, nawet przelotne zetknięcie z innym człowiekiem nabiera charakteru spotkania. ktoś go fotografuje, a więc zdawkowe półuśmiechy. Podobnie parę razy przed samym dojściem do schroni­ ska, w którym można sobie wreszcie pozwolić na obia­ dowe rozluźnienie. Potem, w stromym zejściu skalną grzędą, nie ma się ochoty odzywać do nieporadnych a panikujących mło­ dych Amerykanek, przypinających się krótką uprzężą do każdego kawałka metalu na tej śmiesznie łatwej drodze, bo w głowie ma się jedno: jak będzie wyglądać trawers kuluaru? Jest popołudnie, kamienie mogą spa­ dać często-gęsto. Czy uratuje przed nimi kask albo zręczne uchylenie ciała? Odpowiedź - zdecydowanie negatywną - otrzymu­ ję natychmiast. A kurat kiedy doszedłszy do wylotu ścieżki wyglądam zza grzędy w pionowy lej żlebu, prze­ latuje tamtędy istna torpeda - wielki blok skalny, któ­ ry pędzi na dół długimi susami, odbijając się co kilka metrów od ścian. Jedyna nadzieja, że teraz będzie spo­ kój przez kilkadziesiąt sekund potrzebnych na szybkie przejście ścieżki, o tej porze dnia już odtajałej i wydep­ tanej. Nie ma mowy o odzywaniu się do kogokolwiek przed i po przejściu. Po drugiej stronie następuje od­ prężenie, bo dalej nie ma już zagrożeń. Chyba sporo osób przeżywa te kilkadziesiąt sekund jako rozpaczliwy skok skazańca - jeśli się udało, to trzeba gnać dalej, nie oglądając się za siebie. Tak przynajmniej myślę pa­ trząc na niemałą ilość markowych czekanów, zosta­ wionych - najwyraźniej przez zapomnienie - w m iej­ scu, gdzie wszyscy zdejmują i chowają niepotrzebny już sprzęt. Sam też zmykam, nie odzywając się do nikogo. Nieznajomy staje się na chwilę kimś fizycznie bliskim, wręcz jedynym, trzeba więc to odnotować, wejść z nim w relację, przywitać. W gruncie rzeczy niewiele różni się to od przygodnych sytuacji, których pełno na co dzień: w windzie, w przejściu, przy stole. Powstają­ cą tam mikrorelację społeczną można albo milcząco zi­ gnorować, albo zdawkowo zaakcentować jakimś lako­ nicznym komunikatem: dziękuję, przepraszam, bon appetit, oops itp. Ogólnie przyjęte standardy kulturalności przecinają ten dylemat, kierując się także pew­ ną psychiczną ekonomią: ma więcej sensu uśm iech­ n ąć się raz, zdawkowo, do współtowarzysza w windzie niż przez cały czas patrzeć na czubki własnych butów. Kultura każe nam akcentow ać społeczny wymiar ta ­ kiej sytuacji, choć wygodny egocentryzm wolałby go zignorować. W itanie się ma związek z odbiorem danej sytuacji jako społecznej, nawet w kategoriach pewnej powin­ ności. Dlatego zawsze powiedzą nam bonjour rodzice z dziećmi, dbali o należyte ich wychowanie oraz ładne panie i aspirujący nowicjusze, ceniący poprawność form bardziej niż stare wygi. Wiąże się też ono z uznaniem danej sytuacji za re­ lację międzyludzką, międzyosobową, a nie za frag­ m ent bezosobowego tłumu. Istnieniem takiego percepcyjnego rozróżnienia tłumaczyłbym fakt, że nie ma zwyczaju pozdrawiania się i dziękowania np. sąsiado­ wi z krzesełka na wyciągu narciarskim (zupełnie nie spotyka się go w przeludnionych stacjach alpejskich, błyskawicznie zanika też w Polsce). A za to na pewno przywitają się przy mijaniu osoby na nartach biego­ 6. wych w podwarszawskim lesie. Nie ma wtedy wysoko­ górskiego poczucia wartości współczłowieczeństwa na bezludziu, ale jest chwilowe doznanie wspólnoty n ie­ licznych pasjonatów, może coś więcej niż zdawkowy żeton savoir vivreu. Przy wszystkich oczywistych niedostatkach powyż­ szej relacji, mimo umowności przyjętej „procedury ba­ dawczej”, można chyba zdecydować się na jakieś 171 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY 7. 8. A może jednak zachowania zdawkowe - traktuję już to słowo jak termin techniczny, oczywisty i zrozu­ miały, choć, o ile wiem, nikt go dotąd w antropologii nie używał - ukrywają jakąś głębszą tajemnicę? Może coś jest w nich zapisane jakimś starym, nieczytelnym pismem, zrozumiałym tylko dla etnologa? Amerykański folklorysta A lan Dundes podpowiada nam - na marginesie swej większej pracy o wierzeniach na tem at płynów i wilgoci jako istoty życia - by zwró­ cić uwagę na funkcjonujące do dziś w różnych trady­ cjach europejskich wyrażenia i życzenia, wypowiadane w trakcie zbiorowego posiłku.6 Zadajmy zatem pytanie, dlaczego siadając do stołu albo na widok jedzących mówi się enjoy your meal, bon appetit, buen provecho, G uten Appetit, smacznego, prijatnogo apetita itp. N a początek wywodu należy przypomnieć sformu­ łowaną przez George’a Fostera (od którego wychodzi Dundes) koncepcję istnienia w m entalności tradycyj­ nej w różnych kulturach europejskich takiej oto „idei ludowej”: przekonania, że w świecie jest tylko ograni­ czona ilość dóbr, z czego wynikała obawa, iż każdy obiekt, który żywi się, wzrasta i rozwija, czyni to n ie­ Ale zgódźmy się, że nie żyjemy już w czasach, do których stosowałyby się takie fo lk ideas. Jaki jest zatem najbardziej współczesny, ch cąc-n iech cąc supernowo­ czesny i ponowoczesny kontekst zwyczaju alpejskiego witania? Jego tłem i sceną są przecież nie tylko Alpy bezlud­ ne, ale w równej mierze Alpy społeczne, cywilizowane, wręcz coraz bardziej ukulturowione. Historii owego odwiecznego procesu nie da się w tym miejscu nawet zarysować, ale przynajmniej uporządkujmy parę oczy­ wistości. Naturalny pejzaż Alp poddany jest od wieków pro­ cesowi przemiany w pejzaż kulturowy. Gdyby pisać h i­ storię ludzkich prac i środków materialnych, którymi przekształcano góry, to za symboliczny początek moż­ na by przyjąć ów sławetny ocet winny, który służył Hannibalowi do kruszenia skał w pochodzie na Italię. W późniejszych epokach byłyby to kilofy i rozliczne in ­ ne narzędzia drążących sztolnie górników kruszco­ wych, alchemików i poszukiwaczy skarbów.7 Chętnie przeczytałbym dzieło, sumujące w antropologiczny sposób wielkie opus późniejszych czasów: udostępnie­ nie gór poprzez sieć dróg z imponującymi tunelami, gi­ gantyczne roboty hydrotechniczne, tworzenie kolosal­ nej infrastruktury narciarskiej i turystycznej, zabezpie­ czeń antylawinowych itd. Kogo mianować symbolicznym patronem tych przedsięwzięć? Dajmy spokój Hannibalowi i jego sło­ niom; Alpy były dla niego tylko przeszkodą, a nie ce­ lem, acz zapiszemy mu na plus, że wybrał sobie na uchronnie kosztem innego, sąsiedniego obiektu, od­ bierając mu tę siłę. Stąd biorą się wierzenia w niepo­ wodzenie siewu wspólnie rozpoczynanego przez dwóch siewców, złego wpływu płodu na niemowlaka w rękach ciężarnej, wspólnie rozpoczynanej kon­ sumpcji. N a tej właśnie zasadzie, powiadają Foster i Dundes, wspólne jedzenie musiało - w przekonaniach tra­ dycyjnych - grozić nierównym korzystaniem z ograni­ czonych dóbr. (Czytelnik, którego nie przekonuje taka teza, niech łaskawie przypomni sobie duży materiał Frazerowski w Złotej gałęzi o magicznych zagrożeniach w trakcie wspólnego jedzenia i sposobach jego unika­ nia). Jednym z nich stała się słowna deklaracja dobrej woli -wypowiedziane głośno życzenie, aby współbie­ siadnikom jedzenie też poszło na zdrowie, tym bardziej obowiązujące gdy jest się niejedzącym - a więc poten­ cjalnie najbardziej zawistnym - świadkiem, np. prze­ chodzącym obok stołu. Takim świadkiem jest - jak zauważa Foster - przejście piękne Cham onix. To zresztą pewnie tylko legenda: dziś przyjmuje się raczej, iż przeprawiał się ze swymi zwierzętami przez Alpy Kotyjskie, chyba poko­ n ując przełęcz pod Petit M ont Cenis, a zresztą jest tych hipotez bodaj około trzydziestki. Może zatem cofnąć się - korzystając z odkrycia sprzed 12 lat na przełęczy ponad doliną Oetztal, na sa­ mej linii austriacko-włoskiej granicy - do epoki brązu i postawić na piedestał owego znakomicie zachowane­ go w lodzie osobnika, który nie wiedzieć po co polazł w wieczny śnieg, na wysokość 3 2 0 0 m? Zadziwiający ten epizod ma zapewne prozaiczne wyjaśnienie: skoro ów Oetzi został tam zabity (a ma ranę w plecach), to pewnie w napadzie - może przy próbie zagrabienia wy­ pasanych tam owiec. Pasterstwo owiec, bieda i rzadkie zaludnienie - h i­ przede wszystkim podający do stołu, czyli w lokalach kelner. To on stanowi zagrożenie, a jednocześnie to je ­ go pozbawiają osoby jedzące magicznych mocy wzro­ stu. Musi mu to zostać wyrównane. Czym? - Napiw­ kiem! Nie przypadkiem w różnych językach słowo to odwołuje się do okoliczności, że za te pieniądze kelner ma sobie kupić coś do picia. Mogą to być, co znamien­ ne, różne płyny: ogólnikowo Trinkgeld, propine, gorgeta, napojnica, niskoalkoholowo pourboire, zgoła bezalko­ holowo na czaj, czajewyje (dieńgi). Proponowany jest napitek, bowiem to właśnie płyny stanowią (co ilu­ struje oddzielnie Dundes) pierwiastek życia. storia ludzkiej penetracji Alp symbolicznie zaczyna się od tych motywów i będzie stać pod ich znakiem aż do współczesnej inwazji masowej turystyki. Pochodzący z biednej tyrolskiej wioski Reinhold Messner powtarza do znudzenia w swej najnowszej książce, zawierającej przemyślenia zrodzone w czasie spotkań z góralami wszystkich kontynentów, że jego dzieciństwo upływa­ ło w warunkach niewiele różniących się od życia Szer­ 172 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY pów, Dardów i Kalaszów - stąd tak dobrze się z nimi porozumiewa. Wszędzie w górach widzi to samo para­ doksalne zjawisko: coraz dalsza eksploracja turystycz­ na, a jednocześnie regres demograficzny i ekologiczny - obniżanie granicy stałego osadnictwa, porzucanie trudnego i ryzykownego pasterstwa, wyludnianie wsi powodowane odpływem do pracy we wchłaniającym wszystkich przemyśle turystycznym.8 Chyba nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele zmian jest owocem dopiero ostatniego półwiecza. Jeszcze w 1949 r. wioska Saas Fee, dziś masowo uczęszczany kurort niedaleko Zermatt, była połączona ze światem jedynie ścieżką dla mułów, a jej drewniane domy na przedwojennych zdjęciach naprawdę przypominają Nepal albo Bałkany. Z drugiej strony trzeba też pamię­ tać, na co w tych domach można było - paradoksalnie - natrafić. Opowiadał profesor Dynowski, jak to kie­ dyś, jeszcze przed wojną, wszedł do takiej chaty (trzech groszy byś, synu, za nią nie dał) , z której dochodził mia­ rowy terkot, a w środku brodaty góral na nożnej tokar­ ce wyrabia kółka zębate do zegarków - pewnie na zle­ cenie jakiejś niezbyt renomowanej firmy. Historyka m entalności trzeba by pytać, jakie znaczenie dla naro­ dzin szwajcarskiego zegarmistrzostwa miała prote­ stancka akuratność i szacunek dla czasu u górali oko­ lic Genewy; etnograf doda, że innym owocem tych po­ staw było też koronczarstwo albo wyrób pozytywek idealne zajęcia na długie zimowe miesiące. Powie ktoś, że to anegdoty i jednostkowe przykła­ dy. A le co innego może stwierdzić turysta, któremu jednostkowe spostrzeżenia układają się stale w ten sam wzór: supernowoczesne dodatki na archaicznym podłożu. Przecież nadal spotyka nawet na wysokości u podstaw szczytu - o geologicznych początkach, n a­ stępne o przyrodzie i o żywych istotach, a na samym wierzchołku - najbardziej wzniosły i ogólnikowy. Peł­ na uniwersalność, do tego w czterech językach: po francusku, niemiecku, angielsku i japońsku. Pobyt w górach najwyraźniej wzmaga zapotrzebo­ wanie na mistykę. W idać to zwłaszcza w kurortach po włoskiej stronie Alp, gdzie księgarnie zawalone są lite­ raturą na tem at lokalnych, co bardziej tajem nych ry­ tuałów (przebierańcy, demonologia, karnawał), ale też mistyki Tybetu, hermetycznych mitologii gór - od ezoteryczno-himalaistycznych zainteresowań twórców SS po opracowania na tem at mistycznych krain: Szambhali, Shangri-la i Agarthy. Tam - w księgarniach trzeba więc badać dzisiejszą duchowość, a potem już konstruować nową definicję kultury, która zastąpi sta­ re, Tylora czy Malinowskiego: kultura jest to system sposobów używanych do produkcji, a przede wszyst­ kim sprzedaży i dystrybucji dóbr. Skończyły się czasy kiczowatych posągów świętych, takich jak strasząca wielkością złota Madonna na uczęszczanej przełęczy M onte Moro ponad Macugnagą. Zamiast popularności miejsca to właśnie jego niedostęp­ ność kwalifikuje do wystawienia tu pomnika. W skałach Congo Star, trudnego szczytu wspinaczkowego wznoszą­ cego się ponad M er de Glace, na skraju przepaści stanę­ ła pięciometrowa sylwetka z lśniącej w słońcu nierdzew­ nej stali - rozkrzyżowana postać, puszczająca ręką ni to 3200 m te same co za czasów hom o tyrolensis owce, ty­ le że wszystkie one mają w uszach plastikowe trójkąty identyfikacyjne z kodem kreskowym. Zarządzają tym pewnie wielkie koncerny, D anone czy Bridel, i niedłu­ nowej estetyzacji Alp? Ja zaryzykuję tylko spostrzeże­ nie, że nawet umieszczana w alpejskiej scenerii rekla­ ma (billboardy, plakaty z luksusową biżuterią, zegarka­ mi, słodyczami) powoduje jakieś odwrotne niż to do­ tąd przyjmowano konsekwencje. To nie góry dodają atrakcyjności reklamowanym na ich tle dobrom kon­ sumpcyjnym - to raczej atrakcyjność tych dóbr prze­ nosi się na szczyty, w scenerii których są eksponowane (reklam ow ane na sta cja ch k olejek, wystawiane w sklepach o najlepszej lokalizacji, z górskimi widoka­ mi w tle). Czekolada z regularną piramidą M atterhornu na samolot, ni to ptaka; umieszczono ją w miejscu niedo­ stępnym, a nawet niewidocznym dla nikogo poza za­ awansowanymi wspinaczami (droga T D + ). Jakiego teoretyka ponowoczesności prosić o celną charakterystykę zjawisk, które składają się na proces go przyjdzie dzień, kiedy geostacjonarny satelita b ę­ dzie odczytywał te kody i komputerowo kierował ru­ chem stad. Duchowa kulm inacja procesu kulturowego podbo­ ju środowiska naturalnego to umieszczanie w górach materialnych rekwizytów kultu. Tu zamyka się n aj­ większe koło historii - od liczących 20 tysięcy lat enig­ matycznych znaków w Val Cam onica i tylu innych m iejscach w Alpach, przez kaplice w m iejscach daw­ nych, przedchrześcijańskich kultów i górujące nad do­ linami krzyże, po nowoczesną sztukę na szczytach. D o­ znania duchowe w górach wspomagane były zawsze scenografią religijną - dziś przyjmuje ona coraz czę­ ściej postać pozakonfesyjną, abstrakcyjną. Wzdłuż drogi na szczyt Roterrothorn niedaleko Zermatt stanął ostatnio zespół pięciu takich nowoczesnych quasi-kapliczek - obiektów kontemplacyjnych. N a m etalo­ wych stojakach umieszczono kolorowe szklane tafle, a do nich krótkie natchnione teksty - enigmatyczne, ale w czytelnym, wstępującym porządku: pierwszy, opakowaniu dodaje szlachetności tej bardzo przecież kamienistej i lawiniastej górze, która dzięki niej staje się łatwiejsza do przyswojenia. W szechobecne wize­ runki szw ajcarskich zegarków, nastaw ionych na uśm iechniętą godzinę 10.09, w ielokrotnie na plaka­ tach reklamowych powiększone i przez to bardzo su­ gestywne, jeszcze przydają takim szczytom gracji. Zwłaszcza, gdy są to marki takie jak Breguet, Blancpain czy V acheron-C onstantin (by spośród najbar­ dziej ekskluzywnych wymienić tylko te, które założo­ no w osiemnastym stuleciu; wszak Bregueta nosił Oniegin, aczkolwiek wykonanego jeszcze w Paryżu, 173 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Przypisy przed przeniesieniem firmy do doliny Joux w szwaj­ carskiej Jurze). Związane z nimi wyobrażenia punktu­ alności, niezawodności i wyrafinowania przenosimy na otaczający pejzaż, oplatając go - niczym szczyt K-2 poręczówkami na słynnym zdjęciu, ilustrującym hasło ekologów „Uwolnić góry” - siatką skojarzeń oswajających, odbierających mu dzikość i nieprzewidywalność. Tylko człowiek z charakterem Diogenesa nie ulegnie presji tych ikon elegancji i nie zauważy, że podnoszą one status przyjeżdżającego, dodają wykwintności całem u pobytowi, więcej - uszlachetniają same Alpy. 1 M. Oelschlager, The Idea o f Wilderness, New Haven 1995 2 W. Windham, A n Account o f the Glaciers or Ice Alps o f Savoy, London 1744 3 4 S. Witkiewicz, N a przełęczy, Warszawa 1891, s. 147 J. S. Wasilewski, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989 5 G. Hattingh, Najpiękniejsze drogi wspinaczkowe świata, Katowice 6 A. Dundes, Wet and Dry, the Evil Eye. A n Essay in Indo-Europe­ 2000, s. 82 an and Semitic Worldview (w:) Interpreting Folklore, s. 102-105, Bloomington 1980 7 Warto przypomnieć uroczą rozprawkę Jacka Kolbuszewskiego Skarby króla Gregoriusa, Katowice 1971 oraz zbiór studiów Józe­ fa Szaflarskiego Poznanie Tatr, Warszawa 1972. Niedoścignio­ Góry robią się coraz bardziej eleganckie - i tego sa­ mego oczekują od wszystkich tych, którzy w ich oto ­ czeniu się znaleźli. Za pobyt każą płacić nie tylko pla­ stikową kartą, ale też zdawkową m onetą dobrego wy­ chowania. nym w swej erudycji studium postrzegania gór pozostają oczywi­ ście Góry niewzruszone. O różnych wyobrażeniach przyrody w dziejach nowożytnej kultury europejskiej Jacka Woźniakowskie­ go (Warszawa 1974). 8 R. Messner, Bergvoelker. Bilder und Begegnungen, Muenchen 2001 Afganistan. W drodze do Jalalabachu. Fot. A nna Beata Bohdziewicz 174 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4b84bb1d0dbc6e2f89323a6be3dcb1.pdf 76f942e8084a8b93ac4672ba62e36902 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3272 Title A name given to the resource Wegetacyjny sens kolędowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domańska-Kubiak, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Domańska-Kubiak WEGETACYJNY SENS KOLĘDOWANIA I. Wegetacyjny sens chodzenia po kolędzie Wegetacyjno-agrarny ii jednocześnie zaduszkowy sens świąt Bożego Narodzenia zdaje się nie ulegać w ą t ­ pliwości. Udowadniano to wielokrotnie, w s k a z u j ą c na takie elementy, j a k słoma rozścielana na podłodze i sia­ no na stołach i ł a w a c h , obrzucanie się ziarnem, w n o ­ szenie s n o p ó w do izby, c z ę s t o w a n i e b y d ł a resztkami z uczty i o p ł a t k i e m , zawieszanie wiecznie zielonej podlaźniczki, wprowadzanie do izby w o l u l u b konia, sma­ ganie i wreszcie „ z a k l i n a n i e urodzaju" czyli chodzenie po kolędzie. O zaduszkowym charakterze świąt zdaje się ś w i a d ­ czyć palenie ognia, podawanie potraw w i g i l i j n y c h typo­ w y c h dla uczt pogrzebowych i zaduszkowych, zakaz s p r z ą t a n i a ze stołu po kolacji w i g i l i j n e j , zostawianie wolnego miejsca przy stole, zakaz g w a ł t o w n e g o wsta­ wania, siadania itp., zapraszanie p r z o d k ó w na ucztę, w y j ą t k o w a w r ó ż e b n o ś ć dnia wigilijnego — tzn. odpo­ wiednie w r ó ż e n i e o m a ł ż e ń s t w i e , o urodzaju, o pogodzie, o powodzeniu i hodowli. J. St. B y s t r o ń powiedział: „ P r z y p u s z c z a ć należy, że w terminie t y m obchodzono w czasach p o g a ń s k i c h dwa wielkie święta, a mianowicie agrarne, m a j ą c e na celu utrzymanie wegetacji rolnej przez okres zimowy i za­ duszkowe, m a j ą c e z n ó w zadanie n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z duszami z m a r ł y c h " . P o w i ą z a n i e tych d w u świąt, a r a ­ czej dwa oblicza jednego ś w i ę t a m a j ą swoje logiczne uzasadnienie. Dusze p r z o d k ó w , k t ó r z y powrócili do zie­ mi, n a b r a ł y z tego powodu charakteru chtonicznego, sta­ ły się opiekunami rolnictwa i dawcami u r o d z a j u . Cała więc o b r z ę d o w o ś ć Bożego Narodzenia została p o d p o r z ą d ­ kowana bardzo w a ż n e m u celowi — zapewnieniu płod­ ności ziemi, z w i e r z ę t o m i ludziom, celowi od k t ó r e g o zawsze zależało istnienie człowieka jako jednostki i j a ­ ko gatunku. Logicznym i z r o z u m i a ł y m jest więc, że ta­ kie znaczenie powinno mieć k o l ę d o w a n i e , oraz chodze­ nie z kozą czy i n n y m i maszkarami. Odbywa się to w okresie 24 X I I — 6 I , z t y m , że najczęściej jed.^e_o t y l k o dnia, n p . w wigilię, drugi dzień świąt Bożego Na­ rodzenia, wigilię Nowego Roku, w; gil:ę Trzech K r i l i lub nawet wtorek zapustny. 1 2 : П. 1. Grupa z kozą, Rudawa, w o j . krakowskie. Maski w y k . 12-letni S. W i ś n i e w s k i 1 �Ś m i e r ć i zmartwychwstanie kozy zdaje się obrazo­ w a ć zamarcie przyrody na zimę i jej p o w r ó t do życia na wiosnę. Można to t r a k t o w a ć z jednej strony jako ujawnienie tajemnicy ż y c i a , a z drugiej jako p r ó b ę pobudzenia przyrody na zasadzie magii „ p o d o b n e czyni podobne". Dużo w y r a ź n i e j w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e o b c h o d ó w kukiera w Bułgarii. Kukier ubrany jest w o d w r ó c o n y kożuch, rogi i dzwonki (dotąd tam samo jak koza). O d ­ w r ó c o n y k o ż u c h nosi jako symbol dostatku, rogi — sym­ bol płodności; znaczenie dzwonka będzie w y j a ś n i o n e później. K u k i e r ma ponadto przyczepiony olbrzymi drewniany i czerwony fallus, aby nie było w ą t p l i w o ś c i co do charakteru tej postaci. Symuluje on k o p u l a c j ę z „ b a b ą " , a n a s t ę p n i e „ b a b a " symuluje ciążę i poród, po­ tem kukier zostaje w p r z ę g n i ę t y do radia i orze. Nagle pada i umiera, po p e w n y m czasie wstaje i wszyscy cie­ szą się, ż e ż y j e . Rytualna kopulacja czy t y l k o jej udawanie była uprawiana przez wiele l u d ó w na c a ł y m świecie w celu pobudzania sił przyrody. Mieściła się w k u l t a c h w i e l u bóstw agrarnych, jak Astarte czy Afrodyta. Dodatkowo symulowanie porodu, a zaraz potem o b r z ę d o w a orka miały z m u s i ć ziemię do rodzenia zbo­ ża, tak samo jak kobieta rodzi dziecko. W k o ń c u śmierć i zmartwychwstanie kukiera p o k a z y w a ł y niezmienny po­ r z ą d e k ś w i a t a i budziły n a d z i e j ę , że roślinność z a m a r ł a tylko czasowo. Trudno' chyba o bardziej ewidentne po­ budzenie płodności przyrody. O specyficznym znaczeniu kozy świadczy też ś p i e w a n a podczas o b c h o d ó w pieśń: 5 e I I . 2. Bocian z j a d a j ą c y słomę, co ma z a p e w n i ć urodzaj, Poraj, gm. Gorzkowice, w o j . piotrkowskie K o l ę d o w a n i e bez p r z e b r a ń a t y l k o z g w i a z d ą lub szopką znakomicie omówił Piotr C a r a m a n . P r z y t o c z y ł wiele kolęd ś p i e w a n y c h dla gospodarza, dla gospodyni, panny, wdowy, młodzieńca etc, w k t ó r y c h zawarte jest życzenie wszelkiej p o m y ś l n o ś c i . Szczególnie kolędy skierowane do gospodarza i gospodyni m ó w i ą o p e ł n y c h stodołach, obfitych plonach, r o z m n a ż a n i u się wszystkich z w i e r z ą t . Często o p o w i a d a j ą one o tych p o ż ą d a n y c h w y ­ darzeniach w trybie dokonanym, że zboże już zwiezio­ ne, a k o b y ł k a porodziła p a r ę ź r e b i ą t etc. . Ciekawe jest, że w t y m okresie wszystkie z w i e r z ę t a gospodarskie m o ­ gą być w ciąży, a więc życzenie, aby rodziły bliźnięta jest j a k najbardziej na czasie. Można więc t r a k t o w a ć te k o l ę d y jako zaklinanie urodzaju. Inaczej w y r a ż a j ą te same treści k o l ę d n i c y chodzący z maszkarami: kozą, turoniem, niedźwiedziem, żura­ wiem, bocianem, koniem czy kogutem. Odmian tego „ c h o d z e n i a " jest wiele, m o ż e naraz w y s t ę p o w a ć jedno z w i e r z ę lub k i l k a z nich w dowolnych połączeniach, z t y m , że koza i t u r o ń nigdy nie w y s t ę p u j ą razem, a zda­ je się, że koza jest późniejszym wcieleniem turonia. Wanto podkreślić, ż e wszystkie wymienione z w i e r z ę t a są w wierzeniach tak czy inaczej z w i ą z a n e z p ł o d n o ś ­ cią, a część z nich (niedźwiedź, kogut, koza) powraca z n ó w na obchód c h a ł u p na Wielkanoc, święto k t ó r e od dawna rozszyfrowano jako ś w i ę t o wiosny, b u d z ą c e g o się życia. O b c h ó d z kozą i turoniem różni się od pozostałych akcją o niezmiennym scenariuszu i niepowtarzalnym powinszowaniem. Koza (turoń) prowadzona przez dzia­ da lub żyda c h w i l ę podskakuje, beczy, tańczy, potem pada i leży m a r t w a . Przez j a k i ś czas dziad lamentuje, p r ó b u j e ją podnieść, coś tam odczynia i czaruje. W k o ń ­ cu udaje m u się (lub innej dodatkowej osobie, np. le­ karzowi czy cyganowi) w s k r z e s i ć kozę. Wtedy wybucha ogólna radość. Koza t a ń c z y , bodzie dziewuchy, a dziad u d a j ą c , że ją łapie lub szuka, podszczypuje co ł a d n i e j ­ sze. 3 1 18 Gdzie koza chodzi, tam ż y t o rodzi, gdzie koza rogiem, tam żyto brogliem, gdz'e koza s t o p ą , t a m żyto k o p ą , gdzie koza chwastem, tam żyto mostem. Chciał strzelec z w a b i ć , i kozę zabić. Co robisz? Zgroza, niech żyje k o z a . P o d o b n ą k o l ę d ę ś p i e w a się t y l k o o turoniu: Gdzie t u r o ń chodzi, tam się żyto rodzi. Gdzie jego stopy, tam b ę d ą k o p y . Z płodnością kojarzy się t a k ż e k o s m a t o ś ć i to nie tylko w postaci o d w r ó c o n e g o k o ż u c h a , ale też słomy czy grochowin. O ile o w r ó c o n y do g ó r y w ł o s i e m k o ż u c h jest zjawiskiem w literaturze znanym i interpretowa­ n y m , o tyle na słomę nie z w r ó c o n o dotąd baczniejszej uwagi. Chcę więc p r z y t o c z y ć k i l k a jej z a s t o s o w a ń w samym święcie Bożego Narodzenia. S ł o m a w y s t ę p u j e t u 7 8 Tabl. A I . Słoma początkowo I t . Słoma potom na stole pod obrusom 9 — obwiązywana wokół drzew owocowych — wtykana w polo — wynoszona do obory — owijana wokół bezpłodnej kobioty — palona jako ,,diod" " — lub duch zmarłych dziadów — smag&nio biczom zo słomy— wróżby małżeńskie — wróżby o urodzaju — nie wolno jej sprzątać przez określony czas — spanio na rozścielonej na pod­ łodze ełomio w noc wigilijną — palona i popiół wysypany na warzywa — dawana k u r o m 16 10 na podłodze wokół nóg s t o ł u wrzucona za tragarz 17 11 ' 12 i i 3 1 lub za obraz ś w i ę t y ' brana na p a s t e r k ę w postaci spódnicy, rękawów, pasa w ubio-J rze kolędników' j 14 5 18 19 2 21 2 23 24 25 26 27 28 �niejako w p o d w ó j n e j roli. Najpierw uczestniczy w ko­ lacji w i g i l i j n e j lub pasterce i dopiero u ś w i ę c o n a w ten sposób u ż y w a n a jest do r ó ż n y c h p r a k t y k magicznych. Obrazuje to tabelka A . Odpowiednie l i n i j k i r u b r y k i I I nie o d p o w i a d a j ą l i n i j k o m r u b r y k i I , gdyż s ł o m a w z i ę t a z I może służyć do wielu p r a k t y k z I I . Wszystkie p r a k t y k i typu: wynoszenie słomy w pole, do obory, owijanie w o k ó ł drzew owocowych, czy bezpłodnej kobiety z a p e w n i a ł y płodność w y m i e n i o n y m osobom i przedmiotom poprzez kontakt ze słomą. Moż­ na ją więc t r a k t o w a ć jako n o ś n i k tej własności. Zakaz s p r z ą t a n i a i spanie na słomie rozścielonej na p o d ł o d z e ma p r z y n i e ś ć szczęście. W biczowaniu p o w r ó s ł e m cho­ dzi pewnie raczej o s a m ą ideę smagania, k t ó r ą znamy jako p r z y n o s z ą c ą dostatek chociażby ze Ś w i ą t Wielka­ nocnych, ale kontakt ze słomą też ma z p e w n o ś c i ą swo­ je znaczenie. Na związek siomy z duszami z m a r ł y c h zdaje się też w s k a z y w a ć fakt, że na s ł o m i e k ł a d z i e się k o n a j ą c e ­ go, aby przyśpieszyć jego śmierć . Ma więc słoma te same p o w i ą z a n i a co święto Bożego Narodzenia, z m a g i ą a g r a r n ą i z duszami z m a r ł y c h . Jest to o tyle istotne, że słoma w y s t ę p u j e jako element stroju większości k o l ę d ­ n i k ó w , w postaci p o w r ó s ł a , s k r ę c o n y c h r o ż k ó w (koza), spiczastej czapki, bicza, spódnicy, czy też po prostu jest o k r ę c o n a w o k ó ł ramion. R ó w n i e ż kożuch pojawia się na k o l ę d n i k a c h , s p o w i ­ ja całą p o s t a ć (koza, ińediwiedź, koń) czy też tworzy tylko m a s k ę na twarz (dziad). K o ż u c h w y s t ę p u j e w w i e ­ l u o b r z ę d a c h jako symbol dostatku, np. podczas wese­ la, gdy sadza się p a n n ę m ł o d ą na dzieży p r z y k r y t e j owczą s k ó r ą , czy przy narodzinach, gdy k ł a d z i e się noworodka na o d w r ó c o n y m k o ż u c h u . K o ż u c h przyno­ si też szczęście i bogactwo, kryje bowiem złodzieja w jego łupieskich wyprawach . Podobne znaczenie ma szeroko pojęta k o s m a t o ś ć : „ G d y ciało włos obfity pokrywa, m ó w i ą , że to oznacza bogactwo (powszechne). U dziewcząt m ł o d y c h ręce po­ rośnięte włosem w r ó ż ą i m w przyszłości bogactwo ( L w ó w ) " . Odnosi się to r ó w n i e ż do z w i e r z ą t : „Do k r o ­ w y m a j ą c e j sierść k u d ł a t ą , czarownice czują w s t r ę t i mleka jej nie o d b i e r a j ą " . Spowicie więc prawie wszy­ stkich postaci k o l ę d n i c z y c h w o d w r ó c o n y k o ż u c h ma swoje g ł ę b o k i e uzasadnienie, przynosi bowiem dostatek. K o l e j n y m elementem p o t w i e r d z a j ą c y m płodność iow y charakter maszkar są tak zwane przeze mnie „figle". 10 3 1 a 2 33 . Palenie słomy jako „ d i e d a " lub „ r o d i c z y w pomerł y c h " wskazuje na jej z w i ą z e k z duchami z m a r ł y c h , którzy są przecież obecni na W i g i l i i i którzy też po­ w o d u j ą , że w r ó ż y się tego dnia, bowiem znają prze­ szłość i przyszłość. W e g e t a c y j n o - p l o d n o ś c i o w y charakter słomy potwier­ dzi chyba wierzenie, że w k a ż d y m w ę ź l e pokutuje d u ­ sza, szczególnie w p o w r ó s ł a c h . „ Z w i ą z a n e g o powrósła nie w o l n o palić, ani na gnój w y r z u c a ć bo we w ę ź l e po­ kutuje dusza, należy tedy najpierw węzeł rozwiązać i duszyczkę u w o l n i ć " . 2B T 34 35 �I I . 4. Maski, Dziady i Szlachcice, Chodzi t u o różne formy zaczepiania dziewcząt, a nawet i z a m ę ż n y c h kobiet, w y k o n y w a n e zresztą t y l k o przez wymienione maszkaTy^zwierzęta lub dziada. Rzadziej spotyka się s y m u l a c j ę k o p u l a c j i , częściej r ó ż n e bodzenia, podszczypywania, poklepywania, p o c a ł u n k i , go­ n i t w y , przewracania etc. Wydaje się, że ten drugi r o ­ 3e Laliki dzaj czynności zastąpił zbyt drastyczne udawanie sto­ sunku seksualnego, kiedy zaczęło ono w k o ń c u razić społeczność wiejską. Zbierzmy teraz w y m i e n i o n e elementy ś w i a d c z ą c e o p ł o d n o ś c i o w y m charakterze k o l ę d n i k ó w . K r y t e r i u m w y ­ boru b y ł a ich p o w t a r z a l n o ś ć oraz w y r a ź n i e o k r e ś l o n e ТаЫ. В kożuch 37 słoma +" 4_49 44 + 50 koza + turoń _l_ за dziad + 39 + 45 40 + 46 żyd + koń + *' niedźwiedź + * chodzi tu o rymowane życzenia 20 42 dzwonek + +* + 7 *ł śmierć i o ż y - powinszowa­ wienio nie* 5S + 62 5 4 +» + 63 53 + 60 + " + + + 5S +" + figle 51 - urodzaju i rozmnażania się zwierząt oraz licznych dzieci. + - + 61 - + 65 �П. 5. Scena przed c h a ł u p ą , L a l i k i znaczenie. Dzielą się one na dwie kategorie: czynności i rekwizyty. Jeśli chodzi o w y b ó r postaci to są to te, o k t ó r y c h m i a ł a m n a j w i ę k s z ą ilość informacji. Dzwonek wymieniony w tej tabeli w y s t ę p u j e jako element stroju tak często, że nie sposób go p o m i n ą ć . Jest zawieszony kozie na rogach lub pod b r o d ą , u r ę k i lub pasa dziada oraz na ogonie konia. Na związek dzwonka z płodnością wskazuje k i l k a n a s t ę p u j ą c y c h i n ­ formacji: b u r z ę odganiano biciem w dzwony r a t u j ą c t y m zbiory, „jeżeli głos d z w o n ó w dobrze słyszeć m o ż ­ na, to będzie w i e l k i deszcz" , w W i e l k i Czwartek, i W i e l k ą Sobotę gdy d z w o n i ą na „ G l o r i a " t r z ę s ą drze­ w a m i owocowymi aby obficiej r o d z i ł y " , w Wigilię „gdy się północ zbliża wychodzą dziewki z konewkami do pobliskiej rzeki i czekają dopóki nie usłyszą bicia d z w o n ó w . Wtedy biorą p r ę d k o wodę, śpieszą do d o m ó w , k r o p i ą w o d ą ś p i ą c y c h i s t a w i a j ą ją na ł a ń c u c h y , k ł a ­ dąc do niej srebro lub złoto. W tej Wodzie m u s z ą się wszyscy myć przez całe święta, aby b y l i czystymi jak ten p i e n i ą d z " . Wynika z tego, że głos d z w o n ó w po­ maga zdobyć dostatek, zapewnia powodzenie. Dzwony c h r o n i ą też m a ł e dzieci przed istotami m o g ą c y m i je 6e 67 e s e o p o r w a ć . Mają też związek ze ś w i a t e m z m a r ł y c h , gdyż podobnie jak słoma i kożuch, ich głos przyśpiesza sko­ nanie . Dzwony s p e ł n i a j ą jeszcze j e d n ą w a ż n ą rolę, bowiem „jeżeli wąż siedem lat d z w o n ó w nie słyszy to zamieni się w s m o k a " , a smok jest już gadem wysoce szkod­ l i w y m , podczas gdy wąż jest zwierzęciem p o ż y t e c z n y m , z a p e w n i a j ą c y m bogactwo, w r ę c z hodowanym w zagro­ dzie . A więc dzwony c h r o n i ą przed smokiem i jedno­ cześnie p o ś r e d n i o , bo przez węże, p r z y n o s z ą dostatek. O t y m , j a k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do pojawienia się k o l ę d n i k ó w i że traktowano ich jako m a j ą c y c h zapew­ nić urodzaj, niech ś w i a d c z ą poniższe cytaty: „gospodarz, k t ó r e g o c h a t ę , choćby t y l k o przez p o m y ł k ę pominęli, u w a ż a ł b y się za wielce obrażonego i dlatego się to nie wydarza" . „Jeżeli do wsi przyszli k o l ę d n i c y w Boże Narodze­ nie, to nie mógł u d e r z y ć w n i ą p i o r u n " . „ Z j a w i e n i e się „ c y g a n ó w " z n i e d ź w i e d z i e m w r ó ż y liczne wesela" . „ T a m gdzie gwiazdory chodzą zło ucieka, a w s t ę p uzyskuje d o b r o " . 70 71 72 73 7 4 75 76 21 T �drugiej części widowiska. Np. w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa p r z y n o s z ą Trzej K r ó l o w i e . Jest to jednak" dla dalszych r o z w a ż a ń nieistotne. Postacie, k t ó r e w y s t ę p u j ą w k a ż d y m t e k ś c i e i najczęściej w y s t a r c z a j ą do z a w i ą ­ zania akcji to: — Herod, marszałek (feldmarszałek), żoł­ nierz (sługa), żyd, diabeł, śmierć i dodatkowo anioł, Trzej Królowie. Poza n i m i w y s t ę p u j ą sporadycznie inne osoby, j a k kozak czy policjant. Dla dalszych r o z w a ż a ń n a j w a ż n i e j s z e tu b ę d ą : żyd, diabeł i Herod. Pochodzenie p r z e d s t a w i e ń typu herodów n i e jest l u ­ dowe, ani nawet polskie. Wiadomo, że na Zachodzie Europy misteria o B o ż y m Narodzeniu grywano już w X I w. (Dimoges, Oxford). Odnaleziono też trzynasto­ wieczny tekst z Rouen p r z e d s t a w i a j ą c y a d o r a c j ę M a r i i z D z i e c i ą t k i e m . W Polsce takie misteria były przed­ stawiane prawdopodobnie w X I V i X V w i e k u ' . Zacho­ w a ł y się ł a c i ń s k i e teksty z X V I I w., np. „Dialogus brevis pro festo nativitatis Domini Nostri Jezu Christi", k t ó r y zawiera trzy sceny: 77 8 I . śpiących pasterzy budzi śpiew Anioła, są p r z e r a ż e ­ ni. Anioł mów ; i m o narodzeniu Jezusa, postana­ w i a j ą więc zanieść m u dary. W ę d r ó w k a , adoracja dzieciątka. I I . Herod wyrzeka na niepokoje w s t r z ą s a j ą c e krajem. P o j a w i a j ą się Trzej K r ó l o w i e z pytaniem, gdzie jest nowo narodzony K r ó l . Herod nie wie, więc pyta o to d w ó c h r a b i n ó w . Jeden z nich wskazuje na Be­ tleem. K r ó l o w i e o d c h o d z ą zaproszeni przez Heroda, aby w s t ą p i l i w drodze powrotnej. Po ich odejściu Herod m ó w i , że szykuje Dziecięciu zagładę. I I I . Maria m a r t w i się, że nie ma czym o k r y ć Dziecka. Józef podaje jej s k ó r ę b a r a n i ą . Przyjazd Trzech Króli, adoracja Jezusa. Anioł zabrania Trzem K r ó ­ l o m jechać do Heroda. Odjazd Trzech Króli Plan tego przedstawienia jest zbieżny ze znanymi l u ­ dowymi herodami. Przedstawienia te d a w a ł y w X V I I w . zorganizowane kompanie s t u d e n t ó w , t ł u m a c z ą c jednak teksty ł a c i ń s k i e na polskie. Nie były to t y l k o herody, w samym okresie Bożego Narodzenia wystawiano p r ó c z nich t a k ż e sceny pasterskie (jw.) oraz scenę poszuki­ wania noclegu przez Józefa i M a r i ę i scenę Zwiastowa­ nia oraz adoracji Dzieciątka przez Trzech Króli, paste­ rzy a nawet postacie alegoryczne j a k Рож, Justicia, Ve­ ritas e t c . Wśród t e k s t ó w zapisanych na wsi, od polowy X I X w. po dziś, s ą takie sceny j a k : — Pasterka, Herody, Po­ szukiwanie noclegu, Rajskie widowisko czyli historia wygnania z raju Adama i Ewy, Abraham i Izaak, Ado­ racja Dzieciątka. Scena o A b r a h a m i e i Izaaku była jeszcze na prze­ ł o m i e w i e k ó w wystawiana na Boże C i a ł o . Później w i ­ docznie została przeniesiona. Na genezę teatru ludowego z w r ó c o n o już dawno u w a g ę i nie ma potrzeby p o w t a r z a ć tego wywodu. Do­ statecznie szeroko pisali o t y m B y s t r o ń i Fischer . W dalszym ciągu r o z w a ż a ń będę s t a r a ł a się u d o w o d n i ć , że przedstawienia te — m i m o obcego pochodzenia — we­ szły w s t r u k t u r ę o b r z ę d u Bożego Narodzenia i n a b r a ł y cech wegetacyjno-agrarnych w takiej postaci, j a k m o ż ­ na to z a o b s e r w o w a ć na p r z y k ł a d z i e k o l ę d o w a n i a . Spo­ śród w i e l u scen w y b r a ł a m do tych p o r ó w n a ń herody, p o n i e w a ż w y s t ę p u j ą najczęściej i w dużej liczbie w a ­ riantów. W z i ę ł a m pod u w a g ę r ó w n i e ż teksty przezna­ czone do szopek, p o n i e w a ż tok akcji ani postacie nie różnią się specjalnie od t e k s t ó w przewidzianych dla ak­ t o r ó w . Jak wiadomo, w szopkach oprócz herodów wy­ s t ę p u j e olbrzymia ilość ś m i e s z n y c h scen i n t e r m e d y j nych, k t ó r y c h j a k o ś ć zależała w dużej mierze od i n ­ wencji kolejnych r e ż y s e r ó w widowisk. 1 I I . 6. Kusaki z n i e d ź w i e d z i e m , J e d l i ń s k , w o j . radomskie I I . Herody Herody wystawiano „od Szczepana do Gromnic" czyli między 26 X I I a 2 I I . Jest to okres częściowo po­ k r y w a j ą c y się z okresem chodzenia k o l ę d n i k ó w . Herody r ó w n i e ż mogły być pokazywane tylko jednego dnia, np. w dniu św. Szczepana (26.XII) lub Trzech K r ó l i (6.1). Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Gromnicznej (2.11) jest dniem z a m y k a j ą c y m ostatecznie okres o b r z ę d o w y Bożego N a ­ rodzenia. Tego dnia np. wyrzuca się c h o i n k ę lub podłaźniczkę czy wynosi snop z izby, o ile k t o ś już tego nie zrobił na Trzech Króli. Z powyższego w y n i k a więc, że herody w y s t ę p u j ą tylko w ściśle o k r e ś l o n y m okresie o b r z ę d o w y m . Podobnie j a k w przypadku k o l ę d n i k ó w biorą w nich udział t y l k o mężczyźni, nawet tam, gdzie w y s t ę p u j ą role kobiece, jak Ewa czy Królowa. Prawie we wszystkich znanych m i tekstach herodów w y s t ę p u j e o k r e ś l o n y plan akcji: —• marszałek zapowiada Heroda —' Herod wchodzi i przedstawia się — w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa — nowego k r ó l a — Herod w z y w a żyda, aby w swoich księgach znalazł potwierdzenie tej nowiny i określił miejsce narodzenia Chrystusa. Żyd stroi sobie ż a r t y . —• Herod wydaje rozkaz zabicia wszystkich dzieci w Betleem — marszałek przynosi Herodowi u c i ę t ą głowę jego w ł a s ­ nego syna, na dowód, że rozkaz wykonano d o k ł a d n i e — Herod biada nad sobą, pojawia się ś m i e r ć , k t ó r ą Herod p r ó b u j e p r z e k u p i ć — ś m i e r ć Heroda, k ł ó t n i a diabła ze śmiercią o duszę króla. Jest to oczywiście plan bardzo ogólny. Ma on w i e l e odmian, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą dodatkowe postacie lub też t r o c h ę inna jest kolejność w y d a r z e ń , zwłaszcza w 22 80 8 1 8 2 85 �P r z e j d ź m y już do poszukiwanych e l e m e n t ó w m a j ą ­ cych świadczyć o agrarnymi charakterze widowiska. A więc, po pierwsze, kożuch o d w r ó c o n y w e ł n ą do góry. W herodach, noszą go żyd oraz diabeł. Zyd „ w y s t ę p o w a ł zawsze w masce z owczej skóry, poczernionej w ę g l e m , z doczepioną l n i a n ą b r o d ą . Na siebie w d z i e w a ł stare podarte palto, a najczęściej kożuch w y w r ó c o n y w e ł n ą do góry, pod k t ó r y w k ł a d a ł na plecy k ł ą b szmat i m i ­ tujący g a r b " . Diabeł w y s t ę p o w a ł w czarnym k o ż u c h u , masce z barana lub czarnej (czerwonej) materii. W r ę ­ ku t r z y m a ł w i d ł y oplecione ł a ń c u c h e m , lub m i a ł „czar­ ny obcisły kostium, b a r a n i ą czapę z rogami, żelazne widły i ł a ń c u c h , ogon nabity s z p i l k a m i " . Spowija więc kożuch całą postać lub tylko głowę. N a s t ę p n y z wybranych e l e m e n t ó w — s ł o m ę — od­ naleźć m o ż n a tylko na żydzie. Jest on przepasany sple­ cionym ze s ł o m y p o w r ó s ł e m . Za to z dzwonkiem jest mniej kłopotów, nosi go diabeł na k o ń c u ogona , poza t y m pojawia się dzwo­ nek w ręce anioła, Heroda lub marszałka i służy do w y w o ł y w a n i a postaci zza sceny. Można by t ł u m a c z y ć tu obecność dzwonka czysto funkcjonalnie, ale funkcjo­ nalnie m o ż n a też twierdzić, że ł a t w i e j jest w y w o ł y w a ć sługę czy żołnierza k l a ś n i ę c i e m w dłonie. Poza t y m w sytuacji gdy z a r ó w n o aktorzy jak i widzowie znają przedstawienie od dziecka, nie wydaje się uzasadniona konieczność dodatkowego w y w o ł y w a n i a aktorów zza sceny. Nasuwa się więc wniosek, że chodzi t u raczej o dźwięk dzwonu, k t ó r y może s p r o w a d z i ć p o m y ś l n o ś ć . 84 85 86 87 88 89 N a s t ę p n a pozycja — powinszowania czyli r y m o w a ­ ne życzenia urodzaju i płodności. S k ł a d a je żyd: „ J e ­ stem ja Żyd Angiel, mam ja dwa kogutki, handluje ja piwem, handluje ja w ó d k i m . Na wszystkie słabości jak kto zachoruje to go wyreperuje. Żeby w a m się k r o w y cieliły, żeby się świnie prosiły, żeby k u r y po dwa jaja n o s i ł y " . Poza t y m w k i l k u tekstach cały zespół w y ­ chodząc ś p i e w a życzenia zamiast k o l ę d y , пр.: „za ko­ lędę dziękujemy, zdrowia, szczęścia wam życzymy. A b y ś c i e tu długo żyli a po śmierci się cieszyli ze ś w i ę ­ t y m i " , lub: eo e l „Gaj, gaj zieleni się t r a w k a , tam pasterze p a s ą owce, jedzą k a s z ę z garnka. Jak nam nic nie dacie c h w a ł y nie uznacie, wszystkie garnki p o t ł u c z e m y , p a ń s k i e dzieci zabierzemy ile ich tu macie" ° . 2 Warto zwrócić u w a g ę na drugi tekst. Jest t u bo­ w i e m zawarta groźba o d w r ó c e n i a życzenia w w y p a d k u nieotrzymania datku. Jest to sankcja stosowana często przez k o l ę d n i k ó w , пр.: „•siwy, bury żeby wam w dzieże n a r o b i ł y kury, a pies ogon wraził żeby wam się chlib nie d a r z y ł " . ш Pozostały jeszcze do o m ó w i e n i a dwa elementy magii wegetacyjnej — figle oraz śmierć i ożywienie. Figlami popisują się żyd i diabeł. Diabeł kusi żyda: „ty, idź do dziewek (...) potem żyd umizga się do dziewek, c a ł u j e I I . 7. Scena na drodze, L a l i k i 23 �4 je k l u j ą c b r o d ą zrobioną ze s k ó r k i jeża" ° . „Zyd p o p ę ­ dza kozę k a ń c z u g i e m w s t r o n ę dziewcząt żeby je bodła, a sam się do nich zaleca i dogaduje. Koza niby to ucie­ ka, żyd jej szuka w ś r ó d d z i e w c z ą t podnosząc batem i m s p ó d n i c e i wśród wesołego gwaru, pisku i zamieszania, u d a j ą c , że je m y l i z kozą, bada czy dobry towar, szczy­ piąc za p o ś l a d k i " ° . 5 Oczywiście nie jest przypadkiem, że zaobserwowane w k o l ę d n i k a c h elementy p o d k r e ś l a j ą c e ich agrarny cha­ rakter p o w t a r z a j ą się w herodach w takich postaciach jak żyd czy diabeł. B ę d z i e o t y m mowa dalej. Na razie p o w r ó ć m y do sceny śmierci i zmartwychwstania przed­ stawianej przez j a k ą ś m a s z k a r ę . Otóż istnieją herod-/, do k t ó r y c h w y o b r a ź n i a ludowa d o d a ł a k o r ę , oczywiście kozą przyprowadza żyd, zdycha ona i ożywa. „Między żołnierzy wchodzi Żyd z kozą swe poczciwe B y d l ę . Żołnierze (śpiewają): zachwalając roku, z okolic Zborowa. Zyd t a ń c z y i śpiewa, nagle ko­ za zdycha. „ K o z a k : Żydzie, koza zdechła! Żydzie, koza zdechła. Żyd: Moja koza nie żyje. A c h m ó j Boże! A n i ka­ w a ł k a ducha, ktoby m i o d r a t o w a ł kozę? U ł a n : Idź do. pana Firszta Ż y d : Gdzie jest pan Firszt? Firszt: Ja jestem pan Firszt. Z a p ł a ć m i . Żyd: Nie m a m pieniędzy. Firszt: Idź sobie pożyczyć, albo w y p r o s i ć (Żyd zbiera ze s k a r b o n k ą na odratowanie kozy. Koza wstaje, ponownie straszy w i d z ó w ) . U ł a n : J u ż koza odżyła. Teraz sobie Ż y d z i e potancuj z kozą. (Żyd tańczy z kozą i c h ó r e m ś p i e w a j ą " ° . P o m y s ł zbierania od widzów d a t k ó w , w charakterze odszkodowania za ś m i e r ć kozy czy innej postaci pocho­ dzi wprost od k o l ę d n i k ó w . Zbierzmy w t a b e l ę to co zostało powiedziane. Wydaje m i się, że puste miejsca w tej tabelce dało by się z ł a t w o ś c i ą zapełnić, gdyby większość badaczy nie o g r a n i c z a ł a się do zapisu tekstu, ale podała chociaż­ by jeszcze opis strojów. Z tabeli tej w i d a ć , że te same elementy, k t ó r e w k o l ę d n i k a c h w y s t ę p u j ą nagminnie, w herodach znaleźć m o ż n a pojedynczo. Nie należy bo­ w i e m z a p o m i n a ć , że wymienione w tabeli С postacie to zaledwie połowa zespołu herodów, podczas gdy po­ stacie w tabeli В s t a n o w i ą trzon zespołu k o l ę d n i k ó w i wszyscy inni t w o r z ą dla nich tylko o p r a w ę . Ta stosun­ kowo m a ł a ilość e l e m e n t ó w magii wegetacyjnej odna­ lezionych w herodach ś w i a d c z y o przechodzeniu tychże e l e m e n t ó w z p r z e d s t a w i e ń s t a r j c h na nowe. Ma t u r ó w ­ nież znaczenie brak opisów p r z e d s t a w i e ń , s t r o j ó w i rek7 08 Jechali strzelce przez łyso górkie, spotkali kózkę, z ł a m a l i nóżkie. (koza pada) Stawaj koza, na nogi, piece pani pierogi, a jak bedo pszeniczne, to dla kózki użyćne. (koza wstaje i kręci się wokół, p o s t u k u j ą c do t a k t u d r ą ż k i e m , z a k o ń c z o n y m w y s t r u g a n ą z drzewa g ł o w ą ) " . Tekst ten pochodzi z Mazowsza. W tej samej pracy autor podaje inną w e r s j ę tej sceny p o c h o d z ą c ą z s ą ­ siedniej wsi. Jest to wersja rozbudowana, w k t ó r e j żyd lamentuje nad śmiercią kozy, a później zbiera w y n a ­ grodzenie, aby koza w s t a ł a . D r u g i tekst pochodzi z 1912 De I I . 8. Zyd, Czajki, gm. Sokoły, w o j . ł o m ż y ń s k i e . M a s k ę w y k . M . Czajkowski, lat 16. I I . 9. Chodzenie dziem, Moszczenica W y ż n a k. Nowego Sącza z niedźwie­ �I i . 10. Maska diabła, w y k . 17-letni S. Maziurczyk, S ł c d k ó w , gm. K r a ś n i k , w o j . lubelskie Tabl. С kożuch słoma 1 ; 100 Żyd diabeł ł- wionie powinszowa­ J 1 :• + w i z y t ó w przy podanych tekstach. Sądzę, że są to b r a k i jeszcze do u z u p e ł n i e n i a d r o s ą b a d a ń terenowych. I I I . Specyfika niektórych postaci O p o k r e w i e ń s t w i e herodów z k o l ę d n i k a m i świadczy r ó w n i e ż zbieżność n i e k t ó r y c h postaci, a to przede wszy­ s t k i m dziada i żyda oraz kozy i diabla. Zacznijmy od dziada i żyda, obie te postacie są tak samo ubrane w o d w r ó c o n e w e ł n ą do góry kożuchy, p r z e w i ą z a n e s ł o m i a n y m p o w r ó s ł e m , z dzwonkiem u pa­ sa i garbem na plecach. Obaj też p r o w a d z ą kozę, s k ł a ­ dają powinszowania urodzaju, zbierają datki, u p r a w i a j ą figle kłując dziewuchy s k ó r k ą jeża, z k t ó r e j m a j ą po­ robione brody. Co więcej, często z k o l ę d n i k a m i przy­ chodzi żyd, a w ś r ó d herodów pojawia się dziad. W y d a ­ je się, że żyd różni się od dziada tvlko sposobem m ó ­ wienia, ma w i ę k s z e możliwości figlowania, improwizo­ figlo nie _|_ 1 0 3 _|_ 106 _|_ 107 9 9 śmierć i ożyJ + -i-' " Herod łoza dz\vo.nck i i _j_ 103 - _:_i04 — — 108 wania, rozśmieszania p u b l i c z n o ś c i . Widać więc, że w tych postaciach koncentruje się wszystko, co zostało wcześniej wymieniane jako elementy m a g i i wegetacyj­ nej. O specyficznym charakterze żyda ś w i a d c z y jeszcze jego u ł o m n o ś ć . Otóż oprócz g a r b u żyd w herodach z re­ guły jest k u l a w y : „ m n i e go w i l k ścigał na takie grapy, ja się go p s i e w r ó c i ł i n o g ę w y k r ó c i ł {idzie k u l e j ą c ) " . 1 0 9 „Aj, waj, bolom mnie nogi ale jakie w y tu macie wysokie progi" 1 1 0 „Nu jakie t u u was wysokie progi p o ł a m a ł b y m r ę c e , ach a nogi" 1 1 1 „Takie macie wysokie progi, że chciałem p o ł a m a ć wszystkie cztery n o g i " Herod: „no idzie Żyd. Przez te wszystkie k r ó l e w s k i e progi p o ł a m a ł b y sobie n o g i " 1 1 2 1 1 3 Żyd: ,,Ny, ja go iś przez takie okropne góry, z marco­ wy góry przez babie g ó r y , z babie góry przez jas- 25 r �П. 11. 2yd, w y k . L . Kubaszezyk, K o n i a k ó w , gm. Istebna, w o j . bielskie. I I . 12. Koza, L u b i n skopodlaskie, w y k . przed w o j n ą (Muzeum w B i a ł y m s t o k u ) kiniowej góry mnie go w i l k i ścigać, jak się go prze­ w r ó c i ć , ja gio n o g ę u k r ó c i ć " Żyd: w c h o d z ą c p r z e w r a c a ł s i ę na progu a n a s t ę p n i e pod­ n o s i ł i krzyczał: „Aj, w a j , przez te wasze wysokie progi p o ł a m a ł b y m ręce i nogi" Podobnie zachowuje się w herodach dziad: „ w c h o ­ dzi dziad, potyka się i p r z e w r a c a j ą c m ó w i : za wysokie macie p r o g i na te moje stare n o g i " . 1 1 1 1 1 5 1 1 6 W t e k ś c i e można znaleźć r ó w n i e ż w z m i a n k ę o gar­ bie żyda: „szedłem przez ulice, s p o t k a ł y minie dwie pan­ nice; n a b i ł y mnie te garbice" . „ M a r s z a ł e k : Ż y d z i e mas j a k i ś garb! 1 1 7 Ż y d : To go je m ó j . Jak my go przechodzili bez Borow i c k i tam b y w a ł o bardzo śliski. Jak my s i ę w t e n ­ czas p r z e k o p y r t o w a l i , wtedy nam się garby potworzowali" . l l s Z p o w y ż s z e g o w i d a ć w y r a ź n i e , że żyd i dziad są garbaci i k u l a w i i że te ich u ł o m n o ś c i p o d k r e ś l a s i ę . S t ą d wiadomo, że u ł o m n o ś ć (szczególnie k u l a w o ś ć ) jest w ł a s n o ś c i ą postaci c h t o n i c z n y c h . Wszystko razem wskazuje na w y j ą t k o w o ś ć tych postaci; skumulowanie e l e m e n t ó w magii płodnościowej plus w y r a ź n a chtoniczność kreuje żyda na d a w c ę urodzaju. ш 120 I rzeczywiście, w wierzeniach żyd pojawia się jako nosiciel szczęścia i bogactwa, np. spotkanie Ż y d a w wigilię Boże Narodzenia wróży powodzenie przez cały rok Sądzę, że dziś dojdziemy już, k t ó r a z postaci — dziad czy żyd — była wcześniejsza. Można przyjąć, że r o d o w ó d dziada jest jeszcze p o g a ń s k i i że to on dał wzór do stworzenia żyda, postaci barwniejszej, ciekaw­ szej, zabawniejszej i oo w a ż n e , znanej c h ł o p u z życia 26 I Kościelny, w o j . b i a l ­ codziennego. Ale są to już czyste spekulacje m y ś l o w e , k t ó r e u d o w o d n i ć bardzo trudno. Tak pisał o t y m St. D w o r a k o w s k i : „...dziad z b i e r a j ą c y ś w i ą t e c z n e jadło m ó g ł być ż y w y m w y o b r a ż e n i e m z m a r ł y c h dziadów rodzonych, k t ó r y c h d a w n i e j karmiono podczas uroczystości zadusz­ kowych. S t ą d może i owe względy dla k o l ę d n i k ó w " . Te stwierdzenia o b r a c a j ą -ię jedynie w sferze przypusz­ czeń. Można n a t k n ą ć się na w a r i a n t y herodów, w któ­ rych w y s t ę p u j ą j e d n o c z e ś n i e dziad i żyd. S ą d z ę jednak, że to jedynie p o d k r e ś l a przechodzenie jednej postaci w d r u g ą , a tekst, w k t ó r y m spotyka się obie razem m o ż n a t r a k t o w a ć jako p r z e j ś c i o w y . P r z e j d ź m y z kolei do kozy i diabla. Obie postacie m a j ą na sobie o d w r ó c o n e kożuchy, rogi, dzwoneczki, obie też zaczepiają panny i w o l n o i m robić r ó ż n e „ k a ­ w a ł y " . J e d n a k ż e p o k r e w i e ń s t w o tych postaci m o ż e b u ­ dzić w i ę k s z e w ą p t l i w o ś c i niż dziada i żyda. Dlatego na­ leży s i ę g n ą ć poza widowiska i znaleźć dowody na z w i ą ­ zek kozy z d i a b ł e m w sferze w i e r z e ń , , bajek, pieśni i za­ c h o w a ń magicznych. Częste jest wierzenie, że k o z ę s t w o r z y ł d i a b e ł pozazdrościwszy Bogu stworzenia k r o ­ w y , j e d n a k ż e rozzłoszczony n i e u d o l n o ś c i ą swojego w y ­ t w o r u pobiegł za nią i złapał za ogon, k t ó r y w t y m momencie u r w a ł s i ę . Na Polesiu Rzeczyckim znana była opowieść o t y m , j a k diabeł s t w o r z y ł kozła M i k u t ę i ż e przybiera on czasem sam p o s t a ć kozła. Dlatego na­ leży t r z y m a ć k o z ł a w oborze, stajni i chlewie, bo to chroni z w i e r z ę t a przed d i a b ł e m , k t ó r y przychodzi je za­ męczać. Diabeł nigdy nie wie, czy to p r a w d z i w y kozioł czy d i a b e ł i rezygnuje ze swoich z a m i a r ó w . Poza t y m wiadomo, że na U k r a i n i e „diabeł w y j e ż d ż a na brodatym capie", na L i t w i e z a ś w i e r z ą , że „diabeł najczęściej przyjmuje p o s t a ć k o z ł a dla u ł u d z e n i a biednych l u d z i . 1 M ш m l l s �Znane są t a k ż e takie powiedzenia: „koza a diabeł to jedno", „kozioł przeklinany tyje", „pół Niemca pół k o ­ zy" (a przecież diabeł przedstawiony jest często jako Niemiec), „pół psa, pół kozy, niedowiarek b o ż y " . .Słowo „kozioł" b y w a też u ż y w a n e jako synonim słów „zły człowiek, potępieniec, d i a b e ł " . Frazer po­ daje, że w S k a n d y n a w i i na św. Jana „Chłopi w i e r z ą , że gdyby j a k i e ś t r o l l e .zjawiły się w pobliżu, ludzie by je zobaczyli, a gdy np. koza lub cap zbliżą się do p ł o n ą ­ cego ognia, c h ł o p i są stanowczo przekonani, że to nie kto i n n y jak zły we w ł a s n e j osobie" . O p o ś r e d n i m związku kozy z d i a b ł e m ś w i a d c z ą jej p o w i ą z a n i a z cza­ r o w n i c ą ; otóż „każdy poczciwy człowiek ma w oczach panny, a czarownica k o z y " . Powszechne jest wierze­ nie, że piorunowy ogień należy gasić kozim m l e k i e m . A ogień od pioruna uchodzi za ogień niebieski, z nieba. Może więc to zalewanie kozim m l e k i e m ma być p r ó b ą neutralizacji na zasadzie Bóg — diabeł, plus-minus. 1 2 6 1 2 7 12S 129 130 Te wielostronne p o w i ą z a n i a są potwierdzone jeszcz2 j e d n y m c i e k a w y m wierzeniem na temat ogona kozy, j a ­ ko miejsca, gdzie zgromadzone są siły życiowe. Zacz­ n i j m y od legendy: „Gdy ongi Pan Jezus i szatan paśli owce i kozy i gdy chcieli je do szałasu zapędzić, a zu­ c h w a ł e kozy nie c h c i a ł y wnijść, c h w y t a ł je diabeł za ogony i w r z u c a ł do szałasu, przy czym o d r y w a ł po k a ­ w a ł k u ogona s k u t k i e m tego, kozom ogony do dziś od­ róść n i e m o g ą . O d t ą d ludzie n a z y w a j ą kozy dla ich szkodliwości i z u c h w a ł o ś c i stworzeniami diabelskimi" . Mamy więc s p r a w c ę kusego ogona kozy — diabła. O ważności ogona świadczą n a s t ę p u j ą c e piosenki: ш „koza siwa, koza siwa, ogoneczkiem kirwa, ogoneczkiem wierci, spodziewa s i ę ś m i e r c i " Warto chyba jeszcze zwrócić u w a g ę na wzajemne p o w i ą z a n i a postaci diabła, żyda i kozy. Otóż o kozie m ć w i się na Mazowszu, ż e to „ ż y d o w s k i e bydle" ° , a na Podlasiu, że to „ ż y d o w s k a k r o w a " . W herodach krakowskich natomiast, kiedy diabeł na końcu porywa żyda jest to komentowane, że „ z a b r a l i diabli co swo­ je" . Można więc wszystkie te osoby łączyć w j e d n ą k a t e g o r i ę postaci o o k r e ś l o n y m znaczeniu nosicieli p ł o d ­ ności, bogactwa, obfitości. Z wszystkiego co zostało po­ wiedziane, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że dawniejsze posta­ cie i w i d o w i s k a były wypierane przez nowsze, mieszczą­ ce się w nowej religii, a j e d n o c z e ś n i e z a c h o w u j ą c e stare znaczenie. Przypatrzmy się dobrze herodom, m o ż e znajdziemy w nich odpowiednik kluczowej sceny z k o l ę d n i k ó w — śmierć i o ż y w i e n i e kozy. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt nieuzasadnionej śmierci Heroda. Ewangelie i apokryfy m ó w i ą , ż e Herod u m a r ł dopiero po siedmiu latach od narodzenia Jezusa. Natomiast w n i e k t ó r y c h widewiskach Herod na s a m ą w i a d o m o ś ć o narodzeniu Dzieciątka mówi „że zginę wiem, ż e u m r ę w i e m , że p ó j ­ dę na piekielne męki. Niechaj zginę z w ł a s n e j r ę k i " . Nie jest w i ę c ś m i e r ć Herodo k a r ą za rzeź n i e w i n i ą t e k w Betleem, t y m bardziej, że Herod zabija s i ę sam no­ ż e m podanym mu przez diabła . M o ż e więc śmierć Heroda jest ś m i e r c i ą starego króla, p o n i e w a ż p o j a w i ł się n o w y k r ó l — Chrystus. Stary król musi zginąć, aby w p e ł n i sił o d r o d z i ć się w n o w y m k r ó l u w e d ł u g sche­ matu teorii ze „Złotej G a ł ę z i " J. Frazera. I t u i tam stary k r ó l ginie ś m i e r c i ą g w a ł t o w n ą , H e r o d ' n a w e t sam przyzywa ś m i e r ć . Należało by jeszcze s p r a w d z i ć czy Herod i Chrystus to tacy sami k r ó l o w i e . Otóż tak, obaj są k r ó l a m i w s z e c h ś w i a t a . W herodach d i a b e ł m ó w i o Je­ zusie, że „niebo i ziemia, c a ł y ś w i a t jego" , zaś Herod o sobie m ó w i : 13 1 3 7 l : s l : 9 ш ш . oraz: „moja m a t u s i u koziołek w ogrodzie, ja go poszły w y g n a ć , ale mnie pobodzie. Moja e ó r u s i u , koziołka się bój weźże s i e k i e r e c z k ę u t n i ż e mu ogon" . I wreszcie wierzenie w y j a ś n i a j ą c e explicite s p r a w ę ogona: „kozie żeby się nie w s p i n a ł a i nie o b j a d a ł a drzewek trzeba wbić w ogon szpilkę bo t a m ma s i ­ łę" . ш l u Nasuwa się wniosek, że w y j ą t k o w ą złośliwość i s z k o d l i w o ś ć kozy m o ż n a z n e u t r a l i z o w a ć p o z b a w i a j ą c ją k a w a ł k a ogona l u b choćby wbijając w e ń szpilkę. Otóż ten sam zabieg zastosowano w stosunku do diabła, k t ó ­ r y w herodach w y s t ę p u j e z ogonem n a b i t y m szpilka­ m i . B y ć m o ż e jest to rodzaj zabezpieczenia przed p r a w d z i w y m d i a b ł e m , k t ó r e g o prawdopodobnie m o ż n a s p r o w o k o w a ć do ukazania się, n a ś l a d u j ą c go. Jak do­ słownie traktowano postacie z herodów niech świadczy poniższa anegdota: W czasie b a d a ń terenowych w Podlipkach na białostocczyźnie n a t k n ę ł a m się na w i e ś , gdzie od k i l k u l a t w herodach nie w y s t ę p o w a ł diabeł. Ostatni człowiek, k t ó r y go g r a ł znikł bezpowrotnie, k i e ­ dy odłączył się od grupy za p o t r z e b ą . Było to komen­ towane, że p o r w a ł go diabeł i n i k t więcej nie chciał ryzykować. l a s Zbierzmy to, co zostało powiedziane o kozie i dia­ ble: — — — — — w widowiskach spełniają p o d o b n ą rolę zaczepiając -dziewczyny, rozśmieszając i figlując. I znów, jak w przypadku dziada i żyda, m o ż n a j e ­ dynie założyć p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i r o d o w ó d kozy i to, że diabeł przejął w widowiskach jej funkcje. Ale p o w i ą ­ zania t y c h dwóch postaci s ą tek wielostronne, że r ó w ­ nie dobrze można dowodzić k i e r u n k u odwrotnego, że to d o w a r t o ś c i o w a n i e kozy jako nośnika sił plodnościowych n a s t ą p i ł o przez jej kontakt z diabłem. diabeł s t w o r z y ł kozy diabeł wciela się w kozła kozły ma w oczach czarownica koza i diabeł m a j ą powbijane w ogon szpilki aby n i e mogli szkodzić — w herodach i k o l ę d n i k a c h m a j ą te same r e k w i z y t y (kożuch, dzwonek, rogi) 141 „ J a jestem król Herod potentat ludzkiego narodu; mam pod sobą s t y r y części ś w i a t a , Słońce, księżyc, gwiazdy i inne e l e m e n t a " ; „Otóż ja Herod, k t ó r y m a cztery częścią ś w i a t a i cały firmament z gwiazdami nad naszymi g ł o w a m i " ; „ J ą jestem panem i k r ó l e m , wszystko m i hołduje, Gdy ziemia • i morze moc mo-jo poczuje; Nawet antypody 142 ш Wszystko w mojej mocy k r ó l e w s k i e j zostaje. Ja jestem jaśnie w i e l m o ż n y jako słońca promienie Ż a d n a m i planeta honoru nie zamienia" ; „Oto jestem ś w i a t a król, z t y s i ą c a rzek, z tysiąca gór" ; 1 4 4 1 4 5 „ J a m k r ó l Herod monarcha ś w i a t a Pod mojom w ł a d z o m sum trzy części ś w i a t a , Azja, A f r y k a , A m e r y k a n i e p a m i ę t n e lata" ; „Ach wierzcie m i , wierzcie Jam Bogiem! ш A gdy s ł o ń c e wschodzić i zachodzić będzie, Jak ja z e m r ę , k t o na m ó j t r o n z a s i ę d z i e ? " 1 4 7 Herod jest w i ę c w ł a d c ą w s z e c h ś w i a t a . Mogłoby się w y d a w a ć , ż e w y o b r a ź n i a ludowa k a ż d e g o k r ó l a kreuje na takiego w ł a d c ę . A l e w herodach w y s t ę p u j ą jeszcze Trzej Królowie, którzy o sobie m ó w i ą skromnie: „ j e - 27 �U. 13. P r z e b i e r a ń c y : niedźwiedź ш stem sobie k r ó l Melcher z zachodniego k r a j u " . A więc jedynie k r ó l e s t w o Heroda jest t a k w y j ą t k o w e . S p ó j r z m y teraz j a k jest t r a k t o w a n y Jezus w teks­ tach widowisk. Mówi się o n i m dosłownie „ n o w y k r ó l " : „ N a j j a ś n i e j s z y k r ó l u ! zła c i ę nowina dochodzi bo w Betleem miasteczku nowy król się r o d z i " mówi Mar­ szalek do Heroda, i w i n n y m t e k ś c i e : „ K r ó l u , s t a ł a się nam nowina! Cóż za przyczyna? W Betleem n o w y k r ó l się n a r o d z i ł " ° . „Dla wszystkich w i e r n y c h to radosne wieści, tylko dla ciebie k r ó l u cierpienia, boleści" . „Chciałeś zabić, z a m o r d o w a ć M a r y i syna, lecz nie za­ biłeś jego, bo ziemia i niebo jego" . Jest więc Herod t a k i m samym k r ó l e m j a k Chrystus i dlatego musi u m r z e ć , gdy ten się rodzi. N a j w a ż n i e j ­ szy jest t u sam fakt śmierci i zmartwychwstania w po- i кого, Poraj, w o j . p i o t r k o w s k i e staci dziecka, gdyż może s i ę w t y m k r y ć to samo zna­ czenie co w śmierci kozy. A w i ę c jeszcze jedno przy­ pomnienie, że ziemia ożyje, jeszcze jedno p o d k r e ś l e n i e wegetacyjnego charakteru ś w i ę t a . 1 4 8 l5 1S1 1 5 2 28 IV. Zakończenie Zbierzmy teraz wszystko, o czym b y ł a m o w a : — święta Bożego Narodzenia m a j ą miedzy i n n y m i cha­ rakter agrarno-zadusakowy, — to samo znaczenie k r y j ą w sobie r ó ż n o r a k i e k o l ę d o ­ wania, —• agrarny sens chodzenia po kolędzie p o d k r e ś l a j ą masz­ k a r y zwierzęce, p o s t a ć dziada oraz sześć w y b r a n y c h e l e m e n t ó w m a g i i wegetacyjnej, — te same sześć e l e m e n t ó w m o ż n a o d n a l e ź ć w hero­ dach, �П. 14. 2yd na koniu z grupy herodów. — m o ż n a d o w i e ś ć p o k r e w i e ń s t w a takich postaci, j a k dziad i koza z t a k i m i osobami z herodów j a k żyd i diabeł, — ś m i e r ć Heroda i narodziny Jezusa k r y j ą w sobie sens t o ż s a m y z sensem ś m i e r c i i ożywienia kozy. W ten s p o s ó b s t a r a ł a m się dowieść, ż e herody k r y ­ ją w sobie te same agrarne treśoi magiczne, jakie bar­ dziej b e z p o ś r e d n i o p r z e k a z u j ą kolędnicy. Przyjęcie tej interpretacji pozwala w y j a ś n i ć dlaczego herody n a b r a ł y charakteru o b r z ę d o w e g o , są nieodzownym s k ł a d n i k i e m ś w i ą t Bożego Narodzenia i weszły na t r w a ł e do k u l t u ­ ry ludowej. PRZYPISY 1 s. 89. J. St. B y s t r o ń , Etnografia Polska, Warszawa 1947, Pruchnik, w o j . przemyskie 2 W. Klinger, Obrzędowość dzenia, P o z n a ń 1926, s. 89. 3 munów, 4 P. Caraman, Obrzęd K r a k ó w 1933. O. Kolberg, Dzieła Wroclaw 1962, s. 135. ludowa kolędowania Boiego Naro­ u Słowian i Ru­ wszystkie, t. 29, Pokucie cz. 1, 5 por. J. R. Tomiccy, Drzewo życia, s. 168 i dalej. Warszawa 1975, ' K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , Warszawa 1968, s. 994; Ch. Wakarelski, Etnografia Buł­ garii, W r o c ł a w 1965, s. 345. 7 E. Majewski, K . S t o ł y h w o , ciach i praktykach ludu naszego, 58; por. St. D w o r a k o w s k i , Kultura skiego na Mazowszu i nad Narwią, O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1968, s. 90; t a m ż e , t. 23, Kaliskie, Koza w mowie, poję­ „ W i s ł a " t. 19, 1905, s. społeczna ludu wiej­ B i a ł y s t o k 1964, s. 45; 52, Polesie, W r o c ł a w W r o c ł a w 1964, s. 66. 29 �8 J. Bujak, Ludowe obrzędy doroczne w okolicach Rabki, Rabka 1966, s. 43. » Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, 1893, s. 274. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wisła", t. 15, 1901, s. 419. O. Kolberg, Dzieło... t. 5, Krakowskie, Wrocław 1962, s. 191. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „ M a t e r i a ł y Archeologiczno-Antropologiczne i Etnogra­ ficzne", t . 7, 1904, s. 122. A . Fischer, Lud polski, L w ó w 1926, s. 148. O. Kolberg, Dzieła..., t. 9, Wielkie Księstwo Po­ znańskie, W r o c ł a w 1962, s. 115. R. Reinfuss, Przebrania w widowiskach ludo­ wych i ich współczesne przeobrażenia, „Pol. Szt. L u d . " R. X X V I I I , 1974, nr 4. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 191. t a m ż e , s. 192. O. Kolberg, Dzieła..., t. 16, Lubelskie, W r o c ł a w 1962, s. 101. Z rodzinnej niwy, „Wisła" t. 7, 1893, s. 274. O. Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, cz. 1, Wroc­ ł a w 1962, s. 87. W. Klinger, op. cit., s. 42. O. Kolberg, Dzielą..., t. 18, Kieleckie, Wrocław 1965, s. 47. O. Kolberg, Wielkie Księslwo Poznańskie, op. cit., s. 116. A . Fischer, op. cit., s. 148. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 87. W . Klinger, op. cit., s. 31. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 1 1 5 1 6 17 1 8 10 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 30 2 7 J. K a n t o r , Zwyczaje świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy okolic Jarosławia, „Materiały...", op. cit., t. 13, 1914, s. 223. A . Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 225. S. Udziela, L u d polski w powiecie Ropczyckim w Galicji, „Zbiór W i a d o m o ś c i o Antropologii K r a j o w e j " , t. 14, 1890, s. 127. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „Materiały...", op. cit., t. 14, s. 127. W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę we wsi Podlipki, d. w o j . białostockie w 1974 r. M . Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędowe, „ P r a c e i Mat. Etnograficzne", t. 8—9, 1950—1951, s. 606. B. W o j e w ó d z k i , Strachy na smugu, Warszawa 1974, s. 72. J. Talko-Hryneewicz, Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Pd., K r a k ó w 1893, s. 392. 'W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 9, 1883, s. 39. Informacje o s y m u l o w a n y m przez turonia akcie p ł c i o w y m podaje J. Bujak (w:) Ludowych obrzędach dorocznych w okolicach Rabki na str. 43. Inny opis znajduje s i ę u Moszyńskiego w Kulturze ludowej Sło­ wian, t . I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 270 i dalej, j a k r ó w n i e ż (w:) B. B a z i e l i c h ó w n a i S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady — zwyczajowe widowiska, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I I I , 1959, nr 1—2. Są to źródła odno­ szące się do stanu z dnia dzisiejszego (może jedynie po­ za M o s z y ń s k i m , k t ó r y nie podaje s k ą d czerpał wiado­ mości). i . Skotnicki, Koza, „Wisła", t. 8, 1894, s. 268. W. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wi­ sła", t. 15, 1901. s. 419. 2 8 2 9 3 0 3 1 £ 2 3 3 S l £5 3 6 x 3 7 3 8 �П. 15, 16. Dziady i Szlachcice, O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263, por. też St. Dworakowski, op. cit., s. 57. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Dzieła..., t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, cz. 1, W r o c ł a w 1974, s. 147. O. Kolberg, Dzieła..., t. 23, Kaliskie, W r o c ł a w 1964, s. 66. O. Kolberg, Dzieła..., t. 52, Białoruś—Polesie, W r o c ł a w 1968, s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 41. O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263. W y w i a d i dokumentacja fot. w y k . przez K . K u ­ biaka we wtorek zapustny w 1977 r. w J e d l i ń s k u k.Radomia. F. G a w e ł e k , Boże Narodzenie w Radłowie, „Lud", t. 14, 1908, s. 135. I . Lechowa, Niektóre zagadnienia kultury ludo­ wej z pow. radomskiego, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 4, 1962, s. 206. A . Saloni, Z a ś c i a n k o w a szlachta polska w Dalejowie, „Materiały...", t. 13, 1914, s. Ш . J. Bujak, op. c i t , s. 73. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 226. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 31. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, s. 987. J. Bujak, op. cit., s. 43. L . Hemjpel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", 1. 16, 1902, s. 382—388. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 992. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 34. O. Kolberg, B i a ł o r u ś — Polesie, op. cit., s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 43. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 263. W y w i a d : inf. Leopold K a r g u l , w. P a ń k ó w , w o j . zamojskie, a r c h i w u m Katedry Etnografii UW. 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 5 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 c i Laliki 6 2 I . Skotnicki, op. cit., s. 268. J. Bujak, op. cit., s. 43. St. Czaja, Zapusty, „Lud", t. 12, 1906, s. 35—113. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 37. M . Cisek, Materiały etnograficzne z miasteczka Zołyń w pow. Przemyskim, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 77. L . Magierowski, Kilka wiadomości o ludzie pol­ skim we wsi Wesołej w pow. Brzozowskim, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 161. O. Kolberg, Dzieła..., t. 44, Góry i Podgórze cz. 1. W r o c ł a w 1968, s. 63 i 64. A . Petrow, Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 2, 1878, s. 142. L . M ł y n e k , Uwagi nad pieśniami ludu wielickie­ go, „Lud", t. 3, 1897, s. 358; por. też T. Mleczko, Swial zmarłych, „Lud", t. 8, 1902, s. 52. O. Kolberg, Kieleckie, op. cit., s. 202. E. Majewski, Wąż w wierzeniach ludu polskiego, „Wisła", t. 6, 1892, s. 356. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 92. St. Dworakowski, op. cit., s. 42. A. Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 251. B. Stelmachowska, Rok o b r z ę d o w y na Pomorzu, T o r u ń 1933, s. 64. A. Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 23. T a m ż e , s. 33. cyt. za: St. Windakiewicz, Teatr ludowy w daw­ nej Polsce, K r a k ó w 1902, s. 54. t a m ż e , s. 56. t a m ż e , s. 60. „ S t o p n i o w o misteria zaczęły u p a d a ć , w a r s t w y wyższe odnosiły się do nich z l e k c e w a ż e n i e m , u w a ż a j ą c za z a b a w ę dla prostactwa, reformacja w y p o w i e d z i a ł a i m w o j n ę i zdołała je ośmieszyć, kler t a k ż e stopniowo 6 3 9 4 5 5 6 8 8 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 31 I • - - - �tracił zainteresowanie dla tych dość p r y m i t y w n y c h w i ­ dowisk. Jeszcze tu i ówdzie, zwłaszcza przy klasztorach, odgrywano te przedstawienia, ale u p a d a ł y one coraz niżej, z a r ó w n o pod w z g l ę d e m poziomu artystycznego jak też i s k ł a d u społecznego w i d o w n i . Wreszcie ducho­ w i e ń s t w o z a p r z e s t a ł o organizowania tych widowisk, k t ó ­ re zaczęto wtedy samorzutnie u r z ą d z a ć dla w e w n ę t r z ­ nych potrzeb wiejskiej czy m a ł o m i a s t e c z k o w e j k l i e n ­ t e l i . " St. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 98 i 99; por. też: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, War­ szawa 1936, s. 137; A. K o z ł o w s k a , W. M a ł k o w s k i , Jaseł­ ka, „ T e a t r ludowy", R. 1923, s. 153—154. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913; L u d polski, L w ó w 1926, s. 189. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reiinfuss, op. cit., s. 204. D . M ę d r z a k ó w n a , Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, „Łódzkie Studia Et­ nograficzne", t. 7, 1965, s. 194. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. M . J a s t r z ę b s k a , Zwyczaj chodzenia z Heroda­ mi w powiecie brzezińskim, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 6, 1964, s. 187. np. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 88; J. P. Dekowski, op. cit., s. 79. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 187. D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 200. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193; por. też: J. P. Dekowski, O widowiskach kolędniczych w wieluńskim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum A r c h , i Etn. w Łodzi", Se­ ria Etnograficzna n r 16, 1972, s. 74. M . J a s t r z ę b s k a , Chodzenie po scodrokach w nie­ których wsiach pow. brzezińskiego i rawskiego, „ Ł ó d z ­ k i e Studia Etnograficzne", t. 6, 1962, s. 200. A . Saloni, Lud rzeszowski, , Materiały...", t. 10, 1908, s. 114. St. Dworakowski, op. cit., s. 53—54. t a m ż e , s. 53. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 31—70. L . Hempel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", t. 16, 1902, s. 382—388. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Mazowsze, t. 24, s. 88. St. Dworakowski, op. cit., s. 46. t a m ż e , s. 53. 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 8 3 8 4 ; 9 5 n 8 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 Żyd leczy Heroda, m ó w i : Choral, chorał on ciężko chorał n a d m o ł , w y d m o ! i skonał. Trzeba dla niego lekarstwa p r z y s y k o w a ć z dziewuchy przypuchy, z pchły kości z komara tłustośei z sześćdziesięcioletniej baby pierdu w woskowym garnku zgotować, to skłócić zlblć d a ć jemu w y p i ć . Jak on wypije, t o trocha dłuży pożyje. A j a k to nie p o m o ż e — Wziąć takie kulase krzywe z r o b i ć jemu l e w a t y w ę . Jak to zrobiemy, napewno tern jego uratujemy on stanie z d r ó w , będzie k r ó l o w a ł z n ó w . Herod zasiada z n ó w na k r z e ś l e . 1 0 4 S. Dworakowski, qp. cit., s. 53. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193. t a m ż e , s. 54. w y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Luib. w 1975 r. znajduje się w A r c h . K a t e d r y Et­ nografii UW. Na p o k r e w i e ń s t w o tych d w ó c h postaci wskazuje też S. Dworakowski „być może ów Żyd z Heroda za­ stąpił ongiś l u d o w ą maszkarę o p r o w a d z a j ą c ą kozę. Wskazj'walby na to również garb, w y s t ę p u j ą c y z a r ó w ­ no u mazowieckiego Ż y d a jak i polskiego dziada", op. cit., s. 45. 1 0 5 1 0 0 1 0 7 1 0 8 Tot.: P. Barącz — il. 3, 4, 5, 7, 15, 16; 32 109 W. K o s i ń s k i . Widowiska świąleczne w Mako­ „Lud", t. 16, 1910, s. 377. J. P. Dekowski, op. cit., s. 66. t a m ż e , s. 71. E. Kabat, Analiza struktury dramatycznej obrzę­ du na podstawie Herodów, praca magisterska napisana w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Łodzi, w 1975. B. Andrzejczak, Obrzędy i zwyczaje doroczne w kaliskim, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1964, nr 1—2, s. 20. Sz. Gonet, Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „ L u d " , 1903, t. 9, s. 29. J. P. Dekowski, op. cit., s. 70. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 189. J. P. Dekowski, op. cit., s. 67. J. Cieplik, Boże Narodzenie w Rabce, „Lud", 1904, t. 10, s. 289. O garbie dziada m ó w i ą m.in.: E. J e l e ń s k a , Wieś Komarowicze w pow. mozyrskim, „Wisła", 1891, t. 5, s. 510—513; O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 121. C. Levi-Strauss, Antropologia Strukturalna, Warszawa, 1970, s. 296; por. też: J. R. Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 160. 121 W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Lub. w 1975 r. S. Dworakowski, op. cit., s. 43. J. K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym, t. I I , W r o c ł a w 1963, s. 179. Cz. Pietkiewicz, Kultura ludowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 67. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , Koza w mowie, po­ jęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", 1905, t. 19, s. 62. t a m ż e , s. 55. t a m ż e , s. 49. J. Firazer, Złota galąi, Warszawa 1969, s. 479. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 62. Ł. Gołębiowski, L u d polski, Warszawa 1830, s. 154; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 61. t a m ż e , s. 59. Z. Chodakowski, Śpiewy słowiańskie, Warszawa 1973, s. 252. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. c i t , s. 63. las rj M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 194 oraz M . Ja­ strzęibska, Zwyczaj..., op. cit., s. 185. S. Dworakowski, op. cit., s. 45. Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 214. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 186 i w wariancie a): ach biada, biada mnie Herodowi żem popadł swemu k ł o p o t o w i . Wiem, że p ó j d ę na piekielne m ę k i niech ząinę ze swej w ł a s n e j r ę k i . A. Saloni, Lud łańcucki, Materiały..., t. 6, 1903. por. też: S. Udziela, Z Przecłaroia, zapiski z 1899, „Lud", t. 25, 1926, s. 76; K. Zaleski, Zabytki widowisk średnio­ wiecznych, „Wisła", t. 10, 1Г96, s. 714. E. Kabat, cytat w e d ł u g maszynopisu pracy ma­ gisterskiej pt. „Analiza s t r u k t u r y dramatycznej o b r z ę ­ du na podstawie H e r o d ó w " , a r c h i w u m Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego. W. K o s i ń s k i , op. cit., s. 376. J. Wolanowski, Szopki i Herody w Lubelskim, „Wisła", t. 10, 1896, s. 466. K . Zaleski, op. cit., s. 717. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 185. t a m ż e , s. 188; per. t a k ż e : J. P. Dekowski, op. cit., s. 83; J. Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia w okolicy Dąbrowy Górniczej, „Wisła", t. 2, 1888, s. 326; D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 199. L . Sawicki, Obchód Herodów pod Warszawą, „Ziemia", nr 3, 1913, s. 75. A. Fischer, Polskie..., op. cit., s. 43. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 69. B. Andrzejczak, op. cit., s. 80. J. P. Dekowski. op. cit. s. 83. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 188; por. też: O. Kolberg, Krakowskie..., op. cit., s. 222. wie, 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 114 1 1 5 1 1 0 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 2 1 2 3 1 2 4 1 2 5 1 2 6 1 2 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 1 3 1 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 8 1 3 7 1 3 8 1 : 9 1 4 0 1 . 1 1 . 2 1 1 3 1 4 4 1 1 5 1 1 6 1 4 7 1 4 8 1 1 8 1 5 0 1 3 1 1 5 2 B. Czarnecki — il. 9; S. Deptuszewskl — il. 11: M. Przeidziecka — il. 10; S. ski — il. 2, 13; J . Świderski — il. 1, 6, 8, 12. 14. Stępniew­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/395b6b8d069f65b96cceb962908bdcc7.pdf e3b47df362ef083da919d482c64cc416 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3270 Title A name given to the resource Spis treści t. 32 1978; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXII-1978 L U D O W A A m b r o ż e w i c z Teresa, Polskie ozdobne pieczywo ludowe, s. 7 . . . A m b r o ż e w i c z Teresa, Pieczywo odpustowe (Ozdobne pieczywo ludowe, cz. I I ) s. 81 Czech-Walczakowa S t a n i s ł a w a , Malar&tw© л а szikle B r o n i s ł a w a Czecha i jego rodziny, s. 53 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (Współczesne malarstwo ludo­ we), s. 21 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (dokończenie), s. 91 . . . Jackowski Aleksander, Nagrody i m . Oskara Kolberga „Za zasługi dla f o l ­ k l o r u i sztuki ludowej", s. 80 Jackowski Aleksander, K o n k u r s y , s. 161 K o t u l a Franciszek, Ogrodzenia, s. 181 K r a s i ń s k a Ewa, Zdobione b r a m y ż e l a z n e w budownictwie w i e j s k i m , s. 213 K u b i a k o w i e Irena i Krzysztof, M i s t e r i u m Męki P a ń s k i e j w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej, s. 143 K u c z y ń s k a - S k r z y p e k Anna, U r z ą d z e n i a m i e s z k a ń rodzin robotniczych Ż y r a r d o w a w k o ń c u X I X i na pocz. X X w., s. 43 K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a , P r z e g l ą d p u b l i k a c j i o polskiej rzeźbie, malar­ stwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, s. 71 Madejski Eugeniusz, K a p l i c z k i w Krasocinie i Gruszczynie, s. 51 . M a k u l s k i Jan Krzysztof, Definicja i zakres etnografii w ś w i e t l e w s p ó ł ­ czesnych potrzeb społecznych, s. 3 . . . . . . . . M a ł e t a A l i c j a , Z b a d a ń nad l u d o w ą rzeźbą k a m i e n n ą okolic Wieliczki, Gdowa, Myślenic, s. 225 R o s i ń s k i Stefan, K o w a l s t w o ludowe w o j e w ó d z t w a radomskiego w X X w i e k u , s. 201 Stomma L u d w i k , Magia dzisiaj. R o z w a ż a n i a o metodzie, s. 131 . . . Tomicka Joanna, Józef Zganiacz, s. 119 Trajdos Tadeusz M . , Przeszłość i t e r a ź n i e j s z o ś ć rzemiosł artystycznych na polskim Spiszu, s. 101 Trajdos Tadeusz M . , Kościół w Czarnej Górze, s. 115 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 2 nr 2 nr 3—4 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 2 nr 2 nr 2 RECENZJE K r o h Antoni.Teresa Jabłońska, Katalog Zabytków Sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, s. 55 K u n c z y ń s k a - I r a c k a Anna, Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Pol­ sce, s. 239 . . . . . . T u r n a u Irena, Derżawnyj muzei etnografii, s. 56 nr 1 n r 3—4 nr 1 SPRAWOZDANIA Szacki Piotr, U w a g i o (toruńskiej wystawlie mebli, s. 56 . . . . nr 1 ROŻNE K r o m k a V I I — X I I 1977, s. 58 K r o n i k a I — I I I 1978, s. 124 K r o n i k a I V — V I 1978, s. 241 Summary of articles, s. 64 Summary of articles, s. 127 Summary of articles, s. 245 Р е з ю м е , s. 66 Р е з ю м е , s. 128 Р е з ю м е , s. 246 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK • I N S T Y T U T SZTUKI • ROK XXXIII • 1 979 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENS Aleksander Jackowski, Folk A r t i n Polish contemporary artistic culture . Irena Jan Domańska-Kubiak, Going . Carolling 3 17 K u r e k , The tree of life — The A l t a r of -the Assumption of the m i l y — by S t a n i s ł a w Majewski Fa­ 33 Teresa Kopania, The w o r k of M a r i a A b r a m i u k 50 Kazimierz Biela, Letters f r o m sculptors 53 REVIEWS A n t o n i K r o h , Halina the Kenar Kenarowa, From Zakopane School of Woodwork to School 55 Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Kielce costumes, Atlas of Polish folk costumes 56 „ D e m o s " . Internationale Ethnographische 57 CHRONICAL, SUMMARY РЕЗЮМЕ VII—XII OF 1971 ARTICLES und Folkloristische Injormationem 58 (;;} 64 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny •— Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11904dc1eb3add7c0e1268ed7b3da37b.pdf 8c0cfcc252190844c82570060e430d07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3271 Title A name given to the resource Sztuka ludowa we współczesnej kulturze artystycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA WE WSPÓŁCZESNEJ KULTURZE ARTYSTYCZNEJ 1 Przynajmniej od połowy X I X w . sztuka ludowa stanowi w a ż n y element k u l t u r y wizualnej naszego k r a ­ j u , i to z a r ó w n o przez fakt swego b e z p o ś r e d n i e g o w y ­ s t ę p o w a n i a , j a k t e ż i przez inspiracje, k t ó r y c h dostar­ cza szituce kwalifikowanej. Inspiracje te są przy t y m r ó ż n o r o d n e , podobnie j a k r ó ż n o r o d n e są przyczyny, dla k t ó r y c h zwracano się — i nadal zwraca — do sztuki ludowej. Czego innego szukali w kulturze ludowej r o m a n ­ tycy, czego innego w dziewięćdziesiątych latach ideolo­ gowie stylu narodowego, k t ó r y to styl w warunkach d ł u g o t r w a ł e j niewoli służyć m i a ł podtrzymaniu ducha narodowego, rozwijaniu patriotycznej więzi podzielone­ go narodu. Nie przypadkiem n a w i ą z y w a n o w ł a ś n i e w t e ­ dy do ludowej ornamentyki, do cech z e w n ę t r z n y c h , for­ malnych, k t ó r e w społecznym odbiorze s k ł a d a ł y się na stereotyp rodzimości. Ta pierwsza, dość powszechna fascynacja s z t u k ą l u ­ d o w ą w i ą z a ł a się, rzecz prosta, z tendencjami artystycz­ n y m i okresu. Odkryto ludową a r c h i t e k t u r ę , zdobni­ ctwo — bo mieściły s i ę w ó w c z e s n y c h d ą ż e n i a c h stylotwórczyich, w y s t ę p u j ą c y c h zresztą nie t y l k o w Polsce, ale i w w i e l u innych krajach europejskich. A l e nie do­ strzeżono j u ż a n i drzeworytu, a n i rzeźby ludowej, ani malarstwa. Przeciwnie, w t y m samym czasie, gdy W i t ­ kiewicz w s p ó l n i e z g ó r a l s k i m i cieślami wznosił domy w stylu „ z a k o p i a ń s k i m " — t ł u c z o n o masowo, za namo­ wą miejscowego proboszcza, obrazy na szkle, u w a ż a j ą c je za z w y k ł e , nieporadne bohomazy. Przyszło czekać blisko ćwierć w i e k u , n i m ówczesny charakter p r ą d ó w artystycznych, d o c h o d z ą c y c h do Polski, s t w o r z y ł w a ­ r u n k i dla dostrzegania w a r t o ś c i ludowego drzeworytu, rzeźby i malarstwa. Trzeba było przemian w sztuce, k t ó r e pozwoliły dostrzec w a r t o ś c i sztuki ludowej, trze­ ba b y ł o p r z e ł o m u w m y ś l e n i u artystycznym, k t ó r y za­ w d z i ę c z a m y kubizmowi, a po części i ekspresjonizmow i . Z kolei n a w i ą z a n i e w ł a ś n i e do sztuki ludowej (a nie np. rzeźb m u r z y ń s k i c h ) z a d e c y d o w a ł o o specyficz­ nie polskim obliczu naszego formizmu. W r ó ć m y jednak do sytuacji z lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą ­ tych. Odnotujmy co w ó w c z a s u w a ż a n o za s z t u k ę l u d o w ą , co s t a n o w i ł o źródło inspiracji? B y ł to ornament, deko­ racja, k t ó r ą przenoszono w formie b e z p o ś r e d n i e j l u b stylizowanej na inny przedmiot, a nawet na inny ma­ teriał i t e c h n i k ę . M o t y w y z haftu ryzowano w drewnie, budowano nawet pianina w stylu g ó r a l s k i m , a fabryka porcelany w Sevres w y p u ś c i ł a rozkoszny serwis do k a ­ wy n a ś l a d u j ą c y drewniane g ó r a l s k i e czerpaki. Jak więc w i d a ć , ó w c z e s n y zwrot k u formom ludo­ w y m dotyczył przede wszystkim z e w n ę t r z n e g o charak­ teru przedmiotu, mieszcząc się jeszcze w ramach ó w ­ czesnego typu m y ś l e n i a . W istocie bowiem zastąpiono ornament eklektyczny — stylowym, rodzimym, d b a j ą c tylko o logikę jego zastosowania, nie dochodzono jed­ nak jeszcze do p o s t u l a t ó w czystej funkcjonalności, któ­ re dopiero k i e ł k o w a ł y w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia plasty­ ków. Pokolenie to doszło do głosu d o s ł o w n i e w p i e r w ­ szym roku naszego stulecia. P o w s t a ł o „ S t o w a r z y s z e n i e Polska Sztuka Stosowana", k t ó r e p o s t a w i ł o sobie za cel o d n o w ę rękodzieła artystycznego, p r z y w r ó c e n i e rzemio­ słu jego wysokiej rangi. W ich działalności zaowoco­ w a ł a n a j p e ł n i e j myśl Ruskina i Morrisa, p r z e ś w i a d c z e ­ nie iż w ł a ś n i e l u d z a c h o w a ł w a r t o ś c i , k t ó r e c e c h o w a ł y r z e m i e ś l n i k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h : łączenie w jedno fazy tworzenia (czyli projektowania) z wykonawstwem, p r a ­ cy z twórczością. Raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a się teza, iż dostrzega się tylko to, do z a u w a ż e n i a czego jest się przygotowanym. O d k r y w a n o z r a d o ś c i ą i s a t y s f a k c j ą ludowe zdobni- I I . 1. Haft p. Szczygielskiej na wystawie z a k o p i a ń s k i e j w „ C h a c i e Brzegi". „Motywy w z i ę t e z parzenic, ozdób znalezionych na starej kijance, skrzyniach i saniach'. Repr. z „Tyg. IUustrowanego", 1904, n r 38, s. 774 �l i . 2. Kredens p r o j e k t u Franciszka Neużila, w y k . przed 1890 r. w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. I I . 3, 4. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i : b e z p o ś r e d n i e n a w i ą z a n i a do konstrukcji i formy zydla ludowego (1917 r.) oraz p r z y k ł a d inspiracji logiką m y ś l e ­ nia w ł a ś c i w ą sztuce c h ł o p s k i e j 4 �ctwo, meble, sprzęty. Odkrywano je w r ó ż n y c h częś­ ciach k r a j u , ze zdumieniem jakie t o w a r z y s z y ć może, gdy się na strychu w ł a s n e g o domu znajdzie nieoczeki­ wanie p i ę k n e i w a ż n e dla siebie przedmioty, k t ó r y c h przedtem w ogóle nie u w a ż a n o za ciekawe. Z w r ó ć m y u w a g ę na to, iż w t y m czasie sztuka l u ­ dowa p r z e ż y w a ł a na wsi szczyt swego rozwoju. Była n a t u r a l n ą częścią pejzażu kraju, ale też była podobnie jak pejzaż traktowana. Jako obiekt do z a c h w y t ó w , jako temat do malowania — ale nie jako r ó w n o r z ę d n a t w ó r ­ czość, nie jako partner w koncepcjach artystycznych. O t ó ż w ł a ś n i e a r t y ś c i spod znaku „sztuki stosowa­ nej" dostrzegli w r z e m i o ś l e i w zdobnictwie te cechy podstawowe, k t ó r y c h poszukiwali. Zwrócili się, jakby ponad t y s i ą c e m lat doświadczeń, do źródeł, do zasad, k t ó r e leżały u p o c z ą t k u sztuki. Przypomnijmy. Jest rok 1902. Paul Klee zapisuje znamienne zdanie: „ C h c i a ł b y m być jak nowo-narodzony". N a s t ę p u j e zmiana tradycji, do k t ó r y c h się n a w i ą ­ zuje, k t ó r e u w a ż a się za w a ż n e i w ł a s n e . T ą ważiną księgą zapomnianych p r a w d staje się sztuka ludowa. Staje się ona przy t y m szkolą funkcjo­ nalnego m y ś l e n i a . Idee, k t ó r e na zachodzie u ś w i a d o m i w k i l k a lat później Bauhaus, k s z t a ł t u j ą się w Polsce w oparciu o d o ś w i a d c z e n i a w y c i ą g n i ę t e z analizy c h ł o p ­ skiego r z e m i o s ł a i zdobnictwa. R ó ż n i c e są oczywiście znaczne. Bauhaus tworzy zwarty system teoretyczno-pedagogiczny, w Polsce na­ tomiast dochodzi do głosu doświadczenie artystyczne, intuicja t w ó r c z a , znacznie słabiej podbudowane myślą t e o r e t y c z n ą . I jeszcze jedno. Teoria Bauhausa, jak k a ż ­ da konsekwentnie budowana teoria, w i o d ł a do sytuacji 5 �5 П. 5. Ucieczko do Egiptu, drzeworyt ludowy. I I . 6. W ł a d y s ł a w Skoczylas, Jayiosik, drzeworyt z 1917 r. skrajnych, do swoistego puryzmu funkcjonalnego, pod­ czas gdy w Polsce powrotowi do zasad celowości i au­ tentyzmu sztuki stosowanej t o w a r z y s z y ł a jednoczesna potrzeba wyrazu emocjonalnego, u m i ł o w a n i e ornamen­ t u (zgodnego z k o n s t r u k c j ą i f u n k c j ą przedmiotu). bowski, inicjator grupy i jej ideolog, pisał: „O przera­ bianiu i doskonaleniu sztuki ludowej, o braniu z niej gotowych m o t y w ó w nie było mowy. Pozostała sama t y l k o zasada logiki, szczerości i zrozumienia w a r t o ś c i narzędzia i materiału" . N i e m a ł a w t y m zasługa S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . Jego dramaty, a w plastyce — wizje piastowskich gro­ d ó w , trony-siedziska, łączyły s z t u k ą l u d o w ą z histo­ rią, n a d a j ą c jej znaczenie symboliczno-emocjonalne. I znów trzeba p a m i ę t a ć o sytuacji historycznej k r a j u , znajdującego się w niewoli. Sztuka ludowa — przy wszelkich swych inspiracjach formalnych — s t a n o w i ł a j e d n o c z e ś n i e symbol t r w a ł o ś c i narodu, w i ą z a ł a się z d ą ­ żeniem do zachowania jego tożsamości historycznej. S t ą d silniej niż w j a k i m k o l w i e k n i e p o d l e g ł y m k r a j u inspiracje ludowe m i a ł y podtekst emocjonalny, patrio­ tyczny. Ta logika zawarta w architekturze przedmiotu była w a r t o ś c i ą c e n i o n ą n a j w y ż e j . Po latach d o ś w i a d c z e ń , w p r z e d d z i e ń M i ę d z y n a r o d o w e j Wystawy Sztuki Dekora­ cyjnej w P a r y ż u (1925 г.), k t ó r a p r z y n i o s ł a naszej sztu­ ce sukces n a j w i ę k s z y — pisał Jerzy W a r c h a ł o w s k i : „W j a k i s p o s ó b w y z y s k a ć m o t y w y ludowe w nowoczesnej sztuce dekoracyjnej na to przepisu nie ma (...) Może na drodze z u p e ł n e j negacji? (...) Analiza głębsza k a ż d e ­ go objawu sztuki ludowej (...) uczy wiecznych, nieprzedawnionych praw logiki i szczerej kompozycji w zakre­ sie barw i f o r m " . W 1901 r. f o r m u ł u j ą c program ideowy założyciele Stowarzyszenia Polskiej Sztuki Stosowanej postulowali: „ t w o r z e n i e ś w i a d o m e stylu narodowego poprzez, między i n n y m i , wykorzystanie dorobku sztuki ludowej we w ł a s ­ nej twórczości, ale nie przez jej n a ś l a d o w n i c t w o " *. Często jednak d ą ż e n i e do stylu oznaczało w p r a k ­ tyce s i ę g a n i e do ludowych w z o r ó w , do ornamentyki. Za­ chowywano co prawda logikę kompozycji, ale z a t r a c a ł a ona walor emocjonalny, tak w a ż n y w autentycznej sztu­ ce ludowej. Styl s t a w a ł się z e w n ę t r z n ą cechą, dekora­ cją. A r t y ś c i , k t ó r z y w 1913 r. u t w o r z y l i „ W a r s z t a t y K r a ­ kowskie" p r a g n ę l i dotrzeć w ł a ś n i e do istoty sztuki l u ­ dowej, p o m i a j a j ą c w a r s t w ę d e k o r a c y j n ą . Szukali auten­ tyzmu funkcji i konstrukcji przedmiotu, tego co stano­ wiło o jego emocjonalnej w a r t o ś c i . Wojciech J a s t r z ę ­ 3 4 5 Odzyskanie niepodległości K r a j u w 1918 г. a z w ł a ­ szcza okres umacniania się p a ń s t w o w o ś c i i autorytetu w ł a d z y na nowo ożywia dążenie s t y l o t w ó r c z e , ale j u ż na gruncie sztuki oficjalnej, reprezentacyjnej. Może się ona poszczycić przed o s t a t n i ą w o j n ą wieloma dokona­ niami, zwłaszcza w dziedzinie mebla, metaloplastyki, a zwłaszcza tkaniny o cechach monumentalnych. Obok kostniejącej w z r o z u m i a ł y sposób sztuki re­ prezentacyjnej, istniały w latach m i ę d z y w o j e n n y c h dwa i n t e r e s u j ą c e zjawiska, na k t ó r e trzeba zwrócić u w a g ę . Jedno z nich w i ą ż e się z analitycznym p o d e j ś c i e m do sztuki ludowej. R e p r e z e n t o w a ł je m i n . Wojciech Ja­ s t r z ę b o w s k i . M y ś l ą c o rodzimym podłożu sztuki dostrze­ gał nie tylko typowe, a p o n i e k ą d stereotypowe cechy regionalnej twórczości wiejskiej, z w i ą z a n e z p o t r z e b ą zaznaczenia tożsamości w ł a s n e j grupy, parafii, wsi, ale i to, co było w ogóle w s p ó l n e l u d o w i , a z w i ą z a n e ге �I I . 7. Jerzy Panek, Don Kichot, drzeworyt z 1958 г. I I . 8. Sw. Mikołaj, drzeworyt ilustracja do książki, ok. 1928 r. stosunkiem do przyrody, powszechnie i stale u ż y w a ­ nych m a t e r i a ł ó w . U r z e k a j ą go f o r m y naturalne, wcale nie zdobione, a przecież z nieomylnym i n s t y n k ­ tem artystycznym z a u w a ż o n e w p l ą t a n i n i e korzeni, gąszczu k o n a r ó w i gałęzi. Dostrzega walory, k t ó r y c h tradycyjna etnografia nie zechce u z n a ć jeszcze przez ćwierć w i e k u . Pole inspiracji rozszerza się. Podobnie jak to miało miejsce w przedrewolucyjnej Rosji, w działalności K a n dinsky'ego, Ł a r i o n o w a , Gonczarowej — w o b r ę b zainte­ resowania artys'ty^plastyka wkracza sztuka peryferii miejskich: szyldy, reklamy, r y s u n k i na p ł o t a c h . Zauwa­ ża się twórczość samorodnych, „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w miejskiego pogranicza — u nas: N i k i f o r a , Janeczki. ludowy. I I . 9. Jan Bukowski, Ogólnie m ó w i ą c , ź r ó d ł e m inspiracji staje się wszyst­ ko, co otacza a r t y s t ę , niezależnie od tego, czy jest typo­ we dla j a k i e j ś grupy c h ł o p s k i e j , czy nie. Drugie i n t e r e s u j ą c e zjawisko, w y r a ź n i e zarysowane w czasie p r z y g o t o w a ń do wystawy paryskiej w 1925 r. to w s p ó ł p r a c a plastyka z u z d o l n i o n ą g r u p ą młodzieży wiejskiej czy robotniczej. Eksperyment t a k i podjęli wówczas K a r o l S t r y j e ń s k i oraz A n t o n i Buszek . S t r y j e ń s k i w ciągu k i l k u miesięcy pracy z g r u p ą m ł o d z i e ­ ży, p r z e w a ż n i e g ó r a l s k i e j , d o p r o w a d z i ł do tego, że za­ częli oni t w o r z y ć rzeźby w drewnie zgodnie z podsta­ w o w ą g r a m a t y k ą form ludowych, ale w y n i k ł e z ich w ł a s n y c h dyspozycji, a nie m ą d r o ś c i nauczonej, nie z zapożyczeń; Buszek z a p r o p o n o w a ł grupie robotnic z 9 7 �11 10, 11. Rzeźba ludowa ze Ś l ą s k a oraz rzeźba ucznia z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u kier. K . S t r y j e ń s k i e g o , ok. 1925 r. fabryki p a p i e r o s ó w malowanie na batiku, p o k a z u j ą c im podstawy technologii, i p o z o s t a w i a j ą c p e ł n ą s w o b o d ę wypowiedzi. K o n t a k t plastyka-animatora, a p o n i e k ą d i r e ż y s e r a t w ó r c z e j w y o b r a ź n i , z młodzieżą d a ł w obu wypadkach doskonale rezultaty. Dalsze d o ś w i a d c z e n i a w t y m k i e r u n k u prowadzone m.in. j u ż po ostatniej wojnie przez prof. E l e o n o r ę P l u t y ń s k ą , Antoniego Kenara i g r u p ę innych p l a s t y k ó w skupionych w o k ó ł Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e ­ go dowiodły, że w w a r u n k a c h nawarstwiania się róż­ nych w z o r ó w estetycznych rola plastyka-animatora po­ lega na u ś w i a d a m i a n i u podstaw t w ó r c z y c h , na w y k o ­ rzystaniu i n w e n c j i bazującej na zasobie posiadanych do­ świadczeń. W s p ó ł p r a c a np. prof. P l u t y ń s k i e j z g r u p ą tkaczek b i a ł o s t o c k i c h p o z w o l i ł a i m w y z w o l i ć się ze sztampy modnych w z o r ó w fabrycznych i zacząć projektowanie b e z p o ś r e d n i o na t k a c k i m warsztacie zgodnie z zasada­ m i techniki, warsztatu. Z kolei dzięki poznaniu techniki tkania prof. P l u t y ń s k a s t w o r z y ł a znakomite dzieła, t w o ­ rzone bezpośrednio przy warsztacie. N a s t ą p i ł a wzajem­ na wymiana doświadczeń, wzajemna inspiracja, w i o d ą ­ ca zresztą do zbliżonych e f e k t ó w k o ń c o w y c h . Zapiecze tradycji pozwala we wszystkich takich przypadkach osiągnąć nowe jakości, zgodne z logiką techniki i tworzywa a przy t y m zbliżone w efekcie do typowej dla sztuki ludowej g r a m a t y k i form. Metoda w s p ó ł p r a c y , lansowana po ostatniej wojnie przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą z I n s t y t u t u Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , aczkolwiek nie p r z y n i o s ł a z n a c z ą c y c h e f e k t ó w we wzornictwie p r z e m y s ł o w y m , z a s ł u g u j e na 8 Drzewnego, w y k . pod u w a g ę , zwłaszcza w sytuacji szybkiego zaniku żywej sztuki ludowej. Może mieć ona szczególne znaczenie w warunkach rozpadu tradycyjnej k u l t u r y chłopskiej i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h w z o r c ó w estetycznych, w okre­ sie, gdy żyjący jeszcze tzw. t w ó r c y l u d o w i w y k o r z y s t u ­ ją swe tradycyjnie nabyte u m i e j ę t n o ś c i w celu w y k o n y ­ wania dla odbiorcy miejskiego adaptowanych ludowopodobnych p r z e d m i o t ó w . Metodzie tej m o ż n a by wróżyć sukces w praktyce działalności takich instytucji jak Cepelia, z a j m u j ą c y c h się p r o d u k c j ą w y r o b ó w o cechach ludów yth. W ą t p l i w e natomiast wydaje się, czy metoda ta mo­ że z a p e w n i ć rodzimy wyraz wzornictwu p r z e m y s ł o w e ­ mu. Jako program działania wydaje się sprzeczna z istotą współczesnego wzornictwa, z mechanizmem m ó d , szybko p r z e m i j a j ą c y c h , z p s y c h i k ą odbiorców, nasta­ wionych na s t a ł ą k o n f r o n t a c j ę z k r a j a m i o w y ż s z y m standardzie ż y c i o w y m . Problemem p o d s t a w o w y m jest dziś poprawa jakości w y r o b ó w konfekcyjnych, mebli, tkanin, w y r o b ó w t r w a ł e g o u ż y t k u . Poprawa (między i n ­ nymi) poziomu w z o r ó w , kolorystyki. W modelu rzeczy­ w i s t y m (a nie postulowanym) współczesnej kultury, o g r o m n ą rolę o d g r y w a j ą czynniki z w i ą z a n e z powszech­ n y m d ą ż e n i e m do awansu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , mie­ rzonego m i ę d z y n a r o d o w y m i wzorcami konsumpcji, przy­ r ó w n y w a n i e m w y r o b ó w nabywanych w Polsce do po­ dobnych zagranicznych, o b o j ę t n i e — zachodnioeuropej­ skich, enerdowskich czy w ę g i e r s k i c h . Nie przeczy to oczywiście temu, że zawsze przy o k r e ś l o n e j koniunkturze i s t n i e ć m o ż e sytuacja sprzyja­ jąca dla inspiracji w y r o b ó w p r z e m y s ł u lekkiego s z t u k ą �l u d o w ą . Czasem przenoszona w formie niemal bezpo­ ś r e d n i e j (hafty), kiedy indziej w postaci wzoru k r o j u , d o d a t k ó w i t p . D o ś w i a d c z e n i e wskazuje, że rezultat ta­ kich z a b i e g ó w zależy od: a — ogólnego t r e n d u w modzie, b — umiejętności szybkiego wykorzystania powstałej k o n i u n k t u r y przez producenta, с — talentu p r o j e k t a n t ó w . W dotychczasowej praktyce p r ó b y masowego lanso­ wania np. p a s i a k ó w nie d a w a ł y d o b r y c h r e z u l t a t ó w . Ludowe inspiracje w modzie s p r o w a d z a ł y się więc do kolekcji w y s t a w o w y c h spod znaku haute couture, c h ę t ­ nie pokazywanych w prasie ilustrowanej, telewizji. W y ­ daje się, że r e ż y s e r o w a n e widowiskowo pokazy takiej mody folklorystycznej s t a j ą się s t a ł y m elementem w naszej kulturze, t o w a r z y s z ą c w i e l u imprezom masowym. Pokazy mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą należą więc nie tyle do p r z e j a w ó w produkcji p r z e m y s ł u lekkiego, co przede wszystkim do imprez masowych, b a z u j ą c y c h na folklorze. Imprez takich jest obecnie bardzo dużo. Większość z nich dawniej nie i s t n i a ł a , dziś zaś s t a n o w i ą nieodłączną część w i e l k i c h widowisk w rodzaju woje­ w ó d z k i c h czy o g ó l n o p a ń s t w o w y e h dożynek, Cepeliad, Festiwali, D n i Miast i imprez t o w a r z y s z ą c y c h ś w i ę t o m narodowym. I t u dochodzimy do konstatacji bardzo istotnej. O ile przed o s t a t n i ą w o j n ą problem inspiracji ludowych i wykorzystywania poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m elemen­ t ó w folklorystycznych dotyczył przede wszystkim tzw. sztuki wielkiej i stosowanej — w jej ambitnych prze­ jawach, o tyle obecnie w y s t ę p u j e w kulturze masowej, powszechnej. Jest to zresztą problem szerszy — doty­ czy bowiem w ogóle relacji m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą okresu. 1 - I I . 12. Zbigniew Z w r ó ć m y u w a g ę — w pierwszym półwieczu inspira­ cje ludowe w istotny s p o s ó b w y s t ę p o w a ł y w twórczości k o m p o z y t o r ó w (Szymanowski, L u t o s ł a w s k i ) , w i e l k i c h i n s c a n i z a t o r ó w teatru (Leon Schiller, Dejmek), scenogra­ fów, grafików, rzeźbiarzy, a nawet malarzy, że w y m i e ­ nię t u Zofię S t r y j e ń s k a , nie m ó w i ą c już o plastykach związanych z architekturą wnętrz i sztuką stosowaną. W ostatnim ć w i e r ć w i e c z u inspiracje takie należą w tych dziedzinach do rzadkości. Spotyka się j e tylko spora­ dycznie, coraz rzadziej (Rząsa, K i l i a n , K i l a r ) . Przeszły jednak te inspiracje do dziedzin k u l t u r y masowej: widowisk popularnych ( m i n . Zespołów P i e ś n i i T a ń c a „ M a z o w s z e " i „Śląsk"), estradowych, f o l k l o r y ­ stycznych zespołów amatorskich, lekkiej piosenki, bitu, a nawet jazzu, g r a f i k i reklamowej, plakatu, oprawy ma­ sowych imprez i widowisk, p r z e m y s ł u turystycznego i pamiątkarskiego. Z a s t a n a w i a j ą c się nad t y m faktem trzeba zwrócić u w a g ę na z a s a d n i c z ą z m i a n ę funkcji inspiracji w mo­ delu k u l t u r y , w t y m i k u l t u r y artystycznej. Na p o c z ą t k u stulecia inspiracje ludowe towarzyszy­ ły awangardzie artystycznej. W sztuce wiejskiej znaj­ dowano sojusznika poscaukiwań t w ó r c z y c h . Odkrywano tę s z t u k ę na fali p r z e ł a m y w a n i a akademickich k o n w e n ­ cji X I X w i e k u . Obecnie sytuacja odwróciła się o 180 stopni. Poszu­ kiwania współczesnej sztuki poszły w innych k i e r u n ­ kach. K r a ń c a m i ich są z jednej strony penetracje psy­ chiki ludzkiej, z drugiej chęć zbliżenia się do nauki, twórczość laboratoryjna, w wysokim stopniu intelek­ tualna. Poszukiwania i mody m a j ą miejsce poza k r ę ­ giem ludowej sztuki. Przeciwnie — na wzburzonym mo­ rzu w s p ó ł c z e s n y c h p o s z u k i w a ń , mód w z n o s z ą c y c h się i o p a d a j ą c y c h po c h w i l i na dno — sztuka ludowa staje Pronaszko, Pieta, rzeźba, gips, 1913. I I . 13. Fragment a d o r u j ą c e g o a n i o ł k a , rzeźba ludowa w drew­ nie, polichromowana �14 się ostoją tradycji, o d w o ł a n i e m do przeszłości. Zaczyna działać w i n n y m obiegu informacji. Szuka się więc w niej nie odrodzenia zagubionych w a r t o ś c i , czy prawd rudymentarnych, ale ludowych konwencji, czyli tego, co oczywiste i co w ś w i a d o m o ś c i masowego odbiorcy w i ą ż e się z pojęciem rodzimych tradycji. Powiedzmy w i ę c e j : jeśli stylistyka ludowa — nawet w najbardziej stereotypowej wersji — w y s t ę p u j e dziś w p r z e m y ś l e turystyczno-<gastronomicznym i w re­ klamie, to w ł a ś n i e dlatego, że istnieje w tych dziedzi­ nach potrzeba stereotypu, ł a t w e g o rozpoznania co jest h i s z p a ń s k i e , a co w ę g i e r s k i e , czy polskie. Dlatego pa­ m i ą t k a narodowa czy regionalna musi o d w o ł y w a ć się do czytelnego znaku informacyjnego, z a r ó w n o wtedy gdy jest to p a m i ą t k a tania i masowa, jak i w ó w c z a s gdy ma charakter unikatowy. Inspiracje ludowe w k u l t u r z e masowej m u s z ą więc o d w o ł y w a ć się do tego co znane, oczywiste, charakte­ rystyczne — a więc nie do logiki form, nie do trudno czytelnych emocji (np. dawnej r z e ź b y kultowej) lecz do z e w n ę t r z n e j warstwy dekoracyjnej, do ornamentyki. S z u k a j ą c w dzisiejszej k u l t u r z e uzasadnienia dla i n ­ spiracji folklorystycznych, znajdujemy je, ale nie w sfe­ rze tych w a r t o ś c i , k t ó r e p o r u s z a ł y u m y s ł y i emocje ar­ t y s t ó w z pierwszej polowy z o wieku. P r z y g l ą d a j ą c się kosztownej tandecie „na ludowo" coraz liczniejszych lokali gastronomicznych dostrzec w nich m o ż n a podobny eklektyzm a nieraz i bezguście, podobne powierzchowne n a w i ą z a n i e do pseudochlopskich o r n a m e n t ó w — co w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. 10 15 S t w i e r d z a j ą c t ę s y t u a c j ę bynajmniej nie zamierzam twierdzić, iż jest nieunikniona i że nie ma dobrych w y ­ j ą t k ó w . D o ś w i a d c z e n i a Cepelii w s k a z u j ą , że m o ż n a p r o ­ d u k o w a ć — i to w skali masowej — wyroby adapto­ wane do w s p ó ł c z e s n y c h potrzeb, osiągające stosunkowo dolbry poziom. Coraz częściej jednak k r y t y k u j e się je za brak tego napięcia emocjonalnego, k t ó r e c e c h o w a ł o dzieła dawnej sztuki ludowej oraz i n s p i r u j ą c e się nią mistrzowskie p r z y k ł a d y artystycznego r ę k o d z i e ł a . Współ­ czesna sztuka ludowa jest estetyczna i niejako w do­ b r y m guście. Niewiele w niej jednak p o z o s t a ł o z suro­ wości p r y m i t y w u , m a ł o z autentyzmu dawnej sztuki chłopskiej. Gdy więc zastanawiamy s i ę , czemu współczesna sztuka zwana l u d o w ą nie stanowi źródła ciągłej odnowy i fascynacji współczesnej plastyki — w e ź m y pod u w a g ę i tę w a ż n ą różnicę. Dawniej artyści obserwowali w o k ó ł siebie ż y w ą , wciąż dla nich n o w ą s z t u k ę wiejskiego l u ­ du, dziś zaś w y t w o r y , k t ó r e widzą w sklepach i na wystawach są już swoistą stylizacją, pastiszem dawnej sztuki ludowej. Nie m a j ą siły przebicia a u t e n t y k ó w . To­ też n i e g d y ś fascynacja m i a ł a charakter spontaniczny, obecnie zaś n a w i ą z a n i e do ludowej stylistyki jest prze­ w a ż n i e ś w i a d o m i e w y b r a n ą formą. Znacznie silniej dzia­ łać mogą na w y o b r a ź n i ę artysty autentyczne przejawy sztuki jarmarcznej, plebejskiej, nawet takiej, k t ó r a oscy­ luje na granicy kiczu. Działają zresztą r ó ż n e bodźce, r ó ż n e inspiracje — w t y m i sztuki p r y m i t y w n e j , egzo­ tycznej, ludowej — n i e z a l e ż n i e od tego gdzie i kiedy p o w s t a ł e j . A j a k na t y m tle w y g l ą d a rękodzieło a r t y ­ styczne? �П. 14. Rzeźba w drewnie, praca C z e s ł a w a Dukata, ucznia V k l . Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, w y k . pod kier. Antoniego Kenara, 1956 г. I I . 15. Fragment Ukrzyżowania, rzeźba ludowa z Podhala. I I . 16. Tytus Czy­ żewski, Madonna, olej, 1920 г. I I . 17. W. J a s t r z ę b o w s k i , Tragiczna, rzeźba w y k o r z y s t u j ą c a n a t u r a l n y k s z t a ł t drzewa, w y k . w latach 1940—1947. I I . 18. Wypalony pieii drzewa, 2;akopane. 11 �Otóż p o r ó w n u j ą c s y t u a c j ę z początku wieku i obec­ ną dostrzec m o ż n a z m i a n ę miejsca i r o l i r ę k o d z i e ł a w modelu k u l t u r y artystycznej. Z m i e n i ł y się funkcje i re­ lacje z i n n y m i dziedzinami twórczości. Dawniej na osi: sztuka dla s p o ł e c z e ń s t w a — sztuka elitarna, rękodzieło artystyczne widziało swe miejsce w służbie szerokich rzesz odbiorców. Rękodzieło m i a ł o za­ p o c z ą t k o w a ć o d n o w ę sztuki, k t ó r a winna była przeni­ kać do życia ludzi. Obecnie miejsce to zajmuje wzor­ nictwo p r z e m y s ł o w e , dizajnerstwo. A l e nastawienie na m a s o w o ś ć dizajnu przy jednoczesnym zaniku r z e m i o s ł a niskoiseryjnego sprawia, że rękodzieło artystyczne staje się przede wszystkim u n i k a t o w y m . Może b y ć ono oczy­ wiście r ó w n i e ż laboratorium nowych form, ale w p i e r w ­ szym r z ę d z i e staje się twórczością dającą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą autorom. Cechą tego rękodzieła staje się jednoczesność procesu m y ś l e n i a i realizacji, emocjonal­ ny stosunek do finalnej postaci dzieła, k t ó r e w o d r ó ż ­ nieniu od w y t w o r u manufakturowego czy p r z e m y s ł o w e ­ go k a ż d o r a z o w o u w z g l ę d n i a momenty zmienne, takie jak: —• charakter tworzywa (np. g r u b o ś ć i kolor skóry, s ł o j e drewna, jego kolor, t w a r d o ś ć ) , —• u ż y t e n a r z ę d z i a , —• m y ś l artystyczna, s t a n o w i ą c a i n d y w i d u a l n ą od­ p o w i e d ź t w ó r c y na różne bodźce w e w n ę t r z n e i zewnętrzne, - odbiorca, a nawet indywidualna osoba, dla k t ó ­ rej się coś tworzy. 12 Tak o k r e ś l o n e rękodzieło artystyczne zbliża się w swym charakterze do tzw. sztuki czystej, a k t ó r ą traf­ niej byłoby n a z w a ć s z t u k ą n a c e c h o w a n ą semantycznie. Zbliża sdę w indywidualnej myśli, w szukaniu w e w n ę ­ trznej l o g i k i dzieła, w pierwiastkach emocjonalnych, k t ó r e nie są komieoane dla spełnienia z a d a ń u ż y t k o ­ wych. W jakiej mierze rękodzieło takie m o ż e się inspiro­ w a ć s z t u k ą l u d o w ą , być rodzime, a zarazem w s p ó ł c z e s ­ ne? Osiągnięcia sztuki skandynawskiej (zwłaszcza fiń­ skiej), j a p o ń s k i e j a t a k ż e np. R e p u b l i k i E s t o ń s k i e j w ZSRR dowodzą, że rodzimość i nowoczesność są to po­ jęcia, k t ó r e nie m u s z ą się w y k l u c z a ć . Przeciwnie: ro­ dzimość, bazująca na r ó ż n y c h elementach tradycji i o d ­ r ę b n o ś c i przyrodniczo-geograficznych k r a j u m o ż e wzbo­ g a c a ć k s z t a ł t sztuki nowoczesnej, wnosić w nią nowe pierwiastki, mieć więc postać szczegółową zjawiska ogól­ nego. Oczywiste jest, że w pojęciu rodzimości p a r t y c y p u ­ je nie t y l k o sztuka ludowa, a zwłaszcza nie w swej warstwie z e w n ę t r z n o - d e k o r a c y j n e j . Rodzimość bowiem to r ó w n i e ż charakterystyczny typ emocjonalności, spo­ sobu w y r a ż a n i a uczuć, przewaga cech praktycznych ctzy romantycznych, typ t r a d y c j i religijnej i t d . W Polsce kanon rodzimości X I X i X X w. w i ą ż e się z t r a d y c j ą r o m a n t y c z n ą , a podejście emocjonalne widoczne jest nawet w interpretacji takich k i e r u n k ó w , jak op-art, v i ­ sual-art czy conceptual-art. �13 �Do żywej tradycji należy więc nie tylko sztuka l u ­ dowa, ale i portret sarmacki, a zwłaszcza trumienny, prowincjonalna architektura barokowa, t w ó r c z o ś ć pleja­ dy poetów, pisarzy, k o m p o z y t o r ó w , rzeźbiarzy, malarzy X I X i X X w. (łącznie z polskim ekspresjonizmem, for­ mizmem i koloryzmem). Do tradycji należy z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j historii j a k i pejzaż wiejskich r ó w ­ nin i m a ł y c h miasteczek, r y t m życia, tempo — inne prz&oież w P a r y ż u czy Moskwie, a inne w Warszawie, K r a k o w i e czy Katowicach. P a t r z ą c na dzieła polskich a r t y s t ó w wystawiane na Quadriannale w Erfurcie odczuwam ich w s p ó l n ą cechę, n i e z a l e ż n i e od gatunku indywidualnych talentów. Są­ dzę, że jest nią autentyzm kreacji, nie sięgający po m a s k ę stylizacja, choćby ludowej. Być m o ż e nie u m i a ł ­ bym w i d z ą c j a k i ś jeden przedmiot z a s z e r e g o w a ć go do konkretnej ekspozycji narodowej, ale odczuwam s p ó j ­ ność wszystkich tych prac, podobne zaplecze tradycji, podobny stosunek do rzeczy, k t ó r e się tworzy. Przychodzi m i w ó w c z a s na m y ś l emocja z j a k ą wiejski młodzieniec zdobił przęślicę czy inny podarunek dla swej narzeczonej, to z a a n g a ż o w a n i e , k t ó r e sprawia, iż rzecz pozornie podobna do innych, ma jednak w ł a s ­ ny wyraz, jest rezultatem nie t y l k o wiedzy, tradycji, ale i t w ó r c z e g o napięcia. Ta sztuka bliska jest ludowej nie przez z e w n ę t r z n ą s z a t ę ornamentu, lecz przez szacunek dla tych samych w a r t o ś c i , k t ó r e legły u podstawy chłopskiego r ę k o d z i e ­ ła, chłopskiej sztuki. Sytuacja współczesnej kultury sprzyja tworzeniu dzieł, k t ó r e człowiek znużony zalewem rzeczy i i n f o r ­ macji odczuwa j e d n o c z e ś n i e jako w s p ó l n e grupie (i 23 �Wykorzystanie m o t y w ó w w y c i n a n k i ludowej: i l . 22. O k ł a d k a proj. Zygmunta K a m i ń s k i e g o , 1928 г.; i l . 23. Dekora­ cja A l . Ujazdowskich w Warszawie podczas Festiwalu Młodzieży, 1955 г.; i l . 24. Tkanina z I W P , projekt, przez zespół wycinankarek opoczyńskich pod kier. art. p l . Aleksandry L e w i ń s k i e j . I I . 25. Inspiracje ludowe w modzie. Ponczo i tunika „ k r a k o w s k i e " , w g projektu K . T r z c i ń s k i e j , „Moda Polska", 1970 г. I I . 26. Karczma „ R z y m " w Su­ chej Beskidzkiej 15 �27 П. 27. W n ę t r z e polskiej ekspozycji na I V Quadriennale w Erfiurcie z a a r a n ż o w a n e linę J a s t r z ę b o w s k ą (komisarza działu polskiego) przez to sobie bliskie) a zarazem i n d y w i d u a l n e , nie identyczne z t y m co go otacza. W tej dialektyce potrzeb dostrzegam w a ż n ą szansę dla rękodzieła a r t y ­ stycznego. W świecie w a r t o ś c i coraz bardziej skomer­ przez Ha­ cjalizowanych sztuka staje się o b r o n ą tego co najcen­ niejsze — humanistycznej postawy, t r w a ł y c h w a r t o ś c i duchowych. Jest ona j e d n ą z form ochrony ś r o d o w i s k a w e w n ę t r z n e g o przed zanieczyszczeniem. PRZYPISY 1 Referat wygłoszony podczas sympozjum na I V Quadriennale R ę k o d z i e ł a Artystycznego k r a j ó w socjali­ stycznych w Erfurcie (NRD), 22 maja 1978 r. L . Grabowski, Jan Szczepkowski, „Przegląd A r ­ tystyczny" 1964, nr 6 s. 6. W. Jastrzębowski, Geneza, program i wyniki działalności Warsztatów Krakowskich i Ładu, „Pol. Szt. bud.", R. V I , 1S52, mr 1. Osiemdziesięciu a r t y s t ó w polskich zdobyło 36 2 3 1 Grand Prix, 31 odznaczeń honorowych oraz 60 ozłotych medali. J. W a r c h a ł o w s k i , Wycinanki, „ P r z e g l ą d Warszaw­ s k i " 1924, s. 74. Buszek w y p r a c o w a ł m e t o d ę w s p ó ł p r a c y pedagoga-animatora z dziećmi i młodzieżą jeszcze przed 1920 r. Por. S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz, Teoria Antoniego Buszka a odrodzenie Sztuki Czystej (w:) Nowe formy w malarstwie i тле pisma estetyczne, Warszawa 1959. 5 0 Fot.: E . Ciołek — il. 27; T. Cissowski — il. 24; S. Deptuszewski — П. 1, 5, 9, 13, 15, 22; J . Grabowski — il 10; J . Grelowski — il. 3; Л. Jackowski — il. 18; Z. Kamykowski — il. 20; T. Każmierski — il. 4; W. Mądroszkie wicz — il. 7; W. S ł a w n y — il. 23; J . Świderski — il. 14, 16, 19, 21; W. Wolny — il. 12 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/345fdcfe8b815c0f997eaf140a9edb5b.pdf e31f959be51df0ce96a695d9d1cfcb1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3278 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text do spraw m u z e ó w i s k a n s e n ó w w Polsce pod przewodnictwem dr Fr. M i d u r y . Udział wzięło k i l k u n a s t u dyrektorów skansenów, etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki. 25.IX—15.X — w Szczecinie, na zamku Książąt Pomorskich otwar­ to I Biennale Plastyki Amatorskiej Krajów Nadbałtyckich. Pokazano ok. 1000 prac a u t o r ó w z Ł o t w y , L i t w y , Estonii, NRD, Szwecji i Pol­ ski. 14—16.XI — w B i a ł o w i e ż y od­ było się I V Ogólnopolskie semina­ r i u m z cyklu „ K u l t u r a w gminie" na temat w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej wsi. Referat3 wygłosi­ 7,8.XI — w Muzeum Wsi L u ­ belskiej o b r a d o w a ł zespół badawczy S U M M A R r I E S • l i doe. dr B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i , prof. Józef Burszta i dr Roch Su­ lima. * W m i e s i ą c a c h letnich w całej Polsce organizowano plenery dla twórców ludowych i amatorów. Prace plenerowe prezentowano na­ s t ę p n i e na wystawach, część z nich p r z e k a z u j ą c na d e k o r a c j ę i n s t y t u cji-gospodarzy. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — F O L K A R T I N PO­ L I S H CONTEMPORARY ARTISTIC CULTURE Irena LING Domańska-Kubłak — GOING CAROL­ The author draws attention to the fact that people have looked for different things i n folk art at different times and that its position i n the general model of c u l ­ t u r e has changed as w e l l . The romantics saw different values i n i t , still others were noted by the ideologists of the national style. For them the style, the ornamen­ tation was i m p o r t a n t . B u t as early as 1901 young ar­ tists oaf the applied art school saw i n folk art a logic i n construction, composition, ornament, a respect for materials, tools and technique. The experience of the folk artists became for them a school of functional t h i n k i n g . Ten years later Skoczylas and the formists discovered the logic and expression of the sculpture, the wood out, the painting. Folk art became i n Poland what African sculpture and masks were to the european avant garde. I t accompanied the breakthrough away from academic convention towards new artistic discoveries. Folk art becomes — up to the fifties — one of the most important sources of inspiration for our artistic culture. Simultaneously the experiences of cooperation between the artist animator and the w o r k i n g class or r u r a l creator brings interesting results. After the fifties the place of folk art clearly chan­ ges i n our culture. I t ceases to inspire contemporary artists and instead becomes a very important part of mass culture. The artistic rank of folk sculpture or paintings on glass is lowered but they become u n i v e r ­ sally k n o w n , popularised by many exhibitions, compe­ titions, festivals, television programmes and i n the i l l u ­ strated press as w e l l as i n books and albums. Folk motifs now come up i n songs, i n rock music, i n advertising posters and graphics i n general as w e l l as i n large scale spectator events and especially i n the tourist industry, i n gastronomies and i n the souvenir business. Folk art no longer accompanies the avant garde. Contemporary artists have today gone their separate way. The situation has changed a 180 degrees. Against the background of modern day fashion and changes in art folk art has become a bastion of t r a d i t i o n and an invocation of the past. I t is no longer a place where one seeks new truths but rather easily recognizable native patterns. I t is to the external aspect that one turns first and foremost, to the style, the folk motifs. References to folk traditions today are rather more conscious than i n the past when they were sponta­ neous. But i n the past artits were surrounded by a l i v i n g folk art and now they refer to w o r k k n o w n from exhibitions, books, museums. I n the past they were struck by the authenticity of r u r a l art, today they see around them patiche and adaptations. I n the last part of the article the author discusses contemporary artistic handicrafts i n Poland. He points also to the experience of Finnish and Japaneses art and of the Soviet Baltic Republics which shows that native values cam be l i n k e d i n the crafts to modernity. A n d native qualities do not morely derive from folk art but come f r o m the artists experiences i n the h i ­ story of a country. R u r a l Christmas customs were closely tied to ve­ getative and agrarian symbolism as w e l l as to the sym­ bolism associated w i t h A l l Soul's Day. This at first glance strange j u x t a p o s i t i o n does have a certain logic behing i t . The souls of ouir forefathers have come back to earth to become the protectors of the crops and the bringers of good harvests. The custom of going carol­ ling from house to house w i t h an old man, a goat, stork, a giant or other figures also has a sense con­ nected w i t h the vegetation and A l l Soul's Day. The rounds were made between 2 4 . X I I . and 6.1 (chrismas eve and the feast of the three kings) wishing the head of the house and the inhabitants a l l of the best. T h e goat, the bear, the stork, auroch or the cock were a l l linked i n popular belief w i t h f e r t i l i t y . These same figures also come up i n Easter customs that is at a period w h e n everything is coming to life, spring. The author has analised many folklore documents and draws attention to the role straw plays, both i n the dress of the carollers as w e l l as i n the Christmas customs. Straw as w e l l as the other requisites and ac­ tions performed by the carollers are a l l closely connec­ ted w i t h steps to ensure f e r t i l i t y . On one of t h e days i n the period between the 26 X I I and 2.H t h e „ H e r o d s " are enacted, a folk version of the medieval mysteries. I n these there is also an element of this agrarian symbolism. A j e w wishes a good harvest and f e r t i l i t y . I t was also typical for this symboilisim to have devils p l a y i n g pranks etc. Here also we come across death and a conning to life, i n sum analogical figures and requisites to those of the carol­ lers. The j e w plays a role similar to t h a t of t h e old man. Both wear a sheepskin coat t u r n e d inside out (like straw). The death of herod and t h e b i r t h of Christ have the same sense as the death and the coming to life of the goat i n t h e carolling custom. The author albo sees t h e appearance of the same elements of vegetatational magic both among the herods as the ca­ rollers. J a n K u r e k — T H E TREE O F L I F E - T H E A L T A R OF T H E A S S U M P T I O N OF T H E F A M I L Y - B Y S T A ­ NISŁAW MAJEWSKI. The author discusses S. Majewski's altar w h i c h was done in 1978. H e analyses the scenes on the altar i n the context of t h e artist's belifes. T h e altar is a sum­ ming up and at the same t i m e a development of the sculpture's viwes w h i c h the author has already w r i t t e n about i n Folk A r t (4—1977). K u r e k ' s analyisies of the ideological 'content of the altar is based on conversa­ tions w i t h the sculptur. H e distinguishes t w o sets of scenes out of the 24 i n the altar: one represents the „open w o r l d " and the second the „closed w o r l d " w h i c h aims at getting t h e viewer to reflect on the nature of this w o r l d . Majewski's interpretation of various biblical themes is peculiar to h i m and is a far cry f r o m theo­ logical rectitude. 63 �Teresa Kopania ABRAMIUK — THE WORK OF MARIA The article shows Maria A b r a m i u k , a folk artist from C h m i e l ó w near Parczew and her woirk. Born i n 1914 she has made ornaments (spider's, f l o ­ wer arrangements, paper cut outs) and religious objects (painted easter eggs, wedding cakes called korowaje) from childhood. For к о т е yrors now she has been p a i n ­ ting on glass. The influence of t h e old, t r a d i t i o n a l patterns of folk arts i n the Podlasie region is visible i n her w o r k . Maria A b r a m i u k adapts and passes i t on i n the f o r m in 'Which she remembers i t . PE3 ЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В СОВРЕМЕННОЙ ХУДОЖЕСТВЕННОЙ КУЛЬТУРЕ ПОЛЬШИ А в т о р отмечает, что на р а з н ы х э т а п а х и з у ч е н и я народного и с к у с с т в а в н е м и с к а л и чего то нового и в с я к и й р а з ему отводилось иное место в м о д е л и к у л ь т у р ы . Одни ценности н а х о д и л и в н а р о д н о м и с к у с ­ стве р о м а н т и к и , иного рода ценности н а х о д и л и в нем под к о н е ц п р о ш л о г о в е к а идеологи народного стиля. Д л я н и х в а ж н ы б ы л и с т и л е в ы е особенности, о р н а ­ мент. О д н а к о , у ж е в 1901 г. м о л о д ы е х у д о ж н и к и , интересовавшиеся прикладным искусством подчерки­ в а л и в народном и с к у с с т в е л о г и к у к о н с т р у к ц и и , к о м ­ позиции, о р н а м е н т а , у в а ж н и е к м а т е р и а л у , и н с т р у ­ менту, т е х н и к е р а б о т ы . О п ы т н а р о д н ы х м а с т е р о в стал для них искусством функционального мышления. Д е с я т ь л е т спустя С к о ч и л я с и ф о р м и с т ы о б р а т и л и в н и м а н и е па л о г и к у и э к с п р е с с и ю с к у л ь п т у р ы , г р а ­ в ю р ы н а д е р е в е , ж и в о п и с и . Н а р о д н о е искусство в П о л ь ш е стало т е м , ч е м б ы л и н е г р и т я н с к а я с к у л ь п ­ т у р а и м а с к а д л я европейского а в а н г а р д а . Это и с к у с ­ ство с о п у т с т в о в а л о п р е о д о л е н и ю а к а д е м и ч е с к о й к о н ­ венции и новым художественным поискам. В п л о т ь до п я т и д е с я т ы х годов н а р о д н о е искусство я в л я л о с ь одним и з в а ж н ы х и с т о ч н и к о в в д о х н о в е н и я н а ш е й художественной культуры. Одновременно на­ коплялся опыт и формировалось сотрудничество х у ­ дожника-вдохновителя с умельцами крестьянами или р а б о ч и м и . Это с о т р у д н и ч е с т в о д а в а л о и н т е р е с н ы е р е ­ зультаты. П о с л е п я т и д е с я т ы х годов место народного и с к у с ­ ства в м о д е л и к у л ь т у р ы о п р е д е л е н н о п е р е м е н и л о с ь . Оно у ж е не интересует современных художников и с т а н о в и т с я очень в а ж н ы м с л а г а е м ы м п о п у л я р н о й массовой к у л ь т у р ы ; ослабевает х у д о ж е с т в е н н о е з н а ­ ч е н и е н а р о д н ы х с к у л ь п т у р и л и к а р т и н на стекле, но н а р я д у с этим о н и приобретают о б щ у ю и з в е с т н о с т ь благодаря многочисленным выставкам, конкурсам, фестивалям, телепередачам и иллюстрированной пе­ чати, к н и г а м , а л ь б о м а м . Народные мотивы встречаются в песенке, в произ­ ведениях биг-битовских ансамблей, а рекламной гра­ фике, в плакате, в оформлении массовых зрелищ, в особенности ж е в п р о м ы ш л е н н о с т и д л я н у ж д т у р и з ­ ма, в с у в е н и р н ы х и з д е л и я х , в гастрономии. В н а с т о я щ е е в р е м я н а р о д н о е и с к у с с т в о н е сопут­ ствует а в а н г а р д у . П о и с к и с о в р е м е н н ы х х у д о ж н и к о в идут в д р у г и х н а п р а в л е н и я х . П о л о ж е н и е и з м е н и л о с ь на 180 градусов. И м е н н о на ф о н е современной м о д ы и и з м е н е н и й в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е — народное творчество с т а н о в и т с я о п л о т о м т р а д и ц и й , о б р а щ е н и е м к п р о ш л о м у . И т а к , в народном т в о р ч е с т в е и щ у т не н о в ы х истин, а з н а к о м ы х о т е ч е с т в е н н ы х образцов. П р е ж д е всего о б р а щ а е т с я в н и м а н и е на внешнее о ф о р м л е н и е , на с т и л ь па н а р о д н ы е м о т и в ы . В настоящее время связь с народной традицией поддерживается совершенно сознательно, а прежде это б ы л о с п о н т а н н ы м я в л е н и е м . Н о п р е ж д е х у д о ж ­ н и к и б ы л и о к р у ж е н ы а т м о с ф е р о й ж и в о г о народного искусства, а н ы н е , они и щ у т в д о х н о в е н и я в п р о и з в е ­ д е н и я х , с к о т о р ы м и п о з н а к о м и л и с ь на в ы с т а в к а х , ч и т а я к н и г и , п о с е щ а я м у з е и . Р а н ь ш е их у в л е к а л а п о д л и н н о с т ь д е р е в е н с к о г о искусства, н ы н е о н и в и д я т в о к р у г себя п а с т и ш ь и а д а п т а ц и и . В заключительной части статьи автор рассматри­ вает современное х у д о ж е с т в е н н о е ремесло в П о л ь ш е . Отмечает т а к ж е д о с т и ж е н и я ф и н с к о г о и японского искусства, д о с т и ж е н и я х у д о ж н и к о в с о в е т с к и х п р и ­ б а л т и й с к и х р е с п у б л и к . Все это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что м о ж н о в р е м е с л е сочетать о т е ч е с т в е н н ы й х а р а к ­ тер с современностью. О д н а к о о т е ч е с т в е н н ы е э л е м е н ­ т ы м о ж н о н а й т и не т о л ь к о в н а р о д н о м т в о р ч е с т в е , но и в д р у г и х в и д а х и с к у с с т в а в истории с т р а н ы . Ирена Доманьска-Кубяк ЗНАЧЕНИЕ КОЛЯДОВАНИЯ — ВЕГЕТАТИВНОЕ Д е р е в е н с к и е р о ж д е с т в е н с к и е о б р я д ы , б ы л и тесно связаны с вегетативно-аграрной и поминальной сим­ в о л и к о й . Это с т р а н н о е с виду сочетание о б л а д а е т своеобразной л о г и к о й . В е р н у в ш и е с я на з е м л ю д у ш и п р е д к о в , с т а н о в и л и с ь п о к р о в и т е л я м и сельского х о ­ зяйства и ниспосылали урожай. Вегетативное и поми­ н а л ь н о е з н а ч е н и е имеет т а к ж е о б ы ч а й к о л я д о в а н и я , х о ж д е н и я о т одной и з б ы к другой с дедом, козой, аистом, т у р о м и д р у г и м и п е р с о н а ж а м и . Соседей о б х о д и л и 24 д е к а б р я — 6 я н в а р я (т.е. начиная с сочельника, кончая крещением), ж е л а я х о з я е в а м и п р и с у т с т в у ю щ и м всякого б л а г о п о л у ч и я . К о з а , м е д в е д ь , аист, т у р либо п е т у х по н а р о д н ы м в е р о в а н и я м в я ж у т с я с плодородием. Те ж е п е р с о н а ж и выступают и в п а с х а л ь н ы х обрядах, следовательно весной, когда в с я п р и р о д а п р о б у ж д а е т с я к ж и з н и . Автор анализирует многочисленные фольклорные материалы, отмечая роль соломы в костюмах коляд­ ч и к о в , к а к и в р о ж д е с т в е п п ы х о б р я д а х . Солома а т а к ­ ж е другие р е к в и з и т ы и д е й с т в и я к о л я д ч и к о в тесно с в я з а н ы с м е р о п р и я т и я м и , способствующими у р о ж а й ­ ности. В один и з дней, в период м е ж д у 26 д е к а б р я и 2 ф е в р а л я ставятся „Ироды" — народная версия средневековых мистерий. Автор и в них отмечает э л е м е н т ы а г р а р н о й с и м п о л и к и . Е в р е й в своих п о ­ з д р а в л е н и я х ж е л а л у р о ж а я и плодовитости. Т и п и ч ­ н ы м и д л я этой с и м в о л и к и б ы л и т а к ж е р а з л и ч н ы е п р о к а з ы ч е р т е й и т.д. З д е с ь о п я т ь т а к и в ы с т у п а ю т смерть и воскрешение — в общем аналогичные р е к в и ­ зиты, к а к у колядчиков. Итак, еврей исполняет роль дела. И е в р е й и д е д о д е т ы в т у л у п ы , в ы в е р н у т ы е м е х о м н а р у ж у (реквизит а н а л о г и ч н ы й соломе). С м е р т ь Ирода и р о ж д е н и е Х р и с т а имеют в м и с т е р и я х т а к о й ж е смысл, к а к смерть и в о с к р е ш е н и е к о з ы в к о л я д ­ н ы х о б р я д а х . А в т о р у к а з ы в а е т , что к а к в „ И р о д а х " , так и в колядовании выступает 6 одинаковых эле­ ментов в е г е т а т и в н о й магии. Я н К у р е к — ДЕРЕВО Ж И З Н И — АЛТАРЬ ВОЗНЕ­ СЕНИЯ СВЯТОГО СЕМЕЙСТВА Р А Б О Т Ы СТАНИ­ СЛАВА МАЕВСКОГО А в т о р о п и с ы в а е т в ы п о л н е н н ы й в 1978 г. С. М а е в ским а л т а р ь , а н а л и з и р у я с о д е р ж а н и е п р е д с т а в л е н н ы х в нем сцен в к о н т е к с т е м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . А л т а р ь о т о б р а ж а е т итоги и р а з в и т и е т е х в з г л я д о в с к у л ь п т о р а , о к о т о р ы х а в т о р п и с а л в номере 4 — 1977 г. Н а основе бесед с х у д о ж н и к о м К у р е к подробно а н а л и з и р у е т идейное с о д е р ж а н и е а л т а р я . С р е д и 24 частей он в ы д е л я е т д в е г р у п п ы сцен: одна г р у п п а п р е д с т а в л я е т „ м и р в н е ш н и й " , в т о р а я „мир в н у т р е н ­ ний", к о т о р ы й в ы з ы в а е т у з р и т е л е й р а з м ы ш л е н и я относительно с у щ н о с т и мира. В своей работе М а е в с к и й своеобразно и н т е р п р е т и р у е т б и б л е й с к и е с ю ж е т ы и его и н т е р п р е т а ц и я д а л е к а от теологического подхода. Т е р е с а К о п а н я — ТВОРЧЕСТВО МАРИИ АБРАМЮК Статья посвящена личности и творчеству Марии Абрамюк, н а р о д н о й х у д о ж н и ц ы и з Х м е л ё в а б л и з П а р ч е в а . М а р и я А б р а м ю к р о д и л а с ь в 1914 г. и с д е т с к и х лет з а н и м а е т с я в ы п о л н е н и е м р а з л и ч н ы х у к р а ш е н и й (пауки, б у к е т ы цветов, в ы р е з к и и з бумаги) и п р е д ­ метов обрядового х а р а к т е р а , к а к п и с а н к и , свадебное печение, н а з ы в а е м о е к а р а в а л я м и . К р о м е того у ж е с в ы ш е 10 лет х у д о ж н и ц а з а н и м а е т с я р и с о в а н и е м на стекле. В р а б о т а х М а р и и А б р а м ю к м о ж н о отметить в л и ­ я н и е с т а р ы х т р а д и ц и о н н ы х о б р а з ц о в народного и с к у с ­ ства П о д л я с ь я , к о т о р ы е она а д а п т и р у е т и о т о б р а ж а е т в т а к о й ф о р м е , к о т о р а я с о х р а н и л а с ь в ее п а м я т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff17e232111841efd9084287e6a2fb83.pdf 5df143b9ef0a3694e8ca37a7e0fd39a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3279 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.66 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENS Roman Reinfuss, T h e i n f l u e n c e of c r a f t s p r o d u c t i o n of religious articles on folk Lech Ewa stone -sculpture Mróz, Gypsy 67 wagons 77 Fryś-Pietraszkowa, T h e nationad f o l k p o t t e r y contest i n Toruń . Janina Łukasiewicz, S o m e .problems of f o l k ceramics i n Poland, . . reflections on t h e collection i n t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń A d a m Bartosz, Palamenter Antoni K r o h , Letters Karpaty region 107 — a folk barometer after the first i n Poland, contest of 95 i l l modern folk sculpture i n 1972 113 REVIEWS Aleksander in Anna Jackowski, Marian Pokropek, Atlas of jolk art and folklore 116 Poland Kutrzeba-^Pojnairowa, Krzysztof Woźniak, M o r e Serbske about artistic q u e s o n a p a p e r toy T . M . T r a j d o s CHRONICAL SUMMARY РЕЗЮМЕ I—III OF 1979 ARTICLES narodne drastioy, t. 5 h a n d i c r a f t of Polish 121 Spisz (remar- i n „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2, 1978) 123 125 12(i 127 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z^ca {z-са r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r technicz ny — H a l i n a Żele­ c h o w s k a . T ł u m a c z e nniiaa — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N Naatt aa l i a Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25072bcb743b9d0eaef9f4e0d13056a0.pdf d3faeed8a5010aa4c8bb7621b33c3881 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5941 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5533 Title A name given to the resource Stan cywilny 'babki'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Stan cywilny babki Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babkami z o s t a w a ł y : 1—m ę ż a t k i , 2—w d o w y , 3—stare panny, 4—brak tradycji, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „ b a b k a " , „ b a b i ą c a " , akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 23. [...] Czy były to mężatki, czy stare panny? Czy córki ich, też jak matka, zajmowały się „babieniem". (Nie wystarczy informacja jednej osoby - proszę podawać ich nazwiska). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2964da405c8c38d373af974e0da36b17.pdf 4a984c8ccdbffd96fe2c428122b4c45a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5940 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5532 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie interpretacji snów ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie interpretacji snów ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: O płci noworodka prognozowano po snach ciężarnej: 1—p ł e ć dziecka b ę d z i e zgodna z t y m co się śniło, 2—p ł e ć dziecka b ę d z i e odwrotna od tego, co się śniło, 3—inne sny, na podsta­ wie k t ó r y c h o k r e ś l a n o płeć p o c z ę t e g o dziecka, 4—brak d o k ł a d n i e j s z y c h danych, 5 — brak tradycji, 6—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą o z n a c z a j ą informacje p o c h o d z ą c e od l u d n o ś c i n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić 16. Wróżby: a) ze snów - chodzi o treść snu, która zapowiada urodzenie chłopca łub dziecka: dziewczynki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba8279677302864b91cb5be62737d85e.pdf c51f0b263229bb8b2a5a311cb7c9ce68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5939 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5531 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie apetytu ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie apetytu ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta ma podczas ciąży o c h o t ę na k w a ś n e potrawy: 1—uro­ dzi syna, 2—urodzi c ó r k ę ; gdy ma o c h o t ę na słodkie potrawy, 3—urodzi c ó r k ę , 4—urodzi syna, 5—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7941eec0c75031a8c0da4261331b203.pdf 8730d077b0c8f2db2b428609cc665fc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5938 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5530 Title A name given to the resource Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie 'spiczastego, czubatego' brzucha ciężarnej kobiety/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Gruszka, Sabina red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Określanie płci mającego narodzić się dziecka na podstawie spiczastego, czubatego brzucha ciężarnej kobiety Opracowała Sabina Gruszka Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Wierzono, ż e gdy c i ę ż a r n a kobieta posiada brzuch spiczasty, czubaty: 1—urodzi c ó r k ę , 2—urodzi syna, 3—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa obejmuje wierzenia znane przez informatorów indagowanych w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą o z n a c z a j ą informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j ( p r z e s i e d l e ń c y z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h rejonów Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi n a pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : V. Prognozy i wróżby w okresie ciąży, co do płci mającego się narodzić dziecka: 15. Prognozy: a) Z wyglądu matki wnoszą, czy urodzi się chłopiec, czy dziewczynka (Opisać pełnym niem wygląd ciężarnej stanowiący podstawę prognozy). zda­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8479174f789281110ae43895a5f03ea3.pdf 56b18b1e5e0a8d6beea7a2977c4c9c57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5945 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje akuszerka wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5537 Title A name given to the resource Nazwy na określenie dawnej akuszerki wiejskiej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Nazwy na określenie dawnej akuszerki wiejskiej Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: K o b i e t ę zajmującą się dawniej wiejskim akuszerstwem nazywano: 1—babką, 2 — hebamą [znano r ó w n i e ż podobne określenia: hebama, hybama, hebame, hebana, hebane, hejbama, ejbama, hejbabka, hebaba, haba, hejbaba], 3—nie p o s i a d a ł a specjalnej nazwy, 4 brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 19. Jak nazywają we wsi, względnie jak nazywano dawniej takie doświadczone (kiedy?): „babka", „baba", „babunia", „ciotka" lub inaczej? Jak? w ludo­ kobiety? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46335ded0d1c7e911d8f261cf41c867f.pdf 4b8aac781ab068fae61d707a570ee1b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5944 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5536 Title A name given to the resource Funkcjonowaniw 'babek' w środowisku wiejskim/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Funkcjonowanie babek w środowisku wiejskim w XX wieku Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babki odbierały dzieci: 1—do I wojny ś w i a t o w e j , 2—m i ę d z y I a I I w o j n ą ś w i a t o w ą , 3—do I I wojny ś w i a t o w e j , 4—po I I wojnie ś w i a t o w e j , 5—sporadycznie w czasie b a d a ń tereno­ w y c h P A E (lata 70. X X wieku), 6 - brak tradycji, 7 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą o z n a c z a j ą informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 17. Czy we wsi obok egzaminowanej położnej istnieją i biorą udział przy rozwiązaniu dawne, niekwalifikowane ałe doświadczone kobiety? Czy udział ich jest samodzielny, jasny czy skry­ ty? czy tez są uważane za pomocnice położnej? Wszechstronnie zbadać stan rzeczy współ­ czesny, związany z istnieniem we wsi egzaminowanych akuszerek i tradycyjnych „babek". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/757254d3a020305c619aa787f79aa6df.pdf cd19f9585006593260ee8db6921a8447 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5943 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5535 Title A name given to the resource Jawny lub skryty udział 'babki' przy porodzie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Jawny lub skryty udział babki przy porodzie Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Udział babki przy porodzie był: 1—jawny, 2—skryty, 3—brak tradycji, 4—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 17. Czy we wsi obok egzaminowanej położnej istnieją i biorą udział przy rozwiązaniu dawne, niekwalifikowane ale doświadczone kobiety? Czy udział ich jest samodzielny, jasny czy skry­ ty? czy tez są uważane za pomocnice położnej? Wszechstronnie zbadać stan rzeczy współ­ czesny, związany z istnieniem we wsi egzaminowanych akuszerek i tradycyjnych „babek". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d61efaced588600ecd5e37ab7773dae.pdf ebda6aba82e40d5a6eee84d4835bd4ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5942 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5534 Title A name given to the resource 'Babienie' jako zajęcie dziedziczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Babienie jako zajęcie dziedziczne Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: C ó r k a d z i e d z i c z y ł a babienie po swojej matce: 1—zjawisko znane, 2—brak tradycji, 3 brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano n a podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 23. [...] Czy były to mężatki, czy stare panny? Czy córki ich, też jak matka, zajmowały się „babieniem" (Nie wystarczy informacja jednej osoby - proszę podawać ich nazwiska). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ede6507e24589a4c90334632f727738c.pdf 48f83208d6a30a412f326355d6c7c093 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5947 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna narodziny - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5539 Title A name given to the resource 'Babka' zrywa mężczyznoom wchodzącym do izby po prorodzie czapki z głów/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata Pieńczak, Agnieszka (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Babka zrywa mężczyznom wchodzącym do izby po porodzie czapki z głów Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Mężczyźni musieli wykupić się: A. Pieniędzmi: 1—które babka bierze dla siebie (w punkcie 20.19.X babka zrywała także chustki kobietom), 2 B. Alkoholem: 4—wódką (rzadko winem, piwem), którą z reguły piją wspólnie (babka, ojciec dziecka, gość, rzadko położnica), C. 5 - zwyczaj zrywania czapki jest znany, lecz nie pamiętają formy wykupu, 6—brak tradycji, 7—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwyczajach i obrzęd urodzinowych. 21. Zbadać, czy znany jest lub był zwyczaj,że„babka " zrywała czapki z głów mężczyznom wchodzącym po połogu chałupy; musieli się oni wykupić pieniędzmi. Forma zapłaty? Czy pieniądze te były częścią jej wynagrodzenia? cz też miały inne przeznaczenie? (np. poczęstunek dla gości). Ten bardzo stary zwyczaj wykupu czapek może mieć ró formy, należy więc badać wnikliwie i dokładnie zapisywać, by umożliwić wyjaśnienie sensu tego zwyczaju. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7069d7910736473e978cae389c1c8ab3.pdf 26a2e149a6d7164c8ebb560460b14b54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5538 Title A name given to the resource Nazwy czynności odbierania dziecka przez wiejską akuszerkę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Nazwy czynności odbierania dziecka przez wiejską akuszerkę Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: C z y n n o ś ć odbierania dziecka przez w i e j s k ą a k u s z e r k ę zwano: 1—odbierać - odbieranie (i nazwy podobne), 2—b a b c z y ć—babczenie ( i nazwy podobne), 3—brak tradycji, 4—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 17. Zagadnienia słownictwa. Jakimi czasownikami lub rzeczownikami określa się, względ­ nie określano dawniej czynność odbierania dziecka? (Kiedy?) np. "Babić", „babienie"; babczyć — babczenie; babkować — babkowanie; odbierać - odbieranie; lub inaczej - jak? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec632f67215bb6c42f3f9e873ce716c.pdf 8d3c96cbd6b25f0a243d9ad1a940703b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5527 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Lubuskie - folklor tradycyjny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5142 Title A name given to the resource Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski)/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 4 ; 83 s.;il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M G L A P A STRÓJ MIĘDZYRZECKO-BABIMOJSKI ( L U B U S K I ) Zak-tad K.uituroznowstwa Biblioteka / . Nr inwentarzowy ö.lf.P2/..(>^ ^ f POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE r �A T L A S CZĘŚĆ U P O L S K I C H S T R O J Ó W WIELKOPOLSKA A D A M L U D O W Y C H ZESZYT 4 G L A P A STRÓJ M I Ę D Z Y R Z E C K O - B A B I M OJ S K I ( L U B U S K 1) W R O C L A W Zakład Kulturcznawstwa 3f. 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU 55" /kß<ß �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , JÓZEF A N N A GAJEK, K U T R Z E B A , A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD TADEUSZ ZESZYTU: ADAMA BARWNE: SEWERYN JÓZEF JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO GRAFICZNY: KAROLAKA A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE GRAFICZNE GAJEK GAJEK POZNAŃ I W I E L O B A R W N E ZAKŁADY I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 8,5, ark. druk. 10,75. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 11. 6. 1956. Podpisano druk 20. XI. 1956. Druk ukończono w listopadzie 1956. Zam. nr 236/178 Cena zł 29,—. K-7-3600 �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Ziemią Lubuską nazywa się obszar wchodzący w skład województwa zielonogórskiego, a obejmujący pow.: rzepiński, sulęciński, skwierzyński, międzyrzecki, krośnieński, świebodziński, sulechowski, rzadziej także zaliczane bywają po­ wiaty: wschowski, zielonogórski, gubiński, gorzowski i strzelecki. Obszar ten między śre­ dnią Odrą, dolną Wartą, Nysą Łużycką i Bobrem (mapa), stanowi teren przejściowy między Wielkopolską a Brandenburgią i między Pomorzem Zachodnim a Śląskiem . Na­ zwa Ziemi Lubuskiej pochodzi od grodu Lubusza, położonego na lewym brzegu Odry, niedaleko ujścia Warty. W okresie kształtowania się państwa Piastów gród ten był czołowym grodem plemienia Lubuszan. Ówczesne granice Ziemi Lubuskiej sięgały na zach. do rzeki Szprewy i Łęknicy, na płn. do rzeki Warty, na wsch. do jezior Łagow­ skich, a na płdn. do rzeki P l i s z k i . W granicach obecnej Ziemi Lubuskiej pozostały tylko obszary położone na wsch. od Odry. L u d n o ś ć . Na omawianym obszarze mieszka około 700 000 mieszkańców. Po­ nad połowa zajmuje się rolnictwem i leśnictwem, a reszta pracuje w przemyśle, handlu, komunikacji i w innych zawodach. Historia r e g i o n u . W okresie wchodzenia Ziemi Lubuskiej w światło doku­ mentów pisanych i w ramy organizacyjne państwa Piastów — istniało na Ziemi Lubu­ skiej szereg g r o d ó w . Ziemia Lubuska od chwili włączenia jej w obręb państwa wczesnopiastowskiego t. j . od 960—1249 r. była terenem łączącym Śląsk z Pomorzem Zachod­ nim , a równocześnie spełniała funkcję przedmurza zachodniego dla kolebki państwa polskiego — Wielkopolski. Pierwsza znana w dziejach Polski wojna toczyła się właś­ nie o posiadanie Ziemi Lubuskiej (962 r.). Po zdobyciu jej stała się Ziemia Lubuska tere­ nem wypadowym na Zaodrze. Powstanie w Lubuszu biskupstwa lubuskiego w 1124 r. uczyniło z grodu tego i obszarów przyległych centrum krzewienia polskiej myśli polity­ cznej. W t y m czasie na szlakach handlowych Ziemi Lubuskiej, tętniło wzmożone życie, przewożono zboże, drzewo, płótna, ryby. Ziemia Lubuska rozwijała się pod wzglę­ dem kulturalnym i gospodarczym, podobnie jak sąsiednie obszary Polski. Okres ten skończył się oddaniem w 1249 r. przez Bolesława Rogatkę prawie połowy Ziemi L u ­ buskiej niemieckiemu arcybiskupowi magdeburskiemu Wilibrandowi. Od tego czasu skład etniczny żywiołu polskiego zaczął się kurczyć na rzecz kolonizatorów niemieckich. W okresie od 1249 r. do końca X V I I I w. Ziemia Lubuska przechodziła etapami pod zwierzchnictwo niemieckie. Element polski częściowo został wyparty przez ludność nie­ miecką, szybciej w miastach, wolniej na wsi. Pod względem kulturalnym ze względu na ubóstwo sąsiednich prowincji niemieckich nie udało się Niemcom opanować Ziemi L u ­ buskiej, wyjątek stanowiła działalność zakonu Joanltów i w p ł y w okresu reformacji. ł 2 3 i* 3 �Ryc, 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Na początku tego okresu w oparciu o Ziemię Lubuską powstała Nowa Marchia, sztu­ czny twór, odgradzający Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i Śląska; w 1590 r. prze­ stało istnieć biskupstwo lubuskie, rozwija się Frankfurt, główny ośrodek paraliżujący życie gospodarcze Ziemi Lubuskiej. Podejmowane w t y m czasie przez władców Polski próby włączenia do Rzeczypospolitej Ziemi Lubuskiej nie udały się ani Władysławowi Łokietkowi w latach 1314—1316, po zajęciu Wielkopolski, ani później kiedy ze swymi wojskami przekroczył Odrę i dotarł pod Brandenburg (1325 r.), ani też Kazimierzowi Wielkiemu (1365 r.) i Jagiellonom w latachl402—1455. Zaniedbania zaś i straty X V I — X V I I I w. ujemnie wpłynęły na polski stan posiadania na t y m obszarze. Wiek X I X i w. X X do 1918 r. był okresem połączenia Ziemi Lubuskiej z Wielko­ polską pod panowaniem pruskim. Okres ten charakteryzuje znaczny rozwój gospodarczy Ziemi Lubuskiej i w p ł y w jej na Wielkopolskę. W pierwszej połowie X I X w. germani­ zacja Ziemi Lubuskiej doszła do szczytu. W następnych latach uświadomienie narodowe 4 �Polaków wzrasta, obszar ten zaczyna się repoionizować, Niemcy zaś odpływają na za­ chód. Okres ten kończy się wspaniałym zrywem powstańców wielkopolskich w 1918 r., którzy wyzwoliwszy obszary Wielkopolski wkroczyli na Ziemię Lubuską i zajęli Babi­ most (1919 r.), wskazując kierunek przyszłej zwycięskiej walki o wolność tej krainy. W okresie międzywojennym i podczas okupacji t j . w latach 1918—1945 r. Ziemia L u ­ buska w granicach państwa niemieckiego straciła swoje znaczenie gospodarcze; nastą­ pił dalszy odpływ ludności niemieckiej, a miejscowa ludność polska organizuje się, choć równocześnie jest prześladowana przez władze hitlerowskie. W 1945 r. zwycięstwo Czerwonej A r m i i i Wojska Polskiego nad hitlerowcami uwal­ nia Ziemię Lubuską z wiekowego zaboru i włącza ją w granice Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ziemia Lubuska szybko teraz odzyskuje swój odwieczny charakter polski, staje się naturalnym pomostem między Śląskiem i Pomorzem Zachodnim. Analizując historię regionu i' walkę Polaków o utrzymanie swych cech narodowych, (jak również uwzględniając główne szlaki handlowo-gospodarcze, idące przez Ziemię L u ­ buską na płn. z Poznania przez Santok, Choszczno na Szczecin lub na Gorzów, Kostrzyn, Frankfurt, a na płd. na Głogów, Wrocław lub Krosno) stwierdzić należy, że kultura l u ­ dowa na t y m obszarze, podobnie zresztą jak i na innych rozwijała się tylko tam i za­ chowała się najdłużej na tych terenach, gdzie istniał względny spokój i korzystne wa­ runki gospodarcze. Z tej racji zaciszne i dość zamożne ubocza regionu pozostały głównymi ośrodkami kultury i stroju lubuskiego, do nich należy okręg cybiński nad Odrą i rejon międzyrzecko-babimojski . 4 C e c h y u b i o r u . Podobnie jak pod wielu względami, tak i w dziedzinie odzieży, Ziemia Lubuska jest obszarem przejściowym między Śląskiem, Pomorzem, Wielkopol­ ską a Łużycami i Brandenburgią, mimo jednak braku wyraźnego oblicza można tu zau­ ważyć szereg cech miejscowych, ściśle związanych z tą krainą. Do odrębnych cech w stroju lubuskim kobiecym należą: wianki półkoliste, zakrywające uszy i nie łączące się na potylicy, głębokie czepki z „ogonkiem" wiązane nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla, dwa rodzaje kryzików, koszule z krótkimi rękawami, spódnice na szel­ kach i jedwabne jaskrawe staniki (Tabl. I , II) spódnice wierzchnie, wykonane z samo­ działów, a dalej okrywanie się na uroczystości s i c i ą t j . barwną, wełnianą chustką z frędzlami, haftowane kokardy wiązane z tyłu, oraz barwne, zdobione p o l k i (ryc. 73). W stroju męskim z powodu wcześniejszego zaniku części tradycyjnego ubioru lubu­ skiego, przetrwało znacznie mniej cech odrębnych. Do dawnych elementów należy ko­ żuch z wielkim kołnierzem, przewiązany w pasie specjalnym sznurkiem, oraz czapka zwana p o z n a n i o n k ą (maciejówka), a w X I X w. niebiesko-granatowa rogatywka i czapka krymerkowa. Charakterystyczne są bukiety sztucznych kwiatów i wstążek, no­ szone podczas wesela na cylindrach (ryc. 16, 17), i ręcznik, t j . ozdobny pas płótna prze­ wiązany przez ramię. Obecnie ubiór lubuski reprezentują stroje z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, (tabl. I — I I , ryc. 35). Stroje te nosi ludność miejscowa i napływowa na całym obszarze Ziemi Lubuskiej podczas różnych imprez. Przypuszczać można, że stroje zachowane we wschod­ niej części województwa zielonogórskiego miały w X I X w. szerszy zasięg w kierunku zachodnim i południowym (mapa). O t y m świadczą takie cechy jak: krój koszul, kształt czepków, wiązanie czołowe chusty, krój i kolor czerwonych męskich bluz („jak"), sukman oraz innych części odzieży stwierdzonych w terenie i wspomnianych w pracy. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Stroje grup sąsiednich zostały opracowane w kilku monografiach i choć nie dotyczą one bezpośrednich obszarów gra­ niczących z Ziemią Lubuską, niemniej pozwalają na przeprowadzenie dość dokładnego porównania . Na wschód od Ziemi Lubuskiej ciągnie się obszar strojów wielkopolskich, najżywot­ niejszych w okolicy Szamotuł i Krobi. Stroje wielkopolskie wyróżniają się głównie od­ miennym krojem czepków, wianków, koszul, kryzika, a przede wszystkim noszeniem 5 5 �jeszcze w drugiej poł. X I X w. zapasek naramiennych, nie znanych na Ziemi Lubus­ kiej. Jeżeli chodzi o zestawienia kolorystyczne staników i zapasek, stroje wielkopolskie cechuje większa subtelność kolorów. Stroje ludowe męskie na terenie Wielkopolski zachowały się w formie żywotnej, w k i l k u odmianach do dni obecnych, na Ziemi L u ­ buskiej występują tylko w momentach obrzędowych; mają one też nawiązania do stro­ jów łużyckich. Dawne formy lubuskiego stroju męskiego, częściowo zrekonstruowane i dziś noszone, wykazują pewne analogie do strojów wielkopolskich (ryc. 11, 12). Stroje śląskie są charakterystyczne głównie wybujałymi formami czepków do któ­ rych nawiązują czepki lubuskie, a także łączy je wspólne stosowanie chust, narzuco­ nych na plecy i skrzyżowanych na piersiach oraz wiązanie długich wstążek na zapas­ kach z przodu, dalej krótkie r ę k a w y u koszul i podobne w kroju kabatki. Śląskie ubiory męskie wykazują również wielkie podobieństwo do ubiorów lubuskich, widać to w y r a ź ­ nie w sukmanie dolnośląskiej, posiadającej mało fałd z tyłu i w krótkiej bluzie, zwa­ nej na Śląsku b r u c l i k i e m . Współczesne kobiece stroje łużyckie szczególnie dolnołużyckie, różnią się od lubu­ skich białymi, szerokimi zawojami noszonymi na głowie i żałobną białą płachtą, znaną w Ziemi Lubuskiej i w Wielkopolsce jeszcze w poł. X I X w. Wspólną cechą obu strojów były krótkie r ę k a w y u koszul, chusty skrzyżowane na piersiach, barwne wstążki wiązane pod szyją, wianki i szklane korale. Porównując reliktowe formy męskich obrzędowych strojów łużyckich z lubuskimi (bukiet przy nakryciu głowy, ręcznik, chusta), widać niemal całkowite ich podobień­ stwo. Wspólnym elementem na terenie Łużyc, Śląska i Ziemi Lubuskiej był też cylin­ der. Męskie stroje ludowe na Ziemi Lubuskiej, na Śląsku i Łużycach w poważnej części zaginęły w X I X w . Omawiając ubiory sąsiedniej ludności zamieszkałej na zachód od Ziemi Lubuskiej, wspomnieć należy o wspólnym upodobaniu w zakresie k o l o r ó w . Także i w nazewni­ ctwie istnieją powiązania poprzez Łużyce z dawnymi słowiańskimi grupami ludności w Brandenburgii aż do Połabian z okolic Liineburga i Lippe. Ze strojów pomorskich graniczących od północy z Ziemią Lubuską najlepiej są znane ubiory pyrzyckie, charakterystyczne barwą błękitną i wielkim przeładowaniem ozdób w strojach kobiecych. Wspólnymi elementami w ubiorach podług informacji Piotra Jokiela z Dąbrówki, który ok. 1900 r. przebywał na obszarze pyrzyckim, są np. wią­ zania czołowe chusty i okrywanie się b a r w n ą chustą skrzyżowaną na piersiach; w ubio­ rze męskim białe spodnie, czarne buty, niebieska sukmana. Ubiory pyrzyckie miały wó­ wczas znacznie więcej cech wspólnych z lubuskimi. W strojach pomorskich znanych z l i ­ teratury niemieckiej widzimy wpływ strojów zachodnich i północnych . Na tle charakterystyki strojów sąsiednich trzeba stwierdzić, że stroje z zachodnich obszarów Ziemi Lubuskiej częściowo nawiązują do strojów łużyckich, pyrzyckich i ślą­ skich, stroje zaś ze wschodnich obszarów — do wielkopolskich. Elementy łużyckie i ślą­ skie wpływają na odrębny charakter strojów lubuskich w porównaniu ze strojami wiel­ kopolskimi. 6 7 8 9 Rozdział I OBECNY STAN STROJU NA B A D A N Y M TERENIE Strój ludowy na Ziemi Lubuskiej znajduje się w stadium kompletnego zaniku, a ba­ dania nad nim sprowadzają się do kilku wiosek w okolicy Dąbrówki (mapa). We wsi tej jeszcze dzisiaj można spotkać stare kobiety, które noszą ten strój na codzień, mło­ dzież jednak i dzieci stroju tego nie nosi, to też widzieć go można tylko podczas uroczysto­ ści kościelnych lub państwowych. Zrekonstruowane lubuskie stroje odświętne wykonują obecnie dle zespołów artystycznych spółdzielnie krawieckie. �Ryc. 2. Współczesne stroje druhen najczęściej noszone i uważane przez ogół mieszkańców na tym obszarze za kobiece, reprezentacyjne stroje Ziemi Lubuskiej. Rogoziniec pow. Międzyrzecz. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. F u n k c j a s p o ł e c z n a s t r o j u . Strój lubuski do 1945 r. t j . do czasu przyłą­ czenia Ziemi Lubuskiej do Polski na terenach należących do Niemiec był wyrazem pol­ skiej świadomości narodowej; w Berlinie np. fotografie grup Polaków w strojach lubu­ skich zdobiły lokal Związku Polaków w Niemczech (Ryc. 14). Na obszarach zgermanizowanych, gdzie ludność polska jeszcze w X V I I I i pocz. X I X w. czuła swą odrębność etniczną, strój lubuski był wyrazem konserwatywnych cech miesz­ kańców i ich odmiennego pochodzenia. W okresie przedwojennym, szczególnie w latach faszyzmu hitlerowskiego, Polacy noszący strój lubuski b y l i szykanowani i prześladowani przez miejscowych Niemców. Czynniki kierownicze zaś zależnie od sytuacji politycznej raz udowadniały, że strój ludowy na Ziemi Lubuskiej noszony przez Polaków jest w y ­ razem tężyzny niemieckiej kultury, to znów przedstawiały go jako wyraz niebywałych swobód Polaków, mogących w byłej Rzeszy pielęgnować swoje stroje i obyczaje naro­ dowe. Zjawisko to w 1935—1939 r. doszło do takiego absurdu, że na pewnych stacjach kolejowych na Ziemi Lubuskiej można było widzieć afisze reklamujące strój lubuski jako niemiecki, a w kioskach nabywać broszury, przedstawiające Polaków w takich strojach ludowych na dowód tolerowania przez Niemców polskiej kultury ludowej. W Polsce Ludowej strój międzyrzecko-babimojski, dąbrowiecki, stał się reprezentacyj­ nym strojem Ziemi Lubuskiej i województwa zielonogórskiego. Występują w n i m dele­ gacje miejscowe na uroczystościach, zjazdach i konkursach o g ó l n o k r a j o w y c h . W 1947 r. strój lubuski został utrwalony w krótkometrażowym filmie o Ziemi Lubuskiej. Strój ten jest eksponowany przez Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Młocinach, Muzeum Etno10 7 �graficzne w Łodzi, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik stroju wpłynęło szereg przyczyn, występu­ jących również i na innych obszarach; do nich należą wielkie przemiany ekonomicznospołeczne na Ziemi Lubuskiej po wojnie 1870 r. i po 1945 r. Jednym z czynników wpływających na zanik stroju, szczególnie w X I X w., to zbyt wielkie wyodrębnienie się stroju ludowego od strojów panujących warstw społecznych, szczególnie w okresie kapitalizmu. Coraz to częstsze kontakty z dalszymi miastami, a mianowicie przymu­ sowa służba wojskowa w garnizonach niemieckich, w czasie której mężczyźni stykali się z modą miejską wpływała na upowszechnienie się stroju miejskiego . Prasa , książki, film i radio ujemnie wpływały na trwanie pięknych form ludowych, związanych z prze­ szłością regionu. Napływ nowej ludności, przynoszącej odmienne upodobania w dzie­ dzinie odzieży, wpłynął ujemnie na tradycyjny ubiór lubuski a niepraktyczność odzieży ludowej przyczyniła się do dalszego jej zaniku na t y m terenie. n 12 Ujemnie wpłynął na trwanie tradycyjnej odzieży ludowej brak materiałów, po 1945 r. z powodu zniszczeń wojennych i przejściowych trudności w okresie odbudowy. W latach 1939—1945 r. przyczyną kompletnego niemal zaniku lubuskiego stroju ludo­ wego było masowe wywiezienie Polaków do obozów i przesiedlenie w głąb Rzeszy. Klę­ ski te dotknęły również i tę część ludności Ziemi Lubuskiej, która mimo pozornego zgermanizowania, wybitnie różniła się od Niemców. Zachowane części odzieży z tradycyjnych materiałów są obecnie donaszane i szybko zanikają, a w ich miejsce kupuje się w spółdzielniach odzież pochodzenia fabrycznego, względnie materiały, z których szyją nowe ubiory podług miejskiej mody. Jednakże stare kobiety szyją z nowych tkanin spódnice tzw. dery, oraz bluzki o dawnym kroju i tkają barwne pasiaki z wełny na osnowie lnianej. Na zmianę mody w odzieży roboczej oddziaływuje nowy styl pracy i życia, pod w p ł y w e m tych czynników przyjmują się robocze kombinezony, odzież sportowa, watówki. Wogóle odzież ludności miejscowej i napływo­ wej szybko upodabnia się do form noszonych w mieście, a sztuczne tkaniny i materiały jak guma, korek nylon, steelon, imitacja skóry i sztuczny jedwab są masowo stosowane. Odrodzenie stroju l u b u s k i e g o . Pod w p ł y w e m czynników oficjalnych, t j . Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Związku Samopomocy Chłopskiej, Związku Młodzieży Polskiej oraz Związków Zawodowych lubuski strój ludowy zaczął się odradzać w świe­ tlicach, domach kultury i ogniskach artystycznych jako strój reprezentacyjny tego re­ gionu, o wielkim zasięgu, choć rozpowszechniają się tylko pewne jego cechy związane ściśle z inicjowanymi przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego modelami . 13 Ryc. 3. Fragmenty obuwia skórzanego. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak, 1955, �Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Gór­ nej, pow. Wschowa, z ok. 1430 r. Fot. A. Glapa. 1956 r. R o z d z i a ł II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU Zachowane do dzisiaj w Przyczynie Górnej malowidła ścienne z około 1430 roku, przedstawiające rodzajowe sceny, wskazują, że chłopi nosili w X V w. odzienie sięgające do kolan, marszczone lub podwiązane w pasie, włosy mieli długie, głowy okrywali czasa­ m i kapeluszami . Chodzili boso, lub w obuwiu. Podobny ubiór widzimy na drzwiach gnieźnieńskich z X I I w. , jak również na rycinach ze Słubic koło Frankfurtu nad Odrą z 1548 r. (ryc. 5). Obok ubioru w kształcie krótkiej sukni, nakładali chłopi w X V I w. spodnie i bluzy bardzo obcisłe, podobne do średniowiecznych ubiorów. O formie nakryć głowy, stosowa­ nych w pocz. X V I w. mówią płaskorzeźby z klasztoru Joanitów w Słońsku, z 1522 r. Na zwornikach tych widać męskie czapki z otokiem barankowym (ryc. 6); obok tych mężczyźni nosili prawdopodobnie także czapki z tkanin. Kobiety obwiązywały głowy chustkami, okrywając czoło i włosy, chustki zaś wią­ zały pod brodą (ryc. 7). Jeden z takich zworników przedstawia miejscową kobietę w chustce związanej nad czołem w kokardę na kształt wielkiego motyla (ryc. 9). Jest to charakterystyczna cecha stroju lubuskiego, która przetrwała do X X w . i to tak w za­ chodniej części Ziemi Lubuskiej na Nadodrzu, (ryc. 10) jak również na wschodnich obszarach w rejonie międzyrzecko-babimojskim (ryc. 11). W X V I w. Lubuszanki nosiły koszule z szerokimi rękawami, z mankietem u dłoni, nakładały głęboko wycięty stani­ czek i dość szeroką spódnicę. Jak wyglądał strój ludowy z początkiem X V I I w. informuje obraz Krzysztofa Bogu­ szewskiego, znajdujący się obecnie w.kościelie katedralnym w Poznaniu . Na obrazie tym znajdują się postacie reprezentujące różne stany m. in. chłopów. Ze względu na umieszczenie chłopów na ostatnim planie widzimy tylko ich głowy i część granatowow 15 16 17 18 9 �19 czarnych okryć wierzchnich ze stojącymi kołnierzami , na które wywinięte są wąskie białe kołnierzyki. Spośród rzemieślników ciekawy ubiór posiada murarz, ubrany w czerwono-cynobrową bluzę, spod której wygląda biała koszula wyrzucona na ciemne spod- Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. 20 nie . Z obrazu widać, że kolor i krój dziś jeszcze noszonej na Ziemi Lubuskiej i w Wiel­ kopolsce czerwonej j a k i ma stare tradycje, a wyrzucona przez rzemieślnika na spod­ nie koszula pozwala przypuszczać, że jest to zwyczaj pochodzenia chłopskiego . Stojąca obok murarza kobieta jest niewątpliwie chłopką; położone u jej stóp dziecko jest za21 Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 10 Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin. 1522 r. �winietę w białą i ciemną tkaninę. Suknia kobiety to niebiesko-zielona długa szata prze­ wiązana w pasie; o krótkich rękawach; wokół szyi i r ę k a w ó w widać rąbek białej koszuli (ryc. 13) podobne ubiory z północnej Ziemi Lubuskiej przedstawione są w Atlasie z 1647 r. O polskich ubiorach noszonych w X V I I w. mówią też inne prace . W X V I I I w. podług niemieckiego kronikarza mieszczanie w Międzyrzeczu nosili się z „polska", a język niemiecki nie był w po­ wszechnym użyciu . W tych czasach po ulicach Zielonej Góry w polskim stroju paradował w y ­ bitny malarz Tadeusz Konicz (1733—1793). Są­ dząc z tych faktów, jak i' z obrazu Konicza „ G r a j ­ kowie polscy" przypuszczać należy, że mimo potęgującego się nacisku żywiołu niemieckiego na wieś lubuską, strój polski i obyczaje w wielu miejscowościach zachowały się i t r w a ł y . ' 22 2:! u 2 5 2 6 Przeglądając ryciny przedstawiające miasta lubuskie z X V I I I w. Międzyrzecz, Sulechów, Krosno, Gorzów, Kostrzyn, Zieloną Górę, na których znajdują się mieszkańcy okolic, w i ­ dzimy że dla ubioru mężczyzn są charaktery­ Ryc. 8. Krój części odzieży wg. Księgi Cecho­ styczne: kapelusz z wielkim rondem i buty wej Krawców we Wschowie XVII w. Podobne z cholewami; w odzieży przeważa kolor granaokrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Woje­ towo-błękitny i czerwony. Sądząc z pokaźnego rozwoju tkactwa w t y m okresie na t y m terenie, wódzkie w Poznaniu przypuszczać należy, że odzież była wówczas wyrabiana głównie z tkanin wełnianych i lnianych. Z końcem X V I I I w. pod w p ł y w e m trak­ tatu handlowego zmiany granic i polityki pruskiej, silnie zaczął się rozwijać Frankfurt — centrum przemysłu manufakturowego. Pod jego w p ł y w e m mógł się zmienić także strój l u ­ buski '. Oddziaływanie tego ośrodka uwidacznia się szczególnie na terenach zgermanizowanych. 27 Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. R , 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. ya 11 �Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodarza i gospodyni. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. Jerzy Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i ko­ biety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Ryp. Jerzy Karolak, 1956 r. Strój lubuski zachował się tylko w polskich, mniej dostępnych ośrodkach. Jednakże z upadkiem Frankfurtu i na­ pływem ludności polskiej w drugiej poł. X I X w. na Ziemię Lubuską, odzież jej miesz­ kańców zmieniła się, nabrała charakteru polskiego. W tym czasie wielki wpływ wy­ wierały stroje wielkopolskie przyniesione na Ziemię Lubuską. Zebrane przez Muzeum Berlińskie eksponaty odzieży z Ziemi Lubu­ skiej, częściowo także opublikowane w lite­ raturze niemieckiej, mówią o pewnych ana­ logiach odzieży lubuskiej z wielkopolską, śląską i łużycką; strój ten z przełomu X I X i X X w. jest przedmiotem niniejszej mono­ grafii. Rok 1945 to okres intensywnego za­ siedlania Ziemi Lubuskiej żywiołem pol­ skim , spowodowało to pojawienie się na t y m terenie barwnych strojów ludowych z całej niemal Polski i zachodnich połaci Republik ZSRR. Pod wpływem osadni­ ków wielkopolskich, którzy również przy28 12 Ryc. 13. Ubiory wg. obrazu Krzysztofa Bogu szewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1628 i mai, w Paradyżu, pow. Międzyrzecz. Obecni w Katedrze Poznańskiej �byli w t y m okresie na Ziemię Lubuską, stroje ludowe innych regionów zaczęły szyb­ ko znikać, tak że obecnie już rzadko można je zobaczyć w użyciu. Starsi przecho­ wują je w skrzyniach i szafach, młodzież wyjmuje je na święta i uroczystości, występuje w nich w świetlicach i na zabawach . 29 Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niem­ czech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. Ciekawym zjawiskiem na tle tych przemian jest fakt przyjmowania przez osadników polskich stroju autochtonów za strój reprezentacyjny. Godnym uwagi jest fakt, że choć część Ziemi Lubuskiej przez 700 lat była okupo­ wana przez Niemców — elementów będących oryginalnymi wytworami kultury niemiec­ kiej w stroju nie stwierdzono. R o z d z i a ł III ZASIĘG BADANEGO STROJU Określenie zasięgu stroju lubuskiego jest trudne ze względu na stosunkowo wielki obszar, na k t ó r y m trzeba było przeprowadzić badania, a nikłą ilość miejscowości, w k t ó ­ rych strój ten p r z e t r w a ł . Do zagadnienia stroju na Ziemi Lubuskiej poza drobnymi przy­ czynkami brak również literatury. Relacje zebrane przez etnografów niemieckich są fragmentaryczne i nieścisłe , mimo jednak tych braków są one pożyteczne, gdyż doty­ czą obszarów zachodnich, na których nie ma już ani jednego okazu dawnego stroju lubu­ skiego, uzupełniają więc materiał współczesny zebrany podczas badań terenowych. Strój lubuski w najbardziej odrębnej formie zachował się w Dąbrówce (mapa) . 30 31 32 13 �Materiały z badań terenowych pochodzą z obszarów położonych nad Odrą, na zachód od Obry i jeziora Zbąszyńskiego. Jakkolwiek strój ludowy na t y m terenie nie jest już w użyciu, to jednak na podstawie resztek zachowanej odzieży i literatury widać różnice między strojem zachodniej części Ziemi Lubuskiej a wschodniej, nie są to jednak odrębne typy, lecz tylko odmiany tego samego stroju ludowego. 33 Mimo niesprzyjających w a r u n k ó w historycznych na omawianym obszarze prze­ trwały pewne cechy stroju ludowego występujące dawniej na całym obszarze Ziemi Lubuskiej oraz na terenie Ziemi Swiebodzińskiej: cech tych nie ma jednak strój w okolicy Sulęcina na płd. od Warty. Przyczyną tego jest rzadkie i późne zaludnienie tych obszarów, będących przez dłuższy czas nieużytkami a osuszonych i zaludnionych do­ piero w X V I I I i X I X w. Obszary nad Odrą dostały się pod zabór niemiecki już w poł. X I I I w., wschodnie zaś ziemie dopiero z pocz. X I X w., rozwijały się więc przez dłuższy czas w granicach odrębnych organizmów p a ń s t w o w y c h . Ostateczne włączenie całego obszaru w 1945 r. do państwa polskiego wpłynęło na ujednolicenie kultury na t y m terenie. 34 R o z d z i a ł IV OGÓLNY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Na Ziemi Lubuskiej męska odzież zróżnicowana jest zależnie od pory roku, występowania, a przede wszystkim od w a r u n k ó w ekonomicznych właściciela. wany ludowy ubiór męski pochodzi z około 1900 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Ubiór chłopca składał się z białej lnianej koszuli gich, sięgających do kostek cajgowych spodni z klapą, noszonych na sznurówce, stanika. W chłodniejsze dnie nakłada chło­ piec suknią lub katanką, t j . rodzaj krótkiej marynarki, a głowę nakrywał poznanionką, t j . granatową c z a p k ą , na bose nogi wdziewał drewniaki. Wyjątkowo w chłod­ ne dni naciągał pończochy. Ubiór roboczy letni kawalerów (parob­ ków) składał się z białej lnianej koszuli z szerokimi rękawami, wpuszczonej w lnia­ ne białe spodnie noszone na pasku, a póź­ niej szelkach. W dni chłodniejsze nakła­ dano kamizelkę i biało-szary lniany żakiet. Drewniaki, czapka rogatywka lub poznardonka uzupełniały całość. 35 Obecnie młodzież męska nakłada ko­ szule sportowe w różnych kolorach, krótkie lub długie spodnie, bluzy, czapki sportowe i podniszczone trzewiki lub tenisówki, cza­ sem drewniaki, rzadziej buty gumowe. Ryc. 15. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 14 okazji Opisy­ i z dłu­ to jest �W dni upalne coraz częściej można zauważyć przy pracy mężczyzn w koszulach spor­ towych, spodenkach i obuwiu. Wszystkie te części odzieży są pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni gospodarzy żonatych różnił się od odzieży kawalerów głównie butami. Poza t y m różnicę stanowił kapelusz słomiany nakładany w słoneczne dni, szcze­ gólnie podczas sianożęcia i żniw. Niekiedy gospodarze nosili spodnie i żakiet lniany, farbowany na kolor modrakowy. Do ubioru należała torba na podręczne narzędzia i prowiant. Obecny ubiór mężczyzn w zasadzie nie różni się niczym od obioru kawa­ lerów. Odzież starców była podobna do odzieży gospodarzy, różniła się jednak ilością nakładanych części i grubością materiału. Starcy nawet w lecie nakładali krótkie ko­ żuszki; szczególnie często noszono je w Bolewicach, pow. Międzyrzecz. Chłopi wspo­ minając te kożuszki mówią, że była to „moda dziadowska". Buty z cholewami świad­ czyły o zamożności gospodarzy. Obecnie surowiec i produkcja zmieniły się; materiały lniane w poważnej części zastą­ piono bawełnianymi i bawełniano-lnianymi, a krój i tradycyjne domowe wykonanie za­ stąpiły wyroby fabryczne. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Na zimę szyto koszule, jaczki i gacie porchinowe, t j . flanelowe. Na piersi i wokół szyi nakładano ciepły kołnierz, a na to jeszcze szal; głowę okry­ wano czapką z opuszką. Na ręce wkładano rękawice o jednym palcu, wykonane czyli „więzione" w d o m u . Na nogi wciągano wełniane pończochy domowej roboty i kufloki (ryc. 26). Obecnie ubiór zimowy składa się z marynarki, spodni podobnych do spodni narciar­ skich, z trzewików lub butów skórzanych, niekiedy zaś gumowych. Na głowę wkładają obecnie czapki podobne do narciarskich albo wełniane lub skórzane pilotki. Bielizna i odzież jest przeważnie pochodzenia fabrycznego. Zimowy ubiór roboczy kawalerów składał się przed 50 latami z koszuli, plońdrów, gaci i jaczki flanelowych, skórzoków czyli spodni z owczej skóry, czapki barankowej z opuszką. Na nogi nakładano kufloki lub buty o drewnianych podeszwach. W buty i w kufloki, jeśli nóg nie zawijano w płaty, t j . onuce, wkładano słomę, aby było cieplej . Obecnie spotyka się mężczyzn odzianych w różnego rodzaju burki, a szczególnie watówki, kurtki, watowane spodnie i buty z grubego filcu i skóry; taką odzież noszą głównie pracownicy POM-ów i P G R - ó w . W pow. Sulęcin noszą też walonki zabezpieczone przed wilgocią kaloszami własnej roboty. Charakterystycznym nakryciem głowy jest czapka typu nar­ ciarskiego. Dawniejszy ubiór mężczyzn żonatych jest prawie taki sam jak i dziś. Dawniej częściej noszono b u t y i nauszniki, składające się z dwóch owali połączonych sprężyną. Obecnie uszy przykrywa się czapką lub wełnianymi nausznikami. Noszą też czapki krymerkowe w kształcie walca (ryc. 27, 29). Ubiór roboczy zimowy starców nie różnił się w kroju od odzieży młodszych mężczyzn. Starcy ubierali się znacznie grubiej, nakładali więcej plońdrów, a także kożuszki, skórzaki i onuce. S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny wyróżniał się lepszym gatunkiem materiału. Zwykle nowe stroje noszono tylko na święta, na mniej zaś uroczyste dni używano odzieży roboczej. Charakterystycznym dodatkiem stroju odświętnego był wyszywany fartuszek (ryc. 28) i kołnierzyk biały w ząbki wyłożony na brzeg „fartuszka" wokół szyi. Niekiedy chłopcy nosili spodnie odświętne na szelkach. Na ogół zważano, aby obok staran­ nie utrzymanego „fartuszka" i kołnierzyka, mieć porządną katankę. W dni świąteczne zamiast kufloków noszono trzewiki. Najdawniejszy znany odświętny strój kawalerów, noszony jeszcze w 1880—1900 roku składał się z białej koszuli z kołnierzykiem, białych spodni wpuszczonych w buty, z onuc, czarnych b u t ó w z cholewami, czerwonej gładkiej jaki oraz czarnego kapelusza z czerwoną wstążką, za którą chętnie zatykano barwne piórko sojki albo plecionkę ze słomy (Tabl. III) . 36 37 3 8 3 9 i 9 15 �W lecie nakładano białe albo modre kaftany, z tyłu fałdowane (ryc. 12, 21). Kołnierzyk pod szyją zawiązywano wąską wstążeczką, później zaś jedwabną b a r w n ą chustką, jed­ nakże w końcu X I X w. strój ten zanikł a w modę wszedł inny, o cechach miejskich. Po 1900 r. weszła w modę katanka koloru karmazynowego, w czarny, kwadratowy deseń. W okresie zanikania starodawnej mody, t j . ok. 1905 r.. strój odświętny składał się: z płóciennej białej koszuli domowej roboty, biaJych spodni z lnianego płótna (bogatsi Ryc. 16. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. nosili skórzane, kremowe), z czarnych butów w siodane cholewy (marszczone), w które wkładano nogi owinięte w onuce; z ciemnej westki, t j . kamizelki (czerwone nosili kawa­ lerowie), z czerwonego, wyszywanego „fartuszka" opasującego szyję i spadającego na piersi, krótkiej katanki sięgającej po biodra, koloru fioletowego w czarną k r a t k ę i płaszcza z pe­ lerynką uszytego z czarnego albo niebieskiego sukna. Płaszcze były noszone głównie przez zamożnych chłopów. Na wielkie uroczystości wdziewano koszule o odmiennym^kołnierzu, który obwiązywano czerwoną chustką, zawiązaną w kubołką, t j . w motyla. Ubożsi nakła­ dali suknie, t j . sukmany, noszone jak pamięć chłopów notuje, od około 1880 r. Czę­ ściami wierzchnimi zimowego odświętnego stroju był kożuch, noszony pod koniec X I X w. w nieposzytej postaci, a później poszywany czarnym materiałem. Głowę okrywała baran­ kowa czapka (ryc. 27, 29). Obecnie nosi się ubranie szyte podług ostatniej mody; szczegółem, nie mającym pra­ wie wcale zastosowania, poza wyjątkowymi momentami, jest krawat. Strój odświętny starców (storków) różnił się od stroju młodszych mężczyzn czarnym kolorem, ciemnymi spodniami, mniej ozdobnymi „fartuszkami" i mniejszymi kubołkami. Obecnie starcy noszą resztki dawnej, tradycyjnej odzieży ludowej. Strój obrzędowy N a r o d z i n y . Po urodzeniu nakładano chłopcu płócienną koszulkę z długimi ręka­ wami, a na nią z barchanu poluszką, t j . bluzeczkę, sięgającą do pasa. Następnie dzieci „obalano", t j . zawijano w pieluszki płócienne i barchanowe. 16 �Tablica I Współczesny strój lubuski. Druhna i drużba. Strój drużby częściowo zrekonstruowany. mai. J. Karolak �Do chrztu nakładano dziecku koszulkę zwaną krzesnok (ryc. 40, I I I ) , różniąca się od zwykłej tym, że posiada większy kryzik koło szyi i przy dłoniach, była dłuższa, wykona­ na z najcieńszego płótna lub batystu, względnie z innego delikatnego materiału. Na napięstki nakładano gumowe okrągłe opaski przyciskające rękawy, dziewczętom różowe, a chłopcom niebieskie. Wychodząc z domu przykrywano poduszkę chustą siciową z frędz­ lami złożoną przez pół. W zimie przykrywano dziecko dwiema, nawet trzema chustkami. Matka chrzestna ubierała się jak na wesele: z lewej strony na suknię przypinała kopeczkę do chrztu (ryc. 59), którą podawała księdzu, by po chrzcie nałożył dziecku na głowę. Męż­ czyźni ubierali się w odświętne stroje i nakładali sukmany (ryc. 24). Do szkoły szedł chłopiec ubrany w długie spodnie do kostek, w „fartuszku" z naszytą barwną wstęgą pod szyją, w żakiecie, pończochach i drewniakach. Latem, kiedy było ciepło, dzieci chodziły boso, głowę okrywała czapka poznanionka. Przez dwa, trzy lata chłopcy nosili spodnie z kopą, t j . z klapą zapinaną na trzy lub cztery guziki z tyłu. Około dziesiątego roku życia sprawiano i m spodnie na szelkach. Gdy chłopiec ukończył naukę, otrzymywał kapelusz i „fartuszek" wyszywany. Do sta­ rych części odzieży męskiej należy długa suknia lniana do kostek, nakładana na koszulę i spodnie (ryc. 22, I). W e s e l e , s t r ó j m ł o d e g o . Młody odróżniał się w X I X w. od członków drużyny weselnej granatowymi, a później czarnymi spodniami, barwnie wyszytym „fartuszkiem", wiankiem z m i r t u przypiętym do cylindra i gałązką przewiązaną wstążeczką, przypiętą z prawej strony. Kazimierz Gołek z Dąbrówki Wlkp. opowiada — że żeniąc się w 1904 r., brał ślub „modernie", t j . ubrany — m. in.w krawat i spodnie opuszczone na trze­ w i k i . Natomiast Onufry Kania, ur. 1872 r. w Nowym Kramsku p. Sulechów informuje, że w t y m czasie w Kramsku spodnie wpuszczano w buty i nakładano granatową sukmanę. Strój kawalerów i drużby z końca X I X w. był barwny: kawalerowie wkładali białe koszule, białe spodnie, czer­ wone katanki, czarne buty i takież ka­ pelusze ozdobione bukietem. Jadąc do ślubu nakładali czarne sukmany, a po powrocie zdejmowali je i bawili się w katankach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej był wianuszek z m i r t u przypięty do sukmany wraz z białą wstążeczką. Po zdjęciu sukmany przypinano wianuszek na katankę. W ostatnich latach X I X i w pocz. X X w. strój ten się zmienił, białe spodnie za­ stąpiono czarnymi, zakrywającymi obu­ wie, zamiast czerwonej jednolitej ka­ tanki szyto karmazynowo-fioletową w drobny, kwadratowy, czarny deseń, Wkładano czerwoną westką, a wstą­ żeczkę i jedwabnicę zawiązywaną pod szyję zastąpiono „fartuszkiem". W k i l ­ kanaście lat później wiązano krawat i nakładano cylinder. Ryc. 17. Drużba i druhna. Porównaj tabl. I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 2 Strój międzyrzecko-babimojski 17 �Drużba odróżniał się od kawalerów ręcznikiem, przepasanym przez ramię i pas. Ręcznik był barwnie ozdobiony i z lewej strony zawiązany w kobołkę . Na ręcznik nakładał różową wstążkę (szer. 10—15) a na głowę nakładał cylinder, przystrojony z przodu barwnym bukietem. Półdrużbowie mieli ręczniki mniejsze, zwisające z prawej strony. (Tabl. I , ryc. 17). Starsi nosili ciemniejsze katanki i spodnie wpuszczone w buty; młodzież i żonaci opu­ szczali spodnie na wierzch butów. U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Dawniej ubierano zmarłych w biały kitel, nakładany jako wierzchnie odzienie na inne części ubioru *' . Do trumny wkładano także nici i igłę, skrawki pozostałe z kitla, oraz pełną tabakierkę, okulary, różaniec, książkę i krzyż. Umarłych nie ubierano w katanki ani w czerwone kamizelki, nie wkładano też sukmany, lecz biały kitel. Uczestnicy pogrzebu szli dawniej za t r u m n ą w sukmanach; obecnie ubierają ciemne lub czarne ubiory. D o ż y n k i , winiec. Ubiór przodownika z lat 1870—90 składał się z białej koszuli zawiązanej pod szyją barwną krajką, z czerwonej jaki, białych spodni wpuszczanych w czarne buty, z butów i czarnego kapelusza. Przodownik miał przez ramię przewiązany wieniec z liści dębowych i aster. Towarzyszący mężczyźni b y l i ubrani podobnie, (nie posiadali tylko szarfy z liści i kwiatów. Około 1910 r. w Dąbrówce Wlkp. przodownicy wkładali białe koszule z kołnierzykiem i krawatem oraz marynarki, spodnie i trzewiki, czyli kamasze. Przez ramię przerzucali szarfy. Towarzyszący mężczyźni zamiast mary­ narki mieli krótkie różowe lub niebieskie katanki w czarną kratkę. u 3 Obecnie w zespołach świetlicowych nawiązuje się do tradycji z X I X w., powszechnie jednak nosi się ubiór współczesny, miejski. G w i a z d k a . Tradycyjne cechy przetrwały też w stroju gwiazdora. Jego okrycie wierzchnie, to kożuch obrócony runem na wierzch, powróz w pasie, czapka baran­ kowa na głowę, larwa, t j . maska na twarzy, buty i kanciok, t j . k i j z rzemieniami. Taki gwiazdor z workiem podarków chodził po domach. Biedniejsi nie posiadający kożucha, obwiązują się cali słomą, mażą twarz sadzą i w ten sposób przebrani pełnią funkcję gwiazdora. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Lubuski ubiór męski w życiu codziennym zanikł szybko, mimo to niektóre części dawnego ubioru były przechowywane i ubierano się w nie dla podkreśle­ nia uroczystości. Szcze­ gólnie jaskrawo u w i doczniło się to w wio­ skach przylegających do granicy polskiej. W roi Ryc. 18. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (pon­ cho), e — rękaw z przyszy­ tymi tasiemkami zastępują­ cymi guziki, f — kołnie­ rzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, po w. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3 18 �Ryc. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. ku 1919—1920, kiedy członkowie międzynarodowej komisji wytyczali granicę, wówczas Polacy ubrani w ludowe stroje, odmienne od niemieckich, tłumnie stawali przed wioskami granicznymi, aby podkreślić polski charakter ziemi i jej mieszkańców, lecz na skutek junkiersko-imperialistycznych knowań komisja osady te celowo omijała. Manifestacje z okazji rocznic historycznych i zjazdów polskich organizacji odbywały się do 1945 r. w strojach ludowych. Obecnie w święta narodowe, młodzież należąca do zespołów świetlicowych ubiera się w dawne odświętne stroje ludowe: w czerwone bluzy, białe spodnie, czarne buty i kapelusze (ryc. 19). Ogół jednak ubiera się w modne stroje miejskie, przeważnie bez krawatów. Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU MĘSKIEGO Bielizna Na podstawie obrazu K. Boguszewskiego z 1628 r. jak i Atlasu z 1647 r. przypuszczać możemy, że w X V I I w. chłopi nosili białe koszule, wypuszczane na spodnie. Źródła jed­ nak ikonograficzne z X V I I I w. i tradycja z końca X I X w. mówią, że wtenczas już noszono także koszule wpuszczane w spodnie. Zachowane z 1914 r. koszule są uszyte z białego lnianego płótna, wykonanego w domu na krosnach. Obok koszul lnianych, szczególnie w zimie nakładano koszule porchinowe, t j . flanelowe. Koszula męska z pocz. X X w. składa się z płatu (szer. 70 cm) posiadającego otwór na głowę, a okrywającego przód i tył, o kroju poncho, z rękawa jednoczęściowego, z kołnierzyka i naramiennika (ryc. 18). Rozcięcie na głowę miało kształt litery T, a prze­ cięcie na przodzie sięgało do pasa. Narożniki u szyi były lekko zaokrąglone. Rękaw 2* 19 �w kształcie trapezu, przy ramieniu nie posiadał żadnych fałd (szer. ok. 40 cm, a przy dłoni około 22 cm). Stare koszule wiązano na sznurki, t j . tasiemki kupowane „po groszu". Koszule były długie niżej kolan, u dołu, z boków na przestrzeni kilkunastu centymetrów nie zszywane (ryc. 18). Koszule odświętne różniły się od roboczych delikatniejszym płótnem, bogatszymi ozdobami na kołnierzyku, mankietach i naramiennikach (ryc. 18, h, i , j ) . Do chrztu ubierano dzieci w krzesnoki, t j . koszule o odmiennym nieco kroju i ozdobach wyrażających się w koronkowym kołnierzyku, takimże wykończeniu przy dłoniach i brzegu dolnym. Dodatkowymi ozdobami krzesnoka były 2—3 zakładki, zaszyte w dolnej części ubioru. Krzesnok był znacznie dłuższy od koszuli i za­ krywał stopy. Często przy rączkach zamiast sznurki zakładano gumowe, kolorowe opaski. (Ryc. 40, I I I ) . Około 1912 r. w „mycie", t j . wynagrodzeniu za pracę parobkom i dziewkom dawano lniane koszule swojej r o b o t y . Obecnie mężczyźni nakładają koszule pro­ dukcji fabrycznej, płócienne, bawełniane lub jedwabne. Kalesony na Ziemi Lubuskiej zwane są gatkami: - P° S J P° °*. , . . ,. .. , . . . wy XIX w. A - przód, B - tyl. zimowe szyto dawnie] z porchinu, t j . flanek. Krój ich Małe, pow. Sulechów. Reiest podobny do kroju spodni, lecz są bardziej obcisłe, konstrukcja 1954 r. zapina się je na guzik lub zawiązuje się na tasiemkę wpuszczaną w obszywkę. Chłopcom szyje ;ię bieliznę na stanikach zwanych opleckami albo sznurówkami. Na początku X X w. dorośli, zamożniejsi mężczyźni, nosili zamiast kalesonów skórzane spodnie, obrócone runem do ciała. 43 R y c 20 S z k i c s d n i z dru ie ł v P o d m o k l e c Nakładane w dni chłodniejsze i mroźne kaftaniki, kamizelki i jaczki sięgające zazwy­ czaj do pasa, noszone pod marynarką, nazywano plońdrami. Są one wykonane z ciepłego barchanu lub flaneli albo z trykotu, przeważnie w kolorze siwym, szarym, nie brudzącym. Ilość nakładanych plońdrów zależy od wrażliwości na zimno. Zamożniejsi chłopi zamiast plońdrów nakładali krótkie kożuszki. Do czasu rozpowszechnienia się swetrów, co na terenie wsi nastąpiło po I wojnie światowej, plońdry wykonywano na iglicach w domu lub nabywano w sklepach. Zamożniejsi dawali je szyć wioskowym krawczyniom, o któ­ rych również wspomina się w rozdz. V I I I Wytwórcy i materiały. Spodnie Przypuszczać należy, że tak jak na sąsiednich obszarach, tak i na Ziemi Lubuskiej w średniowieczu pod krótkie suknie (ryc. 4) mężczyźni naciągali krótkie spodnie. K o sm a s potwierdza noszenie spodni przez Polan już w 1000 r. . Dowód nakładania na Ziemi Lubuskiej obcisłych spodni charakterystycznych dla średniowiecza, spotykamy na ilustracji z 1548 r. (ryc. 5). Na obrazie z końca X V I I I w. pt. „Grajkowie polscy" widzimy mężczyznę ubranego w zwężające się spodnie, sięgające niżej kostek, a dru­ giego -— w sukmanę. Przez długie wieki spodnie stanowiły spodnią część odzieży. Na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak na innych obszarach, na określenie spodni używa się terminu portki, od partu, t j . grubej tkaniny lnianej. Najdawniejsze spodnie z X I X w. były lniane, białe albo granatowe , szyte z tak sztywnego płótna, że mawiano: „jak pchła na nie skoczy, to nogi sobie połamie". Spodnie szyto dawniej głównie z cajgu, a obecnie prze­ ważnie z granatowego płótna i bawełny w ciemnych kolorach. (Ryc. 20). 44 43 Na początku X X w. zamożniejsi chłopi nosili zimą spodnie skórzane. Nowożeńcy idący do ślubu, podobnie jak żonaci, ubierali się w czarne spodnie na pasku, a obecnie na 20 �gumowych szelkach. W pierwszych latach X X w. postępowi chłopi ubierali się „modernie-, tj. nakładali spodnie na buty. Po 1945 r. rozpowszechniły się spodnie na pasku. Krótkie spodnie po kolana uważane są za część ubioru, obrażającą godność mężczyzny i nie są wogóle na t y m terenie noszone przez gospodarzy. Ryc. 21. I Szkic lnia­ nej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Porów­ naj ryc. 12. Podmokle Wielkie, pow. Sule­ chów. I I — szkic ka­ mizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja. I I I — Katanka noszo­ na do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — ty­ łu, f — rękaw. Dą­ brówka, pow. Między­ rzecz, 1952. Podzialka 1 :30. Katanki Wykopane na stanowisku archeologicznym Międzyrzecz — Zamek fragmenty skóry mówią, że krótkie skórzane okrycia noszono już w X I V w. Jak świadczy postać murarza namalowana przez Boguszewskiego na obrazie „Niepo­ kalane poczęcie" w 1628 r., krótkie, czerwone odzienie na Ziemi Lubuskiej noszone dawniej, ma dość długą tradycję, która przetrwała aż do końca X I X w. W owym czasie noszono jeszcze czerwone, t j . cynobrowe sukienne katanki, szyte na białej flanelowej podszewce (ryc. 21, I I I ) . Składały się one z czterech części: z dwóch przodów, tyłu i jedno­ częściowego rękawa. Zapinały się na dwa rzędy białych guzików i nie posiadały koł­ nierza. (Ryc. 19). Na przełomie X I X i X X w. zaczęto nosić katanki o takim samym kroju, w kolorze ciemnofioletowym i modrym, w czarne kratki, lecz o jednym rzędzie guzików. Do podszewki z lewej strony przyszyta była kieszeń. Czerwone katanki nosili młodzi kawa­ lerowie, modre natomiast starsi lub żonaci. Kiedy pierwsze katanki jeszcze nie zanikły, ok. 1910 r. zaczęły wchodzić w modę jako część stroju odświętnego kamizelki zwane też westkami (ryc. 21, I I ) . Szyto je z czarnego aksamitu w czarne drobne kwiatki lub w motywy geometryczne. Kamizelki były szyte na białej płóciennej podszewce, z przodu czerwone, z tyłu czarne. Zapinały się na białe lub metalowe świecące guziki. Biedni chłopi i robotnicy wiejscy szyli kamizelki z gorszego i tańszego materiału, guziki kupowali czarne, tanie, a z tyłu ściągali kamizelkę na spinkę. Bogatsi marszczyli kami­ zelkę z tyłu i wiązali na ozdobny sznurek. Podniszczone odświętne katanki noszono na codzień obok litewki, t j . marynarki uszy­ tej z modrego lub szarego płótna o kroju zbliżonym do katanki. Sięgały one do połowy ud. Z tyłu były marszczone na sznurku, którym z przodu zawiązywano się (ryc. 21, I ) . Burki Burkę zwaną jupą szyto z grubej tkaniny bawełnianej lub wełnianej, podszewkowanej flanelą. Burka składała się z rękawów jedno- lub dwuczęściowych, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z tyłu w pasie posiadała połowę paska, ozdobionego dwoma lub 21 �trzema guzikami; z przodu dwie skośnie ścięte kieszenie, a czasem poniżej dwie kieszenie poziome. Kołnierz zwykle okrągły zapinał się wysoko na guzik. Od około 1950 r. w związku z mechanizacją narzędzi rolniczych i rozwojem POM-ów i PGR-ów chłopi pracujący w transporcie nakładają chętnie krótkie, ciepłe watówki stan­ dartowego, fabrycznego pochodzenia. . _ Ryc. 22. Okrycia wierzchnie rekonstrukcje: I — szkic modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. Sukmany O dawnych wierzchnich okryciach z X V — X V I I I w. daje pewne pojęcie materiał ikonograficzny. W świetle tych materiałów można przypuszczać, że okryciem wierzchnim w X V w. był rodzaj tuniki z długimi rękawami, sięgającej do kolan (ryc. 4). Mężczyzna przedstawiony na rycinie z X V I w. posiada rodzaj fałdzistej sukmany, sięgającej do k o l a n . Opierając się na reprodukcjach zworników ze Słońska przypuszczać możemy, że kołnierz sukmany był stojący, taki jak wówczas noszono na Śląsku, a j a k i zachował się do dziś w Wielkopolsce na terenie Szamotuł. W X V I I w., jak widzimy na obrazie Boguszewskiego, chłopskie okrycia wierzchnie posiadały również niskie stojące kołnierzyki; analogiczne były w X V I I I w. Ze względu na brak bliższych szczegółów o wymienionych okryciach powiedzieć niczego więcej nie możemy. Szczegółowe materiały w t y m zakresie pochodzą dopiero z końca X I X w. i pocz. X X w. Pod koniec X I X w. odziewali się w sukmany tak chłopcy, jak i dorośli. Sukmany 45a Ryc. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. — A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poły, i — rę­ kaw, j — ozdoba imitująca kaletkę, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 :30 22 �były z lepszego lub gorszego materiału (cajgu) mogły być nawet lniane i bez podszewki. Te ostatnie szyto z płótna lnianego, białego albo farbowanego na kolor niebieski (indygo) (ryc. 22, I) *«. Obok sukman noszono kapoty; Onufry Kania, ur. w 1872 r. w Nowym Kramsku, mówi 0 nich, że były długie, posiadały szamerowania, a chłopi nosili je do bardziej uroczy­ stego wyjścia. Po sukmanach lniano-niebieskich i zielonych rozpowszechniły się sukmany czarne z sukna. (Ryc. 22, I I I , ryc. 24 i tabl. I I ) . Krój sukmany z tego okresu, noszonej dość powszechnie, przedstawia ryc. 24, 30. Suk­ mana ta była uszyta z czarnego sukna, podszewkowana białą flanelą. Jest ona bardzo podobna do wołoszki, noszonej w płd. Wielkopolsce, różni się zaś od niej głównie mniej­ szą ilością fałd z tyłu i brakiem kieszeni. Szczegółowe różnice uwidoczniają się w i m i ­ towanych mankietach, a także w kieszeniach, dragonach, w mniejszej ilości guzików (6) oraz w tym, że jest bardziej obcisła. Szerokość pleców w pasie wynosi 13 cm, a dolnej części 50 cm. Materiał jest ułożony z 16 fałd. Brzeg dolny sukmany ma 3 m; kołnierz w miejscu najszerszym 8,5 cm, a przy końcach 5 cm szer. Wewnątrz po lewej stronie na piersiach jest wpuszczona kieszeń. Ozdobą sukmany są stebnowania przy brzegach 1 taśma imitująca mankiet oraz niekiedy oblamowania brzegów kołnierza i rozcięcia z przodu. Sukamana sięgała kostek. Podniszczone sukmany, w których już nie wypadało chodzić w niedzielę do kościoła lub w inne uroczyste dni używano na codzień. Sukmany szyte z gorszego gatunku tkaniny nazywano kamzelami. Nosili je ubożsi na święta a zamożniejsi na codzień. Obok zielonych, granatowych i czarnych sukman, noszonych przez większość chłopów, Ryc. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Na­ rodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 23 �zamożniejsi mieszkańcy wsi w X I X w. nosili granatowe sukmany z pelerynkami, które zwano płaszczami (ryc. 22, I I ) . Płaszcze szyto z ciemnoniebieskiego, prawie granatowego sukna, podszewkę posiadały czerwoną, sięgały do kostek. Z przodu miały dwie skośne Ryc. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A—przód, B — tył, C — części kroju: d — przednia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32 kieszenie. Były one szyte do figury, z tyłu nie miały fałd. Zapinały się przy szyi na haczyk i haftkę, a dalej na drewniane guziki, obszyte tkaniną. Do płaszczy przypinano sięgającą do połowy ud pelerynę . Sukmany takie kupowali zamożniejsi chłopi po wyjściu z wojska przed ożenkiem. Prze­ stano je nosić pod koniec X I X w. 47 Kożuchy Dawniej t j . w X I X w. na Ziemi Lubuskiej, podobnie jak i dzisiaj w nielicznych regio­ nach Polski, noszono owcze kożuchy, nie poszywane. W powiecie Międzyrzecz w 1874 r. pierwszy w poszywanym kożuchu zaczął chodzić Franciszek Seperant, ur. 1850 r., robotnik pracujący w młynie w Paradyżu. Po nim przez szereg jeszcze lat wielu chłopów chodziło w zimie w kożuchach nie poszywanych, nie tylko do pracy, ale i do kościoła. Przed 1914 r. noszono już tylko kożuchy poszywane, jakie zachowały się do dzisiaj. Kożuchy szyto z owczej skóry z czarnym runem, a poszywano czarnym lub siwoczarnym dobrym suknem. Kożuch składał się z trzech głównych części: z pleców i z dwóch części bocznych, zszytych na ramionach i z boków; rękaw jest jednoczęściowy i posiada mankiet runem wywinięty na wierzch. Charakterystyczną częścią kożucha jest szeroki (22—24 cm) kołnierz, wywinięty runem na zewnątrz. Chłopi idąc w kożuchu obwiązują się czarnym sznurem zakończonym ozdobnym chwastem. Aby sznur nie opadał z tyłu, przeciąga się go przez oczko. (ryc. 25 i 27). Poza opisanym długim kożuchem — znane są również krótkie kożuszki robocze, nie poszywane, bardzo rozpowszechnione w Bolechowie, a dzisiaj głównie noszone przez starców. Obecnie używają ich mężczyźni pracujący w transporcie. Ryc. 26. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w. a — buty „siadane", od­ świętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — bu­ ty noszone przez biedniej • szych chłopów, c — buty robocze, d — „kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wy­ wożenia mierzwy itp. 24 �Obuwie Wykopane fragmenty obuwia z X I V w. na stanowisku archeologicznym MiędzyrzeczZamek w kroju i sposobie szycia są takie same jak współczesne havjy t j . bambosze, (ryc. 3). Na malowidle z Przyczyny Górnej z 1430 r. jeden z chłopów ma nogi bose, dru­ gi — okryte w jakieś czarne obuwie. Najstarsi chłopi pamiętają, że nogi owijano zawsze w onuce, t j . w lniane albo czasem flanelowe płaty (40X40 cm). Onuce nakładano przed założeniem b u t ó w i kuf lo­ ków z cholewami. Na święta do trzewików wdziewano wełniane pończochy swojej roboty, sięgające wyżej kostek lub nawet do kolan. Współczesne skarpety rozpowszech­ niły się po I wojnie światowej. Na starych sztychach z X V I I I w. przedstawiających widoki miast lubuskich często na pierwszym planie widzimy chłopów przy pracy, ubranych w buty z cholewami. Na początku X X w. buty należały do stroju weselnego. Wówczas chłopi wpuszczali spodnie w buty. W tym też okresie zaczęły się rozpowszechniać trzewiki. Przed 1914 r. za­ częły się pojawiać buty siadane, różniące się od poprzednich kilkoma fałdami poni­ żej cholewy. Typowo roboczym obuwiem używanym w zimie i przy wywózce mierzwy były kufloki (ryc. 26), o drewnianej podeszwie, skórzanej części górnej przybitej gwoździami i drutem. Z rana i wieczorem po zakończeniu prac w mieszkaniu chodzono w laczkach, t j . lekkim obuwiu posiadającym podeszwę i wierzch ze szmaty lub sta­ rej skóry. Wierzch laczków okrywał tylko przednią część stopy. W podwórzu wokół bydła i koni chodzono w drewniakach posiadających olszynową lub topolową podeszwę a wierzch ze skóry, okrywający jak w laczkach przednią część stopy. Zmarłym dawano papierowe, płytkie obuwie pochówkowe, Ryc. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25 �Poza butami siadanymi wszystkie opisane formy obuwia zachowały się do dzi­ siaj. Dodatkowo po 1945 r. rozpowszechniły się znane już przedtem tenisówki i buty gumowe z cholewą po kolana. Osiedleńcy przynieśli walonki sięgające do kolan, wykonane z grubego filcu, nakładane głównie w zimie. Ze względu na wilgotny w zimie k l i ­ mat Ziemi Lubuskiej, na walonki nakładają specjalne kalosze wyrabiane z gumowych dętek. Walonki są rozpowszechnione w okolicach Sulęcina. Szale i Ryc. 28. Młodzieniec w półkoszulku.Dąbrowka, pow. Międzyrzecz. Cześć ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — e — 3. Fot. A. Glapa, 1956 „fartuszki" Przed zimnem zabezpieczano szyję za pomocą weł­ nianych szali, wykonanych na iglicach. Pod koniec X I X w. i na początku X X w. szale wykonywano z weł­ ny o jaskrawych kolorach, później głównie z czarnej, popielatej i białej. Chłopcy zawiązywali szale wokół szyi, dorośli nakładali je rzadko na „fartuszek", w dnie wyjątkowo mroźne, kiedy pracowali na powietrzu lub wyjeżdżali do miasteczka. Zasadniczą częścią odzieży chroniącą szyję i piersi przed zimnem był fartuszek t j . kawałek podszewko­ wej tkaniny zszytej z kołnierzykiem, zapinanym z tyłu na guzik lub haczyk i haftkę. Kołnierzyk i część opa­ dająca na piersi były zdobione wstążkami i koralika­ mi lub barwnym krzyżykowym haftem. Fartuszek szyto z rypsu lub z sukna w różnych kolorach, przei jednak czerwone dla młodszych a niebieskie . , . ^ . , , . , y mężczyzn. Za podszewkę słuzyio białe płótno lub ciepła flanela. Fartuszki zachowały się do dzisiaj i stanowią nieodzowną część ubioru, (ryc.28). w a z n e 1 C Z a r n e d l a Nakrycia s t a r s z c h głowy Malowidła ścienne w Przyczynie Górnej z ok. 1430 r. (ryc. 4) wskazują, że chłopi lubuscy nosili długie włosy, opadające na szyję a czapki w formie stożków . Na zworJ8 Ryc. 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka z XIX w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", c — splot pasma sło­ my na kapelusz b, d — czapka krymerkowa lub ba­ rankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A. d, e — wg. innych i okazu Onufre­ go Kani z Nowego Kram­ ska, pow. Sulechów, f — wg. Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Między­ rzecz, b, c — wg. okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr. inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 2fi sar. s^*^'''^v-s«*is?^^w* . ... ' .- �nikach znajdujących się w kościele w Słońsku z 1522 r. mężczyźni uważani przez Niem­ ców za Polaków, mają głowy okryte barankowymi czapkami o w y w i n i ę t y m runie. Ryc. 6, 31).Rycina 5 przedstawiająca życie nad Odrą i widok na Frankfurt, wskazuje, że około 1548 r. chłopi nosili w lecie kapelusze z okrągłą głów­ ką i dość wielkim rondem. Podróżnym okryciem gło­ wy była czapka w rodzaju współczesnej pilotki. W X V I I I w. chłopi nosili obok kapeluszy z szero­ kim rondem, obcisłe czapki. Pod koniec X I X w. aż do I wojny światowej powszechnym okryciem w lecie były słomiane ka­ pelusze z szerokim rondem o stożkowatej główce, przewiązane czarną wstążką (ryc. 29). Kapelusze takie nosili dorośli, dzieci biegały z kosmatą, t j . gołą głową. Mniej więcej do 1890 r. noszono nie­ bieskie rogatywki z czarnym lub szarym baran­ kiem (ryc. 29) i czarne cylindry, które nie bardzo upowszechniły się, a które do 1939 r. pożyczano na wesela. Noszono je wówczas obok czarnych kapeluszy z rondem. Cylindry zdobione sztucznymi kwiatami, pozłotkiem i wstążką nakładano na uro­ czystości weselne (ryc. 16, 17, tabl. I ) . 4 0 Zimą chłopcy nakładali czapkę z opuszką, ob­ szytą barankiem. Mężczyźni nosili też stożkowate czapki wykonane z kawałków owczej skóry, które noszono do kożucha. Nie poszywane czapki częścio­ Ryc. 30. Młodzieniec w czapce ,,poznanion- wo wywijano futrem na zewnątrz. Krój ich był ce", sukmanie i półkoszulku ozdobionym podobny do szyszaków z X i X I w. (ryc. 29). Rów­ wstążkami. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. nież w zimie noszono czapki krymerkowe w kształ­ Odzież z Muzeum Narodowego w Pozna­ cie walca, jak i dzisiaj. Przed 1914 r. w lecie, niu—Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. w dnie świąteczne nakładano poznanionki, t j . czapFot. A. Glapa, 1956 r. ik kupowane w Poznaniu, powszechnie nazywane maciejóv.ikami (ryc. 30). W okresie międzywojennym i po 1945 r. rozpowszechniły się czapki sportowe, nar­ ciarki i kapelusze współczesne. Obecnie do stroju regionalnego nakładają czarne kapelusze z czerwoną, z boku wią­ zaną wstążką (ryc. 19). Nauszniki, rękawice, laski., torby, tabakierki Przed 1914 r. zaczęto nakładać zimą owalne nauszniki połączone stalową sprężyną. W okresie I I wojny światowej rozpowszechniły się nauszniki składające się z wełnianego, poszerzonego na uszach szerokiego pasa, połączonego dwoma paskami węższymi. Rękawice do pracy z jednym palcem wykonywano ze szmat. Odświętne, wyrabiano z czarnej, popielatej i białej wełny. W zimie wyjeżdżając na targ lub jarmark wkła­ dano nogi w specjalnie uszyty worek skórzany lub lniany, grubo futrowany. Laski z końcem X I X w. wykonywano z dębowych prętów i jałowca. Laski te posia­ dały rączki zagięte. Narzędzia niezbędne do koszenia, poza kosą, jak dubel, bobkę i młotek wkładano w torbę płócienną w kształcie worka z uchwytem. Przywiązywano ją do kosy powyżej rączki. Tabakierki z tabaką do zażywania noszono dość często aż do ok. 1914 r., kiedy to za­ częły wypierać je cygara. Tabakierki wyrabiano głównie z drzewa brzozowego; rogowe nie miały powodzenia, gdyż śmierdziały. 27 �Bukiet, ręcznik, wieniec, wstążki, pasy i p i e r ś c i o n k i chusty, Oznaką drużby jest „bukiet" przypięty do kapelusza, a przez pewien czas d'o cylin­ dra. Bukiet weselny wykonany jest ze sztucznych kwiatów, liści, wstążek, szychu i pozłotka. Na tle zielonych liści, tworzących tło i obramowanie, na pionowej osi z sztyw­ nego drutu pouczepiane są ozdoby, czerwone, różowe i niebieskie kwiaty (Tabl. I ) . Dawniejsze bukiety były większe i przywiązywano je u góry wstążeczką, związaną na kokardę. Inną ozdobą drużby i półdrużby jest ręcznik, który nakłada się przez ramię i ob­ wiązuje w pasie. Ręcznik t j . pas białego płótna (dł. 4—5 m) po nałożeniu zawiązuje się drużbie w pasie z prawej strony, półdrużbie z lewej na kokardę, tak że dwie części spadają aż do stóp (ryc. 17). Przy nakładaniu ręcznika przez ramię składa się go w pół, a części opadające od „kobolki" t j . kokardy wynoszą 40—50 cm. Ozdobą ręcznika są naszywane wąskie różnobarwne wstążki, kwiaty i pozłotka. Inną ozdobą, to różowa wstążka (szer. 15—20 cm), nakładana na ręcznik. Dawniej, około 1900 r. napinano na nią dodatkowe drobne ozdoby z wstążek i gałązek mirtu. Zwykle ręcznik drużby jest bar­ dziej ozdobny niż ręcznik półdrużby. Oznaką pana młodego jest mirtowy wianuszek, obwiązany białą wstążeczką, przy­ pięty do kapelusza. Oznaką członków drużyny weselnej jest gronko, t j . wianuszek z mirtu z białą wstążeczką, przypinany na piersi z boku. Pod koniec X I X w., nim weszły w użycie krawaty, koszule na szyi zawiązywano na kobołkę t j . węzeł z czerwonej wstążeczki lub za pomocą jedwabnej chustki (60X60 cm), zwanej jedwabnicą, na którą wykładano haftowany kołnierzyk (ryc. 18, h, i , j). Obecnie najchętniej noszą kołnierzyki otwarte. W toku badań terenowych jak i w literaturze nie napotkano na wzmiankę o noszeniu szerszych, zdobnych pasów na odzieży wierzchniej. Pierścionki weszły w użycie pod koniec X I X . W t y m też okresie często pożyczano pierścionki do ślubu. We wsi miały je tylko dwie rodziny. Dopiero około 1920 r. pier­ ścionki się upowszechniły. Ryc. 31. Czapka barankowa z opuszką według zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VI OGÓLNY OPIS UBIORU KOBIECEGO Lubuski ubiór kobiecy zachował się w znacznie lepszym stanie niż męski, tak że wszystkie niemal jego części powszechnie używane około 1900—1914 r. są dzisiaj jeszcze noszone lub zachowane w skrzyniach w kilku wioskach. Zróżnicowanie tego ubioru jest też większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Dziewczęta nakładały białe, wykonane z cienkiego płó­ tna koszule (ryc. 41). Wierzchnią odzież stanowił szorc z opleckiem, tzn. spódnica przy­ szyta do stanika. Części te biedne komornice i robotnice wykonywały z płótna, bawełny lub z cienkiej, częściowo wełnianej tkaniny, natomiast bogate chłopki szyły z tkanin wełnianych przerabianych jedwabiem. Oplecki były zielone, jasne (błękitne), bure (bor­ dowe), czerwone (cynobrowe), wiśniowe (fioletowe), kawowe (ciemno brązowe). Spód­ nice szorca sięgały trochę wyżej glozny, t j . kostki, a niżej brzózki t j . łydki. Dziewczęta zamożniejsze nosiły spódnice warjowe t j . wełniane i sukienne, koloru bordowego i cyno­ browego; biedniejsze w barwny deseń — zielony lub żółty — odbity z klocków, (ryc. 72). Wszystkie dziewczęta chodziły boso albo w drewnianych patynkach, t j . drew­ niakach. Na głowę nakładały czerwone chustki kwiotkate posiadające wzdłuż brzegu pas w kwiatki. W dni chłodniejsze nakładały na szorc polkę, t j . bluzę z cycu czyli kretonu. Włosy czesano w plyjskę (prizedział na środku i dwa warkocze, opadające na plecy. Obecnie dziewczęta ubierają się po miejsku, bieliznę noszą płócienną lub trykotową, pończochy na oplecku, t j . specjalnym staniczku. Włosy plotą w dwa warkocze. Ubiór starszych dziewcząt nie różnił się w zasadzie od ubioru dziewcząt. Róż­ nicę stanowił tylko fartuch (zapaska) w białe paski i ozdoby na oplecku w dwa ząbki. Dziwki też częściej zamiast drew­ niaków nosiły skórzane laczki. Idąc gra­ bić siano dziewczyny nakładały na gło­ wę chustkę na czepek, a na szyję kryziki; włosy czesały w płyjske i jeden warkocz, który zawijały w kok. Ryc. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Obecnie dziewczyny dorosłe ubierają się podług mody. W domu noszą szma­ ciane laczki, a w obejściu drewniaki. Ubiór mężatek był prawie taki sam jak dorosłych dziewczyn. Różnicę sta­ nowiła kopka (czepek) i kryzik, części, które mężatki stale nosiły (ryc. 32, 33), Roboczy letni ubiór mężatek w obejściu ilustruje ryc. 33. Obecnie młode m ę ­ żatki ubierają się podług starodawnej mody wiejskiej; noszą więc zzorce, fartuchy na pasku, lecz już nie nakładają czepków. 29 �Storki w obejściu nakładały prawie taki sam ubiór jak mężatki, t j . płócienne spód­ nice zwane modre jaki oraz fartuchy z lnianych nici i bawełny, w szarym kolorze z zie­ lonymi i czerwonymi paskami. Idąc grabić siano, przypinały z boku na chustkę opadające od czep­ ka tiulowe sznurki (ryc. 32). Ze względu na większą wrażliwość na zimno nakładały dodat­ kowe watoki, t j . spódnice uszyte z materiału i waty. Obecnie storki w większości ubierają się po starodawnemu, nakładają nawet koszule z wy­ łogami. Czepków przy pracy jednak już nie noszą. Opisane ubiory robocze różniły się zależnie od wieku i stanu kobiet. Różnice dotyczą ilości nakładanych części, ilości ozdób i jakości ma­ teriału. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą dziew­ częta nakładały koszule barchanowe z długimi rękawami w niebieskie, różowe lub czarne paseczki. Na nie kładły gatki z długimi nogawka­ mi, połączone ze stanikiem, posiadającym ręka­ wy i zapinanym na plecach. Dalsze części ubioru stanowił watok z opleckiem, t j . gruba spódnica ze stanikiem, szorc, filtrowana polka, cygonka, tj. podniszczona chusta skrzyżowana na pier­ siach pod polką, fartuch modry wiązany na plecach w pasie, a dalej pończochy wełniane, więzione w domu, sięgające kolan, drewniaki, rękawice o jednym palcu oraz grube chusty weł­ Ryc. 33. Ubiory kobiece robocze, powszechnie noszone przez gospodynie do około 1920 r. niane, zawiązywane pod brodą, zdobne przy Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa brzegach w szlaki (pasy) barwnych kwiatów. Chusty, pończochy i rękawice były zazwyczaj koloru różowego, fioletowego i bordowego. Obecnie dziewczęta ubierają się wg. współczesnej mody; nakładają bieliznę flane­ lową lub wełnianą, suknie bawełniane lub wełniane, takież skarpety i wysokie skó­ rzane trzewiki. Ubiór dziewczyn był podobny do ubioru dziewcząt młodszych. Dziewczyny dorosłe wyróżniały się tym, że nakładały zimą białą płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią katankę t j . krótką obcisłą bluzeczkę z rękawami wygodnymi do pracy, na wa­ tok z opleckiem nakładały dodatkową derę, t j . spódnicę z barwnego samodziału (ryc. 43) dalej fartuch porabiany, czapkę płócienną (czepek), a kiedy wychodziły w obejście, na­ ciągały na nogi kufloki, obuwie skórzane z drewnianymi podeszwami (ryc. 26, d). Oprzątały bez czepków, a tylko w chustkach na głowie. Około 1860 r. podczas dłuższego pobytu na dworze nakładały podniszczony watok, t j . rodzaj obcisłej marynarki (ryc. 48). Ubiór mężatek nie różnił się prawie od ubioru dziewek; szczegółem odróżniającym jednak były czepki. Młode mężatki i dziewki miały przy czepkach wstęgi tkane lub dru­ kowane, starsze kobiety zaś białe, tiulowe, wyszywane, zwane sznurkami. Ubiór bogatych gospodyń różnił się od biedniejszych nie tylko lepszym gatunkiem materiału, lecz także większą ilością ozdób. Ubogie kobiety posiadały np. przy oplecku lub spódnicy jeden ząbek (pas ozdób), a bogate dwa, trzy. Dziewczyny jak i młode m ę ­ żatki przed I wojną światową nie nosiły przeważnie gatek. 30 �Storki nakładały w zimie, a niektóre dziś jeszcze nakładają koszule z dłużikimi rę­ kawami i gatki. Inne części ich ubioru były takie jak mężatek. Dodatkowo nakładały ka­ bat watowany oraz chustkę czerwoną w różne desenie na czepek płócienny. Zwykle też storki nosiły wełniane pończochy krosinkowe t j . wykonane na krosnach, koloru wiśnio­ wego (fioletowego) oraz ciepłe bambosze, zwane hawy. Obecnie staruszki ubierają się podobnie jak dawniej, z tą jednak różnicą, że do pracy nie nakładają już czepków, które zastępują chustkami barwnymi, białymi lub si­ w y m i w desenie geometryczne, współczesnej produkcji. Te kobiety, które posiadają ubiory z dawnych lat, donoszają je; inne kupują materiały i szyją przeważnie na wzór dawnych. Ubiór roboczy zimowy w porównaniu z letnim cechuje większa ilość nakładanych części. Dalszą różnicę stanowi większa grubość materiałów zimowych i mniej barwna kolorystyka. Tylko pstra dera jest różnobarwna. (Tabl. III.). S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . W dni świąteczne a także do kościoła nakła­ dano bieliznę oraz szorc z opleckiem, jak w dni robocze. Na szorc z opleckiem nakładano drugi szorc bez oplecka, t j . spódnicę koloru czerwonego, suknię zieloną, niebieską lub bordową, a na nią fartuch (ryc. 34). Do niebieskiej sukni nakładano fartuch czerwony, do zielonej różowy, do bordowej zielony lub niebieski. Chustkę cygonkę, narzucano na plecy i przekładano na piersiach na krzyż (ryc. 34). Głowy okrywano tiulowymi kop­ kami z ogonkiem, stanowiącym fałdzistą ozdobę z tyłu głowy. Kopki zawiązywano wstę­ gami pod brodą w kokardę. Szyję zdobiono białym kryzikiem i jednym lub dwoma sznurkami korali. Na nogi naciągały dziewczęta czarne wełniane, niciane lub bawełniane pończochy i sznurowane na niskim korku - obcasie trzewiki. Latem nakładały białe suknie, białe sicie t j . chusty z frędzlami i białe szorce. (Ryc. 35, 45). 5 0 Ryc. 34. Dziewczyny w letnim ubiorze odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 31 �Obecnie dziewczęta ubie­ rają się podług panującej mo­ dy. Latem noszą bieliznę płó­ cienną lub trykotową, ko­ szule bez rękawów, sukienki kretonowe w kwiaty, skarpe­ ty, trzewiki, często tenisówki, głowę kosmatą t j . gołą. Zimą bieliznę flanelową lub weł­ nianą, koszule z długimi r ę ­ kawami, suknie wełniane lub bawełniane, swetry wełniane wykonane w domu. Dziewczyny dorosłe no­ siły w święta szerokie wstąż­ k i wiązane pod brodą oraz kolorowe kabaty przeważnie brązowe lub bordowe. Poza t y m dziewczyny nosiły w y ­ sokie trzewiki szarzewe t j . wykonane częściowo z błysz­ czącej skóry (boki), o chole­ wach z matowej tkaniny. Dziewki odróżniały się rów­ nież tym, że nosiły trzy, cztery rządki, t j . sznury szkląnych korali. Po przyjściu Ryc. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Używanym głównie na wyjście i zabawę. Porównaj go ze strojem druhen (ryc. 2) i z planszą k r ó w k a , pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. b a r w n ą n r L z kościoła do domu tak dziew­ czynki jak i dziewki zawijały wstęgę na kopę (ryc. 60), zdejmowały korale i tak chodziły przez cały dzień. Na zabawę dodatkowo nakładały bordowy kabat, biały, wyszywany, fartuch fabryczny, a w lecie płócienny biały kabatek z długimi rękawami (ryc. 35). Na zabawę nie chodziły nigdy w sukniach. W dni chłodne i w zimie nakładały wacioki (ryc. 42, I I ) . lub większą ilość spódnic. Obecnie dziewczyny nakładają latem jedwabną bieliznę, jedwabne suknie w kwiaty, korale, modne trzewiki zamszowe, brązowe lub granatowe, skarpety styłonowe i jako dodatek do stroju nylonową torebkę. Zimą noszą bieliznę jedwabną, suknie, swetr weł­ niany, pończochy brązowe na pasku płóciennym lub jedwabnym, broszkę pod szyją. Kiedy wychodzą z domu, nakładają płaszcz, beret lub kapelusz. Wiele osób nosi chustki nylonowe, ręcznie malowane w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Strój ten różnił się od stroju dziewczyn tylko brakiem wstążeczki przypiętej z tyłu do kruza, t j . kryzika (Tabl. I I ) . Później mężatki nakładały na kopkę chustkę, zwaną cygonką, zawiązywaną pod brodą. Przeważnie też po zamążpójściu nosiły kobiety w zimie spódnice z barwnego samodziału, zwane derami. Bogate gospodynie nosiły delikatniejsze dery swojej roboty, uboższe natomiast dery tańsze, kupione na jarmarku. Z końcem X I X w. w Dąbrówce oznaką mężatki było wiązanie kopy na głowie, tzn. obwiązywanie czepka b a r w n ą chustką, nakładaną z tyłu przy ogonku czepka. Mężatki, które wówczas nie nosiły kopy, były pogardzane. Zwyczaj ten, praktykowany już w X V I w. dłużej zachował się na Nadodrzu i w rejonie Cybinki, (ryc. 9 i 10)), a w trochę odmiennej formie w Wielkopolsce. Przed 1914 r. mężatki i staruszki nosiły też przez krótki czas pulswermy, t j . narękawki ozdobione naszytymi, barwnymi koralikami. 32 ��Ryc. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka pow. międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r Obecnie młode mężatki ubierają się jak dorosłe dziewczyny, choć niekiedy noszą no­ woczesne angielskie kostiumy. Starsze mężatki ubierają się częściowo po dawnemu, na­ kładają kabaty, szorc, fartuchy na pasku, kopkę, pończochy. (Ryc. 36). Pod koniec X I X w. nosiły staruszki w dni odświętne suknię watowaną, sicie i kopę. Przed 1914 r. ustaliła się następująca moda: storki wyróżniały się od mężatek czarnymi kabatami, cygonku na kopce i ciemnymi fartuchami (brązowym, fioletowym, czarnym). Staruszki nosiły w lecie na rękach białe chusty „kwiotkate", a zimą ciepłe, wełniane. Obecnie wśród staruszek przeważa strój sprzed 1914 r. Niewiele też starszych ko­ biet okrywa czepek cygonką. Na rękach zamiast dawnych białych chust noszone są obecnie wyłącznie chusty czarne. (Ryc. 39). Opisane formy stroju odświętnego w porównaniu z roboczymi cechuje większa bar­ wność i dbałość o lepszy materiał. S t r ó j o b r z ę d o w y . Pod w p ł y w e m ogólnej mody około 1914 r. zawijano dziew­ czętom warkocze w „kiksy", t j . płaskie koki na uszach. Do szkoły chodziły w sukniach i białych długich fartuchach. Po dwu, trzech latach uczęszczania do szkoły dziewczynka otrzymywała fartuch na pasku, polką, szorc, i kryzik na szyję. Oznaką ukończenia nauki w szkole były korale. Obecnie ubierają się podług mody w krótkie sukienki i fartuszki. Do pierwszej Komunii ubierano dziewczęta w odświętny barwny strój (ryc. 34). Obecnie idą ubrane w bieli. Suknia sięga niżej kolan. Na głowie mają mirtowy wianek. Z a r ę c z y n y . W dzień „zanoszenia na zapowiedzi" dziewczyna ubierała się jak do kościoła, nie w suknię lecz w kabat „ b u r y " t j . bordowy (ryc. 36). Wstążki kopkowe zwykle zawiązane pod brodą i opuszczone na piersi podwijała i przypinała do kopki, na ślorce (ryc. 60). K r y z i k nakładała jednoczęściowy, fartuch szary, t j . biały w niebieskie podłużne 3 Strój międzyizecko-babimojski 33 �paski. Gości na wesele zapraszała ubrana w podobny sposób, jedynie z tą różnicą, że zamiast fartucha w pionowe paski nakładała cały biały bogato zdobiony haftem, przez który przebijała ciemna spódnica (ryc. 53). Obecnie w okresie narzeczeństwa dziewczyny żadnych specjalnych oznak nie noszą, lecz ubierają sie możliwie jak najstaranniej. Rzadko nakładają pierścionki. * i. Ryc. 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. W e s e l e . S t r ó j m ł o d e j . Młoda do ślubu sprawiała sobie wszystkie części ubio­ ru. Suknię nakładała zieloną albo ..jasną" t j . modrą, fartuch do zielonej sukni niebie­ ski, a do niebieskiej zielony, sic „kawiatą" t j . brązową albo ..wiśniową" t j . fioletową, kryzik podwójny bez korali. Włosy zaczesywała w p r z e d z i a ł , wieniec z mirtu ozdo­ biony białymi płóciennymi kwiatkami uzupełniał przybranie głowy (ryc. 14, w środku). Trzewiki na początku X X w. wysokie, a przed 1914 r. niskie, czarne i takież pończochy. Po powrocie do domu przebierała się podobnie jak druhny, zostawiając na głowie wieniec. Młoda miała pod brodą wstęgi zielone i niebieskie, gdy tymczasem druhny miały różowe z zielonymi listkami. Kiedy oplecek młodej był modry, nakładała zielony lub fioletowy fartuch, gdy znów oplecek był zielony — fartuch był fioletowy. Druhny stosowały odmienne kolory. (Ryc. 2). Obecnie młoda idzie do ślubu ubrana biało; suknię ma długą, welon i wianek mirtowy na głowie. 31 34 �S t r ó j d r u h e n . Do kościoła druhny nakładały suknie w barwach ..bystrych" t j . jaskrawych — niebieskie, bordowe, zielone; na nie fartuchy różowe lub czerwone, białą sić i podwójny kryzik, wstęgi zawiązane pod brodą, opuszczone na piersi, korale. Aby nałożyć ozdoby na głowę czesały włosy w płyjskę, t j . przedział na środku i cztery war­ kocze: dwa zaczynały się na skroniach, a dwa z tyłu; następnie łączono je razem i za­ wijano kok przypięty do włosów grzebieniem i szpilkami. Na to nakładały wstążkę uło­ żoną w fałdy, głowę zdobiły barwnym bukietem (Tabl. I ) . Od kryzika z tyłu spadały dwie węższe wstążki. Po powrocie przebierały się w kabatek, a zamiast sukni wkładały białą spódnicę, na nią biały szorc z opleckiem zielonym, czerwonym lub niebieskim. Kiedy był niebieski lub zielony, przypasywały czerwony albo różowy fartuch. Nowszą modą z lat trzydziestych jest nakładanie do białej spódnicy, białych pończoch oraz cho­ dzenie w białych kabatkach bez bukietów i w kryzie jednoczęściowym (ryc. 2). Oznaką przynależności do drużyny weselnej jest wiązka kwiatów. Po powrocie z uro­ czystości ślubnej przebierają się w lekkie jedwabne suknie. Gospodynie ubierały się jak druhny, z tą różnicą, że zamiast bukietów miały na gło­ wie kopki ze wstęgami zawiązanymi pod brodą, i nie nakładały na szyję korali. Obec­ nie ubierają się w stroje odświętne współczesne, rzadko w starodawne. Matki i staruszki ubrane były na czas weselny w ciemną odzież; wierzchni ich ubiór stanowił czarny kabat, spódnica ciemnozielona albo ciemnomodra, fartuch bordowy, zie­ lony albo modry, kryzik płócienny bez korali (ryc. 65). Kopkę nakładały z różowymi albo czerwonymi wstęgami. Staruszki miały na kopce nałożoną chustkę zw. cygonką. Na nogach miały czarne pończochy i trzewiki. Obecnie ubierają się głównie po staro­ dawnemu. Strój staropanieński, wdowieński i panny „przypalonej" Stare panny ubierały się tak jak mężatki, nigdy jednak nie nakładały barwnych bukie­ tów ani stroju noszonego przez panny młode. Nigdy też nie chodziły z gołą głową, lecz zawsze w kopce lub chustce. Idąc do ślubu nakładały wieniec mirtowy na głowę, starsze zaś szły w kopkach z ga­ łązką m i r t u w ręce. Wdowy ubierały się jak mężatki. Dc ślubu zamiast wieńca mirtowego nakła­ dały kopkę z wstęgami „jasnymi", tzn białymi, posiadającymi wielkie niebie­ skie kwiaty z zielonymi liśćmi. Pann\ „przypalone" t j . posiadające dziecko, zwane też rzadziej kurewkami, ubierałysię do ślubu jak wdowy, nie brały jed­ nak do ręki mirtu. Obecnie różnice te w wielkiej mierze już się zatarły, panny przypalone nakła­ dają do ślubu białe suknie, welony, wianek mirtowy, choć nie zamknięty. Bardziej konserwatywne nakładają su­ knie modre. P o g r z e b . Na początku X X w., nie rzadko nawet przed 1914 r. zmarłe Ryc. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrów­ ka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 35 3 �dziewczyny i młode mężatki ubierano jak do ślubu, iecz zamiast wieńca mirtowego da­ wano i m kopkę z wstążkami w niebieskie kwiaty, opuszczonymi na piersi. Starsze kobiety chowano w strojach odświętnych, w kabacie oraz w kopce z cygonką na wierzchu. Około 1912 r. za­ przestano chować starsze osoby w kitlach . Do trumny tak młodym, jak i starym wkłada­ no igłę z nitką, którą szyto kitel. Na pogrzeb ubierały się kobiety w strój od­ świętny w kolorach żałobnych: zielonym i bordo­ wym. Od około 1914 r. za kolor żałobny zaczęto uważać kolor czarny. Dziewczyny nie nakładały korali. Kobiety, krewne zmarłej, zaznaczały żałobę przez nakładanie na kopkę cygonki. D o ż y n k i c z y l i w i n i e c . Przodownica niosąca wieniec miała na sobie kopkę zawiązaną pod brodą wstążkami „weselnymi" w czerwone i różowe kwiaty, kryzik płócienny, korale, biały kabatek z krótkimi do łokcia rękawami, czerwony albo niebieski oplecek, czarny spódnik i biały w y ­ szywany fartuch; na nogach czarne pończochy i takież niskie trzewiki. Pozostałe kobiety biorące udział w dożynkach miały wstęgi przypięte do ślorki, spódnice zielone, modre, brązowe, niektóre w desenie. Inne były ubrane w kabaty bordowe, różowe i niebieskie fartuchy w białe paski. 32 Obecnie cztery przodownice niosące wieniec Ryc. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. ni. ¿0 **—' w. \ B / d • 1 v • ; Ryc. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h — części rękawa, i — naramiennik, j — kołnierz. Według okazu: Katarzyny Połąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I . Szkic „krzesnoka" okrycia wierzchniego noworodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20 36 �ubierają się w dawny strój druhny, t j . kabatek, bez ozdób na głowie. Starsze kobiety ubra­ ne są w polki i w białe fartuchy, bez czepków. G w i a z d k a . Dawniej jak i obecnie chodziły w wigilijny wieczór oprócz gwiazdo­ rów, gwiazdki ubrane w białą płachtę, którą przewiązywały niebieską szeroką wstążką. Na głowę zarzucały drugą białą płachtę spod której widać było larwą, t j . maskę nało­ żoną na twarz. W jednej ręce trzymały koszyk z podarkami, w drugiej kanciok, t j . k i j , do którego były przymocowane rzemienie. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . W okresie międzywojennym, kiedy Ziemia Lubuska była pod zaborem niemieckim, kobiety idąc na zebranie do polskich organizacji np. do Związku Polaków, ubierały najpiękniejsze stroje, zwłaszcza, gdy wyjeżdżały w delegacji do okolicznych kół lub do Berlina (ryc. 14). Strój ludowy mimo prześla­ dowania przez władze zaborcze był przejawem polskości i patriotyzmu. Obecnie w święta narodowe młodzieżowe delegacje ubierają się w strój ludowy. Starsi w święta kościelne ubierają się również w tradycyjny strój ludowy, szczególnie pod­ czas procesji Bożego Ciała. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS UBIORU KOBIECEGO Bielizna Koszule szyto z białego płótna lnianego i porckinu, t j . flaneli: koszulę do pracy w y ­ konywano z grubszego płótna, na niedziele z cieńszego. Około 1900 r. szyto koszule o kroju przedstawionym na ryc. 41 z trzech gatunków płótna; nadołek z najgrubszego, stanik z cieńszego, a rękawy z najdelikatniejszego. Dziewczynki zimą a staruszki stale nosiły koszule z długimi rękawami, szyte z kołnierzykiem lub z wylogą. Wyłoga jest to przyszyta do brzegu koszuli otaczającego szyję łatka luźno wyłożona. Czasami wyłogę doszywano do kołnierzyka. Ryc. 41, I przedstawia starszy typ koszuli z Podmokła Wiel- Ryc.41. Koszule kobiece, płócienne. I — zimowa, I I — letnia A — przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c — kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części ręka­ wa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdo­ biące koszulę I z przodu, n — ząbki ozdobne. I — według okazu Muzeum Narodowego w Poznaniu— Rogalinie, nr. inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 : 30. 1 37 �kiego, pow. Sulechów. Koszula ta jest uszyta z dość grubego płótna domowej roboty, kroju p o n c h o , posiada kołnierzyk, u którego jest wszytych 7 drobnych fałd, krót­ kie, luźne r ę k a w y poszerzone przez doszyte podpasze, z boku przyszyte dwa kliny po­ szerzające obwód koszuli u dołu, wąski naramiennik oraz przyszyte do naszywki zapi­ nającej koszulę na 3 guziki zdobiny w kształcie ząbków z fabrycznie wykonanej taśmy (ryc. 41, I , n). ///// l' 1 1 ' a •••»> eC 320cm 80cm 80c -80c • c Ryc. 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szorcem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" —• spódnica. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — krój spódnicy I , I I ; d —-krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach" — g ró­ żowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdobiąca watok powyżej ząb­ ków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spódnicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szorcem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h i — 1:6 1 Koszula z Dąbrówki różni się od poprzedniej tym, że posiada doszyty do stanika nadołek, r ę k a w y na szerokość naramienników suto marszczone i powyżej łokcia wszyte w obszywkę, przez którą od spodu przeciągnięta jest tasiemka zastępująca guzik. Inny jest też kołnierzyk z wyłogą i szerokie (8 cm) naramienniki ozdobione białym haftem, a także brak ozdób z przodu (ryc. 41, I I ) . Koszule dziewczęce krojono jak koszule z Podmokła W., tylko z boku nie doszywano klinów, gdyż szerokość materiałów na wielkość dziecka była dostateczna. Karczek i r ę ­ kawy wykańczano jak przy koszuli (ryc. 41,1). Zimowe koszule były dłuższe. Obecnie przeważnie noszą jedwabne koszule trykotowe albo płócienne. Najstarsze kobiety pamiętają noszenie gatek (koniec X I X w.). Nosiły je wówczas przeważnie starsze kobiety, panny wstydziły się je nosić. Rozpowszechnienie więc i ogólne przyjęcie ich jako odzieży nastąpiło dopiero w okresie I wojny światowej. Krojono je z jednego kawałka płótna albo flaneli a noszono na pasku lub tasiemce naciągniętej u gór­ nego brzegu płata. Z tyłu. a częściowo i z przodu miały długi do pasa rozporek. Zwano je też nogawicami. Obecnie tę część bielizny noszą wszystkie kobiety, głównie trykotowe i jedwabne, wyrobu fabrycznego, zimą wełniane lub flanelowe. 38 �Spódnica Na Ziemi Lubuskiej są znane różne rodzaje spódnic, które zależnie od tkaniny i kroju autochtonki nazywają spódnik, dera. szorc, toatok, określając je też podług koloru. W X V I I I w. T. H . F o n t a n e uważa za charakterystyczne dla miejscowej ludności spódnice koloru czerwonego. W okolicach zaś Zielonej Góry w t y m czasie, wg. T. S ew e r y na, nosiły kobiety spódnice składające się z dwóch tkanin; z przodu z płótna workowego, zakrywanego zwykle zapaską, a z pozostałych stron z innej tkaniny. Dane natomiast z X I X w. mówią, że spódnice noszono różne, zależnie od pory roku i zamoż­ ności. Zwykle noszono trzy spódnice. Szyto je z białego, farbowanego płótna, zdobio­ nego w motywy odciskane z klocków. Te spódnice zwano modre jaki ze względu na granatowe tło, na którym odbijano zdobiny. Poza t y m spódnice szyto z flaneli, sukna i jedwabiu w kolorach granatowym lub fioletowym w czarne kratki, czerwonym t j . cy­ nobrowym, bordowym, brązowym, fioletowym, niebieskim, czarnym, zielonym i in. Na spódnicę szytą na pasku używa się 3—4 m materiału (szer. 90 cm). Materiał na spódnicę składa się z 3—4 kawałków t j . brytów lub z jednego, długiego pasa tkaniny. Spódnica jest z przodu zszyta i posiada (20 cm) rozporek, z tyłu jest mocno fałdowana. Fałdy są wszyte w pasek (szer. 2,5 cm). Aby poszerzyć sylwetkę, spódnica przy pasku jest zagięta (ok. 4—7 cm). Pasek zapina się szpilką z łebkiem lub haftką. Spódnica jest 1—2 cm dłuższa od spódnika, t j . szorca, na który się nakłada i sięga niżej połowy łydek, czasami prawie do kostek (ryc. 35, 46). Dera zwana też rzadko welniakiem jest to spódnica uszyta z barwnego samodziału, posiadającego lnianą osnowę, a wątek wełniany (ryc. 43). Tablica I I I przedstawia naj­ częściej - spotykane samodziały. Spódnice z samodziałów szyto jak spódniki, lecz bez ja­ kichkolwiek ozdób; rzadko na derze można zauważyć jedną zakładkę. Szorcem często nazywają samą spódnicę, lecz w zasadzie nazwa ta jest określeniem części odzieży, składającej się ze stanika czyli oplecka i spódnicy (szorca) zszytych razem. Szorc do białego kabatka, noszony często przez druhny lub przez dziewczyny latem, składa się z barwnego oplecka i białej spódnicy. Spódnica uszyta jest z lnianego cien­ kiego płótna. Przed 1939 r. — 1945 r. jeszcze wiele kobiet miało spódniki uszyte z płótna Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: z Podmokła, pow. Sulechów, Muzeum Narodowe w Poznaniu—RogaHnie. Nr inw. M. N. P. E. 68, 67. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 39 �swojej roboty. Jedna trzecia część, a czasem i połowa spódnika jest ozdobiona ręcznym haftem, bądź też koronkami fabrycznymi. Często są też stosowane obie techniki zdo­ bienia. Spódnice szyje się zazwyczaj z jednego płatu materiału, (dług. ok. 3 m), do którego doszywa się tej samej długości haft (szer. 25—30 cm). Spódnica posiada kieszeń umiesz­ czoną z lewej strony „aby w czasie tańca nie zawadzała". Z tyłu, w pasie, mimo, że jest dwukrotnie zawinięta, posiada przyszytą naszewkę, wykonaną z grubego płótna, ułożoną w liczne fałdy stanowią­ ce pas (2X7X13 cm). Spódnik wszyty jest w pasek, na którym nosi się go w połączeniu z opleckiem, ma 2 za­ kładki zapasowe, sięga niżej połowy łydek. Ryc. 44. Suknie odświętne. I — starszego typu z koń­ ca XIX i pocz. XX w., I I — około 1910 r. będąca odbi­ ciem ówczesnej mody, błę­ dnie uważana za ludową. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e. i — tyl. g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Su­ lechów. 1954. Podziałka 1 : 30 Elementami zdobniczymi są fałdy, 4 z przodu a kilkadziesiąt z tyłu, haft, koronka i zakładki. Piątą odmianę spódnic stanowią umtoki , w Wielkopolsce zwane watówkami (ryc. 42, I I ) . Watoki różnią się od watówek tym, że są noszone na szelkach i przeważnie są uszyte z tkaniny koloru zielonego. Przedstawiony watok jest uszyty z zielonej wełnianej tka­ niny, ma podszewkę szaro-popielatą. Między podszewką a tkaniną zewnętrzną znajduje się biała wata przyszyta do stron zewnętrznych: przy dolnym brzegu watok jest ozdo­ biony naszytą biało-czerwona taśmą zygzakowatą, stebnowaniem oraz wiązanym z r ó ­ żowej wełny paskiem i ząbkami. Brzeg watoka jest z tyłu i z boków gęsto fałdowany, czyli wrobkowany i wszyty w pasek szer. 2,5 cm, zapinany na haczyk i haftkę. Szelki (4 cm szer.) wykonane są z grubej tkaniny ozdobionej w środku zielonym paskiem. Obwód dolnego brzegu watoka wynosi 213 cm, w pasie 86 cm, dł. 84 cm. Watok jest zawsze krótszy od pozostałych spódnic i stanowi odzienie, które nakłada się bezpo­ średnio na bieliznę. Kiedy jest zimno, pod watok naciąga się ciemną spódnicę, a na nią szorc, wzgl. derę. 5S 40 �O p 1 e c e k. Części ubioru zwane na innych obszarach gorsetami lub stanikami, na Ziemi Lubuskiej określane bywają jako oplecki, rzadziej sznurówki, i to szczególnie wówczas, kiedy chodzi przeważnie o gorset przykryty innymi częściami ubio­ ru, wykonany mniej starannie. W po­ równaniu ze sznurówkami wielkopol­ skimi, które tam stanowią wierzchnią część ubioru, oplecek nie posiada wałka z tkaniny, tzn. kiszki, na którą zawiesza się spódnicę. Najstarsze odświętne oplecki (ryc. 33), wspominane dziś przez sędziwe kobiety, były szyte z adamaszku i atłasu. Obec­ nie szyje się oplecki z różnych materia­ łów jedwabnych, a oplecki robocze do szorców — z płótna, bawełny lub tkanin półjedwabnych. Używane są głównie w kolorze modrakowym, niebieskim, zielonym, jaskrawo seledynowym, karmazynowym, różowym, jaskrawo cyno­ browym i purpurowym. Podszewkę oplecka stanowi biała flanela lub płótno. Oplecek składa się z trzech części zszy­ tych na ramionach i pod pachami. W y ­ cięcia koło szyi i pod pachami są stosun­ kowo małe (ryc. 50). Oplecek zapina się z przodu na metalowe haftki, wzdłuż których do około 1920 r. między mate­ Ryc. 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. riałem i podszewkę wszywano metalowe Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. taśmy, przez co lepiej przylegał do figury. Oplecek skrojony jest na wyrost, a w miarę wzrostu właścicielki spódnicę można przyszywać coraz niżej. Na ozdoby oplecka składają się zygzakowate sznurki, opłotki i srebrne lub złote taśmy, stosowane ok. 1930 r. (ryc. 50, I I ) . Ozdoby te biegną wzdłuż szyi i wzdłuż zapię­ cia. Taśmy zygzakowate tzw. ząbki, które wystają spod krawędzi oplecka-, są zazwyczaj ciemniejsze od materiału, z którego jest wykonany sam oplecek; często bywają czarne i czerwone. Z przodu wzdłuż zapięcia biegną dwie taśmy srebrne albo złote, wypeł­ nione takimiż zygzakami. Taśmy są ozdobą stosunkowo młodą, wprowadzoną do stroju w ok. 1930 r. i przez starsze kobiety uważane są nietypowe. Młodsze dziewczęta natomiast chętnie stosują je do stroju kiedy nakładają na głowę bukiety. Około 1900 r. ozdoby oplecka stanowiły głównie barwne wąskie wstążeczki, ukła­ dane w meandry, ósemki i zygzaki, które obecnie zostały zastąpione ozdobami przedsta­ wionymi na rycinie 51, 55. Suknie Formą przejściową spódnicy i oplecka jest tak zwany szorc, który nakłada się zwykle na koszulę, lub biały kabatek i 1—3 spódnice. Szorc składa się z oplecka i ze spódnicy (ryc. 42). Obie te części są zszyte w pasie, a część oplecka jest wpuszczona w spódnik. Oplecek jest zewnętrzną częścią szorca, na którą w zasadzie już nic więcej nie wkłada się. Spódnica natomiast stanowi część spodnią, stąd jej ,nazwa. Nakłada się na nią jeszcze jedną spódnicę i ta dopiero jest częścią zewnętrzną ubioru świątecznego. 41 �Ryc. 46. Bluzki: I — polka zdobiona z przo­ I du barwnym haftem, I I — kabat. I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma uło­ żona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Su­ lechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie, nr. inw. E 1408, r. 1954. Podział- V— ka 1 :30 Szorce świąteczne posiadają bar­ wne oplecki i białe, bogato ozdo­ bione haftem spódnice (ryc. 42, I) Szorc ze spódnicą b a r w n ą stanowi wierzchnie odzienie robocze. S u k n i e noszone już w X I X w., rozpowszechniły się na wsi z począt­ kiem X X w. i były wówczas po­ wszechne, jako odzienie świąteczne. Kiedy ok. 1914 r. zaczęły rozpo­ wszechniać się kabaty, suknie zaczęto nosić rzadziej i zwykle w dni mniej uroczyste. W okresie międzywojen­ nym suknie dawnego kroju stały się wierzchnim ubiorem obrzędowym. Poraź pierwszy nakładała suknię młoda do ślubu. Suknie ślubne szyto głównie z jedwabiu (brokatu) koloru zielonego. Inne suknie szyto z tkanin barwy niebieskiej i bordowej, a dzie­ ciom białe (ryc. 44, I , tabl. I I ) . Dawna suknia przypominała w kroju szorc, cały uszyty z jednako­ wej tkaniny, do oplecka doszywano rękawy. Składał się więc z ,,kabotka" t j . części górnej i szorca t j . spódnicy. Dawniej często obie te części nie były zszyte i stanowiły odrębną całość. Część gerna przypominająca pol­ ki i . oplecki, jest bez kołnierzyka, a niekiedy podobna do kabotka (ryc. 46, I I ) . W obu przypadkach składa się z trzech części; r ę k a w y są na ramie­ niu gęsto marszczone, u dołu ozdo­ bione 4—5 barwnymi paskami, białą Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haf­ tem. Podmokłe Małe, pow . Sulechów, Mu­ zeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. T 42 J fil 1 •%'i i i? n i C i �Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowe­ go kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Porównaj ryc.ll. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. koronką w fałdy, plotką, zielonym lub różowym sznurkiem lub ozdobną bordową tasiemką itp. (ryc. 49, tabl. I I ) . Spódnica sukni różni się od opisanych spódnic tym, że jest znacznie szersza (do 5 m). Z tyłu ma około 180 fałd wszytych w pasek, z przodu z każdej strony po 40. Okaz znajdujący się w Muzeum Narodowym w Rogalinie (nr E 1266) przy dolnym brzegu po­ siada 5 cm zakładkę naszytą plotką cynobrową, spod spodu dolnej krawędzi^wystają czarne ząbki. W miejscu zszycia dwóch końców tkaniny spódnika z przodu plotka jest zawi­ nięta w kółeczko. Długość sięgała niżej kostek. Suknie szyto z jedwabiu, brokatu lub rypsu. Górną część sukni podszewkowano cien­ kim, szarym płótnem, a spódnicę sztywną gazą. Jeżeli nie przewidziano 2—5 cm koł­ nierzyka, wycięcie na szyi stebnowano. Dla ozdoby wszywano w szwy na ramionach i plecach wąskie wypustki. Suknie zapinano na haftki; 60 lat temu stare kobiety nosiły suknie watowane. Noszone w Podmoklach i innych wioskach dawne suknie, uważane dzisiaj przez nie­ które osoby za lubuski strój regionalny, są dokładnym odzwierciedleniem mody z ok. 1910 r. (ryc. 44, I I ) . Bluzki i kabotki Wierzchnim odzieniem są białe kabotki, zwane w Wielkopolsce koszulkami, polki, zwane na innych obszarach jaczkami lub też kabotkami. oraz Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. 48 �Na koszulę w stroju letnim nakładają dziewczęta tzw. kabotek szyty z cienkiego fa­ brycznego płótna, koronki i haftu; sięgający niżej bioder, typu podłużnego poncho . Do­ koła otworu na szyję jest niekiedy doszyty kołnierzyk (szer. 1,5 cm) zapinany na szpilkę. u Ryc. 50. Staniki zwane „opłeckami". I — starszego typu, strojniejszy w ozdoby noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpilkami. W/g okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15 Rękawy są szerokie, fałdowane. Ozdobne naramienniki dopełniają całości (ryc. 40). Rękaw składa się z trzech części: posiada pod pachą podpasze w kształcie kwadratu będące czę­ ścią składową płata głównego. Na barku między r ę k a w e m a kołnierzem jest naszyty haftowany przyramek (ryc. 79). Bywają też przyramki większe, sięgające aż do kołnie­ rzyka. Przyramek jest haftowany w geometryczne desenie i obok fałdów i koronki stanowi największą ozdobę kabotka. Obecnie, kiedy opisany strój jest już w zaniku, zamiast haftowanego przyramka mo­ żna zauważyć na barku naszytą fabryczną koronkę. Powszechnie używaną bluzą jest polka (ryc. 46, I). Nakłada się ją w dnie robocze i świąteczne, na targ, idąc w gościnę. Polka jest to luźna bluzka sięgająca niżej bioder; szyje się ją z droższego lub tańszego materiału, z podszewką lub bez podszewki, prze­ ważnie z czarnej tkaniny, podszewkowanej flanelą. Przód polki składa się z dwóch części, tył z jednej lub dwóch (ryc. 46, Ic). Kołnierzyk ma wąski rękaw, jednoczęściowy, bez mankietu. Ozdobą polki jest bogaty barwny haft, wyszyty z przodu wzdłuż zapięcia, guziki i kunsz­ towne wyszycia i koronka (ryc. 73). Na Łużycach polką nazywa się również ka­ bat, jest on trochę odmiennego kroju. Dolny brzeg polki opada zawsze na spód­ nicę lub zapaskę. Ryc. 51. Gorset, odświętny starszego typu z ok, 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa. 1953 r. 44 �Kabot jest bluzką ściśle przylegającą (ryc. 36, tabl. I I ) . Kaboty szyto z czarnych cen­ nych jedwabi, brokatów, tafty itp. na bawełnianej lub wełnianej podszewce. Krój jego i l u ­ struje ryc. 46, I I . Aby lepiej przylegał do figury posiada pod piersiami dwie zaszewki i specjalny pasek, przody zapina się na haftki. Niżej paska do kabatu jest doszyta taśma Ryc. 52. Zapaski odświętne zwane fartuchy, — widok ogólny, b, b I — ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30 1 ułożona w 120 fałdów. Rękaw jest jednoczęściowy, bufiasty, w kilkadziesiąt „wróbek", t j . fałdów. W miejsce łukowatych zszyć na plecach i wszyciu rękawów, między szwami znajdują się dla ozdoby wąskie wypustki. Przy dłoni posiada kabat rozcięcie i mankiet (2,5 cm). Nakłada się go na uroczystości kościelne, na pogrzeb i na wesele (ryc. 46, I I ) . Zapaski r Zapaski odświętne szyje się z t\ ch samych materiałów co oplecki, a więc z atłasu, adamaszku i innych jedwabi w kolorze takim, jak oplecki. Zestawienia kolorystyczne bywają kontrastowe; modry oplecek— bordowo karmazynowa zapaska, zielona zapaska — jaskrawo różowy oplecek. Zapaskę kroi się z materiału o w y ­ miarach 100X85 cm; ozdabia ją pasek (8X70 cm), kokarda (10X80 cm) oraz pasy haftu i koronek u dolnego brzegu zapaski i kokardy (ryc. 52). Kokardy w y ­ konuje się jako odrębne części fartucha i przywiązuje się je z tyłu wąskimi ta­ siemkami. Wyjątkowo spotyka się doszyte do sznurów poszerzone kawałki tkaniny, którą się zdobi i wiąże. Zapaski mogą być i mniej zdobione, białe, ręcznie haftowane nakłada się na zabawę lub odwiedziny. Zapaski zwane modre jaki szyte z granatowego płótna, zdobione wzorem odciskanym z kloc­ ków, noszono przed 1914 r. w dni dżdży­ ste, koło domu i na wyjazd na targ. Do prac wykonywanych w gospodarstwie Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 45 �używa się jeszcze obecnie zapasek z grubych szarych tkanin, są to tzw. zapaski porobione. Szereg gatunków zapasek ilustrują ryc. 33, 35, 39, 53. Zapaska posiada rozmaitą ilość fałd (wrób). Zapaska zakładana do fałdzistego kabota posiadała ich więcej, do gładkiej polki miała ich mniej. Współczesne zapaski robocze róż­ nią się od dawnych głównie tym, że okrywają całą postać z przodu i z tyłu, niekiedy posiadają rękawy, lub okrywają cały przód i noszone są na szelkach. Lubuszanki posiadały 10—20 zapasek . 55 Płaszcze Płaszcze w stroju lubuskim nie są zna­ ne, miejsce ich zastępowały rozmaitego rodzaju chusty noszone w zimie i w lecie. Jak wykazuje tradycja, na początku X X w. w dni mroźne zamożne kobiety nakła­ dały kożuchy, podobne do męskich. Uboż­ sze kobiety nakładały wacioki, t j . rodzaj obcisłych marynarek pikowanych watą. Wacioki miały niskie kołnierzyki stojące, sięgały do połowy ud (ryc. 48). Wacioki zapinały się na haftki. Chusty Chusty na Ziemi Lubuskiej są noszone w k i i k u rodzajach i spełniają różne funk­ cje; jedne nakłada się na głowę dla ochrony przed wiatrem, zimnem i desz­ czem, inne służą do okrywania ramion i za­ znaczenia charakteru ubioru czy uroczy­ stości, inne wreszcie o największych roz­ miarach, okrywają całą postać i spełniają rolę płaszczów . Chustki służące do okrycia głowy są f J ^ ż a t k a w uroczystym ubiorze, w chuście kwadratowe lub 60—100 cm, rzadko trój­ tzw. „siei", w czepku tiulowym, wstęgach „weselnych" sukni i zapasce. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. kątne. Są one z białego płótna, desenio­ Glapa, 1953 r. wych perkali, tiulu, wełny lub pluszu. Chustki wełniane zwą się cygonkami, są barwy żółto-brązowej lub pomarańczowo-czerwonej (ryc. 32), ozdobione kwiatami i geometrycznymi deseniami, drukowanymi w kolorze zielonym, czerwonym, żółtym, brązowym, niebieskim, i czarnym. Posiadają pasy (szer. 5,5 cm) a środek w kształcie fantazyjnej czarnej gwiazdy. W Wielkopolsce i na innych te­ renach chustki takie nazywają się „francuskimi". Grube czarne wełniane i pluszowe chustki z frędzlami nowszego pochodzenia noszą głównie kobiety starsze na święta (ryc. 39). Przed włożeniem na głowę składają je tak, że tworzą nad czołem pas (8—14 cm), poczem wiążą pod brodą lub na potylicy: jeden narożnik opada na plecy. Chustki tiulowe noszone w początkach X X w. na większych obszarach zachowały się do dziś w Podmoklach, Kramsku i pobliskich wioskach. Chustki te były bogato wyszywa­ ne białą bawełniczką lub nićmi. Nakładano je na głowę na drogę do kościoła głównie w lecie, w dni upalne. Piękne eksponaty tych chust znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu — Rogalinie. Osobny rodzaj chust noszonych przez mężatki stanowiły chusty wiązane w kokardę na kształt wielkiego motyla na czepkach, nad czołem. Tradycja noszenia tych chust na Ziemi Lubuskiej jest bardzo stara, nakładanie ich jest poświadczone już w X V I wieku (ryc. 10, 11). 5,i y a 46 5 4 �Chusty służące do okrywania ramion dla celów dekoracyjno-obrzędowych, zwą siciami (ryc. 54). Chusty te są wykonane z białej, kremowej lub czerwonej wełny. Posiadają szeroki brzeg ozdobiony drukowanymi pasami kwiatów i długimi frędzlami, tworzącymi swego rodzaju sieć, od której posiadają nazwę. Wymiary ich są 150X150 cm lub 2 X 2 m. Chusty te składa się po przekątni, a następnie krzyżuje na piersiach i z boku przypina szpilką, by końce opadały z boków (ryc. 45). Trzeci rodzaj stanowią chusty ,,ślubne", zwane też „tureckimi". Są to chusty tkane z wełny i jedwabiu w fantazyjne desenie roślinne, czerwone, o przewadze koloru brą­ zowego w delikatne wzory żółte i niebieskie. W środku chusty te posiadają czarną fanta­ zyjną gwiazdę. Są one bardzo ciepłe. Chusty „francuskie" zdają się być druko­ wanym naśladownictwem chust „tureckich". Poza wymienionymi chustami, które w ubiorze regionalnym przetrwały do dzisiaj, w X I X w. okrywano się białymi, lnianymi p ł a c h t a m i , znanymi na terenie Wielko­ polski i Łużyc jako okrycia żałobne. Obecnie używają do okrycia wielkich fa­ brycznych chust wełnianych, o wymiarach ok. 180X180 cm. Obuwie i pończochy Pod koniec X I X w. noszono pończochy Ryc 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dą- przeważnie wełniane, „farbiste", w różnych brówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. jaskrawych kolorach, więzione, t j . wykonane na drutach w domu. Dawniej sięgały do kolan, przymocowywano je sznurkami lub gumą. W początkach X X w. były noszone poń­ czochy wełniano-lniane „krosinkowe", wykonane na warsztatach tkackich, z tyłu zszy­ wane, dość sztywne i nie przylegały do nogi. We wspomnianych okresach do 1930 r. na święta nakładano wyłącznie czarne pończochy, wełniane lub niciarie. Pończochy weł­ niane dawniej jak i obecnie były i są wykonywane w domu na drutach przez kobiety w chwilach wolnych od pracy w polu i w obejściu; pończochy zaś niciane są pochodze­ nia fabrycznego. Do stroju ludowego do wyjścia oraz do „bukietów" naciągają pończochy białe, tzw. patentki. Są to pończochy wykonane z cienkiej bawełny. Umocowują je obecnie prze­ ważnie przy pomocy pasków. Obecnie używane są na wsi pończochy wełniane i niciane, a także steelonowe i nylo­ nowe. Poza wymienionymi gatunkami pończoch nakładają również młodsze dziewczęta krótkie, sięgające do kostki skarpetki. Powszechnie u ż y w a n y m obuwiem w obejściu są patynki zwane też laczkami, wyko­ nane ze szmat, skóry lub ze skóry i drzewa (drewniaki). Składają się one z dwóch części, t j . podeszwy i wierzchu. W zimie noszą hawy, t j . bambosze i kufloki, obuwie drewniane ze skórzaną przyszwą (ryc. 26, d). Hawy w kroju i wykonaniu są bardzo podobne do obuwia z X I V w. (ryc. 3). Różnica pomiędzy nimi wyraża się w materiale. Przedstawione na ryc. 3 szczątki obuwia wykonane są w całości ze skóry; hawy natomiast są obuwiem uszytym ze starych szmat, najwyżej posiadają i to rzadko, podeszwę skórzaną. Kufloki wykonują z podniszczonych wysokich trzewików (ryc. 26, d). W patynkach ze szmat, skóry i w hawach chodzą tylko w domu; na dwór, do pracy nakładają drewniaki 47 �lub kuf loki, które zwykle stoją przy progu. Do ok. 1920 r. noszono na święta czarne wysokie trzewiki „szarzewe", wykonane przy podeszwie ze świecącej skóry i laku, a w części sznurowanej — powyżej kostki z matowej tkaniny. N i ­ skie trzewiki sznurowane lub na pasku, czarne i brązowe, rozpowszechniły się w okresie międzywojennym i są noszo­ ne do dzisiaj. W dnie dżdżyste i do mo­ krej pracy nakładają gumowe śniegow­ ce lub takież buty. d f = d. —, Czepki Poza chustkami używane są czepki, których na Ziemi Lubuskiej istnieje k i l ­ ka rodzajów (ryc. 56). Czepek dziecięcy (ryc. 56, I , 59) składa się z dwóch ..kwa­ terek" okrywających boki głowy, denka okrywającego ciemię i potylicę. Cze­ Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka pek przywiązywano pod szyją wstą­ do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. żeczką. III — IV — robocze czepki z płótna, noszone głównie przez starsze kobiety w domu i obejściu. Dzieciom noszonym w poduszce na­ kładano czepki o odmiennym kroju, z tiulu lub z pluszu w perkalowe, dro­ bne kwiatki (ryc. 56, I I ) . Czapka dziecięca wzdłuż brzegu posiadała naszyte trzy ryszki a na czubku kwiat. Czepki zawiązywano błękitną wstążką o brzegach białych. Lubuszanki miały odmienne czepki do pracy w domu, a inne w dni świąteczne. Wiel­ kie zróżnicowanie w czepkach stwierdzono w rejonie Podmokła i Kramska, gdzie obok czepków z białego i barwne­ go płótna, atłasu, koronki i tiulu, noszono również czepki z tkanin barwnych, starych, brązowych. Czepki te nosiły głównie starsze ko­ biety, przebywające prawie wyłącznie w domu. Niektóre czepki usztywniano papie­ rem włożonym pod podszew­ kę, były one krojone jak czepek przedstawiony na ryc. 56, I I I . Tiulowe czepki skła­ dają się ż szerokiego den­ ka, marszczonego przy brze­ gu, obszytego taśmami uło­ żonymi w ósemki i ,,ryszki" (ryc. 56, V I , 58), z kwiatkami różowymi, błękitnymi i zie­ lonymi. Czepki te posiadają. T , • , ^ wiązadła czyli sznurki haftowane w roślinne i geometryczne wzory (ryc. 71, 77). 48 Ryc. 57. Czepek kobiecy z płótna drukowanego w różowe desenie „„. , „ . i tiulu. Goscikowo, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr in. E. 378. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Fot. A. Gląpa, 1952 r. �L V — VI — tiulowe czepki odświętne. A — widok z boku, B — z tyłu, C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywająca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka zakrywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmienną formą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j — „ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobrudzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obw iązująca „ogonek", m — szpilki. I , I I , V — z Dą­ brówki, pow. Międzyrzecz, I I I , IV, VI — z Podmo kia Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5 1 �Odmiennego kroju czepki noszą jeszcze d z i ś w D ą b r ó w c e pow. Międzyrzecz (ryc. 56,V). Przed 1914 r. szyto je z płótna białego w drobne desenie barwne i z tiulu (ryc. 57). Do czasów współczesnych zachowały się tylko czepki tiulowe z wiązadłem w postaci białych wstęg. Na początku X I X w. wiązadła wykonywano także z płótna i tiulu (ryc. 63, 64). Czepek zwany w Dąbrówce kopka lub kopa składa się z „denka" dwóch „kwaterek", „ogonka", „dutków" i sznurków, t j . wiązadeł. Część czepka przylegającą do ciemienia nazywają ślorką . Czepki zdobiono haftem (ryc. 62). Czepki zachowane do dzisiaj w Dąbrówce stanowią ostatnią fazę rozwojową czepków na ziemi Lubuskiej. W miejscowości tej znane są ze wspomnień wymienione wyżej typy czepków, a między innymi czepki noszone jeszcze kilkanaście lat temu w okolicy K r a m ­ ska i Podmokła, (ryc. 58 i 56, VI). Ten prymitywny w kroju typ czepków w świetle po­ czynionych spostrzeżeń w toku badań, przed kilkudziesięciu laty miał bardzo szeroki za­ sięg. Spotykano go również w okolicy Zbąszynia np. w Przyprostyni, Nądni itp. Z zani­ kiem jego na obszarach powiatu międzyrzeckiego i dalej na zachód — rozpowszechniły się czepki przedstawione na ryc. 36, 46, 54, 57, 60. 51 Ryc. 60. Czepiec z wstążka­ mi przypiętymi na ciemie­ niu. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 50 �Ryc. 61. Czepek brokatowy. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fot. A. Glapa, 1952 r. Byc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 64. Płócienne haftowane wiązadło do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa, 1952 r. 51 �Kryziki Na Ziemi Lubuskiej kryziki rozwinęły się prawdopodobnie z wyłogi koszuli wykła­ danej na kołnierzyk; kryziki nakładane są niemal do wszystkich rodzajów ubiorów przez dorosłych i dzieci. K r y z i k i z końca X I X w. znacznie węższe od współczesnych były w y ­ konane z koronki. Na przełomie X I X i X X w. weszły w modę kryziki tiulowe, które w miarę wzrastania dobrobytu mieszkańców — poszerzały się. Kryzik odświętny zwany kruzem szyje się z haftowanego tiulu, koronki i barwnej wstążki. Główna część, to pas tiulu (szer. 10—15 cm, dług. 200—250 cm), posiadający 20 zębów. Część ta opada wokół szyi na ramiona, piersi i plecy. Drugą część stanowi pas ułożony w 27 drobniejszych zębów. Oba te pasy są bezpośrednio z sobą zszyte, a miejsce zszycia jest przykryte wąziutką szarobłękitną wstążeczką, ułożoną w skośne paski za­ gięte na tekturce (ryc. 66). Wstążki takie są harakterystyczne dla stroju druhen. K r y z i k i szerokie, (ryc. 66, II) nakładają zawsze dziewczyny, kiedy są ubrane w „bukiety" (ryc. 2). Ozdobą kryzika jest piękny haft na tiulu lub koronka, fałdy, w które cały kryzik jest ułożony, oraz barwne, wąskie wstążeczki, z tyłu związane w kokardę. (Tabl. I I ) . Poza kryzikami szerokimi (ryc. 66, II) ubiera się kryziki węższe, dwuczęściowe (ryc. 66, I), składające się z wąskiego paska płótna i szerokiego pasa tiulu ułożonego w krezę opadającą na ramiona. K r y z i k i takie ubierają dziewczyny do stroju do wyjścia, na spacer, na zabawę i w dni mniej uroczyste. (Ryc. 35). Wstążki, korale, wieniec i uzupełnienia Wstążki dzielą się na weselne i żałobne. Do pierwszych należą wstążki czerwone i ró­ żowe, do drugich fioletowe i niebieskie. Na starszych wstążkach sprzed 1910 r. kwiaty i liście są tkane maszynowo, na innych malowane. Wstążki są wiązane w kobołkę, t j . motyla pod brodę (szer. 10—12 cm, dług. 160 cm). Wstążka nakładana do stroju druhny na kok (ryc. 38) jest w środku zmar­ szczona tak, że posiada około 50 zagięć. Aby brzegi wstęgi ułożonej w fałdy nie rozchodziły się, są dodatkowo spięte nitką. Wstęgę ozdabia pośrodku kokarda i barwny kwiat (szer. 8 cm, dług. 250 cm). Korale z tyłu wiąże się b a r w n ą wąską wstążką. Poza wymienio­ nymi wstążkami druhna przycze­ piała czasami dodatkowo długą różową, podwójnie złożoną wstęgę, opadającą aż do kolan. Ogonki przy czepkach kobie­ cych oraz zdobiny na czepkach dziecięcych i kryziki dwuczęścio­ we w miejscu łączenia zdobiono wąskimi wstążkami różowymi lub niebieskimi. Wstęgi białe płócien­ ne lub tiulowe ręcznie wyszywa­ ne, noszone przez starsze kobiety do czepków nazywają podobnie jak i Łużyczanie „sznurkami" (ryc. 64). Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny — ok. 1910 r. Kaława, pow. Międzyrzecz. Fot. A. G!apa, 1952 r. 52 �Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakłady do ubioru wyjściowego i przy domu; I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulowy, haftowany, e — sposób zszywania części, c z częścią d, f — f — sposób układania — c. d; g—pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1954. Podziałka 1 : 20 Stosowane dziś jeszcze w Podmoklach, Kramsku i innych miejscowościach szerokie, kilkucentymetrowe wstęgi do obwiązywania się dziewczyn w pasie, używane były jeszcze na terenie całej Ziemi Lubuskiej na początku X X w. Piękny zbiór dawnych wstążek z Wielkopolski znajduje się w Dziale Etnograficznym Muzeum Narodowego w Rogalinie. Osobną grupę tworzą wstążki szyte do zapasek przypinane z tyłu do więzadeł, którymi także wiąże się zapaski. Są one wykonane z tego samego materiału co zapaska, są zdo­ bione plotkami, barwnymi taśmami i tiulowymi koronkami. Tabl. I I . Strój lubuski zdobią szklane dęte różnobarwne korale. Starszym kobietom znane są korale czerwone, prawdziwe. Zwykle nakładają 4—7 rządków czyli sznurków korali. Częścią składową stroju druhen jest wieniec zwany bukietem , nakładany na głowę (ryc. 37, 38). Bukiety wykonane są ze sztucznych kwiatów, liści, szkla­ nych bomb, staniolu, srebrnych lub złotych nici, tzw. pozłotka i z piór kogucich. Każda z tych części umocowana jest na drucie. Płasz­ czyznę równoległą do włosów two­ rzą poziomo umocowane liście „ró­ ży". Nad nimi w pięciu szeregach ułożone są białe lub czerwone ró­ życzki, między które są wplecione sztuczne ozdoby (ryc. 38). Po obu stronach niżej uszu wieniec jest wykończony piórami kogucimi, po­ malowanymi na kolor czerwony, zielony lub niebieski. Piórka te ułożone w maleńkie pęczki tworzą 38 Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy z ok. 1925 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. 53 �łuki. Bukiety do włosów przymocowuje się spinkami. Pięknie wykonany bukiet mieni się kolorami i drga pozłotkiem i piórkami. Bukiety bez piórek kogucich uważane bywają za niekompletne. Prawidłowo wyko­ nany bukiet okrywa niemal całą głowę barwnym zespołem róż i świecidełek (ryc. 38, tabl. I). Z przodu dobrze włożony bukiet ściśle przylega do twarzy. Starannie nałożone bukiety mają druhny przedstawione na ryc. 2. Na ilustracji tej widać też właściwie uło­ żone na szyi podwójne kryziki stanowiące nieodzowną część ozdoby głowy, ozdobę ściśle związaną z bukietem. Kolczyki zaczęto nosić ok. 1900 r., tak dawniej jak i obecnie rzadko je nakłada się, pierścionki weszły w modę pod koniec X I X wieku. Na pocz. X X w. noszono rękawiczki „farbiste" wełniane, w jaskrawych kolorach, o jednym palcu. Obecnie nosi się czarne lub brązowe coraz częściej skórkowe. Pończochy przytrzymywano specjalnymi podwiązkami uszytymi z szerszej prostokątnej łatki, do której na węższych końcach przyszyte były wąskie tasiemki przyciskające pośrednio poprzez grubsze łatki pończochę. Często pod­ wiązki' te były haftowane lub ozdobione barwnymi taśmami ułożonymi w harmonijnie ze­ stawione szeregi i zygzaki. Parasole weszły w użycie dopiero pod koniec X I X w. Rozpo­ wszechnione było w razie deszczu zarzucanie jednej spódnicy na głowę, spełniała ona rolę parasola. Dzisiaj ten sposób nie ma już zastosowania. Po ostatniej wojnie rozpo­ wszechniła się moda noszenia torebek. Do podwiązywania spódnic podczas pracy w po­ dwórzu służyło wykonane z wełny podkasidlo, t j . sznur wykonany na iglicach. Na Nadodrzu w rejonie Cybinki do ok. 1914 r. noszono pod zapaskami na tasiemkach zawiązanych w pasie kieszenie w formie torebki, uszyte z t k a n i n y . 59 Ryc. 68. Okrycie głowy wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Podstawą lubuskiego ubioru były surowce miejscowe. Wrzeciona, przęśliczki, szydła, skrawki tkanin z okresu organizacji państwa Piastów znaleziono w Santoku. Wytwory te posiadają cechy wyrobów słowiańskich . Wykopane w Międzyrzeczu w X I V w. części odzieży ze skóry mówią o ówczesnym zróżnicowaniu odzieży i nieprzeciętnym poziomie technicznym. Na istnienie starych miejscowych ośrodków odzieżowych wskazują także nazwy niektórych miejscowości, jak Krosno, Kożuchów, Czerwieńsk. W średniowieczu w ośrodkach tych, jak i w innych, produkcja odzieży kształtowała się pod w p ł y w e m orga­ nizacji cechowych. Mimo, iż statuty i akta z tych czasów zaginęły podczas ostatniej wojny, zachowane jednak nieliczne archiwalia informują nas o wytwórcach. Z dokumentu Władysława Jagiełły z 1404 r. dowiadujemy się, że we wsi Przyczyna, koło Wschowy znajdował się folusz. Wiadomo także, że w X V w. sukiennicy ze Wschowy wsławili się swoimi suknami, tak że w następnych wiekach Wschowa była jednym z głównych ośrodków tkackich. Także w X V w. poważnym ośrodkiem sukienniczym był Świebodzin, który słynął jako konkurencyjny ośrodek produkujący szare, tanie chłopskie sukno, notowane wielokrotnie przez różne ośrodki jako odrębny gatunek tkaniny dla chłopów. Sukiennicy świebodzińscy posiadali od 1584 r. dom handlowy w Gnie­ źnie, a sukna ich rozchodziły się po całej Polsce. Później wywożono je do Szwecji, Holan­ dii, a nawet do Ameryki. Międzyrzecz w walce z Świebodzinem o rozwój swych warsztatów tkackich otrzy­ mał w 1513 r, od króla Zygmunta I korzystne przywileje. W 1557 r. w Międzyrzeczu istniał silnie zorganizowany cech k u ś ­ nierzy. W mieście t y m także w końcu X V I w. był jedyny znany nam z doku­ m e n t ó w specjalista wyrobu nożyc postrzygackich. Tam również zatrudnieni byli ubodzy szewcy, stanowiący osobną grupę w spisach. Dane te pozwalają przypuszczać, że Międzyrzecz był znacz­ niejszym ośrodkiem zaopatrującym w n a rzędzia i surowiec okoliczne obszary. O wielkim wpływie miast na zaopatry­ wanie wsi w tkaniny mówią też statuty Wschowy i Rawicza (1640). Jeden z nich przestrzega, że „nie wolno sukiennikom ze suknem na wsi biegać od domu do j a UUII1U . W średniowieczu Zielona Góra sta­ nowiła ośrodek tkactwa. Na liście tka­ czy zielonogórskich z 1629 r. poza wielu nazwiskami polskimi, jak Galisz, Kwas, Kłos itp. występuje 10 osób z nazwiska­ m i „Pole". Nie na wszystkich jednak obszarach Ziemi Lubuskiej wolno było Polakom w y k o n y w a ć rzemiosło. We Frankfurcie na lewym brzegu Odry jeszcze w 1645 r. każdy kandydat na mistrza cechu krawieckiego musiał w y Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Między, że jest pochodzenia niemieckiego, rzecz. Fot. c. A. F. — Baranowski, 1950 r. a nie wendyjskiego i to z czterech przod60 k a z a ć 55 �ków; zaś w 1660 r. cech szewców wykluczył czeladnika nie umiejącego wykazać nie­ mieckiego pochodzenia swych przodków. Wiek X V I I i X V I I I był złotym okresem rozwoju tkactwa, szczególnie na obszarach należących do Rzeczypospolitej. Ze źródeł dowiadujemy się, że Międzyrzecz dochodził Ryc. 70. „Bielica"' tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. wg informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. do wspaniałego rozkwitu, a sukna międzyrzeckie zdobywały sobie sławę i zbyt na Dale­ kim Wschodzie, w Chinach. Przędzenie nici z lnu własnego lub z „pańskiego" w okolicach Krzyża i Wielunia należało do powinności mieszkańców wsi. Spotykane polskie nazwiska krawców, płócienników i sukienników wskazują, że wyrobem surowca, rozpowszechnia­ niem tkactwa jak i szyciem zajmowali się obok Niemców, Polacy i Czesi. W okresie t y m uwidoczniają się pewne przesunięcia ludności ze Śląska na Ziemię Lubuską i z jej wschodnich krańców na zachód. W latach 1771—1776 w Beaulieu, w pow. słubickim, osiedliło się 18 rodzin z Polski. W r. 1781 po pożarze Babimostu, tkacze miejscowi prze­ nieśli się do Sulechowa. W X V I I I w. w okresie wzrastającej produkcji sukna znaczne ilo­ ści w e ł n y dostarczano z Polski centralnej i ze Śląska do Gubina i Żar, tak że ośrodki łużyckie, aby zapewnić zbyt miejscowego surowca w 1754 r. zmuszone były domagać się zakazu dowozu polskiej wełny. Poza wymienionymi miejscowościami do poważnych ośrodków produkcyjnych nale­ żały wówczas: Sulęcin, produkujący wysokogatunkowe sukna niebieskie i czerwone, Lub­ sko, gdzie tradycje tkackie przetrwały do dzisiaj, Piła, Drezdenko, Brojce, Bobrowice, Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. 56 �Tablica III Raporty tkanin i ozdoby ze słomy. Podziałka tkanin 1:1, dwu dolnych pasów ok. 1:2, ozdób 1:1,25, �Wieś Biała, Redlin koło Trzcianki, Trzcianka i in. Trzcianka np. ok. 1700 r. produkowała 14 000 sztuk sukna rocznie, a w 1815 r. liczyła jeszcze ok. 280 warsztatów. Ze zmianą granic i przejściem tych obszarów pod panowanie pruskie, jak również pod w p ł y w e m rozwoju nowych środków komunikacji, hodowla owiec i tkactwo —• jedno z ważnych zajęć ludności Ziemi Lubuskiej upadają, a tkacze jeden po drugim przenoszą się do nowopo­ wstających wielkich ośrodków tkackich w Łodzi, Ozorkowie i i n . . Po upadku większych ośrodków, tkactwo trwało jeszcze przez X I X w. po wioskach, by w nielicznych ośrodkach zaniknąć po I wojnie światowej. Tkaniny z końca X I X w. i pocz. X X w. zachowały się do naszych czasów a raporty ich reprodukowane są na tablicy I I I . Tkactwem w tym czasie zajmowali się zamożniejsi gospodarze w okresie zimowym oraz nieliczni tkacze w miasteczkach, którzy swoje wyroby sprzedawali na jarmarkach. Zaopatrywała się w nie biedota wiejska nie mająca roli ani możności naby­ wania tkanin u gospodarza za odrobek, a pragnąca ubierać się w stroje regionalne. W la­ tach tych produkowano wełniaki, zwane też derami i płótno różnej grubości. Specjalnie grube płótna tkano na fartuchy „porabiane", spodnie robocze, prześcieradła i płachty żniwne. Do wyrobu płócien używano przędzy lnianej swojej roboty. Osnowę nazywano bieg, a wątek potyk. Płótno pacześne było delikatniejsze (1 cni miał 14 nitek, „ g r u b e " zaś tylko 9). Aby płótno było zwarte zbijano je bijadłem, t j . płochą. Używano dwu ram nicielnicowych. Po utkaniu płótna bielono je na bielicach, napinając na trzy poziome tyczki, oparte na sześciu kołkach (ryc. 70) Płótno bielono przez polewanie co dwie godziny wodą i gotowanie raz w tygodniu. 61 6 2 Najwięcej płótna produkowano wg. współczesnych informatorów ok. 1900—1914 r. Fabrykacja tańszego płótna w mieście wpłynęła na upadek lubuskiego tkactwa wiej­ skiego, które zanikło w 1920—1925 r. Po wojnie w 1945 r. chwilowy brak fabrycznych Ryc. 72. Klocki do drukowania deseni z XIX w. Na klockach górnych nałożone są skrawki tkanin z od­ bitymi białymi motywami. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. 57 �materiałów wpłynął na odrodzenie tkactwa, które w pewnych ośrodkach pod kierow­ nictwem C.P.L. i A. nabiera charakteru spółdzielczego i specjalizuje się w tkaninach deko­ racyjnych . Wełnioki tkano na osnowie lnianej, dając w ą t e k wełniany. Do farbowania wełny uży­ wano chemikalii kupowanych w mieście, rzadziej w y w a r ó w z roślin. Około 1910 r. zaczęto kupować kolorową wełnę. Poważny zanik tkania samodziałów na spódnice zaznaczył się około 1905 r., Spódnice samodziałowe były bardzo cenione. Nowo utkane dery i wełnioki noszono początkowo tylko na święta do kościoła, na targ, a jak się podniszczyły, nakła­ dano je na codzień. Dawne dery, z końca X I X w. tkane były w szersze pasy. K i l k a przykładów tkactwa lubuskiego ilustruje plansza n r I I I . Reprodukowane raporty tkanin ze względu na kolor dają się sprowadzić do trzech typów określanych przez l u d jako dery lub wełnioki czerwone, zielone i czarne. W omawianych tkaninach przeciętnie na 1 cm przypada 9 nitek osnowy lnianej, a 10—12 nitek w ą t k u wełnianego. Godną podkreślenia jest trwałość barwników, tkaniny te po 40—50 latach wyglądały jak nowe, nic nie wyblakłe, czego nie można powiedzieć o tkaninach z terenu Nadodrza. 6S Inne materiały i ozdoby oraz części odzieży kupowano w sklepach i na jarmarkach w okolicznych miasteczkach. Do tych części należały również tzw. „modre jaki", t j . płótno farbowane, ozdobione motywami odbijanymi najpierw z drewnianych wyrzynanych klocków, a później z klocków drukarskich, na których desenie tworzyły nabite gwoździe (ryc. 72). Szereg pięknych okazów znajduje się w Muzeum w Międzyrzeczu. Bieliznę, zapaski, czepki, spódnice, portki robocze, plońdry dawniej wyłącznie, a obec­ nie jeszcze dość często szyją kobiety same. Szycie natomiast kabotów, sukien, katanek, ubrań, kożuchów powierzano wiejskim krawcom i krawczyniom, r e k r u t u j ą c y m się z bez­ robotnych rzemieślników. Kobiety pracujące w gospodarstwie powierzały pranie i kroch­ malenie czepków, oraz układanie bukietów wyrobnicom, umiejącym wykonać te czynności. Patynki, kufloki, hawy wykonywali mężczyźni w domu. Trzewiki i buty kupowano . w miasteczkach albo też zamawiano u miejscowych szewców. Do wybitniejszych wykonawców odzieży na pocz. X X w. należeli w Dąbrówce pow. Międzyrzecz: Teofil Pieter, który szył katanki i spodnie, a ubocznie rwał zęby p r y m i t y w ­ nymi obcęgami; Franciszka Grasza prała czepki i układała „dutki"; Michalina Matysiak szyła kabaty do ok. 1940 r., a dutki układa jeszcze i dziś; Konstancja Kusior Szulc szyje obecnie kabaty i jest uważana za znawczynię dawnej mody; Elżbieta Beneszkiewicz i Franciszka Koza zajmują się praniem czepków i układaniem dutków; układaniem bukietów kobiecych i męskich zajmowała się Dorota Spychała, która nauczyła się tych Ryc. 73. Pasy barwnych ozdób wyszywanych wełną ł jedwabiem na przednich częściach „polek", tj. bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, Fot. A. Glapa, 1956 r. 58 �czynności od swej matki Franciszki Pauk. Kożuchy szył w Brojcach August Sztrast. W Podmoklach tkały w 1953 r. Franciszka Wołek-Buda i Zuzanna Kostyra; szyciem i konserwacją czepków zajmowała się Marianna Rychła, obecnie mieszkająca w Babi­ moście i Katarzyna Kania; krawcami b y l i Antoni Perz i Walenty Przybyła. Buty robił Wawrzyn Śliwa z Babimostu. W Kramsku Nowym do wybitniejszych wytwórców, zajmujących się szyciem, nale­ żeli: Jan Cichy, Józef Piwecki, Jan Tomiak, Teresa Tomiak-Kędzierzyńska, Tekla Ekert, Joanna Hajduk,Małgorzata Modrzyk-Przybyła. Przed dwoma laty przędzeniem i tkaniem zajmowała się Pelagia Kania, Weronika Krawiec, Jadwiga Dłużyńska, Weronika Cicha, Franciszek Tomiak. W innych miejscowościach spotykamy również liczne grono wytwórców. Głównymi ośrodkami zaopatrującymi mieszkańców Ziemi Lubuskiej w tekstylia i inne niezbędne czę­ ści odzieżowe były: Świebodzin, Chociebuż na Łużycach, Zbąszyń, Słubice, Zielona Góra, Gorzów. Mniejszą rolę spełniały inne miasteczka. Obecnie po przesunięciu granicy nad Odrę i Nysę, w w y n i k u poważnych przemian jakie zachodzą na terenie wsi, w niektórych gminnych spółdzielniach Samopocy Chłop­ skiej lepiej można zaopatrzyć się w tekstylia niż w handlowych placówkach miejskich. Coraz też obficiej zaopatrywane są spółdzielnie w materiały, które pozwalają teraz dość wiernie zrekonstruować prawie zanikłe ubiory ludowe. Rozdział IX ZDOBINY W stroju lubuskim do dzisiaj zachowało się znacznie więcej ozdób w stroju kobiecym niż w męskim, który o wiele wcześniej jako całość zanikł. W świetle zachowanych części odzieży i wspomnień informatorów, możemy stwierdzić, że zdobiny w formie haftu w y s t ę ­ powały głównie na kołnierzykach u koszul męskich, które wywijano na jedwabnicę za­ wiązaną na szyi. Krawędź tych kołnierzyków gładką lub wyciętą w ząbki i w półkola dzier­ gano, a następnie wyszywano brzeg płaskim haftem linearnym. Także zdobiono wyszyciam i mankiety u koszul. Na motywy dekoracyj­ ne składały się kółka, zygzaki, linie faliste lub motywy geometryczne. Do rzadkości należały kołnierzyki z dzierganymi dziurkami, przez które widoczna była jedwabnica. W męskim ubiorze lubuskim występuje najwięcej zdobin na napierśniku czyli fartuszku. Napierśniki zdobiono krzyżykowym haftem kolorowym, rzadziej płaskim, barwnymi wstążkami tka­ nymi w kwiaty i liście oraz barwnymi kora­ likami (ryc. 28). Elementem zdobniczym w katankach i su­ kmanach były stebnowania i nieliczne fałdy oraz guziki. Kapoty występujące jeszcze przed 1914 r. zdobiły z przodu szamerowania. Przy kożuchach elementami zdobniczymi były chwasty, znajdujące się na końcach sznurów, Ryc. 74. Kobieta w „polce", Dąbrówka, pow. Mię- służących do wiązania zamiast pasków dzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. (ryc. 25). Dekoracyjnym elementem kożu59 �Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. M iędzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. chów było runo przy kołnierzach i mankietach wykładane na wierzch. Kapelusze w cza­ sie żniw zdobiono plecionką ze słomy (tabl. I I I ) . Cenną ozdobą stroju męskiego była jedwabna chusta, mieniąca się różnymi kolorami, zwana jedwabnicą. Zdobiła ona szyję. Na jej tle plastycznie uwidaczniały się zdobiny wyszywane na męskich kołnierzykach i wyłogach. Ozdobami związanymi ściśle ze stro­ jem obrzędowym jest bukiet i ręcznik drużby i półdrużby oraz gronko i wianuszek dru­ żyny weselnej. Ozdoby te wykonywano głównie z materiałów pochodzenia fabrycznego i mirtu. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym, podobnie jak w męskim, należy zaliczyć: haft, barwne wstążki i plotki oraz świecidełka. Haft w stroju lubuskim można podzielić na biały i barwny, płaski, wypukły i krzy­ żykowy. W koszulach stosują przeważnie haft płaski, niekiedy „wyłoga" wykonana jest z fabrycznej białej koronki. Także haft występujący na przyramkach koszul i kabotka Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 60 �Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle, pow. Sulechów. Muzeifm Narodowe w Po­ znaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. jest przeważnie ręcznej roboty, a motywy jego tworzą w większości elementy geome­ tryczne, rzadko łączone ze stylizowanymi fragmentami roślinnymi (ryc. 79). Biały haft w y ­ stępuje na czepkach i kryzikach (ryc. 75, 76). Haft snuty na tiulu lub wyszywany na cien­ kim płótnie układany .jest w długie pasma. Rozwój jego w ciągu 60 lat można jeszcze Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapaski. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Ro­ galinie. Nr inw. E 1264. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. 61 �wyśledzić: z niezmiernie prostych motywów kółek, trójkątów i gwiazd stopniowo prze­ obrażał się w coraz bardziej złożone motywy, by w okresie 1920—39 r. dojść do szczytu rozwoju, a zarazem upadku, uwidoczniającym się w niewolniczym naśladownictwie koro­ nek wyszywanych fabrycznie. Taki haft stosuje się często do wykończania „sznurków" Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek). Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 :2 i dolnego brzegu zapasek. Biały haft fabryczny występuje na białych zapaskach i spódni­ cach nakładanych pod wierzchnie okrycia świąteczne (ryc. 53). Haft kolorowy stosują na brzegach czerwonych spódnic, na watokach, a nade wszystko na polkach, na których występuje na kołnierzu wzdłuż zapięcia i wokół bioder (ryc. 73). Jest to często haft krzy­ żykowy; na czerwonych spódnicach czarną wełną, na zielonych watokach różową, na czarnych zaś polkach zielonym; czerwonym, różowym, pomarańczowym, niebieskim jed­ wabiem lub kolorowymi nićmi. Wróby, t j . rozmaitej wielkości fałdy, układane w lewą lub w p r a w ą stronę bywają prasowane albo tak ułożone, by stały pionowo; występują one przy koszulach i kabotkach w miejscach wszyć rękawów, przy ramionach, jako wykoń­ czenia mankietów i ich ozdoby, powyżej łokcia i przy napięstku, częściowo zebrane są Ryc. 80. Biały haft na tiulu — kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A. Glapa, 1955 r. 62 �z tyłu w kołnierzyk albo w wyłogę. Na czarnych odświętnych kabotach i górnych częś­ ciach sukien spotykamy fałdy jako ozdoby przy napięstku. W formie większych fałd układane są w pasie jako osobny zespół zdobniczy w kształcie pasa. Podobnym efek­ tem zdobniczym są dutki, t j . pas tiulu ułożony na kształt ósemek, przyszyty do brzegu czepka wokół twarzy (ryc. 34, 60). „Oplecki" czyli staniki, dolne brzegi zapasek odświęt­ nych „sznurki" oraz rękawy zdobi się „ząbkami", plotkami, barwnymi sznurkami, ga­ lonami i koronkami o kontrastowych barwnych zestawieniach. Elementy te są wyłącz­ nie fabrycznego wyrobu (Tabl. I). Ważnym elementem zdobniczym w stroju kobiecym są różnego rodzaju wstążki. We­ dług relacji informatorów, pod koniec X I X w. i na pocz. X X w., kiedy używano do ubio­ rów głównie wstążek i wiązadeł haftowanych ręcznie (ryc. 63, 64) przyjeżdżali z fabryki z Chociebuża na Łużycach na wieś lubuską rysownicy i kopiowali wstążki na wzór, by wykonać je następnie fabrycznie. Poza wymienionymi ozdobami charakter dekoracyjny mają szpilki fabrycznego w y ­ robu o różnokolorowych główkach i szklane korale (ryc. 56). Przez krótki okres czasu przed I wojną światową koralikami zdobiono rękawki tzw. „ p u l s w e r m y " oraz fragmenty sukien wokół szyi. . Ryc. 81. Nożyce wg zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. �CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Pracę napisałem w oparciu o badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953—1954. Szereg wiadomości zanotowałem w terenie w 1945—52 r., kiedy organizowałem regio­ nalne zespoły lubuskie na uroczystości ogólnokrajowe w Warszawie, Poznaniu i Szczecinie oraz przeprowadzałem inspekcje referatów kultury i sztuki przy dawniejszych starostwach. W toku pisania pracy zużytkowałem również wiadomości zebrane z okazji opracowania lubuskich audycji regionalnych, które były nadawane z rozgłośni poznańskiej i wrocław­ skiej. W badaniach nad strojem lubuskim korzystałem z cennych materiałów zgromadzonych w Regionalnym Muzeum w Międzyrzeczu oraz w Muzeum Narodowym w Poznaniu (Dział Etnograficzny w Rogalinie), gdzie znajdują się okazy nie spotykane już w terenie. Prac drukowanych na temat stroju lubuskiego nie ma. W wydrukowanych zaś publi­ kacjach znajdują się głównie wiadomości o charakterze przyczynkarskim, niekiedy są one szczególnie ważne, ponieważ pochodzą z terenów nad Odrą, z których ostatnia wojna zmiotła wszystkie zabytki, względnie dotyczą odzieży, której w terenie dziś w muzeach nie ma. Cennymi dla badacza są ilustracje i wiadomości zawarte w pracach: Rose J u l i e n Die deutschen Volkstrachten, Monachium 1912, oraz opisy zawarte w pracy Karla B r u n ­ n e r , Ostdeutsche Volkskunde, (Lipsk 1925), J a n a E r n s t a S c h m a l e r a, Volkslie­ der der Sorben in der Ober- und Nieder-Lausitz — Berlin 1953), Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden, oraz Ludwika K u b y , Cteni o Luzici (Praga 1925). Pozwalają one w świetle wspaniałych ilustracji i opisów stwierdzić wpływy i różnice, jakie istniały między strojem lubuskim a łużyckim. Z literatury polskiej najcenniejszą jest praca zbiorowa wydana przez Instytut Za­ chodni p. t. ,,Ziemia Lubuska", (Poznań 1950r.). Znajdują się w niej opisy zabytków k u l ­ tury ludowej. W oparciu głównie o te prace napisałem pierwsze rozdziały dotyczące środowiska i rozdział „Wytwórcy i materiały". W wydawnictwie t y m poza szeregiem cennych artykułów znajduje się praca Anny K u t r z e b y „Lud i jego zwyczaje" w któ­ rej autorka opisuje współcześnie zachowany ludowy strój lubuski oraz związane z nim tradycje. Opis ten nie jest pełny, wspomina tylko o pewnych częściach odzieży, nie­ mniej zawiera szereg trafnych spostrzeżeń, cennych przy systematyzowaniu zebranego w terenie materiału. Podstawową pozycją dla celów porównawczych jest praca Adama F i s c h e r a „Etnografia słowiańska — Połabianie" (Lwów—Warszawa 1932), oraz Agnieszki D ob r o w o l s k i e j „Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej" (Kraków 1951). Prace te pozwalają zorientować się w elementach stroju używanego w Europie środko­ wej i wykazać wspólne cechy występujące w stroju Słowian Zachodnich i Lubuszan. Ważną •pozycję stanowi „Sukiennictwo Wielkopolskie X I V — X V I I wieku" opraco­ wane przez Antoniego M o n c z a k a , (Warszawa 1955). 64 �W pozostałych pozycjach wymienionych w spisie literatury znajdują się nieliczne wzmianki, dotyczące odzieży, są one jednak czasem ważkie i dlatego z nich korzystałem i na nie powołuję się w przypisach. Czuję się głęboko zobowiązany do podziękowania za życzliwe informacje i poświę­ cony m i czas w terenie: Dorocie Spychale, Konstancji i Zuzannie Kusior, Katarzynie Połomce, Wiktorowi Błochowi, Stefanowi Seperantowi z Dąbrówki Wlkp., Konstancji Kani, Franciszkowi Trochelepszemu z Podmokła, Onufremu Kani, Janowi Cichemu i Wiesławowi Sauterowi z Kramska, pow. Sulechów, Florianowi Litorowiczowi z Walewic, pow. Sulęcin, Jadwidze Smalec z Drzenowa, Józefowi Radkiewiczowi z Białkowa, Józe­ fowi Kasiowi z Jasienia. PRZYPISY 1 Współczesne województwo zielonogórskie, mimo że swym obszarem poważnie wkracza na Dolny Śląsk, bywa czasem zwane Ziemią Lubuską. Na tej przestrzeni zamieszkuje obecnie ok. 700 000 Polaków. Główne zajęcia ludności to rolnictwo i leśnictwo (55°,o prac.) Spółdzielni produkcyj­ nych jest 515, zajmują one 16,5% użytków rolnych, P. G. R. zajmują* 26,2%, gospodarstwa indyw. 57,3%. W przemyśle pracuje 21,4%, w handlu i komunikacji oraz innych zawodach 23,4%. Dane cyfrowe oparto na pracy Zbigniewa K r z y ż a n i a k a , „Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne woje­ wództwa zielonogórskiego''. Przegląd Zachodni Nr. 11—12, cz. I I . Poznań 1954 oraz na danych z czasopism. Ludność miejscowa i mieszkańcy sąsiednich obszarów, np. Wielkopolski, wyjeżdżający do woj zielonogórskiego nazywają Ziemią Lubuską tereny położone między średnią Odrą, Warta, Obrą i Obrzycą. Obszary zaś leżące na płn. od Warty zwą Pomorzem, a na płd. od Odry i Obrzycy — Dolnym Śląskiem. Stefan J a r o s z w pracy „Krajobrazy Polski", Warszawa 1954, ten sam obszar nazywa Wy­ soczyzną Lubuską. Więcej szczegółów na ten temat podaje Gerard L a b u d a w pracy Ziemia Lubuska w dziejach Polski str. 71—74, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. Wprost .przeciwne stanowisko do Labudy i innych autorów zajmuje Jan N a t a n s o n — L e s k i w pracy: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953, str. 96, 98, 99. Do starych warowni należą grody: w Santoku pow. Gorzów, w Skąpem i Kijach pow. Świebodzin, •w Kargowej pow. Sulechów, w Garbiczu, Owczarach i Rzepinie — Połęcku w pow. Rzepin i w Kijewie pow. Krosno. Santok położony w widłach Noteci i Warty został nazwany przez G a l l a A n o n i m a kluczem i strażnicą Królestwa Polskiego. Licznie położone grody nad rzekami i jeziorem, jak np. Dre­ zdenko, Lubusz, Krosno nie tylko strzegły przeprawy przez rzekę, ale również stanowiły ośrodki życia gospodarczo-administracyjnego. Wiele ówczesnych grodów posiadało podgrodzia, z których powstały później miasta. „Polskość ocalała w Ziemi Lubuskiej tylko na krańcach obszaru w szczególności na ziemiach gorszych, lesistych i zandrowych w płd. części Ziemi Torzymskiej nad rzeką Pliszką i wzdłuż Odry od Cybinki prawie pod Słubice (wsi Sądów, Gądków, Białków, Rzapice, Rybocice). W okolicy tej jesz­ cze w XVII w. był w użyciu język polski w kościele protestanckim, w użyciu domowym trzymał się dłużej". Zdzisław K a c z m a r c z y k : Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudaliźmie. Przegląd Zachodni nr 1—3, 1953, Poznań, str. 19. Ważniejsze z nich są: Tadeusz S e w e r y n , Strój dolnośląski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. Adam G l a p a : Strój szamotulski, Lublin, 1951, Adam G l a pa: Strój dzierzacki, Poznan, 1953. Agnieszka D o b r o w o l s k a : Strój pyrzycki, Kraków, 1955. Leopold H a u p t , Johan Ernst S c h m a l e r : Volkslieder der Sorben in der Ober- und Nieder Lausitz. Rozdział I I I / l , Kleidung — Berlin 1953 (Grimma 1841). Robert M i e l k e . Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde, Archiv der „Brandenburgie" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburgia zu Berlin, 1904. Band 10, str. 71. Autor wspomina o potrzebie opracowania stroju z okolic Frankfurtu i Flaming czego niestety nie wykonano. Szczegóły podaje Agnieszka D o b r o w o l s k a w pracy „Ikonografia ludowej odzieży zachodniosłowiańskiej". Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. Ciekawe dane zawierają prace: H a u p t a i S c h m a l e r a j . w. Adama F i s c h e r a , Etnogra­ fia słowańska — Połabianie ,Lwów — Warszawa, 1932 oraz materiały zanotowane przez C. Johana P a r u m a - S c h u l z a , których odpis znajduje się w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu. Na ubiory chłopskie wspomniane w Ziemi Lubuskiej (str. 520), podczas badań terenowych nie­ stety już nie natrafiłem. Dąbrówczanie reprezentowali Ziemię Lubuską na I Kongresie Tow. Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w Warszawie w 1945 r., na Zjeździe ludności miejscowej Ziem Odzyskanych w Warszawie w 1946 r., na Święcie Morza w Szczecinie 1947 r., na Święcie Wiosny Ludów w Miłosławiu 1948 r., na Festiwalu Mu­ zyki i Tańca Ludowego w Warszawie 1948 r. i in. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 5 Strój międzyrzecko-babimojski 65 �M Ten sam powód jako jeden z głównych wymienia Haut i Schmaler w wymienionej pracy. W czasie badań terenowych w 1953 r. we wsi Niemaszchleba pow. Gubin spotkałem kobietę siedzącą przed domem i wyszywającą na bluzce wzory norweskie z „Przyjaciółki". Opracowany w niniejszej publikacji strój lubuski, występujący w najżywotniejszej postaci w Dą­ brówce pow. Międzyrzecz, swą oryginalnością urzekł obecnych mieszkańców Ziemi Lubuskiej, tak że ubierają się oni w strój z Dąbrówki i to zarówno w Międzyrzeczu, Gorzowie, Gubinie, Świebodzinie, Zielonej Górze, jak i innych miejscowościach. Z okresu wczesnohistorycznego znane są fragmenty tkanin, wrzeciono i szydło z Santoka. — J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, Poznań, 1949, str. 232, 239, 245. Cennymi okazami archeologicznymi dotyczącymi odzieży są m. in. wykopaliska z Międzyrzecza (ryc. 3), pochodzące z XIV w. Są nimi fragmenty obuwia, kurtki, ozdoby i narzędzia krawieckie, okazy znajdujące się w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu i Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu. W bardzo podobną odzież są ubrane postacie przedstawione na gnieźnieńskich drzwiach brązo­ wych z X I I w. uwidocznione w obramowaniu drzwi w kompozycjach związanych z winobraniem i tło­ czeniem wina. Tadeusz D o b r z e n i e c k i , Drzwi gnieźnieńskie (Klejnoty sztuki polskiej), tabl. 37, 38, 39, 40, Kraków 1953. W Słońsku pow. Rzepin, w klasztorze Joanitów wybudowanym w latach 1480—1506, umieszczono w 1522 r. około 250 płaskorzeźb przedstawiających postaci i fragmenty z życia Joanitów i miejscowej ludności, która w owych czasach była w wielkiej części polska. O tych kilku rzeźbach pisze m. in. miesz­ kaniec Słońska: „Es folgen in der dritten Reihe der Tafel vier Körpe slavischen Aussehens, wohl alle aus der Landbevölkerung stammend". Gustaw S c h i l l i n g , Die Schlussteine in der JohanniterOrdenskirche in Sonnenburg — Oststernbergkaiender, 1930. Rose J u l i e n w pracy: Die deutschen Volkstrachten — München 1912 w rozdziale „Die Wenden" str. 151—165 opisuje strój łużycki i strój z okolic Cybinki nad Odrą. Jako jeden z typowych elementów słowiańskich wymienia owijanie głowy chustką i wiązanie jej nad czołem. Wiązanie chustki w ten. sposób było znane na Ziemi Lubuskiej już w początkach XVI w., na co wskazuje rycina. Krzysztof Boguszewski (zm. 1635) namalował w klasztorze Cystersów w Paradyżu (Gościkowie} pow. Międzyrzecz ok. 1628 r. obraz „Niepokalane Poczęcie", który znajduje się w kościele katedralnym: w Poznaniu. Wykonany jest na miedzianej blasze (170X112) u dołu umieszczeni są przedstawiciele różnych stanów w drobiazgowo wypracowanych strojach współczesnych. Stojące kołnierzyki znane są w ubiorach chłopów polskich już w XIV w. na Śląsku, a w stroju szamotulskim zachowały się do czasów współczesnych. Adam G1 a p a, Atlas Polskich Strojów Ludo­ wych, Strój Szamotulski, Lublin 1950. Zwyczaj wyrzucania koszul na spodnie zachował się w wielu regionach Polski po dzień dzisiej­ szy. (F. K o t u l a , Strój rzeszowski). Chłopi z okolic Pińska, mieszkający w Białkowie nad Odrą, mima że zarzucili już strój ludowy, jeszcze przy pracy w obejściu sporadycznie wyrzucają koszule na spodnie. Novus Atlas Absolutissimus, Amsterdam, 1647—1657. Tom I I . Marchia Nova vulgo New Marek in March. Brandenburg. Przedstawiony na rycinie chłop ma także koszulę wyrzuconą na zewnątrz. Dane dotyczące nauki krawiectwa w Poznaniu w XVI i XVII w. wykazują, że w owym czasie uczyło się około 40°/o synów chłopskich. Przypuszczać więc można, że w zawodzie murarskim procent chłopów musiał być znacznie większy, nie dziw więc, że murarz jest ubrany w tak charakterystyczny ubiór chłopski — i ma koszulę wyrzuconą na spodnie. Patrz Tadeusz S e w e r y n , Ikonografia Etnograficzna, Lud t. XXXIX, Kraków — Poznań, 1952, Krótkie rękawy koszul jeszcze dzisiaj należą do charakterystycznych cech stroju lubuskiego. W e r d u m w XVII w. opisany strój uważa za typowy dla chłopek polskich. Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Podróżujący w r. 1672 Fryderyk Lucas, opisując polskie zwyczaje panujące na dworze Schlichtingów również zwraca uwagę na polski strój, który tam noszono. W. D w o r z a c z e k cytujący te. fakty w swej pracy również zamieszcza reprodukcję portretów Schlichtingów w polskich strojach szlacheckich. Włodzimierz D w o r z a c z e k , Schlichtingowie w Polsce, Poznań — Warszawa 1938. A. W a r s c h a u e r , Zacherts Chronik der Stadt Meseritz. Obraz ten znajduje się w Villa Borghese w Rzymie. Ziemia Lubuska, Poznań, 1950, str. 394. W Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu znajduje się szereg portretów trumiennych i zwy­ kłych, przedstawiających' mieszkańców Ziemi Lubuskiej w strojach polskich. W Uradzie pow. Rzepin, wiosce otoczonej lasami nad Odrą, ludność nie tylko odrębnie ubierała się, ale także mówiła odmiennym w stosunku do Niemców językiem (polskim) i była wrogo usposo­ biona do pruskich urzędników, gdy np. przyszli niemieccy poborcy .podatkowi z Rzepina, zabrano im. kosze podatkowe. Aurither K u c k u c k , Beiträge zur Heimatkunde der Neumark, Heft 8. Oktober 1925, Landsberg W. Fakt ten zachowany w podaniu ludowym jest niewątpliwym wyrazem walki Polaków z najeźdźcami.. Najruchliwszymi, podkreślającymi swe pochodzenie z Poznańskiego okazują się osadnicy z po­ wiatów Konin i Koło, pozostali Wielkopolanie raczej wpływają na życie organizacyjne (sołtysi, radni> i gospodarcze (reprezentują najwyższy poziom kulturalno-gospodarczy). Osadnicy zza Bugu reprezentują raczej upodobania artystyczne, np. tkactwo. Piękne okazy stroju ludowego przywiezione ze stron rodzinnych oglądałem w Białkowie pow. Rzepin, w Jasieniu pow. Żary. W Walewicach pow. Sulęcin, zetknąłem się z mieszkańcami przysto­ sowującymi stare formy i techniki do nowych warunków klimatyczno-gospodarczych, np. wyrób kalo­ szy z dętek od samochodów i traktorów. 12 13 u 15 , e 17 18 10 20 21 22 23 24 25 26 27 28 20 66 �ao £trój lubuski w wielu formach wykazuje wspólne cechy z dawnym strojem słowiańskim Połabian (Drzewian), zajmujących tereny położone ok. 80 km na płd. wsch. od Hamburga. Takie same noszono np. spódnice: dziewczęta — czarne w czerwone pasy, kobiety — zielone w czarne pasy (tabl. III) z krótkimi rękawami koszule, tak samo wiązane chustki w strojach świątecznych, podobnie nazywano pewne części stroju. P i ę t k a po łużycku oznacza ozdobę przy czepku, p l o t k a — podobną ozdobę na Ziemi Lubuskiej przy staniku. Więcej wspólnych cech można znaleźć porównując opisy stroju lu­ buskiego ze strojem połabskim. Patrz: Adam F i s c h e r , Etnografia słowiańska, Połabianie, Lwów — Warszawa 1932, str. 10—16. Johan Parum Schulz, j . w. Niemieccy uczeni ubiór ludowy „ . . . znajdują wyłącznie we wsiach polskich, wysnuwając wnio­ ski, że jest to również ubiór „praniemiecki', tylko lud, który go nosił, uległ spolszczeniu (SchnitzFrase)". Anna K u t r z e b a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 175. Cechy przejściowe na Ziemi Lubuskiej również zaznaczają się w języku. Tadeusz LehrS p ł a w i ń s k i , Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach śred­ nich. Katowice 1939. Współczesna Ziemia Lubuska od pol. X I I I w. do 1945 r„ pozostawała pod wpływem ścierających się na jej obszarze dwóch kultur: polskiej i niemieckiej; rozbita była na kilka organizmów politycznoadministracyjnych i należała w pewnych okresach już do Polski, już to do Brandenburgii, Nowej Mar­ chii, Śląska, Czech, (Saksonii), Prus, wreszcie do Rzeszy Niemieckiej. To długie wiekowe rozbicie, brak większego ośrodka kulturalnego nie sprzyjało wytworzeniu się na miejscu wyraźnie specyficz­ nych cech kulturowych. Różnice te uwidoczniają się jaskrawo na obszarze Dolnych Łużyc. Wiele szczegółów z sąsiednich regionów Ziemi Lubuskiej z dziedziny kostiumologii ludowej zawiera praca; Ludwik K u b a , Cteni o Łużici, Praha 1925. Poznanionką we wsch. Ziemi Lubuskiej nazywają jeszcze dziś starsi chłopi czapki, zwane gdzie­ indziej maciejówkami. Charakterystycznym zjawiskiem jest, że na Ziemi Lubuskiej przetrwały wyrazy czysto polskie, choć w głębi kraju np. bliżej Poznania do niedawna używano nazw niemieckich. W okolicach Poznania mówi się jeszcze niekiedy dzisiaj w gwarze zamiast więzić — sztrykować (stricken), zamiast młyniec — plindz (ziemniaczany placek). Jędrzej K i t o w i c z — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta I I I , rozdział „O stro­ jach czyli sukniach męskich", str. 310, Kraków 1925. Ulrych W e r d u m podczas swej podróży po Pol­ sce w latach 1670—72 stwierdzają, że chłopi wkładają nawet w zimie tylko wiechcie słomiane w obu­ wie Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. . Watowane kurtki i spodnie uważane dzisiaj za typowo rosyjski w pływ praktycznej mody były w Polsce stosowane już w XVII w., o czym przekonywująco informuje nas ilustracja reprodukowana w Polskiej Sztuce Ludowej, R. VIII, Nr 3, str. 142. pod którą znajduje się podpis: kaftan watowany. (Facecyae polskie, 1642 r. Drzeworyt na odwrocie karty tytułowej. K. B a d e c k i , Literatura miesz­ czańska w Polsce XVII w., Ossolineum, 1925 r.). J. K i to w i c z na str. 307 pisze: „Pospólstwo i szlachta drobna różniła się od siebie butami, w których były przyszwy nowe czarne, a cholewy żółte lub czerwone podszarzane. Chłopi nosili buty czarne". Strój ten podobny jest do stroju Wielkopolan choć równocześnie posiada wspólne cechy ze stro­ jem łużyckim. Wierzchni ubiór chłopa łużyckiego w drugiej pcł. XVIII w. składał się z czarnego kapelu­ sza, czerwonej kamizelki z rękawami, zapinanej na białe guziki, żółtych obcisłych spodni, białych poń­ czoch naciąganych na spodnie pod kolana, niskich czarnych trzewików, kaftana modrakowo-niebieskiego, zielonej sukmany i laski. Szczegóły widoczne na barwnej planszy, wykonanej przez Samuela Granichera (1758—1813) zamieszczonej w pracy: Otto Eduard S c h m i d t , Die Wenden, Dresden 1926. . . . Jak silnie wiązał się kolor czerwony i biały z sylwetką polskiego chłopa mówi satyryczna nie­ miecka piosenka z XIX w., która w większym jeszcze stopniu dotyczyła Polaków na Ziemi Lubu­ skiej niż okolic Poznania: „Wir sind Polacken mit roten Jacken und weissen Hosen, wir sind aus Posen". Piosenkę tę śpiewała Zdzisławowi Szulcowi pomocnica domowa około 1900 r. Strona wiązania i zwisania ręcznika dla drużbów i półdrużby była różnie praktykowana i zmie­ niała się, w większości jednak drużbowie wiązali „kobołkę" z lewej strony. „Chłopcu pod kitel kładzie się też spodnie" (Podmokle). Anna K u t r z e b i a n k a , Lud i jego zwyczaje, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 184. Podług słów informatorki Zuzanny Kusior z Dąbrówki pow. Międzyrzecz, ur. 1912 r. „w mjcie parobki i dziewki dostawały koszule swojej roboty. Myto to były pieniądze zarobione w ciągu roku, otrzymane dwa razy do roku", w czerwcu na św. Jana (24) na jarmark i w listopadzie na Wszystkich Świętych. Dziewka dostawała 30 talarów, tj. 90 marek, a parobek 40 talarów, tj. 120 marek. Wiadomość tę powtarzam za J. K o s t r z e w s k i m , Kultura prapolska, Poznań 1949, str. 525, który podaje źródło: Kosmas noszenie spodni przez Słowian źródłowo potwierdza (Kronika czeska, I , 34). Kolor granatowy (indygo) w różnych odcieniach, niebieski, modrakowy itp. w wielu źródłach wymieniany jest jako charakterystyczny dla Polaków. Za taki też uważa go Ulryk Wer d u m podróżu­ jący po Polsce w latach 1670—72. Patrz Xawery L i s k e, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, str. 99. W chłopskim ubiorze kolor niebieski był oznaką starszeństwa i zamożności. Dzieci i młodzież ubierano w odzież o barwie surowego lnu. Robocze części odzieży nawet dorośli nosili nie farbowane. 31 32 33 34 35 M 37 ss 7 39 40 ; 41 42 43 44 43 �45a Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Na rozpowszechnienie się na Ziemi Lubuskiej niebiesko-granatowych sukman, noszonych z czer­ woną podszewką w miejscowościach położonych bliżej Odry, a bez takiej podszewki na innych obsza­ rach, wpłynęła długotrwała moda polska, zaobserwowana także przez cudzoziemców, a szczególnie zaprowadzenie w r. 1778 jasnoszafirowych kontuszów z czerwonymi wyłogami jako mundurów posłów woj. poznańskiego, kaliskiego i in. Wpływ ten jest widociny w ubiorach chłopskich w Wielkopolsce i widać go na Ziemi Lubuskiej, na której w pewnych zakątkach noszono także sukmany zielone. K o l ­ b e r g pisze: „Gdy mieszkaniec z Babimojskiego ukaże się niekiedy we Wrzesińskim, przezywany tu bywa Łopatą, z tej przyczyny, że ludność tamtejsza miewa na sobie sukmany (zwykłe zielone), któ­ rych poły w kształcie łopaty są krojone". O. Kolberg, Lud, W. ks. Poznańskie, cz. I I , str. 155, Kraków 1876. - Takie same płaszcze z pelerynami, tylko w kolorze czarnym i z kołnierzem stojącym nakładali chłopi na Śląsku. Stanisław B r o n i c z, Strój pszczyński, A.P.S.L., Kraków 1945, Plansze barwne. W.Gra­ b o w s k i , Die Volkstrachten in Oberschlesien, Breslau, str. 35. Podobne płaszcze z pelerynami nosili mieszczanie i szlachta. Odróżniały się one tym od chłopskich, że miały po 2—4 peleryn nakładanych jedna na drugą i to podszewkowanych. Podobne nakrycia głów mają chłopi przedstawieni na drzwiach katedry płockiej z X I I w. Ob­ cinanie włoisów i zarostu wiąże się ściśle z uchwałą soboru rzymskiego 1074 r. wzbraniającą noszenia zarostu najpierw u duchownych, a potem u świeckich. Cylindry wykształciły się pod koniec XVIII w. na terenie Francji, skąd rozpowszechniły się w for­ mie udoskonalonej przez Austrię, Niemcy i Anglię w Polsce, gdzie wśród warstw szlachecko-mieszczańskich były powszechnie noszone do ok. poł, XIX w., wśród chłopów Polski Zachodniej od połowy do końca XIX w. Chłopka przedstawiona na obrazie Boguszewskiego (1626) pt. „Niepokalane poczęcie', ubrana jest w charakterystyczny strój, o którym Ulryk Werdum, podróżujący po Polsce w latach 1670—1672 pisze, że składał się z koszuli u szyi, w pas ściągniętej w fałdy, zgrabnie obramowanej różnokolorową tasiemką. Wykończenie stanowiło opasanie por.ad biodrami czerwonym, żółtym lub zielonym pasem. Xawery L i s k e , Cudzoziemcy w Polsce, Kraków 1876. Podobnie w XVII w. szyto kitle, w których chowano umarłych. Porównaj Adam G 1 a p a, Strój Szamotulski, A.P.S.L. Lublin 1950, str. 13—17. Gładkie czesanie włosów z przedziałem na środku i wiązanie ich z tyłu w węzeł było charakterysty czne dla chłopek w Polsce w XVII w. Pisze o tym Ulryk Werdum, op. cit. Taki sposób czesania zachował się do dzisiaj poza Ziemią Lubuską w Sieradzkiem oraz w Czechosłowacji: Blazena S o tk ova, Nase Lidove Kroje 7, Kroj Litomyslky, Praha 1951, str. 16. Sposób ten znany był również na Śląsku. Walter S t e l l e r , Schlesische Volkstrachten, Breslau 1933, str. 71 i 119. Węzeł zdobiono w różnych okre­ sach kwiatami, koralikami, wstążkami. W czasie rozkopywania na cmentarzu grobów w Kramsku Nowym pow. Sulechów znaleziono w grobie dziecięcym z XIX w. dobrze zachowaną czerwoną wstęgę, którą przepasane było w pasie zmarłe dziecko; w innym zaś grobie znaleziono dobrze zachowaną jedwabną chustkę, okalającą czaszkę dorosłej kobiety. Watoki, spódnice, (nie należy mieszać z waciokami, rodzajem kurtek ryc. 48). Wacioki, jak można sądzić na podstawie podanych informacji, nawiązywały w kroju do polskiej mody z XVIII w. W piękniej formie zachowały się do dzisiaj na Łużycach. Biały kabatek bardzo przypomina krótką koszulę. Możliwe, że powstał on z koszuli, o której Ulryk W e r d u m (1670—1672) pisze, że „w Polsce koszule sięgają po pas". L i s k e , op. cit. str. 38. „Hoops, Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Strasburg 1911, t. I , str. 349; autor stwierdza, że bluzki germańskie nigdy nie były wykonywane z cieńszych materiałów niż skóra, filc i wełniany fryz. H o tt e nr o t h, Der deutschen Trachten, str. 722 twierdzi, że bluzki lniane zachowały się tam wszędzie gdzie Słowianie zasiedlili wschodnie Niemcy, tj. w Altenburgu saskim, Bawarii, wsch. Hesji i wsch West­ falii Agnieszka D o b r o w o l s k a , Strój pyrzycki, A.P.S.L., Wrocław, 1955, str. 13 i 34. Na podstawie ilustracji stwierdzamy, że kabatki podobne do noszonej w Dąbrówce Wlkp. noszono na wielkich obsza­ rach: na Pomorzu Zach. (patrz B o r s c h e r W„ Volkstrachtenforschung in Pommern — Pommersche Heimatpflege, Stettin, Heft 5, 1932) oraz w Czechosłowacji Blazena S o t k o v a — Naśe Lidove kroje 7. Krój Turnowskiej, str. 18—19. Praga 1951. Zapaski na odziew należące do tradycyjnej części odzieży polskiej, zachowały się na terenach na których ludność uległa najpóźniej germanizacji, w początkach XIX w. koło Zielonej Góry. Okrywanie się barwnymi chustami nawiązuje do mody panującej w XVIII w. we Francji, kiedy narzucano na ramiona szale i barwne chusty. Moda ta przeniosła się z Francji pod koniec XVIII w. do Anglii. R a c i n e t , t. 4, nr 1, 4. Chusty z frędzlami spotykamy w hiszpańskim stroju ludowym, t. 5, nr 7, 8, 9 w prowincji Salamanca (7) i Avila (8—9). Na ryc. 7 widzimy nawet podobnie jak na Ziemi Lubuskiej zdobione rękawy przy bluzce. Krój wierzchniego okrycia, sądząc na podstawie rysunku, jest ten sam R a c i n e t A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888. W Polsce centralnej ś l o r k a , a niekiedy s c a d e ł k o — (Młynary) stanowiła obrzędowe nakry­ cie głowy panny młodej. „Pinano" ją, tj. robiono ze wstążek wzorzystych,, o motywach kwiatowych lub bezdeseniowych. gładkich, jednakowych"'. J. D e k o w s k i, Strój piotrkowski, str. 70, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań, 1954. Bukiety są podobne do wianków z XVI w. noszonych także we Francji. Taki np. bukiet ma na głowie Katarzyna Burbońska (1600), Racinet A., Geschichte des Kostüms, Berlin 1888, t. I I I . nr 8. 46 7 45 40 50 51 32 53 54 55 56 67 55 68 �O bukietach wspomina również K i t o w i c z , W Polsce nazwa ta i forma ozdoby w XVIII w. była stosowana również poza Ziemią Lubuską. Kieszenie znane były w Polsce już w dawnych wiekach; ilustruje je ryc. 13, T. S e w e r y n a , reprodukowana w Pol. Sztuce Ludowej nr 3, 1954, str. 143. W XVII w. ,.jerchowa kieszeń"' na pie­ niądze należała do charakterystycznych części ubioru mieszczan Kłodawy pow. Konin. Patrz: U. Rawita—-W i t a n o w s k i, Kłodawa. Warszawa 1905, str. 98. Znane są też przykłady noszenia kieszeni na pasku w średniowieczu w innych krajach. J. B r e a s, A. B r a c k m a n n, O. D o p p e l f e l d , H. L ü p k e , W. U n w e r z a g t , Zantoch eine Burg im deutschen Osten. Leipzig 1936, str. 102. „Davon zeugten die viele Spinnwirtel aus Ton und Holz und zwei gut erhaltene Molzspindeln (AbM 18. 13) Wirtel und Spindel sind in gleicher Art noch im heutigen slavischen Volksleben gebräuchlich (Moszyński a, a, O, str. 303 ff). 01 Wywody w poważnej mierze oparto na pracy Antoniego M ą c z a k a, Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII wieku. Warszawa .1955, str. 267. 262—3, 279. Michał S c z a n i e c k i , Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości. Przegląd Zachodni, Poznań 1948, str. 77. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecz z lat 1557—1827; A.P. w Poznaniu, Sygnatura Międzyrzecz, Drp. Cechu Kuśn. K a c z m a r c z y k Z., P i e r a d z k a K., S c z a n i e c k i M., Kraina Krośnieńska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 389, 390. S c z a n i e c k i M., Kraina Torzymska, Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950, str. 346. Herman T r e b b i n , Aus der Vergangenheit des Kreises Lebus und Stadt Frankfurt a/Od., str. 37. Do rozwoju tkactwa w XVIII i XIX w. w poważnej mierze przyczynili się czescy tkacze. G. H a n e b e r g , w artykule „Vom Flachsstengel zur Leinwand, Brandenburger Land, Monats-Hefte für Volkstum und Heimat, Berlin. Jan. März 1936, str.'40 pisze: Von diesen böhmi­ schen Lehrmeistern wurde die Kunst des Webens im Lande ausgebreitet und hat sich zwei Jahrhun­ derte hindurch im Volke lebendig gehalten. Znajdujący się w Muzeum w Rogalinie zbiór Jana Tomińskiego, zawierający wzory wełniaków Ziemi Zbąszyńskiej z XIX w. wskazuje, że moda stosowana w Dąbrówce Wlkp. podmoklu i in. miej­ scowościach na Ziemi Lubuskiej promieniowała na sąsiednie obszary. Reprodukowane na tabl. I I I raporty tkanin, dwa pasy od dołu z okolic Cybinki, zawdzięczam artystom plastykom Czesławowi Woź­ niakowi i Feliksowi Schmidtowi, którzy wraz z innymi plastykami, idąc za Armią Czerwoną i Woj­ skiem Polskim w 1945 r. dotarli do Odry, tam postawili pomnik zwycięskim wojskom w Cybince, za­ bezpieczyli szereg zabytków a między innymi przywieźli reprodukowane tkaniny porzucone przez mieszkańców Nadodrza. W Dębnie Lubuskim, na płn. od Kostrzyna mieszkańcy pochodzący z Zach. Białorusi wykonują tkaniny dekoracyjne, oparte na motywach „radziuszki", w dwóch kolorach: o osnowie białej a wątku bordo, lub czarnym, zielonym, żółtym i brązowym. Inf. mgr Zofia Wierczyńska. 59 00 62 m SPIS LITERATURY 1. A u r i t h e r K u c k u c k — Beiträge zur Heimatkunde der Neumark. Heft 8, Oktober 1925, Landsberg A. W. (Gorzów). 2. B l e i c h Erich — Der Atlas der deutschen Volkskunde in der Grenzmark. Posen—Westpreussen Grenzmärkische Heimatblätter. Heft 2. Schneidemühl 1938 (Piła). 3. B r a a s L , B r a c k m a n n A., D o p p e l f e l d O., L ü p k e H., U n v e r z a g t W„ Zantoch eine Burg im deutschen Osten, Leipzig, 1936. 4. B r u n n e r Karl — Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925. 5. B o r c h e r W. •— Volkstrachtenforschung in Pommern. Pommersche Heimatpflege. Heft 5. Stettin 1932 (Szczecin). 6. B u j a k Fr. — Historia osadnictwa ziem polskich w krótkim zarysie — Warszawa, 1920. 7. C h m a r z y ń s k i Gwido —• Kraina krośnieńska — Sztuka, Ziemia Lubuska, Poznań, 1950. 8. C h m a r z y ń s k i G. i W i l i ń s k i St. — Kraina Międzyrzecka — Sztuka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 9. Czasopisma: „Gromada" — Tygodnik, zał. 1949 W-wa; „Kobieta i życie" z dodatkiem „Wykroje i wzory" — Tygodnik, zał. 1946. W-wa; „Postęp krawiecki" — Miesięcznik, zał. 1945 Poznań; „Spółdzielnia produkcyjna" — Tygodnik, zał. 1950 r.. W-wa; „Przyjaciółka" — wydanie dla wsi. Tygodnik, zał. 1948 r., W-wa; „Świat mody" — kwartalnik, zał. 1948 W-wa. 10. C z e r w i ń s k i Kazimierz — Tajne archiwum niemieckie w Pile. Bydgoszcz 1946. 11. De ko ws k i Jan Piotr — Strój piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1954. 12. Deutsche Volkstrachten — Eine Sammlung deutscher Trachtbilder, Köln am Rhein. 13. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój ludowy na Łużycach — Biblioteka Studium Słowiańskiego, Kraków 1948. 14. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-słowiańskiej, Pamiętnik słowiański I I , Kraków 1951. 15. D o b r o w o l s k a Agnieszka — Strój pyrzycki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Kraków 1955 16. D o b r z e n i e c k i Tadeusz — Drzwi gnieźnieńskie — Klejnoty sztuki polskiej, Kraków 1953. 17. D w o r z a c z e k Włodzimierz — Schlichtingowie w Polsce — Poznań, Warszawa, 1938. 69 �18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 23. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 3«. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 70 F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska —• Połabianie — Lwów, Warszawa, 1932. F i s c h e r Adam — Etnografia słowiańska — Łużyczanie — Lwów, Warszawa, 1932. F r i e d e ! Ernst, M i e l k e Robert — Landeskunde der Provinz Brandenburg — Berlin, 1912. G a j e k Józef — Instrukcja dla współpracowników „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", Poznań 1952. G a j e k Józef — Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G 1 a p a Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. G l a p a Adam — Strój dzierżacki — Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. G l a p a Adam — Wielka Dąbrówka — Ilustracja Tygodniowa, nr 6, Poznań 1946. G i r k e G. — Die Tracht der Germanen, Band I, Leipzig 1922. G ö t z e Alfred — Die Vorgeschichte der Neumark, Würzburg 1897. G r a b o w s k i E. — Die Volkstrachten in Oberschlesien — Breslau 1935. H a m m l i n g - S c h ö n l a n k e P. — Die Tuchmacherei in Schönlanke von ihrem Entstehen bis zu ihrem Verfall — Grenzmärkische Heimatblätter — Schneidemühl, Mai 1926 (Piła). H ä m p e l Walther — Brässer Tuchmacherei, Grenzmärkische Heimatblätter, 2. Teil, Schneide­ mühl 1928 (Piła). H a n e b e r g G. — Vom Flachsstengel zur Leinwand — Brandenburgerland, Monatshefte für Volks­ tum und Heimat, Berlin, Jan.—März, 1936. H a u p t Leopold, S c h m a 1 e r Johann Ernst — Volkslieder der Sorben in der Ober- und NiederLausitz — Berlin 1953. — Lebensart, Sitten und Gebräuche der Wenden (Kleidung — farbigen Tafeln). J a r o s z Stefan — Krajobrazy Polski — Rozdz.' Wysoczyzną Lubuska, Warszawa 1954. K a c z m a r c z y k Zdzisław — Rozprzestrzenienie narodowości polskiej nad Odrą i Bałtykiem w późnym feudalizmie. Przegląd Zachodni, Poznań, nr 1—3, 1953. K a c z m a r c z y k Zdzisław, P i e r a d z k a Krystyna, S c z a n i e c k i Michał — Kraina Krośnień­ ska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K i t o w i c z Jędrzej — Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III. Kraków 1925. K o l a ń c z y k K„ R u s i ń s k i Wł. — Polacy na Ziemi Lubuskiej i na Łużycach przed 1939 r. — Tajny memoriał niemiecki, Poznań 1946. K o l b e r g Oskar — Lud — S. X. Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. I I I , Kraków 1876. K o s t r z e w s k i Józef — Kultura prapolska. Poznań 1949. K o s t r z e w s k i Józef — Pradzieje człowieka — Ziemia Lubuska, Poznań 1950. K o t u l a Franciszek — Strój rzeszowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lublin 1950. K u b a Ludwik — Ćteni o Łuzici, Praha 1925. K u t r z e b a Anna — Lud i jego zwyczaje — Ziemia Lubuska. Poznań 1950. K r e t s c h m e r Albert — Die Trachten der Völker — Leipzig 1882. K r z y ż a n i a k Zbigniew — Osiągnięcia gospodarcze i kulturalne województwa zielonogórskiego, Przegląd Zachodni, str. 11—12, cz. I I , Poznań 1954. Księga cechu kuśnierskiego miasta Międzyrzecza z lat 1557—1827. Archiwum Państwowe w Pozna­ niu, Sygnatura: Międzyrzecz, Dep. cechu kuśn. 1. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, t. 6, cz. 3. Berlin, 1912. L a b u d a Gerard — Ziemia Lubuska w dziejach Polski, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. L e h r - S p ł a w i ń s k i Tadeusz — Plemiona słowiańskie na północno-wschodnim pograniczu Niemiec w wiekach średnich, Katowice 1939. L i s k e Xawery — Cudzoziemcy w Polsce — Lwów, 1876. Ł o z i ń s k i — Życie polskie w dawnych wiekach, Lwów 1921. M ą c z a k Antoni —. Sukiennictwo wielkopolskie XIV—XVII w., Warszawa 1955. M i e l k e Robert — Die Tätigkeit der Brandenburgia auf dem Gebiete der Volkskunde — Archiv der „Brandenburgia" Gesellschaft für Heimatkunde der Provinz Brandenburg zu Berlin, Band 10, Berlin 1904. M i t k o w s k i Józef — Kraina Gorzowska — Historia. Ziemia Lubuska, Poznań 1950. N a n k e Czesław, P i o t r o w s k i L , S e m k o w i c z Wł. — Mały Atlas Historyczny, Wrocław— Warszawa, 1950. N a t a n s o n - L e s k i Jan — Zarys granic i podziałów Polski najstarszej, Wrocław 1953. Przewodnik wycieczek Zjazdu P.T.G. w Poznaniu i Zielonej Górze, Poznań 1948. P i e t k o w s k i E. — Die Tuchmacherei in Schönlanke — Zeitschr. der Histor. Ges. f. d. Prov. Posen X I I , 271—310. P o h l a n d t — Hüben und drüben im Sternberg und Lebus — Heliosorgan des Naturwissenschaft­ lichen Vereins des Regierungsbezirks Frankfurt (Oder). Band 26, Berlin 1910. Polska Sztuka Ludowa — nr 3, r. VIII, Warszawa 1954, Ra ci net A. — Geschichte des Kostüms, deutsche Ausgabe, t. I I I , Berlin 1883. R a w i t a - W i t a n o w s k i —• Kłodawa — Warszawa 1905. R e t z l a f f Hans, H e i m Rudolf — Deutsche Bauerntrachten — Berlin 1934 �64. Rose Julien — Die deutschen Volkstrachten, München 1912. 65. S c h i l l i n g Gustaw — Die Schlussteine in der Johanniter-Ordenskirche in Sonnenburg — Oster­ berg Kalender, 1930. 66. S c h m i d t Otto, Eduard — Die Wenden, Dresden, 1926. 68. S c h u l z Werner — Alte Einwohnerlisten und Inventare aus dem Grenzmärkischen Sonderheft der Grenzmärkischen Heimatblätter. Schneidemühl 1938 (Piła). 69. S c z a n i e c k i Michał — Z dziejów ludności polskiej na Ziemi Lubuskiej, Przegląd Zachodni, 5—8, Poznań 1948. ^ 70. S c z a n i e c k i Michał — Kraina Międzyrzecka — Historia, Ziemia Lubuska, Poznań 1950. 71. S c z a n i e c k i Michał — Kwestia narodowościowa i wyznaniowa w przeszłości Ziemi Lubuskiej — Przegląd Zachodni IV(6) Poznań 1948. 73. S c z a n i e c k i Michał — Stosunki sąsiedzkie na pograniczu wielkopolsko-lubuskim w przeszłości, Przegląd Zachodni IV(7), Poznań 1952. 75. S ł a w s k a Aniela, K ę p i ń s k i Zdzisław — Malarstwo wielkopolskie 1520—1650, Muzeum Naro­ dowe, Poznań 1952. 76. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Szlakiem kozła lubuskiego, Kraków 1954. 77. S o b i e s c y Jadwiga i Marian — Maszynopis — Z badań terenowych na Ziemi Lubuskiej, Po­ znań 1954. 78. S o t k o w a Blazena — Nase Lidove Kroje 7, Kroj litomyslsky, Praha 1951. 79. S p a n c e r Adolf — Die deutsche Volkskunde — Leipzig 1935. 80. S t e l l e r Walter — Schlesische Volkstrachten, Band I . Teil 1. Die niederschlesischen Volkstrach­ ten — Breslau 1938. 81. T i l k e Max — Osteuropeische Volkstrachten — Berlin 1925. 82. T o m i ń s k i Jan — Wzory wełniaków Ziemi Zbąskiej z XIX w. — Muzeum Narodowe, Dział Etnograficzny w Rogalinie, 1954. 83. Trzaska, Evert, Michalski — Ilustrowana encyklopedia, Warszawa 1925. 84. U n r u h Christoph — Zur Geschichte der Tuchmacher in Unruhstadt — Grenzmärkische Heimat­ blatter, Heft 2 — Schneidemühl 1938 (Piła). 85. W a r s c h a u e r A. — Zachert's Chronik der Stadt Meseritz. Poznań, 1883. 86. Z a j c h o w s k a Stanisława — Kraina Międzyrzecka — Geografia — Ziemia Lubuska, 1950. 87. Ziemia Lubuska — wyd. Instytut Zachodni, Praca zbiorowa, Poznań 1950. 83. Ziemia Lubuska. Wielkopolska Zachodnia. Mapa komunikacyjno-administracyjna wraz ze skorowi­ dzem nazw. Podziałka 1 : 300 000, Poznań 1947. 89. Ż y c h l i ń s k i Teodor — Zbąszyń, Tygodnik Ilustrowany, T. 8, 1863. SPIS ILUSTRACJI Rye. 1. Koźlarz w odświętnym ubiorze. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Ryc. 2. Stroje druhen. Rogoziniec, pow. Międzyrzec. Fot. Mikołaj Dec, 1955 r. Ryc. 3. Fragmenty obuwia. Stanowisko archeologiczne Międzyrzecz — Zamek, XIV w. Muzeum Ar­ cheologiczne w Poznaniu. Fot. St. Kubiak 1955 r. Ryc. 4. Ubiory chłopów w/g gotyckiego malowidła ściennego w kościele w Przyczynie Górnej, pow. Wschowa, ok. 1430 r. Fot. A. Glapa 1956 r. Ryc. 5. Ubiory chłopów z okolic Słubic. Fragment widoku na Frankfurt z 1548 r. Die Kunstdenk­ mäler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Ryc. 6. Barankowe okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 7. Głowa kobiety okryta podwiką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 8. Krój części odzieży w/g Księgi Cechowej Krawców we Wschowie z XVII w. Podobne okrycia zachowały się w odzieży ludowej do pocz. XX w. Państwowe Archiwum Wojewódzkie w Po­ znaniu. Ryc. 9. Ubiór kobiecy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów, Słońsk, pow. Sulęcin, 1952 r. Ryc. 10. Lubuszanka w stroju odświętnym z Uradu n. Odrą, pow. Słubice. Ressłaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934 r. Ryc. 11. Ubiór odświętny zimowy gospodyni i gospodarza. Rekonstrukcje ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 12. Ubiór odświętny letni parobka i kobiety. Rekonstrukcja ubioru z XIX w. Rys. J. Karolak, 1956 r. Ryc. 13. Ubiory w/g obrazu Krzysztofa Boguszewskiego „Niepokalane poczęcie" z 1682 r. mai. w Para­ dyżu, pow. Międzyrzecz. Obecnie w Katedrze Poznańskiej. Ryc. 14. Ubiory uroczyste kobiet. Delegacja kobiet Ziemi Lubuskiej na zjazd Związku Polaków w Niemczech w Berlinie. Fot. Aleksander Kraśkiewicz, Berlin, 1937 r. 71 �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryć. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc Ryc. Ryc. Ryc. 15. 16. 17. 18. Letnie ubiory robocze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Fragment drużyny weselnej z ok. 1920 r. pow. Międzyrzecz. Fot. N. N. Drużba i druhna. Porównaj z tabl. I . Dąbrówka pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Koszula męska. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód i tył (poncho), a — rę­ kaw z przyszytymi tasiemkami zastępującymi guziki, f — kołnierzyk, g — naramiennik, h, i — ozdoby wyszywane na kołnierzyku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 30, ozdoby 1 : 3. 19. Mężczyźni w ubiorach tradycyjnych. Podmokle, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1917 r. 20. Szkic spodni z drugiej połowy XIX w. A. — przód, B — tył. Podmokle Małe, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. 21. I Szkic lnianej katanki z drugiej połowy XIX w. Takie same noszono także bez rękawów. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. I I . — szkic kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I I I Katanka noszona do ok. 1920 r. A — przód, B — tył, C — części kroju; d — krój przodu, e — tyłu, 1 — rękaw. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :30. 22. Okrycia zwierzchnie rekonstrukcję: I —szkic, modrej, lnianej katany noszonej przez uboż­ szych chłopów w XIX w. I I — Płaszcz sukienny modro-granatowy z peleryną noszony w XIX w. przez zamożnych chłopów, karczmarzy itp. Linie przerywane na tym rysunku wy­ jątkowo oznaczają niewidoczne pod peleryną rękawy i kieszenie. 23. I I I — Sukmana czarna zanikła w 1945 r. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — część tylna marszczona, g — klin przyszyty do części marszczonej, h — poła, i •— rękaw, j — ozdoba — imitowana kaletka, k — kołnierz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 30. 24. Mężczyzna w ubiorze odświętnym Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Części ubioru z Muzeum Narodowego w Poznaniu — Rogalinie. Fot. A. Glapa, 1956 r. 25. Kożuch owczy poszyty czarnym suknem. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d — przed­ nia część, e — plecy, f — kołnierz, g — rękaw, h — fragment sznura do przewiązywania się. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952. Podziałka 1 :32. 20. Obuwie męskie z przełomu XIX i XX w a — buty „siadane", odświętne, noszone przez za­ możnych chłopów, b — buty noszone przez biedniejszych chłopów, c — buty robocze, d —„kufloki" — obuwie robocze używane w dni słotne, mroźne, do wywożenia mierzwy itp. 27. Chłop w kożuchu i czapce krymerkowej. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 28. Młodzieniec w półkoszulku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Część ubioru z Muzeum Narodowe­ go w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E 3. Fot. A. Glapa, 1956 r 29. Męskie okrycia głów: a — rogatywka X I X w. (rekonstrukcja) b — kapelusz słomiany „żni­ wny", — c splot pasma słomy na kapelusz d — czapka krymerkowa lub barankowa, e, f — stosowane kroje czapki d. A, d, e — w/g danych i okazu Onufrego Kani z Nowego Kramska, pow. Sulechów, f — w/g Franciszka Niemca z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, b, c — w/g okazu z Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu, nr inw. M. N. E. — 380. Rys. Alfons Kowalski, 1955 r. 30. Mężczyzna w czapce „poznanionce". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Odzież z Muzeum Narodo­ wego w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. — E — 2. Fot, Fot. A. Glapa, 1956 r. 31. Czapka barankowa z opuszką w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. 32. Kobiety w ubiorach do sianokosów. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 33. Ubiory kobiece robocze Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. 34. Letni ubiór odświętny dziewczyn. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. 35. Dziewczyny w stroju odświętnym. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1953 r. 36. Kobiety w strojach odświętnych. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F-Baranowski, 1950 r." 37. Dziewczynka w „bukietach". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 38. Sposób nakładania wstążki. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1953 r. 39. Ubiór odświętny starszej kobiety. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. 40. Kabatki płócienne nakładane pod stanik tzw. „oplecek". A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat główny, przód i tył, e, f, g, h •— części rękawa, i — naramiennik, — j — koł­ nierz. Według okazu: Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II) Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945, 1954 r. Podziałka 1 :30. I I I Szkic „krzesnoka" okrycia zwierzchniego nowo­ rodka. Kaława, pow. Międzyrzecz, 1954 r. Podziałka 1 : 20. 41. Koszule kobiece, płócienne .1 — zimowa, I I — letnia. — A przód, B — tył, C — części kroju: d — „Kabatek", część górna (poncho), c —kliny poszerzające boki, f — nadołek, g, h, i — części rękawa, j — „sznurka", tasiemka do ściągania i zawiązywania, k — naramiennik, 1 — kołnierzyk, l — „wyłoga", część kołnierzyka wykładana na zewnątrz, ł, m — część wierzchnia i spodnie naszywki zdobiące koszulę I z przodu, n — z'ąbki ozdobne. I — według okazu Mu­ zeum Narodowego w Poznani u— Rogalinie, nr inw. E 81 z Podmokła Wielkiego, pow. Sule­ chów. I I — według okazu Konstancji Kusior z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :30. 1 72 �Ryc 42. Spódnice: I — odświętny oplecek z szoreem, stanik z spódnicą białą, I I — „watok", spódnica watowana, I I I — „szorc" — spódnica. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —• krój spód­ nicy, I , I I ; d — krój spódnicy I I I ; e — pasek, f — taśma lniana do zgrubienia spódnicy „na krzyżach", g — różowe ząbki wykonane na iglicach zdobiące watok, h — taśma barwna zdo­ biąca watok powyżej ząbków, i — „ząbki" — taśma służąca do ozdoby dolnego brzegu spód­ nicy I I I . Krój kieszeni i szelek ilustrują rysunki orientacyjne. Odziewając się nakładają najpierw watok, następnie oplecek z szoreem, a później szorc. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 : 30, ozdób g, h, i — 1 : 6. Ryc. 43. Spódnice samodziałowe: a — zielona w czarne paski, b — czerwona w paski zielone, niebie­ skie i wąskie czarne; a — z Podmokła, pow. Sulechów, b — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 68, 67. Fot. Z. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 44. Suknie odświętne: I — starszego typu z końca XIX w. i pocz. XX w.), I I — około 1910 r. bę­ dące odbiciem ówczesnej mody, błędnie uważana za ludową .A — przód, B — tył, C — części kroju; d — przód, e, t' — tył, g, h — rękaw, i — części spódnicy tzw. bryty, j — pasek. Okaz I z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I — z Podmokła, pow. Sulechów, 1954. Podziałka 1 : 30. Ryc 45. Kobieta w odświętnym stroju. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 46. Bluzki: I — poTfca zdobiona z przodu barwnym haftem, I I — kabat, I I I — kaftan. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, e, f, g, h — tył, i — kołnierz, j , k — rękaw, 1 — taśma ułożona w fałdy, ł — pasek. Okaz I — z Kaławy, I I — z Dąbrówki, oba pow. Między­ rzecz, I I I — z Nowego Kramska, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogali­ nie, nr inw. E 1408, 1954 r. Podziałka 1 : 30. Ryc. 47. „Kabat" ozdobiony czarnym haftem Podmokle Małe, pow. Sulechów. Muzeum Narodowe • w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. N. P. E — 745. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 48. Szkic „wacioka" zimowego kobiecego okrycia, noszonego jeszcze ok. 1880 r. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Rekonstrukcja 1954 r. Ryc. 49. Ozdoby na rękawie sukni. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1266. Fot. A. Glapa, 1954 r. Ryc. 50. Staniki zwane „opleckami". I — starszego typu, mniej ozdobny, noszony do ok. 1920 r. I I — współczesny strojniejszy. Oplecki wpuszcza się w spódnice, które przypina się do nich szpil­ kami. Według okazu Katarzyny Pałąki (I) i Doroty Spychały (II). Dąbrówka, pow. Między­ rzecz, 1945 r. Podziałka 1 : 15. Ryc 51. Gorset odświętny starszego typu z ok. 1920 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 52 Zapaski odświętne zwane fartuchy, a — widok ogólny, b, b I —ozdoba przypinana z tyłu do paska, b I I — część paska zawiązywana z tyłu w kokardę, c — krój zapaski części przedniej, d — tiul haftowany, e — pasek (część paska). Kaława, pow. Międzyrzecz, 1953 r. Podziałka 1 :30. Ryc. 53. Płócienna zapaska. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 54. Mężatka w uroczystym ubiorze, w chuście tzw. „siei". Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 55. Dziewczyna w odświętnym ubiorze. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 56. Czepki: I — czepek biały tiulowy dla dziecka do chrztu. I I — Czepek czerwony pluszowy, dziecięcy. III—IV — robocze czepki z płótna starszych kobiet. V—VI — tiulowe czepki od­ świętne. A — widok z boku, B — z tyłu C — części kroju: d — „denko" tj. część okrywa­ jąca ciemię i boki (uszy), d — taśma tiulu wzmacniająca denko, e — część tylna czepka za­ krywająca potylicę, f — „sznurki" tj. wiązadła, g — koronka na „dutki" będące odmianą „ryżki" — 5 metrów, h — pompon, j —»„ogonek" część tylna układana w fale — 1,80 m, i — „ślorka" część przyszyta z lewej strony dotykająca ciemienia, chroniąca przed pobru­ dzeniem czepka, k — kwiatki zdobiące czepek, 1 — wstążeczka obwiązująca „ogonek", m — szpilki, I , I I , V — z Dąbrówki, pow. Międzyrzecz, I I I . IV, V I — z Podmokła Wielkiego, pow. Sulechów, 1946 r. Podziałka 1 : 5. Ryc. 57 Czepek kobiecy z płótna drukowanego w desenie i tiulu. Gościkowo, pow. Międzyrzecz. Mu­ zeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 378. Fot. A. Glapa, 1952 r. Krój czepka ilustruje ryc. 56. V. Ryc. 58. Dziewczyny w czepkach. Podmokle Wielkie, pow. Sulechów. Fot. K. Kitzman, 1947 r. Krój czepków ilustruje ryc. 56, VI. Ryc. 59. Czepek dziecięcy do chrztu. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1953 r. Ryc. 60. Czepiec z wstążkami, przypiętymi na ciemieniu, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Gla­ pa, 1955 r. Ryc. 61. Czepek brokatowy, Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 48. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 62. Haft na tiulowym czepku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot, A. Glapa, 1948 r. Ryc. 63. Tiulowe wiązadła do czepka z ok. 1910 r. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 52. Fo. A. Glapa. 1952 r. 1 1 73 �Ryc, 64. Płócienne haftowane wiązadła do czepka z końca XIX i początku XX w. Dąbrówka, pow. Mię­ dzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E. 49. Fot. A. Glapa 1952 r. Ryc. 65. „Kruz" tj. kryzik płócienny. Kaława, pow. Międzyrzecz. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 66. Kryziki zwane „kruzy": I — nakładane do ubioru wyjściowego i przy domu; ryc. 35, 55. I I — do ubioru uroczystego do „bukietów" tj. wianków noszonych przez druhny, ryc. 2, 37. A — szkic ogólny, B — części kroju: c — koronka lub taśma przylegająca do szyi, d — pas tiulo­ wy, haftowany, e — sposób zszywania części c z częścią d, f — sposób układania — c, d; g — pas ozdobny kryzika I . Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1954. Podziałka 1 :20. Ryc. 67. „Kruz" tj. kryzik tiulowy, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz Muzeum Regionalne w Międzyrze­ czu. Nr inw. E. 47. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 68. Okrycie głowy w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 69. Przy kołowrotku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. C. A. F. — Baranowski, 1950 r. Ryc. 70. „Bielica" tj. urządzenie do bielenia płótna na słońcu sprzed 1914 r. w/g informacji Wiktora Błocha, Dąbrówka, pow. Międzyrzecz, 1952 r. Ryc. 71. Tiulowe wiązadło do czepka, z ok. 1914 r. Łagówek, pow. Sulęcin. Fot. A. Glapa, 1951 r. Ryc. 72. Klocki do drukowania z XIX w. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu. Nr inw. E 140, 124, 170, 139, 123, 171. Fot. A. Glapa, 1952 r. Ryc. 73. Pasy ozdób haftowanych barwnymi nićmi na przednich częściach „polek" — bluz. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 74. Kobieta w „polce"'. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 75. Haft na części kryzika. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. /^lapa, 1955 r. Ryc. 76. Biały haft na tiulu — kryziku. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Fot. A. Glapa, 1955 r. Ryc. 77. Wstęga tiulowa do czepka. Podmokle pow. Sulechów. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. M. NP. Dep. 49. Fot. A. Glapa, 1956 r. Ryc. 78. Ozdoby u dołu zapasKi. Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Rogalinie. Nr inw. E. 1234. Fot. L. Perz i F. Maćkowiak, 1956 r. Ryc. 79. Zdobiny wyszywane białymi nićmi na naramiennikach kobiecych białych kabatków (krót­ kich wierzchnich bluzek) Dąbrówka, pow. Międzyrzecz. Podobne zdobiny stwierdzono w Walewicach i Łagówku, pow. Sulęcin. Podziałka 1 : 2. Ryc. 80. Biały haft na tiulu •— kryziku. Kramsko Stare, pow. Sulechów. Fot. A, Glapa, 1955 r. Ryc. 81. Nożyce w/g zwornika z kościoła poklasztornego Joanitów. Słońsk, pow. Sulęcin, 1522 r. Ryc. 82. Mapa I . Zasięg ubioru międzyrzeczko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. K. Woźnińska, 1956 r. Tablica I . Druhna i drużba. Mai. J. Karolak. Tablica I I . Gospodarz i gospodyni. Mai. J. Karolak. Tablica III. Raporty barwnych tkanin. SPIS TREŚCI Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 6. Rozdział I I . Zarys histo­ ryczny rozwoju stroju, str. 9. Rozdział III. Zasięg badanego stroju, str. 1,3. Rozdział IV. Ogólny opis ubioru męskiego, str. 14. Rozdział V. Szczegółowy opis ubioru męskiego, str. 19. Rozdział VI. Ogólny opis ubioru kobiecego, str. 23. Rozdział VII. Szczegółowy opis ubioru kobiecego, str. 37. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Zdobiny, str. 59. Charakterystyka źródeł, str. 64. Przypisy, str. 65. Spis literatury, str. 69. Spis ilustracji, str. 71. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 75. Stresz­ czenie w języku angielskim, str. 80. �P E 3 fO M E T HapHfl onHcaHHbiii b flamioft MOHorpacpiiii hocht Ha jno6ycKnx 3e¡vi„iax t. e. Ha 3eMJiax B03Bpam,eHHfeix b 1945 rosy aBJiaiomwxca b HacToamee Bpeaia nacTbio 3ejiëHorypcKoro paiioHa (3ejiëHa Typa). TeppiiTopiia 3Ta jiejKWT Has cpeflHeü OAPofí ttempy pejcaioj BapToii, Oflpoíí, 06>Kimpii vs. Q&QOVI. SeM.TiM 3TM c ceBepa rpaHunaT c IIoMopbeM, c lora c HioKHeií Cajiesiieil, c BOCTOKa c IleHTpajibHOii BejibKonojibCKOíi, a c 3anafla c JlyjKMuaMH i-i EpaiiflepSypri-iew (HejieuKaafleMOKpaTH'ieciíanPecnyBjiMKa). B nepwoA Tpëx tmchh jier Ha stom TeppwTopuw mojkho npocjieflt-iTb pasBMTwe npoTOCJiaBHHCKOK, cjiaBHHcKoił m no35Ke nojibCKofí JKH3HM. C 1246 r. JlioSycKaa 3eMJia, KOTopaa STanamu 3aB0ëBbiBajiacb HeMua.MH, HecMOTpH na 6e3nomaflHyio repMaHii3ai;ii0HHyio nojíriTHKy 3axBaTHiiKOB — coxpani«ia ĄO flHH OCBOÔCTKfleHI'IH MHOrO CJiaBHHCKWX II ClOJIbCKMX HepT. OflHMM H3 S.neMeHTOB pe3KO OTJIHHaiOIIIMX nojiHKOB ot HeMqeB na stmx 3eMJiax 6biji HapoflHbiii Hapas, KOTopwü, aasce T0r,ria, Kor/ia yace 3aM0JiKJia nojibCKaíi penb — flojiro emë, TaKíKe Kaií m flpynie KyjibTypHO-SbiTOBbie cpopMbí, c6nfleTe.nbCTBOBa.Ti o C3H3M 3TMX 3e.\iejiŁ c IJojibmefł. TaKMM npriMepoM coxpaueHi-ia cjiaBHHCKOfi ocooeHHOCTii, no^TBepjKflemibiMflasceHeMeuKHMii ynëtibiMM (IïorjiaHfl, SpHCT, tJ^piieflejib Po6epT, MwejiKe) aBJiaeTca paíioH IImomhkm, jieaxamHií Hafl peKoń Oflpoíí, KOTopbiñ aojibtue Bcex, noHTii 700 jieT, HaxoflHJica nos HeMeu,koíi BJiacTbio. B BOCTOHHOiï nacra JIioSycKoii 3eMJin. KOTopaa TOJibKO b Hanajie XIX BeKa öwjia 3axBanena Heivm;aMM — coxpaHMJiHCb He TOJibKO nojibcicwe Hapo^Hbie KyjibTypHOóbiTOBbie cpopMbí, ho Tanate TblCHHH M€CTHbIX nOJiaKOB, KOTOpbieflO?KHajlMCb0CB060JKfleHHa 3TOÍÍ 3eMJH-I COBeTCKOM H nOJIbCKOii apMMHMK — nocjie flojirnx jieT npyccKO-raTJieposcKiix npecjieflOBaHiiii coesiiHuiMCb co CBoeií pofluhoä, coxpaHHjiM CBOK) HaqwoHanbHOCTb; oaHoü M3 npiiHMH rHCTa IIojihkob aBJiajiacb TOKJKe oco6enHOCTb MX HapHfla, KOTOpblH BOIipeKM Cpai'JHCTCKOM npOnarOHfle, CBMfleTejIbCTBOBaJI O TOM, HTO 3TO 6bIJia no.TibCKaa 3eMjiH. B rnxjiepoBCKiiii nepwo/i Hapfifl 3tot nacTO asjiajica npiiHiiHOn npeeneflOBaHiwi; iiHorfla rHTjiepoBi^bi yTBepjKfla.nw, hto sto HeMeuKun napas, a nojibCKnii Hapofl — onojiaienHbie HeMUbi; b nepwofl-jKe caHaui-iOHHoro naKTa o nearpeccjiw, ri-iTJiepoBUbi, yKa3biBa.nii Ha ocoöeHHOCTb Hapafla no.naKOB, Kaii Hafl0Ka3aTejibCTB06ojibmnx HaarioHajibHbix cbo6oh, kotopwmh nojiHKPi nojib30Bajincb b repMaHHii. Korsa->Ke nojinTHKa M3MeHajiacb — sth JKe cambie ruT.nepoBCKMe B.nacTH BMflCJiM b Hapafle nojiaKOB BooöpajKaeMbje. BpajKCKMe n KMnepiia.7incTHHecKMe HaMepeHwa no.nbCKoro napora no OTHomeHMM k TepiviaHHPi. OflHoií M3 npwHMH, CMJibHO noBJiHHBiuiix Ha iicie3HOBeb.Me HapoflHoro Hapaaa — aBJiajiacb nocjieflHaa BOMHa, bmbo3 IlojiaKOB b rjiyôb repiiaHMii w BoeHHbie fleiiCTBiia. HapaflHbifí jno6ycKHÍí Hapa/i, cjieflbi KOToporo coxpaHiijn-icb raaBHbiM oñpa30M, Ha boctohhwx TeppiiTopwax JlroóycKOM 3eMHM chhTaeTca npeflCTaBiiTejibCKi-iM Hapa^oM stoh 3eMJin n noBcejviecTíio ynoTpeÖJiaeTca KOJiJieKTi-iBaMJi xy^osíecTBeHHoíí caMO/reaTejibHOCTM. HapoflHbiił Hapafl Ha JlK)6ycKoíí 3eMjie, TaKHce KaK m Ha mhwx TeppnTopwax owBaeT pa3noo6pa3HBIM, b 3aBMCMMOCTM ot BpeMeHH rofla, ot flHa, ot nojia u B03pacTa xo3ai-ma, a TaKJKe ot ero 3asKi-iTOHHOCTH. CaivibiM nony.napHbiM HapaflOM, npi-iHanJie>Kau^iiM KflanHiiMnapa^aM stom 3einjin aBJiaeTca MyjKckoíí u jKeHCKHíi napafl macpepoB. T ÍKencKuü napnd. Etapas 3TOT Taöji. I coctoht 1-13 6ejiba (3 nacTii puc. 41) 113 ôejioro «KaÔoTKa» (puc 40), Ha KOTopbiii oflesaeTca Sejiaa HaKpaxMajieHHaa io6Ka Ha öpeTejibKax, pofl «BaroKa» (pite. 42) va 6e,noM k)6kii c ôoraroM BbiuiHBKOM (puc. 42,1) H3 oejioií jKopaceroBoii mm ByajieBOíi ioökii, oöbiKHOBeHHo c SejibiM MejiKHM y3opoM, «on.ieisKa» — 5e3pyKaBHKKa-.nncp'«iKa rojiy6oro, KpacHoro, 3ejiënoro mjim po30BOro i^Bera* (pwc. 50, 51), k KOTopoMy OfleBaeTca «3anacica» nepe^HMK Toro-jKe u(BeTa. fleByuíKH o^eBaiOT Ha Horn 6ejibie hvjiki'I h ^ëpHbie 6othhkh. rojiOBHWM yóopoi.i aBJiaeTca «6yKeT» BeaoK (puc. 37), a TaKJKe Hapaflnaa jiema C3aflw (pwc. 38). Hleio vKpamaeT rodipMpoBaHHbirł bopothmk (pwc. 65—67), oycbi, Hapas flonojiHHioT .leHTbt m KpacHbie mjih posoBbie hbcth, npi-iKOJioTbie nos noflôopoflKii (puc. 37,63,64), a TaKJKe cnaflarouiaa c rojiOBW Ha cniory fljiHHHaa po30Baa jieHTa. npasflHMHHbiíí Hapafl 3aMyjKHeíi jKeHm,nHbi (Taó.rí. II) coctomt va oejioií io6kii, 3ejiëHoro mjim MHoro i.\BeTa «BaTOKa», KpacHofi io6kh i-i BepxHeñ. ioôkh 3e.ïïëHoro mjih spyroro qBeTa H3 flOMOTKaH75 �Horo MaTepMaaa. HBJiaiomencH yme nacTbio njiaTba. Ha pyöauiKy, juoöyeKaa «eHini-iHa, oßeBaex «HHKy» — BepxHaa nacTb njiaTfaH (pnc. 36,46), TiojieBbiH roobpHpoBaHHbri/r bopothmhok («Kpbi3HK») (pwc. 65—67) n jieHTbi c y3opo:,i b iiBeTbi «cBajieSKbie» posoBoro u m KpacHoro HBeTa. TpaypHbie — rojiySbie mjim dpwojieTOBbie, «CMTeBbiü» n.iaTOK (puc. 45, 54), a na rcwiÖBy neneii (puc. 57—61). Hapafi flono.nHHioT nepHbie nyjiKM n nepHbie BMCOKwe Sotmhkw. MysKcxoü Hapnd. IHacbep, KpoMe 6ejiba — pyöaruKH h KajibcoH, Hä3biBaeiubix «raTKaMM» — o/ieBaeT CBeTJibie ci-mei'OJiySbie iirraHbi (TaSji. I), KpacHyio «KaTaHKy» (puc. 21, III), nepHbie hockm m canorw (pi-ic. 26 a—c). BiiecTO rajiCTyKa tuadpep 3aBH3biBaeT mjim KpacHyio jieHTy, mjim kvcok iiiejiKOBOM MaTepnw «Kpafea», na rojioBy ofleBaeT mjiany c «ßyKeroM» t. e. c nyHKOM ubstob c no30JioTOH (Taö.i. I , pwc. 16,17). IHacbep nepe3 njieno m 'rajinio noBH3biBaeTca nojioTeHueivr, yKpameHHbiM uumpokom Hapajj,HOM po30bom JldlTOH. HpaBflHMMHbiM Hapa/i ÄeHaToro MyacHMBW, Kpowe öe.iba coctomt M3 cmhmx uiTanoB, nepHbix hockob, BbicoKMx canor, dpwojieTOBO-SopflOBOii «KaTaHKH» 3 Me.nKyio »repHyio KJieTKy, cnHew cepMarn (puc. 22 I, I I 23); rueio MyjKHMHa oÖBaswBaeT i^BerHfaiM hjim mejiKOEbiM n.iaTKOM, Ha kotopmw BbiKJiaflMBaeT bopothhk; jieroM Ha ro.noBe hocmt iiianKy Ha3biBaeMyro no3HaHHHKOö, a 3hmom — MexoByio rnanKy (pwc. 27, 29) m na cepmary HajieBaeT nojiyiuySoK c SoJibiiiMM bopothmkom. B dtmx Hapaflax, Kpoivie hmcto nojibcroix ajieMem'OB, HOiiieHHbix Ha TeppMTopiiM nojibinii b npo,(OJi~«eHMM HecKOjibKO coTeH jict, mojkho 3arvieTHTb HeKOTopoe BJiMHHHe san'lfla, rjiaBHMM o6pa30M OpaHLniM. Kpoivie Toro b ,jik)6;; ckom napa/ie mojkho o5Hapy>KMTb HeKOTopbie *jepTbi oömne c HapaflOM CjiäBHH, npojKHBawinMx 3anajjHee peKM Onpbi: ByjKHiaH, nojiOBaH a raKi-Ke HaxoB, npojKMBaiomMX Ha iore. HepTbi 3tm npoHB.iraioTca b Se.uoM xojicTMHe, 3 KpacoHHOCTH Hapajia, b «SyKeTax», b ynpameHitax bojioc n rojioßbi, b iwexoBbix nenuax, no.nymySKax, b mepcTaHbix noacax mjim KaiiMax. Hacioamaa paöoTa aanncaHa rjiaBHbiw o6pa30M na ocHOBaHMM TeppiiTopMajibHbix- Mccjie/roBaHMii Ha-iaxwx b 1945 ro^y. OnHaKO Sojibinaa MacTb Marepiiajia co6paHa b 1952—54 ro/iax. HcTopHnecKan xapaKTepMCTMKa 3tom paöoTbi ocHOBaHa Ha nyöjiHKaiiHHX UMTHpoBaHHbix b npw.nojKeHHOM criMCKe JiHTepaTypbi. 7 PEECTP PHCYHKOB Puc. 1. Ko63apb b npa3flHMHHoi'i oflemjae. noflMOKJie, ye3/j, CyjibexyB. <t>oi\ K. KuTuiviaH, 1947 r. Pmc. 2. /(pyjKKH. Poro3HHMue, ye3fl MexcMpeii.. *ot. MMKOJiaß fleu,, 1955 r. Pmc. 3. OSyBb. Apxeojiori-iHecKMM OTflerr Me>Kwpen—3aMOK, XIV b. Apxeo.noniHecKMM My3en b no3HaHe. Oot. Ct. Ky5aK, 1955 r. Pmc 4. Oflescaa KpecrbHH no roTiinecKOMy CTeHHHOMy M30öpajKeHMio M3 KocTe.na b nn;MHe TypHeü, ye3jj Bcxobo, ok. 1430 r. <3>t. A. T.nana 1956 r. Pmc. 5. OflejKAa KpecTbHH 113 OKpecTHOcxeM Cjiyown. <E>parMeHT neM3a>Ka Ha <£>paHKdpypT c 1548 r. Die Kunstdenkmäler der Prowinz Brandenburg. Die Kunstdenkmäler der Stadt Frankfurt a. O. Berlin, 1912, s. 3, t. 1. Pmc. 6. BapaniKOBas: manKa no ':3bophhkv» (SapeJibecb) va KocTe.na npesifle npMHaflJiejKaui.ero MOHaxaivi HoaHMTarvr. CjiOHbCK, ye33 Cy.neHijMH. 1522 r Pmc 7. rojioBa jKeHuiMHbi OKpbiTaa «mojibiikom» (xycTKa^ no 3BopHMKy M3 Kocrejia npe-«/i,e npi-iHafl.nejKaujero inonaxaM l/toaroiTaM. CjiOHbCK, ye3fl CyjieHi4MH, 1522 r. Pmc. 8. noitpoM nacTeö oflejKflbi c KHi-irn Hexa nopTHbix M3 BcxOBbi b XVII b. rocy/japcTBeHHbiii BoeBOflCKiiil ApxiiB b no3Hane. Puc. 9. JKeHCKaa o^ejK/ia no 3BopHMKy n3 KOCTejia npejKfle npiiHaji,.nejKam,ero Monaxaivi WoaHMTaM, CjiOHbCK, ye3fla Cyjienij;MH, 1522 r. Pmc. 10. JIiooycKaa -sceHinima b npa3AHiiHH0M koctiomc c Ypa/ry h. Oflpow, ye3fl CjiyÖMLte. Pmc. 11. npa3,riHi«HbiM 3hmhm'm koctiom xo3aöKM ir xo3hmhu. PeKOHCTpyKi^pia oflejKflw c XIX b. Pmc H. KapcuaK, 1956 r. Pmc. 12. JleTHMM npa3ÄHiiHHbifi koctiom SarpaKa m HteHiiiwiibi. PeKOHCTpyKi;iia ojj,e>Kflbi c XIX b. Pmc. H. KapojiaK, 1956 r. Pmc 13. OflejKfla no oopa3y KuiMiuTodpa BoryuieECKoro «Henopo^-moe 3anaTbe ITpecbBaToii T^eBbi MaPmm» c 1628 r. M3o6pa-«aji b HapaflMJKe, ye3jr MescMpen;. Tenepb b no3HaHe. Pmc. 14. ]Tpa3aHHHHaa oaejKaa jKeHmiiH. flejieraij.ua JKeHiiiMH JIioöycKOH 3eMJiM Ha Cbe3fl b BepjiMHe Coio3a nojiHKOB b TepMaHMH. <I>ot. AjieKcaHflep KpacbKeBMH, BepjiMH, 1937 r. Pmc. 15. JleTHaa paSonaa OAejK^a. floöpyBKa, ye3/j MoKMpeii dpoT. H. Tnana, 1953 r. Pmc. 16. 4>parMeHT CBaabeßnoä /jpyjKiiHbt ok. 1920 r. <Sot. H. H. Pmc. 17. Hlaobep m «pyjKKa, floöpyBKa, ye3A MejKwpeu, cpOT. A. r.uana, 1953 r. Pwc. 18. MyjKCKaa py6aruKa: A — nepea, B — 3aa, C — nacTH noKpoMKii: d — nepefl m 3afl (nOHxo), e — pynaß c TecbiviarviM b MecTO nyroBMij, f — bopothmk, g — HanjibenHMK, i — bwihmbkh Ha BopoTHMKy. -flo6pyBKa, ye3ji MejKMpeii 1954 r. MacirtTao 1 : 3. Pmc. 19. MyjKHi-rabi b Tpajj,MuiiOHHbix KocnoMa»:. *üt. K. KMTirMaH, 1947 r. Pmc. 20. HlTaHbi c BTopoii nojioBMHbi X I b. A — nepejj, B — 333. no;a;MOKJibe Majie, ye3A CyjibexyB. PeKOHCTpyKi4Ha 1954 r. 0 76 �Pmc 21. JlfaHHHaíJ «KaTaHKa» (5;iy3a) c BTopoii nojiOBMHbi XIX b. TaKHe-jKe carviwe hocmjim Toxe 6e3 pyKaBOB. rio/j;MOKjibe BiiejiBKMe, ye33 CyjibexyB. I I — KaM30Ji c KOHiia XIX b. PeKOHCTpyKixMa. I I I — KaTaHKa 143 cyKHa mjim dpjiaHejiH ok. 1920 r. A — nepea, B — 3aa, C — nacTM noKpoüKM:d— noKpoM nepeflHeii HacTi-i. e — 3aaneiî nacTM, f — pyKaB. lio o6pa3ixy JîHa ToMarna Hweivma. floôpyBKa, ye3fl MejKiipeu;, 1952. MacuiTaS 1: 30. Pmc. 22. BepxHaa ojrejK/ia : I — 3ckm3, peKOHCTpyKqiia CMHeíí jihhhom KaTamtH, ôfauia HomeHa 6e/i~ HbiMM KpecTbiiHaMM b XIX b. I I — Iljiain M3 CMHero cyKHa c nepejiMHKoîi b XIX b. HOineHHbiH ÔOraTbIMM KpeCTbHHaMH, KOpHMapbHMM M flp. TlepepblBHbie HepTbl Ha 3T0M pMCyHKG MCKJIIOHMTejibHO o6o3HaHaiOT HeBMflMMbie no/i nejiepMHKofi pyKaBbi m KapMaHbi. 3ckm3, peKOHCTpyKIIMH. Pmc. 23. I I I — nepuaa cepMara MCHe3ixiaH e 1945 r. A — nepeji. B—3aa, C — nacTii noKpoMKM: d — cnMHa, e — nepejr, f — 3aflHHH nacTb CMopmeHa, g — kjimh npMiiiMTbiH k CMopureHOfi nacTM, h — nojia, i — pyKaB, j—yKpamenne — MMMTHpoBaHan KajieTKa, k — bopothhk. floGpyBKa, ye3a MejKnpeij(, 1945 r. MaciuTao 1 : 30. Pmc 24. MyjKHMea b npa3flHMHHOM KOCTroine. floflpyBKa, ye3jj MejKMpeii. CyKMaHa to^ho npujieraeT k rpyjxH. HacTM koctiomob ms HapoflHoro My3ea b IIo3HaHe — PorajiMHe. <£>ot. A. rjiana, 1956 r. Pmc 25. Oseni-iM KOJKyx nouiHTbiM cvkhom. A — nepe/i. B — 3a/i, C — nacTM noKpoiiKw: d — nepe/xHas. e — cnMHa, f — bopothhk, g — pyKaB, h — cbparMeHT HiHypa k nepeBH3Ke. floSpyBKa, ye3fl MejKMpeq, 1952, iviaciiiTaS 1 b 32. IIpoBep c pmc. 27. Pmc. 26. Mvjkckoîi oöyBb Ha nepejiOMe XIX m XX b. a — canorM «ca/raHe» (MarKne rojieHMiiia) npa3flHMHHbie HomeHHbie ôoraTbiMM KpecTbaHaMM b — canoni 6e/XHbix KpecTHH, c — paSonne canoni, d-—«KydpjibOKM»—paSonaa oôyEb HOiuena 3 cjiHKOTHbie, Mopo3Hbie jXHti h ,no bwbo3km HaB03a. Pmc 27. KpecTbHHMH b KOHcyxe m KpeiviepKOBOiï inanité. ,lJ,o6pyBKa, ye3fl MejKwpeu;. <ï>ot. A. Tjiana, 1956 r. IIpoBep c pmc. 25 — noKpoiï KOJKyxa. Pmc. 28. lOnouia b ivïaHMuiKe. floSpyBKa, ye3fl Mexi-ipeu,. HacTb KOCTioivia m3 Hapojnroro Mysea b IIo3HaHe — PorajiMHe. Hp. mhb. M.H.H.E. — 3. 4>ot, A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 29. MyjKCKne uianKii: a — poraTWBKa, b — cojiOMeHHaa rujiaría «jKHMBHaa» c — cnjieTeriHe cojioMbi Ha injiany «»», d — öapainKOBaa iuanKa, e, f — noKpoñKa iiianoK d, A, d, e — no o6pa3u,y OHypbpero KaHM M3 HoBero KpancKa, yey/j CyjibexyB, f — no o6pa3ny <¡>paHixHiiiKa HMeiviqa H3 floôpyBKii ye3/i MejKHpeq, 6, c — no oôpa3u,y H3 PenioHajibHoro Mysea b MejKMpime, Hp. mhb. M.M.E. — 380. Pmc AjibdboHC KoBajibCKii, 1955 r. Pmc 30. MyjKHiraa b uianKe «no3HaHbOHue». floSpysKa, ye3/j Menüipeq. KocTioMbi c Hapo/iHoro My3en b no3H3He — Porajiwue. Hp. mhb. M.H.n.E. — 3. *ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc. 31. BapaiiiKOBaa nianKa c ;:onyniKoii» (nacTb onycKaeiviaa Ha yuin) no 3BopHMKy m3 KOCTejia npejKnpMHa7J.nejKaiqero MOHaxaivi HoaHMTaM. CjioHbCK, ye3/i CyjieHUMH, 1522 r. Pue. 32. JIro6ycKMe >KeHuiiiHbi b oflejK^e sa ceHOKOCbi. floôpvBKa, ye3ji MejKMpeq. <&ot. A. r.nana, 1955 r. Pmc 33. 2KeHCKaa paSonaa oflejK/ia. floSpyBKa, ye:i.n MejKMpeij. Oot. A. Tjiana, 1955 r. Pmc. 34. JleTHHii npa3/j,HHHHbiił koctiom jieByiuKM. floôpyBKa, ye3fl MejKMpeii,. <î>ot. A. Tjiana, 1956 r. Pmc 35. fleByniKM b npa3jrHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, yesfl MeîKHpeq. <E>ot. A. Tjiana, 1953 r. Pmc 36. iKeHujHHbi b npa3/JHHHHbix KOCTioMax. floôpyBKa, ye3/j Me?KMpen; <î>ot. H. A. <£>. BapaHOBCKM, 1950 r. npoBep c qBeTHWM njiaHuieTOM Hp. I I . Pmc. 37. fleByuiKa b «6yKeTax» (bohok). floôpyBKa ye3« MejKMpeii. 'î'ot. A. Tjiana, 1953 r. npoBep c pmc. 2 m pmc. 38. Pmc 38. MaHep Ha/ieBaHHH .rieuTbi. floöpysKa, ye3fi Me/Kiipeq. <Î>ot. TpajKMHa BbimoaiMpcKa, 1953 r. Pmc 39. npa3flHMHHbiM koctiom nojKiuioM jKeHiqMHbi.floôpvBKa,ye3/i Mescwpeii,, çboT. A. Tjiana, 1953 r. Pmc. 40. nojioTHHHbie KaôaTKH Hoiuem-ibie non, jiiicboivi t. na3. «onjibeqeK». A — nepe/j;, B — 3a/i, C — .nacTH noKpoMKM: d — rojiOBHaa ^lacTb, neperr, n 3a/i, e, f, g, h — lacra pyKaBa, i — HanjienHMK, j—BopoTHMK. Ho o6pa3y KaTspiiHbi naJiOHKM (I) m flopoTbi Cnbixajibi (II). floSpyBKa, ye3fl Me>KMpeu;, 1945, 1954 r. MacuiTa6 1 : 30. I I I . 3ckm3 tKniecHOKa» BepxHew oflejKflbi hobopojKflëHHoro. KajiaBa, ye3ji Me^KMpeij, 1954 r. MacuiTa6 1:20. Pmc, 41. ¿KeHCKiie nojiOTHaHbie pySauiKM. I — 3MMOM, I I — neTOM. A — nepe/i, B—3afl, C — «acTii nokpoííkm: d — «KaSaTeK», BepxHaa nacTb (iiohxo), c — k.tiihm pactuMpaiomMe 6okm, f — «HaflOJieK», HMJKHaa nacTb, g, h, i — iacTM pyKaBa, j •— «iiiHypKa» TecbMa, k — HanjieHHMK, 1 — BopoTHMK, l — «Bbi.nora» HacTb OTJiojKei-.'Horo BopoTHiiKa, ł, m — BepxHaa m HMJKHaa nacTb BbmiMBKH pySauiKH I cnepe/iM, n — HapaflHbie 3yÔHMKM. I — no o5pa3qy va Hapojj;Horo My3ea b no3naHe — PorajiMHe. Hp. mhb. E 81 113 noflMOKjia BnejibKMero, ye3j\ Cy.nbexyB. I I — no o6pa3qy KoHCTaHirwM Kycbop M3floôpyBKM,ye3fl MejKMpeir, 1954. MacuiTaß 1 : 30. Pmc. 42. KDôkiÎ: I — npa3jj,HMHnbiH onjibeij;eK ms njopqeM, ôejiaa ioôKa c JiMdpoM, I I — «BaTOK» loÔKa noflöi'iTaa BaToií, I I I — «mopn» (looKa). A — nepeflHSH «lacTb, B — 3aflHHH nacTb, C — -qacTir noKpoüKii: d — noKpow ioökm I , I I , d — noKpcfi k)6km I I I ; e — noac, i — jibHaHaa TecbMr HaniMTaa Ha «K>KMJKax» ioSkm, g — po30Bbie svShmkm cflejiaHbie Ha BH3ajibHBix cromax yKpauiaioiHMe BaTOK, h — pa3HoriBeTHaH TećbMa yKpaiiiaioinaa BaTOK Bbime syÓHMKOB, i — «3y6hmkm» TecbMa yKpamaiornaa hmjkhmm 6eper ioSkm I I I . noKpoMKy KapMaHa m noflTHHCKM bmjj;ho Ha opeHTMpoBO^Hbix pMcyHKax. Oaesaacb cnepßa iiaKJia^biBajiM Ha ceöa BaTOK, noTOM onjibeqeK m Ha KOHeq niopq. floôpysKa. ye3ji MejKMpeir, 1953 r. MacrnTaS 1 : 30. yKpameHMM g, h, i — 1 :6. i 1 1 77 �PMC. 43. lOÔKa M3flOMOTKaHHCronojioraa a — 3PjiëHaa c HëpHMMW nojiocaMH, b —KpacHaa c nojiocaiiH 3ejiëHiiMn, rojiy6bi.Mii M V 3 K M M I I HëpH:iMM. a — c nosMOKJia, ye3s CyjibexyB, b — c ß o 6pvBKM, ye3s MejKiipeij;. HaposHbift My3efi B IIo3HaHe — PorajiHHe. Hp. MHB. E. 68, 67. <3>OT. JI. nejK, 1956 r. P M C . 44. npa3flHMHHbie K O C T I O M B I : I — cTapniero nina c KOHiia X I X M Hanajia X X B., I I — O K . 1910 r. M3o5pajKaji Torflamnioio MOfly OUIM6OHHO CHirraHHyio napoflHOii M O S O M . A — nepesHaa nacTb, B —sasHaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii; d — nepes, e, f — 3as, g, h — pyKaB, i — nacTii I O Ö K I I Ha3. «6pbiTbi», j—noac. 06pa3eu; I M3 flo6pyBKii, ye3/i MejKwpeii, I I — H3 noflMOKJia, yess CyjibexyB, 1954 r. MacniTa5 1 : 30. PMC. 45. JKenixiiiHa B npa3SHi«HOM KOCTiOMe. ,Ho6pyBKa, ye3s MejKMpeu, * O T . A. T.nana, 1953 r. P M C 46. Bjiy3bi: I — «nojibKa» yKpainena cnepesn pasuonBCTHOH E M I I I I - I B K O M , I I — ita6aT, I I I — KacpTau. A — nepeflHaa nacTb, B — 3asnaa nacTb, C — nacra noKpoiiKii: d — nepes, e, f, g, h—bas, i — BopoTHi-iK, j , k—pyKaB, 1 — TecbMa coöpanaa B C 6 O P K M , 1 — noac. I o6pa^3en; — M3 KaJiaBbi, I I — i-o flo6pyBKH, o6a ye3s MejKiipen, I I I —113 HoBero KpaMCKa, ye3fl CyjibexyB. HapoflHbiii My3efi B nosHaHe — PoraiiMHe, Hp. MHB. E. 1408 r. 1954. MacuiTa6 1 : 30. P M C 47. «Ka6aT»—KaM30,n yKpairreHHbiii nëpHOii BbimiiBKOfi. ITosMOKjie Majie, ye3s CyjibexyB. HaposHbifi My3eił B no3HaHe—Pora-mme. Hp. MHB. M.H.H.E. — 745. <£>OT. A. Pjiana, 1956 r. P M C 48. 3CKM3 «BaubOKa» — 3MMHeü jKencKOü o^emfibi O K . 1880 r. Kpa.MCKo CTape, ye3s CyjibexyB. PeKOHCTpyKniia 1954 r. P M C 49. YKpameHMa Ha pyKaBax njiaTba. floopyBKa, ye3s Meanipeu,. HaposHbiii My3en B no3HaHe — PorajiMHe. Hp. MHB. E. 1266. * O T . A. Tjiana, 1954 r. P M C 50. JlncpmiKPi Ha3. «onjibemïn». I — CTapmero Ti-ma, Menbuie yKpameHHWu nomeno so O K . 1920 r. I I — coBpeMeHHbiii 6ojiee yKpauienuwM. OnjibenKM BnycKaeTbca B IO6KM npncTarHyTwe K H M M 6yjiaBKaMM. no o6pa3ixy KaTspimbi najiOHKM (I) u /lopoTbi Cnwxajibi (II). 7Ip6pyBKa, ye3# MejKMpeir, 1945 r. MacmTaô 1:15. P M C 51. npa3SHi-iHHbiH KopceT CTapmero Tuna O K . 1920 r. 7Io6pvBKa, ye3s Meatnpeii. <¡?OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 52. npa3flHM mbie nepesHiiKii Ha3. çbapTyxi-i. a — O6UJMM BM/J;, b, b I — yKpauieHMe npwcTarHyToe c3asM noaca, b I I — nacTb noaca 3aBa3aHHaa C3as¡-i B KOKap/xy, c — noKpoii nepesneíi nacni nepesHMKa, d — Bbimi-iTbiii Tiojib. e — noac (nacTb n oaca). KajiaBa, ye3,i Me>KMpeii, 1953 r. MacuiTa6 1 : 30. PMC. 53. nojiOTHHHbiii nepesHiiK. fl,o6pyBKa, ye3s Meacwpeii. <£>OT. A. Pjiana, 1955 r. PMC. 54. 3aMyjKHaa >KeHUj;MHa B npa33HHHHOM KOCTiOMe, na rojiOBe MjiaTOK Ha3. «cniíi-i». /Io5pyBKa, ye3S Memi/ipeq. <E>OT. A. T.nana. 1953 r. P M C . 55. ßeByuiKa B npa3/j¡HMHH0M KOCTiOMe. /Ipöp\BKa, ye3s MejKwpeij. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. P M C 56. Hennri: I — 6ejibiii TiojibeBMM KpëCTHbrii HenniiKpe6eHKa.il— KpacHbiM njjioiiiBbiM nenmiK pe6ëHKa. I I I - I V — no.noTHaHbie nenubi nojKHJibix xeHiiiMH. V - V I — TiojibeBbie npa3SHWHHbie nemnKH. A — BM/4 M3 CTopoHbi, B — C3asn, C — nacTii noKpoiiKw: d — «cerneo» — S O H M I J I K O T . 3H. nacTb nenna 3aiq?biBaroiiia:i TeMa 1-1 yniw, d — TecbMa TIOJIIO yKpenjiaiomaa AOHWDIKO, e — 3a/j;Haa nacTb nenu,a saKpbisaiomaa 3aTbijioK, f — « I U H V P K M » Ba3aHMe, g — Kpy:KeBO Ha 74yTKM Ha nofloÖMe « P W J K O K » — 5 MeTpoB, h — noiinoH, j — «oroHeK» — Bo.nHMCTaa 3ai4Haa nacTb •— 1,80 M., i — «cb.nopKa» — nacTb n p b i m i i T a a i¡3 jieBeii CTopoHbi xpaHi-iT neneu nepes rpa3bio, k — KBeTKM yKpauiaiomiie neneii. 1 — jienTOHKa o5BasyeMaa «oroHOK», m — 6yjiaB KM. I , I I , V — M3 flo6pyBKM, yesfl Me?Kiipei4, I I I , IV, V I — 113 no/xMOK.na BuejibKiiero, yesn, CyjibexyB, 1946 r. MacuiTa6 1 : 5. P M C . 57. XCeHCKi-iii neneu, c y3opnaToro nojioraa M T K I J I I O . rocbr(MKOBO, ye33 MejKiipeij. Peri-iOHajibHbiM ^Ky3eñ B Mescwpeiie. Hp. MHB. E. 378. <3?OT. A. Tjiana, 1952. IIoKpoíí nenria npoBep puc. 56. V . P M C . 58. /JeByniKn B nenrj;ax. no^MOKJie Bwe.nbKMe ye3R CyjibexyB. <Î>OT. K. KMTqMaH. 1947 r. noKpoii Henni-iKOB puc 56. VI. P M C 59. KpëcTHbiîi neneu, pe5ëHKa. /I,o6pyBKa, ye3fl MeÄupen;. <T>OT. A. Tjiana, 1953 r. P M C 60. Henen; c jieHTaMM npiicTartryTbiMH Ha MaKymKe rojiOBbi. floopyBKa, ye3fl Me-iKi-ipeij(, dpoT. A. Tjiana, 1955 r. P M C 61. napneBbin neneii, Kajiosa, ye3fl MejKiipeir. PernoHajibHbiii Myseń B MoKwpeine. Hp. MHB. <E>OT. A. Tjiana, 1952 v. P M C 62. BbiuiMBKa Ha Tio.neBOM nenni-iKe. floôpyoKa, ye3p. Mesuipeil. 4>OT. .A. PViana, 1948 r. P M C 63. TioJieBbie CBa3biBaHiia K nenqy O K . 1910 r. AoópvEKa, yesfl MejKMpeq. PeriionajibHbiM My3eü B Me>Ki/ipi-iij,e. Hp. MHB. E. 52. P M C 64. nojiOTHanbie BbimwTbie CBa3biBaHMa K nenuy c KOHiia X I X M Hanajie X X B . ^oopyBKa, ye3fl MejKHpeir. PerMOHa.TibHbiM My3eii B MejKnpeL(e. Hp. MHB. E. 53. <£>OT. A. I'jiana, 1952 r. P M C 65. «Kpy3» T . 3H. rod^piipOBanHbiM B O P O T H M H O K C nojioTHa. KajiaBa, ye33 MeJKiipeu;. <3>OT. A. Tjiana, 1952 r. PMC. 66. Kpw3iiKH Ha3. «Kpy3W»: I — so npa3ÄHHHHoro M soMauínero KOCTioMa. P M C 35, 55. I I — so npa3SHMHHOro KOCTioMa «6yKeTOB» T . 3 H . BeHKOB HomeHbix spyJKKaMM. P M C 2, 37. A —• O6HJ,MÍI B M S , B — nacTii noKpoiiKii: c — KpymeBO JIM6O TecbMa npMjieraionsaa K uiMe, d — TioJibeBbiii BbirxiMTbiii noac, e — cnoco6 cuiMBaHMa HacTeii «c» c nacraMn d, f — enocoô yKJiasbmaHMa — c, d; g — pa3yKpaineHbiM noac Kpbi3MKa I . JloöpyBKa, Me3s MejKHpeu;, 1954 r. MacmTaö 1 : 20. P M C . 67. «Kpy3» — T . 3H. rorppMpoBaHHbiM Tio.rieBbiM B O P O T H U H O K . flo6pyBKa ye3s MejKiipen;. PernoHajibHbiü My3en B MejKiipi-me. Hp. MHB. E. 47. <£>OT. A. Pnana, 1952 r. - l i 1 78 �Puc. 68. IToKpoB rojioBŁi no 3BopHiiKy va KOCTe.na npei-K^e npr-iHafl.nejKaiiiero MOHaxaM ÎïoainiTaM — CjiOHbCK, ye3fl CyjieHqMH, 1522 r. Puc. 69. ripií iipHJiKe. flo6pyBKa, ye3fl, MejKupeu,. <î>OT. I l A. 45-BapaHOBCKii, 195U r. PMC. 70. «Eejraua» — ycTpoücTBO K 6ejieHHto nojioTna c 1914 r. no HHcpopMaiiMn BnKTOpa Bjioxa, flo6pyBKa, ye3fl Mexoipeii, 1952 r. Puc. 71. TiojieBoe CBH3faiBaHMe K Henny c O K . 1914 r. jTaryBeK, ye3fl CyjieHUHH. 4>OT. A. rjiana, 1951 r. Puc. 72. KjieiiKii K nenaTarono c X I X B . PernoHajibHbiH My3eíi B MejKiipj/iue. Hp. MHB. E . 140, 124, 170, 139, 123, 171. * O T . A. Pruína, 1952 r. Puc. 73. nojiocbi yKpameHMM BbiiHMTMx KpacHbiMn H H T K 3 M I I MJIM rapycoM Ha nepenHi-ix n a c T a x «nojibeK» — 6jiy3. flo6pyBKa, ye3j\ MejKwpei;. <E>OT. A. Tjiana, 1956 r. PMC. 74. XieHiiniHa o/jeTaa B «nojibKy» — 6jiy3y. /lopysica, ye3/j; MejKwpeii. <I?OT. A. Pjiana, 1956 r. Pue. 75. BbiuiMBKa Ha nacTH Kpbi3iiKa. JIoSpyBKa, yesfl MeîKHpeu,. <Î>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 76. Bejiaa BbiruMBKa Ha TIOJIK) — KptrawKy. .HpôpyBKa, ye3Ą MejKPipeii. <3>OT. A. Tjiana, 1955 r. Pue. 77. TroneBaa jieHTa K nenuy. noflMOKjie, ye3,n CyjibexyB. HapoJiHbiíí My3efi B no3HaHe — PoraJiMHe. Hp. M H B . M.M.n. fleH. 49. < £ O T . A. Tjuina, 1956 r. P M C . 78. YKpauieuMa HHJKHefí nacTM nepeanuKa. /ToßpyBKa, ye3/j; MeîKwpeii. HapoflHbiń Myseii B rtoSHaHe — PorajiHHe. Hp. I I H B . E. 1264. <Ï>OT. JI. nejK, 1956 r. PMC. 79. yjipameHiia BbimMTbie 6ejibiMii HHTKaiviM na n a n i e n i i M K a x J K C H C K M X 6e.nwx KaôaTKOB (KopoTK a a B e p x H a a p v 6 a i u K a ) , Tloôpysna, ye3fl Mexaipeq. i l o x o s c w e y K p a i u e n M a KOHCTa™posaHO B BajibeBMiiax M JlaryBKy, ye3/j CyjibeHifUH. MacniTaÔ 1 : 2. PMC. 80. Bejiaa BbiuiMBKa Ha TIOJIIO — Kpw3iiKy. KpaMCKO CTape, ye3fl CyjibexyB. O O T . A. Tjiana, 1955 r. PMC. 81. HojKHMubi no 3 B o p H i i K y va KOCTejia npesc^e npiinaA.iezKaïqero MOHaxan ï ï o a H M T a M . C J I O H B C K , ye3fl CyjieHiiMH, 1522 r. PMC. 82. n j i a m u e T I. PacnpocTpaHeHMe .nio5ycKoro K o c n o M a . Pnc. K. B o 3 b H M H C K a , 1956 r. KapTa I . flpyjKKa M macpep. M30G. H. KapojiaK. KapTa II. Xo3aMH M x o 3 a í i K a . M306. H. Kapo.iaK. KapTa I I I . PanopT pa3HOH,BeTiibix MaTepwajiOB. C O f l E P ) K n H H E BBeflenwe. Crp. 3. T.naBa 1 — coBpeivieHHoe coccToaroie jiioôycKoro KOCTioMa na wccjieflyeMOM 6. PjiaBa 2 — IlcTopMHecKMił o n e p K oßojiiomiii j i i o ô y c K o r o KOCTioMa, cTp. 9. TjiaBa 3 — PacnpocTpaHeHMe wceneflyeMoro KOCTioMa, CTp. 13. TjiaBa 4 — 06mee oriMcaHMe MyjKCKOro KOCTioMa, CTp. 14. TjiaBa 5 — no/rooÔHoe onwcaHwe jviyjKCKoro KOCTioMa, CTp. 19. TjiaBa 6 — Oômee oroicaHiie JKeHCKoro KOCTKJMa, CTp. 29. TjiaBa 7 — no,zipoÖHoe onncaHMe jKeHCKoro KOCTioMa, CTp. 37. TjiaBa 8 — MaTepMM M M3flejnia, CTp. 55. TjiaBa 9 — YKpauieHMa, CTp. 59. XapaKTepiiCTMKa nepBoncTOHHMKOB, CTp. 64. npMMenaHMa, CTp. 65. YKasaTejib jiHTepaTypbi, CTp. 69. PeecTp iijijirocTpaiiMH, CTp. 71. CoflepJKaHMe, CTp. 74. KpaTKoe M3Jio>KeHMe Ha pyccKOM a3WKe, crp. 75. KpaTKoe y3Jio3KeHMe Ha aHrjiMiicKOM a3biKe, CTp. 80. TeppwTopMM, cTp. �ENGLISH SUMMARY The peasant costume described in the present monograph is worn in the region called Ziemia Lubuska (Lubusz' Land), i . e. the territory restored in 1945 and forming now a part of the province Zielona Gora. The Lubusz Land comprises the area situated on the middle part of the Odra river between the rivers Warta, Odra, Obrzyca and Obra. In the north it borders on Pomerania, in the South on Lower Silesia, in the East on central Great Poland (Wielkopolska) and i n the West on Luzyce and Brandenburg (Eastern Germany). In the space of three thousand years the development of protoslavonic, S l a v o n i c and later polish life may be traced on this area. The Lubusz Land, from 1924 gradually subjugated by the Germans, preserved till its liberation many Slavonic and polish features, in spite of the oppressor's ruthless germanizing policy. One of the features distinguishing clearly the Poles from the Germans in this area was the folk costume which even for a long time after the polish language was forgotten, bore witness, like other cultural forms, of the link of this land with Poland. Such an example of preserved slav peculiarity, acknowledged even by german authors (Pohlandt, Ernst Friedel, Robert Mielke), is the region of Cybinka on the river Odra which for the longest time (700 years) was under the german rule. In the eastern part of the Lubusz Land, annexed by the Germans just in the beginning of the 19th century, there were preserved not only the forms of polish folk culture but also the nationality ot thousands of Poles who after long years of prussian and hitlerian domination were liberated' by the Soviet and Polish Army, and came back to their mother-land. One of the many reasons for the Poles'oppression was their peculiar costume which in spite of the fascist propaganda gave a steady evidence of the polish character of that land. During the hitlerian regime the folk costume of Poles and particularly that of Polish women was repeatedly the object of the Germans' attacks; first it was regarded as a german dress and the Polish population as polonized Germans(!) Then during the pact of non-aggression with the prewar Polish Gouvernment the hitlerian propaganda stressed that the fact of the use by Poles of own folk costumes indicated that they were enjoying great national liberties in the Reich. Later on, when politics changed, the same Hitlerians saw in the Polish dress a sign of hostile and imperialistic tendencies of the Poles against the Reich. During the last war the deportations of Poles to the centre of Germany and the military operations contributed mainly to the fact that the Lubusz peasant costume went into disuse. To day it survives only in a relict form mainly in the eastern part of the Lubusz Land and being regarded as the representative costume of this region, it is generally used by artistic amateur companies. The peasant costume of the Lubusz Land is, like that of the other regions, differentiated according to the season, the day, the-age of its owner and his prosperity. The most popular is the dress of the best man and the bridesmaid (Table I) belonging to the oldest costumes of this region. V/ o m e n's d r e s s The bridesmaid's dress consists of three parts of underlinen (fig. 41) of a white short blouse called ..kabotek" (fig. 40) upon which is put a w h i t e , stiffed s k i r t with s t r a p s , a sort of „w-atok" or thick cotton padded skirt (fig. 42), of a richly embroidered white skirt (fig. 42, I), of a white skirt of georgette or veil, usually in fine white pattern; of a blue, red, green or pink bodice called ..oplecek" (fig. 50, 51) to which an apron of the same colour is tied. Girls put on white stockings and black boots. The head-dress consists of a wreath called „bukiet" (fig. 37) and an ornamented ribbon (fig. 38). The neck is embellished with corals or a ruff (fig. 65—67) and the whole is completed by red or pink ribbons with flower-designs and tied u n d e r the chin (fig. 37, 63, 64). A l o n g p i n k ribbon hangs loosely in the back. The festive dress of a married woman (Table II) is composed of a white petticoat, of a green skirt or „watok", a red skirt and an upper skirt of home-spun material in red or other colour forming the parts of the dress. On her shirt the Lubusz woman puts a jacket called ..jaczka" i . e. the upper part of the gown (fig. 36, 46). a ruff of tulle (fig. 65—67), pink, and red ribbons with flower designs called 80 �„weselne" (nuptial), funeral („żałobne") are in blue or violet colour, a woollen kerchief called „siciowa" with colourful patterns (fig. 45, 54) and a bonnet upon her head (fig. 57—61). She puts black stockings and black boots or shoes. Mens'costume The best man (Table I) puts besides the underlinen, namely the shirt and the drawers called „gatki", blue trousers called „jasne" (Table I), a red jacket or „katanka" (fig. 21, I I I ) , black socks and high boots (fig. 26 a—c) Instead of a neck-tie he fastens a red woollen neckband called , krajka" or a silk ribbon. On his head he wears a hat with a bundle of flowers and gilding (Table fig 15, 17). From his shoulder to the opposite hip he ties a towel upon which a large pink ribbon with orna­ ments is put. A married man for his festive dress puts on under-linen, blue trousers, socks, high black boots, a black chequered jacket („katanka") (fig. 21), a blue overcoat („sukmana") (fig. 22, I , I I , 23). Round the neck he ties a colourful silken kerchief upon which the collar is turned over; on his head he wears in summer a cap called „poznanianka" and in winter a fur cap (fig. 27, 29) and a sheepskin with a large collar. I n addition to the native features of the costume worn on the Polish territory through seme cen­ turies, all these costumes show also some Western influences, brought mainly from France. The Lubusz peasant costume shows also certain common features with those worn by the Slavs living westwards of the river Odra namely: the inhabitants of the region Łużyce (Łużyczanie), Pomerania (,Połabianie) and the Bohemians living in the South. These features are. white home-spun linen manifold colours of the dress, bouquets, the head dress, the fur paps, the sheepskin furs and wool­ len belts. The present monograph was written mainly on the basis of field investigations begun in summer 1945; the majority of the material being gathered in summer 1952, 1953 and 1954. The comparative historical part is based on publications mentioned in the Index of Bibliography. LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig, Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. OF PLATES 1. A fiddler in festive costume. Podmokle, the district of Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. 2. Bridesmaiden. Rogoziniec, Międzyrzecz district. Phot. M . Dec, 1955. 3. Parts of a foot-wear Excavated by the archaeological expedition of Międzyrzecz—Zamek, from the 14th century. Archaeological Museum at Poznań. Phot. St. Kubiak, 1955. 4. Peasant dress after a gothic fresco in the church of Przyczyna Górna, Wschowa district, about 1430. Phot. A. Glapa 1956. 5. Peasant costumes from the neighbourhood of Słubice. A part of the view of Frankfurt from 1548. Die Kunstdenkmaler der Provinz Brandenburg. Die Kunstdenkmaler der Stadt Frank­ furt a. O. Berlin, 1912, s. 3, vol, 1. 6. Sheepskin cap from a keystone in the monastic church of St. John Knights at Słońsk, the district of Sulęcin 1522. 7. Head of a woman covered with a kerchief called „podwika", tied under the chin. From a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522 8. Cut of parts of a garment after the Tailors' Guildbook from the 18th century at Wschowa. Provincial State Archives at Poznań. 9. Woman's dress from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district od Sulęcin, 1952. 10. Lubusz woman, in festive dress from Urad on Odra river. Słubice district. Resslaff Hans, Deutsche Bauerntrachten, Berlin, 1934. 11. Winter festive dress of a farmer and his wife. Reconstruction of a costume from the 19th cen­ tury, Drawn by J. Karolak, 1936. 12. Summer festive dress of a farm-worker aid a woman. Reconstruction of a garment from the 19th century. Drawn by J. Karolak, 1956. 13. Costumes after the picture of Christoph Boguszewski. ,,immaculate Conception" from 1628 painted in Paradyż, the district of Międzyrzecz. Now in the Cathedral at Poznań. 14. Women's festive dresses. Women delegation sent to Berlin from the Lubusz Land for the Congress of Poles in Germany. Phot. Alexander Kraśkiewicz, Berlin 1937. 15. Summer work-clothes. Dąbrówka. K. district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa 1953. 16. Pair of bridal group from about 1920 the district of Międzyrzecz. Phot. N. N. 17. Best man and bridesmaid. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. 18. Man's shirt. A-front, B-back, C-parts of cut: d — front and back (poncho), e — sleeve with tapes replacing buttons, f — collar, g — shoulder strap, h, i — ornaments upon the col­ lar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1954. Scale 1 :30, scale of ornaments 1 : 3. 19. Men in traditional dresses. Podmokle, Sulechów district. Phot. K. Kitzman, 1947. 20. Sketch of trousers from the second half of the 19th century. A — front. B — back. Podmo­ kle Małe, the district of Sulechów Reconstructed in 1954. 81 �Fig. 21. Sketch of a linen jacket („katanka") from the second half of the 19th century. The same were worn without sleeves. Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — sketch of a waistcoat from the end of the 19th century. Reconstruction. I l l — jacket of cloth or flan­ nel worn t i l l 1920. A — front, B — back, C — parts of cut; d — cut of front, e — of back, f — sleeve. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 30. Fig. 22. Overcoat: I — sketch, reconstruction of a blue, linen jacket („katana") worn by native peasants i n the 19th century. I I — an overcoat of cloth, dark-blue with cape worn by well-to-do peasants in the 19th century. The dotted lines indicates the sleeves and pockets under the cape. Reconstrucion. Fig. 23. I l l — Black overcoat or „sukmana" in disuse from 1945. A —front, B — back, C — parts of the cut: d — back, e — front, f — back part, plaited, g — gore sewn to the plaited part, h — part called „poła", i — sleeve, j — ornament imitating flaps, k — collar. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz 1945. Scale 1 :30. Fig. 24. Man in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Parts of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 25. Sheepskin covered with black cloth. A —front, B — back, C — parts of cut: d — front part, e — back, f — collar, g — sleeve, h — fragment of a string to fasten. Dąbrówka the district of Międzyrzecz, 1952. Scale 1 : 32. Fig. 26. Man's foot wear from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, a — fe­ stive boots called „siadane" worn by well-to-do peasants, b — boots worn by poorpeasants, c — work-boots, d — work-boots on wooden soles used during rainy or frosty days. Fig. 27. Peasant in sheepskin with cap. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 28. Young man with shirt-front. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. A part of the dress from the National Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M. N. P. E. — 3. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 29. Man's head wear: a — furcornered cap called „rogatywka" from the 19th century (recon­ struction), b — straw hat called , żniwny" c — a string of straw for making a hat, b, d — sheep skin cap, e, f — cuts of cap d. A, d, e — by permission of Onufry Kania from Nowe Kramsko, the district od Sulechów, f — by permission of Francis Niemiec from Dąbrówka, the district od Międzyrzecz, b, c — from the Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. M. N. E — 380. Drawn by Alfons Kowalski, 1955. Fig. 30. Man with cap called „poznanionka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. From the Natio­ nal Museum at Poznań — Rogalin. Nr. inv. M . N. P. E — 2. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 31. Sheepskin cap with brim from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk the district of Sulęcin, 1522. Fig. 32. Lubusz women at haymaking. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 33. Woman's work-clothes. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 34. Girl's summer festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 35. Girls in festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Fig. 36. Women in festive dresses. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1.950. See table I I . Fig. 37. Girl with wreath called „bukiety". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. See fig. 2 and 38. Fig. 38. The manner of tying a ribbon. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. G. Wyszomirska, 1953. Fig. 39. Festive dress of an elder woman. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 40. Linen blouses or „kabatki" worn under the bodice called „oplecek". A — front, B — back, C — parts of cut: d — principal part, front and back, e, f, g, h — parts of sleeve, i — shoul­ der strap, j — collar. By permission of: Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dą­ brówka, the district of Międzyrzecz, 1945, 1954. Scale: 1 :30. I I I „krzesnok" or dress for a new-born. Kalawa, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 20. Fig. 41. Women's linen shirts. I — winter shirt, I I — summer-shirt. A — front, B — back, C — parts of cut: d — jacket or „kabatek" upper-part (poncho), e — gores for enlarging the sides, f — lower part called „nadołek", g, h, i — parts of sleeve, j — tape called „sznurka", k — shoulder-strap, 1 — collar, I — part of collar turned over called „wyłoga", ł, m — upper part and trimmings of front part of the shirt I , n — notched ornament. I — after a piece of the National Museum in Poznań — Rogalin nr, inv. E 81 from Podmokle Wielkie, the district of Sulechów. I I — by permission of Konstancja Kusior from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1954. Scale 1 : 30. Fig. 42. Skirts: I — festive skirt with bodice, the skirt called „szorc" is white, I I — „watok" or cotton padded skirt, H I — skirt called „szorc". A — front, B — back. C — parts of cut, d — cut of skirt I , I I ; d — cut of the skirt I I I ; e — belt; f — linen tape for the skirt, g — pink notched ornaments for the skirt called „watok", h — colourful tape ornamenting the „watok", i — „ząbki' or tape serving tor the bottom of the skirt I I I . Cut of pockets and braces shown by the drawings. Women put firstly the „watok", then the bodice „oplecek"' 1 1 82 �Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. with the skirt called „szorc", and finally the „szorc". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20, the scale of the ornaments: g, h, i — 1:6. Skirts of home-spun material: a) — green skirt with black stripes, b) — a red one with green, blue and narrow black stripes; a — from Podmokle, the district od Sulechów, b — from Dą­ brówka, Międzyrzecz district. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inw. E. 68, 67. L. Perz i F. Maćkowiak. Festive dresses: I — of older type (from the end of the 19th and the beginning of the 20th century, I I — from about 1910 reflecting the fashion of that time, wrongly regarded as pea­ sant's dress. A — front, B — back, C — parts of the cut; d — front, e, f — back, f, h — sleeve, i — parts of skirt called „bryty", j — belt. I — from Dąbrówka, the district of Mię­ dzyrzecz, I I — from Podmokle, the district of Sulechów. 1954. Scale 1 : 30. Woman in festive dress. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1953. Blouses: I — „polka" ornamented with a colourful embroidery in the front, I I —• blouse or „kabat", I I I — blouse called „kaftan". A front, B — back, C — parts of cut: d — front, e, f, g, h — back, i — collar, j , k — sleeve, 1 — tape in* plaits, ł — belt, nr I - from Kalawa, I I — from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, I I I — from Nowe Kramsko, the district of Sulechów. National Museum at Poznań —Rogalin, nr. inv. E 1408, 1954. Scale 1 :30. Jacket or „kabat" ornamented with black embroidery. Podmokle Małe. the district of Su­ lechów, National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M. N. P. E. — 745. Phot. A. Gla­ pa, 1956. Fig. 48. Sketch of a „waciok", i . e. a woman's winter garment, worn yet about 1880. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Reconstructed in 1954. Fig. 49. Ornaments on the sleeve of a dress. Dąbrówka the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr. inv. E. 1266. Phot. A. Glapa, 1954. Fig. 50. Bodices called „oplecki". I — older type, less ornamented and worn t i l l 1920. I I — a con­ temporary one more ornamented. The bodices are fastened to the skirt with pins. By per­ mission of Catherine Pałąka (I) and Dorothy Spychała (II). Dąbrówka, the district of Między­ rzecz, 1945. Scale 1 : 15. Fig. 51. Festive bodice of older type from about 1920. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 52. Festive aprons called „fartuchy", a) — general view, b, b — I ornament fastened in the back to the belt, b I I — part of belt tied in the back in a cockade, c — cut of the front part of the apron, d — embroidered tulle, e — belt (a part of it). Kaława, the district of Między­ rzecz, 1953. Scale 1 : 30. Fig. 53. Linen apron. Dąbrówka, Międzyrzecz district. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 54. Married woman i n festive dress with kerchief called „Sic". Dąbrówka, Międzyrzecz district Phot. A. Glapa, 7953. Fig. 55. Girl i n festive dress. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. Fig. 56. Bonnets: I — white bonnet of tulle for baby's baptism. I I — Red bonnet of plush for a child. I l l — I V — bonnets for elder women made of linen. V — V I — festive bonnets of tulle. A — side view, B — view of the back, C — parts of the cut: d — „denko" or bottom covering the head and the ears, d — tape of tulle to strengthen the bottom, e — back part of the bonnet, f — bands called „sznurki", g — tape of tulle to make a ruff — 5 m long, h — pompon, j — back part plaited or „ogonek" — 1,80 m, i — part fastening the side of the bonnet to preser­ ve from dirty, this part is called „ślorka", k — flowers ornamenting the bonnet, 1 — small piece of ribbon to fasten the part called „ogonek", m — pins. I , I I , V — from Dąbrówka, thcdistrict of Międzyrzecz. I I I , IV, V I — from Podmokle Wielkie, the district of Sulęcin, 1946. Scale 1 :5. Fig. 57. Woman's bonnet of linen i n pattern and tulle. Gościkowo, the district of Międzyrzecz. Re­ gional Museum at Międzyrzecz, nr niv. E. 378. Phot. A. Glapa, 1952. For the cut of the bon­ net see fig. 56, V. Fig. 58. Girls with bonnets. Podmokłe Wielkie, the district od Sulechów. Phot. K. Kitzman, 1947. For the cut of the bonnet see fig. 56, V I . Fig. 59. A child's bonnet for the baptism. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1953. Fig. 60. Bonnet with ribbons. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. Fig. 61. A bonnet of brocade. Kalawa, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. E. 48. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 62. Embroidery upon a bonnet of tulle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1948. Fig. 63. Tulle bands of a bonnet, from about 1910.Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Regional Museum at Międzyrzecz nr. inv. E 52. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 64. Embroidered linen bands for bonnet from the end of the 19th and the beginning of the 20th century. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, Regional Museum at Międzyrzecz, nr. inv. 6.53. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 65. Linen ruff or „kruz". Kalawa, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1952. Fig. 66. Ruffs called „kruzy"; I — worn with every-day's dress, Fig. 35, 55 I I — for festive dress and 1 1 83 �Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. with wreathes („bukiety") for bridesmaid, fig. 2, 37 A — general view, B — parts of the cut; c — lace or tape round the neck, d — strip of tulle, embroidered, e — manner of sewing part e with parts d; f — manner of arranging the ruff, in part e, d, g — ornamented strip of the ruff I . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1953. Scale 1 :20. 67. „Kruz" — ruff of tulle. Dąbrówka, the .district of Międzyrzecz. Regional Museum"* at Międyrzecz. nr. inv. Phot. A. Glapa, 1952. 68. Head wear from a keystone i n the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Sulęcin, 1522. 69. A t the spindle. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. C. A. F. Baranowski, 1950. 70. „Belica" or implement to bleach the linen from before 1914, after an information of Wiktor Błoch from Dąbrówka, the district of Międzyrzecz, 1952. * 71. Tulle bands for a bonnet from about 1914. Łagówek, Sulęcin district. Phot. A. Glapa, 1951. 72. Printing blocks from the 19th century. Regional Museum at Międzyrzecz, nr inv. E. 140, 124, 170,139, 123, 171. Phot. A. Glapa, 1952. 73. Strips of ornaments embroidered with colourful thread on front parts of blouses called „pol­ k i " . Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 74. Woman i n blouse called „polka". Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1956. 75. Embroidery on parts of a ruff. Dąbrówka, the ó strict od Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 76. White embroidery on tulle for a ruff. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. Phot. A. Glapa, 1955. 77. Ribbon for bonnet. Podmokłe, the district of Sulechów. National Museum at Poznań — Rogalin, nr. inv. M . NPDep. 49. Phot. A. Glapa, 1956. 78. Ornaments on the bottom of an apron. Dąbrówka, the district of Międzyrzecz. National M u ­ seum at Poznań — Rogalin, nr, inv. E. 1264. Phot. A. Glapa, 1956. 79. Ornaments embroidered with white thread upon shoulder straps of women's short uppershirts called „kabatki". Dąbrówka the district of Międzyrzecz. Similar ornaments were found at Walewice and Łagówek, the district of Sulęcin. Scale 1 :2. 80. White embroidery on tulle for a ruff. Kramsko Stare, the district of Sulechów. Phot. A. Gla­ pa, 1955. 81. Shears from a keystone in the monastic church of St. John Knights. Słońsk, the district of Su­ lęcin, 1522. 82. Map 2. The area of the Lubusz costume. Drawn by K. Woźnińska, 1956. Table I . Best man and bridesmaid. Painted by J. Karolak. Table I I . Farmer and his wife. Painted J. Karolak. Table I I I . Designs of colourful tissue. Contents Introduction p. 3. Chapter I . The present position of the folk costume on the area under investigation p. 6. Chapter I I . Historical development of the costume p. 6. Chapter H I . The area and distribution of the investigated costume p. 13. Chapter IV. General description of men's costume p. 14. Chapter V. Detailed description of men's costume p. 19. Chapter V I . General description of women's dress, p. 29. Chapter V I I . Detailed description of women's dress, p. 37. Chapter V I I I . Producers and materials, p. 55. Chapter I X . Embroideries and ornaments, p. 59. Chapter X. Sources and their characteristic, p. 64. Notes, p. 65. Bibliography, p. 69. List of plates, p. 81. Russian summary, p. 75. English summary, p. 80. �Ryc. 81. Mapa zasięgu ubioru międzyrzecko-babimojskiego (lubuskiego). Rys. Krystyna Woźnińska �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH s k ł a d a się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie strojów ludowych z całego obszaru Polski. typy Obejmuje 5 części. W skład k a ż d e j z nich w e j d ą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas u k a z a ł y się drukiem n a s t ę p u j ą c e monografie: . Część I . POMORZE: • Część 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Adam Glapa — Strój m i ę d z y r z e c k o - b a b i m o j s k i 4. Halina Mikułowska — Strój (lubuski), kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. Maria Ż y w i r s k a — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 2. Jadwiga Ś w i ą t k o w s k a — Strój łowicki, 3. Jan Piotr Dekowski •— Strój piotrkowski, 4. Janina Krajewska — Strój opoczyński. Część V. M A Ł O P O L S K A : 1. Pioman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 2. Edyta Starek — Strój spiski. 5. Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 4. Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 5. Janusz Ś w i e ż y — Strój krzczonowski. W druku znajdują się: 1. Longin M a l i c k i — Strój Górali Śląskich, 2. Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 3. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski. �Nr CW 232W ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ę Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich. 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński. 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich (w druku), 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b8a081e80a099e81877e93bcbe368f.pdf de24569c393582e924dd0b16aefb9e81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5525 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5140 Title A name given to the resource Strój dzierżacki / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 2 ; 74 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI POLSKIE T O W A R Z Y S T W O LUDOZNAWCZE �A T L A S P O L S K I C H CZĘŚĆ II S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 2 WIELKOPOLSKA A D A M STRÓJ G L A P A DZIERŻACKI ' — I — i P O Z N A N 1 9 5 NAKŁADEM POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A 3 LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH, WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE PRZY WSPÓŁUDZIALE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI KOMITET REDAKCYJNY: EUGENIUSZ FRANKOWSKI JÓZEF GAJEK, KAZIMIERZ PIETKIEWICZ. KSAWERY PIWOCKL ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, BOHDAN URBANOWICZ REDAKTOR NACZELNY JÓZEF GAJEK R E D A K C J A A T L A S U : P O Z N A Ń , F R E D R Y 10 OKŁADKA: ADAM MŁODIANOWSKI PLANSZE BARWNE: JERZY K A R O L A K U K Ł A D G R A F I C Z N Y : E. F R A N K O W S K I DRUK: ZAKŁADY GRAFICZNE IM. MARCINA KASPRZAKA W POZNANIU CZCIONKI MONOTYPOWE - SKŁADAŁ I ŁAMAŁ: SZKUDLAREK BOLESŁAW DRUKOWALI KLAUSE ALEKSY I STRUGAŁA JÓZEF KLISZE JEDNOBARWNE I TRÓJBARWNE WYKONALI: URBANEK CZESŁAW, SĘPIŃSKI ANTONI I GIELNIK WŁADYSŁAW Nakład 6.200 egz. — Arkuszy wydawn. 7 — Arkuszy druk. Papier bezdrzewny ilustracyjny kl. I I I , 61x86, 100 gramowy. Oddano do składania dnia 3. 12. 1952 — Podpisano do druku dnia 20. 4. 1953 - Druk ukończono dnia 28. 5. 1953 - Zam. 3891/52 Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu, Wawrzyniaka 39 K-4-21240 Cena zł 27,- �Tablica I STRÓJ DZIERŻACKI WSPÓŁCZESNY Malował Jerzy Karolak �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Strój cbierżacki występuje na terenie zwanym dawniej Biskupizną. Nazwa ta w znaczeniu etnograf iczno-kulturowym obejmuje południową część po­ wiatu gostyńskiego t j . obszar, należący do południowej Wielkopolski, na którym znajduje się ponad 30 wsi, leżących wokół Krobi, Domachowa i Żytowiecka (patrz mapa). Na powstanie tej nazwy wpłynęła przynależność tego obszaru w ciągu 600 lat do biskupów poznańskich, którzy posiadali w Krobi swą letnią rezydencję. H i s t o r i a r e g i o n u . Na terenie byłej Biskupizny, od neolitu po dni dzisiejsze, możemy śledzić ciągłość życia ludzkiego i przekształcanie się różnych form jego bytowania i go­ spodarki . Wiele szczegółów z życia ludności w okresie najdawniejszym wyjaśniają ślady osadni­ ctwa pierwotnego istniejącego na przestrzeni kilku okresów archeologicznych i wielkie cmentarzy­ sko z okresu późno-lateóskiego i rzymskiego w Wymysłowie , wiosce leżącej w środku interesu­ jącego nas obszaru etnograficznego. Podobnie jak Pałuki w północnej Wielkopolsce nawiązują przez Biskupin do odległych czasów, tak też i Biskupizną w południowej Wielkopolsce, poprzez jedno z największych w Polsce stanowisk archeologicznych w Wymysłowie, wiąże współczes­ ność z odległymi wiekami. Jednym z ciekawszych dowodów dawności kulturowej tego obszaru są niezmiernie stare i ciekawe nazwy zachowane po dzień dzisiejszy oraz liczne relikty etno­ graficzne . 1 2 3 4 Krobia, dzisiejsze centrum byłej Biskupizny, o której pierwsze wiadomości historyczne posia­ damy z X I w . jest osadą młodą w stosunku do Starej Krobi i archeologicznego stanowiska w Wymy­ słowie. Mieścina ta, w okresie wczesno-średniowiecznym była zapewne opolem , a w X I I I w. — kasztelanią . W 1232 r. Krobia była już własnością biskupa poznańskiego , a w 1374 r. kroni­ karz Janko z Czarnkowa nazwał tereny leżące wokół Krobi, powiatem krobskim . W 1564 r. do biskupiego klucza krobskiego należało 12 wsi: Chumiątki, Żychlewo, Potarzyca, Posadowo, Suł­ kowice, Rębowo, Domachowo, Kościelna Wieś, Bukownica, Stara Krobia, Sikorzyn, Grabianowo. Wioski te nie odrazu zostały włączone do posiadłości biskupa poznańskiego, wcześniej zostało np. nabyte Domachowo (przed 1290 r.), Rębowo (po 1293 r . ) , znacznie zaś później Grabianowo ( I I poł. X V w.) i Potarzyca (w 1510 r.). Wymienione wsi należały do posiadłości biskupich aż do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, do 1796 r., w którym to czasie majątki kościelne na obszarze b. Wielkiego Księstwa Poznańskiego zostały częściowo skonfiskowane na rzecz pruskich zaborców . Ostatnim dziedzicem Krobi i całej Biskupizny był biskup poznański, Ignacy hr. Raczyński . W czasach Rzeczypospolitej szlacheckiej Biskupizną należała do powiatu kościań­ skiego i Ziemi Wschowskiej, w okresie zaboru, t j . od 1793—1918 r. rozwijała się w ramach germanizacyjnego reżimu państwa pruskiego i należała najpierw do powiatu krobskiego a póź­ niej t j . od ok. 1880 r. do pow. gostyńskiego. W latach 1808—1823 r. chłopi tego obszaru zostali uwłaszczeni. Manifestowali oni niejednokrotnie swój patriotyzm biorąc udział w powstaniach i walkach o wyzwolenie narodowe i społeczne. W 1918—1920 r. Dzierżący i okoliczna ludność brała czynny udział w powstaniu Wielkopolskim . W okresie polskich rządów kapitalistycznych, od 1918—1939 r. uwidoczniły się na byłej Biskupiźnie wielkie kontrasty społeczne i ekonomiczne. Obok wielkich i zamożnych gospodarstw istniało tu sporo bezrobotnej biedoty wiejskiej, która z braku zajęcia i środków do życia zmuszona była emigrować . W latach okupacji hitlerowskiej, od 1939—1945 r. Dzierżący doświadczyli wszystkich okropności faszyzmu. W okresie tym zgi5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 3 �Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. nęło też sporo zabytków kultury ludowej: rzeźba figur przydrożnych, instrumentów muzycznych, strojów itp. oraz cennych zbiorów, rękopisów, fotografii i klisz. Po wyzwoleniu omawianych terenów przez wojska radzieckie w 1945 r. wieś biskupiańska zaczyna się odradzać. Urodzajna ziemia w dolinie ongiś wielkiej rzeki, po której do dzisiaj zachował się Rów Polski i rzeczka Kania wraz z podmokłymi łąkami stwarzały lepsze warunki bytowania. Położenie tego obszaru na zacisznym uboczu, w pobliżu wielkiego szlaku handlowego, ciągnącego się z południa na północ przez Wrocław—Poznań, wzdłuż dawniejszych mokradeł i pustkowi, oddzielających Śląsk od Wielkopolski — stwarzało lepsze warunki rozwoju kultury ludowej. C e c h y s t r o j u . Do charakterystycznych części stroju dzierżackiego z pierwszej po­ łowy X I X w. należał u mężczyzn szeroki skórzany, podszyty czerwonym suknem pas, a u kobiet 4 �15 barwne pończochy, spódnice białe w czerwone prążki i „kuse ubranie" . Przypuszczalną ilu­ stracją dawnego stroju jest rysunek z 1693 r. przedstawiony na dokumencie erekcyjnym szpitala św. Ducha w Krobi. Obecnie z wyobrażeniem stroju dzierżackiego łączą się wszystkie te elementy ubioru, które wyodrębniają Dzierżaków od otaczających ich sąsiadów, a w szczególności: amarantowa „jaka", czarna kamizelka, białe spodnie wpuszczane w buty, czarne buty o sztywnych cholewach, czarny pilśniowy kapelusz, wąski biały kołnierzyk, „świtka" i „wołoszka". (Tablica I ) . W kobiecym stroju dzierżackim wyróżnia się biały skrzydlaty czepek — „kopka", nakładanie chust na głowę w tzw. „budę", pastelowe kolory letnich spódników panieńskich, kaftanik z pelerynką, wreszcie charakterystyczne zakładki u spódnic i zapasek oraz rozwijający się po 1945 r. haft kolorowy na zapaskach (Tablica I , ryc. 7, 52 i 53). Strój dzierżacki nabrał specjalnego znaczenia od mniej więcej 1920 r. kiedy to na sąsiednich obszarach, otaczających Dzierżaków strój ludowy zaginął. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Fragmentaryczne wiadomości za­ warte w kilku źródłach w formie przyczynków nie pozwalają uchwycić i podkreślić dokładnie istotnych różnic. Graniczący bezpośrednio z Dzierżakami od północy, wschodu i południa Człoki ubierali się w pojęciu Dzierżaków biedniej i mniej starannie. Kobiety nosiły płaskie czepki, bez skrzydeł — „okapu", kaftany sukienne zwane kabatami były znacznie dłuższe, w X X wieku ko­ biety nie nosiły zapasek. Mężczyźni odróżniali się od Dierżaków czerwonymi — w odcieniu cynobro­ wym „jakami", szamerowanymi sukniami i karbowanymi butami. Charakterystyka stroju Człoków odnosi się również w dużej mierze do stroju Rybków, mieszkających na zachód od Dzierżaków. Bardziej charakterystyczne różnice stroju zaznaczają się w stosunkowo bardziej odległych okolicach Śremu, Koźmina, Krotoszyna, Rawicza, Leszna i Kościana. Wyjątek stanowią okolice Ponieca, stykające się bezpośrednio z byłą Biskupizną (ryc. 63) na południowym zachodzie. Charakterystyczną cechą tego regionu jest zapaska kobieca zarzucana na ramiom, uważana np. przez Niemców za wybitnie polską część stroju. 16 17 ls ROZDZIAŁ I OBECNY S T A N STROJU LUDOWEGO N A B A D A N Y M TERENIE Ż y w o t n o ś ć s t r o j u . Jakkolwiek podczas badań nad dzierżackim strojem ludowym stwierdzono w wielu wsiach silny jego zanik, to jednak w wielu jeszcze innych uderza jego żywot­ ność. Zaznacza się to wzrostem kolorowego haftu oraz tym, że do dziś szyje się tu prawie wszyst­ kie części stroju kobiecego z wyjątkiem „kabata". Ważkim dowodem żywotności stroju jest też zjawisko przystosowywania najnowszych materiałów (np. nylonu na zapaski) do starych form. Zanikło natomiast prawie już zupełnie szycie strojów ludowych dla dziewczynek. Podczas badania stroju męskiego stwierdzono, że obecnie wykonuje się bardzo rzadko kom­ pletne, oryginalne ubiory dzierżackie; tylko kamizelka jest częścią dawnej odzieży dzisiaj jeszcze często szytą, ale już nie w dawnych kolorach. Funkcja społeczna stroju. Strój dzierżacki roboczy jak i odświętny ma jeszcze obecnie na terenie zamieszkania Dzierżaków a niekiedy i w wioskach przyległych zasto­ sowanie latem i zimą w życiu codziennym; w wioskach okolicznych noszą go przeważnie osoby pochodzące z Biskupizny. Wkładany bywa do pracy, na święta rodzinne, kościelne, narodowe, państwowe i społeczne, przez ludność zaś powiatu i województwa uważany bywa za reprezenta­ cyjny strój ludowy tego obszaru. Często też miejscowe zespoły ludowe i świetlicowe wyjeżdżają w stroju dzierżackim na regionalne i ogólnokrajowe imprezy. W okresie międzywojennym strój dzierżacki wielokrotnie malowany był przez Wacława Boratyńskiego i popularyzowany w formie jednobarwnych lub kolorowych pocztówek; był też między innymi wystawiany np. na światowej wystawie w Nowym Jorku . W Polsce Ludowej w 1951 r. ludowy strój dzierżacki utrwalono na taśmie filmowej pierw­ szego filmu morskiego „Załoga". Stró) ten byl również przedmiotem opisów literackich; Leonard Turkowski w wierszu zatytułowanym „Biskupizną" tak opisał strój dzierżacki: 19 5 �„Stare stroje, polskie stroje, Kaftany, spódnice, kopki, wstążki, chusty, hafty, Kryzki, jedwabnice, Piękne stroje, żywe stroje, Kwieciste koronki, Barwy, barwy jako kwiaty prosto z polskiej ł ą k i " . 20 Dzierżący są świadomi wartości swego stroju i starają się zachować go, by przekazać przy­ szłym pokoleniom. Przyczyny zanikania. Główną przyczyną zanikania stroju dzierżackiego jest brak tradycyjnych materiałów, z których był szyty; obok tej przyczyny działają i inne, do nich należy zaliczyć niepraktyczność białych czepków, kryzów, watówek, długich spódników i wołoszek. Dodać należy, że strój taki jest kosztowny, a poza obrębem byłej Biskupizny — nieco krę­ pujący ze względu na swą odrębność. Dane zebrane przy pomocy ankiety i badań terenowych wykazały, że w dzierżackie stroje ubierają się zarówno chłopi małorolni, średniacy jak i bardzo zamożni gospodarze. Strój poszczególnych tych warstw nie różni się żadnymi istotnymi cechami; różnice społeczne wyrażają się raczej w ilości posiadanych części stroju i jakości materiału. Za­ znacza się to szczególnie w ilości zapasek kobiecych lub kożuchów męskich. Poważną przyczyną zaniku stroju jest przeprowadzenie dróg kolejowych i autobusowych przez tereny dzierżackie, co umożliwia ludności żywszą wymianę dóbr kulturowych, a w zakresie stroju wpływa na zanik form tradycyjnych. Odrodzenie stroju ludowego. Obok zjawiska zanikania stroju ludowego na terenie dzierżackim widzimy pewne poczynania zmierzające do jego regeneracji. Działają tu przede wszystkim względy artystyczne, to też krzewieniem stroju ludowego zajmują si^ głównie takie organizacje jak: Związek Samopomocy Chłopskiej, Koła Gospcdyń Wiejskich, Związek Młodzieży Polskiej. Z a g a d n i e n i e r o z w a r s t w i e n i a w s i . Rozpatrując zagadnienie to w cza­ sie badania nad dzierżackim strojem ludowym stwierdziłem, że najchętniej obecnie nakładają strój ludowy małorolni i średniorolni chłopi. Różnice znamionujące rozwarstwienie wsi uwidoczniały się jaskrawiej między ludnością folwarczną a gospodarzami oraz najemną służbą (parobcy i dziewki) a ich panami, szczególnie — sołtysami. Zaznacza się to też w piosence: „Miałeś porczyska, same łaciska a ja miałam trzy sukniska jakby sołtyska" . 21 Aktualne przemiany. Analiza dzierżackiego stroju ludowego wykazuje, że ulegał on poważnym przemianom wynikającym przede wszystkim z produkcji nowych materia­ łów, deseni i kolorów. Tradycyjne surowce, takie jak len, wełna, skóra, bawełna, jedwab są coraz częściej zastępowane przez tkaniny z włókien sztucznych jak nylon, stylon, sztuczny jedwab. W ubiorze ludu ostatnimi czasy pewną rolę odgrywają wyroby z gumy, jak płaszcze i buty oraz korek używany przy wyrobie trzewików kobiecych. Pewne części odzieży pod wpływem zmiany surowców i nowej mody zmieniają również krój i formę. W męskim ubiorze największe zmiany zaznaczyły się w tych częściach odzieży, które są produkowane w skali fabrycznej, są to bielizna, ubrania, płaszcze, skarpety, kapelusze. Także ulega przemianom i strój kobiecy np. bielizna, pończochy, obuwie oraz części odzieży pochodzenia fabrycznego. Specjalnym zaś przemianom podlegają obecnie odświętne zapaski. Chwilowy brak materiałów w okresie powojennym wpłynął na rozwój barwnego haftu po 1945 r., prawie nieznanego Dzierżakom przed 1939 r. Nowym przedmiotem włączającym się do odzieży ludowej staje się parasol. Resumując należy stwierdzić, że strój dzierżacki upodabnia się obecnie do stroju miejskiego, a fakt ten dotyczy w większym stopniu stroju męskiego niż kobiecego. 6 �ROZDZIAŁ Zarys historyczny rozwoju II dzie. r ż a c k i e g o s l t o j u Rekonstrukcja pełnego stroju ludowego z okresu przedhistorycznego jest na terenie dzierżackim niemożliwa, pewne światło rzucić mogą na zagadnienie to wykopaliska archeologiczne jak igły, szpile metalowe i ciężarek do krosna znaleziony w Krajewicach . Na podstawie znale­ zisk z Grabonoga, Ponieca i Przyborowa, miejscowości leżących tuż poza dzisiejszą granicą zasięgu stroju dzierżackiego dowiadujemy się, że w czasach tych używano ozdobnych brązowych szpil, naramienników, bransolet i pierścionków . Większa ilość elementów ubioru przechowała się z okresu późno-lateńskiego. Ciekawego materiału dostarcza zbadane przez Stanisława Jasnosza stanowisko w Wymysłowie, znajdujące się w środku omawianego obszaru. Z ubiorem wiążą się ścisłe takie przedmioty wykopane w licznych grobach jak noże, szydła, przęśliki, szczypce, zapinki (fibule), klamry do pasa i guzy brązowe do spinania odzieży . 22 23 24 Z okresu wpływów rzymskich zachowały się podobne przedmioty co z okresu poprzedniego, prócz nich, jako nowość pojawiają się nożyce, które poza Wymysłowem znaleziono również w K a r c u ; szpile, pierścionki, wisiorki, paciorki, sprzążki do pasa, okucia końców pasa, wresz­ cie brzytwy i grzebienie . Wymienione przedmioty nie upoważniają nas jednak do twierdzenia, że były one powszechnie przez ludność wówczas używane . Prawdopodobnie już wówczas strój był zróżnicowany; pewne przedmioty, jak np. kolie z paciorków szklanych pochodziły z odległych krajów . Podstawowymi materiałami dla szycia odzieży były zapewne tkaniny konopne, lniane i wełniane. Nie jest wykluczone, że były one barwione naturalnymi barwnikami na kolor czerwony, granatowy lub niebieski . Zmianę w produkcji tych surowców wpro­ wadziły zapewne krosna poziome, których użycie w Polsce stwierdzono już w X I I w . , potwierdzenia jednak występowania ich na terenie dzierżackim dotąd nie posiadamy. Pod wpływem przemian ustrojowych w Polsce i coraz większej eksploatacji chło­ pów przez feudałów, koniec X V i X V I w. przyniósł chłopom pogorszenie warunków życiowych, co wpłynęło również na wygląd odzieży. Nie zmieniły faktu tego ani rozwój wytwórczości, ani specjalizacja poszczegól­ nych cechów. Z wymienionych czasów posiadamy już wiadomości dotyczące nowego materiału — sukna, oraz wyraźne potwier­ dzenie, że produkcją płótna zajmowała się głównie ludność wiejska . Ciekawym źród­ łem dla badania historii rozwoju stroju ludowego jest przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r., przekazujący nam wiadomości dotyczące organizacji pro­ dukcji obuwia . Z tych dwóch dokumen­ tów dowiadujemy się, że w X V i X V I w. strój dzierżacki kształtował się pod wpły­ wem warsztatów małomiasteczkowych znaj­ Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni dujących się w Krobi i Gostyniu, podobnie Ludu, Warszawa, 1836, 25 26 27 28 29 3 0 31 32 7 �zresztą jak i dzisiaj. Dodać trzeba, że wielki wpływ na produkcję sukna i foluszu, a pośrednio i na strój ludowy wywierała wówczas szlachta, która była w posiadaniu warsztatów sukienniczych i foluszniczych. Analizując np. portrety trumienne z powiatu gostyńskiego z X V I I i X V I I I w., stwier­ dzamy wyraźny wpływ stroju szlacheckiego na ludowy strój dzierżacki . Wpływ ten zaznaczył się w kamizelkach męskich, małych kołnierzykach i w białych, wąskich wypustkach, wystających spoza kołnierzyków; w stroju kobiecym przejawił \ się w kształcie czepca obrzędowego i sposobie wiązania chustki nad czołem. Występuje to szczególnie wyraźnie na portrecie przedstawiającym żonę Dzierżanowskiego . Pewne nawiązanie do ludowego stroju z X V I I w., daje wspomniana już rycina na dokumencie erekcyjnym szpitala w Krobi z 1693 r . Wymienione źródła podają kolory strojów (czerwony, niebieski, zielony), ogólny kształt okrycia głowy, wykazują również kusość spódników podkreślaną przez O. Kolberga jako charakterystyczną cechę ubioru kobiet dzierżackich. 33 34 35 Ryc. 3.| Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzie­ rżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzi­ siejszego. J. J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielko­ polskiego, 1842 r. Rys. K. W. Kielisinski. Więcej szczegółów dotyczących stroju ludowego zachowało się w danych cechowych, pochodzących z X V I I I w. Na ich podstawie przypuszczać możemy, że używano płótna surowego, blechowanego, białego, drelichowego, cienkiego, pacześnego i zgrzebnego . Cechy płócienników w Krobi i Gostyniu powstały pod wpływem konkurencji jaką stwarzały warsztaty wiejskie . Z dalszych materiałów cechowych dowiadujemy się, że rzemieślnicy gostyńscy wykonywali dla chłopów buty męskie, trzewiki kobiece, kożuchy i kabaty ze skóry oraz suknie i kabaty z materiału , a dalej — że kobiety spały w kopkach i chustkach , a mężczyźni nosili suknie niezbyt „ k u s e " . Pewne wyobrażenie jak wyglądały te suknie męskie daje rycina przedstawiająca szewców z Krobi w 1777 r . — osady liczącej pod koniec X V I I I w. ledwie 864 mieszkańców . 36 37 3s 39 41 40 42 Znany materiał ikonograficzny oraz pierwsze opisy stroju podane przez „Przyjaciela Ludu" i Kolberga pochodzące z X I X w. są jeszcze wciąż na ogół szczupłe i nie orientują nas w jego wyglądzie. Przypuszczać należy, że strój ludowy na obszarze dzierżackim uległ znacznym zmianom po uwłaszczeniu chłopów w 1823 r. Zaszły w nim również wielkie zmiany pod wpływem rozwoju manufaktury w Wielkopolsce pod koniec X V I I I i w początkach X I X w.; mogły też wywrzeć wpływ na strój ludowy tego obszaru ruchy wolnościowe z 1846 i 1848 r. Decydującym jednak wydarzeniem, które wpłynęło na poważne zmiany w ubiorze to wojna niemiecko-francuska w 1871 r., po której rozpoczęła się na większą skalę urbanizacja wsi i odpływ elementu wiejskiego na zachód, co z kolei wpłynęło niewątpliwie na zniwelowanie różnic regionalnych i stanowych. Ogólnie stwier­ dzić można z dużą dozą prawdopodobieństwa, że strój ludowy do 1823 r. był biedny, wykonywany w domu lub też chałupniczo, a charakterystyczną częścią jego w tym okresie są męskie suknie podobne do szlacheckich. W latach 1823—1848 zanikły starsze formy odzieży jak np. szerokie pasy w stroju męskim, granatowe sukmany z czerwonymi wyłogami — a w stroju kobiecym — spódniki w białe i czer­ wone pasy, pończochy o wrobionych kolorowych niciach. Okres od 1848 — 1871 r. to okres dalszych gruntownych przemian w stroju ludowym, zaznaczający się już użyciem wyrobów fabrycznych; jest to zresztą okres pojawienia się na wsi i użytkowania maszyny do szycia. W stroju zaś zaznacza się wielki wpływ miasta — w męskim występują kołnierzyki, cylindry, w kobiecym — czepki. 8 �Koniec X I X i początek X X w. zaznaczył się stopniowym upadkiem przemysłu chałupniczego, a wtargnięciem wielkiego przemysłu, opartego na zasadach kapitalistycznych. W okresie tym, uchwyt­ nym dość szczegółowo dla badań, zaznacza się również zjawisko rozwarstwienia wsi wyrażone zróżnicowaniem się stroju ludowego. Granatowe sukmany męskie zostają zamienione na czarne, wysokie cylindry — na kapelusze o niskich główkach a szerokich rondach (ryc. 20), buty wykonywane dawniej bez uwzględnienia kształtu nogi, otrzymują określone kształty. W okresie tym giną kobiece czepki złotolite, jak również niskie, białe, natomiast używa się czepków wyższych o szerokich skrzydłach (porównaj ryc. 31 i 32). Wreszcie pod koniec tego okresu skracają się spódniki a modna staje się watówka (ryc. 44. 45). Cechą charakterystyczną stroju dzierżackiego z okresu 1918— 1939 r. jest powszechne stosowanie bryczesowego kroju białych spodni, a dalej białe rękawiczki, nowy fason kapeluszy (ryc. 11) oraz poszywane kożuchy. Kobiecy strój charakteryzuje dalsze skrócenie spódników, podwyższenie czepków i „okapu", t j . części zwisającej z tyłu, zwiększenie wiązań pod szyją (ryc. 32), wreszcie noszenie chust w formie „budy" (ryc. 34). Po 1945 r. widoczny jest zanik stroju ludowego zwłaszcza wśród kułaków, którzy w ten sposób pragną podkreślić swój negatywny stosunek do socjalizacji wsi. Do specyficznych cech tego okresu należy zastępowanie czarnego koloru przez kolory: siwy, popielaty, zielony i brązowy (spodnie, kamizelki, kapelusze) oraz zarzucenie „wołoszek" a używanie płaszczy i jup, a także wysokich butów , zwanych „oficerkami". W strojach kobiecych tego okresu znikają chusty nakładane w kształcie „budy", tak charakterystyczne dla okresu poprzedniego. Obecnie kobiety nakładają Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału chusty bezpośrednio na głowę (a nie na czepek — jak powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. poprzednio, ryc. 35). Wyszły też z mody wysokie trze­ wiki na obcasie zwanym „warszawskim". Szyje się zapaski z nylonu, wzbogacone kolorowym haftem. Powszechnie noszony w latach 1871—1918 ludowy strój dla dzieci zanikł niemal zupełnie w latach 1918-1939. Najmniejszym zmianom uległy w stroju męskim białe, lniane koszule, takież spodnie oraz czerwone „jaki" i buty. W strojach kobiecych — koszule i spódniki. f Do najtrwalszych elementów stroju dzierżackiego należy kolor, związany ściśle z gatunkiem materiału (surowiec) i krój kilku części odzieży. Mimo tych zmian wewnętrznych strój dzierżacki posiadał i posiada wiele cech odmiennych od stroju grup sąsiednich i był widocznym wyrazem odrębności etnicznej Dzierżaków. Odręb­ ność ta była często podkreślana przez wszystkich badaczy tego regionu. Pierwszy opis stroju dzierżackiego jest podany w „Przyjacielu Ludu" w 1839 r . . Jan Kilarski, wymieniając charak43 �terystyczne cechy obszaru dzierżackiego tak pisze: „Strój, śpiew, taniec i obrzędy Biskupian, świetnością, rozmaitością i pięknem zachwycają turystę i krajoznawcę^ . 44 Strój chałupników, bezrolnych robotni­ ków, rzemieślników wiejskich i sklepikarzy, był w przeszłości zbliżony do stroju robot­ ników folwarcznych, lub gospodarzy względ­ nie posiadał wiele cech stroju miejskiego. Obecnie nakładają oni głównie strój miejski, względnie wiejski, określany „na wyjazd do miasta". R O Z D Z I A Ł III. Zasięg badanego stroju. Zasięg stroju dzierżackiego łączy się w wiel­ kiej mierze z osadami należącymi do klucza krobskiego. Do wiosek tych należą wspomniane już wsi: Sikorzyn, Rębowo, Domachowo, Stara Krobia, Bukownica, Żychlewo, Wymysłowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyca, Grabianowo, Chumiątki i miasteczko Krobia. Niezależnie Ryc. 5. Stroje robocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. od tego strój dzierżacki występuje mniej licznie lub w formie szczątkowej w miejscowościach: Ziółkowo, Krajewice, Czachorowo, Czajkowo, Bog­ danki, Pijanowice, Żytowiecko, Łąka Mała, Teodozewo, Rokosowo, Kokoszki, Pudliszki, Karzec, Ziemlin, Ciołkowo, Rogowo, Chwałkowo, Kuczynka, Kuczyna. Miejscowości te, według opinii okolicznych mieszkańców, zamieszkują Dzierżący, a strój przez nich noszony na­ zywają dzierżackim. Dodać należy, że cała ludność nosząca strój dzierżacki dzieli wszystkich mieszkańców tego obszaru na B i s k u p i a n , podległych ongiś biskupowi, a mieszkających wokół Krobi i Domachowa, na Z a b ł o c i a n , mieszkających wokół Żytowiecka, za łąkami i błotami, przez które przepływa rzeczka Kania i Polski Rów, oraz D z i e r ż a k ó w zwanych inaczej D z i e r ż o k a m i lub D z i e r ż a n a m i , utożsamianymi przez starych mieszkańców z Biskupianami i Zabłocianami. Obszar za­ mieszkania przez Dzierżaków bywa określany szeroko a niekiedy już ogólnikowo. W Krobi np. informowano nas, że „Dzierżoki miesz­ kają tam dalej, za Bukownica, Krajewicami, "koło Gostynia", w Nieparcie zaś utrzymy­ wano, że „Dzierżanie to Biskupianie". Dzierżacy-Biskupianie zaś twierdzą, że wszyscy mieszkańcy wsi nie należący dawniej Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił do klucza biskupiego, to C z ł o k i . Człoki Hoff, 1866. 10 �jednak do tej nazwy się nie przyznają, gdyż jest to nazwa pogardliwa, podobnie jak Zabłocianie, którzy uważają siebie za rdzennych Biskupian. Właściwy ton jednak modzie nadają Dzierżący, mieszkańcy wiosek leżących w pobliżu Krobi. W oparciu o literaturę i badania terenowe można przypuszczać, że zasięg stroju dzierżackiego był pierwotnie większy i że począł zmniejszać się w drugiej połowie X I X w. Obecnie zasięg poszczególnych części stroju jest różny. Na załączonej mapie przedstawione są zasięgi najważ­ niejszych elementów, uchodzących w mniemaniu Dzierżaków za typowo dzierżackie. Do nich na­ leżą: „jaka" amarantowa (ryc. 13), buty o sztywnej cholewie (ryc. 22), „wołoszka" z wykładanym kołnierzem (ryc. 15); w stroju kobiecym zaś — czepek z „okapem" — „skrzydlaty" (ryc. 32, 54), sposób nakładania chustki w „ b u d ę " (ryc. 34), kabat z peleryną (ryc. 49) i zapaska z 4—5 zakład­ kami („zagiętkami", ryc. 36). Najściślej jednak z terenem dzierżackim związany jest zasięg amarantowej „jaki". W okolicy Żytowiecka jeszcze około 1910 r. noszono obok „jak" amarantowych rów­ nież „jaki" czerwone w odcieniu cynobru, podobne noszone są i na krańcu południowej części oma­ wianego obszaru, t j . w Przyborowie i Szczurkowie — miejscowościach, leżących poza obszarem wytyczonym przez Jana Bzdęgę. Znacznie większy obszar obejmuje zasięg butów, jego wschod­ nia i północna granica pokrywa się mniej więcej z zasięgiem „jaki", granica zaś zachodnia sięga aż za Poniec, a południowa biegnie przez Skoraszewice, Gogolewo, Przyborowo, Sarbinowo i Sowiny. Zasięg „wołoszki", jest obecnie taki sam co i amarantowej „jaki", dawniej sięgał aż do Bodzewa. Ostatni mężczyzna, który nosił „wołoszkę" w Nieparcie, zmarł w 1948 r. Z zasięgiem „jaki" pokrywa się zasięg obrzędowej rózgi weselnej na północy i południu, w nie­ dawnej jednak przeszłości granica jej występowania sięgała na południu do Skoraszewic (1911 r.), a w 1939 r. rózga obrzędowa miała jeszcze zastosowanie w Nieparcie. Na zachodzie, w okolicy Żytowiecka wyszła już prawie z mody. Przy tej sposobności stwierdzić należy, że zachodnią gra­ nicę omawianego obszaru należy uznać za otwartą i pcdatną na różne wpływy. Na północy za­ sięg rózgi obrzędowej sięga jeszcze do Czajkowa. Elementy stroju kobiecego nie posiadają również jednakowej granicy zasięgu; czepek „skrzy­ dlaty" n.p. występuje obecnie przeważnie w tych samych miejscowościach co i jaka, około jednak 1900 r. sięgał na północy aż do Brzezia pod Gostyń, w 1910 r. zanikł w Czajkowie, a około 1920 r. w Bodzewie, w którym obecnie noszą go już tylko trzy kobiety, pochodzące z środkowego obszaru dzierżackiego. W Sowinach przestały go nosić kobiety około 1912 r., a w Sarbinowie — 1925 r. W innych miejscowościach na południu od Krobi rzadko już można zobaczyć czepek. Zasięg chusty, układanej i wiązanej w „budę", sposób tak powszechny w okresie między­ wojennym, obecnie zaś stosowany tylko w momentach wyjątkowo uroczystych, pokrywa się z za­ sięgiem „jaki" z małym odchyleniem w kierunku Bogdanek na północy, a Sarbinowa na połud­ niu. Zasięg ten jest mniejszy od obszaru noszenia czepka z „okapem". Zasięg kabata z peleryną jest taki sam, co i chusty układanej w „ b u d ę " z tą różnicą, że nie sięga Bogdanek i Sarbinowa. Natomiast zasięg zapaski z 4—6 zakładkami jest największy, na północy sięga Łąki Wielkiej, Czajkowa, Czachorowa i Krajewic, na południu od Gogolewa przez Szczurkowo, Kawcze aż do Sowin, na zachodzie i wschodzie biegnie tradycyjną granicą większości elementów. Porównując granice zasięgów widzimy, że wschodnia granica jest jednakowa dla wszystkich części stroju. Przechodzi ona przez wsi: Rębowo, Domachowo, Sułkowice, Posadowo, Potarzyce i Chwałkowo. Na regularność tej granicy wpłynęły prawdopodobnie lasy ciągnące się na wschód od wymienionej granicy . Na południu granice zasięgów kończą się na nisko położonych tere­ nach łąk i pól, na południowym-zachodzie opierają się w okolicy Ziemlina i Karcą o lasy, by dalej na północ biec przejściem wzniesienia zabłociańskiego. Północną granicę stroju dzierżackiego wytyczają również lasy, łąki i miasto Gostyń. Poza opisanymi granicami strój dzierżacki jest jeszcze noszony we wsiach, do których Dzier­ żący dotarli poprzez małżeństwa. Również na pograniczu wśród Człoków spotyka się sporadycz­ nie elementy stroju dzierżackiego, jak np. formy szycia amarantowych spódników, czepków, obu­ wia; znamiennym jest też, że obszar występowania stroju dzierżackiego pokrywa się z granicą wymowy śyeno, która to cecha występuje także na Pałukach i Kujawach ). 45 453 11 �Ogólny ROZDZIAŁ IV opis męskiego stroju Męski strój dzierżacki posiada kilka odmian uzależnionych od tego, kto i kiedy go wkłada. Ubiór roboczy np. szyty jest z trwalszych materiałów, względnie z poważnie podniszczonych części stroju odświętnego; inny jest też ubiór „do wyjścia" lub wyjazdu do miasta(ryc. 21), a inny na codzień koło domu (ryc. 17). U b i ó r r o b o c z y l e t n i c h ł o p c ó w . Letni ubiór chłopca składał się około 1900 r. z białej, sięgającej kolan i posiadającej długie rękawy koszuli, szytej z płótna fabrycznego. Spodnie szyto z szarego materiału, zwanego „cajgiem", nogawki sięgały kostek. Spodnie takie nosił chło­ pak na staniku — „sznurówce" z tyłu zapinanym, szytym zazwyczaj z tego samego materiału co spodnie. Na stanik wkładał marynarkę uszytą również z tego samego materiału co spodnie. Na głowę wkładał słomiany kapelusz, a chodził boso. Współczesny ubiór chłopców składa się z białej koszuli z krótkimi lub długimi rękawami, z krótkich siwych lub szarych, sięgających kolan spodni, noszonych na pasku, oraz siwej, szarej czapki z daszkiem. U b i ó r r o b o c z y l e t n i k a w a l e r ó w . Młodzieńcy około 1900 r. nosili spodnie cajgowe, siwe na szelkach, kamizelkę również z cajgu, na nią nakładali „jakę" brązowo-czerwoną, w kratę, o kroju jak na ryc. 13. Na głowę nakładali kapelusz brązowy lub czarny filcowy, rza­ dziej słomiany. Chodzili boso. Obecnie roboczy ubiór młodych mężczyzn składa się z bawełnianej lub lnianej koszuli (ryc. 10), takich samych kalesonów, ciemnych bawełnianych spodni, czarnych skarpetek i robo­ czych butów. Na koszulę nakładają modrą lub siwą bluzę zwaną „litewką". Na głowę nakładają czarny kapelusz, rzadziej sportową czapkę z daszkiem. W dni deszczowe wkładają „jupę" (ryc. 21), względnie podniszczoną marynarkę odświętną. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż c z y z n . Ubiór letni mężczyzn żonatych nie różnił się pod koniec X I X w. w zasadzie od ubioru kawalera; jedyną ważną różnicę stanowiły buty. Tak też przedstawił strój Dzierżaka Bogumił Hoff w 1866 r. (ryc. 5). Roboczy ubóir mężczyzn skła­ dał się z niebieskiej kamizelki, zielonej marynarki, białych spodni i czarnych butów. Spod kami­ zelki wystawał modny wówczas przy koszuli wielki, biały kołnierz . Ubioru dopełniał czarny cylinder. Obecnie ubiór mężczyzn żonatych jest taki sam jak kawalerów. 46 U b i ó r r o b o c z y l e t n i s t a r c ó w . Starcy odziewali się w lecie podobnie jak męż­ czyźni młodsi, żonaci. Ze względu na większą wrażliwość na temperaturę nakładali podniszczone odświętne marynarki, a niekiedy kożuszki. Rozpatrując różnice poszczególnych ubiorów stwierdzamy, że ubiór chłopców od ubioru dorosłych mężczyzn dawniej odróżniał się tym, że chłopcy nosili spodnie na staniku, a obecnie coraz częściej noszą krótkie spodnie. Żonaci przy robocie noszą buty a kawalerowie częściej — drewniaki. Starcy noszą cieplejsze ubiory, niekiedy nakładają na siebie większą ilość tych samych części ubioru. Poważną różnicę między dawnym ubiorem roboczym a obecnym wykazuje krój spodni współ­ czesnych, które obecnie są od kolan bufiaste (spodnie bryczesowe) w przeciwieństwie do daw­ nych, które były u dołu węższe, jednak niewiele poszerzone u kolan (ryc. 5). Spodnie bry­ czesowe rozpowszechniły się wśród Dzierżaków po 1920 r. (ryc. 11, 12, 21). U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y c h ł o p c ó w . Zimowy ubiór chłopca był podobny do letniego, tylko wykonany z cieplejszych materiałów. Bieliznę szyto z barchanu lub kupowano gotową, trykotową. Na głowę nakładał czarną czapkę „krymerkową" (ryc. 19). Szyję obwiązywał chustką iglicową, czarną lub siwą. Ręce zabezpieczały przed zimnem rękawice, wykonane z wełny lub materiału. Nogi owijał w barchanowe „onuce" i wkładał w buty wyściełane wiechciem słomy. Buty były czarne z dwóch boków zszywane sięgające pod kolana. Nazywano je „szewkowymi", wyszły zaś z mody w latach 1914—1918. 12 �U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y k a w a l e r ó w . Około 1900 r. nosił kawaler bieliznę barchanową, siwą i „portki" cajgowe. Na koszulę nakładał siwą jakę, na nią czarną kamizelkę, a na nią niekiedy i drugą jakę; czasem nakładał podniszczoną marynarkę odświętną lub krótki kożuszek (ryc. 16). Szyję obwiązywał chustką w ciemnym kolorze. Na ręce wkładał rękawice, a na nogi „onuce" i buty wyściełane wiechciami słomy. Ubiór uzupełniał czarny kapelusz (ryc. 20). Obecny ubiór kawalera charakteryzują spodnie manczestrowe, brązowe lub siwo-zielone, ciemna marynarka, czapka obszerna dająca się naciągać na uszy i buty zwane „kujuny". U b i ó r r o b o c z y , z i m o w y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h . Ubiór mężczyzn żona­ tych podobny był do kawalerskiego. Pod koniec X I X wieku aż do 1910 r. nosili mężczyźni spodnie zwane „skórzokami" z owczej skóry, kożuszek, a na głowie czarną czapkę „krymerkową". Chu­ stka na szyi i rękawice dopełniały stroju. Niekiedy nakładał na głowę „rogatywkę" bez daszka z siwym barankiem, i sukiennym zielonym denkiem. W dni zimne opuszczał baranek z tyłu i bo­ ków. Na nogi wkładał skórzane buty, podszewkowane filcem. Obecnie odzież mężczyzn żonatych różni się od ubioru kawalerów tylko nakryciem głowy, mężczyźni bowiem noszą czarną, „krymerkową" czapkę (ryc. 17, 18, 19). U b i ó r r o b o c z y z i m o w y s t a r c ó w . Odzież starców nie różniła się od odzieży młodszych mężczyzn, czasem jednak nakładali starcy podwójną ilość „jak", lub częściej kożu­ szek. Obecnie spotyka się jeszcze wśród starców osoby, które noszą tzw. „skopioki" lub „skórzoki" tj. spodnie z owczej skóry, runem zwrócone bezpośrednio do ciała. Różnicę pomiędzy ubiorem chłopców a dorosłych mężczyzn, w zimowym stroju, stanowi głównie k o ż u s z e k lub zastępcza ciepła „jaka" oraz „skopioki". Wśród ubioru dorosłych specjalnych różnic nie stwierdzono, poza ilością i grubością odzieży, wynikającą raczej z indywidualnej wrażliwości na zimno lub warunków ekonomicznych. 47 Strój odświętny c h ł o p c ó w . Odświętny strój chłopców był • cały czarny . Zamożniejsi gospodarze, włodarze lub stangreci dworscy szyli ubrania dla chłopców z sukna, robotnicy zaś dworscy z materiału tańszego t j . z cajgu. Całość składała się ze spodni wpuszczo­ nych w buty, kamizelki, marynarki i czarnego kapelusza. Strój taki jest obecnie już rzadko no­ szony, natomiast utrzymuje się ubiór będący połączeniem stroju miejskiego i wiejskiego a stano­ wiący charakterystyczną mieszaninę okresu przejściowego. S t r ó j o d ś w i ę t n y k a w a l e r ó w . Młodzież męska posiadała dwa rodzaje stroju odświętnego, W dni uroczyste lub z okazji większego wydarzenia ubierała się na czarno. Około 1914 r. nakładano na czarną kamizelkę czerwoną „jakę" (ryc. 13), ale od 1920 r. zarzucono amarantowe „jaki", a w miejsce ich zaczęto używać dwurzędowej, czarnej, lekko wciętej do figury marynarki, posiadającej wykładany kołnierzyk. Obecine, jeśli nakłada się marynarki, to bezpo­ średnio 'na kamizelkę wciąga się jakę a na nią „wołoszkę", zwracając uwagę, by końce rewersów jaki były trochę widoczne spod rewersów wołoszki. Spod kołnierzyka kamizelki wystaje biały kołnierzyk i przypięta szpilkami różowa „świtka", tj. mała kokardka (ryc. 56, 6, t, u). Na gło­ wę nakłada się pilśniowy, czarny kapelusz. Drugim rodzajem stroju odświętnego jest ubiór noszony głównie latem (na zabawę, wesele itp.). Składa się on z białych spodni, czarnej kamizelki i czerwonej jaki. Inne części są takie same, jak w ubiorze odświętnym. Wołoszki jednakże w stroju tym nie nakłada się nigdy na jakę (tabl. I , ryc. 11). S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż c z y z n ż o n a t y c h i s t a r c ó w . Żonaci i starcy no­ sili głównie strój czarny; amarantową „jakę" traktowano jako miłe wspomnienie młodości i pod­ kreślenie dobrego samopoczucia. Od 1920 r. miejsce wołoszek zaczęły zajmować miejskie palta. Mężczyźni, szczególnie młodsi, przywiązują mniejszą wagę do kolorów tradycyjnych (czarny, granatowy), szyją więc sobie spodnie, kamizelki, marynarki, kupują kapelusze różnego koloru, przeważnie siwo-zielonego; krój jednak i kształt pozostał tradycyjny. „Świtek" już w ogóle nie nosi się. Różnice w męskim stroju odświętnym występują wyraźnie, szczególnie między strojem chłopców a młodzieży dorosłej, ta ostatnia nosi wołoszki i „kolorowy strój": amarantowe „jaki" 13 �i białe spodnie. Żonaci i starcy nakładają amarantowe jaki rzadziej, w żadnym wypadku do stroju odświętnego nie nosząc białych spodni. Strój o b r z ę d o w y : chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziecko do chrztu noszono dawniej w bogato haftowanej poduszce, używanej kiedy indziej przez osoby dorosłe za podgłówek do spania. Aby dziecko nie wypadło, wciskają jedną połowę poduszki w drugą i w utworzone w ten sposób gniazdo, wkładają dziecko (podobnie jak w Szamotulskiem). Ojciec chrzestny niosący dziecko na­ kładał ubiór odświętny, którego składową część stanowiła „wołoszka". Za wstążkę ka­ pelusza zatykał kwiatek pelargonii a niekiedy gałązkę rozmarynu. Obecnie dziecko do chrztu niosą w mod­ nej poduszce składanej. Ojciec chrzestny, podobnie jak dawniej, obowiązkowo winien być ubrany w „wołoszkę". Jeśli jej nie po­ siada, powinien ją pożyczyć. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Zaręczyny. W okresie zaręczyn, szcze­ gólnie od dnia zapowiedzi, nosił narzeczony w niedzielę i święta gałązkę rozmarynu, zatkniętą z przodu za wstążkę kapelusza. Gałązkę tę zwano „wianuszek", a przewiązy­ wano zieloną wstążeczką (tabl. I ) , zatykała ją narzeczona. W okresie zapowiedzi narze­ czony nosił „świtkę" zieloną. Obecnie narzeczeni wianuszka już nie noszą, tylko z boku, z lewej strony kapelusza, zatykają małą gałązkę rozmarynu, imitującą dawny wianuszek noszony na przodzie. Wesele. Strój kawalerów, drużby, młodego, żonatych, starców. Młodzież wkładała na wesele strój odświętny. Do kościoła jechała w „wołoszkach", białych rękawiczkach; w rękach trzymała obrzędowe baty (ryc. 1, 8, 9). Po przyjeździe z kościoła i przetańczeniu trzech tańców w „wołoszkach", zdejmowała je pozostając w amarantowych jakach i białych spodniach. Oznaką przynależności do drużyny weselnej była gałązka rozmarynu, przewiązana różową wstążeczką i za­ tknięta za wstążkę kapelusza oraz różowa „świtka". Dodatkową ozdobą młodzieży był bat we­ selny z przypiętą chustką turecką (ryc. 8, 9), którą po przyjeździe z kościoła druhna wymieniała na białą. (ryc. 9) Drużba wyróżniał się od reszty młodzieży przypiętym z lewej strony „wianuszkiem", który otrzymywał od swej druhny. Wianuszek był taki sam jak zatknięty za kapelusz. Zwyczaj ten powszechny przed 1914 r. zachował się w szczątkowej formie do obecnych czasów. W okolicach Ponieca, jak i w wielu dawnych wsiach „dworskich" oraz na terenie innych obszarów Wielkopolski, drużbowie odznaczali się przewiązanymi przez ramię i pas ręcznikam, zdobionymi rozmarynem i wstążkami. Szczegółowe opisy stroju drużby z omawianych okolic podaje I.S.S . Pan miody wyróżniał się od kawalerów czarnymi spodniami, zieloną „świtką", takim samym wianuszkiem oraz brzozową rózgą / m długości, przewiązaną przez środek zieloną wstążką (ryc. 7). Do ślubu szedł pan młody ubrany w wołoszkę . 48 l 2 49 14 �Od około 189,0 r. żonaci i starsi mężczyźni po przyjeździe do domu ze ślubu coraz częściej w miejsce czerwonych „jak" zaczęli nakładać czarne, sukienne marynarki. Jadąc do kościoła nakładali wołoszki lub kożuchy (ryc. 18). Pogrzeb. Strój zmarłego i biorących udział w po­ grzebie. Podług informacji zebranych podczas badań tere­ nowych odzież zmarłych od dawna składa się z białej bielizny, czarnych skarpet, czarnych spodni, białego kołnierzyka, czarnej kamizelki i wołoszki oraz czarnych, papierowych, płytkich trzewików, wykonywanych specjalnie na pochówek. Osoby, które nie posiadały wołoszki, chowano w czarnych marynarkach. Mężczyźni biorący udział w pogrzebie nakładali wołoszki, lub jeśli ich nie posiadali — ciemne marynarki; na pogrzeb nie nakładano nigdy białych spodni ani czerwonych „jak". Dożynki. „ W wieńcu" bierze udział tylko odziana w białe spodnie i czerwone jaki. młodzież, Gwiazdka. Strój gwiazdora i mężczyzn. W wigilię Bożego Narodzenia wieczorem chodzą grupami gwiazdorzy od 2 - 1 0 . Okrycie gwiazdora składa się: z wywróconego futrem na zewnątrz kożucha, słomianej, stożkowatej czapki, „larwy" czyli maski. „ M l u n " , t j . 2-metrowy kij, bat — rózga, łańcuch Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. („różaniec") oraz krzyż dopełniają całości. Gwiazdor przynosi podarki w torbie wyko­ nanej ze słomy, jest też kilkakrotnie prze­ wiązany powrósłami w pasie, przez ramiona, ręce i buty. Święta narodowe i kościelne. W święta narodowe ubiera się młodzież jak na zabawę, tzn. w białą koszulę, czarną kamizelkę, koł­ nierzyk, białe spodnie, amarantową jakę, kurtkę, czarne buty i czarny kapelusz. Cza­ sem dla podkreślenia dostojeństwa i powagi nakłada się wołoszkę. W święta kościelne młodzież i żonaci nakładają wszystkie wyżej wymienione czę­ ści stroju z wyjątkiem amarantowych jak, w miejsce których używa się marynarki lub wołoszki. Młodzież biorąca udział w świętach na­ rodowych i kościelnych na koniach ubiera się zawsze kolorowo; prowadzący ubrany Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną jest zazwyczaj w wołoszkę (ryc. 1). chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej Porównując strój odświętny ze strojem strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. obrzędowym można zauważyć, że do elemen15 �tów wyróżniających strój pierwszy od drugiego należą w stroju zaręczynowym — wianuszek, zielona „świtka"; w stroju weselnym, u członków drużyny weselnej — gałązka rozmarynu przewiązana różową wstążką, różowa „świtka" i bat weselny, obrzędowy, ozdobiony turecką albo białą chustką. Drużba odznaczał się wianuszkiem po lewej stronie na piersi, „dworski" drużba — przewiąza­ nymi ręcznikami, pan młody — czarnymi spodniami, zieloną „świtką", zieloną wstążką przy wia­ nuszku oraz rózgą. Natomiast strój noszony w święta narodowe świeckie różni się od stroju noszonego w święta kościelne — barwnością, w przeciwieństwie do ciemnych i czarnych szat nakładanych w święta religijne. Strój ten zdejmuje się zaraz po powrocie z kościoła do domu. Wy­ mienione, charakterystyczne części stroju odświętnego, poza białymi rękawiczkami i białymi spodniami kroju bryczesowego należą do starszych, tradycyjnych części stroju dzierżackiego. ROZDZIAŁ Szczegółowy opis V stroju męskiego Bielizna O najdawniejszej koszuli z około 1860 r. pisze Kolberg, że posiada wysoki, stojący kołnierz „aż uszy zakrywa". Koszule pod szyją zawiązywano czerwoną Jub zieloną wstążką, w Skoraszewicach „kolorową jedwabną wstążeczką". Gatunku materiału wobec braku danych nie mo­ żemy dokładniej określić. Obecnie, zimą i latem, w dzień roboczy i odświętny noszą młodzieńcy, żonaci i starcy ko­ szule jednakowego kroju, uszyte na lato z białego, fabrycznego płótna, a na zimę z barchanu. Głównymi częściami koszuli jest płat przedni i tylni, karczek oraz rękawy (ryc. 10). Przednia część jest prawie do połowy przecięta w celu łatwiejszego nakładania. Przecięcie to od dołu, poniżej klatki piersiowej jest zabezpieczone przed rozdarciem pliską; koszula za­ pina się na 3 guziki. Dla dekoracji, wzdłuż przecięcia posiada koszula dwie zakładki. W tylnim płacie dla poszerzenia zakłada się 4 fałdy, każdy szerokości 6 cm, wszyte w karczek. Oba płaty są po bokach zszyte płaskim szwem z wyjątkiem 12 cm od dołu. Karczek wykonany jest z jednakowych dwóch części nałożonych na siebie, pomiędzy które wszywa się przedni i tylni płat koszuli. Dla ozdoby miejsce zszycia stebnuje się. Rękaw składa się z głównego, jednego kawałka płótna, mankietu — szerokości 6 cm i kwa­ dratu wszytego pod pachę o wymia­ Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu rach 8,5 x 8,5 cm. Mankiet zapina się d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rękawa, g — kołnierzyk na jeden niciany guzik. Przy zapięciu h — podpasze. rękaw ma rozporek długości około 10 cm. Wykończenie koszuli wokół szyi stanowi niski, 1,5 cm kołnierzyk zapinany również z przodu. W drugiej połowie X I X w. noszono koszule z wielkimi, sięgającymi uszu kołnierzami (ryc. 5, 6); później weszły w modę kołnierzyki, które nosi się obecnie przeważnie w dni świąteczne. Przy­ czyną oddzielenia kołnierzyka od koszuli był prawdopodobnie wzgląd na to, że kołnierzyki bru­ dzą się szybciej niż koszule. Kołnierzyk jest wykonany z białego płótna (ryc. 56, 5, r, s). Składa się on z 4 części: z podwójnie złożonego paska otaczającego szyję oraz 3 części wszytych w niego małymi 16 �Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. fałdkami, kilkakrotnie dla ozdoby przystebnowanymi; zapina się na guzik i dziurkę, poza opisanym typem kołnierzyka Dzierżący noszą kołnierzyki takie same jak Szamotulanie. Dawniej noszono zimą wyłącznie „skopioki" wykonane z owczej skóry, które nakładano bezpośrednio runem do ciała. Obecnie nosi się kalesony fabrycznego wyrobu płócienne lub try­ kotowe, „skopioki" zaś należą do rzadkości. . Spodnie Do starszych form okrycia nóg należą spodnie skórzane, „kożuchowe", o których wspomina Kolberg ; noszono je jeszcze około 1860—1875r. O kroju ich dzisiaj nic już nie wiemy, Kolberg zaś mówi o nich ogólnie, że są: „krótkie, t j . dochodzące do bioder, ściągnięte i na jeden guzik zapinane, które schodziły w buty". Zapewne dotyczy to też ówczesnych, białych, lnianych spodni, farbowanych niekiedy na kolor niebieski. Poza tym noszono w okresie badań Kolberga spodnie 50 Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska 17 V �sukiennej granatowe i ciemne (czarne?). Spodnie te w przeciwieństwie do poprzednich były dhigie, noszone na szelkach. Obok spodni długich, kroju fabrycznego,, znormalizowanego, wpuszczonych w buty, około 1920 r. Dzierżący zaczęli nosić spodnie bryczesowe, które uważają za swoje, ludowe (ryc. 12). Spodnie tego kroju są jednakowe dla wszystkich mężczyzn. Dla młodzieży, na zabawę, szyje się spodnie z białego płótna, (ryc. 11) Na dni uroczyste szyje się dla żonatych i młodzieży spodnie z czarnego sukna zwanego „kre­ powym" przypominającego ryps. Spodnie te składają się z 4 części zszytych w kroku, z tyłu i po bokach nogawek. Przednia część nogawki w najszerszym miejscu posiada 37 cm, tylna 50 cm. Kieszenie dług. 15 cm są od zewnątrz wcięte; spodnie nosi się na szelkach i wpuszcza w buty. Obecnie szyją coraz częściej spodiie z materiałów siwych, zielonych, ciemnych, nigdy jas­ krawych. Kurtki. Kamizelki 51 Około 1866 r. jak widać na planszy Bogumiła Hoffa (ryc. 5) noszono błękitne kamizelki , szyte latem „ z rozmaitych lekkich materii", a zimą noszono „westki sukienne" . Kamizelki te zapinały się na świecące guziki . Do dzisiaj kamizelki pozostały najbardziej charakterystyczną częścią odzieży. Obecnie nakładają latem na koszulę, a zimą na koszulę i flanelową „jakę", swetr albo cie­ mną kamizelkę. W kamizelce chodzą często w mieszkaniu, jest to odzienie zwierzchnie, szczególnie w niedzielę; wychodząc jednak do pracy, na podwórze, do sąsiadów nakładają na nią jakę. Kamizelka jest uszyta z przodu z czarnego sukna, tego samego co spodnie, z tyłu zaś z czar­ nego, cieńszego, lśniącego materiału, używanego powszechnie na podszewkę. Kamizelka jest cała podszewkowana białym materiałem w kolorowe paski. Przód w miejscu zapięcia jest o 10 cm dłuższy od boków. Kamizelka zapina się z przodu na 6 obciągniętych czarnym materiałem guzi­ ków, posiada 2 kieszenie o wymiarach 3 X 12 X 2 x 12,5 cm. (tabl. I ) Kołnierzyk składa się z 2 części, z przodu nie zapina się. Obecnie ze względu na trudność nabycia tradycyjnych materiałów, szyje się kamizelki i inne części odzieży ze wszystkich dostępnych materiałów, w siwym, siwo-zielonym, brązowym, granatowym i czarnym kolorze. 52 53 Jaki 54 Kolberg podaje , że około 1860 r. „na codzień noszą parobcy j a k i , zwykle ciemno-zielonej barwy". W tym samym czasie pod Rawiczem, w Ugodzie i Zawadach nakładali parobcy na codzień czerwone, czarno kropkowane jaki, które prawdopodobnie posuwając się na północ wy­ eliminowały kolor zielony. Obecnie na zabawy i wesela, jak również podczas przebywania w obrębie zabudowań go­ spodarskich nakłada się jakę amarantową (ryc. 13). Jaki odświętne są czer­ wone, a robocze siwe, szare. Jedne i drugie są lekko wcięte do figury, sięgają niżej bioder, (ryc. 11) Jaki odświętne szyje się z sukna koloru amarantowego, a na podszewkę używa się białego barchanu lub flanelki. Kiedy kolor amarantowy wszedł w modę nie zdołano ustalić . Jaki robocze szyje się z bawełny mieszanej z wełną w kolorze siwym lub szarym, za podszewkę służy flanela. Jaka skła55 Ryc. 13. Jaka męska: a - przód, b - tył, c - krój przodu, d - krój pieców, e - krój rękawa, f - mankiet. 18 d si< z 3 * ? głównych części: rękawów uszytych każdy z jednego płata oraz �ze stojącego, wysokiego 2 cm kołnierzyka. Na rewersach są przyszyte dla dekoracji 2 białe guziki, przy mankietach po 3 guziki; jaka zapina się na 4 guziki. Z lewej strony od środka znajduje się kieszeń. Dla ozdoby wszystkie krawędzi jaki oraz mankiety są stebnowane. Normalnie nie chodzi się w niej do kościoła, wyjątek stanowią większe uroczystości, kiedy to mężczyźni idą w kolumnie zwartą grupą. Od 1945 r. zanikają coraz bardziej dawne jaki robocze, zastępują je zaś jaki cajgowe, kupo­ wane w Krobi, tzw. „litewki". Nie szyje się również jak amarantowych, a spotykane w terenie szyte są przed 30—50 latami. Marynarki Pod koniec X I X w. a może i wcześniej jaki zastępowały marynarki, szyto je wówczas w kolorze zielonym, brązowym, czerwonym w czarną kratkę. Obecnie coraz częściej w miejsce jak noszą marynarki fabryczne lub wykonane przez miejscowych krawców z szarego lub ciem­ nego materiału. W uroczystości weselne, w miejsce jaki nakłada się pod płaszcz lub kożuch (lecz nigdy pod wołoszkę), dwurzędową marynarkę, uszytą podług żurnala — z czarnego sukna. Marynarka taka jest na środku pleców zszywana. Okrycia zwierzchnie. Sukmany Za najstarsze źródło mogące rzucić pewne światło na zagadnienie sukmany dzierżackiej na­ leży uznać rycinę pochodzącą z 1777 r. . Każdy mężczyzna ma tu na sobie 2 fałdziste sukmany, wierzchnią — sięgającą prawie kolan i posiadającą stojący kołnierzyk, zapinaną z przodu na jeden rząd guzików. Z tego to okrycia (delii, bekieszy) należy moim zdaniem wyprowadzić wniosek na temat genezy powszechnego w Wielkopolsce w połowie X I X w. „brzuszlaka" — kaftana, który na obszarze Szamotulszczyzny przetrwał do dzisiaj i nie posiada rękawów. Druga sukmana, dłuższa, sięga prawie kostek. Obie ściągano pasem, zależnie od upodobania, tak że gdy spodnią sukmanę przewiązywano, wierzchnią noszono luźno. 5 6 Następna wiadomość dotycząca sukman pochodzi z 1839 r. Dowiadujemy się z niej, że wów­ czas noszono w okolicy Krobi modre sukmany z czerwonymi wyłogami . Pewne wyobrażenie o wyglądzie sukmany z tego czasu daje ryc. 3. W związku z granatową sukmaną zachowała się na terenie dzierżackim do dzisiaj piosenka: 57 „Świeci mi miesiączek na królewskim zamku, Granatowy ubiór na moim kochanku, Granatowy ubiór, wiksowane buty, Najładniejsze chłopcy, same bałamuty . 58 W 27 lat później, jak to widzimy na planszy barwnej, malowanej przez B. Hoffa w 1866 r. (ryc. 6) nosili Dzierżący z Potarzycy czarne długie sukmany z wykładanymi kołnierza­ mi, podobnymi do współczesnych wołoszek, których obcisły w górze a szeroki od pasa kloszowaty w dole fason żywo przypomina noszone w połowie X I X w. kożuchy (ryc. 4 ) . Pod sukmaną w tym czasie noszono „brzuszlak" t j . rodzaj kaftana koloru granatowego, błękitnego lub czar­ nego. Brzuszlak był „na jeden rząd świecących guzików zapięty aż po szyję". Więcej wiadomości o tej części oozieży Kolberg nie podaje. W tym samym okresie wkładano na codzień „kamizelę" uszytą z białego albo niebieskiego płótna. Bardziej szczegółowych wiadomości nie posiadamy , możemy tylko przypuszczać na drodze porównania nazw z podobnymi na terenie Szamotulszczy­ zny, że brzuszlak, to krótki sięgający ledwie kolan płaszcz bez rękawów o stojącym kołnierzyku, a kamizela — to długa sukmana bez fałdów z t y ł u . 59 60 61 W o ł o s zk a 62 Współczesna wołoszka jest uszyta z czarnego, w dobrym gatunku sukna i jest podszewkowana (ryc. 14, 15). Składa się z kilku części, które wyraźnie dzielą wołoszkę na część 19 �Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rękawa. �górną („marynarkę"), dopasowaną dokładnie do figury i część dolną („spódnik"). Obie te części są zszyte w talii. Wołoszka jest okryciem długim, sięgającym do kostek. Górna jej część posiada wykładany kołnierz z rewersami. Wołoszka jest na plecach zszywana w dwóch liniach, biegną­ cych łukami od szwów rękawa do talii. Odległość tych dwóch łuków w talii wynosi 20 cm, zakoń­ czone są dwoma guzikami. Z przodu górna część jest ozdobiona 8 czarnymi guzikami, pod czte­ rema znajdują się haczyki i haftki, na które wołoszkę się zapina. Dolna część wołoszki składa się z trzech wielkich kawałków materiału i z dwóch klinów. Wołoszka posiada ogółem w pasie, z tyłu i po bokach aż do kieszeni 50 fałdów. Kieszenie są umieszczone w przednich płatach, trochę z boku i są stebnowane. Rękaw krojony jest z jednego kawałka, posiada 13 cm szer. mankiet i jest stebnowany podobnie jak wszystkie krawędzi wołoszki. Wołoszkę nakłada się bezpośrednio na kamizelkę, czasem jednak młodzi mężczyźni nakładają ją na jakę, wówczas zwracają uwagę, by amarantowa jaka była widoczna spod rewersów wołoszki. Kożuchy Kożuchy należą do starych części odzieży. W okresie zbierania materiałów przez Kolberga noszono je nieposzyte (1860—1875 r.). Podług określeń zebranych podczas badań były one bar­ dzo podobne do kożucha na ryc. 4; takie kożuchy zachowały się w nielicznych egzemplarzach do 1880—1890 r. Patrząc na rycinę widzimy, że w kroju są one bardzo podobne do współczesnej wołoszki. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, # — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Obecnie w porze zimowej nakładają mężczyźni 2 rodzaje kożuchów: jeden krótki w rodzaju współczesnej kanadyjki do pracy, drugi długi jak wołoszka, do wyjścia i na wyjazd. Kożuch roboczy jest wykonany z owczej, nieposzytej skóry (ryc. 16,17). Składa się on z 3 ka­ wałków zszywanych z boku i na ramionach, z rękawów wykrojonych każdy z jednego kawałka i niskiego kołnierzyka odchylonego i nie zapinającego się. Kożuch ten sięga do połowy ud, zapina się na 3 lub 4 skręcone ze skóry guziki i specjalnie doszyte skórzane tasiemki z otworami. Krawędzi kożucha są podwinięte do środka i stebnowane. Kożuch ten jest dalszą formą rozwo­ jową serdaka i posiada bardzo stare tradycje; w X I X w. powszechnie nakładano go do pracy. Kożuchy takie noszono także w okolicy Nowego T a r g u . Kożuch odświętny, noszony przez bogatych chłopów, uszyty jest przeważnie z czarnej, owczej skóry i poszyty dobrym, czarnym suknem (ryc. 18). Sięga prawie do kostek. Na kołnierz używa się czarnych karakułów lub innego cennego futra. Tył takiego kożucha składa się z dwóch części. Zszyty jest w środku szerokości, u dołu posiada przecięcie. Boczne krawędzi przy rękawach tworzą łagodne łuki. Kożuch zapina się na 3, obciągnięte czarnym materiałem guziki, pozostałe 3 guziki służą za ozdobę. Kożuch posiada wewnątrz, z lewej strony, kieszenie. Rękaw krojony jest z dwóch części i posiada charakterystyczny mankiet, całość zdobi dobry materiał, dobre 63 21 �/ wykonanie i stebnowane krawędzi. Biedniejsi gospodarze nakładają czarne płaszcze o kroju po­ dobnym do kożuchów, często fabrycznej roboty. Okrycia głowy. Czapki 56 Na rycinie z 1777 r . widzimy charakte­ rystyczne okrycia głowy noszone w X V I I I w., składające się z „główki" otoczonej barankiem. Podobne nakrycia nosiła szlachta i mieszczanie od X V do X V I I I w. W połowie X I X w., a w nielicznych wy­ padkach i pod koniec X I X w. noszono ten sam rodzaj „rogatywek" bez daszków z siwym lub czarnym barankiem, zawiązanym na zielonym denku. W mroźne dni i zamieć opuszczano baranek na uszy i kark; było to nakrycie zimowe. Obok niskich czapek noszono również czapki wysokie . Do dziś zachowała się w terenie odmien­ na, czarna, „krymerkowa", watowana lub flane­ lowa czapka kształtu walca (ryc. 17,18,19). Noszą ją.głównie mężczyźni żonaci i starsi do kożu­ cha; nakładając zagłębiają denko. W X I X w., noszono podobne czapki z kolorowymi wstąż­ kami z tyłu (tabl. I I ) . Obecnie coraz częściej kawalerowie nakła­ dają zimą powszechnie noszone „narciarki", w lecie czapki sportowe z daszkiem — „sportówki". Kapelusze 64 Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych Fot. A. Glapa, Grabianowo., 1951. Za znane, najdawniejsze kapelusze, które rów­ nież były noszone przez chłopów w okolicach Poznania w X V I I I w., należy uważać czarne ka­ pelusze z wielkim rondem . Następnie nosili Dzierżący „kapelusz pilśniowy wysoki, opasany czerwonym, białym, czarnym, żółtym sznurkiem, czasem z wpiętym zań kwiatkiem" . Pewien ro­ dzaj cylindrów, widocznych na reprodukowanej planszy Hoffa (ryc. 5, 6) noszono mniej więcej do 1870 r.; po nich nosili Dzierżący do 1914 r. kapelusze z małą okrągłą główką i wielkim rondem (ryc.20) . Od zakończenia wojny do czasów obec­ nych nosi się czarne pilśniowe kapelusze (ryc. 14,21). Ze względu na brak ich w handlu coraz częściej używa się kapeluszy różnokolorowych, takich jakie można kupić w sklepach. 05 66 CT Onuce, p o ń c z o c h y , skarpety Onuce są to flanelowe kawałki materiału (o wymiarach ok. 40 X 60 cm), którymi owija się Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa^ stopy przed nałożeniem butów. Posadowo, 1951. 22 �Wełniane skarpety i pończochy do połowy ły­ dek wykonują kobiety na iglicach. Są one koloru czarnego i siwego, rzadziej brązowe i białe. Skar­ pety letnie są pochodzenia fabrycznego. Obuwie, drewniaki, trzewiki, „kujun y", buty Drewniaki zwane przez Dzierżaków panto­ flami składają się z grubej pcdeszwy drewnianej oraz kawałka skóry zakrywającej palce i pół stopy, a przybitej do drewna drutem i klamerkami. W pan­ toflach chodzą mężczyźni po obejściu rano oraz wieczorem; rzadko kiedy chodzą w pantoflach kawalerowie. Drewniaki wykonują z drzewa olszy­ nowego albo topolowego, skórę kupują i obijają sami. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu sprzed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. „Kujuny" są to buty z cholewami o drew­ nianej podeszwie. Cholewa skrojona jest na wzór butów „saperek" i pochodzi zazwyczaj ze starych podniszczonych butów. Chodzi się w nich przewa­ żnie zimą przy pracy w podwórzu i przy wywo­ żeniu mierzwy w pole. Dawniej tj. około 1900 r. do tych samych prac nakładano na nogi „filcoki", buty mające cholewy filcowe a podeszwy skó­ rzane. W nowych „filcokach" chodzono nawet w dni świąteczne. Trzewiki są obuwiem noszonym przez naj­ biedniejszych Dzierżaków zamiast butów. Noszą je przeważnie ci, którzy zarzucili już strój ludo­ wy, względnie wyjeżdżający na pracę poza oma­ wiany rejon. Wysokie czarne trzewiki nakładane są do roboty, niskie trzewiki brązowe lub czarne noszone są w dni świąteczne. Buty stanowią najdogodniejszą i zasadniczą formę obuwia dzierżackiego. W1777 r., jak widzimy na dawnej rycinie, buty noszone przez Dzierżaków były zszywane z boku. Ten krój butów zachował się aż do 1939 r. Nosili je ostatnio wyłącznie chłopcy lub dzieci. Opisy butów z około 1860 — 70 r. podają, że były one wysokie, skórzane, na obie nogi jednakowe. W początkach X X w. do pierwszej wojny światowej noszono częściowo buty „kropowe", zwane „kropusy" z harmonijką, a przywożono je głównie ze Zdun z pow. kroto­ szyńskiego. „Kropusy" nie miały jednak po­ wodzenia, daleko popularniejsze były buty dzierżackie, mające usztywnioną przez specjalne wkładki cholewę, zszytą z tyłu (ryc. 22). 68 Obecnie coraz częściej wchodzą w użycie buty zwane „oficerkami" i buty gumowe. Ryc. 21. Dzierżący w strojach do wyjścia. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. 23 �Pasy, r ę k a w i c z k i , Uzupełnienia stroju n a u s z n i k i , c h u s t k i , t a b a k i e r k i , baty, laski W dawnym stroju, dzierżackim pasy spełniały dwojaką funkcję: przyciskały odzież do ciała i pełniły rolę sakiewek przez wszyte weń schowki. Pasy przedstawione na rycinie pochodzącej z 1777 r. są zapewne wykonane z materiału. „Przyjaciel Ludu" pisze w 1839 r., że chłopi z okolicy Krobi nie noszą już „szerokich pasów skórzanych, czerwonym suknem podszytych" . Chodzi tu zapewne o takie same pasy, jakie noszono jeszcze w 1841 r. w okolicach Kórnika . Po tych pasach weszły w użycie tzw. „trzosy", o których mało wiadomo, a w które kładziono pieniądze. Po nich ok. 1890 r. funkcję pasa — schowka przejęły zielone sakiewki, wykonane z moc­ nych nici. Obecnie mają zastosowanie wąskie pasy skórzane do spodni roboczych. W porze zimowej noszą Dzierżący rękawice, wykonane z materiału lub łat, o jednym palcu; nakłada się je przeważnie do pracy. Do wyjścia nakładają rękawice o pięciu palcach, wykonane z wełny. Na wesele, pogrzeb lub inne uroczystości wkładają białe, fabrycznej roboty. Przed wojną, około 1910—1939 r. noszono czarne nauszniki, składające się z owalnych łatek połączonych blaszką sprężynową, albo też nauszniki wykonane całe z wełny, z poszerzoną częścią zakrywającą uszy i wąskimi paskami, skrzyżowanymi na czubku głowy. Obecnie naciąga się na uszy czapki „krymerkowe" lub opuszcza górną część narciarki. W połowie X I X w. niezbędną częścią stroju męskiego była czerwona lub zielona chustka, którą obwiązywano szyję . Spełniała ona tę samą funkcję, co obecnie noszone powszechnie krawaty. Poza chustkami, służącymi jako ozdoba, używano dawniej do wycierania nosa, wielkich kolorowych chustek, przeważnie czerwonych z paskami wzdłuż krawędzi. Obecnie używa się jeszcze chustek do obrzędowych batów — weselnych (ryc. 9). W drogę do kościoła przypinają swachny kawalerom barwne chustki kolorowe, tzw. „tureckie" i „francus­ kie". Są to brązowoczerwone i „beżowe" chustki z barwnym szlakiem wzdłuż brzegów (o wymia­ rach 1 m ) . Po powrocie drużyny weselnej do domu swachny zmieniają chustki kolorowe na białe, przez które trzyma tancerz partnerkę podczas tańca. Chustki białe są mniejsze (60 cm ). Pierwsze tabakierki przywieźli przed 1914 r. „Westwaloki" tj. chłopi wyjeżdżający na sezonową pracę do Westfalii. Były one fabrycznej roboty. W okresie międzywojennym do 1939 r. zażywano tabaki na weselach dla żartu z tabakierek wykonanych samodzielnie z rogu. Dzierżący mają wielkie zamiłowanie do koni, na tym prawdopodobnie podłożu rozwinęły się tu baty obrzędowe, któ­ rych używa się podczas jazdy konnej np. w korowodzie wesel­ nym, podczas tańca lub dla fantazji na przechadzkę, obok gałązki brzozowej lub innej (ryc. 1, 8, 9). Bat składa się z 4 części: z nóżki sarniej, plecionych rzemieni, „pękówki", służącej do „strzelania" oraz skórzanego uchwytu. Baty zdobi się wspom­ nianymi już chustkami. Laski nie miały na terenie dzierżackim prawie wcale zastosowaRyc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa a przed ostatnią wojną rzadko były używane. Wykonywano je Posadowo, 1951. z drzewa wiśniowego albo z trzciny. Obecnie lasek nie używa się. 69 70 71 2 2 ROZDZIAŁ Ogólny opis stroju VI kobiecego Charakterystyka ogólna. Strój kobiecy, podobnie jak męski, znajduje się wśród Dzierżaków w stadium zaniku, zanik ten jednak jest powolniejszy, W pewnych wio­ skach, jak np. w Posadowię, Sułkowicach widać żywe występowanie ludowego stroju kobie­ cego, a nawet rozwój, maloznanego dawniej haftu kolorowego na zapaskach. W przeciwień­ stwie do stroju męskiego, ubiór kobiecy jest jeszcze w szeregu wsiach nakładany powszechnie 24' �Tablica I I STRÓJ DZIERŻACKI DAWNY Malował Jerzy Karolak �w dni robocze, odświętne, zimą i la­ tem, podczas obrzędów i uroczystości. Natomiast można zauważyć silny zanik stroju ludowego u dziewcząt, które wkładają już ubiór zbliżony do miejskiego, ubiór ludowy zaś noszą tylko w dniach szczególnie uroczystych. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Zachowany dzierżacki strój ko­ biecy składa się z szeregu części, które bywają noszone zależnie od wieku, stanu lub pory roku. Silnemu zróżnicowaniu podlega ubiór kobiecy ze względu na porę roku, dni świą­ teczne i robocze, przyczyną tego jest z jednej strony oszczędność, z dru­ giej zaś — chęć ukazywania się w jak najokazalszym ubiorze w dni uroczy­ ste. Na terenie dzierżackim występują często zapaski, chustki, „jaczki" i spódnice; z tych najbardziej cha­ rakterystyczne i zróżnicowane są zapaski. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 25 �U b i ó r r o b o c z y l e t n i d z i e w c z ą t . Około 1900 r. dziewczęta wkładały białą płócienną koszulę bez rękawów, na nią wierzchni spódnik perkalowy, płócienną zapaskę w paseczki kolorowe, perkalikowy kabatek przeważnie modry, rzadziej różowy. Włosy plotły dziewczęta w „drabkę", tzn. z przodu od przedziału na środku głowy do tyłu w dwa warkocze. Na głowę nakładały białą lub czerwoną chusteczkę, na szyję — czerwone korale; staranniejsze wykładały białe, marszczone kołnierze koszul. Dziewczęta chodziły w lecie boso. Dorosłe dziewczyny gospodarskie nakładały do pracy lnianą, białą koszulę, spódnicę kolorową, wierzchnią spódnicę niebieską lub różową, zapaskę modrą albo różową, a w zimniejsze dni „jaczkę" tj. płócienny ka­ batek (ryc. 47). Włosy czesały gładko z przedziałem na środku, z tyłu układały dwa warkocze w ósemkę nad karkiem (ryc. 28), na głowę wciągały biały, płó­ cienny czepek, na szyję 4—5 sznurów czerwonych ko­ rali, związanych z tyłu barwną wstążką. Wykonując pracę chodziły boso lub w drewniakach. Dziewczyny pracujące w majątkach ubierały się trochę odmienniej, w miejsce spodniej spódnicy nakła­ dały rodzaj halki, czerwony „barchaniok", spódnicę zwaną „modry druk", na głowie zamiast roboczego czepka wiązały czerwoną, perkalikową chusLkę w kwiatki. Obecnie odziewają się dziewczyny podobnie, z tą tylko różnicą, że dawniejsze materiały, takie jak „modry druk", zastępują materiałami współczesnymi o różnych deseniach, czepków zaś roboczych nie nakładają. U b i ó r r o b o c z y l e t n i m ę ż a t e k . Ubiór mężatek — żon gospodarzy i chłopów pracujących w majątkach różnił się od ubioru dziewczyn spokojniej­ szymi i ciemniejszymi kolorami oraz kształtem białego czepka, który posiadał swoisty daszek z karbowaną ko­ ronką. Mężatki nosiły włosy przycięte na wysokości karku. Na czepek nakładały białą chustkę „tulkę", albo chustkę perkalikową. Przy pewnych pracach kobiety podwiązywały spó­ dnice specjalnym sznurem — „podkaską" (ryc. 5), lub 'podwijały wierzchni spódnik wraz z zapaską do połowy Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy i z tyłu na krzyżach spinały go szpilką. Czasem zdejw domu. Fot. A. Glapa^ Posadowo, 1951. mowały go, by po zakończonej pracy odziać się jak najstaranniej. Innym sposobem zabezpieczenia odzieży od zniszczenia przy wykonywaniu brudnej pracy było nakładanie drelichowej lub uszytej ze starego worka zapaski, nakładanej głównie podczas karmienia trzody chlewnej i wyrzucania mierzwy; po wykonaniu tych czynności zapaskę taką zdejmowano. Specjalną uwagę na czystość i piękno stroju roboczego zwracały kobiety podczas sianoko­ sów, podług ludowego określenia, kobiety wyglądały wówczas „jak kwitnący mak". Także do żniw ubierano się staranniej. By uchronić odzież od zniszczenia podczas zbierania, zgarniania i wiązania zboża w snopy, nakładały kobiety ciemne zapaski z grubego, silnego materiału. Obecnie mężatki nie obcinają włosów i nie noszą czepków. Ubiór ich roboczy ilustruje (ryc. 23, 24, 25). 26 �U b i ó r roboczy letni staruszek. Staruszki odziewały się podobnie jak mężatki, dodatkowo tylko wkładały „szadronowy" spencerek, który ongiś noszono wyłącznie zimą. Na głowę wciągały kolorową czapkę z barankiem i wstążkami lub taką — jaka jest przedstawiona na ryc. 26. Odzież starszych kobiet była prze­ ważnie w kolorze ciemnym lub szarym. Porównując robocze ubiory kobiece możemy stwierdzić, że różnica zaznaczała się głównie w ubiorze głowy, w uczesaniu i w kolorach ma­ teriałów; dziewczęta chodziły z gołą głową lub w chustkach, panny i mężatki w czepkach i chust­ kach, staruszki w czapkach i chustkach. Z wie­ kiem kobiety rzadziej nakładały korale. Dziew­ czyny folwarczne zamiast drugiego spódnika nosiły rodzaj czerwonej halki. U b i ó r roboczy z i m o w y dziewc z ą t. Zimowy ubiór dziewcząt był znacznie cie­ plejszy niż ubiór letni. Koszulę nakładano bar­ chanową z dłu­ gimi rękawami, Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce' Fot. A. Glata, watówkę, suknię Krobia, 1951. koloru ciemne­ go, białą zapaskę, pończochy wełniane lub sukienne, koloru czarnego albo czerwonego i wysokie, skórzane trzewiki lub drewniaki. Na głowę wciągano watowaną czapkę. W dni wyjątkowo zimne obwiązywano szyję szalem i okrywano się chustą. Rękawic nie noszono, ręce przed zimnem chroniono w „rękawkach" (mufkach) (ryc. 27). 1 Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y d z i e w c z y n . Dziewczyny dorosłe nakładały zimą do pracy barchanową koszulę, czerwoną watówkę z ciepłą sznurówką, różnokolorową, flanelową spódnicę, a na nią spódnicę wierzchnią przeważnie czerwoną, wełnianą, sze­ wiotową lub cajgową, na to kładły taką zapaskę jak w lecie, pończochy fioletowe sukienne, później wełniane czarne, czer­ wone lub rzadziej zielone — które uchodziły za paradne. Dziewczęta chodziły w drewniakach lub starych, wysokich sukiennych trzewikach tzw. „berlaczach". Szyję zdobiły czasem kryzką, zawsze czerwonymi koralami, zawiązanymi z tyłu czerwoną lub różową wstążką. Głowę ochraniały watowaną czapką szytą „w kwaterki" z lśniącego materiału. Kiedy pra­ cowano w stodole, w oborze lub w polu, obwiązywano głowę chustką koloru ciemnego, najczęściej wełnianą. W mieszkaniu chodziły dorosłe dziewczęta w czapce, chodzenie bowiem bez czapki uznane było za obrazę godności, a osobami takimi po­ gardzano. Na ręce nakładano rękawice o jednym palcu i rę­ kawki naciągane powyżej dłoni, zwane „pulswermy". 27 �Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowe 1951. Dworskie dziewczyny odziewały się jak córki gospodarskie z tą różnicą, że nosiły czerwone „gacie" z barchanu i buty z cholewami. Watówek nie nosiły z powodu wysokich kosztów uszy­ cia. Dworskie dziewczyny nosiły się wszędzie jednakowo, np. wWymysłowie podobnie jak w Żychlewie. Dworze lub w Dzięczynie. O kobietach dawniej mawiano: „Byleby była głowa i noga w porządku — to jest porządna, kiedy włosy są roztośtane i obuwie brudne — to jest glugla" (niechlujna). Obecnie nie noszą dziewczęta watówek w dni robocze, lecz wkładają majtki tzw. „majdy". Głowy obwiązują przeważnie chustkami (ryc. 25). Kolory ubioru zimowego były ciem­ niejsze niż ubiorów letnich. Ubiór roboczy zimowy mężatek i kobiet starych. Zimowy ubiór mężatek był podobny do stroju panieńskiego z tą tylko różnicą, że starsze mężatki zamiast „jaczek" nosiły obcisłe spencerki lub krótkie bluzki. Obe­ cnie spencerki nie są używane. Stare kobiety odziewały się tak samo jak mężatki. Pod koniec X I X w. nakładały na koszule „mideroki", t j . spódniki z ob cisłymi sznurówkami, uszyte z owcz j skóry, zwrócone runem do ciała. T? ie mideroki były dawniej podobno w po­ wszechnym użyciu . Obecnie mideroków się nie nakłada, a nawet mało kto zna tę nazwę. Zestawiając kobiece ubiory zimowe stwierdzamy, że składają się one z dużej ilości rozmaitych części odzieży. Do cha­ rakterystycznych należą: dla dziewcząt su­ knia, watówka, pończochy, trzewiki, cza­ pka, szal, chustka; dla dziewczyn doro­ słych — te same części bez sukni, w miej­ sce której używano spódnice. Dziewczęta dworskie w miejsce watówek nakładały „gacie", a miast trzewików buty. Do Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Go­ charakterystycznych części odzieży mężałębiowski, Krobia, 1950. 72 28 �tek należy spencerek, a odzieży staruszek — miderok. Do ciemnych i ciepłych ubiorów zi­ mowych nosiły wszystkie kobiety często białe kryziki wokół szyi. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i dzie­ w c z ą t . Odświętny strój dziewcząt skła­ dał się z następujących części: z białej, płóciennej koszuli z rękawami, upraso­ wanego sztywno, białego spódnika z fal­ banką, na który nakładano spódnik różo­ wy, niebieski, seledynowy lub żółty z takąż sznurówką. Na te spódnice nakładano ozdobną zapaskę, na nogi — białe poń­ czochy i wysokie, czarne sznurowane trze­ wiki. Pończochy przymocowywano pod­ wiązkami ze sznurka lub gumy. Na szyję kładły białą fryzkę i kolorowe, szklane ko­ rale, zawiązywane z tyłu barwną wstążką. Na głowę wkładały białe czepki ozdobione koronką „karbowaną pod słońce" tj. ukła­ daną w drobne fałdki. Czepki wiązano „bandkami" pod szyją, w motyla. W d i bardzo uroczyste, wielkie święta i wer la noszono czepki „układane" wysoko: w dni chłodniejsze nakładano czarne jac? a. Obecny letni strój dziewcząt przed­ stawia (ryc. 29, 30, 32, 33 i tabl 1). Dziewczyny dorosłe, g<" p o d a r s k i e córki nakładały w dni ś .ąteczne białą, płócienną koszulę z krótkimi rękawami, na nią koszulkę z białego batystu, watówkę czerwoną z półsznurówką, białą hafto­ waną, nakrochmaloną spódnicę, na nią Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym w czepku spódnicę wierzchnią zszytą wraz ze sznu­ z okapem. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. rówką koloru różowego lub niebieskiego. Na spódnice nakładano zapaski różnego koloru, zawiązywane z tyłu (ryc. 33). Na nogi wkładano białe pończochy i czarne wysokie trzewiki; na szyję kryzkę i barwne szklane korale, związane z tyłu wstążką. Prawdziwe korale zwane „prawymi" weszły w modę około 1900 r. Głowę przy­ krywano i zdobiono czepkiem, zawiązanym kolorowymi wstążkami w kokardę pod brodą (ryc. 30). W dni chłodniejsze nakładały dziewczyny czarną jaczkę z koronką (ryc. 50); idąc do kościoła niosły pod pachą białą, płócienną haftowaną chustkę albo chustkę „francuską", na którą kładły książkę do nabożeństwa (ryc. 34). Ubiór dziewczyn dworskich był podobny do ubioru gospodarskich córek, zachodziły tylko nieznaczne różnice. Zamiast koszulki — wkładały one kolorowe lub białe, przezroczyste „jaczki" z cienkiej tkaniny. Czepki nosiły okrągłe bez „skrzydeł", zawiązane pod szyją haftowanymi wią­ zadłami (gospodarskie córki miały wstążki gładkie). Z tyłu spadały od korali dwie szerokie wstążki, zawiązane przy koralach w kokardę. Dziewczyny gospodarskie nosiły wąskie (3 cm) wstążki. Wreszcie dziewczęta dworskie nakładały przeważnie jaczki różowe, niebieskie, kremowe i białe, gdy dziewczęta gospodarskie czarne. S t r ó j o d ś w i ę t n y l e t n i m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Różnica między ubiorem mężatek a dziewczyn polegała na tym, że mężatki nosiły czepiec i obwiązywały go „jedT 29 �Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. 30 �wabnicą" dokoła, zawiązując z przodu nad czołem w kokardę, (ryc. 37). Drugą różnicę stanowiła „jedwabnica" noszona pod jaczką i złożona na krzyż na piersiach, tak że końce jej wy­ chodziły po bokach spod jaczki. Zazwyczaj mężatki nosiły 3 spódnice w kolorach nieco ciemniejszych. Kobiety dworskie odróżniały się od żon gospodarzy okrągłymi czepkami; nie nosiły też jedwabnicy pod jaczką. Obecnie do odświętnego stroju nie nakładają kobiety czepków, lecz na przewiązaną białą chustką głowę nakładają chustkę zielonkawo-beżową. Charakterystyczne w latach 1920 do 1939 „budy" prawie już nie są stosowane (ryc. 34), można czepiec zobaczyć tylko na weselu. Ubiór starszych kobiet nie różnił się od ubioru mężatek. Pewne różnice zaznaczały się jednak w gatunku materiału; kolorowe zapaski były płócienne, jeśli zaś jedwabne, to prze­ ważnie żółte; fryzki były węższe, obszyte koronką. Jeszcze i dzisiaj noszą staruszki sznurówki z „kiszką" t j . ze zwiniętym u dołu w rolkę materiałem , trzewiki na niskich obcasach, chusty ciemne, często czarne. Obecnie staruszki odsiewają się jak mężatki w ciemne kolory, głównie w czarny. Porównując strój odświętny letni ze strojem roboczym stwierdzamy, że dziewczęta kładły w d i i świąteczne drugą spódnicę, w dni chłodne jaczkę, pończochy trzewiki. Gospo­ darskie córki wkładały dodatkowo na koszulf. koszulkę, watówkę, wreszcie pończochy i trzewiki. Strój dzi wczyn folwarcznych wyróżniał się okrągłym kształtem czep a i barwną jaczką oraz majtkami i halką, noszonymi w m ijsce kosztownej watówki. Strój mężatek składał się z 3 s- ódnic, nakładanych na watówkę oraz czepca i 2 jedwabnie. S rój kobiet dworskich od73 R y c 3 3 t e c z n y r n _ ot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. D z i e w c z y n a . F w s t r o j u świą różniał się innym kształtem czepk i oraz jedną jedwabnica noszoną na czepku. Kobiety te v odróżnieniu od żon gospodarzy nosiły majtki i halkę. Strój staruszek różnił się tańszym g i n k i e m materiału i trzewikami na niskich obcasach. Strój odświętny zimowy dziewcząt. Zimą dziewczęta odziewały się podobnie jak latem z tą różnicą, że materiały były cieplejsze, barchanowe i wełniane. W miejsce białego krochmalonego spódnika oraz drugiego spódnika czerwonego, flanelowego na pasku na­ kładały watówkę. Klatkę piersiową okrywano flanelową, czerwoną sznurówką, na którą nakładano czarną, krepową, watowaną bez kołnierzyka jaczkę. Głowę okrywała chustka, a ręce „rękawki". • Zimowy strój odświętny dziewczyn dorosłych był także uszyty z cieplejszych materiałów i częściowo podobny do ubioru letniego. Specjalną uwagę zwracano by cieplejszą była koszula, spódnicę nakładano na watówkę szytą z czerwonej flaneli. Wierzchnia spódnica bywała zwykle wełniana, jaczka zaś — czarna pluszowa, watowana. Na głowę kładły dziewczyny czapkę „z barankiem" ze wstążek barwnych, zawiązywaną pod szyją kolorową wstążką; na czepek — chustkę wełnianą, na ręce — zarękawki naszywane barwnymi koralikami. Strój uzupełniały różno­ kolorowe pończochy wełniane, czarne, czerwone, żółte i wysokie, podszyte kożuchem lub cienkim filcem czarne trzewiki. Różnice w zimowym ubiorze dziewczyn dworskich zaznaczały się noszeniem ciepłych „gaci", sukiennych jaczek podszywanych watą lub owczą skórą, a wywiniętych dla ozdoby u dolnej krawędzi runem na zewnątrz. Watowane jaczki były zdobione aksamitną plisą lub kolorową bortą, zwano je paradnymi. r Obecnie panny nie noszą czepków, zarękawków ani czapek z barankami; pończochy nakła­ dają wełniane, niciane lub bawełniane brązowe, czarne, rzadziej siwe. S t r ó j o d ś w i ę t n y z i m o w y m ę ż a t e k i k o b i e t s t a r y c h . Zimowy strój mężatek był również wykonywany z cieplejszych materiałów niż strój letni. Około 1880—1890 r. 31 �mężatki nosiły jeszcze zimą watowane spencerki, w miejsce ich weszły później w modę jaczki (ryc. 48, 50). Obecny zwierzchni strój mężatek składa się z czarnej chustki z frędzlami, nakładanej na głowę, z czarnej pluszowej jaki, spódnicy zwanej „kuczbaja". Pończochy, czarne trze­ wiki i 6—8 szuutćw czcrwcTiych. kota.lv — &opdtua\ą całości. Pod kuczbają noszą mężatki czerwony, flanelowy spódnik i watówkę. Strój staruszki różnił się głównie noszeniem mideroka i spencerka. Staruszki obwiązywały głowy wielką chustką skrzyżowaną pod brodą a zawiązaną na wielki węzeł z tyłu na karku, na nogi kładły fioletowe pończochy. Obecnie staruszki odziewają się tak jak mężatki. S t r ó j o b r z ę d o w y : Chrzciny — strój dziecka i dorosłych. Dziewczynkę odziewano do chrztu w białą ko­ szulkę, „jaczkę" z przodu rozciętą a zawiązaną pod brodą białymi lub różowymi wstążkami. Na głowę nakładano czepek ozdobiony różową wstążką, po czym zawijano dziecko w 2 fla­ nelowe pieluszki obrębione różowymi, grubymi nićmi. Dziecko niesiono w poduszce, którą przewiązywano dwiema wstążkami zdobionymi w kwiaty; przykrywano zaś zimą chustką „szytą w gajory", wełnianą, przetykaną jedwabiem, zwaną też „turecką", Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju s'wiątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. oraz drugą „francuską". W lecie używano tylko chustki „francuskiej". Chrzestna matka, jeśli była panną, odziewała się jak panna młoda (ryc. 7), lecz z tyłu do czep­ ka nie przypinała wstążek w kwiaty. Mężatki nakładały strój odświętny, a na głowę „kapicę" tj. czepiec ze wstęgami z tyłu (ryc. 38,39). „Kapica" była obwiązana jedwabnicą (ryc. 37). Zaręczyny. W okresie narzeczeństwa, od dnia zapowiedzi, nosiła panna przez trzy niedziele przypięty do czepka lub chusty „wianek", tj. ga­ łązkę rozmarynu ze wstążeczką i „pozłotkiem" (staniol w paski, ze zło­ tymi drucikami). Odświętne jej odzienie w tym okresie składało się z czepka, kryzika, korali, kaftanika, spódnika, zapaski 32 Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym, w chustkach już rzadko nakła­ danych na czepki w t. zw. „budy" Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. �Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach na' adanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny i jesienny. Fot. \ . Glapa, Posadowo, 1951. i wysokich trzewików. Zazwyczaj wówcz, , sprawiała sobie panna kabatek. Jeżeli nie posiadała kaftanika — nakładała jaczkę z tiulowymi ozdobami u dołu (ryc. 50). W czasie zapowiedzi musiała co tydzień zmieniać kolor spódnicy i 7 paski. W pierwszą i trzecią zapowiedź przypinała białą wstążkę do .„kopki", w drugą — wst?zkę żółtą. Wesele. Strój panny młodej, pierwszej druhny, swachny, mężatek, staruszek. Panna młoda ubierała się do ślubu w strr, odświętny, zupełnie nowy. Nakładała najpierw białr bieliznę, „jaczkę", czerwoną watówkę, białą spódnicę bogato haftowaną, na którą nakładała spódnicę wierzchnią, koloru zielonego i bladozieloną lub białą zapaskę. Kabatek z pelerynką, spod którego po bokach wystawały końce jedwabnicy nałożonej na plecy i skrzyżowanej na piersiach, biały, najpiękniejszy kryz, na który nakładała czerwone, prawdziwe korale, pończochy i wysokie, czarne trzewiki uzupełniały całość. Istotną cechą ubioru wyróżniającą pannę młodą od innych kobiet, było 6 wstęg haftowanych w barwne kwiaty przypiętych z tyłu do czepka (ryc. 38). Po oczepi­ nach — chodziła w „kapicy" t j . w czepcu nałożonym w komorze (ryc. 37) oraz przebierała się w czerwoną, wierzchnią spódnicę, tzw. „kuczbaję" . Swachny i druhny t j . niezamężne dziewczyny ubierały się na wesele podobnie jak panna młoda z tą tylko różnicą, że zamiast kabatka z peleryną nakładały czarną „jaczkę" z tiulowymi ozdobami u dołu, nie przypinały też z tyłu do czepka wstążek i nie nakładały „jedwabnicy" (ryc. 37). Po powrocie z kościoła dziewczyny przebierały się w lżejszy przyodziewek, w koszulę, barwną spódnicę ze sznurówką i odmiennej barwy zapaskę (ryc. 30 i 40). Podczas wesela swachny zakładały do wiązania czepków w pierwszy dzień wstążki różowe, w drugi — żółte, a w trzeci — białe, umawiały się też przed weselem, jakiego koloru nałożą spódnice i zapaski. Specjalną oznaką przynależności do drużyny weselnej były wianuszki rozmarynu przypięte do czepka, które zdejmowano na trzeci dzień po ślubie. Mężatki biorące udział w weselu ubierały się do kościoła jak swachny z tą tylko różnicą, że wkładały czepce, gdy było chłodniej — żółto-pomarańczowe chusty. Po powrocie uczestnit 74 33 �czyły w weselu tylko w czepkach lub czep­ cach (ryc. 37,39). Mężatki wkładały na we­ sele czarne jaczki bez tiulowych ozdób przy dolnej krawędzi. Wygląd drużyny weselnej z 1949 r. ilustruje ryc. 40, na której obok osób w stroju dzierżackim widzimy osoby w innych ubiorach Pogrzeb. Ubiór zmarłej i biorących udział w pogrzebie. Zmarłe dziewczynki odziewano w strój odświętny wraz z czep­ kiem; panny — w strój nakładany do tańca, z tą tylko różnicą że zakładano białą jedwabną zapaskę, noszoną zwykle do ko­ ścioła (ryc. 36). Zmarłą młodą mężatkę ubierano w strój ślubny; starszą — w strój ślubny z czepcem obwiązanym jedwabnicą oraz w ciemną, zieloną, lub czarną za­ paskę. Kobiety biorące udział w orszaku pogrzebowym nakładały strój odświętny w najciemniejszych kolorach, na głowę kłar y chustki (ryc. 35). 1 Dożynki. Strój przodownicy i in­ nych. Dziewczyny biorące udział w do' ynkach ubierały się jak na zabawę do -ańca. Święta narodowe i kościelne. W dni świąteczne nakładały kobiety strój od­ świętny lecz dostosowywały swój ubiór do Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. ubioru mężczyzn, gdy np. mężczyźni naFot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. kładali amarantowe „jaki" i białe spodnie — kobiety brały czepki, koszulki, sznurówki, zapaski jak swachny; gdy mężczyźni nakładali wołoszki — kobiety stroiły się w kabaty, jaczki z tiulem i haftem oraz chusty. Porównując kobiecy strój roboczy ze strojem odświętnym, strój letni z zimowym i codzienny z obrzędowym stwierdzamy, że strój roboczy posiada w kroju formy prostsze i jest szyty z ma­ teriałów tańszych o kolorach ciemnych. Części składowe powtarzają się we wszystkich odmia­ nach; w stroju odświętnym przeważają materiały barwniejsze i jaśniejsze, a także materiały lepsze pod względem jakości. W kobiecym stroju zimowym zachowały się jeszcze części odzieży ze skóry np. „miderok" względnie takie, które wyparte zostały przez spencerki, jaczki i kabaty. Charakterystycznymi częściami są chusty i zarękawki, które obecnie całkowicie już zanikły i zostały zastąpione przez „mufki" (ryc. 27). W strojach kobiecych zaznaczają się wyraźnie różnice majątkowe i społeczne; kobiety dwor­ skie, uboższe, charakteryzuje strój prymitywniejszy w kroju i mniej urozmaicony. Oszczędność zaznacza się stosowaniem bielizny spodniej zamiast skórzanych ,,mideroków", grubych kosztow­ nych watówek, kabatów i spencerków. W kobiecym stroju obrzędowym do ciekawych przejawów należy zaliczyć kolor zielony i czerwony w stroju panny młodej oraz stosowanie kwiatów i szeleszczącego „pozłotka" w przy­ braniu głowy. 34 �R O Z D Z I A Ł VII S z c z e g ó ł o w y opis kobiecego stroju Bielizna Wiadomości z 1860 r. dotyczące koszul podają, że koszule szyto z białego płótna, „ z szerokimi rękawami, z kryzką koło szyi niezbyt szeroką, o ile możności haftowaną i u rąk toż samo. Pod szyją koszule wiązano wstążką" . 75 Obecnie noszą kobiety dwa rodzaje ko­ szul, „staroświeckie" i współczesne, różniące się krojem. Są to zarazem koszule robocze i odświętne (dzienne i nocne) szyte są z płótna lnianego, fabrycznego wyrobu. Koszula dawnego kroju jest bardzo po­ dobna do koszuli męskiej, różni się tylko krótszymi, sięgającymi łokcia rękawami, które są wszyte do przedniego i tylnego płata pod kątem prostym (ryc. 42). Rękawy przy łokciu lyc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. w.s. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. są obszyte wąską koronką, guziki wykonane z masy. Koszula współczesna (ryc. 41) składa się z dwóch głównych płatów zszytych na ra­ mionach, z czterech klinów poszerzających boki oraz krótkich, sięgających łokcia rę­ kawów, wszytych skośnie w główne płaty. Krawędzie koszuli przylegające do szyi, rozcięcie z przodu oraz rękawy są przystebnowane. Koszula nie posiada często ża­ dnych specjalnych ozdób ani kołnierzyka; sięga kolan. Oprócz koszuli nakładają kobiety jesz­ cze koszulkę tj. rodzaj bluzki uszytej z de­ likatnego, białego płócienka lub opalu, żor­ żety (ryc. 43), której przody i tył są kro­ jone z jednego kawałka, rękaw zaś składa się z płata głównego, kwadratu pod pa­ chą, mankietu i koronki przy dłoni. Na ramieniu są rękawy marszczone, wszyte w naramiennik o wymiarach 9,5 X 11 cm. Pod naramiennikami koszula jest zszy­ ta; nakłada się ją pod spódnicę z sznu­ rówką . 76 35 �Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Starsze osoby zwą dolną część bieli? ly kobiecej „gaciami". Obecnie kobiety noszą bieliznę fabrycznej roboty, która zależnie od pc y roku jest jedwabna, trykotowa lub wełniana. Staniki Kobiety stare noszą sznurówki t . obcisłe staniki posiadające przy dolnej krawędzi „kiszkę". Kiszka jest to materiał zwinięty w r u >nik, na który nakłada się spódnicę. Sznurówkę przeznaczoną donoszenia w zimie szyje się z ciemn ch materiałów wełnianych; przeznaczoną na lato — z płótna dowolnego koloru. Zapina się ją ot xnie na haczyki i haftki, dawniej — jak nazwa wskazuje, sznurówki sznurowano. Nieco odmienny typ sznurówek oszą kobiety młodsze. Są to staniki nie posiadające „kiszki", lecz przyszyte wprost do spódnicy i tworzące z nią jedną całość. W ten sposób przytrzymują one spódnicę, zastępują gorsety i ogrzewają. Spódnice Spódnice zwą t u „spódnikami". Ogólny i przypuszczalny wygląd dawnego ubioru dziew­ czyn i sposobu nakładania spódników daje rycina z roku 1693 . „ P r z y j a c i e l L u d u " informuje w 1839 r., że „kobiety różnowzorcowemi sycami zastępują piękne, a teraz już rzadsze spódniki białe z czerwonymi prążkami, których czeskie wieśniaczki, mimo dawności obcego wpły­ wu, dotąd nie zaniechały dla barw narodowych, które z niemi mamy wspólne" . Na podstawie akwarel B. Hoffa z 1866 r. dowiadujemy się, że w Potarzycy starsze kobiety nakładały w dni świąteczne spódnice błękitne, młodsze — różowe, w dni robocze „modrakowe" z różowym pasem u dołu (ryc. 5, 6). Obecnie, zależnie od pory roku i dnia oraz wykonywanych prac, nakłada się odpowiednią spódnicę, którą nosi się na pasku lub sznurówce. Charakterystyczną ich cechą na Biskupiźnie jest 3—6 zakładek przy dolnym brzegu. Spódnice świąteczne szyje się z sukna, wełny lub jedwabiu w różnych kolorach, robocze — z bawełny, flaneli lub płótna. Na uszycie spódnicy trzeba 3—4 m materiału. 35 77 Spódnica świąteczna uszyta jest z 4 kawałków materiału i posiada z przodu około 60 ma­ łych — a z tyłu około 140 większych fałd, które są zszyte w odległości paru cm od paska, aby się 36 �lepiej trzymały. Pasek usztywnia się „miderkiem" czyli sztywnikiem. Z przodu spódnica posiada rozcięcie zwane rozporkiem. Spódnice robo­ cze mają mniej zakładek. Z lewej strony u dołu spódnica jest podszyta paskiem z materiału podszewkowego (szer. 10 cm). Dolny brzeg spódnicy umacnia szczoteczkowata taśma, tzw. „borta" wystająca na pół cm. Spód­ nicę zapina się na haczyk i haftkę, Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c z tyłu ma przyszyty do paska wie­ rękaw. szak. Starsze kobiety noszą spódnice do kostek (ryc. 24, 27), młodsze — noszą krótsze zakrywające łydkę, Cm\ tak że widać pończochy (ryc. 25, 33). I •10 W chłodne dni nakłada się różnoko­ 20 lorowe spódnice sukienne i wełniane, • 30 w lecie — jedwabne. Pod spódnicę • 10 . . 50 / wierzchnią nakładają, szczególnie zi­ • • 60 / mą, spódnicę czerwoną, uszytą po­ • - 70 dobnie jak poprzednie, nie posiada­ Ryc. 42, Koszula kobieca robocza: a - przód, b — tył, c — krój jącą jednak zakładek. Spódnica taka przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f - podpasze, g — kołnierz, jest krótsza, trochę węższa i posiada h — karczek. zazwyczaj z przodu kieszeń. W lecie zamiast tej spódnicy nakładają spó­ dnice białe, bogato zdobione koron­ kami, haftem i falbankami (ryc. 46). Białe spódnice są zawsze krochma­ lone. Niektóre kobiety nakładają zimą i latem białą i czerwoną spódnicę. Trzecią względnie czwartą spódnicą jest czerwona watówka połączona z białą płócienną sznurówką (ryc. 44, 45). Watówka jest po wierzchu szyta z czerwonego lub z ciemnoróżowego płóciennego materiału, u spodu jest szyta z materiału tańszego, w innym Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rę­ kolorze; tylko osoby zamożniejsze kawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, mają watówki uszyte po wierzchu i g — kołnierzyk. u spodu z tego samego materiału. Między częścią watówki zewnętrzną wewnętrzną znajduje się warstwa wataliny. U dolnej krawędzi jest watówka kilka razy przystebnowana. Na przedłużeniu linii guzików sznurówki jest watówka rozcięta, z prawej strony rozcięcia posiada zwykle prostokątną kieszeń. Obwód wa­ tówki u dołu wynosi ok. 2 m. Watówka jest w pasie, z tyłu pofałdowana, fałdy są zebrane w pasek, do którego jest przyszyta sznurówka, składająca się z trzech części i zapinana na guziki lub haftki, ażeby ściśle przylegała do klatki piersiowej. Po bokach i na ramionach sznurówka jest zszyta, Watówkę nakłada się bezpośrednio na bieliznę. Nosi się ją przy okazji wyjścia z domu bez względu na porę roku. W domu zamiast watówki nakłada się flanelową, różnokolorową spódnicę. Pod koniec X I X w., jak wspominają starsze osoby, noszono w miejsce watówki „miderok" tj. spódnik uszyty z owczej skóry, zwrócony runem do ciała, a skrojony tak samo jak watówka . Ze 0 : 78 37 �słów satyrycznej piosenki dowiadujemy się, że „miderok" należał do cennej części odzieży kobiecej i noszony był przez osoby zamożne . Spódnica letnia na dni świąteczne i za­ bawy jest uszyta z jedwabiu lub satyny w ko­ lorze żółtym, niebieskim, seledynowym („majewym") i różowym, w odcieniach pastelo­ wych. Spódnica taka jest właściwie suknią bez rękawów, składającą się ze „spódnika" i sznu­ rówki . Stanik składa się z 3 części zszytych na ramionach i po bokach; zapina się z przodu na ok. 13 haftek i haczyków. Przednia część sznurówki posiada, podobnie jak stanik, po Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. dwie zaszewki. Na tylne części stanika są na­ szyte 2 łukowate taśmy koloru spódnicy. Taśmy oddzielone są w pasaniu 4 cm w miejscu zszycia stanika ze spódnicą. Spódnica składa się z 4 części. Obwód jej u dołu wvnosi 3,5 m. W pasie z tyłu posiada spódnica ok. 130 fałd, z przodu po każdej stronie rozpork ok. 35 fałd. U dołu posiada 4—6 za­ kładek. Dół spódnicy jest podszyty z lewej strony płocie j y m paskiem, do którego są przyszyte białe, delikatne ząbki, wystające na zewnątrz. Stanik je ń. podszewkowany płócienkiem lub flanelą, spódnice natomiast — bardzo cienkim, gazowyn materiałem zwanym „muliną". 79 • 80 Bluzki Do bluzek powszechnie używanych należą jaczki. <soby noszące je wspominają o nich, jako o częściach ubioru noszonego od najdawniejszych czasów. Ze względu na porę roku, święta lub dni robocze, a nawet porę dnia nakłada się inną jaczkę; różnią się one głównie kolorem i gatunkiem materiału, krój zaś wszystkich jaczek jest w zasa­ dzie jednakowy (ryc 47, 48) Jaczka składa się z płata tylnego, z dwu części przednich oraz rękawów, składających się również z dwóch części i mankieta. Letnia jaczka nie po­ siada kołnierzyka, u zimowej jest 2 cm kołnie­ rzyk. Krój jaczki jest luźny; zapina sieją na guziki lub zatrzaski, na których od strony zewnętrznej przyszyte są guziki. Zależnie od pory roku są one podszewkowane lub watowane. Jaczki ro­ bocze, letnie, szyją z perkali lub kretonów o róż­ nych kolorach i deseniach, przeważnie jednak w kwiatki i paski czerwone, różowe i brązowe na białym tle. Do pracy wkładają niebieskie, „ m o drakowe" w białe kropki lub kwiatki. Wycho­ dząc w pole do pracy, nakładają kobiety jaczki jaśniejsze i piękniejsze. W zimie używa się szy­ tych z barchanu i flaneli, często podszewkowanych flanelą. Na przełomie X I X i X X w. szyto świąteczne i letnie „jaczki" z rypsu i jedwabiu koloru czarnego; posiadały one u dołu ozdoby w formie tiulowych falbanek, wyszywanych fabry­ cznie W różne desenie . Były one noszone jeszcze dość często w okresie międzywojennym, głównie Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. 81 38 �Ryc. 46. Spódnik odświętny nosi ny pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. do kościoła; niektóre zachowały się d dni dzisiejszych. Obecnie w dni świąteczne noszone są czarne jaczki z materiału zwanego , mongolem", są one podszewkowane lekką flanelą i nie posiadają już ozdób u dolnej krawędzi Bogatsze gospodynie nakładają w niedzielę popołudniu jaczki białe, kremowe lub bladobrąz* ve, ozdobione z przodu dwoma pionowymi zakładkami i białymi guzikami. Rękawy mają pr pięć fałd. Za najstarsze jaczki zimowe, odświętne, noszone jeszcze przez kobiety dworskie pod koniec X I X w. należy uznać czarne jaczki wełniane, watowane,- obszyte „barankiem", t j . skórkami owczymi, wywiniętymi wełną na wierzch, przy krawędzi dolnej, rękawach i wzdłuż zapięcia z przo­ du. Była to prawdopodobnie pozostałość dawniej noszonych owczych kożuszków, przekształco­ nych później w jaczki. Po nich przyszła moda na podobne jaczki czarne, mające jednak za­ miast obszycia ze skór owczych, obszycie z pluszu; te noszono do 1920 r. Potem jaczki wykonywano całe z pluszu, grubo watowane i mające podszewkę z siwej flaneli, a kołnie­ rzyk w postaci jednocentymetrowego rulonika. Tego rodzaju jaczki są noszone po dzień dzisiejszy. Poza tymi jaczkami które — jak się wydaje — pochodzą od roboczych i świątecznych kożusz­ ków, noszono ok. 1860 r. spencerki . Była to ocirniana jak męskich koloru czerwonego lub w kratę. Bliższych szczegółów o spencerkach brak. Powszechnie też noszono kabaty bardzo zbliżone krojem do obecnie nakładanych kaftani­ ków. O starodawnych kabatach kobiecych pisze Kolberg, że noszono „zimą kabaty krótkie, 82 39 �z ciemnogranatowego sukna . . . z szeroko rozłożystym kołnierzem czyli peleryną . . . latem kabaty z materii lekkiej . . . zimą kabaty sukienne z modrego sukna" . 83 Kabaty i kaftaniki z pelerynami noszono już w pierwszej połowie X I X w. także w okolicy Kościana (ryc. 3) oraz w okolicy Poznania, na co wskazuje reprodukcja umiesz­ czona w „ L u d z i e " . Pewne dane, znajdujące się w Państwowym Archi­ Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, wum w Poznaniu wskazują, że kabat d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. z peleryną rozwinął się prawdopo­ dobnie z lamki chłopskiej . 84 85 Obecnie noszony kabat zwany też kafe ikiem ukształtował się pod ko­ niec X I X w. (ryc. 49 ). Spotykane pod :zas badań terenowych kaftaniki są s yte z czarnego jedwabiu zwanego „sz dronem", z prawej strony mato­ wej i , z lewej o powierzchni lśniącej. Kai anik jest podszewkowany białym barc \anem. 86 ^rój kaftanika składa się z sze­ regu części (ryc. 49). Plecy stanowią dwie symetryczne połowy każda z pię­ Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój ciu łukowatych kawałków, rysujących przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. linie od pasa w kierunku rękawów. Każdy kawałek zakończony jest fałdą, tak że kaftanik posiada ich dziesięć. Układ fałd ilustruje ryc. 49, f. Kafta­ nik przylega ściśle do klatki piersio­ wej, duże, przednie części kaftanika, wcięte w dolnej krawędzi zapinają się na 8 haczyków i haftek oraz na 2 gu­ ziki, naszyte na dekoracyjnie wyko­ nanym pasku. Rękaw kaftanika jest krojony z dwóch części i posiada man­ kiet. Peleryna wokół szyi przylega gładko, u dołu tworzy falbankę. Pe­ Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył lerynka nie jest podszewkowana, skła­ c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana da się z 2 części zszytych na ple­ przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet cach. Kaftanik nie posiada kołnie­ — kołnierz. rzyka; zwykle kupowała go matka niedzielę, w dniu pierwszej zapowiedzi. córce w okresie zapowiedzi, dziewczyna zaś nakładała go w Zapaski Opisy dotyczące zapasek odświętnych z ok. 1860 r. informują, że noszono wówczas „fartu­ chy szerokie, najczęściej w czerwonym, różowym, błękitnym („szorce") lub zielonym kolorze w kraty, paski albo kropki i t p . " . Na akwarelach B. Hoffa z 1866 r. widzimy zapaski w podobnych 87 40 �Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. A. Glapa, Posadowo, 1951. kolorach. Odświętne są w kolorze różo­ wym i błękitnym, robocze tylko w różo­ wym. Wszystkie te zapaski są gładkie i nie posiadają ozdób ani zakładek. Ozdoby na zapaskach prawdopodobnie zaczęły się pojawiać pod koniec X I X w. N foto­ grafiach z tego okresu widzimy, i - ma­ teriały na zapaski posiadają proste dt enie tj. pionowe wąskie paseczki na bi łym tle. Zapaski te są ozdobione charak irystycznymi zakładkami oraz tiulów m i , haftowanymi falbankami. Na początku X X w. Dzierżą :zki, podobnie jak kobiety w powiecie g( tyńskim i leszczyńskim, zdobiły pan* ńskie zapaski wstawkami, a mężatki — falban­ kami. Moda ta zachowała się do dzisiaj. Zapaski „malowane" w kwiaty, szyte z jedwabiu, tafty i atłasu w różnych kolorach (ryc. 36) nosi się do kościoła, zapaski zaś z koronkami, falbankami i wstawkami nakłada się do wyjścia lub na zabawę (ryc. 32,53). Zapaski są szyte z woalu, żorżety, nylonu, batystu lub innych, przejrzystych materiałów. Po drugiej wojnie światowej, pod wpływem chwilowego braku materiałów, Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. 41 �rozwinął się na zapaskach barwny haft, stosowany przedtem tylko sporadycznie. Haftem zdobiono początkowo białe, płó­ cienne, a obecnie rozmaite zapaski (ryc. 51). Szczególnie rozwinął się bogaty haft w Posadowię. Zapaskę odpowiednio do­ braną nakłada się przy każdej uroczy­ stości, toteż zamożna dziewczyna na wydaniu ma 10—15 odświętnych zapasek. Zapaski robocze szyje się zazwyczaj z płótna koloru modrego i białego w wąs­ kie, najczęściej czerwone, paski. Do pracy gospodarskiej wkłada się zapaski uszyte z grubych, szarych lub granatowych, szerokich materiałów. Suknie i .ukniami bez rękawów są odświętne spód iice wierzchnie zszyte ze sznurówkarr z tego samego materiału; ten rodzaj stn u jest szczegółowo opisany w rozdzi ie o spódnicach i stanikach. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haf­ tem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Płaszcze Płaszcze damskie weszły w modę ok. 1810 r . , lecz dotychczas w stroju dzierżackim nie są stosowane, kupują je tylko biedni, których nie stać na droższy strój ludowy oraz osoby pracujące w miastach i wyjeżdżające poza omawiany teren. Dzierżaczki twierdzą, że „płaszcz do ich stroju nie pasuje". 88 Kołnierzyki Do charakterystycznych ozdobnych części odzieży dzierżackiej należą kryzy zwane też kryzkami, które wywodzą się z falbankowatych kołnierzyków, przyszy­ tych do koszuli, wykładanych na zewnątrz i ściąganych tasiemką wokół szyi a no­ szonych jeszcze pod koniec X I X w . Kryzy obecnie noszone szyje się z białego tiulu, na który naszywa się białą bawełniczką ozdobne motywy (ryc. 55, 62). Do ozdób zawsze spotykanych należą „wiel­ kie zęby" opadające na ramiona i piersi. 8 9 Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Okrycia głowy Wianki, czepki, chustki W X I X w. swachny i druhny nakładały na głowę wianki z rozmarynu i mirtu, z których z tyłu opadały kolorowe wstęgi . 90 �Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. 91 Spośród notatek Kolberga odnoszących się do stroju najszczególowiej opisane są czepki . Większość tych czepków obrazuje rysunek Hoffa (ryc. 5, 6), lecz w terenie do dzisiaj czepki takie już się nie zachowały. Szczegółowy opis czepka noszonego w Rokosowie z 1900 r. podaje, że „ U mężatek czepce inne z bandami, obwiązane chusteczką jedwabną. Zamiast ryżki po dwóch stronach twarzy ko43 �ronka szeroka, niemarszczona, zakrywająca ucho i policzek, zaokrą­ glona ku dołowi: znika ona w górze Cm pod jedwabną chusteczką, pod którą r 0 ¿ złożona jest i nad czołem przecho­ 10 dzi. Ta koronka, właściwie ta część 20 jej na policzku widoczna, nazywa się e • 30 „szlarką" (ślorką w wymowie ludo­ • 40 wej) . 50 9 • Opisu dawnego czepka robo­ h • - 60 czego nie posiadamy: na ryc. 6 - 70 widzimy, że czepek stanowiła X iła, 80 3 O J płócienna czapeczka zakryv ająca kk 18 m. » — iL część głowy i uszy, zawią? ?wana pod szyją na dwie tasiemki Cze­ m pek ten był tak nakładany, &e duża część włosów nad czołem yła w i ­ n r doczna. W tym samym okresi nakła­ dano czepki o odmiennych ormach, których moda szła na teren byłej z : Biskupizny od południa; są to pier­ wotne formy noszonych obecnie czepków. Dawne opisy podają, że Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki, kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca„dziewczęta mają na głowie białą nad czołem t. zw. „baranek", e — okap. Porównaj ryc. 59. kapkę, nie zakrywającą od przodu 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma z tiulu włosów, zawiązaną pod szyją na na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — szerokie bandy" , a na codzień za­ taśmo tiulu na część stającą nad czołem m-okap. Porównaj ryc. 30,54. rzucają na głowę czerwoną chustkę. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część „Kobiety zamężne mają na gło­ paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. wie czapkę białą lub kolorową z Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. uszami i obrąbkiem, przewiązaną Kokardka przypinana na kołnierzyk t. zw. „świtka": t — za­ nad czołem chustką fiołkową lub wiązana świtka, wielkość naturalna około 3 cm, u — kawałek innej barwy, a czapka podwiązana wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. pod brodą szerokimi, białymi ban­ d a m i " . „Mężatki mają na święto czepiec obszerny z szerokimi kryzami, często ze złotem przetykanej materii wstęgami, które obwija do połowy w podłuż założenia, chusta jedwabna, fiołkowa w kokardę na przodzie związana" . Obecnie dziewczęta noszą czepek uszyty z tiulu, składający się z denka, z taśmy tiulu 18 m długiej i dwóch wiązadeł, którymi są białe wstążki a dawniej białe płótno (ryc. 56,2). Czepki dziewczyn dorosłych i mężatek, poza wymienionymi częściami posiadają „kwaterki", tj. boczne ścianki i część tylną tzw. „okap", który jest swoiście ułożony w wysokie, a wąskie fale, co z przodu daje wrażenie skrzydeł (ryc. 56,3). Okryciem głowy noszonym wyłącznie przez mę­ żatki jest tiulowy czepiec pięknie haftowany, obwiązany jedwabnicą, ozdobiony z tyłu barwnymi wstęgami, z przodu zaś podwiązany różową wstążką (ryc. 58,57,37). Innym rodzajem okrycia głowy jest „kopka" zwana też „klapicą" uszyta z jedwabnych materiałów w desenie, na wzór czepka (rys. 59). Chusty biskupiańskie posiadają różne wymiary (60 X 60, 80 X 80, 160 X 160 cm), są przezważnie kwadratowe składane po przekątni i zawinięte w pas na wierzchu. Podczas pracy domowej zakładają kobiety płócienne chustki, białe lub w drobny deseń na białym tle; nosi się je mocno od czoła i wiąże z tyłu w jeden węzeł (ryc. 27). Do pracy, na dworze, nakładane są chustki zależ­ nie od pogody/jaśniejsze lub ciemniejsze, z płótna lub flaneli. W niedzielę po południu nakładają f \b c I l : : 92 c • : OTO 93 94 95 44 �Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. białe, flanelowe chustki, które wiążą pod brodą (ryc. 24). W dalszą drogę obwiązują głowę chus­ tami, zimą — „tureckimi" żóhawo-pomarańcżowymi lub czarnymi, albo pluszowymi, w lecie — „francuskimi" t j . drukowanymi w brązowo-czerwono-czarne wzory. Przed 1939 r. chustami takimi obwiązywano głowę, okrytą poprzednio czepkiem lub „kopką"; w ten sposób powstawała na głowie wysoka „buda" (ryc. 34). Obecnie już tak chust się nie nakłada, lecz obwiązuje głowy białymi, małymi chustkami, na które nakłada się wielkie kolorowe chusty (ryc. 36). Chustek uży­ wają tak kobiety jak i dorosłe dziewczyny (ryc. 35, 26). Ryc. 58. Czepiec tiulowy i jego krój. Krobia 1951 Pończochy Na pocz Jat X I X w. używano pończoch z różnobarwnymi klinami po bokach lub poń­ czochy białe z „czerwonymi Wrabianiami" . W 1833 r. noszono tylko pończochy białe , około zaś 1860 r. noszono białe i modre. Przed 1939 r. noszono głównie na święta pończochy białe w „ r ę b k i ' \ niciane, a do pracy takież — czarne. 96 97 Ob' „nie panny nakładają latem, w dni świąteczne, jedwabne pończochy beżowe, grubsze; fabrycne — zimą „wrębkowane" lub wełniane, wykonane w domu w kolorze czarnym, brązo­ wym lub popielatym. Mężatki noszą pończochy takie jak panny, starsze mężatki przeważnie w kolorze czarnym; staruszki tylko czarne. Do pracy wkładają pończochy bawełniane, tzw. wrębkowane względnie podniszczone świąteczne, na które zimą nakładają wełniane skarpety siwe, brązowe, granatowe lub czarne. Osoby starsze noszą pończochy na okrągłych podwiązkach gumowych, nakładanych niżej kolan, młodsze — na nowoczesnych paskach, dzieci — na sznurówkach. 45 �Obuwie 3 5 Materiał ikonograficzny z X V I I w . pozwala nam przypuszczać, że dawne obu­ wie kobiet było bardzo podobne do współ­ czesnych kierpców góralskich. Około 1860 r. noszono „trzewiki tylko skórzane, czarne, lecz podług upodobania, niskie lub wysokie" . 98 Obecnie chodzą kobiety latem i zimą po domu w różnokolorowych „laczkach", tj. pantoflach uszytych z materiału, posiada­ jących podeszwę, a przykrywających tylko przednią część stopy; obok tych są uży­ wane skórkowe sandały fabrycznej roboty. „Drewniaki" zwane pantoflami nakładają wychodząc na podwórze lub do chlewów. Zimą do wyjścia noszą kobiety wy­ sokie skórkowe trzewiki, latem — przewa­ żnie niskie, koloru czarnego lub brązo­ wego, osoby zaś starsze wyłącznie koloru czarnego. Staruszki używają w zimie wy­ sokich, ciepłych trzewików, czarnych, zwa­ nych „berlaczami", podszytych wewnątrz kożuszkiem. Nowoczesnych, modnych trze­ wików kobiety dzierżackie z zasady nie nakładają, bo „nie pasują do stroju". U z u p e ł n i e n i a stroju kobiecego: wstążki, korale, rękawiczki, kolczyki, p i e r ś c i o n k i , parasole, torebki Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Wedle: J. Bzdęgi Poznań, 1935. Wiatach 1860—1875 noszono „wstążki najczęściej w czerwonym, różowym, błę­ kitnym lub zielonym kolorze" . Obecnie kupują wstążki różowe, błękitne, seledynowe, białe i czerwone do podwiązywania czepków oraz korali. Wstążki do czepka panny młodej są fabry­ cznie tkane w czerwone kwiaty, róże i zielone liście. Wstążki służące do zdobienia obrzę­ dowych batów, wianeczków i „świtek" są w tych samych kolorach. Dawniej używano częściej wstążek koloru zielonego. 99 W X I X w. nakładały kobiety na szyję szklane korale w różnych kolorach; na pocz. X X w. weszły w modę czerwone korale „prawe", których przeciętna cena wynosiła tyle, ile wartość do­ brej krowy. Korale kupują córkom rodzice przed wyjściem za mąż. Dawniej nie noszono rękawiczek tylko zarękawki — ,,mufki", które wychodzą dziś z mody. Obecnie w zimowej porze wkładają przeważnie rękawiczki fabrycznej roboty, niektórzy zaś wy­ konują je w domu z wełny na „igliczkach". Są one koloru czarnego, granatowego, brązowego lub popielatego, przeważnie o jednym palcu. Dzierżaczki kolczyków nie noszą, nakładają natomiast pierścionki gładkie, złote, inne wy­ jątkowo. Są to przeważnie prezenty. Przedmiotami nowymi, które zaczynają powoli wchodzić w zastosowanie są parasole i to­ rebki. 46 �ROZDZIAŁ Wytwórcy i VIII materiały Źródło, które rzuca pewne światło na stosunki produkcyjne w zakresie wytwarzania ubio­ rów wśród Dzierżaków dotyczy przywileju cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. Z dokumentu tego dowiadujemy się, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych" i przyznaje szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koź­ lęcych, na targach w Krobi z wyjątkiem tzw. „targów wolnych" . 100 W tym samym mniej więcej czasie na północnym krańcu Biskupizny w Gostyniu, istniało też kilka cechów, m. in. cech krawców, sukienników i szewców. W cechu krawców podówczas „ 3 lata trwała nauka kunsztu krawieckiego", w 3. roku majster powinien był sprawić terminato­ rowi buty, koszulę i kabat z gostyńskiego sukna . Organizacje cechowe były wtenczas w pełnym rozwoju, oddziaływać więc musiały znacznie na ubiór i strój okolicznych mieszkańców. Sukien­ nicy byli zorganizowani w cech już w 1414 r . . W tym też roku — dowiadujemy się, że w Go­ styniu znajdują się w rękach szlachty folusze, które mają wiele pracy; produkcją więc materiałów zajmowali się nie tylko mieszczanie, ale i szlachta, a że to był przemysł rodzimy, świadczą o tym polskie nazwiska foluszników i rzemieślników, wymieniane w 1507 r. W 1528 r. Gostyń posiadał 15 warsztatów sukienniczych zgrupowanych głównie przy ul. Tkackiej. W tym czasie miasto produkowało sukno, a wieś p ł ó t n o . Cechu płócienników nie było, o ich istnieniu dowiadujemy się dopiero w X V I I I w. Statut cechu płócienników krobskich z 1759 r. mówi, że posiadali oni urządzenia blechowe, do bielenia płótna; za blechowanie 10 szt. płótna dwór krobski (biskupi) płacił „wierteł ż y t a " . Pośród przepisów cechowych, zawartych w statucie interesuje nas żywo rozdział mówiący o konkurencji wiejskiej i charakterystycznym dla cechowej organizacji niedopuszczaniu żywiołu chłopskiego i obcego do Krobi. Między innymi czytamy tam: „Gdyby który Płóciennik ze wsi albo z miast innych robotę przynosił, to jest Płótna nie bielonego czyli oprócz czyli podczas Jar­ marku na przeday lub na zamian za przędzę a był postrzeżony, ma bydź od Cechmistrza pod przepadkiem zabrana. Płótno zaś białe y drelichy obcym podczas iarmarków wolno sprzedawać będzie". O cenach za wykonanie statut tak mówi: „Żaden tegoż Rzemiosła Brat od sztuki iak cienkey tak paczesney y zgrzebney brać nie powinien więcey ani mniey tylko groszy ośmnaście". Dwór miał zniżkę, płacił tylko sześć groszy od sztuki. Tak jak produkcja surowca w X V I I I w. była uregulowana przez cechy, tak samo w stolicy Biskupizny — Krobi wykonanie odzieży regulował cech krawiecki, o czym mowa jest w zacho­ wanym egzemplarzu statutu z 1724 r . . Jaki wpływ wywierały miasteczka na modę i ubiór wiejski w początkach X V I I I wieku, infor­ muje nas „Inwentarz Majętności połowy Gostynia" z 1737 r . . Do obowiązków rzemieślników należało zaopatrywanie wsi w niezbędne artykuły i tak: „Szewcy, którzy należą do której części, powinni dawać buty nowe, podszycie ze swego rzemienia, ile potrzeba dla ludzi na folwarki, od których tak i m płacą, od chłopskich butów nowych po groszy ośmnastu, od białogłowskich bu­ tów i trzewików po groszy dziewięciu. Kuśnierze powinni skóry wyprawiać wiele im dadzą, ko­ żuchy i kabaty na folwarkową potrzebę robić ze skór dworskich od których roboty dają na nici po groszy sześć. Sukiennicy powinien każdy z nich dawać po złotych trzydziestu. Krawcy powinni na czeladź folwarkową i dworską suknie i kabaty robić co potrzeba, któ­ rym od sztuki na nici ze dworu powinni dać po groszy sześciu. 101 1 0 2 103 104 1 0 5 1 0 6 Płóciennicy powinni wyrabiać każdy z nich sztuk sto dworskiej przędzy, do tego ze dworu powinno dać żyta wierteli dwa i od każdej sztuki płacić po groszy sześciu. A co nadto sztuk wy­ robią tak im dwór powinien zapłacić od sztuki każdej jak kto inszy"'. Porównując obowiązki mieszczan gostyńskich i ceny za wykonanie prac z 1737 r. z cenami z 1790 r. nie widzimy żadnych zasadniczych zmian. Pozwala to nam wnioskować, że ubiory na wsi nie zmieniły się i tak jak poprzednio musiały się kształtować pod wpływem małych miaste47 �czek. A jak silne było wówczas oddziaływanie środowisk małomiasteczkowych mówią nam dane statystyczne dotyczące ilości rzemieślników pracujących. W Krobi, liczącej w 1793 r. 864 miesz­ kańców, pracowało: 14płócienników i tkaczy (tkających tylko płótno), 16 szewców, 8 krawców . 107 W Gostyniu w tym samym czasie, liczącym wówczas 1029 mieszkańców, było zatrudnio­ nych: 41 płócienników, 10 kuśnierzy, 5 krawców, 40 szewców . 108 W pocz. X I X w., pod wpływem rozwoju wielkich manufaktur upadły tradycyjne formy pro­ dukcji surowca na u b i o r y . Dotyczy to główme tkactwa i kuśnierstwa. Z zanikiem ich ginie i tra­ dycyjny strój, który pod wpływem wielu czynników natury ekonomiczno-produkcyjnej i mody, coraz częściej zmienia się. Poważny wpływ na technikę wykonywania, szycia ubiorów wywarło rozpowszechnienie się w ostatnim ćwierćwieczu X I X w. maszyny do szycia oraz rozwój przemy­ słu kapitalistycznego, dostarczającego licznych gatunków materiału mieszkańcom wsi. 109 Do 1914 r. głównym ośrodkiem zaopatrzenia w sukno, tiul, wstążki był Rawicz; szczegól­ nie fabryka sukna, której właścicielem był Geling. Obecnie za surowiec miejscowego pochodzenia można tylko uznać wełnę, którą otrzymuje się z hodowli nielicznych owiec. Z wełny tej, bardzo rzadko przędzonej na miejscu, a głównie otrzymywanej w drodze wymiany runa w placówkach handlowych, wyrabia się rękawiczki, poń­ czochy i swetry. Wszystkie inne materiały, służące za surowiec do wykonywania odzieży, nabywa się w spółdzielniach handlowych. Pewne części odzieży, charakterystyczne dla stroju z 1900 r., kupowano gotowe. Do nich należały czapki z siwym barankiem, rodzaj rogatywek, oraz czarne czapki krymerkowe, wykony­ wane przez czapników w Bojanowie. Na Dolnym Śląsku zaopatrywano się w cylindry noszone w latach 1860—70. Kapelusze z szerokim rondem a małą główką sprowadzali miejscowi kupcy również z Dolnego Śląska, podobno z Żar. Kożuchy i kożuszki zakupywano w Krobi, w Gosty­ niu i Poniecu. Ostatnim kuśnierzem w Gostyniu był Sobkowski. W latach 1910—14 szewcy ze Zdun przywozili buty z cholewami, tzw. „kropusy", rzadko noszone. Bardziej przyjęły się one w pozostałych częściach powiatu gostyńskiego. W inne części odzieży, surowce i ozdoby zaopa­ trywano się na miejscu. Głównym centrum zaopatrzenia do obecnych czasów pozostała Krobia. Towary, których nie można w niej nabyć, kupuje się w Lesznie lub w Gostyniu, a wyjątkowo na Śląsku i w Poznaniu. Bieliznę, szczególnie koszule szyją kobiety przeważnie w domu; inne części odzieży szyją wioskowe niekwalifikowane krawczynie, które swój zawód traktują jako zajęcie uboczne, podobnie jak „wyszywoczki", które haftują kryziki, czepki i zapaski. „Kopczorki" — piorące, krochmalące i prasujące kryziki czepki i kopki, również zajmują się tymi czynnościami ubocznie. Szyciem wołoszek, kamizelek, spodni i wykonaniem butów zajmują się wyłącznie krawcy i szewcy, prowadzący swe warsztaty w Krobi i okolicznych wioskach. Do obecnie znanych i cenionych wytwórców należą w Żychlewie: Joanna Sikora i Jan Rosik, którzy przędą na wrzecionach nici i wełnę, Joanna Paszkowiak i Franciszka Kołak znane „wyszy­ woczki" zapasek; w Posadowię ceniona jest Stanisława Jakubczak, w Krobi sławą cieszy się Sta­ nisława Chuda, hafciarka i kopczorka w jednej osobie, która wyszywa kryziki i czepki oraz pierze je, krochmali i prasuje. Do wybitniejszych szewców, wyrabiających buty w Krobi, należy Stefan Śmiesialski, a w Żychlewie Ludwik Nowak. ROZDZIAŁ IX t Zdobiny, hafty, koronki, s zamer unki aplikacje, W pierwszym, znanym nam opisie stroju dzierżackiego z 1839 r. autor notatki w „Przyja­ cielu Ludu" informuje, że dawniej noszono pończochy ozdobione „różnobarwnymi klinami po bokach" lub białe z „czerwonymi wrabianiami". Ozdoby te wykonane były z wełny, w kolo­ rach czerwonym, niebieskim lub zielonym. Tabl. I I . 48 �Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia. 1951. Zdobiny w stroju biskupiańskim występują w bardzo skromnej formie maszynowych stebnowań krawędzi odzieży, o których była mowa w opisie szczegółowym. Pod koniec X I X w. spo­ tykano jeszcze wśród mieszkańców byłej Biskupizny kożuchy, które miały wzdłuż szwów ponaszywane wąskie paski, a na wysokości ramion i w pasie zwisały zdobne kutasy. W stroju kobiecym zdobiny przeważają na czepkach i kryzikach. Poza tym występują one na koszulach, spódnicach jaczkach i zapaskach, oraz na chustkach. Nie na wszystkich kobiecych koszulach białych spotyka się haft; częściej występuje na koszulach dorosłych dziewczyn. Na zdobiny składają się wykończenia krawędzi krótkich rękawów, wokół szyi i rozcięcia na piersiach. Zdobiny wykonane są nićmi różowo-czerwonymi, ściegiem dzierganym i okrętkowym; w ząbki, kropki, kwiatki i symetrycznie ciągnące się linie w formie jodełki. Odświętne spódnice (ryc. 46) są bogato zdobione pasami koronki, hafLU, zagiętkami i fałdami. Na białej spódnicy haft wykonuje się białymi nićmi, na innych haftuje się wełną barwy spódnicy lub kolorem innym, niezbyt jas­ krawo odbijającym od barwnego tła. Jaczki zdobią dwojako, zależnie od przeznaczenia ubioru; robocze, posiadają z przodu, wzdłuż rozcięcia po dwie lub trzy pionowe zakładki. Ilość zakładek zależy od upodobań estetycznych. Jaczki odświętne są zdobione w formie aplikacji naszytych z przodu i przy dolnej krawędzi materiału, od której zwiesza się falbanka tiulowa układana w fałdki i ozdobiona haftem maszynowym, ryc 50. Aplikacje te i falbanki tiulowe były charakterystyczne przed pierwszą wojną światową i w okresie międzywojennym. Obecnie omawianych ozdób się nie stosuje. Największe bogactwo zdobin i technik zdobniczych uwidacznia się na zapaskach odświęt­ nych, których na Biskupiźnie znanych jest kilka gatunków. Zapaski szyte z tafty „w malowane kwiaty" zdobi się tylko czterema lub sześcioma zakładkami, ryc. 36. Zapaski z batystu i woalu są zdobione zakładkami, wstawkami z koronki fabrycznej i fałdkami, akcentującymi sze­ roką falbanę, (ryc. 52) Często spotyka się zakładki zgrupowane w zwarty zespół (4—6), jak to Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. 49 �widać na ryc- 51 — 3. Najwięcej zdobin występuje na zapaskach woalowych, żorżeto wy ch lub nylonowych, względnie szytych z cienkiego, bardzo delikatnego białego płócienka. Na tych za­ paskach (ryc 51-3) uwidacznia się^haft kolorowy, wykonany ściegiem okrętkowym i łańcuszkowym. Zasadnicze motywy zdobnicze, jak widzimy na ryc. 51-3 stanowią gałązki z kwiatami, girlandy opadające łukami lub sznury barwne, składające się z kwiatów i liści. Ozdoby te wyszywane są prze­ ważnie nićmi o kolorach pastelowych, choć niebrak i zestawień żywych i jaskrawych. Innym charakterystycznym elementem zdobniczym jest jednostronna mereżka, oddzielająca szeroką falbanę od reszty zapaski i mereżki dwustronne, stanowiące ażurowy motyw zdobniczy w środ­ kowej części zapaski. W pewnych wypadkach, dla podkreślenia falbany przez mereżkę jedno­ stronną przeciąga się barwną, wąską wstążeczkę, ryc. 51. Innymi zdobinami są zakładki. Wszyst­ kie stosowane techniki ozdoby głównej części zapaski mają zastosowanie również na wiązadłach. Ilość motywów zdobniczych wiąże się ściśle z funkcją ubioru. W ubiorze roboczym spoty­ kamy najmniej ozdób, w żałobnym „skromną" ilość, w innych strojach więcej. Najbogaciej zdo­ bione są stroje weselne. Specjalnej zależności motywów zdobniczych od obrzędowej funkcji ubioru nie stwierdzono. Osobny dział w zdobnictwie ludowym Dzierżaków tworzy biały haft, wykonywany na białym tiulu, (ryc. 57,60-1). Haft ten występuje na kryzikach i czepkach. Wykonuje się go ściegami: dzier­ ganym — stosowanym do wykończenia wszystkich krawędzi, motywy — ściegiem pełnym (okręt­ kowym), inne — ściegiem snutym, przeciąganym pomiędzy oczkami tiulu. Haft ten wykonuje się białą „bawełniczką". Elementami zdobniczymi są poza motywami geometrycznymi, zygza­ kami i kropkami, głównie motywy roślinne, ryc. 62. Obok tych zdobin spotyka się niekiedy mo­ tywy traktowane naturalistycznie (ryc. 57). Wiele ozdób na strojach wykonują same właścicielki ubioru, szczególnie osoby biedniejsze. Jednostki zamożniejsze, posiadające większe wymagania, a nie posiadające umiejętności technicz­ nych, powierzają wykonanie ozdób miejscowym fachowczyniom, o których mówiliśmy szczegó­ łowo w rozdziale „Materiały i wytwórcy". W czasie badań stwierdzono, że osoby zamożniejsze posiadają więcej sztuk odzieży zdobionej, jednakże wykonawcami tych ozdób rzadko są ich właś­ cicielki. Ozdoby stroju są wyrazem raczej możliwości finansowych niż upodobań estetycznych. Znamiennym jest też, że w miarę zaniku zdobienia czepków i kryzików rozwija się haft i zdo­ bnictwo innych części stroju, szczególnie zapasek. 50 �PRZYPISY 1. Wiele materiału dotyczącego czasów pierwotnych Biskupizny można znaleźć w pracy St. Jasnosza — Cmentarzy­ sko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — Fontes Praehistorici vol 11/1951 — Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, Poznań 1952 oraz w pracy Zdzisława Rajewskiego — Pow. gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 — Gostyń 1932. 2. W Wymysłowie napotkano: „najstarsze ślady osadnictwa przedhistorycznego w postaci krzemiennych odpad­ ków, powstających przy produkcji narzędzi i ułamków naczyń z młodszej epoki kamiennej, pozostawionych przez ludność kultury pucharów lejowatych. Występują również drobne ślady innych kultur neolitycznych: amfor kulistych, ceramiki sznurowej i praugrofińskiej. Znaczna ilość typowej dla ludności kultury pucharów lejowa­ tych ceramiki wraz z kawałkami polepy świadczy o istnieniu dużej osady tej ludności. Wiadomo, że była to lud­ ność osiadła o charakterze rolniczo-hodowlanym". (S. Jasnosz, op. cit. str. 2). W dalszym ciągu tej pracy wy­ mienia autor inne kultury archeologiczne które rozwijały się na tym obszarze. 3. Stanisław Kozierowski z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecznych — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5 — Gostyń 1930. 4. Ważniejsze źródła: Wacław Boratyński — Typy biskupiańskie spod Gostynia oraz inne pocztówki i prace — Kościan — Poznań 1936 — 1939. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan 1936. Oskar Kolberg - Lud - W. Ks. Poznańskie - Seria 10, część I I , V. - Kraków 1876-80. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń 1928 — 39. I . S. S. - Przyczynki do etnografii Wielkopolski - 1900-1903. Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — t. VIII — Kraków 1906, t. X I I — 1912. Dnia 15. VI. 1952, podczas badań terenowych w Wymysłowie stwierdziłem, że Franciszka Kierończyk, lat 73 posługiwała się przy naprawie odzieży nożycami bardzo podobnymi do nożyc, wykopanych na pobliskim cmen­ tarzysku z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego. W Żychlewie, o kilometr odległego od Wymysłowa w rodzi­ nie Wawrzyna Glury i u Joanny Sikory stwierdziłem posługiwanie się wrzecionem przy przędzeniu. Przęśliki przez nich stosowane są bardzo podobne do przęślików znalezionych w Wymysłowie. Podług wypowiedzi Waw­ rzyna Glury z Zychlewa i zaobserwowanych faktów na obszarze Biskupizny i okolicznych terenów jako uprząż wołów stosuje się jeszcze uzdynice zupełnie podobnie nakładaną jak przedstawia ją Jasnosz w swej pracy — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie — na stronie 157, ryc. 223, 24. Linie na pysku i łbie wołu, nie oznaczają jednak żadnych ozdób, lecz uzdynice, nakładaną zwykle silnemu bydłu. 5. Gumowski Marian — Pieczęcie i herb miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 — Gostyń — 1932 — Krobia w XI wieku posiadała już kościół. 6. ... „Drugiem opolem mogła być Krobia z parafią krobską o 20 wsiach, pępowską o 12 wsiach i z domachowską co stanowi razem przeszło 35 wsi" — Kozierowski Stanisław ks. z Winnej Góry — Ziemia gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średniowiecza — Kromka Gostyńska — Seria I I , Nr 5, str. 15 — Go­ styń — 1930. 7. - „Południowa część naszego obszaru (Ziemi gostyńskiej — przyp. autora) miała jako ośrodek organizacji woj­ skowej kasztelanię w Krobi, skąd w XIII wieku występuje w źródłach tylko dwu kasztelanów. Ponieważ Krobia znajdowała się w ręku biskupów poznańskich przeniósł pewnie książę Przemysław I I w ostatnich dziesiątkach XIII wieku kasztelanię na neutralne miejsce do Karcą" — Źródło j . w. 8. Źródło j . w., str. 116. 9. „Biskupiznę naokoło Krobi nazwał kronikarz Janko z Czarnkowa powiatem krobskim pod r. 1374, niewiadomo czy w ścisłem znaczeniu powiatu czy klucza biskupich majątków" — Źródło j . w. 10. Źródło j . w. 11. Stachowski Władysław Gostyń — 1952 — Rękopis w posiadaniu autora mniejszej pracy. Parę lat później do ekonomii krobskiej należały następujące osady: 1. Zamek i miasto Krobia 206 dymów 6. Wieś czynszowa i służebna Bukownica 10 dymów 2. Wieś czynszowa i służebna Żychlewo 20 „ 7. Wieś i folwark Sułkowice 23 ,, 3. ,, ,, „ ,, Grabianowo 8 ,, 8. ,, ,, „ Potarzyce 18 „ 4. „ ,, „ „ Posadowo 18 „ 9. „ ,, ,, Domachowo 21 „ ' 33 33 3) 33 Rębowo 14 „ 10. „ ,, ,, Stara Krobia 19 „ J 51 �11. Wieś i folwark Sikorzyn 12. „ „ „ Szczodrochowo pow. , . Kościan 13. 14. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 8 dymów 15. Wieś ernfiteutyczna i folwark Kunowo, P° y 16. Wieś „ „ „ Grodnica 10 „ 15 „ 17. „ „ „ „ Ostrowo 10 „ Folwark Chumiątki 3 „ ^ „ „ „ Gaworek, „ Wymysłowo 3 „ . ś 4 Dane przytoczono podług Klinkowskiego Edmunda — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w pow. krobskim 1804'5 - Kronika Gostyńska - Seria VII, Nr 12 - Gostyń - 1935. Klinkowski Edmund — Krobia w roku 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund - Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 1 - Gostyń - 1935, Kołomłocki Władysław — Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim — Kro­ nika Gostyńska — Zeszyt I I — Gostyń — 1929. Peisert Kazimierz — Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu — Kronika Gostyńska — Seria VII — Go­ styń - 1935. Stachowski Władysław — Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 7 — Gostyń 1930. Stachowski Władysław — Rok 1848 w Gostyniu i okolicy — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 1 — Go­ styń - 1931. Stachowski Władysław — Gostyń w czasie powstania styczniowego - Kromka Gostyńska — Zeszyt IX i X - Gostyń - 1930. Śliwiński Dr — Miechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich — Kronika Gostyńska — Tom X, Nr 2 - Gostyń - 1939. Jan Bzdęga z Domachowa w cytowanych wyżej „Biskupianach" na str. 47 pod umieszczoną rzewną pieśnią o pługu tak pisze: „Piosenkę tę śpiewało na obczyźnie wielu „westwaloków", tęskniąc za ojczystym łanem". A niżej w dopisku czytamy: „Piosenką tą autor pragnie uczcić pamięć swego ojca, śp. Jana Bzdęgę, ur. w Żychlewie, który zginął śmiercią górnika we Francji w 1935 r., a piosenkę tę często śpiewał". Trzeba dodać, że drugi syn Bzdęgi Michał, mający zaledwie kilkanaście lat zmuszony był z biedy również opuścić ojczyznę i w tej samej katastrofie co ojciec stracił nogę. Znajdujący się w kraju Jan, autor „Biskupian" z braku warunków material­ nych — musiał pomagać znajdującej się w kraju matce — wdowie w utrzymaniu czworga dzieci — nie mógł więc ukończyć swego wykształcenia. Takich rodzin Bzdęgów w okresie kapitalistycznym na Biskupiźnie było więcej. Dzierżący — Biskupianie należący ongiś do klucza biskupiego na mieszkańców wiosek niepodlegających dawniej biskupowi mówią pogardliwie „Człoki". W okresie międzywojennym, jak informował mnie Jan Bzdęga często się mu zdarzało w czasie pracy społecznej, że zamożniejsza Dzierżaczka nie chciała iść w tej samej czwórce obok dziewczyny biedniejszej, mówiąc: „z koziarką razem nie pójdę". Dzisiaj jeszcze odbudowania, zamieszkałe przez mniejszych gospodarzy nazywają kułacy-Dzierżacy „dziadowem", a właścicieli ich „dziadokami". Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskie — Seria X, część I I — Kraków — 1876 — str. 345 — między innymi pisze: „Ubiór (w pow. krobskim — przypisek autora) odmienny od wschodnich i północnych okolic wielkopol­ skich; kobiety szczególnie mają wybitny pociąg do jaskrawych kolorów i kusego ubrania". Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — Pocztówka, Poznań — 1937. Cichowicz Wiesława — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych — Poznań — 1937. Horowski Jan — Dawny strój okolicy Śremu — Śrem — 1939. I . S. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — Cytowane wyżej. Kolberg Oskar — Lud j. w. Państwowe Muzeum Etnograficzne — Kraków — Teka Wielkopolska — 1952. Strój dzierżacki noszą Dzierżacy-Biskupianie, Dzierżący i Zabłocianie. Etnonim Dzierżący — Dzierżoki, Dzierżanie, znany jest już wśród nielicznych mieszkańców. Utożsamiany stąd bywa z Biskupianami. Dz erżacy zamiesz­ kują okolice Krobi, a według niejasnych wiadomości, także wokół Domachowa i obszary na północ aż do Gosty­ nia (możliwe, że ten etnonim powstał od nazwiska Dzierżanowski, właściciela majątku Dzięczyny i Golinki). Prof. Józef Gajek uważa etnonim „Dzierżący" za najstarszy w zespole innych miejscowych etnonimów. Po rozpadnięciu się grupy Dzierżaków powstał szereg mniejszych grup jak Biskupianie, Zabłocianie, Rybki, Człoki, Leśniaki i inne. Na zachód od Dzierżaków-Biskupian, za łąkami według opinii Dzierżaków mieszkają Zabło­ cianie, którzy uważają się za Dzierżaków-Biskupian i noszą strój dzierżacki. Rybki więc zamieszkują na zachód od Zabłocian, w Oporowie i innych wioskach. „Kobiety zamężne jako i dziewczyny, noszą spódnicę i stanik z jednej zrobione materii . . . . Fartuch z grubej materii zwykle ciemno-czerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramiona, posłu­ gując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamie­ niem kobiet pochodzenia polskiego". — Kolberg Oskar — W. Ks. Poznańskie, część I I I •- Kraków — 1877, str. 125 Eksponaty wywiezione w 1939 r. na wystawę światową w Nowym Jorku do dzisiaj jeszcze nie wróciły do kraju Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 34. Różnice te silniej występowały w sąsiednich rejonach. Dowodem tego między innymi są satyryczne pieśni, mówiące o nędzy parobków i ludności folwarcznej. w ś r e m 2 6 d m 6 w l g p o w r e m M ; 18. 19. 20. 21. 52 - �Od Środy (Dębicza) 1. Nie widziałem, nie słyszałem o takich parobkach Ożeniło ich się siedmiu a o jednych portkach. 2. Przyszedł jeden do drugiego i gadali sobie A ty Wojtek pożycz portek a ja butów tobie. 3. Przyjdę sobie przed grajczyków, tąpnę sobie z góry Wejzdrzę sobie na buciska widać mi pazury. Oskar Kolberg — W. Ks. Poznańskie — część V - Str. 171 - Kraków - 1880. Od Śmigla, Śremu 1. U dworaka wielka mina A w kieszeni grosza nima. 2. Surdut jego we dwie poły A wiatr zawiał i tył goły. 3. U surduta dwa rozpory Jak odwinie zadek goły. Oskar Kolberg - J. w. - Str. 175. r 22. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat gostyński w czasach przedhistorycznych — Kronika Gostyńska — Seria IV Nr 8 — str. 121 — Gostyń — 1932. Z obszaru byłej Biskupizny znane nam są następujące stanowiska: Wymysłowo, Krobia Stara, Krobia, Krajewice, Grabianowo, Karzec, Żytowiecko, Rębowo, Potarzyca, Ziemlin, Rokosowo, Pudliszki. 23. „Charakter darów grobowych, mianowicie szpil, naramienników, bransolet i pierścionków brązowych świad­ czy, że były to groby kobiece. Przedmioty te były wykonywane na miejscu, ich ornament zaś (na bransoletach i szpilach) wskazuje na pewną łączność, względnie na stosunki handlowe z południem" — Rajewski Zdzisław — j . w. — str. 120. 24. „Ważnym i często spotykanym przedmiotem, zwłaszcza w grobach kobiecych są klamry do pasa, służące obok zapinek do spinania i podtrzymywania ubioru" — Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 254. Zabytki z późnego okresu lateńskiego sumarycznie ujmuje Jasnosz na str. 252 — 255. 25. Rajewski Zdzisław — j . w. 26. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 256 — 259, 263 — 270. 27. Jasnosz Stanisław — j . w. — str. 281. „Z materiału zabydcowego wynika, że istniały różnice w zamożności wśród ówczesnej społeczności. Bogaty inwentarz niektórych grobów jest niewątpliwie odbiciem stanu posiadania po­ grzebanych osób". 28. Jasnosz Stanisław — j . w. 29. Nosek Stefan — „Lud" — 1946 — Tom 36 — str. 306 — 307 — „Jako rośliny farbiarskie wymienić można przy­ tulię (galium), znalezioną w kilku odmianach, także i dziś bardzo pospolitą / , dającą kolor czerwony. Do roślin farbiarskich należał także bez czarny (sambucus nigra) oraz hebd (sambucus ebulus), dostarczające farby nie­ bieskiej lub czarnej" . . . . „jest rzeczą godną podkreślenia, że te same prawie, wyżej wyliczone rośliny, zbierane i użytkowane przez mieszkańców Biskupina występują w znaleziskach wczesno-historycznych, np. w Gnieźnie, w Poznaniu i innych". 30. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. „Lud" t. XLI. 31. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I Nr 8 - str. 149-150 - Gostyń - 1932. 32. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , — Nr 9 — str. 162 — Gostyń — 1932. Z przywileju tego dowiadujemy się między innymi, że biskup poznański Andrzej pozwala na budowę 16 jatek „w miejscach na ten cel przeznaczonych". Przyznaje również szewcom monopol na zakup skór wolich, cielęcych i koźlęcych na targach w Krobi z wyjątkiem t. zw. „targów wolnych". 33. Prausmueler K. i Władysław Stachowski — Zapomniane pomniki (Portrety trumienne w pow. gostyńskim) — Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 34. J. w. Nr 10 - str. 154. 35. Dokument z 1693 r. — Krobia — Św. Duch — Aj — 1946,5 — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej — Poznań - 1952. 36. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku — Kromka Gostyńska - Seria V, Nr 10 - str. 164-167 - Gostyń - 1933. 37. J. w. 38. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska - VII — str. 7, S — Go­ styń - 1929. 39. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7 - Str. 112 - Go­ styń - 1934. 40. Stachowski Władysław — Obrazki z XVIII wieku — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 11 — Str. 171 — Gostyń — 1934. W „rok 1709 Jan Kubera z Tężycy zaskarżył krawca Jana Nawrockiego o złe zrobienie sukni. 50 53 �41. 42. 43. 44. 45. 45a. 46. 47. 48. Oskarżony tłumaczył się, że Kubera nie dał sukna „stępować", wobec czego suknia wypadła zbyt kuso. Sąd ferował oskarżonemu przysięgę, że z danego sukna „nic a nic nie skorzystał ani na swoją potrzebę obrócił". Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z 1453 r. — J. w. Klinkowski Edmund — Krobia w 1793 r. - Kromka Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Str. 83 - Gostyń - 1935. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. Jan Bzdęga — Biskupianie — Kościan — 1936 — Str. 58, 93. Przypuszczenie to podsunął mi Stanisław Błaszczyk, biorący udział ze mną wraz z Władysławem Stachowskim w badaniach nad zasięgiem poszczególnych części odzieży i etnonimów. Patrz: Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań 1934. Zasięg cechy śyno zaznaczony na mapie i omówiony w tekście, Pracę niniejszą wykonano w oparciu o trzy rodzaje źródeł: 1) wiadomości bezpośrednio zebrane w terenie, 2) wiadomości otrzymane od osób drugich, 3) wiadomości zdobyte z literatury i ankiet. Wiadomości, które zebrano bezpośrednio, pochodzą z następujących miejscowości: Bodzewo, Chwałkowo, Czajkowo, Domachowo, Gola, Gostyń, Grabianowo, Krajewice, Krobia, Krobia Stara, Łąka Mała, Niepart, Pępowo, Posadowo, Potarzyca, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skoraszewice, Sułkowice, Wymysłowo, Żychlewo. Miejscowości, z których dane do pracy zebrano pośrednio, Baczyłaś, Bogdanki, Brzezie, Bukownica, Ciołkowo, Czachorowo, Drzewce, Dzięczyna, Gogolewo, Karzec, Kawcze, Kokoszki, Kuczyna, Kuczynka, Łąka Wielka, Oporowo, Przyborowo, Pijanowice, Poniec, Rogowo, Rokosowo, Sikorzyn, Sowiny, Szczurkowo, Teodozewo, Ziemlin, Ziołkowo, Żytowiecko. Miejscowości, z których dane pochodzą z literatury i ankiet: P o w i a t g o s t y ń s k i : Borek, Bukownica, Cielmice, Domachowo, Grabianowo, Gostyń, Gostyń Stary, Kokoszki, Krobia, Krobia Stara, Poniec, Potarzyca, Posadowo, Pudliszki, Rębowo, Sarbinowo, Skorasze­ wice, Skoków, Siedmiorogów, Sikorzyn, Sułkowice, Żychlewo, Żytowiecko. P o w i a t r a w i c k i (krobski): Gołejewko, Pakosław, Ugoda, Zawady. P o w i a t k r o t o s z y ń s k i : Borek, Borzęcice, Małgów, Orla, Pogorzela, Polskie Olendry, Skokowo, Targoszyce, Wziąchów. P o w i a t j a r o c i ń s k i ( p l e s z e w s k i ) : Broniszewice, Brzezie, Cerekwica, Chorzew, Chromice, Gutowo, Komice, Kolniczki, Kotlin, Lenartowice, Mieszków, Radlin, Roszków, Skoraczew, Szydłowo, Wilkowyja, Zakrzewo. P o w i a t ś r e m s k i : Biernatki, Bnin, Dusina, Grabianowo, Kadzewo, Księginki, Małpi Morki, Prusinowo, Pucołowo, Rogalinek, Zawory. P o w i a t l e s z c z y ń s k i ( w s c h o w s k i ) : Długie Stare, Lubonia, Święciechowa, Włoszakowice. P o w i a t k o ś c i a ń s k i : Charbielin, Chełków, Dalekie, Dłużyna, Głuchowo, Granówko, Jarogniewice, Karmin, Konojad, Kurowo, Lipno, Luszkowo, Łagowo, Machcin, Morowica, Piotrowo, Roszkowo, Skarzyń, Sokołowo, Spławie. Strój dzierżacki odróżnia się o od ubiorów sąsiednich grup, których krótki opis charakterystycznych cech, podano we wstępie na str. 5. Kołnierze takie modne był}' w Europie mniej mięcej od r. 1810 — 1850 — Maria Gutkowska — Historia ubio­ rów — Lwów — Warszawa 1932 na stronie 102 i 103 pisze: „Od roku 1810 na wysokim kołnierzu koszuli, który zachodził na policzki, noszono kołnierz sztywniony fiszbinem". . . . "po roku 1850 kołnierzyki wysokie przy koszulach wyszły zupełnie z mody". — Kołnierze wysokie u koszul 16 lat potym były jeszcze modne na Biskupiźnie. Dawny odświętny strój dziatwy dzierżackiej reprodukuje Jan Bzdęga w pracy pt. Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936 r. Opis stroju drużby — I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Drużba miał u kapelusza bukiet rozmarynowy z czer­ woną wstążką i „pozłotkiem", podwijkę białą przez ramię i koło pasa, na niej wzdłuż naszytych kilka czerwo­ nych wstążek w rurkę ułożonych i „pozłotko". Z kieszeni wychodziła chustka czerwona w kwiaty merynusowe". Sarbinowo: „Druh ma przez piersi i plecy dwie wstążki na krzyż włożone, „szarfami" zwane, każda odmienna, zwykle w białe kwiaty; są one ubrane rozmarynem i obszyte przez całą długość ryżkami po brzegach. Wstążka kończąca się na prawym boku, związana jest w kokardę; u lewego boku zaś przypięta jest, tam gdzie się wstążka kończy jednym rogiem, chustka biała, koronką obszyta, ustrojona rozmarynem. U kapelusza na przodzie bu­ kiet ze sztucznych kwiatów i pozłotki zwanej „szychem" ze wstążką. W ręku bat pleciony rzemienny, albo dyscy­ plina z pojedynczych rzemyków — I . S. S. — Str. 71. 49. I . S. S. — Str. 68 — Rokosowo — „Strój pana młodego: sukmana sukienna, czarna albo granatowa, kapelusz z ogromnym, rozmarynowym bukietem na przodzie; na środku tegoż na środkowej gałązce, zawiązane były jedna pod drugą trzy kokardki z zielonej wstążki. U koszuli wstążka zielona zawiązana; z kieszeni wychodziła chustka biała z zieloną kokardą. Jadąc na koniu, miał pan młody rózgę z zielonymi wstążkami". Na str. 71 strój pana młodego I. S. S. opisuje następująco: „Strój pana młodego: ubranie odświętne, u kapelusza na lewym boku rozmarynowy z zieloną wstążką bukiet, który pan młody już od pierwszych zapowiedzi co niedzielę nosi. U ko54 I �50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. szuli wstążka różowa, kupiona przez pannę młodą. W ręku rózga brzozowa W warkocz spleciona, zieloną wstążką ubrana". Kolberg Oskar - J. w. - Część I I - Str. 156 i 157. Kamizelki (jaki) błękitne, bławatkowe noszono również w kolicach Poznania. Barwa ta wydaje mi się, weszła do ubioru ludowego pod wpływem mody panującej w XVIII w. i na początku XIX w. Często szyto wówczas fraki o barwie bławatkowej — Gutkowska — Str. 101. Kolberg Oskar - J. w. - Str. 157. Kolberg - J. w. - Str. 156. Kolberg - J. w. - 156. Jaczki koloru amarantowego w odcieniu fioletu biskupiego przyjęły się niewątpliwie w związku ze swoistą orga­ nizacją kościelną na Biskupiźnie. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi w 1453 r. — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 - Str. 162- Gostyń - 1932. Przyjaciel Ludu — Leszno — 1839 — Str. 211. Przypuszczam, że kolor modry dostał się do ludu pod wpływem mody i oficjalnych zarządzeń władz dotyczących szlachty. Od 1776 r. kontusz koloru szafirowego noszono jako mundur województwa poznańskiego, kaliskiego, Mazowsza, woj. płockiego, podlaskiego i bracławskiego. — Pisze o tym Trzaska Ewert i Michalski — Ilustrowana Encyklopedia — Warszawa — 1927 — Tom IV — Str. 439 -440. Gloger tak przedstawia tę sprawę na interesującym nas obszarze: „Na sejmie roku 1776 uchwalono dla posłów mundury wojewódzkie, czyli barwę ich kontuszów i żupanów, którą pozostawiono do uznania i wyboru woje­ wództwom. Na sejm w r. 1778 posłowie przybyli już w barwach przez województwa postanowionych, które były następujące: Woj. Poznańskie: kontusz jasno-szafirowy z wyłogami szkarłatnymi, żupan biały, woj. Kaliskie — takiż mundur — Gloger Zygmunt — Encyklopedia Staropolska — Warszawa — 1903 — Tom I , str. 125. Na innym miejscu Gloger pisze: „Granat i półgranacie, sukna koloru granatowego, jednego z najbardziej ulubionych w Polsce. Volumina leg. wyliczają w roku 1643 „sukna: szkarłaty, granaty, półgranacia, półszkarłacia alias wszyst­ kie weneckie sukna". Granat i półszkarłacie w jednej cenie chodziły. Powszechnie były noszone przez wszystkie warstwy narodu granatowe wysokie rogatywki sukienne z siwym barankiem" — Źródło j . w. — 1901 — Tom I I — Str. 209. Dane powyższe pozwalają nam twierdzić, że stare sukmany na byłej Biskupiźnie z początku XIX wieku wyraźnie nawiązywały do tradycji polskich, a szczególnie do urzędowego kontusza szlacheckiego woj. poznańskiego. Szyperski Alfons — Gostyńska pieśń ludowa — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 5 — Gostyń — 1932. Stachowski Władysław — Dawny ludowy strój biskupiański — Kronika Gostyńska — Seria IX, Nr 8 — Go­ styń - 1938. Kolberg - J. w. - Str. 156 i 157. Glapa Adam — Strój szamotulski — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Lublin — 1951 — Str. 17 i 18. „Wołoszka, suknia męska krojem wołoskim uszyta, noszona w Polsce w XVIII wieku" Trzaska Ewert i Michal­ ski — Ilustrowana Encyklopedia. — Warszawa — 1927 — Str. 1022. Kolberg w wymienionej pracy w części I I , na stronie 57 opisując strój w Sikorzynie i Bukownicy pisze, że w tych miejscowościach noszą mężczyźni suknie granatowe lub czarne podobne do dawnej kapoty. Cóż to jest ta ka­ pota? — „Wygodnym strojem wierzchnim były w wieku XVIII kapoty, które miały krój podobny jak kontusz. Kołnierz kapoty był stojący, pod kołnierzem były wyłożone klapy: Zapinano kapoty na guzy i pętle robione przez szmuklerzy, a szwy wszystkie i brzegi kapoty były naszyte sznurkiem. Kapoty noszono zawsze zapięte na żupanie" - Gutkowska - Str. 98. „Matlakowski wspomina (str. 158), że bogatsi górale miewają kożuszki białczańskie. Są to krótkie, białe do pół ud kożuchy z rękawami... Oprócz tych wyrabiają w Nowym Targu chrześcijańscy kuśnierze inne". — Frankow­ ski Eugeniusz — Wycinanki i ich przeobrażenie — Lwów — 1924 — Str. 27. Kolberg na str. 157 pisze: „Żychlewo (1860) Mężczyźni nosili dawniej czapki z siwymi lub czarnymi barankami dziś kapelusze". Podczas opisu stroju w Skoraszewicach notuje: „I czapki niektórzy noszą nizkie, okrągłe, inni wysokie z szerokim siwym barankiem". Baranek siwy i czarny był modny za Augusta I I I . Wysokość czapek zmieniała się. Patrz Gutkowska str. 95. Kapelusze z wielkim rondem i piórami były noszone przez modnisiów w Europie w XVII wieku (Gutkowska str. 75). W XVIII w. noszą je do stroju francuskiego podupadli obszarnicy (ryc. Norblina) oraz chłopi u któ­ rych przetrwały one poprzez XIX wiek do początku wieku XX. W okolicach Daków Mokrych, w pow. nowotomyskim ostatni okaz w r. 1949 Wojciech Borowczyk sprzedał do Muzeum Narodowego w Poznaniu. Kolberg — str. 156. O tych kapeluszach i innych częściach stroju pisze Helsztyński w jednym ze swych sonetów: „Łowiczanie stron naszych: noszą z dumą swoje Kapelusze okrągłe, czerwone kaftany. Pas wstążki wokrąg szyi u mężczyzn związane I kobiet niezwyczajne stanów i głów stroje". Helsztyński Stanisław: Gostyń w pieśni. Gostyń — 1931. Kolberg — str. 157 — wymienia Pudliszki, Kokoszki. 55 �69. Przyjaciel Ludu - Leszno - 1839 - Str. 211. 70. Reprodukcje z albumu K. W. Kielisińskiego — Poznań 1853 — umieściłem w Atlasie Polskich Strojów Ludo­ wych — Strój szamotulski — Lublin — 1951 — na stronie 14. 71. Kolberg — str. 156 — „Koszula z nader wysokim kołnierzem stojącym zawiązana czerwoną, lub zieloną wstążką z ogromną na przedzie szyi kokardą; u starszych czerwona chustka na szyję". — Gutkowska na strome 101 pisze „Wprowadzone jeszcze w wieku XVIII owijanie szyi chustką stosowaną dalej w wieku XIX ujmując z biegiem lat układ chustki, jej wymiary i barwę, w drobiazgowe przepisy. Chustkę (cravate) najczęściej batystową, długą, owijaną wielokrotnie dookoła szyi na wysokim, sterczącym aż do policzków kołnierzu koszuli i wiązano ją z przodu, pozostawiając na początku XIX wieku duże końce". 72. Noszenie mideroków, skopioków, skórzoków, kożuszków i kożuchów łączy się ściśle z tradycyjną hodowlą owiec na tym terenie, która dawniej na obszarze klucza krobskiego była bardzo powszechna... „Ten klucz miewał uro­ dzaje wielkie bywało same oziminy po 4000 kop, owiec chowało się po 5 000 lubo pastwiska dosyć szczupłe" — Archiwum Archidiecezji Poznańskiej w Poznaniu — C. P. — 126 — Rok 1664 — Str. 133. Cytatę tę zamieszcza Walerian Sobisiak w piacy: Uposażenie Katedry Poznańskiej (rękopis w druku) — Poznań — 1953. 73. Noszenie spódnic na sznurówkach z „kiszką" było dawniej powszechne i jest formą poprzedzającą „szorc" — noszenie spódnicy zszytej z sznurówką w jedną całość. 74. Około 1900 roku w Rokosowie „na strój panny młodej (składała się) suknia zielona, fartuch biały, kabatek czarny, gęsto fałdowany z tyłu. „Kopka" była ubrana mirtem i rozmarynem, a od niej zwieszały się białe i zielone wstążki". Druhna pierwsza miała u kopki czerwone wstążki (4 lub 5) i „pozłotko", także czerwoną spódnicę, zresztą fartuch i kabatek jak panna młoda — I . S. S. — Str. 68. 75. Kolberg - Str. 156. 76. Szyperski Alfons — J. w. , str. 78. Używanie woalu, żorżety lub delikatnego płócienka na koszulki przez „córy gospodarskie" jak również na jaczki odświętne przez dziewczyny pracujące u ziemian, sądzę, że wiąże się z panu­ jącą modą na początku XIX wieku. Gutkowska o tym okresie pisze: „Bez względu na wielkie różnice w klimacie różnych krajów Europy, wszechwładnie panowała w modzie tunika przejrzysta i biała" — Gutkowska — Str. 99. 77. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Nazwa możliwie utworzona od miasta Sycowa leżącego na Śląsku w rejonie Wroc­ ławia. 78. Wydaje mi się, że watówki, które weszły w modę na byłej Biskupiźnie pod koniec XIX wieku, w miejsce staro­ dawnych mideroków są namiastką tiuiniury, modnej po latach 1870-ych. Gutkowska — Str. 104. 79. Ze zbiorów Stefana Skorupińskiego z Włoszakowic, pow. Leszno — 1952. Piosenka ta w odmianach podług opinii Sekcji Muzycznej w Poznaniu — Państwowego Instytutu Sztuki — jest znana na terenie byłej Biskupizny i południowych powiatów Wielkopolski w pow. Gostyń, Krotoszyn, Rawicz. 80. Dziewczyna ubrana w taką spódnicę ze stanikiem, spod którego widać białe rękawy koszulki, przypomina tym ubiorem starodawny strój polski. Gutkowska na str. 69 pisze: „Staniki przy sukniach kobiecych nie miały w tym okresie najczęściej rękawów, ramiona okrywały tylko rękawy cienkiej koszulki, szerokie i bufiaste, ujmo­ wane wąskimi pasami z wzorzystej tkaniny. Była to cecha charakterystyczna ubioru młodych kobiet polskich, podkreślana wyraźnie przez pisarzy włoskich XVI wieku. Podobnego stroju używały i dziewczynki, które no­ siły wycięte staniczki, koszulki pod szyją z wąską krezą i całe rękawy koszuli zawsze widoczne". Na stronie 80 czytamy dalej : „Na początku stulecia XVII zalecano jeszcze jako strój młodej dziewczyny polskiej sukienkę ze stanikiem bez rękawów, z białą cienką koszulką na ramionach i wianuszek na gładko uczesanych włosach, upięty na złotej tkaneczce (Zbylitowski 1600)". 81. Przypuszczam, że tiulowe ozdoby do stroju ludowego na terenie Biskupizny jak i innych obszarów (Np. północ­ nej Wielkopolski, Śląska) przeszły z mody ogólnoeuropejskiej, w której miały zastosowanie po r. 1850. Gutkowska w swej pracy na str. 103 pisze: „W cienkich balowych sukniach, ulubionych na dworze francuskim drugiego cesarstwa, szyto falbanki z cienkiego tiulu, białe lub w pastelowych barwach i bardzo drobne i liczne". 82. Kolberg - Str. 156 i 157. 83. Kabat jest niewątpliwie częścią odzieży, która do nas przyszła z zagranicy i zmieniła modę. Stąd też mówi się „przekabacić" — odwrócić. Kabatki były modne w połowie XIX wieku. Kielisiński maluje je jako charaktery­ styczne części stroju mieszczanek. 84. Fischer - „Lud polski" str. 119. 85. Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747 — Państwowe Archiwum w Poznaniu. 86. I . S. S. — Str. 33. Porównując krój kabatka z modą ogólnoeuropejską stwierdzamy wielkie jego podobieństwo do kroju górnych części sukien z okresu Biedermaier (1840 — 1850) i do kroju fraka wąskiego z około 1780 r. Jaskrawo to się uwidacznia, kiedy krój ludowy kabatka porównujemy z krojem przedstawionym w pracy Gutkowskiej na stronie 135 i na str. 111. 87. Kolberg - Str. 157 i 156. 88. Gutkowska — Str 99. 89. Wywijanie kołnierzy koszul męskich powszechnie było stosowane w XVII i XVIII wieku w strojach szlachec­ kich i mieszczańskich. Na początku XIX wieku wywijanie kołnierzy koszul, ściągniętych wokół szyi było częścią składową mody ogólnoeuropejskiej. 90. Gutkowska opisując stroje z XIV wieku, między innymi, na stronie 53 pisze : „Czepce białe o brzegach rurko­ wanych (w Niemczech zwane Kruseler) nosiły w Polsce kobiety zamężne, obok tych czepców z szerokim brze56 �91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. giem pozostały nadal w modzie chustki płócienne"... „młode zaś dziewczęta zdobiły włosy splecione w warko­ cze lub rozpuszczone, przepaską metalową, a częściej jeszcze wieńcem z róż, czy innych kwiatów." Inne znów opisy mówią nam o okryciach głów jakie przetrwały do dzisiaj. Oto opisy dawniejszych czepków: „Dziewki noszą także kapki haftowane, od których spada na ramiona i plecy kilka szerokich wstążek w rozmai­ tych kolorach, lecz głowy nie obwiązywane chustkami" — Kolberg, j . w. — Skoraszewice — 1860, str. 157. „Kobiety (mężatki — przyp. autora) — noszą kapkę (czepek) z batystu, obszytą tiulem na 3 palce szeroko, tak, że aż policzki nakrywa. Głowa przewiązana chustką jedwabną kolorową: dwie wstążki po dwa łokcie długie przy­ pięte przez pół w tyle do czepka, każda w innym kolorze, wiszą na plecach do pasa" — Kolberg, j . w. — Kokoszki, str. 155-156. I . S. S. - Str. 33. Kolberg - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg, - Ugoda, Zawady - Str. 159. Kolberg — Potarzyca, Posadowo, Sułkowice, Biskupizna — Str. 156. Przyjaciel Ludu — Str. 211. Przyjaciel Ludu - Str. 211. Kolberg - Str. 158. Kolberg - Str. 156. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu z r. 1539. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu. Szulc Paweł Teodor — J. w. Szulc Paweł Teodor — Z życia płócienników krobskich. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut c.chu krawieckiego w Krobi z r. 1724. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793. Pod koniec XVIII wieku na obszarze dzisiejszego woj. poznańskiego istniało 8 ośrodków manufakturowych, w których wyrabiano sukno (S), płótno (P) i jedwab (J). Ośrodki te się znajdowały: w Poznaniu (S, J), w Między­ chodzie (S), w Wschowie (S, P), Lesznie (S, P), Bojanowie (S, P), Koźminie (S), Zdunach (S, P) i Rawiczu (S) — Wystawa Wieku Oświecenia — Warszawa — 1952. W Rawiczu, liczącym wówczas 7 000 mieszkańców pracowało 355 sukienników i 250 gremplarzy. Dane wg Bar­ bary Michalakówny. CHARAKTERYSTYKA Ź R Ó D E Ł Podstawą napisania niniejszej pracy są badania terenowe, które przeprowadziłem w okresie zimowym i wiosen­ nym 1951 r. oraz w maju 1952. Przy opisach pewnych szczegółów i ujęć korzystałem z materiału porównawczego, jaki zgromadziłem w czasie wyjazdów na Biskupiznę: do Domachowa, Krajewic, Ziółkowa, Rębowa i Pępowa w 1946 do 1949 r. W przedstawieniu stroju świątecznego oparłem się również o notatki, fotografie i film wykonany w 1942 r. w Poznaniu, w czasie okupacji, kiedy zaprosiłem do Poznania Dzierżaków w strojach odświętnych na zabawę ludową, którą zorganizowałem w zakonspirowanym, prywatnym mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38. Zebrany materiał opracowałem w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. W toku pracy, korzystałem z cennych rad i uwag pracowników Zakładu a szczególnie prof,dr. Józefa Gajka, za co wszystkim na tym miejscu serdecznie dziękuję. Najwartościowszymi materiałami, przedstawiającymi stroje ludowe z byłej Biskupizny, z których skorzystałem wopisie stroju w jego rozwoju, jest 10 pocztówek: 4 kolorowe, 6 wykonane tuszem —opracowanych przez W.Boratyńskiego, na których poza małymi usterkami dobrze są przedstawione stroje ludowe z lat 1935 — 39. Drugą ważną pozycją jest praca W. Stachowskiego, dotycząca dawnego stroju ludowego powiatu gostyńskiego. W niej to, poza danymi znajdującymi się w „Ludzie" Kolberga, są reprodukowane dwie kolorowe plansze B. Hoffa, obok których autor podaje szczegółowy opis barw poszczególnych części stroju. Praca ta jest tym cenniejsza dla badacza, że szczegółowo podaje kolory odzieży z drugiej połowy XIX w. i wskazuje gdzie znajdują się dalsze plansze, niezbędne do ściślejszego ujęcia zagadnienia stroju na większym obszarze. Ludwik Sobkowski i Ludwik Krotowski w pracy swej „Stary Go­ styń" opisują dawny strój ludowy Starego Gostynia. Dzięki tej pracy mogłem porównać strój z południowej części powiatu z północną, w której strój ludowy znacznie wcześniej zaginął. Kolberg podaje cenne opisy ogólne strojów od­ świętnych, głównie z okolicy Krobi z lat 1860—75. Dzięki tym materiałom możemy porównać strój dzierżacki z innymi strojami ludowymi tego okresu. Na specjalną uwagę w pracy Kolberga zasługuje notatka informująca, że w 1850 r. nie nakładano jeszcze pierścionków ślubnych. Ważną również jest zachęta Kolberga by Hoff, namalował stroje z Potarzycy. I . S. S. „W przyczynkach do etnografii Wielkopolski" opisuje głównie stroje obrzędowe z około 1900 r., zaznaczając, że w okolicach Ponieca noszono barwne zapaski, którymi tamtejsze mieszkanki okrywały się, zarzucając je na ramiona lub głowę. Praca J. Bzdęgi, dotycząca opisów stroju ludowego z lat 1935—37 mimo, że posiada charak57 �ter popularny, Stanowi jednak cenny materiał porównawczy i orientuje w jakim zespole innych zjawisk kulturowych społecznych rozwijał się strój dzierżacki. Poważnym źródłem pozwalającym ująć zagadnienie stroju w czasie jest „Kronika Gostyńska", zawierająca liczne artykuły wielu autorów (11 tomów), dające sporo materiału źródłowego do poznania życia regionu. Inne źródła, podane w wykazie literatury oraz kilka czasopism niewymienionych w wykazie podają drobne wia­ domości, czasami bardzo wartościowe, nie mające jednak zasadniczego znaczenia dla opracowania opisanego stroju WYKAZ LITERATURY 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 58 Archiwum Diecezji Poznańskej — C.P. 126, r. 1664 — Poznań, 1952. Archiwum Diecezji Poznańskiej — Krobia, Św. Duch, Al — 1946,5. Archiwum Komisji Historycznej, seria 2 tom I I I (ogólnega zbioru tom XV) — Kraków, 1939. Boratyński Wacław — Typy biskupiańskie spod Gostynia. Pocztówki wydane przez Wydawnictwo Wielkopol­ skie - 1936-39. Boratyński Wacław — Wnętrze chaty krotoszyńskiej — pocztówka, Poznań — 1937. Bzdęga Jan — Biskupianie — Kościan — 1936. Bzdęga Jan — Strój biskupiański — XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. Heleny i Wiesławy Cichowicz — Poznań — 1936. E. S. — Powinności mieszczan gostyńskich w XVIII wieku — Kronika Gostyńska — VII — 1. XII. 1929. Fischer Adam — Lud polski — Lwów — 1926. Frankowski Eugeniusz — Wycinanki i przeobrażenia — Lwów — 1924. Gajek Józef, Instrukcja dla współpracowników redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Poznań 1952. Gloger Zygmund — Encyklopedia staropolska ilustrowana — t. I , I I , IV — Warszawa — 1900, 1901, 1903. Glapa Adam — Atlas Polskich Strojów Ludowych — Strój szamotulski — Lublin — 1951. Gumowski Marian — Pieczęcie i herby miasta Krobi, Piasków i Ponieca — Kronika Gostyńska — Seria IV, Nr 7 - Gostyń - 1932. Gutkowska Maria — Historia ubiorów — Lwów — Warszawa — 1932. Helsztyński Stanisław — Gostyń w pieśni — Gostyń — 1931. Hilaire and Meyer Hiler — Bibliography of Costume — A dictionary catalog of abaut eight thousend books and periodicals - The H. W. Wilson Company - New York - 1939. Hładyłowicz Konstanty Jan — Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV —XIX w. — Lwów — 1932. Horowski Jan — Dawny strój w okolicy Śremu — Śrem — 1939. i . s. S. — Przyczynki do etnografii Wielkopolski — 1900—1903 — Materiały antropologiczne — archeologiczne i etnograficzne — tom VIII — Kraków — A. U. — 1906. Janowski Aleksander — Na Biskupiźnie i Pałukach — Kościan — 1935. Jasnosz Stanisław — Cmentarzysko z okresu późno-lateńskiego i rzymskiego w Wymysłowie, pow. Gostyń — Fontes Praehistorici vol. I I (1951) — Poznań — 1952. Kanter J. J. - Regni Poloniae. Mapa 1 : 675 000. Królewiec - 1770. Klinkowski Edmund — Gostyń w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VI, Nr 7 — Gostyń — 1934. Klinkowski Edmund — Krobia w r. 1793 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 6 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Nieudana próba osiedlenia niemieckich kolonistów w powiecie krobskim — 1084/5 — Kronika Gostyńska — Seria VII, Nr 12 — Gostyń — 1935. Klinkowski Edmund — Stosunki i zajścia w krobskim zarządzie miejskim w czasach południowo-pruskich — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 10 — Gostyń - 1937. Klinkowski Edmund. Udział powiatu krobskiego w powstaniu kościuszkowskim. Kronika Gostyńska. Seria V I I , Nr 1. Gostyń - 1935. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I — Kraków — 1876. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część I I I — Kraków — 1877. Kolberg Oskar — Lud W. Ks. Poznańskiego — Seria X, część V — Kraków — 1880. Kołomłocki Władysław — Wypełniona luka — Kronika Gostyńska — tom VIII, Nr 0 — Gostyń — 1937. Kołomłocki Władysław. Przygotowanie do powstania i udział Gostynia w powstaniu wielkopolskim. Kronika Gostyńska. Zeszyt I I . Gostyń — 1929. Korytkowski Jan. Brevis descriptio histórico — geographica ecclesiarum Archidioecesis Gnesnensis et Posnaniensis. Gniezno — 1888. Kostrzewski Józef — Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome (rękopis w druku) — Poznań — 1953. Kostrzewski Józef — Wielkopolska w czasach przedhistorycznych — Poznań — 1923. Kozierowski Stanisław — Ziemia Gostyńska w świetle nazw geograficznych i najdawniejszych źródeł średnio­ wiecza — Kronika Gostyńska — Seria I I , Nr 5, 6 — Gostyń — 1930. �38. Kozierowski Stanisław. Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej Archidiecezji Poznańskiej. Po­ znań — 1935. 39. Kronika Gostyńska — Czasopismo regionalne pod redakcją Władysława Stachowskiego — Gostyń — 1928 — 1939. 40. Kronthal Arthur — Werke der Posner Bilden den Kunst - Berlin-Leipzig — 1921. 41. Lipiński J. J. — Piosnki ludu wielkopolskiego, część I — Poznań — 1842. 42. Łuka Leon Jan — Grób ciałopalny z okresu halsztackiego w Wymysłowie, w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — rok XVII, zeszyt 1 — 2 — Poznań — 1948. 43. Łuka Leon Jan — Groby kult. pomorskiej z Wymysłowa w pow. gostyńskim — Z Otchłani Wieków — Rok XVII, zeszyt 7-8 — Poznań — 1948. 44. Mapy Departamentu Poznańskiego. Powiat Krobia Nr 14. Biblioteka Miejska im. Raczyńskich w Poznaniu. Poznań — 1952. 45. Mazela Jan — Mapa pow. gostyńskiego 1 : 100 000 - Gostyń — 1930. 46. Mendyczanka Franciszka — Wesele biskupiańskie — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 4 — Gostyń — 1931. 47. Michalakówna Barbara — Strój biskupiański — Recenzja, rękopis — Poznań — 1952. 48. Miejskie Archiwum w Poznaniu — A, Disp Nr 563 — Inwentarz rzeczy do szafami miasta Poznania należących 1707 - Poznań - 1952. 49. Muzeum Narodowe w Poznaniu — Archiwum klisz i fotografii — Poznań — 1952. 50. Nowicki Andrzej. Chłopi a biskupi. Warszawa - 1950. 51. Nitsch Kazimierz — Dialektyka języka polskiego — § 28 Wielkopolska i Krajna — Gramatyka języka polskiego — Kraków — 1923. 52. Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Lud, Tom XXXVI. Lublin — 1946. 53. Nowacki Józef — Księga uposażenia Diecezji Poznańskiej z roku 1510 — Poznań — 1950. 54. Nowak Leon — Zwyczaje i obyczaje w Pudliszkach — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 8 — Gostyń — 1937. 55. Państwowe Archiwum w Poznaniu — Renowacja powtórna sztuk krawieckich — Poznań — 1747. 56. Państwowy Instytut Sztuki — Sekcja Muzyczna w Poznaniu — Zbiór pieśni (nagrania) — Poznań — 1952. 57. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Teka Wielkopolska — Kraków — 1952. 58. Peisert Kazimierz. Przyczynki do udziału Krobi w powstaniu. Kronika Gostyńska. Seria VII. Gostyń — 1935. 59. Polska Akademia Nauk — Gabinet rycin — Kraków — Teka 244 — Akwarele Kielisińskiego — Kraków — 1952. 60. Prausmueller Kazimierz i Stachowski Władysław — Zapomniane pomniki (portrety trumienne w pow. gostyń­ skim) - Kronika Gostyńska - Tom IX, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1938. 61. Przyjaciel Ludu - ' Rok V, tom I I , str. 221 - Leszno - 1839. 62. Rajewski Zdzisław Adam — Powiat Gostyński w czasach przedhistorycznych — Kromka Gostyńska — Seria IV, Nr 8, 9, 10 - Gostyń - 1932. 63. Rutkowski Jan — Historia gospodarcza Polski - Tom 1 i 2 - Poznań - 1947, 1950. 64. Skorupiński Stefan — Zbiór pieśni (rękopis) — Włoszakowice, pow. Leszno — 1952. 65. Śliwiński Dr. — MJechcin forteca powstańców gostyńskich i krobskich. Kromka Gostyńska. Tom X, Nr 2. Go­ styń - 1939. 66. Sobkowiak Ludwik i Krotowski Ludwik — Strój ludowy — Stary Gostyń — Poznań — 1938. 67. Sobisiak Walerian — Uposażenie Katedry Poznańskiej od XVI do XVIII wieku (praca w druku) — Poznań — 1953. 68. Stachowski Władysław — Dawny strój ludowy w powiecie gostyńskim — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 8 — Gostyń - 1938. 69. Stachowski Władysław - Obrazki z XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria VI, Nr 7, 11 - 1934, Seria VII, Nr 5 - 1935, Tom VIII, Nr 12 - 1937 - Gostyń - 1934-37. 70. Stachowski Władysław — Pierwsza wystawa robótek w Gostyniu — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 5 — Gostyń - 1938. 71. Stachowski Władysław. Uczestnicy powstania listopadowego z dzisiejszego powiatu gostyńskiego. Kronika Go­ styńska. Seria I I , Nr 7. Gostyń - 1930. 72. Stachowski Władysław. Rok 1848 w Gostyniu i okolicy. Kronika Gostyńska. Seria I I I , Nr 1. Gostyń — 1931. 73. Stachowski Władysław. Gostyń w czasie powstania styczniowego. Kronika Gostyńska. Zeszyt IX i X. Gostyń — 1930. 74. Szulc Paweł Teodor — Tkacze i folusznicy w średniowiecznym Gostyniu — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 8 - Gostyń - 1932. 75. Szulc Paweł Teodor — Przywilej cechu szewskiego w Krobi z r. 1453 — Kronika Gostyńska — Seria I I I , Nr 9 — Gostyń — 1932. 76. Szulc Paweł Teodor — Statut cechu krawieckiego w Gostyniu — z r. 1539 — Kronika Gostyńska — Tom VIII, Nr 11 - Gostyń - 1937. 77. Szulc Paweł Teodor — Z dziejów cechu krawieckiego w Krobi — Statut cechu krawieckiego w Krobi z r. 1724 — Kronika Gostyńska - Seria VII - 1. XII. 1929. 78. Szulc Paweł Teodor - Z życia płócienników krobskich w XVIII wieku - Kronika Gostyńska - Seria V, Nr 10 Gostyń - 1933. 79. Szyperski Alfons - Gostyńska pieśń ludowa - Kronika Gostyńska - Seria IV, Nr 5 - Gostyń - 1932. 80. Tomaszewski Adam — Mowa ludu wielkopolskiego — Poznań — 1934. 59 �81. Turkowski Leonard — Biskupizna — Kronika Gostyńska — Tom IX, Nr 4 — Gostyń — 1938. 82. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Gostyńskie — Referat pomiarów — Powiat Gostyński — Mapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 83. Urząd Wojewódzki Poznański, Wydział Pomiarów — Starostwo Rawickie — Referat Pomiarów — Powiat rawjcki — Alapa administracyjna i komunikacyjna w skali 1 : 100 000. 84. Wójcicki Kazimierz Władysław — Pieśni ludu — Warszawa — 1836. 85. Żegota Pauli — Spis blach rytowanych przez K. W. Kielisińskiego — Rękopis 5442 — Biblioteka Jagiellońska — Kraków - 1952. SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Drużba na koniu — w kapeluszu ozdobionym „wianeczkiem", wołoszce, białych rękawiczkach, butach wysokich, w ręce trzyma bat obrzędowy, ozdobiony barwną chustką. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 2. Dudziarz w rogatywce. K. W. Wójcicki, Pieśni Ludu, Warszawa 1836. Ryc. 3. Stroje z okolic Kościana z pierwszej połowy XIX w. podobne do ówczesnych strojów Dzierżaków. Sposób wiązania jedwabnicy na głowie oraz kaftanik z peleryną zachował się do dnia dzisiejszego. J, J. Lipiński, Piosnki Ludu Wielkopolskiego, 1842 r. Ryc. 4. Chłop wielkopolski, dowódca oddziału powstańczego. Rys. J. Minutoli, 1846. Ryc. 5. Stroje roDocze z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 6. Stroje odświętne z Potarzycy. Rys. Bogumił Hoff, 1866. Ryc. 7. Młoda para w ślubnym stroju. Mężczyzna trzyma rózgę, przewiązaną zieloną wstążką. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 8. Drużba w wołoszce z obrzędowym batem w ręce. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 9. Baty obrzędowe. Bat z lewej strony, z barwną chustą, używany podczas uroczystości; bat z prawej strony, z białą chustką, używany do tańca. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 10. Koszula męska: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — obojczyk, f — części rę­ kawa, g — kołnierzyk, h — podpasze. Ryc. 11. Młodzież wiejska w strojach letnich. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 12. Spodnie współczesne: a — przód, b — tył, c — krój przodu lewej nogawicy, d — krój tyłu lewej nogawicy, e — połowa paska. Ryc. 13. Jaka męska: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 14. Młodzież wiejska w wołoszkach. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 15. Wołoszka: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój dolnej części, f — krój rę­ kawa. Ryc. 16. Kożuszek roboczy: a — z przodu, b — z tyłu, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — kołnierz, f — rękaw. Ryc. 17. Gospodarze w roboczych strojach zimowych. Fot. A. Glapa, Grabianowo, 1951. Ryc. 18. Gospodarze w kożuchach. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 19. Czapka krymerkowa: a, b — różne formy noszenia, c — krój. Ryc. 20. Gospodarz w kapeluszu z przed 1914 r. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 21. Dzieiżacy w strojach wyjściowych. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1951. Ryc. 22. Buty męskie. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 23. Ubiór roboczy przy sadzeniu ziemniaków. Krobia, 1938. Ryc. 24. Starsze kobiety przy domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 25. Ubiór roboczy dziewczyny przy pracy w domu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 26. Starsza kobieta w „czapce". Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 27. Strój starszej kobiety. Fot. A. Glapa, Krobia, 1951. Ryc. 28. Uczesanie włosów dziewcząt. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 29. Dziewczynka w czepku, bez okapu. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 30. Dziewczyna w stroju odświętnym, w czepku z okapem, Fot.*F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 31. Kobiety w stroju odświętnym. Posadowo, 1910. Ryc. 32. Dziewczęta w stroju odświętnym. Fot. A. Glapa, Sułkowice, 1952. Ryc. 33. Dziewczyna w stroju świątecznym. Fot. Foto-Kamera, Domachowo, 1949. Ryc. 34. Mężatka w typowym stroju świątecznym. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 35. Mężatki w stroju świątecznym w chustkach już rzadko nakładanych na czepki w t. zw. „budy". Fot. F. Go­ łębiowski, Krobia, 1950. Ryc. 36. Dziewczęta w chustkach nakładanych bezpośrednio na głowę. Strój wiosenny-jesienny, Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 37. Mężatka w czepcu obrzędowym i kryziku. Fot. F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Ryc. 38. Mężatka w czepcu obrzędowym ze wstęgami. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 39. Gospodyni w obrzędowym czepcu, z córką. Rys. W. Boratyński, 1935. Ryc. 40. Część drużyny weselnej. Fot. F. Gołębiowski, Posadowo, 1949. Ryc. 41. Koszula kobieca współczesna: a — przód, b — tył, c — rękaw. t 60 �Ryc. 42. Koszula kobieca robocza: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój tyłu, e — rękaw, f — podpasze. g — kołnierz, h — karczek. Ryc. 43. Koszula odświętna: a — przód, b — tył, c — części rękawa, d — krój przodu i tyłu, e — podpasze, f — naramiennik, g — kołnierzyk. Ryc. 44. Watówka: a — przód, b — tył. Ryc. 45. Watówka. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 46. Odświętny spódnik noszony pod „suknią". Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 47. Jaka starodawna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa, f — mankiet. Ryc. 48. Jaczka letnia odświętna: a — przód, b — tył, c — krój przodu, d — krój pleców, e — krój rękawa. Ryc. 49. Kaftanik zwany też kabatem: a — przód, b — tył, c — krój połowy przodu, d — krój połowy pleców, e — falbana przednia, f — falbana tylna, g — krój rękawa, h — mankiet, i — kołnierz. Ryc. 50. Jaczka odświętna ozdobiona koronką tiulową. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 51. Zapaska płócienna odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 52. Zapaska woalowa odświętna, ozdobiona barwnym haftem. Fot. A. Glapa, Potarzyca, 1952. Ryc. 53. Zapaska nylonowa, ozdobiona kolorowym haftem. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 54. Czepek tiulowy, widok z tyłu. Fot. A. Glapa, Posadowo, 1951. Ryc. 55. Kryzik tiulowy, haftowany. Fot. L. Perz, Krobia, Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1952. Ryc. 56. Czepki i kołnierzyki. 1. kopka: a — denko, b — kwaterki, c — wiązadło, d — część stojąca nad czołem tzw. „baranek", e — okap Porównaj ryc. 59. 2. Czepek dziewczęcy: f — denko, g — wiązadło, h — taśma tiulu na część stojącą nad czołem. Porównaj ryc. 29. 3. Czepek kobiecy: i — denko, j — kwaterki, k — wiązadło, 1 — taśma tiulu na część stojąc nad czotem m — okap. Porównaj ryc. 30, 54. 4. Kryzik: n — korona, o — pasek przylegający do szyi, p — część paska w powiększeniu. Porównaj ryc. 55. 5. Kołnierzyk męski: r — uszyty kołnierzyk, s — krój kołnierzyka. 6. Kokardka przypinana na kołnierzyk tzw. „świtka": t — zawiązana świtka, wielkość naturalna ok oło 3 cm u — kawałek wstążeczki ok. 10 cm używany na świtkę. Ryc. 57. Czepiec tiulowy, obrzędowy. Fot. St. Kusza, T^robia, 1951. Ryc. 58. Czepec tiulowy i jego krój. Ryc. 59. Nakrycie głowy mężatek, kopka. Z pracy: W. Cichowicz, XXV-lecie Zbiorów Ludoznawczych, Poznań 1935. Ryc. 60. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 61. Haft na okapie czepka tiulowego. Fot. St. Kusza, Krobia, 1951. Ryc. 62. Motywy zdobnicze w hafcie na tiulu. Rys. A. Glapa, Żychlewo, 1952. Ryc. 63. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięg ubioru. Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Zasięgi składników ubioru. Tablica I . Strśj dzierżacki współczesny. Malował: Jerzy Karolak Tablica I I . Strój dzierżacki dawny. Malował: Jerzy Karolak DO TEGO ZESZYTU WYKONALI: Rysunki: Jeziorkowska Barbara Mapy: Woźnieńska Krystyna Reprodukcje fotograficzne: Perz Leon ryc. 2, 3, 4. SPIS TREŚCI 1. Wstęp str. 3. 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze str. 5. 3. Zarys historyczny rozwoju stroju str. 7. 4. Zasięg badanego stroju str. 10. 5. Ogólny opis stroju męskiegs str. 12. 6. Szczegółowy opis stroju męskiego str. 16. 7. Ogólny opis stroju kobiecego str. 24. 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego str. 35. 9. Wytwórcy i materiały str. 4710. Zdobiny: hafty, koronki, aplikacje, szamerunki str. 48. 11. Przypisy str. 51. 12. Charakterystyka źródeł str. 5713. Literatura str. 58. 14. Spis ilustracji str. 60. 15. Spis treści str. 61. 16 Cosepraaraie — eroicoK iMjiiocTpaiijMi — str. 62. 17. Summary — List, ot plates - Contents. str. 65. 61 �fl3EP3KADiKMÎÏ ^3ep5Kat(KMÍÍ nojibine HapOflHŁlfł okojio K p o 5 n , MejK^y CKyio s n o x y . K CTpMJKKG paCnpOCTpaHëH ,H|OMaxoBa m J K i i T O B G H K a . ffpyrmm6bijiii Hari^eHM KOCTIOM B IOJKHOÍÍ TeppuTopuH BepereHa m HaCTK ye3fla rOCTBIHCKOrO Stijia 3Ta hojkhmltm oÔMTaeMa yate B BejIbKO- b hgojimtmhg- eme ynoTpeônHeMbie cgto^hh OBeij. SCwTejiM CTOJieTMíí KOCTIOM HAPOflHblïï HecKOJibKHX flepeByiueK. ot X I I — X V I I I npwHafljiejKaBiiiMx b. ô j i a r o s a p H bjimhhmio anwcKony ugpkbm era.™ B MX CTappIHHOM KOCTIOMe, C O X p a H M B I I i e M C H JIO H b l H C I U H e r O B OKpeCTHOCTHX Hapo^Hbifi KpoÔM. koctiom Pmc. no3HaHCKOMy BpGMGHM B Ä3ep>KamtHÜ noflBGpraGTCH HapoflHbiíí tgmghmm hto AGpGByUXKaX iiiecTpi npoHBJiHGTCH HaXOflHIUMXCH 63, 64. b tghshpím X I X b. m h o t o m nepeMeHaM, B H S M 3 K 0 H 0 M M H e C K 0 M M C O H M a j I b H O H JKM3HH M BJIMHHMIO 3 a n a f l H O - e B p o n e M C K O f Í HBJIHIOTCH B n p a 3 f l H M H H 0 M b KOHcepBaTMBiibi, koctiom hocht H OÔpHflOBOM KJIMMaTMHeCKMX yCJIOBMM, B 0 3 p a C T a B3pocjibie HapHflG, m fleTM. KOTOpblM Ero B HOBbiM y c j i o - MOflbI. xapaKTepHbie M3M6HH6TCH M nOJIOTKGHMH B J i a ^ e j I b U a ÔJiaroflapH ocoSghhoctm n p o - 3aBMCHM0CTM OT BpGMGHM, KOCTIOMa. M y Ä C K O H fí 3 G p JK a I I K M Ü KOCTIOM k o c t i o m M o j i o f l o r o n a p H H n p G f l C T a B J i e H H a TaÖJi. I . K o c t i o m c j i o j k g h Ma 10, 6 g j i m x „ r a u n " ( K a j i b c O H ) , va 6ejibix i n T a H O B p u e . 12, H e p m , i x h o c k o b , h g p h m x c a n o r o B p u e . 22, 6ejioro B o p o T H M K a p u e . 56, 5, p o 3 0 B O ń „ c b m t k m " , j i g h t o h k h p m c . 56, 6, H G p H o r o K a i a 3 0 J i a TaSji. I , ajioñ „ h k m " p u c . 13 m h g p h o í í n j i r o u i G B O M u i j i H n b i . . JIgthmm, npa3flHMHHbiM Sgjiom p y S a u i K M B pnc. XOJIOflHOe B p G M H BMGCTO ÖGJIblX „BOJIOLLIKy" PMC. 15. B 3MMH6G B p e M H U I T a H O B OflGBaiOT e H CK MM JleTHMM BblX flGBMHMM pbaÔpMHHblX jKeTHOÍí n a H T a j I O H , IHGJIKOBblX 43, Sgjiom 6jiy3KM pnc. 3 G P ÎK a I I K M i ł HPGflCTaBJIHGT KOCTIOM CyKOHHbIG, CBepX KaM30fla uianKy HOCHT p u c . 19. KOCTIOM 41, U I G J I K O 33, TOHKOM J K O p - T a Ô J I . I . COCTOMT OH M3 SejIOÍÍ p y 6 a i H K M pMC. HVJIKOB, KOCpTbi p M C MjiM 3 K 6 J I T M M pMC. 33, „ 3 a n a c K M " , HGpHbIG OflGBaiOT K O J K V X p M C 18, H a TOJIOBy S a p a n i K O B y i o 49, nGpejiHMKa K O J K a H b l X 6OTMHOK, ,,BaTOBKH" PMC. b g p x h g m K)5km b U B G T a x 3 e j i 6 H M M , rojiySbiM, po30BWM p m c . 52, 53, 6ejioro t i o j i g b o t o r o o b p M p o B a H H o r o BopoTHMKa PMC. 55, K p a C H b l X , H a C T O H I U M X K O p a j I J I O B C B H 3 a H H b I X P030B0M JI6HT0Ü pMC. 28, HGITUa Ha3. „KonKa" 31, 54, 56, 3. Pmc B XOJIOflHOG B p G M H SÍ6HCKMM flGBVUIKM OflGBaiOT HHKM pMC. 50, 34. KOCTIOM OTJIMHaGTCH OT K O C T I O M a fleBMIJ HGnnOM-.,KOnKOH" pMC. 57, 59 M KOCJpTOHKOM PMC. 45. B G P X H H H lOÖKa 3âMV5KHGM JKGHLLTMHbl OObIK HOBGHHO TGMHOrO U,BGTa. 3MM0ÎI JKGHIHMHbl M M y î K H M H b l B e p X H H H 3MMHHH O f l e j K f l a B npescHee . B bpgmh HblHeiUHeG HBJIGHMG HOCHT T 6 I U I 0 6 bmgcto pyKaBMii ynoTpGÔJiHjiM B p G M H B ynOTpeÔJIGHMM HapOflHOrO ÔGJIbG, C U I M T a M3 TGn.HblX U i e p C T H H b l X IHGpCTHHHblG HyjIKM M BbICOKMG 6OTMHKM. T K a H G M pMC. 47. 3apyKaBKM. H a X O f l H T C H T K 3 H M dpaÔpMHHOrO np0M3B0flCTBa. CB065pa3H06 T B O p H G C T B a C O C T a B J I H e T B b l I H M B K a T K W i e B b l X HGIIMMKOB M B b l U I M B K a npa3flHMHHMX nepGflHMKOB. HbiHeuiHHH 1950 paôoTa r. McTopMHecKaH paTypHbix ocHOBaHa nacTb H a nojiGBbix MCCjieflOBamiHX npoM3BeflGHHbix aBTopoM m nGpGMGHW n p o i i c x o ^ H r n M G jimtg- PMCYHKOB Pmc. 1. „ Ä p y j K S a " , l u a p b G p b CBaflGÔHOM H a p a ^ G . « S o t . A . Tjinna, I T o c a f l O B o 1951. 2. Ko63ap b u i a n K G „ p o r a T b i B K G " . K . B . B o m l î m i ^ k m , I T g c h m Jiiofly. B a p r n a B a Pmc. 3. 62 1942, 1947— flaHHbix. OnMCAHME Pmc. b b k o c t i o m g M C C J i e f l O B a H M H a ocHOBaHMM Hapn^bi b okpgcthocthx KoCTHHa. IlGpBaH nojiOB. X I X b. Hapnflbi 1836. 3tm noxosiM Ha «3Gp- �xauKMÜ KOCTKDM. IIIëjiKOBbiM nJiaTOK M. M . JIiotmhckm, IlëCHKM J I m ^ v m KoppTa c nejiepMHoii Be.nbKonojibCKoro Pmc 4. BejibKonojibCKMM KpecTMHHMH-napTH3aH. Pmc. 5. EyflHHHHbiM Pmc. Pmc 6. I l p a 3 f l H M H H b i i í Hapa^ b I T o T a j K H U b i . P m c . B o r y M M J i P o c b c p . 1866. 7. Mojioflwe b CBafleÔHOM Hapa^e. O o t . O . rojieMÔëBCKii. KpoSa. 1950. 8. „ f l p y j K S a " , m a ç p e p b C B a f l e S H O M H a p a f l e c r a p n y H O M b p y K e . P m c . B. Pmc. 9. Pmc. HapHfl CßazieÖHbiii khyt, JibiM. y n o T p e ô j i a e M b i M Pmc 10. MyjKCKaa f Pmc pyôaxa, — pyKaB, 11 J l e T H M M bo BpeMH BbiKpoÜKa, g — BopoTHMK, koctiom P m c M . O . MwHyTOJiw B IIoTajKHnbi. Pmc. Eoryivniji Ha3. „rapnyHMK", m TaHueB. a, c — nacTb MOJioaëjKH. BbiKpoiîKa: 1846. uBerabiM b, d — BopaTMHCKM. njiaTKOM, O o t . A . Tjiana. ITocaflOBO. nacTb 1935. cnpaBa — 6e- 1951. 3ajrHaa, e — njieno, nacTb. O o t . A . rjiana. a, c — ceroflHa. 1866. nepeaHHa, h — noflMbiineHHan flepeBeHCKOü P m c . 12. C o B p e i v i e H H b i e u i T a H b i , Tocpcp. cjiesa nepeBH3aHHbiii BeHiaHua eine BCTpenaiOTCH 1842 r . nepe^Haa CyjiKOBMue. nacTb, 1952. d •— 3 a f l H a a b, naci*, e — nojio- BMHa noHca. PMC 13. MyjKCKaa „HKa", a, c — BbiKpoiîKa: nepe^Haa nacTb, d— b, 3a#Haa e — pyjcaB, nacTb, f — MaHiueT. cepMarax P m c . 14. M o j i o f l b i e napHM Pmc BbiKpoÜKa: 15. B o j i o u i K a , KpoiîKa Pmc. b Ha3. bojiohikm. O o t . O . TojieMBeBCKM, a , b — nepe/rHaa n a c T b , b, d — 3 a a H a a KpoSa. 1950. nacTb, f — pyKaB, e — Bbi- HMJKHeM H a C T M . 16. E y f l H M H H b i ü BbiKpoiîKa ; a, c — KOîKyrnoK, nepe^Haa d — 3 a j ; H a a nacra», nacTb. b, e — BopoT- HMK, f — p y K a B . Pmc PaSoHHÜ 3Mmhmm P m c . 18. 17. Xo3aeBa b Tyjiynax. Pmc 19. BapauiKOBaa Pmc 20. IUjiana Pmc. 21. npa3flHHHHbiiî Pmc. 23. P m c . 25. fl3ep5Kau,KMH canorM. CTapuiMX P m c . 27. Hapafl Kpo6a. Tjiana, ITocaflOBO. TpaSaHOBO. 1951. 1951. 1951. O o t . O . rojieMÔëBCKii. IIocaflOBO. 1951. Tjiana. n o c a ^ o B O . 1951. 1938. jkchiumh. Pjiana, I T o c a f l O B O . 1951. r.nanPjiana, KpoSa. 1951. O o t . A . KpoSa. 1951. A . r j i a n a , a , I l o c a f l O B O . 1951. Oot. A. koctiom. jKeHiqMHa CTapbix Hapafl. Oot. A. ĘewimA p a S o H M i î P m c . 26. C T a p m a a Oot.A. r. O o t . A. T j i a n a , I I o c a f l O B O . PaSoHMÏÏ koctiom, P m c . 24. Hapafl KpecTMaH. O o t . A . Pirana, inanKa. c 1900 P m c . 22. M y j K C K M e koctiom Oot. A. b „nanKe". jkghiumh. Oot. P m c 28. /{eBHHMH npMnecKa. O o t . O . ToneMSeBCKW, üocaflOBO. 1951. Pmc. 29. ß e B O H K a b n e n i H K e . P m c . 30. n p a 3 f l H M i H b i M Pmc. 31. SCeHCKMM <Î>ot. O . P o j i e M S ë B C K H , Kpo6a. 1951. seBMHMiî Hapaa, npasflHMHHbiü P m c . 32. rXpa3flHMHHbie jxemnvie Pmc. fleBHHMH 33. IIpa3flHMHHbiii nennMK koctiom. Hapaflbi. Hapaa. jKeHiirMHa b tmiimhhom, Pmc. sceHiqMHa 3aMyjKHaa „öyflbi". b <Î>OT rojiOBHbix Oot. TojieMÓeBCKM, CyjiKOBMiie. KpoSa. 1950. 1952. A . b o . 1910. njiaTKax, .HoMaxoBO. 1951. B. BopaTMHCKM. 1935. Hapa^e. Pmc. npa3flHMHH0M b npa3flHMMHbix ofleBaeittix M3peflKa noBepx neniiOB, H a 3 . Kpo6a. 1950. O o t . O . TojieMSëBCKM, P m c . 36. J l e B y r a K M „OKaneM". Oot. OoTo-KaMepa. P m c . 34. 3 a M v j K H a a 35. c ITocaflo T j i a n a , njiaTKax, BecHoiî ofleBaeMbix m oceHbio. O o t . A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 37. H e n e u , Pmc. m Kpw3MK 3aMyjKHeií 38. HennMK 3aMyjKHeü Pmc. 39. 3CeHCKMÜ npa3flHMHHbiii Pmc. 40. CßafleÖHaa P m c . 41. J K e H C K a a , c Pmc. 42. flpyjKMHa. O o t . A . Tjiana, Hapa«. Pmc. B . BopaTMHCKM. O o t . O . ro.neM6ëBCKM, coBpeMeHHaa ÏIocaflOBO. pySauiKa, 1935. IlocaflOBO. BbiKpoñKaa: a Kpo6a. 1951. 1951. 1949. — nacTb nepe^Haa, b — 3aflHaa »iacTb, nepe^Haa nacTb, d — 3aflHaa nacTb, — pyKaB. >XeHCKaa e jKeHiirMHbi. O o t . O . TojieMSëBCKM, HieHmMHbi. paôonaa — pyKaB, pySauiKa, B b i K p o i î K a : a, b f — noflMbiiueHHaa pyßauiKa, P m c . 43. I T p a 3 f l H M H H a a nacTb, BbiKpoiîKa: — g — bopothmk, a. c — nepe^Haa c, h — uieÜKa. nacTt. h. d— 3a^Haa nacTb, e — py- KaB, g — bopothmk, f — njieno. P m c . 44. B a T O B K a , a — nepe^Haa n a c T b , Pmc. 46. IIpa3flHMHHbiii „cnyflHMK" b — 3aaHaa hocmmłih nofl MacTb. BepxHMM njiaTiieM. Oot. A . Tjiana, IIocaflOBO. 1951. P m c . 47. O r a p M H H a a K a , BbiKpoÜKa: — a nepacTb nepe^Haa, b , d — n a c T b 3aflHaa, e — pyKaB. f MaHineT. Pmc. 48. IIpa3flHMHHaa Pmc 49. KacpTaHHMK anKa, BbiKpoiîKa: Ha3. „Ka6aTeK", a, c — nacTb BbiKpoÜKa: e, f •— C K a f l K M , g — p y K a B , h — M a H i n e T , Pmc 50. „a^Ka" c TioJieBbiM Pmc. 51. ITojiOTHaHHaa 3anacKa (nepe^HMK) IIpa3flHMHHaa a. neeflHaa. b , d — n a c T b c — nacTb i — KpyjKeBOM. nepe^Haa, 3aflHaa, b, e — pyKa. d — ^acTb 3aflHaa, bopothmk. dpoT. A . Tjiana, IToca^oBO. 1951. c i^BeTHOiî b w i i i h b k o m . O o t . A . T j i a n a , I l o T a j K M t ( a . 1951. 63 �PMC. 52. npasßHMTHaH PMC 53. 3anacKa H3 3anacKa c HbuiëHa c uBeTHoîi B b i i m i B K O M . <Î>OT. A. P j i a n a , I T o c a f l O B O . 1951. n,BeTHOM B b i i i i M B O H . <3?OT. A. r j i a n a , PMC. 5 1 TrOJieaoft ^ e i r a ï K . <Î>OT. A . Tirana, IIocaROBo. 1951. P M C 55. T i o j i e B O M K p w 3 M K c B Ł i n i i i B K O f i . <£>oT. _ 31. P l e i K , Kpo5a, 1952. PMC. 56. H e r r a ï K M M BOPOTHMKH: 1. „ K o n i c a " , B b i K p o M K a , 4. „ K p b I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a . BopoTHMicy npa33HHHHbiii npMniMTbiM PMC. 57. TiojieBoii. PMC. 58. BbncpoMKa PMC. 59. Konica, K TiojieBoro TOJIOBHOM C K O i ł KOJIJIGKI^MM, MVJKCKOM 2. ^eBMHMfi 5. MVÎKCKOM TOHHIIK. Hapafl 3SM}'ÎKH'-ÎX B. HceniuMH. IJMXOBMH BbiniMBKa TiOJieBoro l e n w a . OOT. CT. TKwieBoro ÇE>OT. C T . K y i u a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opbi BbiuiMBKM PMC. 63. KapTa MCCJieflOBaHHofí TeppMTopiiM, ye3fl PMC. 64. KapTa MCCJieflOBannoii TeppnTopMM ye3fl TocTbiHb. <Î>OT. p e n p o f l y K L ( M M PHcyHKM no TKJJIIO. PMC. fl3epjKairKMñ Bo3bHeHbCKOií 3TH0rpad»rqe- SCMXJieBO. JleoHOM. 1 — ye3flHbiM H o M e p a o6o3HaMaioT ropofl, aBTopoM, 4 — MecTHOCTH M C C J i e f l O B a H H b i e c n o M SKOHOMMnecKMe PMC KapoJiaK KOCTIOM. 1952. TocTMHb. KyjibTypHbie H 3 e p j K a n K M Í í KOCTHDM. E3ëpK0BCK0M X X V roflOBiHMHa Kyrua, Kpo6a. 1951. A. Tjiana, 5 — rjiaBHbie MCnojmeHM ü e s c o M McnojiHeHM K a p T b i McnoJiHeHbi nenniiKa. 3 — MecTHOCTM M C c j i e ^ o B a H H b i e I . CTapMHHbiił ÔâHTMK 1935. BbimwBKa ÜJiaHineT I I . Cero^HHinHMM nenHMK, „CßMTKa", C T . K y n i a , KpoSa, 1951. <POT. 60. ÜJiaHnieT 2KeHCKMii 6. nenHMKa. Il03HaHb. una 3. B Il03HairMM. pyoaiiiKM. 61. flpyrMX nerroiK, My3eíí BOpOTHMK, PMC. M0114MK) 1951. HauHOHajibHbiH PMC. 2 —• r o p o f l O K , ITocaflOBO. u,eHTpa. lOpMM. PMC KapoJiaK rOpMü. P M C . 2, 3, 4. BapSapoM. KPMCTMHOM. C o f l e p x a H M e. 1. B ß e f l e H M e . HapoflHoro CTioMa. 6. n o f l p o Ö H o e xceHCKoro KOCTioMa. annJiMKai^MM, 64 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a m i e HapoflHoro K O C T i o M a . 4. P a c n p o c T p a H e m i e e r o onMcaHMe. 9. HauíMBKM. 7. a3epjKaiiKoro 05m.ee onMcaHMe KOCTioMa ^ 3 e p 3 K a K 0 B . K O C T i o M a . 5. aseHCKoro IIPOM3BO/ICTBO H a p o f l H o r o KOCTioMa. 11. X a p a K T e p w c T M K a MCTOHHMKOB. 10. OSmee 3. MCTOPMH onMcaHMe KOCTioMa. yKparneHMa: 8. pa3BMTMa MHCCKOro K O - PIOflpoOHoe onMcaHMe BbiniMBKM, KpyaceBa, �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "'dzierżaki'" comprehends the southern part of the district Gostyń i n Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already in the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La T éne period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms in the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated i n the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X I I - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes i n this folk costume took place during the X I X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. M a n's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "wołoszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �PMC. 52. n p a s f l H M ^ H a a 3anacKa c U B e T H o i i BMLUMBKOM. O O T . A . T j i a n a , ü o c a f l O B o . 1951. 53. 3anacKa r i 3 HbuiëHa c ErseTHOM BMUIMBOM. 4>OT. A . r j i a n a , I I o c a f l O B O . 1951. PMC 54. PMC. TroaeBOH neniMK. O O T . A . Tjiana, FiocaflOBO. 1951. 55. T i o j i e B O í í K P Ł I 3 M K C B M I U M B K O H . 4>OT. 31. I T e j K , KpoSa, H a n M O H a j i b H b i M My3ew B I l 0 3 H a H M i i . 1952. PMC. 56. HemuKn M BOPOTHMKM: 1. „ K o n K a " , BWKpoiiKa, 2. /^eBMHMM *renHMK, 3. 2 K e H C K M M nenHMK, PMC 4. „ K p Ł I 3 M K " , JKeHCKMM B O p O T H M K , B b I K p O M K a , 5. M y j K C K O M BOpOTHMK, 6. „ C ß M T K a " , ÖSHTMK n p M l I I M T b l M K B O p O T H M K y MySKCKOM p y Ó a i U K M . PMC. 57. T r o j i e B o f í . npa3flHMHHbiíí n e n w . 58. B b i i c p o i i K a TiojieBoro nenniiKa. PMC. 59. PMC Koruta. TOJIOBHOM Hapafl <3>OT. C T . K y m a , Kpo6a, 3aMysŒi'ix CKOM KO.njieKIÍMM, I l 0 3 H a H b . j K e n u r M H . B . IJMXOBMH 60. B b i H i M B K a TiojieBoro Hemma. <E>OT. C T . K y i u a , Kpo6a. 1951. 61. B b i u i M B K a TiojieBoro H e m i o a . <E>OT. C T . K y m a , KpoSa. 1951. PMC. 62. y3opw BbiinMBKH X X V roflOBUTMHa STHorpacpMHe- 1935. PMC PMC 1951. n o TIOJIIO. PMC A. ruana, XMXJieBO. 1952. 63. K a p T a M C c j i e f l O B a H H O M TeppMTopMM, y e 3 f l P o c T b i H b . PMC. 64. K a p T a MCCJie^OBaHHOM TeppMTopMM ye3s rocTMHb. H o M e p a o6o3HaMaiOT 1 — y e 3 f l H b i f i r o p o f l , PMC 2 — ropoflOK, MomMK) FIjiaHUieT 3 — MecTHOCTM MCCJieflOBaHHbie JIMII, I I . CeroflHaiiiHMM aBTopoM, 4 — M e c T H O C T M MccjiesoBaHHbie c n o - 5 — rjiaBHbie K y j i b T y p H b i e M S K O H O M M H e c K M e i i e m - p a . I . C T a p M H H b I M H3ep5KaiTKMM UJiaHineT OOT. flPymx KOCTIOM. P M C K a p O J I H K KDpMM. fl3epjKan.KMiï KOCTIOM. PMC. KapoJiaK lOpMü. penpoflyKiiMM M c n o j m e H b i I l e j K O M JleoHOM. P M C 2, 3, 4. PMcyHKM McnojiHeHbi K a p T b i McnojiHeHbi E3ëpK0BCK0M Bo3bHeHbCKOfi BapöapoH. KPMCTMHOM. CoflepscaHMe. 1. B ß e f l e H M e . 2. C o B p e M e H H o e c o c T o a H M e HapoflHoro K O C T i o M a / J ^ e p j i c a K O B . 3. M c T o p M a pa3BMTMa HapoflHoro KOCTioMa. 4. P a c n p o c T p a H e H M e A 3 e p j K a i i K o r o K O C T i o M a . 5. OSuiee o n M c a H M e MJKCKoro K O CTKDMa. 6. noflpo6Hoe e r o onMcaHMe. 7. OSuiee o n M c a H M e ZKeHCKoro KOCTioMa. 8. U O f l p o S H o e onMcaHMe îîîeHCKoro K O C T i o M a . 9. I I p o M 3 B O f l C T B O HapoflHoro K O C T i o M a . 10. yKpameHMa: BBIUIMBKM, KpysceBa, ann.nnKau,MM, 64 HaniMBKM. 11. X a p a K T e p M C T M K a MCTOHHMKOB. �ENGLISH SUMMARY The area of the folk costume, worn by the so-called "dzierżaki" comprehends the southern part of the district Gostyń in Western Poland (Wielkopolska), round Krobia, Domachowo, and Zytowiecko. On this area we find traces of human existence already i n the neolithic age. There are remainders of the culture of funnel cups and of other cul­ tures. Some tools and techniques of production like spinning whorls and spindles yet used, are related to the late La Tene period. Shears used by old women for mending clothes and for sheep-shearing have their very analogical forms i n the period of roman influences. These data had been exactly confirmed by prehistorical founds of Wymyslowo situated in the center of the investigated area. I t is one of the greatest i n Poland. I n medieval times the inhabitants of several villages of this area were directly dependant on the bishops of Poznan and the church organisation from the X H - t h to the end of X V I I I - t h century. Among this population deve­ loped a greater conservatism which strongly appears in some vital forms of the folk costume, preserved to the present day amidst few villages i n the vicinity of a small country town of Krobia (Plate I , Fig. 63, 64). — Considerable changes in this folk costume took place during the X l X - t h century. I t lost many characteristic ele­ ments common to greater areas of Western Poland, and generally estimated as national. The principal cause of these changes was the great overthrow i n economic and social life that happened i n the last century and, besides, the influence of european fashion appearing in several forms of the costume. Nowadays the peasant costume called „dzierżacki" is worn by grown up persons (Plate I ) and by children (Fig. 39) for festive and ceremonial occasions. A certain variety according to the season of the year, to place and atmospherical conditions, to age and position of the wearer may be noticed. The present work deals with two costumes most frequently worn by men and women. Man's costume Plate I represents a bachelor's summer costume which consists of a white shirt (Fig. 10), white drawers cal­ led "gacie", white trousers (Fig. 12) black socks, black boots with stiff leg (Fig. 22), white collar (Fig. 55, 5), a pink "świtka" or ribbon fastened to the collar (Fig. 55, 6), a black waistcoat, a sort of amaranthine jacket called "jaka" (Fig, 13) and a black hat of plush. Such is also the costume worn by younger men when taking part i n national and social festivities. Married men and bachelors take i n summer, during cool days, black trousers of cloth on festive occasions and when going to church. Directly upon the waistcoat they take a "woloszka", a sort of overcoat, (Fig. 15). I n winter they wear a sheepskin fur and a black cap on their head, (Fig. 19). Woman's dress A n unmarried girl's summer dress (Fig. I ) is composed of a white shirt (Fig. 41), of silken factory made dra­ wers, silken stockings worn on a string, low or high black shoes, a "watówka" — or skirt stuffed with wad (Fig. 45), a shirt of veil or georgette (Plate 43), a white skirt (Plate 46) and overskirt of green, blue, rosy or yellow colour (Fig. 33) an apron (Fig. 52, 53), a white net-lace ruff (Plate 55), a coral neclace tied at the back with pink ribbon (Fig. 28), a bonnet called "kopka" (Fig. 50, 34). On cool days the girls take jackets "jaczki", (Fig. 50, 34). The dress of a married woman differs from that of a girl i n the bonnet (Fig. 57) which is of silk (Fig. 59) and the bodice (Fig. 48). The colour of a married woman's overskirt is usually darker. I n winter women as well as men wear woolen worsted stockings and always high shoes. Their overcoats are chiefly woolen or of plush and they make jackets stuffed with wad (Fig. 47). Formerly muffs had been worn instead of gloves. The materials serving now for peasant costumes are factory made. The embroideries of the bonnets and ruffs as well as those upon festive aprons testify to an original artistic taste and the desire to please by dressing amidst the "dzierżacki" womanfolk. This monograph bases upon a material chiefly obtained by the author's fieldwork conducted i n winter and spring 1951 and i n May 1952. Some data had been obtained i n 1942, 1947—50. The historical part concerning the changes occurred i n the costumes is due to the works enumerated on the list of literature. 65 �L I S T E OF P L A T E S Fig. Fig. Fig. 1. Bride-man on horse-back witha hat decorated with a "crown", i n a "wołoszka", white gloves, highboots and holding a traditional whip adorned with coloured kerchief. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. 2. Bag-piper i n a four-cornered cap. K . W . Wójcicki, "Pieśni L u d u " , Warsaw 1836. 3. Costumes from the neighbourhood of Kościan first half of the 19-th century, resembling the "dzierżacki" costumes of that time. The mode of tying kerchiefs and the jackets with cape being preserved till now. J. J. L i ­ piński "Piosnki L u d u Wielkopolskiego", 1842. Fig. Fig. Fig. Fig. 4. 5. 6. 7. Fig. 8. Fig. 9. Fig. 10. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. Fig. 50. 66 Peasant from Western Poland (Wielkopolska), insurgent commander. Drawn by J. von Minutoli, 1846. Work-clothing from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Festive costume from Potarzyca. Drawn by Bogumił Hoff, 1866. Young couple in wedding-dress. The man with whip tied by a green ribbon. Phot, by F . Gołębiowski, Krobia 1950. Bride-man i n "wołoszka" (sort of overcoat), with a traditional whip in his hand. Drawn by W . Boratyński, 1935. Traditional whips. The whip on the left with coloured ketchief is used on ceremonial occasions, that one on the right, with a white kerchief being used for going to dance. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Man's shirt: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-shoulder-strap (obojczyk), f-part of sleeve, g-collar, h-gusset. Peasant bachelois i n summer costumes. Phot, by A. Glapa, Sułkowice, 1952. Contemporary trousers: a-front, b-back, c-cut of left front, d-cut of left back, e-half. Man's jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-cuff. Young peasants i n overcoats (wołoszki). Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. «Wołoszka" (overcoat): a-front, b-back, c-cut of front, d-cut o back, e-cut of lower part, f-cut of sleeve. A fur used for working: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-collar, f-sleeve. Landholders i n winter work-clothing. Phot, by A . Glapa, Grabianowo, 1951. Landholders i n furs. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Bonnet: a, b-different modes of wearing, c-cut. Landholder with hat dating from before 1914. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. "Dzierżacki" garment for going out. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1951. A man's boots. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Work-clothing used when planting potatoes. Krobia, 1938. Elder women at home. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A girl's everyday garment for home-work. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Elder woman's dress. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. A n elder woman with hood. Phot, by A . Glapa, Krobia, 1951. Hair-style of a girl. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. G i r l i n a bonnet without wings. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. G i r l i n festive dress. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Women in festive dress. Posadowo, 1910. Girls i n festive dress. Phot, by A . Glapa, Sułkowice, 1952. Girl i n festive dress. Phot, by "Foto-Kamera", Domachowo, 1949. A married woman i n festive dress. Drawn by W . Boratyński, 1935. Married women with kerchiefs put upon their bonnets 1935 i n so-called "budy". Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1950. Girls i n kerchiefs put upon their heads. Spting and autumn dress. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Married woman i n traditional bonnet and ruff. Phot, by F. Gołębiowski, Krobia, 1951. Married woman i n ceremonial bonnet with strings. Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. A landholder woman with daughter i n traditional bonnet. Drawn by W . Boratyńska 1935. A part of wedding group. Phot, by F . Gołębiowski, Posadowo, 1949. Contemporary woman's shirt: a-front, b-back, c-sleeve. Woman's work -shirt: a-b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve, f-sleeve, g-collar, h- shoulder-strap or '"''karczek". Festive shirt: a-front, b-back, c-parts of sleeve, d-cut of front and back, e-gusset, f-shoulder-strap, g-collar. Skirt called "watówka": a-front, b-back. A cotton padded skirt calli d "watówka". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Festive skirt worn with an oveiskirt joined to a bodice or ""suknia". Phot, by A . Glapa, Posadowo, 1951. Ancient "jaka" a-front, b-back, c-cut of the front, d-cut of the back, e-cut of the sleeve, f-cuff. A festive summer-jacket: a-front, b-back, c-cut of front, d-cut of back, e-cut of sleeve. A jerkin called "kabat": a-front, b-back, c-cut of one half of the front, d-cut of ione half of the back, e-front furbelow, f-back furbelow, g-cut of sleeve, h-cuff, i-collar. A festive jacket (jaczka) adorned with net-iace frill. Phot, by A . Glapa, Posadowo. 1951. f �Fig. 51. Linen apron adorned with coloured embroidery, worn on festive occasions. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 52. Festive apron of veil with coloured embroidery. Phot, by A . Glapa, Potarzyca, 1952. Fig. 53. A nylon apron with coloured embroidery. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 54. A net-lace bonnet, back-view. Phot. A . Glapa, Posadowo, 1951. Fig. 55. Embroidered net-lace ruff. Phot. L . Perz, Krobia. National Museum of Poznań, 1952. Fig. 56. Bonnets and collars. 1. 2. 3. 4. 5. 6. "kopka": a-bottom, b-quarters, c-string, d-part of the forehead called "baranek", e-wings. See Fig. 59" A girl's bonnet: f-bottom, g-strings, h-a net-lace string of the fore-head. Woman's bonnet: i-bottom, j-quarters, k-string, 1-band of net-lace m-wings, see Fig. 30 aud 54. ruff: n-crown, o-string lying close to the neck, p-part of string-enlarged, see Fig. 55. man's collar: r-a ready collar, s-cut of collar. Little cockade or "świtka" fastened to the collar, t-a tied "świtka", large about 3 cm, u-a piece of ribbon about 10 cm large used for a "świtka". Fig. 57. A festive net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 58. A net-lace bonnet and its cut. Fig. 59. Married woman's head-dress called "kopka". From the work of W . Cichowicz "XXV-lecie Zbiorów Ludo­ znawczych", Poznań, 1935. Fig. 60. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 61. Embroidery upon wings of a net-lace bonnet. Phot, by St. Kusza, Krobia, 1951. Fig. 62. Ornamental motives realised i n net-lace embroidery. Drawn by A . Glapa, Zychlewo, 1952. Fig. 63. Map showing the investigated area of the district of Gostyń. Fig. 64. Map of the investigated area, district of Gostyń. The numbers indicated i n the text mean: 1. district town, 2. borough, 3. localities under direct investigation, 4. localities from which data had been obtained indirectly, 5. principal cultural and economic centers. Table I Contemporary "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Table I I Ancient "dzierżacki" costume. Drawn by George Karolak. Drawings by Graphic drawings: Jeziorowska Barbara Graphic maps: Woźnieńska Krystyna Photographic reproductions: Perz Leon fig. 2, 3, 4. Contents. 1. Introduction p. 3. 2. The present position of the folk costume in the area under investigation p. 5. 3. A n account of its historical development p. 7. 4. The area of the costume under investigation p. 10. 5. General description of man's costume p. 12. 6. Detailed description of man's costume p. 16. 7. General description of woman's dress a. 24. 8. Detailed description of woman's dress p. 35. 9. Materials and makers p. 47. 10. Ornamentations: embroideries, frills, applications, trimmings etc p. 48. 11. Sources p. 51. 12. Notes p. 57. 13. Literature p. 58. 14. Plates p. 60 15. Contents p. 61 16. Summary p . 62,65. 67 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii o b e j m u j ą c y c h wszystkie t y p y strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z n i c h wejdą zeszyty zawierające monografie p o s z c z e g ó l n y c h strojów Dotychczas ukazały się d r u k i e m n a s t ę p u j ą c e Część I. Część I I . Część I I I . POMORZE: WIELKOPOLSKA: 1. A D A M G L A P A — Strój szamotulski, 2. A D A M GLAPA - Strój dzierżacki, ŚLĄSK: 1. T A D E U S Z S E W E R Y N - Część I V . monografie: MAZOWSZE I Strój dolnośląski (Pogórze) SIERADZKIE: 1. M A R I A Ż Y W I R S K A - Strój kurpiowski Puszczy Białej, Część V. MAŁOPOLSKA: 1. R O M A N R E I N F U S S 2. F R A N C I S Z E K KOTULA - 3. J A N U S Z Ś W I E Ż Y - W Część II. Strój G ó r a l i Szczawnickich, Strój d r u k u znajduje krzczonowski. się: WIELKOPOLSKA: 3. H A L I N A M I K U Ł O W S K A - Część I V . Strój rzeszowski, MAZOWSZE I Strój kujawski. SIERADZKIE: 2. J A D W I G A Ś W I Ą T K O W S K A - Strój łowicki. �Ryc.63.Mapa terenu badań, pow. Gostyń Ryc. 64. Mapa terenu badań, pow. Gostyń. Podane nume­ ry w legendzie obok znaków oznaczają: 1 — miasto powiatowe, 2 — miastecz­ ka, 3 — miej­ scowości, w których prze­ prowadzano bezpośrednio badania, 4 — miejscowości, z których ze­ brano dane pośrednio, 5 — główne ośrodki życia kulturalnego i gospodarcze­ go. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf956dd53cf86a18af6d45d6963bb7cd.pdf 02f4222f401cd545acde4324706e2e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5526 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Wielkopolska- stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5141 Title A name given to the resource Strój szamotulski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część II, Wielkopolska zeszyt 1 ; 52 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH ADAM GLAPA STRÓJ SZAMOTULSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH CZĘŚĆ I I STROJÓW LUDOWYCH W I E L K O P O L S K A ZESZYT 1 A D A M GL A P A STRÓJ SZAMOTULSKI ŁUB 1 ŁIAI 9 5 1 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z ZASIŁKU MINISTERSTWA W LUBLINIE KULTURY I SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY ATLASU POLSKICH STROJÓW L U D O W Y C H : E. FRANKOWSKI, J. GAJEK K. P I E T K I E W I C Z , R. R E I N F U S S , T. SEWERYN T. ZYGLER ORAZ DELEGAT MIN. KULTURY I SZTUKI RED AKTOR NACZELNY JÓZEF WYDAJE POLSKIE TOWARZYSTWO W LUBLINIE, ULICA GAJEK LUDOZNAWCZE CURIE-SKLODOWSKIEJ L. 2 Z ZASIŁKU MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI OKŁADKA ADAMA P L A N S Z E WANDA MŁODZIANOWSKIEGO B A R W N E M A L O W A Ł Y : MANTEUFEL I MARTA KOCH DO D R U K U P R Z Y G O T O W A Ł R O M A N REINFUSS UKŁAD GRAFICZNY H. MORTKOWICZ-OLCZAKOWEJ KRAK. ZAKŁADY GRAF. NR 4 KRAKÓW, J. SAREGO 7 KLISZE KZG JEDNOBARWNE ODDZ. I 24, K R A K Ó W , TRÓJBARWNE: K A R M E L I C K A 16 L . zam. 235 z 19 I V 1951. M-l-28705 Druk u k o ń c z , w listopadzie 1951. N a k ł a d 6.200 egz. 8 6 Papier bezdrz. ilustr. 61 > < . 1 0 0 S — Ark. druk. 31/4 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Część 1. POMORZE Strój: kaszubski, kociewski, borowiacki, tucholski, kraiński, chełmiński, lubuski, dobrzyński, malborski, słowiński, pyrzycki. Część II. WIELKOPOLSKA Strój: szamotulski, borowiacki, leśniacki, pałucki, wileński, łęczycki, kujawski. Część III. ŚLĄSK Strój: bytomski (rozbarski), wałaski, górali śląskich, opolski, Jacków jabłonkowskich, pszczyński, raciborski, dolno-śląski. Część IV. MAZOWSZE I SIERADZKIE Strój: mazowiecki (centralny), opoczyński, łowicki, sieradzki, kurpiow­ ski, poborski, podlaski, mazowiecki (północny), Mazurów pruskich. Część V. MAŁOPOLSKA Strój: krakowski, (z okolic Krakowa, Powiśla Dąbrowskiego, pogranicza śląskiego), kielecki, radomski, lubelski, Lachów sądeckich, Pogórzan, Dolinian sanockich, rzeszowski, przeworski, łańcucki, lesiacki, boro­ wiacki, górali żywieckich, babiogórskich, orawskich, szczawnickich, podhalańskich, spiskich, gorczańskich oraz Łemków, skalbmierski, szczyrzycki. Wymieniona kolejność poszczególnych monografii nie jest kolejnością ukazywania się zeszytów w druku i nie jest ostatecznym pełnym wykazem typów stroju. Zamówienia przyjmują wszystkie księgarnie „ D O M U KSIĄŻKI". �1. WSTĘP Ziemia Szamotulska od wieków należy do najgęściej zaludnionych obszarów histo­ rycznej Wielkopolski. Powiat szamotulski, jako jednostka administracyjna, jest tworem młodym. Powstał na początku XIX wieku. W skład jego wchodzą ziemie byłych kasztelanii: Bukowskiej i Obrzyckiej, z których powstały później powiaty: bukowski, poznański, i obor­ nicki. Na obszarze tym, oddalonym zaledwie o 30 km. na północny-zachód od Poznania, zachowały się do dzisiaj stroje ludowe. Na obszarze Wielkopolski występuje kilka odmian strojów ludowych, odróżniających się od siebie. Jedną z odmian jest strój Szamotulan, noszony jeszcze w połowie XIX wieku na dość wielkim obszarze w okolicy Poznania, a dziś zachowany na terytorium szcząt­ kowym tylko w Szamotułach i w kilku sąsiednich wioskach. Z powodu braku materiałów historycznych opisy, zawarte w tej pracy, opierają się głównie na analizie strojów z drugiej połowy XIX w., a ściślej rzecz biorąc z lat 1875—1900. Podstawowe źródło wiadomości stanowiły badania terenowe, w czasie których znajdywano jeszcze oryginalne okazy strojów oraz gromadzono informacje, pochodzące z ust ludzi starych. 2. OBECNY STAN STROJU NA BADANYM OBSZARZE Wielkopolska należy do tych części Polski, gdzie strój ludowy zaczął najwcześniej wychodzić z użycia. Mimo to w różnych jej stronach zachowały się jeszcze mniejsze lub większe obszary, na których tradycja stroju ludowego jest przez ludność do dnia dzisiej­ szego pielęgnowana. Jedną z takich wysp jest Szamotulszczyzna. Strój w okolicach Szamotuł przetrwał do dziś w kilkudziesięciu kompletach, podczas gdy w innych regionach już przed paru dziesiątkami lat zupełnie zaniknął. Utrzymanie się stroju szamotulskiego należy przypisać głównie uświadomieniu narodowemu mieszkańców których zdaniem oznaką zewnętrzną polskości jest również strój. Wysyłanie zespołów i delegacji w strojach ludowych na zjazdy międzynarodowe i krajowe, wyróżnianie osób noszących stroje ludowe przez kierowników miejscowego życia kulturalnego, wyrzeźbienie postaci w strojach ludowych na pomniku Wacława z Szamotuł w Szamotułach, wymalo­ wanie osób w ubiorze szamotulskim w sali Powiatowej Rady Narodowej i w niektórych kościołach (np. w Obrzycku) wpłynęło i wpływa w wielkiej mierze na pieczołowite prze­ chowywanie i trwanie miejscowego stroju ludowego. Chęć powstrzymania zaniku ubioru ludowego przejawia się w wyszukiwaniu i napra­ wianiu przez dorastającą młodzież poszczególnych części strojów, już nieużywanych przez starsze osoby, oraz coraz częstsze szycie strojów odświętnych w związku z uroczysto­ ściami państwowymi, narodowymi, konkursami, popisami i zjazdami organizacji społecznokulturalnych, gdzie zespoły ludowe w swych tradycyjnych strojach są zawsze mile widziane. Innymi podniosłymi momentami, w których delegacje Szamotulan wkładają zawsze stroje ludowe to witanie w mieście, lub w okolicznych wioskach, wyższych przedstawicieli Pań­ stwa. W życiu codziennym stroju ludowego używa się obecnie niezmiernie rzadko. Jeszcze pod koniec XIX wieku i w początkach XX strój ludowy stanowił rodzaj legity­ macji społecznej, informującej o wieku posiadacza, jego stanie cywilnym, pochodzeniu 5 �socjalnym, stanie zamożności. Przykładem może być sukienna, czerwona „jaka" która odróż­ niała ubiór bogatych chłopów od średniaków, ubierających się w „marynusowe jaki", uszyte z cienkiego, tańszego materiału czerwonego, zdobnego w czarny deseń o motywach roślin­ nych. Najbiedniejsi (a szczególnie parobcy) nosili zielone „jaki" ). Kolor „jak" męskich w pewnych wypadkach wskazywał na miejsce zamieszkania właścicieli. Niektóre wioski, przysiółki, części osad, lub czasem całe parafie miały jednakowy strój, odmienny jednak w szczegółach od sąsiadów. W okresie zaborów strój ludowy był oznaką polskości. Szczególnie ważką rolę spełniał na emigracji; „w Westfalii", czy „na Saksach", gdzie — jak Maria Szuflakowa rodem z Gąsawy wspomina — wyciskał łzy z oczu Polaków, wcielo­ nych do wojska pruskiego. W latach 1918—19, w okresie Powstania Wielkopolskiego przeciwko Niemcom, męski strój ludowy spełniał rolę narodowego munduru wojskowego. W tym czasie władze powstańcze zorganizowały z okolicznych chłopów kompanię kosynierów i ubrały ją w miejscowy, barwny strój ludowy. Obecnie strój w okolicznych wioskach w dalszym ciągu zanika a w mieście, w Szamo­ tułach, zaczyna się odradzać i staje się swoiście pojętym, reprezentacyjnym strojem „naro­ dowym". W 1948 r. na terenie powiatu znajdowały się 32 kompletne męskie stroje ludowe. Kobie­ cych jest znacznie więcej, gdyż są one tańsze i łatwiej można je uszyć, czy skompletować. Po­ wolniejszemu zanikowi strojów kobiecych sprzyja też większa zachowawczość kobiet. Głów­ nymi przyczynami zaniku stroju ludowego jest wysoki jego koszt (kompletny strój męski, odświętny kosztuje 5—6 tys. złotych) i przemiany ekonomiczne i społeczne, jakie przechodzi wieś polska. Ważką rolę odgrywa też wpływ mody miejskiej i standaryzacja odzieży, jedna­ kowej dla wsi jak i miast. Inną przyczyną, dziś już nieistotną, a w wielkiej mierze wpływającą na żywotność strojów ludowych pod koniec XIX wieku było pogardliwe ustosunkowanie się do ludności wiejskiej, noszącej strój ludowy, t. zw. pseudo-inteligencji. Ważnym również czynnikiem zaniku strojów był zwyczaj ubierania zmarłych do trumny w stroje ludowe. Spośród licznych części składowych stroju szamotulskiego nie wszystkie do dziś dnia się zachowały. Ze stroju męskiego spotkać można: kapelusz, „jakę", „kaftan", „katanę", onuce, buty-kropusy, kożuch, rękawice, „skopioki", „jedwabnice", a z kobiecego: „sznurówki", „jaczki", „spódniki", zapaski, czepki, „jedwabnice", „gorsiki", „ruroki", wstęgi barwne, chusty „francuskie", „tureckie", „pstruchy". W czasie badań terenowych prowadzonych w 1948 r. ze stroju męskiego nie napotkano już: „czapy", koszuli, spodni, „karuzeli" „czechoła", „duchenki", noża, zaś ze stroju kobie­ cego: koszuli, „gaci", zapaski ślubnej, ręcznej roboty pończoch, „wieńca" ślubnego. Proces zanikania ubiorów ludowych spowodowany przyczynami natury gospodarczej, społecznej i wpływem obcych narodowościowo elementów, które osiedlały się w Wielko­ polsce w czasach zaborów zapoczątkowany został bardzo wcześnie. Już Lipiński pisał w r. 1842 o tym, że „lud pospolity wszystkie znamiona swoje zaczyna tracić", czemu sprzyjało według cytowanego autora usamowolnienie włościan i nagle powiększająca się liczba „przychodniów" t. j . Niemców. ) Nie bez wpływu, jeżeli chodzi o zanik dawnego ubioru męskiego pozostała też przy­ musowa służba w wojsku niemieckim. O. Kolberg w czasie swych badań prowadzonych w Wielkopolsce już w 1858 r. notował, że niektórzy mieszkańcy wsi Kiączyna w powiecie szamotulskim, powracając z wojska rozpowszechniają modę noszenia niemieckich płaszczy z pelerynkami i kaszkietów. ) 1 2 3 3. RYS HISTORYCZNY Brak materiałów opisowych i ilustracyjnych dotyczących ubiorów szamotulskich z minio­ nych epok nie pozwolił na dokładniejsze opracowanie przemian, jakim ulegały one z biegiem czasu. Niektóre prymitywne formy odzieży jak: „płachty", krajki wełniane, kożuchy, zapaski, jak i zachowane do niedawna nazwy ubiorów i materiałów („czechoł", „duchenka", „portki", 6 �gacie", „warp", „pilśń") pozwalają przypuszczać, że w ubiorze Szamotulan istnieją elementy, których wykształcenie należy odnieść do czasów odległych. W przypuszczeniu tym utwierdza nas fakt, że szereg szczegółów znanych nam ze współczesnego ubioru szamotulskiego znajduje swe odpowiedniki w polskim materiale historycznym, lub ikonograficznym, pocho­ dzącym z XV w. Przykładem może być publikowana przez T. Seweryna reprodukcja z t. zw. Kodeksu Hornigowskiego, przedstawiająca chłopów, ubranych w sukmany o formie zbliżonej do tych, jakie do dziś nosi się na terenie Szamotulszczyzny. ) 4 5 Jan Filipowski ), opisując strój szamotulski podkreśla, jako jedną z jego cech, zwyczaj opasywania się włościan skórzanym pasem, do którego przytroczony był nóż. Podobny szczegół obserwujemy we wspomnianym wyżej ubiorze włościan z X V wieku. Kożuchy, które na przełomie wieku XIX i XX były w użyciu w powiecie szamotulskim znajdują analogię w kożuchach noszonych na znacznych obszarach Polski w wieku X V I . Opisy strojów z wieku X V I i XVII cytowane przez Łukasiewicza ) wskazują, że w tym czasie poznańscy mieszczanie i okoliczna szlachta nosiła granatowe i czarne kontusze i żupany, podobne do obecnych czarnych kaftanów szamotulskich. Po Szkotach przybyłych do Sza­ motuł z początkiem X V I wieku, a zajmujących się na wielką skalę handlem, pozostać miała kraciasta chusta, noszona do niedawna pod kołnierzem koszuli.') 6 Jak wyglądał strój na terenie Szamotulszczyzny w XVII i XVIII w. nie wiemy z powodu braku źródeł. Przypuszczać można, że dzisiejszy, bogaty i piękny strój Szamotulan rozwinął się głównie w początkach wieku XIX. Najwcześniejszy jego opis pochodzący jednak z drugiej połowy wieku XIX zawdzięczamy Oskarowi Kolbergowi. ) Jak wynika z notatek Kolberga w latach między 1858 a 1896 r. ubiór męski składał się z czapki baraniej, ozdo­ bionej pawim piórem, lub kapelusza granatowego, „brzuszlaka" tj. długiej do kolan kami­ zelki („kaftana") bez rękawów ze świecącymi guzikami, na którą nakładano na wierzch długą granatową sukmanę. W Sokolnikach Wielkich i Małych sukmany obszywane były jasno­ niebieskimi tasiemkami. Spodnie wpuszczone były do butów z cholewami. 8 Dziewczęta nosiły wówczas głowy odkryte, z włosami splecionymi w warkocze, przy­ strojone wstążkami lub nakryte białą kapką, mężatki lite czepce. Ponadto wkładały kobiety koszulki, sznurówki, granatowe, niedługie ale zato fałdziste kabaty, spódniki kolorowe a w Dobrojewie błękitno nakrapiane. Podobnie jak i męski, tak i kobiecy ubiór w okolicach Szamotuł już w czasach Kolberga wykazywał wpływy obce a mianowicie, niemieckie. I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" ) w 1912 r. podaje krótki opis stroju szamotulskiego i fotografię chłopa z Żydowa pow. Poznań (obecnie Oborniki), z południowego krańca regionu szamotulskiego, na której dokładnie widzimy kształt podówczas noszonych czap. Jest to pierwsza znana fotografia stroju z okolic Szamotulszczyzny, W czasach feudalnych swobodny rozwój ubioru ludowego skrępowany był przez nacisk wywierany ze strony warstw wyższych. Przykładem mogą tu być odnośne zarządzenia wydawane przez sfery rządzące, w stosunku do uboższej ludności Poznania. ) Jeszcze przed końcem XIX wieku mimo zniesienia poddaństwa włościan ziemianie wpływali na wygląd zewnętrzny swej służby, zakazując np. mężczyznom (zwłaszcza woźnicom) noszenia wąsów. 9 10 Nie posiadając szczegółowych materiałów z szerszych obszarów Wielkopolski trudno coś orzec o linii rozwoju stroju szamotulskiego. Dotychczasowe fragmentaryczne dane i badania terenowe pozwalają jednak przypuszczać, że szczytowy rozwój ludowego stroju przypada na lata 1860 - 1890. Pod koniec tego okresu i na początku XX w. daje się zauważyć przenikanie na obszar Szamotulszczyzny upodobań do koloru czarnego, promie­ niujących z pow. obornickiego i wschodnich terenów położonych nad Wartą. Z początkiem XX w. strój szamotulski zaczyna dość szybko zanikać. W okresie wojny 1914—20 r. i w latach następnych zanika niemal zupełnie w codziennym życiu. 7 �/; 300 Rys. 5 Saktaw&ka - Zaktad Geografii (J.M.C.S., fliajsc OWO ŚC i, Z których pochodź' strój GraniQtz zasięgu strojów Obzcny zasiąg stroju szamotulskivqo Dawny z a si qq \\\\? stroju szamotulskiego \ \ \ \ Ryc. 1. Mapa zasięgu 8troju szamotulskiego 8 Granic t powiatów w k O r t O 1 ¡ a - Obszar sti oj ó w sąsiednich �4. ZASIĘG BADANEGO STROJU Ustalenie obecnego zasięgu występowania stroju ludowego w regionie Szamotuł nie przedstawia specjalnej trudności. Strój ten występuje dzisiaj w samych Szamotułach i w nielicznych wioskach, leżących w najbliższej okolicy miasta (ryc. 1). O wiele trudniej jest ustalić dawną granicę jego zasięgu. Strój szamotulski, jako strój pewnego regionu Wielkopolski wyróżnił się nie tak dawno. Na atrakcyjności zaś zyskał dopiero po wojnie światowej 1914—18 r. kiedy w większości wiosek wielkopolskich strój ludowy kompletnie zaginął, a zachował się jedynie w nielicz­ nych ośrodkach w formie szczątkowej. Wypowiedzi mieszkańców pozwalają jednak przy­ puszczać, że mimo wejścia stroju w fazę szybkiego zaniku, pierwotnie noszono go na obszarze znacznie rozleglejszym. Na reprodukowanej mapie obok miejscowości, w których do dzisiaj zachował się szamo­ tulski strój ludowy, zaznaczono również zasięg stroju, wyglądem bardzo zbliżonego do szamotulskiego. Przy jego opracowywaniu oparłem się głównie na materiałach publikowa­ nych przez Oskara Kolberga ). Na oznaczonym (szerszym) obszarze, powszechnie nosi się „pstruchy", używane przez kobiety jako narzutki (peleryny), „płachty" (chusty) i „wełnioki" (spódnice). Pstruchy były robione w kolorach: czerwono-granatowym lub czerwono-niebieskim. Czarno-czerwoną „pstruchę" spotykamy w okolicach Obornik i Objezierza obok „pstruchy" w kolorze czerwono-żółtym lub czerwono-granatowym. Inną charakterystyczną cechą tamtejszego stroju jest „naczółek", który do dziś w for­ mie szczególnie rozwiniętej pozostał na terenie Wielkopolski tylko w stroju bamberskim w postaci t. zw. „kornetów". Dalszymi charakterystycznymi cechami stroju kobiecego są czepki (kapki złociste) i kabaty granatowe, rzadziej czarne z czerwoną podszewką, sięgające do bioder i zapinane na mosiężne guziki. W połowie XIX wieku nosiły tam kobiety sznu­ rówki wiązane wstążkami i koszule z szerokimi kołnierzami, mocno marszczonymi przy szyi. Mężczyźni na obszarze zakreślonym na mapie nosili latem spodnie lniane, białe albo w wąskie pasy pionowe, różowe lub niebieskie, kamzele-płótnianki, modre i granatowe. Zimą powszechnie noszono spodnie i kożuchy skórzane, ostatnie zdobione kolorowymi naszywankami, sznurami i łatkami. Z sukna szyto części stroju na święta i na zimę — a więc „portki", „kaftan", „katanę", czamarę, sukmanę, rzadko „wołoszkę" koloru granatowego, wyjątkowo czarnego z podszewką czerwoną. Na tym terenie noszono także „jakę" czer­ woną, buty do kolan, niekiedy wywinięte na zewnątrz, zimą rogatywkę („czapę") koloru czerwonego lub granatowego z siwym lub czarnym barankiem. W okolicy Poznania po prawej stronie Warty i na południu koło Stęszewa i innych miejscowości nakrycia głowy a szczególnie „czapy" zdobiono pawimi piórami i wstążkami. Ponadto do cech charakterystycznych tego regionu należy zawiązywanie koszuli pod szyją czerwoną „wełnianką", nieprzepasywanie „kaftana" pasem (wyjątek pod tym wzglę­ dem stanowią okolice Gniezna i niektóre miejscowości na południu). Godnym uwagi jest fakt, że podany na mapie obszar występowania wspólnych cech stroju z drugiej połowy ub. stulecia pokrywa się z zasięgiem centralnego dialektu wielko­ polskiego, sięgającego od Śremu poza Szamotuły. Dialekt ten, łączący w sobie wszystkie znamiona językowe, wspólne większej części Wielkopolski, tworzy jakgdyby p o d s t a w o w ą bazę językową dla większego obszaru ). Podobną rolę w dziedzinie ubiorów gra dawny zasięg omówionych tu ubiorów, spokrewnionych z szamotulskimi. 11 12 5 OGÓLNY OPIS STROJU MĘSKIEGO Zachowany do dzisiaj męski strój ludowy składa się z tych części, które należały do ubioru odświętnego noszonego pod koniec XIX wieku przez zamożnych chłopów w oko­ licy Szamotuł. Na strój ten składają się: koszula, „gacie", „portki", „onuce", „kropusy" (buty 9 �z cholewami), „welnianka", „jedwabnica", „jaka", „kaftan", „katana", kapelusz i „lola". W zimie zamiast kapelusza do niedawna wkładano „czapę", a na katanę kożuch, zamiast płócien­ nych „gaci" — skórzane „skopioki" i kożuszek. Ubiór roboczy stanowi obecnie szare, ciemne ubranie, które wraz z bielizną, obuwiem i nakryciem głowy upodabnia się coraz bardziej do miejskiego ). Pewną odmianą odzieży do pracy był stosowany dawniej ubiór do sianokosów i do żniw. 13 Do sianokosów mężczyźni ubierali się w białe koszule lniane, domowej roboty, w takież spodnie, czarne buty z cholewami, i w słomkowe kapelusze. Jeśli było chłodno wkładali na wierzch modrą jakę i modre spodnie wykonane z „cajgowego" materiału, który był twardy i szorstki. Do żniw ubierali się podobnie z tą tylko różnicą, że zamiast b u t ó w z cholewami wdziewali lekkie starsze trzewiki. Kiedy było chłodniej zwłaszcza z rana, nakładali modre jaczki, które później zdejmowali. „Wilkowi" tj. parobkowi, który po raz pierwszy zaczął kosić, panny i młode mężatki ubierały kapelusz polnymi kwiatami i kłosami zżętego zboża, ustawiając je pionowo za tasiemką kapelusza. Również zdobiono mu pękiem kwiatów oprawę przy piętce kosy. Ubiór chłopięcy składał się z lnianej koszuli, spodni długich po kostki, noszonych na „sznurówce" (staniku), uszytej z płótna lub flaneli. W dni chłodniejsze chłopcy, wychodząc za opłotki nakładali marynarki szyte z tego samego materiału co spodnie, zimą dodatkowo gacie, pończochy, trzewiki, jupę, czapę i rękawice. W dnie świąteczne nosili te same części ubrania, lecz wykonane z gatunkowo lepszego materiału. Kawalerowie nakładali koszule białe spodnie, czerwoną jakę, onuce, czarne buty, kapelusz czarny i kaftan bez rękawów sięgający kolan, na szyję podszyjnik lub jedwabnicę, zimą dodatkowo gacie, kożuch i rękawice. Żonaci mężczyźni odziewali się podobnie jak kawalerowie. Na kaftanie z reguły nosili katanę lub płótniankę, na szyi wełniankę. Zimą nakładano kożuchy i ciepłe czapy. Strój starców był taki sam jak i żonatych mężczyzn. Częściami ubioru silniej związa­ nymi z podeszłym wiekiem były jaki ze skóry, „skopioki", kożuch. Strój obrzędowy był zwykłym strojem odświętnym, wzbogaconym drobnymi dodat­ kami w zależności od rodzaju obrzędu i uroczystości. Dziecko do chrztu ubierano w koszulkę z cienkiego płótna, jaczkę flanelową, kaftaniczek (chłopca w różowy, dziewczynkę w niebieski) oraz w czepek. Niesiono je w zwykłej poduszce, która miała jeden róg wciśnięty do połowy w przeciwny. Na drogę do kościoła poduszkę przewiązywano białą chustką lub ręcznikiem a całość przykrywano w lecie cienką, „delinową" chustką, w zimie wełnianą. Mężczyzna niosący dziecko do chrztu, w miejsce wełnianki wkładał na szyję „jedwab­ nicę", na głowę czarny kapelusz, strój zaś uzupełniała „katana" tj. płaszcz długi do kostek i czarne buty. W okresie narzeczeństwa młodzieniec sprawiał sobie kropowe buty („kropusy"), „katanę'' i kożuch, a do kapelusza w okresie zapowiedzi zatykał za wstążkę z lewej strony „wia­ nuszki", składające się z gałązki rozmarynu, przewiązanej trzema wstążeczkami w poprzek i ozdobionej „galonem"-staniolem, pociętym w nitki i paski (ryc. 2). Na wesele odrębnie w szczegółach ubierała się „kawalerka", „chłopy", drużba i młody pan. „Kawalerka" nakładała podczas wesela strój odświętny. Do kapelusza przypinano z lewej strony „wianuszek", ze świecidełek i mirtu. Na drogę do kościoła na katanę a później w domu na kaftan przypinały im „swachny" białe chusty płócienne, lub tiulowe, ozdobione haftami i koronkami. Chusta taka była przypięta na wysokości dolnej krawędzi kieszeni, nieco ku przodowi. Długość jej wynosiła 30 — 40 cm. Była u góry spięta, przymarszczona i ozdobiona „wianuszkami", mirtem i wąskimi, kolorowymi wstążkami. Podobnych chust używają Biskupianie w pow. g o s t y ń s k i m ) . Poza tym miał kawaler przypiętą z lewej strony na piersi kokardę z białej wstążeczki z gałązką mirtu. W ręce trzymał bat pleciony, na sarniej nóżce (przypominający szpicrutę), do którego uchwytu „swachna" po przy14 10 �byciu z kościoła do domu przywiązywała białą chustkę (40 x 40 cm). Chustka ta była ozdobiona kolorowymi wstążeczkami i służyła w czasie tańca do ocierania potu. Na końcu bata była umocowana „pękówka" (nitka, szpagat), która przy wymachiwaniu głośno strzelała. Mężczyźni żonaci, na wesele również wkładali strój świąteczny, ale bez żadnej z wyżej opisanych ozdób. Nie posiadali również batów. Jedyną ich obowiązkową ozdobą była jedwabnica na szyi. W zimie na drogę do kościoła wkładali kożuchy, których nie było wolno nosić „kawalerce" mimo najsilniejszych mrozów. Po przyjeździe z kościoła tańczyli wszyscy 3-5 tańców w „katanach", by potem na znak drużby zdjąć je i bawić się dalej w „kaftanach" a po oczepinach w „jakach". Przy zdejmowaniu poszczególnych części stroju znajdujące się na nich ozdoby „swachny" przypinały swoim towarzyszom kolejno do tych ubiorów, które stawały się wierzchnim okryciem a więc do „katany", „kaftana", „jaki". Drużba ubierał się jak „swatowie" („kawalerka") z tą jedną różnicą, że „swachny" prze­ wiązywały mu przez ramię i wokoło pasa biały ręcznik, podwójnie złożony, ozdobiony „wianuszkami", drobnymi kwiatkami i wstążecz­ kami. Na ten ręcznik z kolei przywiązywały ró­ żową wstążkę szerokości 8-10 cm i upinały ją w zmarszczki. Na niej zawieszały wspomniane ozdoby. Drużba jako dodatkową ozdobę miał zawiązaną wstążkę na lewym ramieniu powyżej łokcia, około 5 cm, zwykle koloru różowego lub czerwonego. Wiązana była w kokardę, któ­ rej końce zwisały20-25 cm. Jak długo drużba był Ryc. 2. Wianuszek no­ ubrany w „katanę" czy w „kaftan", tak długo szony w okresie zapo­ reszcie mężczyzn wolno się było bawić w tym wiedzi przez kawalera samym stroju. Ze zmianą stroju drużby wszyscy przy kapeluszu i przez zmieniali swe okrycie. Młody pan do ślubu ubie­ pannę przy czepku. rał się podobnie jak kawaler. Pewną różnicę jednak stanowiły czarne spodnie noszone zamiast białych. W zimie nie wolno mu było zakładać kożucha na „katanę". W ręce trzymał różdżkę z wieńcem. Różdżka ta była w kształcie litery Y. Robiono ją z patyka, na którym zawieszano wieniec ze świecidełek. Patyk był długości 20 25 cm, wieniec miał średnicę 7 cm. Do ślubu młody pan zdobił kapelusz „wieńcem", wykona­ nym ze świecidełek (staniolu) i wstążeczek kolorowych. Wieniec przypięty był 4 szpilkami o wielkich lusterkowych łebkach okofo 1 cm średnicy. Wieniec ten zdejmowano przed oczepinami. Po weselu oprawiano go w ramy za szklaną szybę. Wieniec taki posiada jeszcze Wawrzyn Szuflak w Szamotułach. Młody pan nie potrzebował stosować się do zmian w ubiorze, dyktowanych przez drużbę. Innych uczestników wesela obowiązywał najuroczystszy ubiór, jaki był w ich posiadaniu. Podobne zwyczaje w ubiorach weselnych obowiązywały i w innych stronach Wielkopolski ). Zmarłego mężczyznę ubierano do trumny w najokazalszy strój świąteczny. Jeżeli warunki materialne rodziny nie pozwalały na danie cennego stroju do grobu, albo nieboszczyk za życia sobie tego nie życzył, chowano go, bez względu na wiek i stan, w koszuli, „gaciach", „czechole", „duchence" i papierowym obuwiu. Uczestnicy pogrzebu, mężczyźni, wkładali kompletny uroczysty strój. Wielu zamiast „katany" wkładało skromną, granatową „płótniankę". Nigdy na pogrzeb nie wdziewano jako zwierzchniego odzienia czerwonej „jaki", białych spodni czy „kaftana". 15 Na dożynki mężczyzna wkładał czarny kapelusz, czerwoną lub zieloną jakę, białe spodnie czarne buty, na szyję podszyjnik. Żonaty ubierał się tak jak kawaler. Na wierzch wkładał 11 �jednak ponadto „kaftan". Przodownik ubierał się tak jak żonaty, a na wierzch dodatkowo wkładał „katanę", na szyję zaś nie podszyjnik lecz „jedwabnicę". Poza tym wkładał on na kapelusz wieniec obrzędowy, wykonany ze wszystkich zbóż i kwiatów polnych i ogro­ dowych ułożonych w koronę (ryc. 3). Wieniec ten, przy wtórze pieśni: „Plon, niesiemy plon" oddawał przodownik w ręce gospodarza. Podczas innych uroczystości mężczyźni wkładają kompletny strój świąteczny i jedwab­ nicę. Na defiladach i procesjach kawalerowie noszą „kaftany", a żonaci „katany". Baczną uwagę zwracają na połysk butów i świecących guzików. Dawniej kiedy noszono pow­ szechnie „kropowe" buty, wiele czasu poświęcano na właściwe, gęste i wyraźne ułożenie fałd na butach. 6. S Z C Z E G Ó Ł O W Y OPIS STROJU MĘSKIEGO Nakrycie głowy Jak wynika z materiałów ikonograficznych pochodzących z połowy ub. stulecia chłopi z Poznańskiego, zarówno starsi jak i młodsi nosili włosy długie (rys. 4), opadające poniżej uszu. Czesano je w przedział, czyli „ścieżkę" na środku głowy. Brody mieli golone, nato­ miast u wielu spostrzega się wąsy. W lecie na głowę wkładano kapelusz słomiany z wielkim rondem (ryc. 5). W dni robo­ cze jak i odświętne noszono przeważnie filcowe kapelusze koloru czarnego. Kapelusz taki posiadał szerokie rondo. Dookoła główki miał czarną, około 4 cm. szeroką wstążkę, z lewej strony zawiązaną w kokardę, za którą kawalerowie zatykali kwiaty albo kolorowe piórka. Kapelusz wkładano na głowę prosto, a denko wtłaczano do środka. Zimą noszono „czapy" barankowe, wysokie, walcowate z wklęśniętym dnem. Z tyłu barankowy otok był od góry do dołu rozcięty i związany na kilka barwnych kokardek. Kolberg wspomina, że podobne czapki noszono około r. 1875 w okolicy Poznania. Przy czapkach tych powie­ wały wstążki czerwone i błękitne, a niekiedy pawie pióra i wianek ). Taki kształt czap spotykamy na szeregu reprodukcji z połowy XIX w. przedstawiających Wielkopolan mieszka­ jących dookoła Poznania (ryc. 7). Chłopcy w tym czasie nosili czapy w rodzaju rogatywek, które z biegiem czasu, na przełomie XIX i XX wieku stały się głównym okryciem głowy mężczyzn dorosłych. Czapa kształtu rogatywki bez daszka (ryc. 4) była uszyta z sukna koloru czerwonego, z tego samego co podbicie kaftana i sukmany. Wysokość brzegu czapy wynosiła około 5 cm. dookoła była obszyta paskiem siwego lub czarnego baranka, składającym się z dwóch części. Krótsza część paska znajdowała się nad czołem, dłuższa obejmowała tył i boki głowy. Dłuższą część, nad głową, na denku wiązano tasiemką na pentelkę, a na mróz opuszczano na szyję (ryc. 6). Przy silnym mrozie opuszczone klapy zawiązywano pod brodę. Z przodu nad czołem pasek barankowy był zawsze podniesiony do góry, umocowany do pasa okala­ jącego głowę. Denko czapy nie było sztywne, dlatego krawędzie jej i narożniki również nie. były ostre. Denka czap były krojone z jednego kawałka albo z czterech (ryc. 8). Czapę wkładano tak, by jeden jej róg wypadał nad czołem, nie przechylano jej na bok. Noszenie na bakier uważano za swego rodzaju swawolę i wybryk. W ogóle czapa jest starym nakryciem głowy i sięga w Wielkopolsce XV wieku. W 1858 r. w Kiączyniu noszono czapki baranie, białe z pawim piórem (jednym lub paroma) — Kolberg ). Nakryciem głowy używanym głównie dla umarłych była t. zw. „duchenka" tj. czapka, szyta z cienkiego, białego płótna. Składała się ona z paska materiału wyciętego w cztery duże zęby, które ze sobą zeszywano krawędziami. Brzeg pasa wynosił około 6 cm. wyso­ kości. Dolną krawędź przylegającą do czoła podwijano. Duchenkę wkładano tak, aby czoło było odkryte, a włosy zasłonięte. 16 17 Koszula Koszula robocza, kroju „poncho" podłużnego (Tabl. II, 1) sporządzona była z białego, lnianego płótna własnej roboty. 12 �Stan koszuli składał się z jednego kawałka materiału złożonego na pół, z otworem okrągłym na głowę i pionowym przecięciem na piersiach. Na ramionach posiadała naszyte dla wzmocnienia naramienniki, naśladujące przyramki. Rękaw składał się z jednego głównego kawałka, mankiecika około 5 cm. szerokości oraz kwadratu złożonego po przekątni, posze­ rzającego rękaw pod pachą. Kołnierzyk pionowy wywijany na zewnątrz podobnie, jak i mankiety zapinany był na guzik. Koszule odświętne wykonywano również z białego płótna, delikatniejszego jednak niż do pracy. Filipowski ) w opisie: „Szamotulskich strojów ludowych" wzmiankuje, że latem mężczyźni wkładali także zielone koszule ). O kolorze zielonym w stroju ludowym na sąsiednich Pałukach wspomina również Poznańczyk ). Koszule odświętne różniły się od roboczych większą szerokością rękawa oraz krojem kołnierzyka, który zdobiono białym haftem atłaskowym w postaci pęczków, gwiazdek, ściegów o kształtach litery Y itp. Zdobioną część kołnierzyka wywijano około centymetra na zewnątrz i przykrywano nim częściowo chustę zwaną jedwabnicą. Obecnie na niedzielę i święta nosi się koszule fabrycznej produkcji bez kołnierzyków. W miejsce ich wkłada się specjalny półkoszulek z białego, delikatnego płótna, który z przodu zapina się na guzik (ryc. 9). Półkoszulek ma długości około 20 cm, szerokości 24 cm, i jest środkiem od przodu roz­ cięty. Część tylna zachodząca na plecy szeroka jest na około 8 cm, stojący kołnierzyk wysoki na około 4 cm. Po zawiązaniu na szyi jedwabnicy górna krawędź kołnierza szero­ kości około 1 cm wywija się na zewnątrz. Koszule robocze jak i odświętne wpuszczano do spodni. Odmianą koszuli był „czechoł", wierzchni ubiór wkładany do grobu. Szyto go z bia­ łego, taniego płótna (ryc. 10). Składał się on z jednego płata materiału i dwóch rękawów W głównym płacie znajdował się otwór na głowę nieobrębiony, a powycinany w ząbki Materiał pod szyją zbierano na silną, czerwo­ ną nitkę i ściągano. W miejscu związania nici z przodu, pod szyją, układano w kokardkę czerwoną wstążkę, której końce rozkładano zmarłemu na piersi. Rękawy przy dłoni rów­ nież wycinano w ząbki, mniejsze jednak niż wokół szyi. Rękawy związywano przy dłoni czerwoną wstążeczką, tworząc przez to rodzaj mankietu „Czechoł" sięgał do końca stóp. 18 18 19 Ubiory szyi Na szyję zakładano w miejsce obecnie przez ogół noszonych krawatów „podszyjniki", „wełnianki" i „jedwabnice". Podszyjnik zwany też „fartuszkiem" lub „bindką" (ryc. 11) szyto zawsze z czarnego materiału, z rypsu lub sukna, lewą stronę podszywano lnianym płótnem. Na prawej stronie wyszywano kolorowymi nićmi: czer­ wonymi, błękitnymi, różowymi i żółtymi roz­ maite ozdoby, najczęściej serca w różnych odmianach. W wyszywankach tych przeważnie stosowano ścieg płaski, przed igłą, łańcusz­ kowy i dziergany. Podszyjniki wyszywały dziewczyny swoim chłopcom, lub innym osobom w dowód sympatii. Podszyjniki noszono R y c . . Szamotulanin w obrzędowym wieńcu żniwnym na kapeluszu. Fot. A. Glapa 3 1 *3 �Spodnie Najstarszym rodzajem spodni, wspomi­ nanym przez lud są t. zw. „portki na sęku" (T. II, 2). Nie miały one rozporka z przodu tylko po bokach zapinano je na guziki. Spodnie te posiadały doszyte dwa paski, z których górny obiegał talię dookoła, dol­ ny zaś wszyty był na biodrach. Obydwa paski zapinały się z przodu na guziki. Mię­ dzy dolny pasek a boczny szew nogawek wszyty był dla ozdoby niewielki trójkątny płatek o wolnym boku nieco wklęsłym. Nogawki „portek" dosyć szerokie, wpusz­ czane w buty, u dołu zakończone były przecięciem i tasiemką służącą do okręca­ nia powyżej kostki. Tasiemki nie wiązano, lecz podwijano pod przedni pierścień za­ winięcia. Poniżej bioder po obu stronach spodni znajdowały się kieszenie, w których noszono kolorową chustkę do nosa i ta­ bakierkę. Ryc. 4. Ubiory z okolic Kórnika z I połowy XIX w. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 Do roboty szyto portki z płótna lnia­ nego, grubej roboty, odświętne z delikat- w niedzielę i święta, specjalnie w dni chłod­ niejsze po przyjściu z kościoła, „na wychod­ ne", lub idąc w odwiedziny do panny. Prze­ ważnie każdy młodzieniec miał dwa podszyjniki. Inną ozdobą szyi była „wełnianka". Był to wełniany pasek szerokości około 3 cm a długi około 1 m, z wełny lub bawełny koloru ciemno - czerwonego bez żadnych de­ seni, wyrobu fabrycznego. Zawiązując ją na kokardę pod brodą opuszczano długie końce na zewnątrz jaki. Wełnianka stanowiła ozdobę stroju żonatych mężczyzn. Na większe uroczystości, o charakterze obrzędowym mężczjźni zawiązywali na szyję jedwabnicę, chustkę jedwabną o wymiarach 60 x 60 cm, koloru zielonego lub chabrowego z „kaczorowymi", barwnymi paskami dookoła brzegów. Po zwinięciu jej w „kiszkę", w ru­ lonik po przekątnej, obwiązywano nią szyję, wykładając kołnierzyk koszuli na zewnątrz i przypinając go szpilkami, ażeby się nie od^ chylał. Końce jedwabnicy zawiązanej pod bro­ dą, w małą kokardkę, opadały swobodnie na dół. 14 Ryc. 5. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Album K. W. Kielisińskiego. Poznań 1853 �niejszego a później z materiałów fabrycznych i z sukna. W początkach XX wieku „kawa­ lerka" nosiła prawie wyłącznie białe spodnie (ryc. 14) a żonaci czarne. Dawniej obok takich spodni synowie gospodarzy zamożnych nosili także „portki" skórzane ) lub „brzozowe" (biało-siwe) z mocnego, fabrycznego dość sztywnego materiału. Przed wyżej wspomnianymi noszono w okolicach Szamotuł portki o innym kroju. Portki te noszono na paskach skórzanych 3 cm. szerokości, którymi ściągano je w pasie. Paski zapinały się na spinkę i były zdobione nacięciami i dziurkami. Oryginałów jednak w czasie badań nie znaleziono. Wiadomość, powyższe pochodzą tylko z ustnej tradycji^ ze wspomnień. Kalesony zwane tu „gacie" wkładali jedy­ nie mężczyźni bardziej wrażliwi na zimno i to w dnie chłodniejsze. Szyto je z szarego barchanu, gładkiego lub w różową kratę, albo w inny deseń. Ich kroju i opisu podać nie 20 Ryc. 6. Chłop z okolic Kórnika. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 mogę z powodu braku oryginalnych okazów lub ścisłych opisów. Obecnie noszone są gacie fabrycznego, znormalizowanego kroju z płótna lub flaneli. Zimą starsi mężczyźni nakładali „skopioki". Były to spodnie szyte z owczej, wyprawionej skóry, futrem do wewnątrz. Pod skopioki w celu zabezpieczenia się od „ciągu" zimą nosili cienkie gacie płócienne. Krój skopioków, na które natrafiono w Kąsinowie u Stanisła­ wa Augusiaka nie różnił się od spodni dziś powszechnie noszonych. Kurtki Ryc. 7. Strój z okolic Poznania. Kaftan i katana jednakowej długości. Kołnierze pionowe. Album W. K. Kielisińskiego. Poznań 1853 „Jaka" była wierzchnim odzieniem (Tab. II , ryc. 14). „Jaki" szyto z sukna koloru czerw onego, „marynusowego" (czerwonego w des eń z czarnych gałązek) i zielonego. Były one podszyte flanelą, białą lub siwą. Najstarsze po bokach miały kieszonki. „Jaki" sięgały do bioder a nawet częściowo je zakrywały, w pasie 15 �Ryc. 8. Dwie odmia­ ny kroju rogatywek szamotulskich były lekko wcięte. Z biegiem czasu „marynus" podobnie jak i materiał zielony został zastąpiony suknem czerwono-amarantowym. „Jaki" tego rodzaju przetrwały do dzisiaj jako odzienie świąteczne (ryc. 14). Ozdobę „jaki" stanowi obszycie wykonane przy pomocy sznurka, mosiężne guziki i wzory wyszywane na kołnierzu. „Marynusowe" „jaki" obszywano czarnym sznurkiem na kołnierzu, wzdłuż górnej krawędzi, przedniego rozcięcia i przy kieszonkach, a czerwone „jaki" — białym. Zazwyczaj nowych „jak" na codzień nie szyto, do pracy używano tylko podniszczonych. Z chwilą gdy „jaki" zaczęły wychodzić z użytku na ich miejsce rozpowszechniły się kami­ zelki a ostatnio swetry wyrobu fabrycznego. Kamizelki (Tabl. I I , 3) miały przody wykonane z czarnego sukna, tył z materiału podszewkowego również czarnego. Z lewej strony kamizelka podszyta była materiałem lśniącym, w wąskie, ciemne paski, obecnie stosowanym zwykle w odzieży miejskiej na podszewkę do rękawów. Kamizelki zapinały się na jeden rząd małych guziczków sięgających pod szyję. Posia­ dały one niski kołnierzyk, z boków zaś u dołu po jednej kieszeni. Ryc. 9. Półkoszulek zastępujący dawną koszulę odświętną, rysunek po stronie lewej przedstawia wygląd całości, po prawej krój, płat prostokątny stanowi kołnierz. Rys. A. Glapa 16 �Tablica I STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteajel i Marta Kock �Kaftan Na czerwoną „jakę" nakłada się kaftan (Tabl. II, 5, ryc. 15), sięgający do kolan, bez rękawów. Materiałem jest czarne, w dobrym gatunku, sukno. Głównymi częściami kaftana są dwa płaty przednie i plecy, posiadające poniżej pasa charakterystyczny, cienki, szeroki w pasie na 3 cm. a na dole 6 cm. „język", stanowi on przedłużenie płata pleców od pasa do dolnej krawędzi kaftana. W dalszej części kaftana od strony pleców wszyte są dwa płaty boczne, zszyte z części i ułożone w gęste fałdy. Kaftan posiada kołnierz i dwie kieszenie, część górna kaftana do pasa jest uszyta do figury, dolna od tyłu i z boków jest fałdowana. Po każdej stronie środkowego „języka" wypada 17-19 fałdów, biegnących często w jednym kierunku- ~Ryc. 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwa­ nej „czechoł" Ryc. 11. Podszyjnik. Rys. A. Glapa Długość dolnej krawędzi kaftana dochodzi do 3 m, z tego na „język" i fałdy przypada około 2 m, a na boczne płaty 1 m. Ażeby uchronić fałdy od rozchodzenia się, zaszywa się je z lewej strony lekko nicią w odległości 15 i 24 cm poniżej pasa. Ozdobą kaftana jest 24 guzików mosiężnych o średnicy 0,9 cm, przyszytych z przodu w odległości 3-4 cm jeden od drugiego i na klapach kieszeni. Dziurki na guziki obszywa się czerwoną wełną, ściegiem dzierganym. Stojący kołnierz kaftana, wyłogi na piersiach i kieszenie zdobione są maszynową stebnówką (ryc. 12). Na płatach przednich, niektórych kaftanów spotyka się monogramy i daty sporządzenia ubioru, wyszywane z boków wzdłuż dolnej krawędzi. Kaftany szyte były na czerwonej sukiennej podszewce. Kaftana nigdy nie zapinano na guziki. Nosiło się go głównie w lecie, był on ulubionym wierzchnim strojem „kawalerki", żonaci nosili go głównie przy domu. — Atlas s t r o j ó w . I �Ryc. 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeni i wyło­ gach kaftana, a. kołnierz, b. wy­ łogi, c. kieszeń Ryc. 13. Wyszycia stebnówką na katanie męskiej, a. wyłogi, b. mankiet a Płaszcze Idąc w odwiedziny mężczyźni tak w lecie jak i w zimie wkładali na kaftan „katanę", która nie tylko była wierzchnim odzieniem ale również oznaką pewnej powagi i odświętności. Katana różni się od kaftana tylko długością i tym, że posiada rękawy (ryc. 16). Rękaw krojony jest z dwóch kawałków tkaniny (Tablica I I , 4). Posiada wykładany mankiet szerokości około 7 — 9 cm tworzący przerwę 7 cm od strony tylnej, gdzie znajduje się w rękawie mały rozporek długości do 10 cm, zapinający się na haftkę i haczyk. Rękaw podszyty jest flanelą. Tylny jego szew schodzi się u góry ze szwa- 18 �Ryc. 16. Ubiór mężczyzn żonatych z okolic Szamotuł. Fot. A. Glapa mi łączącymi płaty pleców. Ozdobą rękawa jest mankiet posiadający wyszycia maszy­ nowe, wykonane brązowymi lub czarnymi nićmi podług wzoru podanego na ryc. 13 Katana sięga mniej więcej do kostek. Guzików ma tę samą ilość co „kaftan" tj. 24, jednak o średnicy większej, wynoszącej 2,2 cm. Metalowe guziki musiały być zawsze starannie wyczyszczone. Ażeby przy czyszczeniu guzików nie brudzić materiału, używano specjalnych podkładek (ryc. 17). Od strony podszewki w celu zapobieżenia rozchodzeniu się fałdów są one zeszyte podobnie jak przy kaftanie. Katana jest szersza od kaftana. Dolna jej krawędź po rozłożeniu ma długości około 3,30—3,50 m. „Katanę" podobnie jak „kaftan ' nosi się zawsze rozpiętą. Dzisiaj spotyka się prawie wyłącznie kata­ ny i kaftany koloru czarnego. W połowie XIX w. noszono głównie granatowe (ciemno-modre). Kolor czarny przeniknął na teren Szamotulszczyzny z pow. obornickiego. - W dni powszednie a nieraz i w niedzielę w celu zabezpieczenia się przed niepogodą nakładano „kamzelę" tj. płótniankę, skrojoną zupełnie podob­ nie do katany, ale szytą z grubego płótna, farbionego na granatowo. Kamzele noszone raczej przez uboższych nie weszły w skład reprezentacyjnego ubioru szamotulskiego. Dodzierane przez właścicieli do ostatka, a następnie darte na szmaty, nie zacho­ wały się do dnia dzisiejszego, skutkiem czego obec­ nie w terenie nie są już nigdy spotykane. Do pracy w dni dżdżyste i chłodne tak kawaIerowie jak i żonaci wkładali grubsze płaszcze z materiału kosmatego, szorstkiego t. zw. „moloki". 2' b k ł a d k i do czyszczenia guzików, a) klapki, b) blaszka. Rys. A. Glapa a R y c J 7 Pod 19 �Ryc. 18. a, b — krój kożucha, c, d — pętelki do zapinania, e — naszywka safianowa, kryjąca szew Molok prawdopodobnie w kroju dość znacznie różnił się od katany i płótnianki, zasadniczą różnicę jednak stanowił brak fałdów z tyłu i jeden rząd guzików do zapinania. Bliższych szczegółów dotyczących tego odzienia nie udało się zebrać. Ryc. 19. a i b. Szamotulanin w dawnym kożuchu Kożuchy Zimą wdziewano kożuchy (ryc. 6). Szyto je przeważnie z białych owczych skór, na kołnierz i mankiety brano czarne skóry, runem na wierzch. Przednia część kożucha skła20 �Ryc. 20. Buty kropowe dała się z dwóch „skrzydeł", z których każde tworzyło trzy kawałki skóry. (ryc. 18 a, b). Lewe skrzydło miało dodatkowy trójkąt, w krawędziowym pasku, na którego środku była przyszyta pętelka do zapinania. Miejsca zeszycia poszczególnych części były ozdobione paskami 8 mm. szerokimi, które były naszyte na szwach. Kołnierz składał się z kilku, a nie­ kiedy kilkunastu kawałków skóry. Kożuch zapinał się na pętelki i na 4 guziki, zrobione ze zwiniętego paska skóry (ryc. 18 c, d). Przy szyciu z boków jak i przy kołnierzu pomiędzy zszywane dwie skóry wkładano, dla wzmocnienia, wąski na 1 cm pasek skóry. Krawędź dolna, krawędzie skrzydeł, a także miejsce wszywania kołnierza było obrębione. Kożuch sięgał prawie do kostek (rys. 19). Po uszyciu kożucha noszono go przez 3-4 lat bez poszy­ cia. Później poszywano go z wierzchu suknem, koloru ciemno - siwego lub czarnym W połowie XIX w. kożuchy zdobiono kolorowymi wyszywankami ). Bogatszy kawaler musiał mieć kożuch, z kawalerem nie posiadającym kożucha zamożne dziewczyny nie rozmawiały w miejscu publicznym. Prócz opisanych wyżej noszone też były dawniej zwłaszcza przez ludzi podeszłych wie­ kiem krótkie kożuszki bez rękawów. Nie posiadały one kołnierzy, z przodu zapinały się na jeden rząd guzików. Kożuszki te noszono wprost na koszuli, na przełomie XIX i XX wieku zostały one wyparte przez jaki i kamizelki. 21 Ryc. 21. „Pachołek" do zdejmowania butów Obuwie Na nogi wkładano buty z cholewami t. zw. „kropusy' lub „okulokr'. Przed wciągnię­ ciem butów, nogi zawijano w płaty onuc, które wykonywano z mocnego, grubszej roboty lnianego płótna, później na onuce używano juty. W wypadku kiedy buty były za wielkie wkładano w nie słomę, ale nie ucinaną, lecz ręcznie ucieraną do odpowiedniej 21 �długości. Ucieranie słomy zapobiegało tworzeniu się ostrych ścięć słomy, co chroniło buty od szybkiego niszczenia, a nogi od kłucia. Na codzień noszono buty robocze „kujuny". Miały one cholewę skórzaną czarną, podeszwę drewnianą, do której przybijano dookoła drutem i gwoździami klamerkowatymi cholewę. Podobnie były wykonane ,.okuloki" — obuwie skórzane z podeszwą drewnianą zapi­ nane z przodu na spinkę, sięgające do górnych krańców kostek. W niedziele i święta oraz w dnie uroczyste „kawa­ lerka" nosiła buty z cholewami ,.kropusy", całe ze skóry bydlęcej (ryc. 20). W kostce posiadały one fałdy t. zw. „harmoniką". Dbający o swój wygląd kawaler starał się zawsze, aby harmonika miała osiem zagięć. W celu zapobieżenia obtarciu napiętków przy zdejmowaniu buta na „pachołku'" (ryc. 21) wielu dawało sobie robić z tyłu, przy obcasie rodzaj wyrostka, o który zahaczano but przy zsuwaniu go z nogi. Do zakładania butów służyły spe­ cjalne haki, które nadziewano na ucha znajdujące się wewnątrz butów przy górnej krawędzi. Haki posiadały wygodny uchwyt. Żonaci mężczyźni chodzili w butach bez fałdów albo mających ich znacznie mniej niż osiem. Fałdy te same się układały. Wyjątek stanowiły wypadki, kiedy żonaci „kropusy"' nosili z kawalerskich czasów. Oba rodzaje butów były czarne i sięgały do kolan. Obcasy butów mężczyzn żonatych były średniej wysokości (ok. 3 cm) o podstawie dość szerokiej, znacznie szerszej niż w bu­ tach kawalerskich. Podbijano je podkówkami. Dodatki do męskiego ubioru Idąc na zabawę, czy też do kościoła albo na targ, kawalerowie zabierali ,.lolę". Była to laska swojej roboty z drzewa wiśniowego albo dębowego z poobcinanymi sękami. Górną część, służącą za uchwyt, miała giętą nad parą albo ogniem (ryc. 22). Trzcinowe laski posiadali starsi mężczyźni, uchodziły one za lepsze i bardziej ele­ Ryc. 22. Lola — laska wykonana ganckie, były więc pożądane przez młodych, którym z drzewa jałowcowego, ozdobiona czasami też się udawało nabyć taką laskę. Zimą noszono rzeźbami na sękach. Rokitnica, rękawice swojej roboty, wełniane, o jednym palcu, koloru pow. Poznań, około 1910 r. Fot. kożucha. Drobiazgami należącymi do kompletu ubioru Leon Perz — Muzeum Narodowe, i wyposażenia męskiego była wielka około 60 x 60 cm Poznań czerwona chustka do nosa i tabakierka z rogu służąca do przechowywania tabaki do zażywania. Uzupełnieniem stroju u młodych parobczaków był nóż o rogowej rękojeści noszony bez pochwy na skórzanym pasku po prawej stronie ). 22 �Tablica II. Kroje ubiorów męskich. 1) koszula, 2) spodnie, 3) kamizelka, 4) katana, 5) kaftan, 6) jaka Uwaga: Rysunki krojów utrzymane są w podziatce 1:30, rysunki orientacyjne w podzialce 1:60. Linia pełna, przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 1, 3, 4, 5, 6 K = kołnierz. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych, dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska ; 23 �7. OGÓLNY OPIS UBIORÓW KOBIECYCH Podobnie jak w stroju męskim i w stroju kobiecym zachowały się do dziś jedynie niektóre odmiany. Obecnie możemy wyróżnić trzy rodzaje kobiecego ubioru szamotulskiego, związanego ściśle z wiekiem i stanem kobiet. Do nich należy błękitem lśniący strój dziewczyn, biały a skromny strój starych panien i uroczysty, obrzędowy strój starszych kobiet. Strój ten noszony jest przez kobiety wyłącznie w dnie uroczyste, świąteczne. Znacznie rzadziej wkładają go na uroczystości rodzinne. Niekiedy pewne części dawnego ubioru, jak „czepek", „gorsik ', „jaczki ', spódniki i zapaski używane bywają przez kobiety w wieku podeszłym. Do zachowanych po dzień dzisiejszy części ubioru kobiecego zaliczyć należy „koszulkę", „sznurówkę", „jaczkę", „piekielnicę ' (spódnik), ..fartuch ', „czepek ', „gorsik", „spencerek", „kabat", „rurok", „płachtę ', ..drewniaki '. - - - - - - - Różnica między wspomnianym strojem odświętnym, obrzędowym a ubiorem roboczym polega głównie na kolorach materiału i odmiennym kroju. Do sianokosów kobiety wkładały na głowę białą chustkę batystową z koronką lub w drobne kwiatuszki na białym tle, złożoną po przekątni i związaną pod brodą. „Gorsik ' na szyję zapinała odświętny, tiulowy lub batystowy. Korale na szyi nosiły tylko panny, zawiązując je z tyłu czerwoną lub różową wstążeczką 3 cm szeroką na dość wielkiego „motyla". Sznurówki nosiły w krateczkę, już to w kwiatki w jasnym odcieniu. Kiedy było chłodniej, szczególnie z rana, pracowały w jaczkach koloru jasnego, w kwiatki, groszki lub paseczki. Po zdjęciu ich było widać białe koszule z krótkimi rękawami. Spódniki miały na sobie dwa: płócienny, biały, czasem różowy, z cienkiego materiału i drugi, wierzchni o jasnym odcieniu, w kwiatuszki. Zapaska ze specjalnego płótna w paseczki niebieskie lub inne na białym tle. Na bose nogi wkładały drewniaki z topolowego drzewa, mające w miejscu na piętę, przyklejoną ceratkę kolorową w różne desenie (ryc. 23), tą łatką różniły się one od zimowych drewniaków. - Do żniw „ubieroczki" tj. kobiety podbierające zboże i wiążące je w snopki, wkładały na siebie — podobnie jak do sianokosów — chustkę białą, koszulę, „sznurówkę ', cienką, starszą „jaczkę". Na przedramię od napięstka aż poza łokieć wciągały stare pończochy ze stopami obciętymi, przywiązane tasiemkami, w celu zabezpieczenia rąk od ostu i ścierniska. Spódniki nakładały cienkie, starsze, zużyte. Zapaska robocza była uszyta ze starego worka. Miała ona poza zwykłymi tasiemkami jeszcze dwie z tyłu, na wysokości kolan, którymi „ubieroczki ' związywały zapaskę, dla zabezpieczenia jej przed rozchylaniem się. Na nogi wkładały stare pończochy i takież trzewiki albo drewniaki. Na drogę do domu, kiedy wypadało iść przez wieś, przebierały się czysto i starannie, tak jak do sianokosów. - - W czasie dożynek przodownicą niosącą wieniec zawsze była panna. w strój odświętny, przypinając dodatkowo do czepka, po bokach gałązki było ciepło, ubrana była w biały spódnik, możliwie najładniejszy i białe było chłodniej, pończochy czarne i takież trzewiki, sznurowane. Wieniec na porcelanowym talerzu. Dwie, towarzyszące jej po bokach, dziewczyny również były ubra­ ne w strój odświętny, ale nie miały rozma­ rynu na czepkach. Inne kobiety szły w czep­ kach i w jaczkach. Letni strój dziewczęcy składał się z koszuli białej, z krótkimi rękawami, „barchanki" (haleczki), sukienki z cienkiego materiału, zapaski płóciennej białej lub w barwne paski i „gorsika". Zimą dziewczyny nosiły te same części 24 R y c Ubierała się ona rozmarynu. Jeśli pończochy, gdy niosła w rękach ż a n y przez kobiety w czasie sianokosów. Rys. A. Glapa 2 3 D r e w n i a k U yW �Ryc. 24. Narzeczeni z „wianuszkami", przypiętymi do nakryć głów. Fot. A. Glapa stroju, szyte jednak z cieplejszych materiałów i dodatkowo wkładały „gacie", „kabatek" wełniane pończochy, czapkę, rękawice, trzewiki lub drewniaki, często okrywały się chustką. Codzienny roboczy strój „dziewuchy' — panny składał się z białej koszuli, „sznu­ rówki ' — staniczka obcisłego - sznurowanej lub zapinanej z przodu, z dwóch spódników — czerwonego spodniego i wierzchniego koloru ciemno-szarego tego samego co „jaczka" — „jaczki" — bluzki, zapinanej z przodu sięgającej po biodra. Całość uzupełniały zapaska, ..drewniaki ' na nogach, „gorsik" — biały, okrągły kołnierzyk — korale czerwone i chusteczka na głowie. Strój mężatki odróżniał się od panieńskiego mniejszą jaskrawością kolorów Mężatki z zasady nie nosiły korali. Na głowę natomiast wkładały czepek a na niego dopiero chustkę „delinową" z cienkiej wełny, koloru pomarańczowego, fabrycznej roboty. 1 - Staruszki nosiły się podobnie jak mężatki z tą różnicą, że zwykle odzież ich była grubsza. Charakterystyczną cechą ich stroju było noszenie niemal przez cały rok barwnych „wełnioków" — spódników i „płacht", „pstruch" — grubych chust kolorowych. Tymi ostatnimi chętnie także okrywały się młodsze od nich mężatki, ale tylko w zimie. Poza wełniokami, płachtami, do typowo zimowych części odzieży należały: spencerki, gacie, trzeci spódnik, nakładany na wierzch, kabat i rękawice. Kobiecy strój obrzędowy jest podobnie jak męski odświętnym strojem, wzbogaconym pewnymi szczegółami. Panny, niosąc dziecko do chrztu, wkładały odświętny strój letni lub zimowy. Zwykle dodatkowo przypinały sobie do czepka z obu stron gałązki rozmarynu lub mirtu z kwia­ tuszkiem pelargonii, opadającym do dołu. Mężatki, będąc matkami chrzestnymi, nosiły podobny strój jak panny. Zimą wkładały kabat z fałdami, czepiec przystrojony jak po oczepinach, gdy były wyprowadzane z komory W lecie ubierały się w najciemniejsze kolory. 25 �Narzeczeństwo. Panny na wydaniu musiały mieć granatowy spódnik, mierzący około 4 m w obwodzie, układany w fałdy, obszyte u dołu dwoma wstążkami, czerwoną a nad nią niebieską, każda szerokości około 4 cm. W okresie zapowiedzi dziewczyna zaręczo­ na nosiła biały, czysty czepek, do którego po obu bokach przypinała ..wianuszki ', składające się z gałązki rozmarynu, świe­ cidełek i „galonu ' (pociętego staniolu) prze­ wiązanego wpoprzek, na przemian, białą i czerwoną wstążeczką. Gałązka taka miała 6-7 cm długości (ryc. 2, 24). - - Zasadniczymi częściami stroju ślubnego młodej pani były: biała koszula, takież gacie, sznurówka, na którą wkładano w zimie dodatkowo flanelową jaczkę, kabat i trzy spódniki. Pierwszy był czerwony, flane­ lowy, drugi biały z szeroką koronką i haf­ tem, trzeci czerwony sukienny, później w miejsce sukiennego noszono czasami ..marynusowy'. Zapaska była biała, tiulowa, bogato wyszywana lub batystowa z szero­ kim na 50 cm haftem czy koronką ręcznie wykonaną. Spod kabatu były widoczne na 5-7 cm haftowane tasiemki („bandki ') za­ paski. Pończochy i trzewiki były czarne Na szyi ..gorsik", dwa rzędy czerwonych korali i dwa białych. Pod korale i gorsik Ryc. 25. Sposób wiązania wstęg przez pannę narzucały panny jedwabnicę, złożoną \,o młodą, idącą do ślubu. Rys A. Glapa przekątni, opadającą trójkątem na plecv, a z przodu na przestrzeni około 20 cm scho­ waną pod kabatem. Końce jedwabnicy wychodziły spod zapiętego kabatu. Jedwabnicę w ten sam sposób zarzucały i mężatki na ubiór świąteczny i weselny. Starannie i bogato przystrajano głowę panny młodej. Włosy czesano w przedziałek na środku i zaplatano zgodnie z umo­ wą z druhnami w jeden warkocz opuszczony z tylu, albo we dwa, ułożone z tyłu, ponad karkiem, w ósemkę. Na głowę wkładano mały płócienny czepek, który przypinano do włosów szpilkami. Na nim upinano w karby trzy wstążki: czerwoną lub różową, niebieską i białą. Wstążki te miały obrzeżenie odmiennej barwy. Potem przypinano we wklęsłości karbów ..wianeczki" składające się ze wstążeczek, galonu i gałązek rozmarynu, tak że wianeczki wystawały ponad wstążki ułożone w karby. Wianeczki zakrywały czepek, a odsła­ niały od strony czoła włosy na szerokość około 2 cm. Z tyłu do czepka i włosów młoda pani miała przymocowane dwie wstęgi, zawiązane w „motyla" ułożone jedna nad drugą, silnie przymocowane. Spodnia wstęga była czerwona, w kwiaty białe i zielone, wierzchnia biała, w kwiaty czerwone. Wstążki te były związane wstążeczką koloru różowego, zawią­ zaną również w ..motyla", w którego środku była wpięta szpilka z kolorową szklaną główką (ryc. 25). Długie wstążki opadały kilkanaście centymetrów poniżej kabata Tak ubrana młoda pani szła 50 lat temu do ślubu. Po powrocie z kościoła w tym stroju tańczyła i jadła. Po posiłku zdejmowała kabat a mężczyźni katany. Przed 30 laty młoda pani do ślubu wkładała białe spódniki, białe jac7ki i przypinała z tyłu do włosów szeroką na 20 cm wstążkę, opadającą prawie do długości spódników, bogato zdobioną mirtem. - Druhny były podobnie ubrane jak młoda pani. Nie miały tylko czerwonego spódnika, jedwabnicy i takich samych jak ona ozdób na głowie, lecz barwne wstążki i wieńce ze świe­ cidełkami. 26 �Strój oczepinowy: Po oczepinach młodą panią wyprowadzano z komory bez „wieńców" na głowie, w miejsce których miała już czepiec. Po nałożeniu jedwabnicy przypinano do czepca z tyłu dwie barwne wstęgi, w których szła do ślubu, zawiązane w kokardy. Druhny (drużki) po oczepinach zdejmowały również wieńce z głowy, a w ich miejsce zakładały czepki panieńskie, do których przypinały sobie po bokach wianuszki tak jakby wszystkie teraz znajdowały się w okresie własnych zapowiedzi. Mężatki na wesele przychodziły w stroju świątecznym i w czepcach. Do trumny ubierano panny w strój odświętny, w czepek z upiętym po bokach mirtem. Młode mężatki w strój, w którym szły do ślubu tylko w czepcu bez wianuszków na głowie. Starsze mężatki ubierano również w strój odświętny, ale nigdy nie odziewano ich płachtą. Do trumny dawano książkę do nabożeństwa, różaniec i chusteczkę. Dawniej również igłę i nici wraz z łateczką z szytego ..czechoła", w którym jednak częściej chowano mężczyzn. Panny jak i mężatki ubierały się, idąc na pogrzeb, możliwie jak najskromniej i jak najciemniej. Nigdy nie wdziewały kabatów z fałdami Chusty, zapaski, pończochy nosiły czarne. Jeśli która kobieta nie miała czarnej zapaski, wkładała fioletową, niebieską albo prostą płócienną. Niektóre mężatki nosiły czepce i jedwabnice, ale wtenczas przykrywały je mocno czarnymi chustkami wiązanymi pod szyją, 8. OPIS S Z C Z E G Ó Ł O W Y UBIORU KOBIECEGO Okrycie głowy Najpowszechniejszym okryciem głowy stosowanym przez kobiety w dni robocze była chu­ stka z cienkiego materiału, płócienna, wyrobu fabrycznego w kratkę lub w kwiatki. W dni gorące nakładano białe chustki, o rozmiarach 80 x 80 cm. Skła­ dało się je wzdłuż przekątni a następnie wzdłuż złożenia wywija'o na wierzch na szerokość około 20 cm, ta część wypadała nad czołem. Rogi chustki zawiązywano na węzeł pod brodą. Same chustki na głowie nosiły również dziewczęta. Chustki wykonane z bardziej szlachetnych materiałów wchodziły w skład świątecznego ubioru głowy. W lecie kobiety wychodząc poza dom do miasta, czy do kościoła, szczególnie w czasie upału, w święto nakła­ dały białe woalowe chustki. Chustka taka była kwadrato­ wa, 1 x 1 m, obszyta koronką tiulową szerokości 4-6 cm. Wielkie chusty „deiinowe", 1 5 0 x 150 cm, będące oznaką zamożności i „parady" nosiły przeważnie córki bogatych gospodarzy. Posiadały one frendzle 10 cm długości. Otoczone były szeroką okolnicą. Przełamywano je także po przekątni, wywijano pas około 30 cm i nakła­ dano na głowę, tak aby część czepka było widać nad czołem. Opadające końce chustki przewijano do tyłu i tam przewiązywano je w jeden węzeł, po wierzchu trzeciego rogu, który opadadając w tył sięgał do pasa. Gdy było cieplej, chust tych nie zawiązywano z tyłu, lecz boczne rogi opuszczano z przodu, wzdłuż rąk. Ryc 26. Ramki służące do układania Mężatki w dni robocze nakładały na głowę czepki szyte z białego płótna. Składały się one ze „środka", dwóch „kwaterek" i wiązadeł, krawędzie miały podwinięte, z tyłu zaś znajdowała się obszewka, przez którą przeciągano tasiemkę, służącą do ściągania czepca i przywiązyt l u l e k 27 �Ryc. 27. Haftowane wiązadła czepca. — Szamotuły Fot. A. Glapa wania go do głowy. Boki i przód czepka obszywano falbanką z koronki 1 cm sze­ roką. Przy prasowaniu zwykle ją mocno marszczono i rurkowano. Do bocznych części czepka przyszywano dwa wiązadła, szerokości 6-7 cm. Były one z gładkiego płótna. Wiązano je pod szyją w węzeł lub w „motyla", szerokości około 25 cm. Końce wiązadeł często przypinano do czepka, aby nie przeszkadzały w pracy. W dni świąteczne panny i mężatki no­ siły czepki ozdobniejsze. Najstarsze czepki wspominane obecnie przez lud były batys­ towe, następnie noszono niciane wykony­ wane szydełkiem, a ostatnio weszły w użycie tiulowe, które zachowały się po dzień dzi­ siejszy. Wszystkie były koloru białego. Kol­ berg ) w swych materiałach podaje, że w r. 1858 we wsi Sokolniki kobiety zamężne chodziły w złocistych czepkach a nieza­ mężne w „kapkach" białych. Również złotolite (Tabl. IV, 3), czepki nosiły kobiety w Kłodzisku. Czepki używane przez panny i mę­ żatki różnią się między sobą kształtem. Obecny odświętny czepek mężatki (Tabl.IV,l) jest tak samo skrojony jak opisany wyżej roboczy z tą jednak różnicą, że jest wyko­ nany z tiulu, a nad czołem i po bokach twarzy jest obszyty misterną „tiulką", uło­ żoną z kawałka tiulu przez przewijanie go na słomkach, czy patykach przy pomocy ramek (ryc. 26). Środek czepka, kwaterki i wiązadła są bogato ręcznie haftowane (ryc. 27). Środek czepka w celu dopasowania do głowy jest dwa razy zagięty (tabl. IV. 1 b). Czepek panieński wyróżnia się naszytymi jedna na drugą dwoma „tiulkami" oraz skromniejszymi wymiarami, posiada znacz­ nie mniejsze „kwaterki" i środek tak nało­ żony, że nakrywa tylko czubek głowy (ryc. 28, 29), natomiast u mężatek przykrywa uszy. Panny zakładają go trochę do tyłu. Tasiemki zawiązują pod brodę na „pentelkę", albo „motyla", tak aby dwa końce były równe i spadały lekko na piersi (ryc. 2Q). Od tyłu czepek spoczywa na włosach sple­ cionych w warkocze, które są ułożone nad karkiem w ósemkę, lub na jednym war­ koczu opuszczonym na plecy i zakończo­ nym „motylem" z różowej wstążki. Ko- 24 28 Ryc. 28. Szamotulanka w czepku panieńskim. — Szamotuły 1948. Foto-Kamera. Poznań �biety czeszą się gładko z przedziałem na środku głowy. Obok wyżej opisanego znana jest na terenie Szamotulszczyzny jeszcze odmiana czepka, noszonego podczas uroczystości wyjątkowo podniosłych. Po raz pierwszy wkładano go młodej mężatce na weselu po oczepinach. Czepiec ten składa się z 1 ka­ wałka tiulu (Tabl. IV, 2) z tyłu zmarszczonego przez wciągniętą w obręb tasiemkę. Czepiec od przodu był również marszczony i obszyty koroneczką. Po bokach na wysokości uszu przyszywano dwie półkoliste klapki tiulowe, otoczone koronką szerokości około 2 cm, zebraną w fałdy przy krawędzi „nauszników". Czepiec nakładano z czoła, lekko do tyłu. Wysuwające się z obrąbu tasiemki krzyżowano z tyłu, marszcząc czepiec, na­ stępnie przeciągano je do przodu i nad czo­ łem przy krawędzi czepca wiązano. Główkę omawianego czepca obwiązywano chustką (ryc. 30) t. zw. jedwabnicą, którą złożywszy po przekątni zwijano w cienki wałek, na­ stępnie upinano na czepiec. Skrzyżowane z tyłu końce chustki wiązane były nad czoRyc. 29. Szamotulanka w panieńskim czepku skła­ dającym się z dwóch tiulek. — Szamotuły 1948 łem w postaci kokardy czyli t. zw. „mo­ tyla", o skrzydłach długości 6 cm. Pozo­ stałe końce podkładano pod wianek jedwabnicy i przypinano szpilkami. Przy nakładaniu jedwabnicy uważano, aby biała koronka przyszyta do krańców czepca była widoczna. J e d w a b n i c ą " była to chustka jedwabna o wymiarze 1 1 0 x 1 1 0 cm, koloru niebies­ kiego, zielonego lub bordo, obramowana wzdłuż czterech boków sześcioma barw­ nymi, „kaczorowymi" paskami koloru amarantowego, zielonego i białego. Szerokość kolorowych pasków wynosi 1,2 cm. Jedwabnicę zwiniętą w wałek noszą mężatki na czepkach w formie wianka, (ryc. 30). Na ramiona z trójkątem opadającym na plecy nakładają ją panny, idące do ślubu i mężatki, jadące z nimi do kościoła. Ryc. 30. Szamotulanka — mężatka w czepku, skła­ dającym się z jednej tiulki, opasanym jedwabnicą Koszula Koszulę roboczą szyto dawniej z białe­ go płótna, samodziałowego. Z początkiem XX w. koszule noszone były już prawie 29 �wyłącznie z płótna wyrobu fabrycznego. Koszula posiadała krój ,.poncho" podłuż­ nego, od pasa w dół poszerzona była kli­ nami, wszytymi po bokach (Tabl. IV, 4). Sięgała do połowy łydek, przy szyi była marszczona i wpuszczona w oszewkę. Rę­ kaw, dość szeroki, sięgał powyżej łokcia. Pod pachą miał wszyty kwadracik, który często krojono łącznie z głównym płatem rękawa. Noszono też koszule z rękawami gładkimi, niemarszczonymi. Były one węż­ sze, od strony łokcia zakończone koronką ręcznej lub fabrycznej roboty. Koszule odświętne szyto zawsze z dwóch gatunków materiału. Część górną do pasa wraz z rękawami, t. zw. kabatek, wykony­ wano z delikatnego płócienka, perkaliku lub batystu, część dolną, t. zw. nadołek: z lnia­ nego grubszego płótna. Stan kabatka kro­ jono z jednego kawałka płótna złożonego Ryc. 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju na trzy części (Tabl. IV, 5). Przód jego ze­ z końca XIX w. Reprodukcja obrazu M.Jaroszyń­ szyty był na przestrzeni od połowy piersi skiego (1819-1901). Fot. Leon Perz - Muzeum do pasa. Górny koniec szwu dla zabezpie­ Narodowe, Poznań czenia przed rozpruciem obdziergiwano parokrotnie. Szwy naramienne przykryte były naszywanymi naramiennikami. Wykrój na szyję, dość obszerny, marszczony był obficie na przodzie, mniej od strony pleców i wszyty w wąski kołnierzyk-oszewkę. Po bokach na szerokości naramienników zmarszczek nie było. Rękaw szeroki na około 50 cm krojony był łącznie z kwadracikami, poszerzającymi go pod pachami. U góry na ramieniu rękaw był silnie marszczony, u dołu marszczono go równocześnie na całym obwodzie i wszyto w mankiet, szeroki na 5 cm. Krawędzie mankietów obszyte były koronką, około 2 cm szeroką ułożoną w zmarszczki. Miejsca połączenia koronki z mankietem, mankietu z rękawem oraz naramienniki zdobiono potrójną stebnówką. Dolna część koszuli, czyli t. zw. nadołek sięgała poniżej kolan. Składała się ona z dwóch płatów trapezowato skrojonych f z boku zeszytych. W zależności od szero­ kości materiału nadołki miały z boków kliny szerokości około 5 cm. Koszule zimowe nie różniły się krojem od letnich. Szyto je z materiałów cieplej­ szych: flaneli i barchanu. Odnosi się to do koszul roboczych. Koszule odświętne zimą wkładano często na koszule robocze, aby było cieplej. Koszuli roboczych używano z reguły jako koszul nocnych. Obecnie koszule szyje się krótsze i z jednego ma­ teriału. Bardzo często nosi się sam tylko kabatek. Kołnierzyki Ryc. 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa 30 Uzupełnieniem koszuli był t. zw. "gorsik" czyli biały kołnierzyk. Jak wskazują zabytki ikonograficzne pochodzące z XIX wieku (ryc. 31) „gorsik" powstał przez oddzielenie od koszuli kołnierzyka stanowiącego daw- �niej jedną całość z koszulą. Około roku 1890 spotykamy jeszcze stare kobiety, które nosiły gorsiki, przyszyte do koszuli, zmarsz­ czone przy szyi przez ściągnięcie tasiemki przechodzącej przez oszewkę kołnierza. Gorsik szyto z różnych materiałów, z płócienka, tańszego batystu, fabrycznej koronki a często też z koronek robionych ręcznie (ryc. 32) lub (w ostatnich latach) z tiulu (ryc. 33). Gorsik starszego typu składał się z tasiemki szerokiej na około 2 cm, obejmującej szczelnie szyję i t. zw. „korony" tj. wszytej w tasiemkę marszczo­ nej krezy wykonanej z haftowanego maté. . . i riału lub koronki szerokości od 6-20 cm (ryc. 34). Nowsze gorsiki noszone z po­ czątkiem XX wieku miały doszytą od strony wewnętrznej koronkę ułożoną w fałdki szerokości około 2-4 cm. Gorsik zapinano z przodu na guzik. Dziurka niekiedy była zastępowana przez kółeczko wykonane z nici. Zależnie od przeznaczenia gorsika i wieku właścicielki drugą część opadającą na ramiona, plecy i piersi wykonywano z odpowiedniego materiału. Stare babki nosiły przeważnie gorsiki z płótna, skromnie haftowane i bardzo wąskie około 6 cm. Na codzień mężatki i panny nosiły przeważnie gorsiki o „koronie'' 10 cm, z płócienka, batystu, specjalnie szyte. Najpiękniejsze gorsiki nosiły dziewczyny w okresie poprzedzającym zamążpójście i do ślubu. Około r. 1890 rozpowszechniły się gorsiki tiulowe, do których poszczególne części można było kupić gotowe w sklepach. R y c 3 3 G o r s i k t i u I o w y ; S z a m o t u ł y F o t A G a p a d Ryc. 34. Krój gorsika. a) płat materiału, z którego wykonany jest kołnierz czyli „korona" gorsika, b) tasiemka Obejmująca szyję, przyszyta jest do niej gęsto zmarszczona „korona" oraz (również marszczona wąska stojąca koroneczka — c), d) gorsik zeszyty w całość i złożony do przechowania Gorsety Na koszule wkładały kobiety w dni robocze t. zw. „sznurówkę", był to rodzaj obcisłego gorsetu, szytego z płócienka kolorowego, w kratkę lub w kwiatki na ciemniejszym tle (Tabl. IV. 6). Sznurówki podszyte były flanelą lub płótnem lnianym. Ilość zaszewek z przodu była różna, zależnie od tuszy właścicielki. Sznurówki prócz tego, że ogrzewały, spełniały również i zadanie dzisiejszych biustonoszy. O d dołu były zakończone t. zw. „kiszką" — pasem wypełnionym szmatkami, który ułatwiał przymocowanie „spódnika". Sznurówki sięgały do pasa. Ozdoby na nich były wykonane z tego samego materiału co całość Składał się na nie sznurek, obciągnięty materiałem, wszyty na plecach w kształcie łuku mb ząbki, albo „plotki", zrobione ze sznurka plecionego, którymi obszywano wycięcia wkoło szyi i pachy (ryc. 35). Z biegiem czasu ozdoby te zastąpiono podobnymi fabrycznego pochodzenia. „Sznurówki" z przodu sznurowano, przewlekając tasiemkę przez oczka wykonane z obszewki, biegnącej wzdłuż krawędzi, później zaczęto stosować zapinanie na haczyk i haftkę. Sznurówki świąteczne w kroju niczym nie różniły się od roboczych. Szyto je z mate­ riałów wełnianych, atłasowych i aksamitnych koloru niebieskiego, błękitnego, różowego, - -31 �a Ryc. 35. Sznurówka robocza. Linia przerywana oznacza zaszewki. Rys. A. Glapa seledynowego, niekiedy zdobionego w kwiecisty deseń. Obecnie noszone są wyłącznie sznurówki koloru błękitnego ze satyny, jedwabiu lub lamy ozdobione białym obszyciem ze wstążki układanej w fałdki (ryc. 36). Na podszewkę sznurówek brano białe lniane płótno. Sznurówki mężatek w kolorze i kroju były takie same jak panieńskie. Odróżniały się tylko zdobieniami w postaci wąskiej wstążeczki, przyszytej w miejsce zmarszczonych i pofałdowanych wstążeczek ze sznurówek panieńskich. Inną odmianą ozdób były ząbki i „plotki". Zimą noszono sznurówki z cieplejszych materiałów koloru ciemniejszego. Bluzki Jako ubiór wierzchni noszono różnego rodzaju bluzki. Należały tu między innymi t. zw. „jaczki" szyte bądź z tego samego materiału co wierzchnie spódniki, bądź z innego nie tworzącego kompletu ze spódnikiem. Materiałem tym były cienkie płócienka zwane „nesel", koloru ciemniejszego, w jasne drobne desenie roślinne i geometryczne, wyrobu fabrycznego. Jaczki szyto bez podszewki. Długością swą sięgały do połowy pośladków. Nie były obcisłej luźno opadały z przodu i z tyłu. Plecy krojono z jednego kawałka, przód z dwóch (Tabl. IV, 7). Kołnierzyk, szerokości około 2 cm, lekko przylegał do szyi. Od wewnątrz podszyty był białym płócienkiem, które na 2-3 mm wystawało tworząc wypustkę. Zapinano go na guzik i pętelkę z nici a później na haczyk i haftkę. Z przodu jaczkę zapinano na 6-8 guzików, z płótna lub nici. Rękaw składał się z dwóch części (Tabl. IV, 7). Zakończony był przy dłoni małym mankiecikiem, wywiniętym na zewnątrz. Przy ramieniu rękaw wszyty był gładko lub w parę drobnych ,,zagiętek"-fałd. Dolna krawędź jaczki była ozdobiona falban­ kami 6-8 cm szerok. Przeważnie na ten cel odcinano krajkę, tak by nie potrzeba było obrębiać i by lepiej się fałdy układały. Jaczki noszono z rana, kiedy było chłodno. Z ociep­ leniem się zdejmowano je i pracowano w koszulach i sznurówkach. Na święta i niedziele szyto „jaczki" z materiałów cienkich, z przeźroczystych batystów, perkali koloru białego łub w drobne kwiateczki na białym tle. Często przez cienki materiał przeświecała sznurówka i bielizna. Krojem i szyciem nie różniły się one od jaczek robo­ czych. W ciągu kilku lat około r. 1895 przyszywano do jaczek, do dolnej krawędzi marsz­ czoną falbankę z tiulu szerokości około 12-15 cm, haftowaną w desenie, przy jaczkach ciemnych przyszywano tiul koloru czarnego, przy białych i jasnych koloru białego. Kobiety po powrocie z kościoła, czy z wizyty, zdejmowały wierzchni strój i chodziły po domu w sznurówce. „Jaczki" noszone zimą, szyto z barchanu białego lub szarego. Krojone były jak opisane wyżej letnie, ale nie posiadały kołnierzyka, rękawy miały bardziej obcisłe bez mankietów. Były krótsze, sięgały tylko do bioder. Koło szyi i rękawów, wzdłuż zapięcia i dolnej 32 �T a b l i c a III STROJE SZAMOTULSKIE Malowały: Wanda Manteufel i Marta Koch �krawędzi obszywano je taśmą albo cienkim materiałem, koloru czarnego. Nakładano je pod sznurówki. Prócz tych noszono także jaczki na podszewce wykonane w sposób opisany powyżej lub spencerki. ,.Spencerek" (Tabl. IV, 9) było to odzienie szyte z czarnego aksamitu w drobne kwiateczki żółte, zielone, czerwone lub z czarnego rypsu w drobny deseń zdobiony maleńkimi czerwonymi różyczkami. Używano też materiału jedwabnego, jednokolorowego w lśniące kwiaty. Na podszewkę brano w dobrym gatunku, siwy materiał i szare płótno. Plecy krojono z jednego kawałka, część przednią z dwóch, przy czym szwy przebiegały na barkach. Rękaw krojony z jednego kawałka i wszywany dość wysoko nie posiadał man­ kietu. Spencerek był obcisły i sięgał do pasa. Zdobił go niski kołnierzyk zapinany na haftkę i haczyk, posiadający od wewnątrz przyszytą białą wypustkę na 2-3 mm i widoczną na zewnątrz. Ozdobą rękawów przy napięstku była wąska na 8-10 mm koroneczka. Plecy zdobił wypukły wałek, taki sam jak przy roboczej sznurówce. Z przodu od pasa wzno­ siły się z każdej strony po dwie zaszewki, które uwypuklały kształt biustu i nadawały smukłość kibici. Spencerek zapinano na haftki i haczyki, u dołu okalał go pasek szerokości około 3 cm wykonany z tego samego materiału. Ubiorem odświętnym był „rurok" (Tabl. IV. 8). Posiadanie ruroka (ryc. 37), inaczej zwa­ nego ,.kabatem z fałdami", było ambicją każdej panny na wydaniu. Jako materiału na kabat używano czarnego sukna. Kolberg ) notuje, że około r. 1858 nosiły kobiety w Kiączyniu i Dobrojewie kabaty granatowe. Guziki były drewniane obszyte błękitno-modrym jedwa­ biem. Służyły tylko do ozdoby. Kabat zapinał się na haczyki i haftki przyszyte pod guzi­ kami. Podszewka kabata wzdłuż rozcięcia na przodzie była z czerwonego sukna, podobnie jak w sterczących fałdach, składających się z trapezów o wymiarach 4 x 8 x 1 0 cm. Resztę podszewki wykonywano z flaneli. Kołnierz szerokości 6,5 cm. podobnie jak i mankiety szyte były z samego materiału bez podszewki. Ząbki o głębokości 5 mm były nożyczkami wycięte i nieobrębione. Tył ruroka składał się zasadniczo z dwóch kawałków, z których każdy drobniutkimi zaszewkami podzielony był na 15 mniejszych części, przechodzących u dołu w „ruroki", doszywane w pasie. Przód tworzyły też dwie części, każda z nich miała 5 ruroków. Rękaw składał się z jednego płatu. Przy dłoni szeroki był zazwyczaj na 13 cm, a przy ramieniu na 22 cm. Na mankiecie szerokości 9 cm miał naszyte trzy guziki o średnicy 1,5 cm. Rurok ściśle przylegał do figury i sięgał bioder. 25 �S p ó d n ce Spódnice zwane tu „spódnikami" na codzień kobiety nosiły dwa a mianowicie: spódnik spodni i wierzchni. Spódnik noszony od spodu, t. zw. „piekielnica"', był zazwyczaj cały czerwony lub na czerwonym tle miał desenie geometryczne, np. kratkę, albo roślinne. Szyto go z t. zw. „barchanek"' — barchanu, ciepłego materiału wyrobu fabrycznego. Spódnik szyto z trzech szerokości czyli ..półeczek". Sięgał on do 10 cm powyżej kostek. W pasie układał się w fałdy, szerokości około 2 cm. Najwięcej fałdowano z tyłu i z boków, z przodu prawie wcale nie robiono fałdów, by nie stwarzać podejrzenia, że kobieta jest w odmiennym stanie. Fałdy układano w jednym kierunku. Z lewej strony, w miejscu zeszywania dwóch półek zosta­ wiano rozporek długości 28 cm. Z prawej strony, w miejscu ze­ szycia dwóch kawałków mate­ riału wszywano od spodu kie­ szenie. Ozdobą spódnika była „pliska"-pas delikatnego materiału szerokości około 10 cm w barwne kwiatki, którym podszywano dół z lewej strony. Dolna krawędź obszywana była „bortą"' tj. czar­ ną taśmą, z mocnego materiału, stroną strzępioną zwróconą ku dołowi, czarnym sznurkiem lub „zębami", zrobionymi z czarnej wełny na „iglicach" tj. drutach. Spódnik noszono na pasku, w który wszywano fałdy. Zapi­ nano go z lewej strony na guzik, względnie haftkę i haczyk. Na ten spódnik wkładano drugi, wierzchni. Był on zazwy­ czaj uszyty z tego samego ma­ teriału co „jaczka" - bluzka, t. j . z „neslu" — materiału popiela­ tego, czarnego, brązowego, mod­ rego w drobne desenie roślinne i geometryczne. Spódnik ten był Ryc. 37 Ubiory chłopów z okolic Kórnika według J. J. Lipińszerszy, Szyty Z 4 półek, poskiego. Piosnki ludu wielkopolskiego 1 cz. Poznań r. 1842 dobnie jak poprzedni. Różnicę stanowiła szara, gładka „pliska". Spódnik ten rzadko miał kieszeń. Przy pracy, gdy ubranie było narażone na zamoczenie, podwiązywano się sznurkiem razem z zapaską. Sznurek ten wykonywano w domu, z wełny, około 1,2 cm grubości. W lecie mimo upałów, w dni świąteczne nosiły panny trzy spódniki. Bezpośrednio na nadołek koszulki wkładano spódnik czerwony, „piekielnicę", bardzo rzadko barwy kawowej. Szyto go zupełnie podobnie jak piekielnicę roboczą, ale szerszą (4 półki) i ozdabiano na dole haftem wykonanym czarną wełną (ryc. 38). Na ten spódnik wkładano z kolei drugi, batystowy albo perkalikowy w białe wypukłe desenie, wyrobu fabrycznego. Krojono go z 4 półek. Był on nieco dłuższy niż poprzedni, spódnik ten nie miał paska przy górnej krawędzi. Noszono go na tasiemce przeciągniętej przez obręb. Dolna część spódnika była bogato zdobiona ręcznym, już to maszynowym 34 �I I haftem i koronkami, które wszywano w formie • „listewek" tj. koronkowych wstawek lub naszywano z wierzchu na materiał spódnicy, niekiedy przyszywano u dołu koronkę 3 cm szeroką, (ryc. 39). Haft jak i koronkę układano w 2-3 cm fałdki, które uważano za oznakę piękna i bogac­ twa stroju. Dla większej ozdoby w odległości około 20 cm od dolnego brzegu wykonywano Ryc. 38. Motyw zdobniczy, wykonany czarną wełną na czerwonym spodniku tzw. „piekielnicy" zakładki szer. ok. 8 mm, odległość między jedną a drugą wynosiła około 3 cm (ryc. 39). Trzecim z kolei był t. zw. ..spódnik wierzchni", biały albo w drobne kolorowe kwiatki na białym tle, wykonany z batystu, woalu lub muślinu. Był on znacznie szerszy niż poprzedni. Szyto go z 5 lub 6 półek, zupełnie podobnie do piekielnicy, z tą różnicą, że był dłuższy 0 1 cm od poprzedniego spódnika i nie posiadał kieszeni. W zasadzie był on zupełnie gładki, czasem ozdabiany u dołu zakładkami (1-3). Zakończeniem była marszczona falbanka z tego samego materiału, szerokości około 3 cm. Spódniki mężatek różniły się od panieńskich tylko długością. Były one parę centymetrów dłuższe Wszystkie trzy spódniki noszono razem zawieszając je na „kiszce" sznurówki. W zimie podobnie jak i w lecie nakładano trzy spódniki, tego samego kroju i w tej samej kolejności co latem. Jedynie w dni dżdżyste drugiego białego spódnika nie wkładano. Poza opisanymi najbardziej typowymi spódnikami, jako wierzchnie noszono także granatowe, brązowe, w kratę kawową, ciemno czerwoną, zieloną, albo też w szersze i wąskie paski koloru żółtego t. zw. „kamletowe". Największym powodzeniem cieszyły się spódniki „marynusowe". Szyto je z 5 „półek" po 80 cm szerokich. Fałdy na nich układano 2 cm szerokie i przyprasowywano żelazkiem. Bardzo charakterystyczny dla mężatek był „wełniok"spódnik wierzchni, uszyty z samodziału wykonanego w domu na krosnach. Posiadał on osnowę lnianą a wątek wełniany, utkany w pasy czerwono-granatowe. Spódnik ten był podobnie szyty jak piekielnica 3-4 m szeroki, w pasie gęsto marszczony. Bielizna Pod spódniki nosiły niekiedy kobiety majtki, zwane tu „gaciami". „Gacie" posiadały krój miejskiej kobiecej bielizny, noszonej przed l wojną światową. Składały się one z dwóch szerokich nogawek, połączonych ze sobą paskiem i krótkim szwem biegnącym z przodu od paska w dół na przestrzeni kilku centimetrów. U dołu poniżej kolana były marszczone 1 obszyte haftowaną krezą z drobnymi ząbkami na brzegach. Zapaski Na zapaski robocze używano najczęściej fabrycznych płócien koloru modro-błękitnego. Składały się one z kawałka materiału, okrywającego brzuch i biodra, przeciętnie 1 m sze­ rokiego, górą posiadały obrąbek, przez który była prze­ ciągnięta tasiemka do zawiązywania. Zapaskę marszczono, najwięcej z boków, z przodu bardzo mało. Zależnie od rodzaju pracy zmieniano kolor zapaski. Zapaska na codzień była koloru modrego, ozdobiona przy dolnej kra­ wędzi białym haftem (ryc. 40). Takich zapasek bogato i ręcznie wyszywanych używano w dzień roboczy na wyjście do kościoła, na targ, lub wieczorem, kiedy sia­ dano na przyzbie dla pogwarki. Noszono zapaski w pasy różne desenie. Ze względów praktycznych używano przeważnie kolorów ciemniejszych. Jaśniejsze natomiast Ryc. 39. Odświętny spódnik a, b, haft a szczególnie te, w których dominował kolor biały? lub koronka, c — szereg zakładek, świadczyły o większej zamożności i zamiłowaniu do d — koronka 35 �czystości. Zapaski wiązano z tyłu tasiemką wykonaną z tego samego materiału. Wią­ zano ją na węzeł i kokardę. Zapaska była krótsza o 3-5 cm od spódnika, niekiedy do zapasek przyszywano zdobione kie­ szenie. Zapaski świąteczne szyto z jedwabiu albo batystu koloru niebieskiego, rzadziej zielonego, seledynowego lub białego. Te ostatnie noszono, gdy spódniki były w de­ senie. Przy nakładaniu zapaski odświętnej przewijano się tasiemką z tyłu do przodu Ryc. 40. Biały haft na dolnym brzegu modrej za­ i po przewinięciu znów do tyłu zawiązy­ paski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa wano. Tasiemki zakańczano wstążkami zdo­ bionymi ręcznym haftem (ryc. 41), fabrycz­ ną koronką lub paskiem wzorzystego tiulu. Zapaski dawniej zdobiono 3 lub 4 zakładkami około 1 cm szerokości i haftem ręcznym lub koronką sięgającą czasami do połowy długości. Często też miały zapaski na dolnej krawędzi tiulowe falbanki lub niciane koronki, szero­ kości około 10 cm. Zimą nakładano zapaski stosowne do pogody i koloru spódnika. Na suchy mróz noszono przeważnie zapaskę jasną, jeśli spódnik był czerwony wkładano zapaskę białą, jeśli nie­ bieski kremową, do spódnika marynusowego zapaskę zieloną. Okrycia wierzchnie Najstarszą i najprostszą formą okrycia wierzchniego była „płachta"' (ryc. 42) czyli ..pstrucha"' tj. kawał samodziałowej tkaniny kolorowej, bez frędzli, o wymiarach 200x180 cm. Płachty sporządzały sobie gospodynie same. Tkały je na lnianej osnowie w gra­ natowe lub błękitne pasy przeplatane czer­ wonymi. Jedne pasy od drugich oddzielały pojedyncze białe i czarne nitki. Wychodząc z płachtą w drogę przewijano ją na pół i niesiono przewieszoną na lewym przed­ ramieniu. Podczas niepogody i zimna ko­ biety okrywały się szczelniej płachtami. Obok płacht kobiety używały jako okry­ cia zapaski czerwonej, zrobionej z pa­ siastego samodziału, zwanej „fartuchem", „okryjbiedą", czy narzutką. Były one skro­ jone tak samo jak zapaski robocze, lecz węższe i bardziej zmarszczone w pasku. Tkane były wełną w pionowe wąskie, zie­ lone i błękitne paseczki rzucone na tło czerwone. Sięgały mniej więcej do połowy pośladków. O różnicy zachodzącej pomię­ dzy tkaninami używanymi na płachty, „okryjbiedy" wspomina Filipowski ). W miarę rozwoju przemysłu zaczęły znikać płachty i narzutki. W miejsce ich 26 36 . zapaski. Kąsinów, pow. Szamotuły. Fot. A. Glapa R y c 4 1 > B i a ł y h a f t n a d o l n y m b r z e g u m o d r e j �Tablica IV. Kroje ubiorów kobiecych. 1) czepek tiulowy odświętny, 2) czepiec obrzędowy, 3) czepiec złotolity, 4) koszula robocza, 5) koszula odświętna, 6) sznurówka, 7) jaczka, 8) kabat-rurok, 9) spencerek U w a g a : Rysunki 1—3 utrzymane są w podziałce 1:9, rysunki 4—9 w podziałce 1—30, rysunki orienta­ cyjne w podziałce 1 :60. Linia przekreślana oznacza szew krawiecki, linia przerywana miejsca zagięcia. Przy rysunkach 4, 5, 7, 9, K — kołnierz, przy rysunku 9, P = pasek. Rysunki krojów wykonane zostały w Sekcji Poradnictwa PTL przez Z. Onyszkiewicz pod kierunkiem R. Reinfussa na podstawie szkiców terenowych dostarczonych przez autora. Tablice rysowała Czesława Lewandowska 37 �coraz częściej zaczęto nosić różnego rodzaju chusty. Wśród chust noszonych na ramio­ nach jako narzutki rozróżniamy jedwabnice, te same których używano do obwiązywania czepków, chusty ..delinowe", drukowane, ozdobione po krajach frędzlami, noszone przez zamożniejsze kobiety i wielkie chusty „tureckie ' o wschodnich wzorach, podobnych do tych, które występowały na „delinowych", ale nie drukowanych, tylko tkanych. Rozmiary ich były dosyć znaczne (około 300 x 150 cm). 4 Rękawiczki W zimie noszono rękawiczki w różnych kolorach, wykonywane własnoręcznie z wełny, o jednym albo o pięciu palcach. Najczęściej noszono czarne albo brązowe. Kobiety nie posiadające rękawiczek nakładały na złożo­ ne ręce „płachty", chusty delinowe lub „tu­ reckie". Pończochy W lecie w dni robocze pończoch nie noszono, wkładano je tylko w dni chłod­ niejsze. Najstarsze pończochy w pierwszej połowie XIX wieku były kolorowe, z boku zdobione jaskrawymi, wąskimi paskami roz­ chodzącymi się na wysokości kostki wdół w kształcie odwróconej litery V. W po­ czątkach opisywanego okresu noszono poń­ czochy w białe i czarne pasy, potem jedno­ kolorowe: czarne, brązowe, modre, różowe, czerwone itp. W święta noszono pończo­ chy, białe, fabrycznej roboty, t. zw. „farkietowe", wykonywane ściegiem 2 oczka w prawo, 2 oczka w lewo. Obecnie nosi się wyłącznie czarne. Pończochy przymo­ cowywano „podwiązkami", zwykłymi ta­ siemkami, sznurkami i specjalnie szytymi podwiązkami, składającymi się z szerszego kawałka materiału podszewkowego i tasie­ mek do niego przyszytych przytrzymujących pończochę poniżej kolana. Później zaczęto używać podwiązek gumowych. Do pracy nakładano drewniaki (ryc. 23), Ryc. 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. składające się z grubej podeszwy z olszyAibum K. w. Kielisińskiego, Poznań 1853 nowego lub topolowego drzewa, oraz części skórzanej, ochraniającej połowę stopy z wierzchu, od przodu. Skóra do drewna była przymocowana przy pomocy druta i gwoździ drucianych, zgiętych w kształcie odwróconej litery U. W dni odświętne noszono trzewiki „szadronowe", półwysokie, wykonane z czarnego, nieprzemakalnego materiału, z podszewką białą, płócienną. Podeszwy i obcasy były skó­ rzane, około 3 cm wysokie, noski i boki miały z czarnego lakieru. Wzdłuż dziurek i górnej krawędzi były wyszywane białymi nićmi w różne wzory. Trzewiki wykonywali okoliczni szewcy i fabryki. Obecnie używane są czarne skórzane trzewiki na niskim obcasie. 38 �39 �Uzupełnienie stroju W dni odświętne przy gorsiku przypinało się zawiązaną w kokardę, różową wstążkę, która przebijała przez tiulowe tasiemki włożonego później czepka. Na gorsik wkładano naszyjniki opadające na piersi kilku łukami o długości 35-55 cm Najstarsze korale były wykonane ze szkła, wewnątrz puste, łatwo tłukące się, białe i srebrne W latach 1880-1900 weszły w powszechne użycie korale czerwone „prawe", sztuczne i niebieskie. Korale czerwone nosiły głównie panny, niebieskie mężatki, które jednak czasem jakiś okres po ślubie „donaszały' swoje panieńskie korale czerwone. W korale strojono się prawie wyłącznie w niedziele i święta. Przywiązywano je z tyłu wstążką związaną w „motyla" o rozpiętości około 25 cm. Około 35 cm wstążki opadało na plecy. W dni robocze korale noszono rzadko. W dniu imienin, w rocznicę ślubu, czy inne radosne święta osobiste i rodzinne zawiązywano korale wąską wstążeczką 2 cm szeroką, opadającą na plecy 10-15 cm. Kolor wstążek był zawsze dopasowany do barwy naszyjnika. Kobiety, idąc do kościoła w lewej, zgiętej w łokciu ręce niosły książkę do nabożeństwa położoną na chustce haftowanej, złożonej wachlarzowato, opadającej dekoracyjnie w dół. Innymi uzupełnieniami stroju były kolczyki i pierścionki. 9. MATERIAŁY I W Y T W Ó R C Y STROJÓW L U D O W Y C H Materiałami wyrabianymi przez ludność na pewne części ubioru jeszcze około 1900 r. były płótno i tkanina wełniana, zwana „pstruchą" lub „płachtą". Płótno wyrabiane z lnu było różnej szerokości, zależnie od jego przeznaczenia a jeszcze więcej od szerokości warsztatu (60-80 cm). Grubość płótna zależała od grubości nici> branych na wątek i osnowę. Najdelikatniejsze wyrabiano na górne części kobiecych koszul, t. zw. „kabatki". „Nadołki" sporządzano z grubszego płótna. Portki wyrabiano jeszcze z „partu", podobnie jak prześcieradła, worki na zboże oraz płachty, służące do wyścielania wozów drabiniastych, którymi zwożono zboże z pola. Płótna tego nie barwiono, było ono siwe lub białe. Bielono je głównie przez pranie i suszenie na słońcu. Płótno, z którego szyto „kamzele", barwiono na kolor granatowy. Do I wojny światowej w Jelonku k. Ostroroga wyrabiała jeszcze płótno Jadwiga Kawina. Na „płachty", „welnioki", „pstruchy", tkaniny grube, kolorowe, używano osnowy lnianej i watka wełnianego. Wełnę barwiły gospodynie domowym sposobem barwikami chemicz­ nymi lub dawały do barwienia farbiarzom w Szamotułach. Najczęściej barwiono wełnę na kolor granatowy, czerwono-amarantowy, wyjątkowo błękitny i żółty. Wełny o naturalnej barwie runa owczego: białej i czarnej rzadko używano w tkactwie ludowym, częściej do wyrobów dzianych. Z tkanin tych wyrabiano wełniaki, zapaski, płachty. W ubiorze zacho­ wywano pionowy układ pasów. Tkaniny i sporządzone z nich ubiory można było naby­ wać w Szamotułach na jarmarkach jesiennych, od kupców przyjezdnych z Obrzycka i innych miejscowości. 40 �Do najstarszych sposobów zdobienia należą różnego rodzaju wyszywanki, haft na materiałach kolorowych (modrych i różowych) wykonywany białymi nićmi. Haft ten zachował się do dziś wyłącznie na zapaskach (ryc. 40 i 41). Późniejszy prawdopodobnie jest delikatny, biały haft na białym płótnie, stosowany dawniej na kołnierzach i mankietach koszul. Haft snutkowy, dziś już zupełnie zanikły, stanowi pośrednie ogniwo pomiędzy haftem na płótnie a haftem na tiulu. Snutki, ongiś bogato stosowano w strojach szamo­ tulskich na zapaskach i czepkach. Najnowszy jest haft na tiulu (Tabl. V), spotykany dziś jeszcze często na czepkach i gorsikach. Haft ten również jest wykonywany białymi nićmi i t. zw. „bawełniczką". Obok haftu białego w różnych odmianach, spotyka się haft barwny, kilkukolorowy, wykonywany przez dziewczyny i kobiety dla mężczyzn, na podszyjnikach. Odmianą tego haftu są zdobiny, wykonywane ręcznie i maszyną przez dawnych krawców na kaftanach i katanach oraz na piekielnicach. Kożuchy zdobiono kolorowymi aplikacjami. Kolberg podaje, że w Objezierzu „kożuchy te są pospolicie wyszywane mnogą pstrokacizną łatek i sukien­ nych rzemyczków" ). 27 W wielu wypadkach w celu spotęgowania plastyczności haftu, szczególnie kolorowego, stosowały hafciarki pod właściwy haft podkład z nici tego samego koloru co warstwa wierzchnia ściegów. Technikę tę stosowano nie tylko w regionie szamotulskim ale również w innych okolicach Wielkopolski. Na podstawie ustnej tradycji i wiadomości zaczerpniętych od starszych osób z różnych powiatów Wielkopolski można przypuszczać, że barwne wstęgi fabrycznego wyrobu, zdobione w róże i kwiaty, były przez rysowników kopiowane z ręcznie wyszywanych ozdób na podobnych wstęgach, wykonywanych przez hafciarki wiejskie. Wstęgi te nosiły kobiety jako ozdoby głowy w strojach obrzędowych. W okresie opisywanym, krawiectwem zajmowali się mężczyźni i kobiety. Do zakresu obowiązkowego przygotowania kobiety do wejścia w życie przed zamążpójściem należało jej zapoznanie się z umiejętnością szycia. Kobiety szyły niemal że cały strój dla siebie. Wyjątek stanowiły kabaty i spencerki szyte przez zawodowych krawców. Mężczyznom szyły kobiety koszule, gacie, odzież płócienną i podszyjniki. Męski strój ludowy, kaftany, katany, jaki, czapy szyli krawcy wędrowni, sprzedający materiały i krawcy posiadający warsztaty w Szamotułach. Ostatnim krawcem umiejącym szyć tradycyjne ubiory szamo­ tulskie jest Skrzypczyński Władysław z Szamotuł, który jeszcze w 1919 r. wykonywał na zamówienie poszczególne części ubioru ludowego. Kożuchy wykonywali kuśnierze w Sza­ motułach a poza tym znaczne ich ilości przywozili na jesienne jarmarki kuśnierze ze Swarzędza. Trzewiki, buty, kujuny i drewniaki nabywano u miejscowych rzemieślników, zamawiając je na miarę lub też kupowano wyroby fabryczne 10. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Ubiorami regionu szamotulskiego dotychczas zajmował się szereg osób. Zebrane jednak wiadomości są fragmentaryczne i dotyczą w każdym wypadku tylko pewnych szczegółów, które są potraktowane powierzchownie i omawiane na marginesie szerszego zagadnienia Poza drobnymi bardzo wiadomościami rozsianymi w czasopismach spotykamy też dane, które mimo ich niewielkich rozmiarów zwracają uwagę jako jedyne ścisłe informacje. Najstarsze wiadomości dotyczące szamotulskich strojów ludowych zawdzięczamy O. Kolbergowi z 1858 r. Opis ten jest bardzo ogólnikowy i ma charakter jedynie orientacyjny, dla pewnych jednak szczegółów ubiorów posłużył mi za materiał porównawczy. Szcze­ gółowiej strój szamotulski omawia I . S. S. w „Przyczynkach do etnografii Wielkopolski" i Jan Filipowski w artykule „Szamotulskie stroje ludowe" 41 �Na temat ubiorów najbliższej okolicy Poznania, do których również należy strój szamo­ tulski, pisał ogólnikowo Zienkowicz Leon w pracy: „Les costumes du peuple Polonais", wydanej w Paryżu w 1841 r. W pracy tej znajduje się kolorowa plansza, która jest naj­ starszą, barwną i dość wierną ilustracją stroju odświętnego z okolic Poznania. Większą wartość posiadają ilustracje, zamieszczone w „Etnografii Polski" Stanisława Poniatowskiego, zwłaszcza doskonałe fotografie ubiorów z okolic Poznania są cennym materiałem porów­ nawczym. Zagadnieniami zdobnictwa stroju szamotulskiego zajmował się Stanisław Zgaiński, który wykonał szereg precyzyjnych drzeworytów i rysunków haftu. Dużą wartość porównawczą posiadają sztychy Kajetana Kielisińskiego, pochodzące z ok. 1840 r., przedstawiające ubiory ludowe z okolic Kórnika. 42 �W Y K A Z LITERATURY Bzdęga Jan: Biskupianie, Poznań 1936. Cichowicz Wiesława: Strój bamberski, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych, Poznań 1937. Cichowicz Wiesława: Strój wielkopolski w plastyce, Świat Nr 17. Ilustrowany dodatek tygodniowy do „Głosu Wielkopolskiego", Poznań 1949. Fischer Adam: Lud Polski, Lwów 1926. Filipowski Jan: Szamotulskie stroje ludowe. Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 1. Frankowski Eugeniusz: Sukmany ludu polskiego, Warszawa 1928 Hanyż Andrzej: Ziemia szamotulska w walce o wolność 1793 — 1919, Szamotuły 1939. Hejwosz A : Wesele szamotulskie, Z grodu Halszki, miesięcznik, Szamotuły 1932, Nr 2. Horowski Jan: Dawny strój ludowy w okolicy Śremu, Śrem 1939. 1VY; Hafty wielkopolskie, XXV-lecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz w Poznaniu Poznań 1937, I. S. S.: Przyczynki do etnografii Wielkopolski. Mat. antr. archeol. i etnogr. P. A. U. Kraków 1906 t. VIII, Kraków 1912, t. XII. Kielisiński Kajetan Wincenty: Album (r>cin), Poznań 1853. Kolberg Oskar: W. Ks. Poznańskie, Kraków 1875. Księga pamiątkowa Akad. Koła Szamotulan (wesele szamotulskie), Praca zbiorowa, Poznań 1934. Lipiński J. J.: Piosnki ludu wielkopolskiego, cz. I , Poznań 1842. Łukasiewicz Józef: Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I . Matejko Jan: Ubiory w Polsce, Kraków 1860, tabl. IV, V, VI. Moszyński Kazimierz: Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kraków 1929. Nitsch Kazimierz: Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919. Poniatowski Ftanisław: Etnografia Polski, Wiedza o Polsce, t. III, Warszawa 1929. Poznańczyk: Lud wiejski w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4. Przybylski Henryk: Szamotulanie z XV i XVI wieku na studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim, Raczyński Henryk: Wspomnienia Wielkopolski, t. II. Poznań 184?. Seweryn Tadeusz: Ikonografia etnograficzna, Lud, t. XXXVIII, Kraków 1948. Zg^iński Stanisław: Motywy haftu szamotulskiego. XXVlecie zbiorów ludoznawczych im. H. i W. Cichowicz, Poznań. Zgaiński Stanisław: Drzeworyty odbite w drukarni Kawalera, Szamotuły 1930. Zienkowicz Leon: Les costumes du peuple Polonais, Paryż 1841. 43 �PRZYPISY J ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, 1932, Szamotuły, Nr I str. 5. ) J J. Lipiński, Piosnki ludu wielkopolskiego I cz., Poznań, 1842, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków, 1875 cz. I , str. 65. ) T. Seweryn, Ikonografia etnograficzna, Lud, XXXVIII, str. 32. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Z grodu Halszki, Szamotuły, 1932, Nr I , str. 5. ) J. Łukasiewicz, Obraz historyczno - statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Poznań 1838, t. I , str. 140-145. ) H. Przybylski, Szamotulanie w XV i XVI w. na studiach w Uniwersytecie Jagiellońskim, Szamotuły. 1945, str. 15. ) Kiączyn (1858). Mężczyźni noszą jedną suknię długą granatową [na wierzchu, drugą zaś krótszą spodem, także granatową i bez rękawów, ze świecącymi guzikami. Spodnie w butach i czapki baranie białe z pawim piórem (z jednym lub parą). Wkrada się między tych mianowicie co z wojska wracają moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów. Kobiety noszą kaftaniki sukienne, granatowe, spódniki kolorowe, a na głowie czółka lite (czapki błyszczące tkaniną bogatą); dziewczyny warkocze z wplecionymi weń wstążkami. 2. Sokolniki Wielkie i Małe, Polskie (1858). Mężczyźni noszą granatowe suknie długie, jasnymi (niebieskimi) tasiemkami obszyte, czapki z siwym barankiem, pasy czarne, buty długie. Kobiety w kabatach niedługich i fałdzistych chodzą, zamężne w złocistych czepkach, niezamężne w kapkach zwykle białych. 3. Biezdrowo (1896). Ubiór, jakkolwiek już dużo stracił cechy starodawnej, jednakże suknia polska u mężczyzn, jak i brzuszlaki, dość jeszcze używane. Strój kobiet, jak wszędzie w okolicy stanowi mieszaninę starodawnej mody z niemiecką, wszakże tkaniny jego zawsze w żywych barwach, a nawet jaskrawszych niż u Niemców. 4. Kłodzisko (1865). Ubiór po największej części polski. Długie suknie u mężczyzn, brzuszlaki i długie buty. Na głowie kapelusze lub kaptury (czapki). U kobiet kabaty sukienne, koszulki, sznurówki, czapki szychowe (z szychu tkane, t. j . złocone). 5. Dobrojewo. Suknia długa, granatowa u mężczyzn a u kobiet granatowy kabat i błękitno nakrapiany lub innobarwny spódnik, stanowią główną część ubrania (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz I , str. 65), Szamotuły (parafia). Ubiór drużby weselnego składa się z sukmany modrego koloru przepasany przez ramię białą szarfą, na której są kokardy ze wstążek poprzypinane. Czapka wysoka z baranka, z tyłu wstążkami spięta; na wierzchu koło baranka wpięte pawie piórka. Druchny (swachny) noszą kabaty sukienne; na głowie mają czółka suto wstążkami i świecidełkami upięte; (O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I str. 254). ) Z. S. S. Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1912, t. XII, str. 40w) J. Łukasiewicz. Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania, t. I , str. 140-245. ") O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I . str 60. ) K. Nitsch, Mapa narzeczy polskich, Kraków 1919, str. 5. ) Proces urbanizacji ubioru włościan wielkopolskich zapoczątkowany został jak wiemy bardzo wcześnie. Już w pocz. II połowy nb, wieku odzywały się w prasie wielkopolskiej głosy ubolewania z powodu zani­ kania tamtejszych ubiorów tradycyjnych. ") J. Bzdęga, Biskupianie, Poznań 1936, str. 22. ) I. S. S Przyczynki do etnografii Wielkopolski, Mat. antr. archeol. i etnogr. Kraków 1906, t. VIII, str. 60-74, ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków J875, cz. I , str. 60. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, str. 5. * ) Poznańczyk, Lud wiejbki w Poznańskim, Przegląd Wielkopolski, Poznań 1913, Nr 4, str. 71, 72. - ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szarroiuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły, str. 5. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 65. ) J. Filipowski, Szamotulskie stroje ludowe, Szamotuły 1932, sir. 5. - ) O. Kolberg, Poznańskie, Kraków 1875, cz. I , str. 66. 2 s 4 B 6 7 8 9 12 1S 15 16 17 18 9 >0 21 22 23 24 25 26 7 �LUAMOTyjlbCKMM KpaTKoe HAPKJX H3Jio)KeHHe OjJ,HOÜ H3 pa3HOBHAHOCTeH BeJIHKOnOJIbCKOro HapOUHOrO HapH^a HBJIfleTCH T3K. Ha3. H a p a n . Oh coxpaHHJica u,o ceronHsmiHero una b oKpecTHOCTax ÜJaMOTyji, liíaMOTyjibCKMÍí ye3HHoro ropojj.Ka, p a c n o j i o K e H H o r o b 30 km. Ha ceBepo-3anajj, o t rio3HaHH. HeKOTopbie H3 cocraBHbix HacTeíí 3 T o r o Hapaj,a, b oco6chhocth KOHfpencpaTKa, a TaK>Ke cbacoH cepMarH h K o w y x a hocht o m e n a T O K d a p o r o HCTopHsecKoro npoHcxoKAeHHH X V b. B TeneHHM .aojirHx jieT repiwaHCKoH OKynau.nn b X I X h XX bb 3 t o t Hapan, a.m jihu hoCHUJ.HX ero o,h,hhm H3 npoHBJieHHH HapojiHoro co3HaHHfl h aKueHTnpoBaHHH nojibcKoro jj,yxa. B n e p n o j í HapojiHoro BoccTaHH b 1848 roaa uiaMOTyjibCKHH jviy>KCKOH Hapaj; hoiojiHÍÍJI pOJTb BOeHHOrO MyHÜHpa C BbIJI.arOUJ,HMHCJI HapOü,HbIMH MepTaMH. Cerojj,HH inaMOTyjibCKHH Hapan hocht HCKJitOHHTeJibHO bo BpeMa HaponHbix, rocyjj,apcTBeHHbix h pejiHrH03Hbix npa3HHHK0B. Hanóonee oxotho o,n.eBaeT s t o t Hapíij. MOJiojJ,e>Kb, yMacTByromasi b pa3JiHMHbix KyjibTypHbix M e p o n p n a T H í i x , Bbie3>Kar0inasi Hacro nm opraHH- TeaTpajibHbix h xyjiojKecTBeHHO-apTHCTHHecKHx KOHKypcoB h rpecTHBajieii y ceóa Ha pojiHHe h 3a rpaHHueR. YHHTbiBaH B03pacT, BpeMíi r o j i a , npa3jiHHKH h oSpajibi, inaMOTyjibCKHH Hapajj, hocíit b HecKOJibKHX BHuax. B H a c T o a m e e Bpeiwa s a m e Bcero oneBatOT npa3,n,HHMHbiH Hapají,, 30BaHHfl KOTOpblH HOCHT J].eByUJKH H napHH H HapSlJI, 3aJV\y)KHHX KeHLUHH H WeHaTbIX My>KMHH. MY>KCKOH HAPfl/J, jvwkckoM Hapsiji. m o j i o j i o r o napHSi (pHC 14) coctoht H3 mhophx w a c r e H : H3 pyóaujKH, Sejibix LUTaHOB (pnc. 15) ,,nopT5iHOK", o6epHyTbix BOKpyr hoph, bmccto nocKOB, MepHbix . . c ó o p i a T b i x " c a n o r (pnc. 20) „nojiiiieHHHKa" — KycKa TKaHH pacuiHToro UBeTHOM rjiau.ro, Bpojj.e r a J i c r y K a , 3aBH3aHHoro UOR uieen (pnc. 11) hjih „uieJiKOBHHU,bi"— mejiKOBoro pa3Hou.BeTHoro njiaTKa, KOTopbití tiOBaawBafOT TojibKO b Top>KecTBeHHbie JleTHHH óejiofí npa3iiHHKH, KpacHOÍí „51kh" (Bpojj.e KaM30Jia), MepHoro n o a m u T o r o KpacHbiM cyKHOM Karp- (pnc. 16), HepHoft" Lujmnbi (pnc. 15), npe»Ae hochjih (pHC. 8) H ..JlOJlbl" HJIH TpOCTH (pHC. 22). TaHa JleTHHH CKpoMHOH Hapajj, K e H a T o r o KpacHOÍí My>KHMHbi ( p n c . 14) uiepcraHKOM, KOHCpe,n,epaTKH 6e3 OTJiHMaeTca o t ocoóeHHoro pojia K03bipbKa iiapajia m o j i o j i o r o n a p u a jieHTOHKOH, noB5i3aHHOH noBepx BMecro ,,uiejiK0BHHU.bi", KOTopyío hocht MOJiojibie n a p m i . .Hpyrasi ocoóeHHOCTb Hapajia, OTJiHMaroaiaa MOjio^oro napHH o t w e n a T o r o /wy)KMHHbi, 3T0 npeHMymecTBeHHO cepjvwra (pnc. 16), o^eraü Ha KacpTaH. ó o j i e e cKpoMHbie canorn p y ó a x H Ha m e e C MeHblUHM BejibHHKOBOH H3 ó a p a H b e i í KOJlHMeCTBOM CKJiaü,0K, cyKOBaToíí najiKH, a HBOBafl Tao<e TpOCTb, HOUieHHaH Mame HOineHHbie BMeCTO „J10JIbl", nonuiTaHHHKH hjih MO)KeuxraHbi kokh. >KEHCKMM HAPH/J, JleTHHH Hapao. j i . e B y u i K H (pnc. 15) coctojjji H3 tohkoíí ó e j i o n p y S a n i K H , nojj,ujTaHHHKOB (pHC. 36), H3 CHHerO KOpceTa (pHC. 36), TpeX 6oraTO BblUlHTblX HH5KHHX k)6ok (pnc. 39), cHHero nepejj.HHKa, qepHbix nyjioK, qepHbix kopotkhx óothhok, TrOJieBoro B b i u i H T o r o rjiajibio Harpyji,HHKa, oji,eToro Ha m e t o , 6 y c o B noBepx HarpyjiHHKa, cBH3aHHbix C3ajw jieHTa.MH, a TaK>Ke Herma (pnc. 29), yKpameHHoro jiByMH c6opoHKa.r\H. 45 �K jieTHeMy Hapsmy 3aMyKHeM >KeHm,HHbi npHHajyieMcajia eme jioóaBOHHO KaM30JiKa Ou.eBa.nn nacTO Ha KopceT, neneu, c ojihoh cfjopKofi H3 r\om, ojiHaKO o ó B A 3 a H - KOTopyK) HbiH ji,o6aBOHHO b cpopMe BeHKa UBeTHOH „mejiKOBHHU,eM", coóiipasicb b nyTb. Bo BpeMH o6pa6oTKH HacToametí ny6.riHK.au.nn h KpoMe Toro njiaTOK, KOTopbiñ OiieBajiH, repnajTOM no nccjieji,OBaHHrO MecTHOCTH, coópaHHOM nojib30Bajicíi rjiaBHbiM o6pa30M jv\a- b 1948 othocíiuj,hmch r, h k Hapn- jiaM jieT 1875—1900 nepHoaa, Koraa eme MHorne MaxepnH h nacra ojioKAbí npon3BoflHJIHCb KyCTapHblM 0 6 p a 3 0 M . CnMCOK PHCYHKOB 1. KapTa. 2. „BeHOHeK" KOTopbiH hocht Ha nuisme MojioAbie napHH bo BpeMfl noMOJiBKH. 3. )KHTe^b LUaMOTyji b oóphahom BeHKe bo Bpeiwa c ó o p a ypo^Kaa. 4. HapHA H3 OKpecTHocTefí KypHHKa c n e p B o ñ nojioBHHH XIX b. M3 ajibóoMa K. B. KejincnHCKoro. rio3HaHb 1853 r. 5. HapHA KpecTbHHHHa M3 OKpecTHOCTeñ rio3HaHH. Ajióom K. B. KejiHCHHCKoro. FIo3HaHb 1853. 6. KpeCTbHHHH H3 OKpecTHOCTefi KypHHKa. A;ibóoM K. B. KejiHCHHCKoro. I~Io3HaHb 1853. 7. HapaA H3 OKpecTHOCTeM rio3HaHn. A.ibóoM K. B. KejmcHHCKoro 1853. 8. ÜBa rJacoHa inaMOTyjibCKHx KOH^eflepaTOK. 9. MaHHuixa 3aivieHHiomaa npeKHHO npa3AHHHHyro pyóauíKy. Phc. A. ruana. 10. BbiKpoñKa My)KCKoñ CMepTe^bHoñ p y ó a x w , Ha3. „4exo.n". 11. „rioAuieíÍHHK" — KycoK i^bgthoh MaTepnn BpoAe rajiCTyKa, pno. A. T.nana. 12. HapnA MOAOAoro napHH H3 OKpecTHocTeH IUaMOTyji, <|)ot. A. Diana. 13. }Khtéjih LUaiviOTyji, AeByuíKa m mojioaoh napeHb b 1949 r. OoTO-Kaiviepa I~Io3HaHb. 14. CTeraHbie yKpauíeHHa npH BopoTHHKe, KapMaHax h OTBopoTax Ka4>TaHa. 15. HapflA JKeHaToro My>KHHHH H3 OKpecTHOCTeñ LUaMOTyji, $oto A. Dana. 16. CTeraHaa BbiiiiHBKa Ha MaHHceTe iuy>KCKoro KacjíiTaHa. 17. rioAoaAKa mhctkh nyroBHU,, phc. A. Dana. 18. B b i K p o í k a K o x y x a . 19 a h 19 6, HCHTe/ib LUaMOTyfl b CTapHHHOM KO»cyxe. 20. C ó o p q a T b i e canorn. 21. 22. Ilpnóop nnn CHHMaHHH canoroB t . Ha3. „npHCJiy>KHHK". 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. H3 MO>KJKeBejibHHKoro AepeBa c p e s b ó o f t Ha c y i b a x . PoKHTHHLia, ye3A í~[o3HaHb ok r. 1910 <$ot. JleoH na>K. HapoAHbiií My3efl. ,„¡lepeBfliiiKa" AepeBaHHbiñ óothhok, kotopmh y n o T p e ó j i a i o T weHUJHHbi bo Bpeivia ceHOKOca. )KeHHx h HeBecTa c BeHoiKaMH npHKpenjieHHbiMH k rojioBHbiM yóopaivi, (Jot. A. Diana. Cnocoó CBH3biBaHMH jieHT mojioaoíí, HAymefí k BeHiry. PaiwoMKM a-"h <J)opMHpoBk-n cóopoK Ha Menue. BbiuiHTbie rjiaAbio noBH3KH qenu,a, c[)ot. A. Dana. >KnTejibHniia LLlaMOTy^ b AeBHHbeiw Henne. LUaMOTy^bi 1848 r. OoTO-Kaiviepa. rio3HaHb. )KHTe^bHnqa IilaMOTyA b AesHibeM nem^e, cocToauíHivi H3 AByx phaob cóopoK. )KHTenbHML(a LLIaMOTy^-3aMy>KHaa b neni^e, yKpameHHOM oahhm p^aom cóopoK, onaacaHHOM KycKOM 31. BejiHtconojiHHKa H3 Jlcna-TpocTb me^Ka. LLlaMOTy^bi. OKpecTHOCTeñ CKoro (1819-1901). 32. HarpyAHHK pyHHoñ paóora, ye3A 34. BbiKpoñKa HarpyAHHKa. río3HaHH b HapaAe IUaMOTyjibi, c KOHL\a XIX b. PenpoAyKi4HH KapTMHbi M. 5IpomnH- rJ)OT. TjiHna 1949. 35. PaóoHHH KopceT. 36. npa3AHHHHbiñ KopceT. 37. HapaAbí KpecTbaH m OKpecTHOCTeñ KypHHKa no 14. JlnnHHCKOMy. FlecHH BejiHKono/ibCKoro HapoAa. 4. I Ilo3HaHb 1848 r. 38. T^aAb HepHoñ mepcTbio Ha KpacHOM HcnoAHHKe t . Ha3. „HepTOBinHHbi". 39. ripa3AHHHHbiH HcnoAHHK a, 6, maAb hjih KpyaceBO, b, poA CK.naAOK, r, Kpy>KeBO. 40. TjiaAb Ha HM>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa, Kchchhob, ye3A LUaMOTyubi, cJjot. A. Tüana. 41. T^aAb Ha HH>KHeM Kpae CHHero nepeAHHKa. Kchchhob, ye3A LUaMOTyjibi. 42. 3hmhmh HapaaA >KeHmnnbi H3 OKpecTHOCTeñ KypHHKa. AjibóoM K. B. Ke^ecHHCKoro. F I o 3 H a H b 1853 r. Taóji. I . HapaAbí «HTeAbH LLIaMOTyA, pnc. TaÓJI. II. BbIKpOHKH My>KCKHX HapaAOB. 46 BaHAa MaHTeH^e.nb h MapTa Kox. �T a ö j i . I I I . Hapa/ibi >KHTejibn LUaMOTyji, puc. BaH/ia MaHTenrJejib u MapTa Kox. T a ó j i . I V . BbiKpoHKH >KeHCKHx HapaflOB. Taöji. V. MoTHBbi rjia/ibio Ha Tiojie H 3 OKpecT. LUaMOTyji no C . 3roHHCKOMy. cnncoK 1. BcTyn/ieHHe 5 - 2 . cojj:ep>kahmh CocToaHne Hapaaa Ha HCC/ieayeMOM ynacTKe B HaCToauiee Bpe.Ma 5 — 3. McTopn- MecKHM 0630p 6 — 4. PacTa>KMMOCTb Haó^iofleHHM HaA HapaAaMH 9 — 5. OnncaHne MyjKCKoro Hapafla B OÓIHHX MepTax 9 — 6. IToApoÖHoe onHcaHHe MywcKoro Hapafla 12 — 7. onncaHHe xeHCKoro HapaAa B OOUIMX nepTax 24 — 8. iToApoÖHoe onHcaHHe weHCKoro HapaAa27 — 9. MaTepnaJi H npoH3BO/JHTGjiH HapoAHbix HapaAOB 40 — 10. XapaKTepHCTHKa H C T O 4 H H K O B 41 — 11. CnncoK /iHTepaTypu 43 — npwvienaHHa 44 — CnncoK njifoCTpaiiHñ 50 — CoAep»caHne 51 4? �In preparing the above monograph the writer obtained his material chiefly during fieldwork conducted in 1948. It was then still possible to obtain some data concerning the folk costumes as they were between 1875 and 1900, that is the period when much of the costume and materials were still made on the spot by hand. LIST OF ILLUSTRATIONS 1. 2 3. 4. Map. A little spray worn by a bachelor on his hat during the period of reading of the banns. Szamotuły man with a ceremonial harvest wreath on his hat. A dress from the Kórnik district from the first half of the X I X century. From the collection of K. W Kielisiński, P o z n a ń 1853. 5. Costume of a peasant from the district of Poznań. From the collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 6. A peasant from the neighbourhood of Kórnik. The collection of K. W . Kielisiński, P o z n a ń 1853. 7. Costume from the district of P o z n a ń . From the collection of K- W . Kielis ński, P o z n a ń 1853. 8. T w o varieties of cut of the Szamotuły four-cornered cap. 9. A „dicky" replacing former festive shirt. Drawing by A. Glapa. 10. The cut of man's shroud. 11. Woman's embroidered „dicky" collar. D r a w i n g by A. Glapa. 12. Bachelor's costume from the neighbourhood of Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 13 Szamotuły couple, an unmarried gir) and a bachelor in 1949. Photo-Kamera, Poznań. 14. Ornamental stitching on the collar, pockets, and the lapels of the sleeveless coat (kaftan). 15. Married mans costume from the neighbourhood of Szamotuły. Photo by A. Glapa. 16. Stitching on the cuff of man's sleeved coat (katana). 17. Button stick for polishing buttons. D r a w i n g by A. Glapa. 18. Cut of a sheepskin coat. 19 a and 19 6 Szamotuły man in an old style sheepskin coat. 20. The Szamotuły „accordion" boots. 21. „Boy" for taking off boots. 22. „Lola", stick made of juniper w o o d with carvings on the knots. Rokitnica, the district of P o z n a ń about 1910. From the P o z n a ń Muzeum. Phot, by Leon Perz. 23. Wooden shoe worn by women during haymaking. 24. Betrothed couple with little sprays on their headcovers Phot, by A. Glapa. 25. Way of tying ribbons by bride at her wedding. 26. Frame for arranging veiling on a bonnet. 27. Embroidered bonnet string. Phot by A. Glapa. 28. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet. Szamotuły 1948. Photo-Kamera, P o z n a ń . 29. Szamotuły girl in unmarried girls' bonnet consisting of two veils. 30. Szamotuły married woman in a bonnet consisting of one veil tied with a silk kerchief. 31. Woman from the neighbourhood of P o z n a ń in a costume from the end of X I X century. Reproduction collar of a painting by M . Jaroszyński (1819—1901). 32. Hand made collar. Kęsinów, the district of Szamotuły. Phot, by A . Glapa 1919. 33. Net collar. Szamotuły. Phot, by A. Glapa. 34. Cut of collar. 35. Laced bodice used when working. 36 Laced bodice used for festive occasions. 37. Peasant costumes from the neighbourhood of Kórnik after J. J. Lipiński, Songs of the Wielkopolska People, V o l . I , P o z n a ń 1842. 38. Black w o o l embroidery on red skirt. 39. Festive skirt, a, b embroidery or lace, c tucks, d lace. 40. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. K ę s i n ó w , the district of Szamotuły, Phot, by A. Glapa41. Embroidery on the bottom edge of a blue apron. Kęsinów, the district of Szamotuły. 42. Winter dress of a woman from the neighborhood of Kórnik. From the collection of K. W. Kielisiński Poznań 1853. Table I . Costumes of the Szamotuły people painted by Wanda Manteufd and Marta Koch. Table I I . Cuts of woman's dress. Table I I I . Costumes of the Szamotuły poeple painted by Wanda Manteufel and Marta Koch. Table I V . Cuts of men's dress. Table V. Embroidery motifs on net from the neighbourhood of Sz >motuły after St. Zgaiński. 4 — Atlas s t r o j ó w . 49 �CONTENTS 1. Introduction 5 — 2. The present position of the costume in the area under investigation 5 — 3. A n account of historical development 6 — 4 . The area of the costume under investigation 9 - 5 . General description of man's costume 9 — 6 . Detailed description of man's costume 12 — 7. General description of woman's costume 24 —8. Detailed description of woman's costume 27 — 9. Materials and makers 40 — 10. Sources 41 — 11. Literature 43 — Notes 44 — List of plates 51 — Contents 52 4 50 �I SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. Mapa. 2. „ W i a n u s z e k " noszony w okresie zapowiedzi przez kawalera przy kapeluszu, p a n n ę przy czepku. 3. Szamotulanin w o b r z ę d o w y m wieńcu ż n i w n y m na kapeluszu. 4. Ubiory z okolic Kórnika z pierwszej połowy X I X w. z A l b u m u K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1853. 5. Ubiór c h ł o p a z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853 6. C h ł o p z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 7. Strój z okolic Poznania. A l b u m K. W. Kielisińskiego P o z n a ń 1853. 8. Dwie odmiany kroju rogatywek szamotulskich. 9. P ó ł k o s z u l e k z a s t ę p u j ą c y d a w n ą koszulę odświętną. Rys. A. Glapa 10. Krój męskiej koszuli śmiertelnej, zwanej „czechoł". 11. Podszyjnik, rys. A. Glapa 12. Stebnowane ozdoby przy kołnierzu, kieszeniach i wyłogach kaftana. 13. Wyszycia s t e b n ó w k ą na katanie męskiej. 14. Ubiór kawalera z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa. 15. Szamotulanie, panna i kawaler w r. 1949. Foto-Kamera, P o z n a ń . 16. Ubiór m ę ż c z y z n ż o n a t y c h z okolic S z a m o t u ł , fot. A. Glapa 17. Podkładki do czyszczenia g u z i k ó w , rys. A. Glapa 18. Krój k o ż u c h a . 19 a i b, Szamotulanin w dawnym k o ż u c h u . 20. Buty kropowe. 21. P a c h o ł e k do zdejmowania b u t ó w . 22. Lola — laska wykonana z drzewa j a ł o w c o w e g o z r z e ź b a m i na sękach, Rokietnica, pow. P o z n a ń ok. r. 1910 fot. Leon Perz. Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 23. Drewniak u ż y w a n y przez kobiety w czasie s i a n o k o s ó w . 24. Narzeczeni z wianuszkami p r z y p i ę t y m i do nakryć głów, fot. A. Glapa. 25. S p o s ó b wiązania w s t ę g przez p a n n ę m ł o d ą , idącą do ślubu. 26. Ramki do u k ł a d a n i a tiulek na czepku. 27. Haftowane wiązadło czepca, fot. A. Glapa. 28. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m S z a m o t u ł y 1848. Foto-Kamera P o z n a ń . 29. Szamotulanka w czepku p a n i e ń s k i m , składającym się z dwóch tiulek. 30. S z a m o t u l a n k a - m ę ż a t k a w czepku składającym się z jednej tiulki, opasanym j e d w a b n i ć ą . S z a m o t u ł y . 31. Wielkopolanka z okolic Poznania w stroju z k o ń c a X I X w. Reprodukcja obrazu M . J a r o s z y ń ­ skiego (1819—1901). Fot. Leon Perz - Muzeum Narodowe, P o z n a ń . 32. Gorsik ręcznej roboty. Kąsinów, pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa 1949. 33. Gorsik tiulowy. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 34. Krój gorsika. 35. S z n u r ó w k a robocza. 36. S z n u r ó w k a odświętna. 37. Ubiory c h ł o p ó w z okolic Kórnika wedle J. J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego. Cz. I . P o z n a ń 1842. 38. Haft wykonany c z a r n ą wełną na czerwonym s p ó d n i k u t. zw. piekielnicy. 39. Odświętny s p ó d n i k , (a, b, haft lub koronka, c, szereg zakładek, d, koronka). 40. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów pow. S z a m o t u ł y , fot. A. Glapa. 41. Haft na dolnym brzegu modrej zapaski. Kąsinów, pow S z a m o t u ł y , fot. A. Giana 42. Ubiór zimowy kobiety z okolic Kórnika. A l b u m K. W. Kielisińskiego. P o z n a ń 1833. Tabl. I . Stroje Szamotulan, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. I I . Kroje u b i o r ó w męskich. Tabl. I I I . Stroje Szamotulskie, mai. Wanda Manteufel i Marta Koch. Tabl. IV. Kroje u b i o r ó w kobiecych. Tabl. V. Motywy haftowane na t i u l u w okolicach S z a m o t u ł , wdg. St. Zgaińskiego. 4* 51 �SPIS TREŚCI 1. W s t ę p 5 — 2. Obecny stan stroju na badanym obszarze 5 — 3 . Rys historyczny 6 — 4. Zasięg badanego stroju 9 — 5. Ogólny opis stroju męskiego 9 — 6 . Szczegółowy opis stroju męskiego 1 2 — 7 . Ogólny opis stroju kobiecego 24 — 8. Szczegółowy opis stroju kobiecego 27 — 9. Materiały i wytwórcy strojów ludo­ wych 40 — 10. Charakterystyka źródeł 41 — 11. Wykaz literatury 43 — Przypisy 44 — Spis ilustracji 51 — Spis treści 52 52 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e58d147aa309492796247aa467271da.pdf 38c263ddf8c3ddb577ddb019ab626c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource stroje ludowe Kaszuby - stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5146 Title A name given to the resource Strój kaszubski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.1, Pomorze, z.2; 68 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A-T-L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH BOŻENA STELMACHOWSKA STRÓJ KASZUBSKI P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E �A T L A S C Z Ę S C P O L S K I C H i S T R O J Ó W L U D P O M O R Z E B O Ż E N A STRÓJ O W Y C Z E S Z Y T H 2 S T E L M A C H O W S K A KASZUBSKI w W R O C L A W 1 9 NAKŁADEM 5 9 POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO WE WROCŁAWIU �A T L A S P O L S K I C H WYDAWANY S T R O J Ó W PRZEZ POLSKIE LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : ADAM GLAPA, ADAM MŁODZIANOWSKI, WICZ, ANNA ROMAN R E D A K T O R O K Ł A D K A : P L A N S Z E L U D O W Y C H T O W A R Z Y S T W O . J Ó Z E F G A J E K , K U T R Z E BA - P OJ N A R O W A , KAZIMIERZ REINFUSS, Z E S Z Y T U : A D A M B A R W N E : TADEUSZ SEWERYN TADEUSZ S E W E R Y N M Ł O D Z I A N O W S K I J E R Z Y DRUKARNIA UNIWERSYTETU KLISZE JEDNOBARWNE: PIETKIE­ K A R O L A K JAGIELLOŃSKIEGO KRAKOWSKIE ZAKŁADY OFFSETOWE T A B L I C E D R U K A R N I A W I E L O B A R W N E : N A R O D O W A K R A K Ó W Nakład 6.200 egz. — Ark. druk. 4,25+2 tablice. — Papier ilustrac. k l . I I I , 70x100/80. — Oddano do składania 17. X . 1958. — Druk ukończono w lipcu 1959 r. Zam. 639/58 DRUKARNIA Cena zł 29 C-7 UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ��OD REDAKCJI Odkilku lat przygotowywany do druku zeszyt Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych poświęcony ubiorom kaszubskim ukazuje się dopiero teraz, po śmierci autorki, prof. dr Bożeny Stelmachowskiej. Prof. Bożena Stelmachowska poświęciła Kaszubom i Pomorzu szereg opracowań, takich jak «Podkoziolek» i «Rok obrzędowy na Pomorzu», pełniła też po I I wojnie światowej obowiązki profesora etnografii na Toruń­ skim Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, przez co jeszcze bardziej związała się z tym regionem. Autorka podejmując się opracowania monografii stroju kaszubskiego stanęła wobec dużych trudności, gdyż łudowe ubiory, zwłaszcza kobiece, wcześnie, bo w połowie XIX w. zaginęły. Ocałałe składniki tego ubioru, a także ogółnikowe opisy i nieścisły materiał ikonograficzny, nie ułatwił autorce tego zadania. Duże trudności spiętrzyły się zwłaszcza w zakresie problemu historii przemian ubioru kaszubskiego i jego zróżnicowania. Autorka była zmuszona podjąć w wielu wypadkach trud rekonstrukcji różnych elementów tego stroju; natrafiła też na trudności w zakresie materiałów porównawczych z Kociewia i Borów Tuchołskich. Z tych właśnie przyczyn długo toczyły się dyskusje między Redakcją Atłasu Polskich Strojów Ludowych, a Autorką i recfa/ceorem zeszytu, prof. dr Tadeuszem Sewerynem, autorem studium o złoto­ głowiach kaszubskich. Niestety, przedwczesna śmierć prof. dr Bożeny Stelmachow­ skiej uniemożliwiła jej wykończenie tej pracy. Ofiarnie podjął się tego dzieła prof. dr T. Seweryn, rozszerzył on poważnie zakres dokumentacji historycznej do stroju kaszubskiego oraz uzupełnił syntezę przez uwzgłędnienie podłoża gospodarczego i społecznego zagadnienia, rozszerzył materiał dowodowy, obrazujący formy tego kroju i jego zdobnictwo zabytkowe oraz wykonał serię rysunków przedstawiających ty­ powe ełementy regionalne, jako też obiekty przeważnie już dzisiaj nie istniejące. Prof. Seweryn dostarczył również krojów do niektórych części stroju kaszubskiego i po­ święcił wiełe czasu i pracy, aby monografia o stroju kaszubskim przygotowywana od kilku lat mogła wyjść drukiem. Nadał on też pracy jej kształt ostateczny tak pod względem konstrukcji, jak też ujęcia stylistycznego. Pracą tą oddał redaktor zeszytu kaszubskiego najlepszą przysługę pamięci Bożeny Stelmachowskiej, doprowadzając do końca jej dzieło o ubiorze Kaszubów, z których kulturą ludową była Ona tak ser­ decznie uczuciowo związana. (—) Józef Gajek �W S T Ę P Obszar l ą d u r o z p o ś c i e r a j ą c y się na z a c h ó d o d Z a t o k i G d a ń s k i e j w z d ł u ż B a ł t y k u do O d r y , czyli Pomorze, s k ł a d a się n a p ó ł n o c y z pasa d o l i n p r z y b r z e ż n y c h , a n a p o ł u d n i u z w y ż y n y g ę s t o usianej j e z i o r a m i , zwanej Pojezierzem P o m o r s k i m . U k s z t a ł t o w a n i e p i o n o w e tego jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m c o f a j ą c e g o obszaru się lodowca, k t ó r y t o p n i e j ą c p o z o s t a w i a ł płaskie m o r e n y denne, widoczne dziś w t z w . k ę p a c h , a z w a ł y m o r e n c z o ł o w y c h — w kopulastych w y niosłościach wyżynnych. G o s p o d a r c z ą p o d s t a w ę rolnictwa a jednocześnie odwieczny wyznacznik rzadkości zalud­ nienia i m a ł e j z a m o ż n o ś c i tego k r a j u stanowiła jałowa gleba. P r z y m o r z e m i ę d z y G d a ń s k i e m a Szczecinem z w a ł o się w ś r e d n i o w i e c z u P o m e r a n i ą . Cassubia obejmowano Nazwą Z i e m i ę B i a ł o g a r d z k ą nad P r o ś n i c ą , a nawet M e k l e m b u r g i ę . W z m i a n k a Casshubii, a w k r o n i c e B o g u f a ł a z X I I I w . odnosi się w ł a ś n i e do l u d n o ś c i zwanej p r z e z e ń kającej w Z i e m i K o ł o b r z e s k i e j i B i a ł o g a r d z k i e j . W X V i X V I I w . u s t a l a ć się z a c z ę ł a K a s z u b ó w d l a c a ł e g o obszaru z a m i e s z k a ł e g o przez K a s z u b ó w , z w a n y c h Cassubi, a grawitującego gospodarczo ku Gdańskiego w epoce wczesno-feudalnej. Gdańskowi. K o l e j n e przechodzenie własnych książąt pomorskich p o d panowanie ludności z a k o n u k r z y ż a c k i e g o , czy Szczecińskiego spod panowania Brandenburczyków, a w z w i ą z k u z t y m częste zmiany granic posiadłości p a n ó w feudalnych na Pomorzu, czają wiele t r u d n o ś c i w z o r i e n t o w a n i u się w p o h t y c z n y m i etnicznym u k ł a d z i e tych D l a t e g o d o c e l ó w A t l a s u S t r o j ó w L u d o w y c h p o z w a l a m y sobie w p r o w a d z i ć u k ł a d grup etnicznych na nazwa Cassubitae, Cassubae, H i s t o r i a K a s z u b ó w jest f r a g m e n t e m d z i e j ó w P o m o r z a , m i a n o w i c i e k s i ę s t w a i miesz­ nastrę­ obszarów. następujący Pomorzu: Obszar o d W o l i n a , K o ł o b r z e g a , przez B i a ł o g a r d , K o s z a l i n , J a m n o , S ł a w n o p o r z e k ę Słu­ pię, a n a p o ł u d n i e p o Szczecinek Słupi Na po linię Pomorzu zachodnich Gdańsk—Chojnice, nazywamy Pomorzem to Pomorze Z a c h o d n i m . Obszar na w s c h ó d wschodnie, zamieszkane t y m wyróżnić jednak należy grupę K a s z u b ó w wchodzili mieszkający nad jeziorem Gardno przez wschodnich i zachodnich. i Ł e b a — Słowińcy, od Kaszubów. na Do południe od nich Kabatkowie, a na w s c h ó d o d nich — Kaszubi nadłebscy. D o wschodnich zaś Kaszu­ b ó w zaliczamy l u d n o ś ć m i e s z k a j ą c ą na obszarze o d j e z i o r a Ż a r n o w i e c k i e g o i rzeczki P i a ś n i c y po linię — ogólnie b i o r ą c — Chojnice i G d a ń s k , a raczej po Bory Tucholskie i niwy K o - ciewia. M i ę d z y Ł e b ą a z a c h o d n i ą g r a n i c ą K a s z u b ó w wschodnich m i e s z k a j ą K a s z u b i l ę b o r s k o bytowscy, k t ó r y c h obszar zasiedlenia uważamy za strefę przejściową między Kaszubami wschodnimi a zachodnimi. Kaszubszczyzna Zachodnia stała się w p o ł o w i e X V w . i n t e g r a l n ą częścią Rzeczypospolitej, ale j e j ł ą c z n o ś ć z P o l s k ą u t r w a l i ł a j u ż w c z e ś n i e j w s p ó l n a a d m i n i s t r a c j a k o ś c i e l n a . Z b i e g i e m w i e k ó w ziemie Kaszubszczyzny P o d koniec wieku X V I I książąt zachodniej o d p a d ł y od Polski. ziemia S ł o w i ń c ó w w powiecie s ł u p s k i m po w y m a r c i u ostatnich zachodnio-pomorskich (Anna Gryfitka ze Smołdzina) stała się w ł a s n o ś c i ą Hohen­ z o l l e r n ó w . K a s z u b s k i e p o w i a t y l ę b o r s k i i b y t o w s k i n a l e ż a ł y jeszcze w d w u d z i e s t o l e c i u 1 6 3 7 — 1 6 5 7 d o P o l s k i , p o t e m i te z i e m i e z a g a r n ę l i B r a n d e n b u r c z y c y . ewangelicko-augsburskiego, mimo podlegania Prusom, M i m o jednak przyjęcia Słowińcy, Kabatkowie wyznania i Kaszubi �nadłebscy wywali cyjne, nym język i bardzo polski poczucie całym badania skimi na dzone administra­ w życiu codzien­ a co wspólnoty ludem o tym d ł u g o zacho­ urządzenia kulcie religijnym, żywili z jeszcze polskie kaszubskim. nad resztkami pobrzeżu Bałtyku , przez więcej, kulturowej Mówią słowiń­ 1 kaszubskiego prowa­ regionalistę F . Cenowe, rosyjskiego lingwistę A . H i l - ferdinga, A. przez skiego F. prof. oraz J. Parczew­ niemieckiego uczonego Lorentza. Niemniej ludności zwłaszcza dników oraz niemieckich i upośledzenie polityczny językowy czenie s i ę skiej gospodarcze kaszubskiej, ucisk, napływ osa­ spowodował kur­ obszaru Kaszubszczyzny pol­ przesuwanie się jej granicy ku wschodowi. Pracą niniejszą ludowy Kaszubów szarze graniczącym szubami łudnia Ryc. 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca' (ryc. 23) do strój na ob­ zachodzie z Ka­ lęborsko-bytowskimi, n o s i się : na z borowiakami, Kociewiakami. pie obejmujemy wschodnich a z ze po­ wschodu Przedstawiony na zasięg tego ostatniej fazy nia w 50-leciu o d r. ma­ stroju jego od­ istnie­ 1800—1850. W s t r o j u t y m w y r ó ż n i a j ą s i ę t r z y z a s a d n i c z e t y p y : 1) s t r ó j r o l n i k ó w , 2 ) r y b a k ó w nadmor­ s k i c h o r a z 3) k a s z u b s k i e j p o d m i e j s k i e j l u d n o ś c i G d a ń s k a . P i e r w s z y c e c h u j e u m ę ż c z y z n c z a p a b a r a n i a ( r y c . 1), s u k m a n a g r a n a t o w a l u b m o d r a , a s p o d n i e d ł u g i e w p u s z c z o n e d o b u t ó w z c h o ­ lewami (ryc. 2). R o b o c z y u b i ó r r y b a k ó w c h a r a k t e r y z o w a ł d u ż y k a p t u r p r z y k r y w a j ą c y plecy l u b m u c a barania, g r u b y szal, k u r t k a g r a n a t o w a i b u t y s i ę g a j ą c e l a n a ( r y c . 3, 4 , 6 i 7 ) . H i e r o n i m D e r d o w s k i pisze b o w i e m w s w o i m wysoko także ponad kaszubskim ko­ eposie: Obleczeni bele w kęse rebaccie surdute j na nogu mieli skorznie po sąm pas obute. Jeich żółtawe włose bele skrete pod mucami A koszule jak ciej majtcie mnieli pod wampsami . 2 Strój "zaś [podmiejski Kaszubów g d a ń s k i c h c e c h o w a ł y spodnie k r ó t k i e , białe p o ń c z o c h y k o l a n i p ł y t k i e t r z e w i k i (ryc. 4 i 5). Inne części ubioru jak np. bardzo do charakterystyczne dla K a s z u b ó w wschodnich czapy baranie z o s ł o n ą uszu i k a r k u — noszone b y w a ł y zarówno przez r o b o t n i k ó w podmiejskich, j a k i r o l n i k ó w z Pojezierza kartuskiego. T o samo odnosi się do kamizeli, z a r ó w n o z p ł ó t n a barwionego na bionych granatowo lub grubego warpu, jak i zdo­ tkanin. Przedstawiony na tablicy I K a s z u b z Pojezierza n o s i d u ż ą c z a p ę b a r a n i ą , k o s z u l ę z k o ł n i e ­ r z y k i e m z w i ą z a n y m c z e r w o n ą w s t ą ż e c z k ą , k a m i z e l k ę d w u r z ę d o w ą z d w o m a szeregami g u z ó w m e t a l o w y c h , s p o d n i e ż ó ł t e ze s k ó r y baraniej oraz b u t y krampówki. W i e r z c h n i ą jego odzież stanowi m o d r a s u k m a n a sięgająca nieco p o n i ż e j k o l a n , z l e ż ą c y m k o ł n i e r z e m , z a m a r a n t o w y m i w y k ł a d k a m i u klap oraz na k o ń c u r ę k a w ó w , a zapinana na guziki. �Stojąca czepek złotą kaszebska biolka obok z błękitnego aksamitu nosi haftowany nicią, opasany w o k ó ł j e d w a b n ą chu­ s t k ą . D o b o k ó w c z e p c a p r z y s z y t e s ą szero­ kie wstęgi białe z czerwonymi r ó ż a m i , zwią­ zane p o d b r o d ą w d u ż ą k o k a r d ę . Koszulę c e c h u j ą d ł u g i e , szerokie r ę k a w y z o s z e w k ą . G o r s e t g r a n a t o w y bez o z d ó b . S p ó d n i c a się­ gająca po połowy czerwona z łydek, gęsto czarnymi fałdowana, kwiatkami druko­ wanymi, p o ń c z o c h y białe z k r o p k o w a n y m l a m p a s i k i e m p o b o k a c h , a wreszcie czarne trzewiki do kostek. Strój przedstawiony na tablicy I I był charakterystyczny dla kaszubskich żeglarzy z I I poł. X V I I I w. Cechował go z fantazyjnie p o d w i n i ę t ą krezą, często pękiem piór ptasich. kapelusz ozdabiany Szyję opasy­ w a ł a c z e r w o n a c h u s t k a j e d w a b n a o paste­ l o w y m odcieniu. Z w i ą z y w a n o j ą p o d b r o d ą , a końce wypuszczano na opiętą katankę g r a n a t o w ą , z a p i n a n ą n a srebrne guzy. R ę ­ kawy jej, zwykle przykrótkie, posiadały u k o ń c ó w z b o k u rozcięcie oraz z i k i . Z za r ę k a w ó w wysuwał trzy się gu­ obcisły m a n k i e c i k k o s z u l i oraz bujnie w o k ó ł niego sformowane fałdy. Resztę n i a ł y buchaste Spodnie odzienia dopeł­ Z «lacem», białe, Ryc. 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. w b ł ę k i t n e p a s k i p i o n o w e , spinane u k o l a n taśmą niebieską, czarne do związywaną kostek, zapinane z b o k u w obwisłe kokardki. P o ń c z o c h y były białe, a na metalową trzewiki klamrę. M ł o d e zaś kobiety nosiły kolorowe czepki z białą ryszką otaczającą twarz o d g ó r y i b o k ó w , a z w i ą z y w a n e z tyłu w s t ą ż k ą na k o k a r d ę . N a koszulę z g ł ę b o k o wyciętym dekoltem wdzie­ w a ł y gorset sznurowany na piersiach, uszyty z materii jednobarwnej lub prążkowanej, na szyję z a r z u c a ł y c h u s t k ę , k t ó r ą k r z y ż o w a ł y na piersiach i w c i s k a ł y p o d s z n u r ó w k ę . O d m o d r e g o gorsetu o d b i j a ł a biel r ę k a w ó w o g r o m n i e szerokich a kunsztownie p o d p i ę t y c h a ż p o łokcie. S p ó d n i c ę z i e l o n ą u k ł a d a j ą c ą się w szerokie f a ł d y o k r y w a ł a zapaska, na c o d z i e ń b i a ł a , b a w e ł ­ n i a n a , zawsze bez o z d ó b , n a ś w i ę t o z a ś j e d w a b n a k o l o r o w a . D u ż o stom odbijające od białych pończoch szyku użyczały niewia­ kolorowe pantofelki, zawiązywane na safianowego motylka. Właściwy wygląd strojem z zachodu, Strój stroju kaszubskiego w dużym s t o p n i u o k r e ś l a s k o n f r o n t o w a n i e go ze sąsiednich grup etnograficznych: K a b a t k ó w , S ł o w i ń c ó w i K a s z u b ó w nadlupawskich Borowiaków 3 Kabatków . t u c h o l s k i c h z p o ł u d n i a , a K o c i e w i a k ó w i M a l b o r ż a n ze Rabatkami nazwano wschodu. g r u p ę K a s z u b ó w mieszkających między jezio­ r e m G a r d n e m a Ł e b ą , o d s u k m a n k i podobnej do kaftana, a zwanej kabot. W stroju m ę s k i m d o m i n o w a ł a t a m biel. B i a ł y m był więc zapinany na haftki k r ó t k i sukienny l u b p ł ó c i e n n y kabot, b i a ł a k a m i z e l k a i spodnie k r ó t k i e oraz p o ń c z o c h y . T y l k o trzewiki na niskich obcasach i kapelusz o b w i e d z i o n y c z e r w o n y m s z n u r k i e m b y ł y czarne. Ś w i ą t e c z n i e o d z i a ł się c h ł o p , jeśli s w ó j b i a ł y kabat p r z e k a b a c i ł na czarny. S t ą d K a b a t k ó w do b i a ł y c h m e w p r z y r ó w n y w a n o , a i c h niewiasty do czarnych wron, do bioder, czarnego b o strój k o b i e t s k ł a d a ł się z czarnego gorsetu obszytego w szwach płóciennego kabatka czarnym sznurkiem, a sięgającego zasznurowanego z p r z o d u c z e r w o n ą w s t ą ż k ą o r a z z czarnej s p ó d n i c y p ł ó c i e n n e j g ę s t o f a ł d o w a n e j , oblamowanej 7 �dołem szeroką czarną taśmą, z czarnych trzewików. a wreszcie Tylko zapaska była biała, p o ń c z o c h y i koszula z w ą s k i m i r ę k a w a m i , chustka zaś piersiach czerwona. skrzyżowana na Gdy zaś niewiasty szły d o ś l u b u , d o w y w o d u lub komunii, o k r y w a ł y się d u ż ą b i a ł ą p ł a c h e t k ą , w y g l ą ­ dały jak siostry strojowi zakonne. użyczało czółko p o d k ł a d k i oblepionej rem, Powagi temu z tekturowej niebieskim którą dziewczęta papie­ opasywały czar­ n y m raszem. Jak widać, strój ten wschodnio-kaszubskiego kim barwą. ściowa — Koszula tak różni się przede jest samo j a k od wszyst­ tu dwuczę­ u Kaszubek w s c h o d n i c h . S p ó d n i c e s ą znacznie k r ó t s z e , ale b a r d z i e j f a ł d z i s t e — w s z a k ż e d o jej uszycia 13—16 łokci używano barwionego p ł ó t n a . Bijąca w oczy jest r ó ż n i c a w na­ kryciu głowy. Nie ma złotnic szubskich t u wschodnio-ka- czyli wspaniale hafto­ wanych czepców, są natomiast czółka. N a zachodzie Ryc. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. zachowała płachta żałobna, Słowiańszczyzny niana już na się jednak właściwa biała dla Zachodniej, a Kaszubach zapom­ wschodnich. «Łoktusza» występuje też u wińskich, asystujących kościele d o ż e ń c o m podczas Strój w kobiet sło­ mło­ ślubu. Słowińców. U tej n i e l i c z n e j g r u p y etnograficznej istniały dwa skład typy stroju. W wego w c h o d z i ł a całej czarna zasadniczo stroju czapka zimo­ barania z czerwonym denkiem, biały kabat cienny z b a r c h a n o w ą k r ó t k i e spodnie, podszewką, białe pończochy płó­ białe z czer­ w o n y m lampasikiem oraz k o ż u c h uszyty z d w ó c h skór baranich, do k t ó r y c h doda­ wano rękawy. Do stroju letniego należał t a k i sam, j a k u K a b a t k ó w , kapelusz, nadto s u k m a n a granatowa z c z e r w o n y m p o d b i c i e m , sto­ j ą c y m k o ł n i e r z e m , ale bez kłapci u ręka­ w ó w , zapinana na haftki, a p o t e m zelka barwista, k r ó t k i e z boku czerwonym trzewiki cowym i oraz 8 sznurkiem, pończochy układzie o kwadratów kami­ spinane płytkie szachowni­ czarnych białych. Kobiety Ryc. 4. Miotlarz gdański — sztych. M . Deisch r. 1763. spodnie czepek słowińskie nosiły zaś biały l u b czapeczki z naszyciami, albo �też czarną chustkę wiązaną wokół głowy, koszulę d ł u g ą , gęsto f a ł d o w a n ą z pasiastym o b l a m o w a n i e m z długimi rękawami, u dołu, spódnicę s z n u r ó w k ę t j . gorset czerwoną, z trójkątną w s t a w k ą w białe i czerwone paski, k r z y ż o w a n ą c h u s t k ę c z e r w o n ą na piersiach oraz pończo­ chy niebieskie. Strój Kaszubów nadlupawskich. Grupa Kaszubów m i ę d z y r z e k ą L u p a w ą , a Ł e b ą w y r ó ż n i a się k o l o r o w y m mieszkających na obszarze strojem kobiecym. (Męski ubiór tej g r u p y nie jest n a m znany). S z n u r ó w k a b y ł a t a m obszyta c z a r n y m i s z n u r k a m i , j a k u K a b a t k ó w , c h u s t k a k r z y ż o w a n a n a p i e r s i a c h i w c i s k a n a p o d g o r s e i s k ł a d a ł a s i ę z w y k l e ze z s z y t y c h k o l o ­ rowych s k r a w k ó w jedwabiu lub perkalu, spódnica miała kolor czerwony z czarną oblamówką u d o ł u , zapaska z a ś b y ł a zielona, strojna w haft b i a ł y i a ż u r y . D o ś l u b u szły niewiasty w su­ kiennej s p ó d n i c y niebieskiej, czarno u d o ł u o b r z e ż o n e j , zapasce b i a ł e j i w w i e ń c u z i e l o n y m a k w i e c i s t y m , n a d t o w c z ó ł k u bogato z d o b n y m , b ł y s z c z ą c y m m e t a l o w y m i p a j e t k a m i i guzicz­ k a m i . S t r ó j t e n p o d o b n i e j a k s ł o w i ń s k i w y k a z u j e w i e l e p o k r e w i e ń s t w a ze s t r o j e m Kaszubów gdańskich. Strój Borowiaków suknią, bach t u c h o l s k i c h . S u k m a n a zwie się w B o r a c h t a k samo j a k n a K a s z u ­ lecz p o s i a d a c z e r w o n y k o ł n i e r z i k a p t u r n a p l e c a c h . S k ó r z a n e s p o d n i e s ą d l a o b u grup w s p ó l n e . B o r o w i a c y n o s z ą p o n a d to k u r t k i s k ó r z a n e czyli jelonki. Kaszubskie krampówki są w T u c h o l s k i e m d w u k o l o r o w e , t j . brunatne i czarne, latem c h o d z ą ludzie « n a p r z y b o ś » , g d y ż wdziewają także n a bose korki. nogi obuwie płócienne. Miewali Okrycie czapryga, r ó ż n i m ę ż c z y z n zwane głowy się t y l k o klęki z ś r o d k o w y c h K a s z u b , mucy. B o r o w i a c y n o s i l i p r ó c z t e g o rogatkę c z y l i r o g a t y w k ę o r a z poznanionkę nazwą od to jest to jest c z a p k ę z daszkiem. wielkie płaszcze z kidlon, Kaszubach Wspólne były pelerynami od zwane czego w powiecie k o ś c i e r s k i m kidlonami. zwano Pas c z e r w o n y , k t ó r y w s t r o j u spotykamy, występuje tutaj na Kaszubów kaszubskim tylko spora­ dycznie. W stroju borowiaczek wiązanie zarówno do znajdujemy Kaszub, jak na­ i do b l i ż s z e g o geograficznie K o c i e w i a . Wedle wy Bernarda 4 Sychty k r ó j k o s z u l i kobiecej T u c h o l s k i c h t a k i sam, przyramko- jest co n a w Borach Kaszubach, ale r ę k a w y s i ę g a j ą t y l k o n i e c o p o z a ł o k i e ć , a wokół szyi w y s t ę p u j e czerwona ob- szywka. Sznurówka staniczkiem zwana przez autora pod- b y w a ł a w lecie p ł ó c i e n n a a n a z i m ę szyta z « b a j u » i obrębionego podwójnie kolorową złożonego wełną. Gorset, w k ł a d a n y l a t e m przez d z i e w c z ę t a i m ł o d e m ę ż a t k i na koszule lniane, j a k na Kaszubach z był podobnie czarnego aksamitu albo też podobnie j a k na K o c i e w i u z bru­ natnego sukna. pod brodą Borowiaczki zawiązywały długą szeroką rzystą, zwykle niebieską, lub białą. wstążkę modrą, wzo­ zieloną Ryc. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 9 �Dawna spódnica borowiacka była towana paździerzem, o b c i ą g n i ę t a p o d b i t a warpem. N a s p ó d n i c ę wa­ płótnem i tę wkła­ d a n o d r u g ą , p ł ó c i e n n ą z k o r o n k ą l u b fal­ b a n k a m i . Jeżeli k t o nie p o s i a d a ł gano zimą Około po końca watowanej gburki, spódnicy, k t ó r ą nosiły tylko wcią­ kilka spódnic płóciennych. X I X w. Borowiaczki po kilka spódnic z białego nosiły barchanu, na w i e r z c h w k ł a d a ł y n a j l e p s z ą , a w r a z i e desz­ czu n a k r y w a ł y się nią. Tego na nie było, choć nakrywanie Kaszubach się spódnicą znane jest w i n n y c h regionach, n p . w W i e l ­ kopolsce. Kaftan kobiecy, w przeciwień­ stwie d o s p ó d n i c y , jest nieledwie identyczny z kaszubskim. W y r ó ż n i a się t y l k o u B o r o - wiaczek stojącym k o ł n i e r z e m z ryszką. Far­ tuszki dziewczęce tak samo j a k na Kaszu­ bach r o b i o n o z b i a ł e g o , swojskiego ale i c h n i e w y s z y w a n o . z czarnego l u b Zapaski płótna, mężatek brunatnego jedwabiu przy­ b r a n e b y ł y k o r o n k ą , czego r ó w n i e ż n i e s p o ­ tykamy na Kaszubach. Z i m ą o k r y w a n o się szalami tureckimi wełnianymi noszonymi z a r ó w n o na Kaszubach, j a k i na czy t e ż w i n n y c h regionach. Pałukach, Występujące j e d n a k w regionie B o r ó w T u c h o l s k i c h chu­ sty w k r a t ę nie Do m są znane na Kaszubach. b o r o w i a c k i e g o s t r o j u kobiecego nie m o ż n a natomiast kieca lub zaliczyć półsuknia, odzieży gdyż zwanej n i e j e s t t o oso­ bliwość ani b o r o w i a c k a ani kaszubska. N a Ryc 6. Rybak jeziorny z r. 1954. nio seknja. Było to połączenie w pół­ całow- K a s z u b a c h zachodnich zwie się t a k ż e suknia, a na Kaszubach wschodnich j e d n ą całość staniczka lub kabatka ze spódnicą, szytą już w kliny. Interesujące szczegóły podaje B . Sychta o n a k r y c i u g ł o w y : « Z w y c z a j e m Kaszubek i Ko- ciewianek u b i e r a ł y B o r o w i a c z k i w niedzielę i święta g ł o w ę w czarny, aksamitny l u b j e d w a b n y c z e p e k , w y s z y w a n y z ł o t y m i l u b ż ó ł t y m i n i ć m i i o z d o b i o n y d o k o ł a c z a r n ą k o r o n k ą n a szero­ k o ś ć d ł o n i . Czepek o b w i ą z y w a ł y zieloną, m o d r ą l u b b r u n a t n ą c h u s t k ą j e d w a b n ą z haftowa­ n y m i na brzegach kwiatami. C h u s t k a t w o r z y ł a n a czole kobełkę albo rożki czyli k o k a r d ę » . N a d t o d o d a j e jeszcze t a k i e o g ó l n e o b j a ś n i e n i a : « B e z n a k r y c i a g ł o w y n i e p o k a z y w a ł a s i ę n i g d y omnażona kobieta z B o r ó w , zwłaszcza poza domem, zarówno bogatsza, jak biedniejsza. N o s i ł a o n a czepiec n i e t y l k o w d n i ś w i ą t e c z n e , lecz t a k ż e w p o w s z e d n i e z w y j ą t k i e m barwnej c h u s t k i , z w i ą z a n e j w k o k a r d ę » . « S t a r y ś w i ą t e c z n y czepiec z a m i e n i a ł a n a c o d z i e n n y a n a n i e ­ d z i e l ę i ś w i ę t a s p r a w i a ł a sobie n o w y . W czepcu c h o d z i ł a o d r a n a d o w i e c z o r a , nie zdejmując go p r ę d z e j , a ż d o p i e r o na noc, w czepcu p r z ę d ł a i g o t o w a ł a , s p r z ą t a ł a i o d p o c z y w a ł a , j e d y n i e l a t e m g d y s z ł a w pole, w k ł a d a ł a zamiast czepca c h u s t k ę p ł ó c i e n n ą . Po j e d w a b n y c h czepcach wyszywanych złotem przyszła m o d a na s ł o m k o w e czepki na Strój i lato». k o c i e w s k i . I d ą c w k i e r u n k u na w s c h ó d o d c e n t r u m kaszubskiego Kościerskiem, natrafiamy na rejon Kociewia, obejmującego w Kartuskiem okolice Starogardu, Tczewa, Ś w i e c i a , G n i e w u i P e l p l i n a . R e g i o n t e n t y m r ó ż n i s i ę o d K a s z u b , ż e silniej n a w i ą z u j e k u l t u r o w o 10 �Ryc. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. d o p o ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w P o l s k i zachodniej. K r z y ż u j ą się tutaj z s o b ą w p ł y w y kaszubskie i kujawskie. M . i n . nieznana np. na K a s z u b a c h b r u n a t n a p e l e r y n k a u starszych k o b i e t a n a l o g i ę do kujawskich stanowi k a b a t k ó w z pelerynką, m i m o różnicy w barwie. Kujawskie nasilenie c z e r w i e n i s ł a b o o d b i ł o s i ę n a K o c i e w i u , ale i b ł ę k i t k a s z u b s k i n i e j e s t d o m i n u j ą c y . Ulubione 5 b a r w y n a K o c i e w i u t o z i e l e ń i k o l o r b r u n a t n y . Z a s t a n a w i a t e ż f a k t , ż e d o tej p o r y n i e z n a l e ­ ziono na K o c i e w i u haftowanych z ł o t e m Strój malborski. 6 czepców . K i e r u j ą c się dalej na wschód, na p r a w y brzeg W i s ł y i N o g a t u , do­ li �Ryc. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. cieramy do Z i e m i Malborskiej. w y g a s ł y m stroju G a r ś ć w i a d o m o ś c i , ale b a r d z o ks. dr W ł a d y s ł a w Ł ę g a 7 zasadniczych, zebrał o tym . M a l b o r ż a n i e n o s i l i d ł u g i e , s i ę g a j ą c e p o z a k o l a n a s u k m a n y n i e b i e s k i e l u b z i e l o n e . Jeszcze w r . 1913 s p o t k a ł W . Ł ę g a w M i r a n a c h c h ł o p a , ubranego w rodzaj czamary zapinanej pod s z y j ę n a h a c z y k i . S u k m a n a b y ł a w pasie o d c i ę t a , a d o l n a c z ę ś ć s f a ł d o w a n a . P i e r w o t n e j b a r w y w t y m u b r a n i u t r u d n o się b y ł o d o p a t r z e ć , okaz b o w i e m m i a ł k o l o r szaro-zielony. W Malborskiej z a c h o w a ł y się t a k ż e granatowe płaszcze z p e l e r y n ą . N a nogi w k ł a d a n o tak na Kaszubach zamszowe buksy Strój m a l b o r ż a n e k oraz względem koloru: « U kobiet Poza t y m k o b i e t y n o s i ł y gorsety oraz d u ż e chusty w e ł n i a n e l u b z e s t a w i e ń — specyfika stroju występuje suknia niebieska l u b w r o t n i e , ale f a r t u c h z a w s z e n i e b i e s k i . C z e p k i d z i e n n e z d a j ą s i ę b y ć i d e n t y c z n e z tle p o w y ż s z y c h g d a ń s k i , p r z y c z y m b a r w a jego b y n a j m n i e j nie jedwabne.» kaszubskiego zarysowuje się wcale s p r o w a d z a ł a się, j a k dotychczas m n i e m a n o , granatowego. o z d ó b . Posiada o n j e d n a k specjalny u k ł a d b a r w oraz k s z t a ł t , k t ó r y zarysem s w o i m 12 się na wy­ mówiąc D r u g ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t b r a k w y s t r o j u , a w i ę c h a f t ó w , n a s z y w e k czy nia od­ kaszubskimi. r a ź n i e . C h a r a k t e r y s t y c z n ą j e g o c e c h ą j e s t p o d z i a ł n a t y p w i e j s k i i p o d m i e j s k i , ściślej jedynie do k o l o r u jak skórznie. charakteryzuje W . Ł ę g a p o d silnie b a r w a niebieska i czerwona, — c z ę s t o b l u z k a jest czerwona, Na Ziemi tle s t r o j u sąsiadów. innych wyodręb­ �Ryc. 9. Kaszubki w stroju z I . poł. X X w. Rozdział OBECNY STAN I STROJU LUDOWEGO Jeszcze g d z i e n i e g d z i e w i d u j e s i ę n a K a s z u b a c h r e s z t k i d a w n e g o m ę s k i e g o r o b o c z e g o s t r o j u l u d o w e g o ( r y c . 3, 6, 7, 8 ) , n i e m n i e j s t w i e r d z i ć n a l e ż y , ż e w c h w i l i o b e c n e j s t r ó j l u d o w y n a Ka­ szubach nie istnieje we w ł a ś c i w y m tego s ł o w a znaczeniu. L u d n o ś ć wiejska u b i e r a się t a k samo, j a k m i e s z k a ń c y m i a s t i m i a s t e c z e k i t a k s a m o stosuje p e w n e r o d z a j e o g ó l n i e u ż y w a n e j zawodowej, m . i . M i m o to widuje się w niedzielę i święta, a szczególniej z okazji u r o c z y s t o ś c i k a s z u b s k i s t r ó j w g r u p a c h m ł o d z i e ż o w y c h . Jest t o s t r ó j ś w i e t l i c o w y ( r y c . Mamy odzieży rybackiej. państwowych 9). t u d o c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m k o s t i u m o l o g i c z n y m , k t ó r e w P o l s c e d o t y c h c z a s nie m a procedensu. S t r ó j ten nie p r z e n i ó s ł się b o w i e m b e z p o ś r e d n i o z c h a t y na e s t r a d ę m u z y c z n ą , c z y t a n e c z n ą , j a k w w i e l u i n n y c h r e g i o n a c h P o l s k i , ale p o w s t a ł p o ś r e d n i o , d r o g ą r e k o n s t r u k c j i . W pracy nad rekonstrukcją starano się n i e w ą t p l i w i e k i e r o w a ć w s p o m n i e n i a m i l u d u . Te z n a t u r y rzeczy b y ł y n i k ł e . S t w i e r d z i ć j e d n a k trzeba, ż e ludzie, k t ó r z y w drodze zaś wywiadów t e r e n o w y c h s i ę g a l i p r z e d p ó ł w i e c z e m d o ż y w e j jeszcze t r a d y c j i u s t n e j , n i e w y w i ą z a l i s i ę d o b r z e ze s w e g o z a d a n i a . N i e u m i e l i b o w i e m o d r ó ż n i ć c e c h t y p o w y c h stroju o d jego cech p r z y p a d ­ kowych. 13 �P i e r w s z ą p r ó b ę r e k o n s t r u o w a n e g o s t r o j u k a s z u b s k i e g o p o k a z a n o w r . 1910 n a w i e c z o r n i c y 8 T o w a r z y s t w a Czytelni Polskiej w K o ś c i e r z y n i e . O d t ą d ś w i e t l i c o w y strój kaszubski w a ł się w wiejskich teatrach amatorskich i u ż y w a n y b y ł podczas u r o c z y s t o ś c i przyjmo­ dorocznych. N a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i ł się o n w takiej f o r m i e , j a k ą m u n a d a ł a r e g i o n a l i s t k a kaszubska, Franciszka M a j k o w s k a , siostra dra A l e k s a n d r a M a j k o w s k i e g o . P o s ł u g i w a ł się n i m m . in. z e s p ó ł c h ó r a l n o - t a n e c z n y « W e l e c j a » w K a r t u z a c h , a w r . 1930 u c z e s t n i c y u r o c z y s t o ś c i dożyn­ k o w y c h w Warszawie. Inne grupy amatorskie w p r o w a d z i ł y do owego k o m p l e t u tylko drobne zmiany. Najstarszy strój świetlicowy dziewcząt gorsika b l u z k i , z czarnego aksamitnego składał się więc z białej, haftowanej kolorowo o l u ź n y m k r o j u , z f a ł d o w a n e j niebieskiej wełnianej i białego płóciennego fartuszka z k o l o r o w y m szlakiem haftu. D o spódniczki górnego brzegu gorsetu przypinano o g r o m n ą k o k a r d ę s z k o c k ą z d ł u g i m i k o ń c a m i , a nakrycie g ł o w y s t a n o w i ł a c h u s t e c z k a , n o s z o n a j a k czepeczek z h a f t o w a n y m denkiem. S t r ó j t e n z a w i e r a ł p o m i e s z a n e ze s o b ą e l e m e n t y s t r o j u k o b i e c e g o i d z i e w c z ę c e g o , a c y m szczegółem była w n i m funkcyjnie rażą­ nie u z a s a d n i o n a k o k a r d a . K o s z u l ę i z a p a s k ę o z d o b i o n o k o l o r o w y m i h a f t a m i , k t ó r e k o m p o n o w a ł a o d r. 1906 T e o d o r a G u l g o w s k a w e W i e l u i W d z y ­ dzach, przetwarzając na malowanej lub technikę hafciarską rytowanej. Tego rodzaju zabytkowej kaszubskiej ozdoby stroju a były tylko zastosowaniem indywidualnych który posiadać motywy nie miały żadnej p o m y s ł ó w zdobniczych do ornamentyki tradycji stroju lokalnej, regionalnego, chciano. R e k o n s t r u k c j a stroju kaszubskiego w X X w i e k u p r o w a d z o n a b y ł a przez k o b i e t y i to dość egoistycznie, b o o d n o s i ł a się w y ł ą c z n i e do stroju kobiecego, a c a ł k o w i c i e p o m i j a ł a strój m ę s k i . T o t e ż m ę s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y nie n a w i ą z y w a ł do ż a d n e j t r a d y c j i historycznej. Nie rewindy­ wępsa c z y l i kaftana. C h ł o p c ó w u b r a n o do t a ń c a w czarne spodnie i c z a r n ą k a m i z e l k ę , z b i a ł y m i r ę k a w a m i koszuli. k o w a n o w n i m ani kaszubskiej, granatowej sukmany, ani ciemno-zielonego Ten k o m p l e t i s t n i a ł jeszcze p o jeszcze w z a k o ń c z e n i u o s t a t n i e j w o j n y i d o tej p o r y g d z i e n i e g d z i e terenie. P o 1945 r . p o d j ę t o p r ó b y r e k o n s t r u k c j i s t r o j u ś w i e t l i c o w e g o w o p a r c i u o ź r ó d ł a n a u k o w e a k c j ą t ą z a i n t e r e s o w a ł y się organizacje s p o ł e c z n e i instytucje, j a k Kaszubskiego w Kartuzach, jak Samopomoc Chłopska w Tow. Gdańsku, Przyjaciół CPLiA w obcą strojowi ; Muzeum Gdyni W y n i k i e m t y c h w y s i ł k ó w b y ł k a s z u b s k i s t r ó j ś w i e t l i c o w y z a p r e z e n t o w a n y w r . 1949 n a w a l u Sztuki L u d o w e j w Sopocie. W 9 ś l a d za n i m p o s z c z e g ó l n e g r u p y m ł o d z i e ż o w e itp. Festi­ zarzuciły d z i e w c z ę c e m u wielką, k r a c i a s t ą k o k a r d ę przy gorsiku, a komplet stroju męs­ k i e g o z a m i e n i ł się z czarnego na g r a n a t o w y . W y n i k i e m dalszych p o s z u k i w a ń b y ł s t r ó j z e s p o ł u k a r t u s k i e g o « K a s z u b y » , k t ó r y w y s t ą p i ł w r . 1953 n a e h m i n a c j a c h w W a r s z a w i e w k o s t i u m a c h z r e f o r m o w a n y c h nieco p o d Próby rekonstrukcji wpływem w y m a g a ń społecznych i krytyki trwają nadal, przy czym zgłaszają etnografów. swoje koncepcje scenografowie i plastycy. S t w i e r d z i ć należy, że wszystkie p r ó b y « r e k o n s t r u o w a n i a » stroju c e c h o w a ł o głównie t o , ż e o g r a n i c z y ł y się d o p r o j e k t o w a n i a coraz to n o w y c h o z d ó b e k d o koszul, zapasek i bluzek, a nie z a j m o w a ł y się a n i r e a k t y w o w a n i e m k r o j u o d z i e ż y tradycyjnej, a n i p r z y w r ó c e n i a d o ż y c i a dawnych kształtów ubioru i zestroju jego b a r w w oparciu o historyczne badania k o s t i u m o - logiczne. D l a t e g o w y n i k i tzw. r e k o n s t r u k c j i stroju kaszubskiego nie m o g ł y b y ć z a d o w a l a j ą c e . Rozdział ZARYS HISTORYCZNY II STROJU KASZUBSKIEGO Pierwsza w i a d o m o ś ć o stroju kaszubskim sięga X I I I wieku, a p o d a ł j ą k r o n i k a r z B o g u f a ł . I n f o r m a c j a jego ogranicza się do stwierdzenia, że b y ł a to o d z i e ż szeroka, d ł u g a i fałdzista, oraz do podania etymologii s ł o w a Kaszuba, tj. 14 guby czyli 1 0 fałdy . k t ó r e wedle niego m a w y w o d z i ć się o d kąsaj huby �W X I V w. Długosz zapisał o «...po długich sukmanach kach łatwo m o ż n a i ści o d z i e ż y odnoszącą t y m powtarza się do fałdzisto- kaszubskiej. Więcej szczegółowych stroju czap­ ich było odróżnić od ich niemieckich s ą s i a d ó w » . Poza uwagę Bogufała Kaszubach: baranich kaszubskiego danych do dostarcza sztuki. N a dalszym planie obrazu pt. Zdjęcie z krzyża, historii n a m historia z r. umieszczonym 1495 w ko­ się pa­ sterz o k r y t y o p o ń c z ą w k s z t a ł c i e k a p u z y otu­ ściele ś w . Jana w T o r u n i u , lającej g ł o w ę i barki, znajduje a nadto odziany w płó­ cienne p o r t k i wpuszczone poniżej kostki. tego o b r a z u w buty związane Z uwagi na do Szkoły przynależność Pomorskiej, można p r z y j ą ć , że u b i ó r ten m ó g ł o d p o w i a d a ć najtypowszej odzieży w X V w. szkoły Drugi pasterza obraz i pochodzący na Kaszubach należący do tejże z t e g o ż czasu (1490— 1497), a m i a n o w i c i e t z w . O ł t a r z J e r o z o l i m s k i w kościele Panny M a r i i w Gdańsku, przed­ s t a w i a w t l e d w ó c h ż n i w i a r z y ( r y c . 10). U b i ó r ich s k ł a d a się t y l k o z koszuli, k a m i z e l k i i b u ­ tów. Spodnie widocznie nie należały do u b i o r u roboczego podczas u p a ł ó w . K o s z u l a z a ś Sięgała d o p o ł o w y u d Zaledwie i posiad a ł a szerokie wycięcie na szyję, krótkie. Kamizele nakrywające a nadto cechowało je a górną rozcięcie po Ryc- 10. Żniwiarze— fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. rękawy część bioder miały krój zwany w etnografii p o n c h o , bokach u dołu. Buty zaś miały cholewy o d góry na wierzch w y w r ó c o n e . W X V I w . k r o n i k a r z k s i ą ż ą t p o m o r s k i c h Tomasz K a n z o w , z w r ó c i ł u w a g ę na strój szlachty kaszubskiej, z a c h w y c a j ą c się jego przepychem: «Jest to w s p a n i a ł y l u d i bardzo przebiera m i a r ę w o d z i e ż y oraz ozdobach, ż e o t o w ś r ó d szlachty u m ę ż c z y z n a k s a m i t i j e d w a b , a u k o b i e t z ł o t e i srebrne części, p e r ł y i d u ż e z ł o t e ł a ń c u c h y u c h o d z ą za strój z w y k ł y » 1 2 . Strojem ludowym K a s z u b ó w się nie i n t e r e s o w a ł . W a r t o ś c i o w s z e g o m a t e r i a ł u z w . X V I dostarcza n a m ikonografia. 1 S T . R o u s s e a u , k t ó r y w y k o n a ł r y s u n k i do m a p y G d a ń s k a G . B r a u n a r. 1572—1617 , przed­ stawił wcale w y r a ź n i e Kaszuba, i d ą c e g o wraz z n i e w i a s t ą o d r a b i a ć p a ń s z c z y z n ę pieszą we d w o ­ rze. N o s i o n w y s o k i s t o ż k o w a t y k a p e l u s z z w ą s k ą k r e z ą p o d w i n i ę t ą k u g ó r z e , k o s z u l ę , s e r d a k b a r a n i o r a z zdaje się s k ó r z a n e spodnie p o k o l a n a z c h a r a k t e r y s t y c z n y m k l i n o w a t y m wycię­ c i e m z b o k ó w ( r y c . 1 1 ) . K o b i e t a z a ś n o s i n a g ł o w i e p ł a s k i czepeczek p ł ó c i e n n y , p o z a t y m m a s p ó d n i c ę ciemnego k o l o r u , białą p ł ó c i e n n ą z a p a s k ę i k a t a n k ę z d u ż y m k o ł n i e r z e m wającym r a m i o n a oraz w i e l k i m i m a n k i e t a m i u przykry­ rękawów. N i e p o m i e r n i e bogatszy m a t e r i a ł ikonograficzny i t o d o s k o n a ł y p o d w z g l ę d e m graficznym o d n o s i się do o d z i e ż y p o j a w i a j ą c e j się n a ulicach G d a ń s k a . D o s t a r c z a j ą go m i e d z i o r y t y g d a ń ­ skiego artysty A n t o n i e g o M o l i e r a 1 4 (1563—1620) . Przedstawiony przezeń strój rybaczek g d a ń s k i c h z k o ń c a X V I w i e k u s k ł a d a ł s i ę : 1) z k o s z u l i z w ą s k ą k r e z ą w y k ł a d a n ą , 2 ) g o r s e t u z j e d n o b a r w n e j m a t e r i i , 3) d w ó c h s p ó d n i c o b s z e r n y c h , s f a ł d o w a n y c h , z k t ó r y c h wierzchnia jest k r ó t s z a o p ó ł stopy o d spodniej, 4) b i a ł e g o czepka (spod niego w i d o c z n a jest ryszka na karczku), na k t ó r y n a ł o ż o n a b y w a ł a w porze c h ł o d n e j kapuza obszyta w o k ó ł futerkiem, a p o ­ s i a d a j ą c a p r o s t o k ą t n e k l a p y nauszne. K o b i e t a i d ą c a p r z o d e m p o s i a d a zdaje s i ę c z e p e k z k o ­ lorowej materii, obszyty w o k ó ł k o r o n k ą l u b t k a n i n ą innego k o l o r u ( r y c . 12). 15 �Ryc. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. S t r ó j t e n w y k a z u j e , ż e plebs g d a ń s k i z k o ń c e m X V I w . nie p o d d a ł się m o d z i e skiej, której naówczas hołdowała szlachta i bogate mieszczaństwo. Do hiszpań­ charakterystycznej cechy tego stroju, z r e s z t ą w y s t ę p u j ą c e j n a c a ł y m P o m o r z u , n a l e ż a ł o noszenie d w ó c h spódnic 1 5 rozmaitej d ł u g o ś c i , n p . k r ó t s z e j zielonej i dłuższej c z a r n e j . D o m o d y n a l e ż a ł o t e ż niskie p o d w i ą z y w a n i e s p ó d n i c y i zapaski, aby m i ę d z y n i m i a k r ó t k i m gorsetem lud spódnica widoczna była koszula spodnia. Rybaczki g d a ń s k i e przedstawione są w ubiorze roboczym. W i d a ć , że jedna założyła z tylu rodzaj ochronnego fartucha, czy t e ż w o r k a , a d o pasa p r z y w i ą z a ł a d r e w n i a n y czerpak. Mimo to w y g l ą d a j ą wcale dostatnio i zgrabnie. W stroju i c h w y r a ż a się wzrost p o m y ś l n o ś c i gospo­ darczej G d a ń s k a z k o ń c e m X V I w . i p o c z ą t k u w . X V I I I 1 6 . N o s z ą j a k w i d a ć czepeczki g ł a d k i e , ściśle p r z y l e g a j ą c e d o g ł o w y , rodzaj k a p t u r k a p o k r y w a j ą c e g o uszy. G ó r n a część o d z i e ż y w y ­ kazuje k r ó j obcisły. R ę k a w y k o s z u l i s ą p o d w i n i ę t e p o w y ż e j ł o k c i a . N a n o g a c h z a ś p o ń c z o c h y i spiczaste p a n t o f e l k i m a t e r i a ł o w e b e z o b c a s ó w . D o s t a t n i e j o d z i a n e s ą j a r z y n i a r k i Przedstawione przez M o l i e r a ( r y c . 13). « z a p r a s z a c z k i » na uroczystości rodzinne to p o w a ż n e nie­ w i a s t y o d z i a n e t a k s a m o , j a k r y b a c z k i . N i e i d ą o n e d o p r a c y , lecz w o d w i e d z i n y , p r z e t o u b r a n e s ą s t a r a n n i e . O k r y c i e g ł o w y s t a n o w i czepeczek b r a m o w a n y f u t e r k i e m , a o p a d a j ą c a w r ó w n y c h fałdach s p ó d n i c a posiada u dolnego obrzeżenia ich okrywają d w a pasy z ciemnego l a m o w a n i a . R a m i o n a peleryny. I n n a rycina przedstawia mieszczkę r o z m a w i a j ą c ą z dwiema ogrodniczkami podmiejskimi, k t ó r e n o s z ą szerokie s p ó d n i c e i obcisłe s t a n i k i z r ę k a w a m i z a w i n i ę t y m i p o w y ż e j ł o k c i a . G ł o w ę j e d n e j p o k r y w a z n a n y n a m j u ż czepiec z f u t e r k i e m , ale d r u g a p o s i a d a r o d z a j z a w o j u - c h u s t k i . S z c z e g ó ł e m w y r ó ż n i a j ą c y m jest t u wierzchnie o k r y c i e u ż y w a n e j a k peleryna. P r a w d o p o d o b n i e jest t o f a r t u c h zarzucony n a plecy, g d y ż w i d a ć w y r a ź n i e t a s i e m k ę , z b i e r a j ą c ą f a ł d y t k a n i n y . M a t e r i a ł p o d a n y p r z e z M o l i e r a m a d l a nas o g r o m n ą w a r t o ś ć . D z i ę k i n i e m u b o w i e m m o ż e m y stwierdzić, k t ó r e elementy stroju plebsu g d a ń s k i e g o z X V I w . p r z e t r w a ł y w stroju t y m a ż d o końca X V I I I w. i początków w. X I X . Posiadamy zespół rycin przedstawiających robotnice gdańskie. Stroje i c h cechuje elegancji, ż e z pierwszego wejrzenia b u d z ą w ą t p l i w o ś ć co d o i c h a u t e n t y c z n o ś c i . 16 tyle Ale znako- �m i t y k o s t i u m o l o g n i e m i e c k i F r . H o t t e n r o t h o b a l a w s z e l k i e nasze w ą t p l i w o ś c i , przytaczając 1 7 opis o d z i e ż y g d a ń s k i c h d z i e w c z ą t s ł u ż e b n y c h s p o r z ą d z o n y przez w ł o s k i e g o a u t o r a V e c e l l a : «...ubierają się z w y s z u k a n y m s m a k i e m , a i c h o d z i e ż b u d z i szacunek. N o s z ą czepek, który o b e j m u j e w ł o s y , d a l e j — s p ó d n i c ę z g r u b e g o s u k n a w b a r w i e p o p i e l a t e j , . . . w r a z ze s t a n i k i e m oraz g r u b y p ł ó c i e n n y fartuch... W o k ó ł szyi i r a m i o n n o s z ą zamiast chusty sukiennej — k o ł ­ nierz. G d y i d ą d o ź r ó d ł a , czy d o studni, w y p o s a ż o n e są w d w a drewniane kubły, którymi w o d ę n o s z ą s p r a w n i e . » O b s e r w a c j ę t ę o d n i e ś ć m o ż e m y d o znanej ilustracji B r a u n a z XVI końca w. Rzecz bardzo charakterystyczna, że H o t t e n r o t h opisując strój kobiecy z X V I I w., przed­ s t a w i a s ł u ż ą c ą g d a ń s k ą , k t ó r a m a o k r y c i e pasiaste z a r z u c o n e n a r a m i o n a , a w i ę c n o s z o n e w p o ­ dobny tam s p o s ó b , j a k kieleckie, sieradzkie, k r ó t s z a , n i ż w s t r o j u mieszczek mają opoczyńskie, suknie do ziemi. Bramuje je p o d w ó j n y Z X V I I I wieku dokumentarnego ciemny Deischa 1 8 . lampas. W przeciwieństwie do albumu I n t e r e s o w a ć m u s i przede w s z y s t k i m plansza, w y o b r a ż a j ą c a r y b a c z k i . rycin lat późniejszy się t a k ż e Moliera, fizyczny jest tamte dostar­ Moliera D e i s c h n i e t y l k o t y p y k o b i e c e , ale i m ę s k i e . pięćdziesiąt zmieniła Spódnica i obfitego m a t e r i a ł u do stroju plebsu g d a ń s k i e g o c z a j ą n a m p l a n s z e z r . 1763 M a t e u s z a obejmuje czy ł o w i c k i e , z a p a s k i . g d a ń s k i c h , sięga b o w i e m kostek, gdy tymczasem maniera które pracujących od rycin Moliera. artystyczna, Stąd odbiegająca pewne zmiany daleko wiernie, c h o ć z p e w n y m nalotem od w Sztych ten jest o sto odzieży. realizmu Poza karykaturalnym, oddawały ludzi. Rybaczki, k t ó r e n a m pokazuje tym XVII-wiecznych wysiłek Deisch, są po p a ń s k u w y t w o r n e . A l b u m D e i s c h a j e s t g a l e r i ą t y p ó w p o d m i e j s k i c h o w ł a ś c i w e j i m o d z i e ż y , ale z r ó ż n i c o w a n e j w s z c z e g ó ł a c h . N p . k o b i e t a s p r z e d a j ą c a k o n w a l i e ( r y c . 14) o d z i a n a j e s t w czepeczek z n a m a r s z c z o n y m o b r z e ż e n i e m i s p o w i t y ciasno c h u s t k ą , k t ó r a z r ę c z n i e p o d k r e ś l a k s z t a ł t g ł o w y . L a - Ryc. 12. Rybaczki kaszubskie — drzeworyt A . Moliera r. 1601. Strój Kaszubski — 2 17 �Ryc. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. m o w a n a u d o ł u s p ó d n i c a zapewne uszyta jest z s a m o d z i a ł u , g d y ż f a ł d y jej o d s t a j ą w pasie. R a m i o n a k w i e c i a r k i rówki. R ę k a w y rozszerzają o k r y w a kraciasta się na ł o k c i a c h i nie są K a s z u b k ę ze w s i w y o b r a ż a p r a w d o p o d o b n i e czyli koszykiem do j a r z y n zawieszonym na sztywno chusta, zapuszczona p o d g ó r n y brzeg sznu­ zapinane. kobieta z kaszubską karynką na plecach, rzemieniach. Mieszczki i służebne gdańskie wdziewały, j a k widać, koszulę z głęboko wyciętym dekoltem bez m a n k i e t ó w , p o t e m z a k ł a d a ł y n a s z y j ę k o l o r o w ą c h u s t k ę , k t ó r e j k o ń c e k r z y ż o w a ł y n a p i e r ­ siach, n a n i ą w d z i e w a ł y gorset, k t ó r y z p r z o d u z a s z n u r o w y w a ł y k o l o r o w ą w s t ą ż k ą do figury. stosownie Potem w d z i e w a ł y s p ó d n i c ę , której opaska p r z y p a d a ł a na d o l n y w a ł e k gorsetu w pa­ sie, a w r e s z c i e n a s p ó d n i c ę p r z y w d z i e w a ł y z a p a s k ę . T a k o d z i e w a ł a s i ę s p r z e d a w c z y n i w a r z y w , r y d z ó w ( r y c . 15) c z y i z o p u ( r y c . 16), k r a b ó w , ł o s o s i i ż y w y c h p o m u c h l i c z y t e ż kolorowych p a l e m e k ( r y c . 17) l u b s k u p u j ą c a stare, z n i s z c z o n e k r z e s ł a w y p l a t a n e . N a w e t m a ł e dziewczątka t a k samo się u b i e r a ł y , b o strój dzieci b y ł t y l k o m i n i a t u r ą stroju ludzi d o r o s ł y c h (ryc. 17). A l e s t r ó j ten nie b y ł m u n d u r e m . I n d y w i d u a l i z o w a n o go b o w i e m b a r w ą . K o b i e t a sprzeda­ j ą c a p a l e m k i n a ł o ż y ł a n a r a m i o n a c h u s t k ę c z y szal w k o l o r o w e p a s y , i n n e g u s t o w a ł y w s z a l a c h jednobarwnych, przeważnie zielonych, kremowych, czerwonych lub różowych. W jasnych b a r w a c h u t r z y m a n y jest t e ż gorset. K o b i e t a s p r z e d a j ą c a i z o p nosi gorset p i o n o w o p r ą ż k o w a n y , a p o d gorsetem b l u z k ę z w ą s k i m i r ę k a w a m i p o sprzedająca rydze w d z i a ł a bluzkę o długich łokcie, rękawach uszytą z m a t e r i i pasiastej. z rozciętymi kłapciami u Kobieta końców. K o b i e t a z a ś z b i e r a j ą c a zepsute s t o ł k i posiada b l u z k ę z r ę k a w a m i , k t ó r e k o ń c z ą się m a n k i e t a m i z d w o m a d u ż y m i guzikami dla ozdoby. Z całego u b i o r u najciemniejszą b a r w ę m i a ł a s p ó d n i c a . L u b o w a n o się n a ó w c z a s w kolorze zielonym, granatowym, czarnym, czerwonym lub b r ą z o w y m o odcieniu orzechowym. s p ó d n i c y nie p o s i a d a ł ż a d n e j b o r t y a n i o z d o b n y c h n a s z y ć . N i e znaczy t o , aby tego Dół rodzaju o z d o b y nie b y ł y znane K a s z u b k o m p o d m i e j s k i m . G a l e r i a t y p ó w przedstawionych przez M . D e i scha i l u s t r u j e j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c e s t r o j u z a l e ż n e o d r ó ż n i c m a j ą t k o w y c h . kobiety c h o d z ą w eleganckich, p ł y t k i c h pantofelkach na w y s o k i m 18 Rysowane przezeń obcasie, k t ó r e t o o k r y c i e �n ó g u ż y w a n e b y ł o p r z e z K a s z u b k i p o d m i e j s k i e , ale t y l k o o d ś w i ę t a . P a n t o f e l k i te p r z y p i n a n e były na kości skokowej w s t ą ż k ą z w i ą z a n ą w m o t y l k a lub k l a m e r k ę na p o d k ł a d z i e z kolorowego safianu. Jak z a ś w y g l ą d a ł o o b u w i e na c o d z i e ń , w y r a z i ł wiającym Deisch jedynie na rysunku przedsta­ k o b i e t ę s p r z e d a j ą c ą r y d z e ( r y c . 15). N a k r y c i e g ł o w y u K a s z u b e k g d a ń s k i c h t e ż nie b y ł o jednolite. N a o g ó ł k o b i e t y przedsta­ w i o n e przez Deischa n o s z ą czepki, s k ł a d a j ą c e się z k o l o r o w e j g ł ó w k i , obwiedzionej b i a ł ą r y s z k ą , z w i ą z a n e z tyłu w s t ą ż k ą . A l e g ł o w ę dziewczyny p r z y k r y w a chustka w o l n o o p a d a j ą c a na barki, niewiasta z a ś s p r z e d a j ą c a rydzne osi na g ł o w i e k o l o r o w ą c z a p e c z k ę o k r ę c o n ą w o k o ł o zawojem z białej chustki. Kaszubki rysowane przez Daniela Chodowieckiego w r. 1773 mają głowy nakryte k a p u z a m i w r o d z a j u k a p t u r ó w , k t ó r e s p a d a j ą n a r a m i o n a , z a k r y w a j ą c j e a ż d o b a r k u ( r y c . 18). Jest t o o s t a t n i a f a z a ś r e d n i o w i e c z n e j na XV-wiecznym «gugli» 1 9 , której f o r m ę p i e r w o t n ą przedstawia obrazie w kościele św. Jana w T o r u n i u . pasterz K a s z u b k i ozdobiły ten kaptur na­ szyciem jasnej szerokiej b o r t y z p r z o d u , a n a d t o s p i n a ł y go u szyi sznurem p a c i o r k ó w , zapewne bursztynowych. H o t t e n r o t h na podstawie kobiecy, charakterystyczny częściową kiem, z suto mały kładany, rękawy zebranej i k o n o g r a f i i , analizując typowy gdański ubiór w Niemczech, wymienia koszulę dwu­ poplecz- kaszubskim marszczoną posiadającą bogato dla stroju słowiańskiego na piersi, kołnierzyk wy­ sięgające do prze­ g u b u i ujęte w w ą s k i pasek. N a s t ę ­ pnie koszule z r ę k a w a m i i szerszymi, z a k o ń c z o n e falbanką poniżej krótszymi sfałdowaną łokcia. szuli b y ł w i d o c z n y , Przód ko­ albo też piersi o s ł a n i a ł a chusta. P o s i a d a ł a ona nad­ ruk ornamentu pasowego, ale by­ wała też jednolita, kitajkowa. stę tę składało którego jeden plecy, a dwa się w koniec Chu­ trójkąt, opadał k r y ł y się p o d na sznu­ rówką. S z n u r ó w k i — n i e z a l e ż n i e o d tego. czy je nazwiemy s t a n i c z k a m i , czy gorsikami — są rodzajem sięgającego poniżej pasa. P o d o b n e z n a m y opasania, piersi u aż do Kaszubek z okolic Koszalina i Słupska, szki­ cowane przez C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. Z a p i n a n e b y ł y n a h a f t k i i h a ­ czyki z boku. Jedna ich odmiana posiadała o d przodu zapięcie na gu­ ziczki, głębokie wycięcie i długie rę­ k a w y — i n n e z a ś szerokie sznurowa­ nie na piersiach i z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. W z w i ą z k u z gorsetami zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na sztywne w k ł a d ­ k i , zwane po niemiecku Brustlack, które przejęte z o s t a ł y u nas z Z a ­ chodu. Są to obciągnięte barwnym 2* Ryc. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych M . Deischa r. 1763. 19 �m a t e r i a ł e m t r ó j k ą t n e w k ł a d k i , zasuwane z p r z o d u p o d sznurowanie gorsetu, którego brzegi b y ł y szeroko r o z s u n i ę t e . S p ó d n i c e , wedle Hottenrotha, w y s t ę p o w a ł y w d w ó c h rodzajach: j a k o wierzchnia i spodnia, a obie o p a d a ł y w szerokich przyszyte do tasiemki. T a k fałdach naturalnych. właśnie było na N i e k t ó r e w drobne fałdy, były Kaszubach wschodnich. Z innych ułożone części stroju l u d o w e g o w s p o m i n a a u t o r szerokie zapaski, p o k r y w a j ą c e cały p r z ó d s p ó d n i c y , a zwraca u w a g ę na p e w n ą specyfikę kobiecego stroju ludowego w G d a ń s k u , a mianowicie b r a k kaftana. N a w e t p o d c z a s c h ł o d u n i e n a k ł a d a ł y k o b i e t y k a b a t a , lecz o k r y w a ł y pasa, s u k i e n n ą , p o d b i t ą f u t r e m Omawiając i zaopatrzoną w kołnierz się p e l e r y n ą sięgającą nakrycie głowy, zwraca H o t t e n r o t h u w a g ę na czepek z p l e c i o n k i o b a r w i e naturalnej l u b czarnej. T a k i e okrycie g ł o w y o d r y s o w a ł C h o d o w i e c k i u ł u ż y c k i c h w okolicach Berlina. W Gdańsku używane były one przez r ó ż n e uliczne, a n a d t o mniejsze czepeczki z m a r s z c z o n y m i w o k ó ł t w a r z y W poniżej szalowy. słomianej wieśniaczek wywoływaczki koronkami. kolekcji t y p ó w m ę s k i c h w Albumie Deischa specjalną u w a g ę poświęcić należy chłopcu z m i o t ł a m i (ryc. 4). R ó ż n i się on innych mężczyzn w tymże przede wszystkim t y m , albumie że rokokowego warkoczyka od nie nosi ani roko­ kowej kamizelki i że jego kaftanowi brak kołnierzyka, mankietów, na- szywanych kieszeni oraz charaktery­ stycznego k r o j u z w c i ę c i e m w pasie. Jest t o w i ę c u b r a n i e w r o d z a j u wępsa. szubskiego Jedynie spodnie, pończochy i trzewiki nawiązują do mody miejskiej. jednakże ka­ krótkie materiałowe ówczesnej Najważniejszym szczegółem tej ilustracji jest n a k r y c i e g ł o w y , c z a p k a f u t r z a n a , kaszubska muca. W y g l ą d e m swoim odbiega wprawdzie o d czapek opi­ sywanych przez D e r d o w s k i e g o , nie­ mniej stanowi wczesny okaz czapki kaszubskiej. Elementy ludowe w stroju ka­ szubskim widzi Hotteroth w nakry­ ciu głowy mężczyzn, wiu. Zwraca on oraz ich uwagę na obu­ jedną z rycin Deischa wyobrażającą czarka w mle- czapce z s u k i e n n y m d e n ­ kiem karminowego koloru. ta s k r o j o n a jest w ten Czapka sposób, że od p r z o d u brzeg jej w z n o s i się k u gó­ rze, a o p a d a k u t y ł o w i . A n a l o g i c z n e czapki z denkiem mina GulgoWski styczne d l a zielonym jako powiatu wspo­ charaktery­ kościerskiego, a Lorentz wzmiankuje o kaszubskich k o ł p a k a c h z czerwonym wierzchem j a k o znamiennych dla Pomorza Za­ chodniego. Ryc. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych M . Deischa r. 1763. 20 Obuwie, k t ó r e widzimy na ryci- �nach Deischa, nego, j a k Buty te to zdaje się nic i n ­ krąmpówki. kaszubskie sięgają do k o l a n i posia­ dają cholewki o d s t a j ą c e szeroko g ó r ą , jak mankiet. Spodnie Reszta u b i o r u posiada są bufiaste. cechy miej­ skie. S t r ó j m ę s k i , j a k w i d a ć , z u r b a ­ n i z o w a ł się w c z e ś n i e j stroju kobiecego w Zatrzymaliśmy ubioru skiej Gdańsku, X V I I I wieku, ludowego Gdańsku. się na rystyce w od charakte­ ludności a podmiej­ gdyż z końcem z początkiem XIX w i e k u l u d n o ś ć ta była w d u ż y m p r o ­ cencie k a s z u b s k a . N i e bez przyczyny o język kaszubski w kościele walczył w b r e w uchwale sejmu w r. 1842, Mrongowiusz, pastor w królewieckiego Chrystofor przy Celestyn alias Mrąga kościele św. 2 0 , Anny Gdańsku. Nie z a j m o w a l i ś m y się dokumentacją skiej n a ubiorów pojezierzu, a natomiast wsi kaszub­ to dlatego, p o n i e w a ż nie dostaje n a m materiału z tego zakresu, a c z k o l w i e k strój ka­ s z u b s k i p r z e d 100 l a t y b y ł t a m j e s z ­ cze ż y w y . P o s ł u g i w a ł a nak tylko się nim warstwa gburów, a jed­ nie wszyscy c h ł o p i . Ludność Kaszub W rozwarstwięniu klasowym składała z: się Ryc. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych M . Deischa 1763. bowiem 1) w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h , t j . s z l a c h t y , 2 ) g b u r ó w , 3) z a g r o d n i k ó w , tj. c h ł o p ó w bezrolnych, a n a d t o 4) z c h ł o p ó w f o l w a r c z n y c h . N a j n i ż s z a w a r s t w a s p o ł e c z n a , do k t ó r e j n a l e ż e l i nie m i a ł a u b i o r u l u d o w e g o o charakterze r e g i o n a l n y m . F o r n a l e b o w i e m żący panom przeważnie niemieckim, mieszkający w w domach robotniczych, g ł ó w n i e n a t u r a l i a m i , w z a m i a n z a co k a ż d a r o d z i n a m u s i a ł a d o s t a r c z y ć fornale, X I X wieku a słu­ wynagradzani czterech r ą k d o pracy na p a ń s k i m , nie p o s i a d a l i w a r u n k ó w do k u l t y w o w a n i a j a k i e g o k o l w i e k stroju reprezentacyjnego. Podobnie miała s i ę rzecz z z a g r o d n i k a m i , t j . n i e z a l e ż n y m i wprawdzie i samodzielnymi r o b o t n i k a m i r o l n y m i , p o s i a d a j ą c y m i t y l k o d o m z o g r ó d k i e m , a w e g e t u j ą c y m i dzięki sezonowej p r a c y n a e m i g r a c j i , czy t e ż c h o d z ą c na frejkę do gbura w sąsiedztwie lub na pańskie. w z a m i a n za o k r e ś l o n ą i l o ś ć d n i « o d r ó b k i » w czasie ż n i w l u b w j e s i e n i o t r z y m y w a l i Jedni od pana l u b g b u r a k a w a ł e k z i e m i p o d z i e m n i a k i l u b ż y t o , i n n i w p o s z u k i w a n i u p r a c y szli n a Ż u ł a w y , Saksonii, M e k l e m b u r g i i i Prus, a na z i m ę wracali do swych rodzin, p r z y w o ż ą c d l a siebie z a ś i r o d z i n y o d z i e ż z a k u p i o n ą n a nieco do grosza, obczyźnie. N i e z a z n a c z y ł a się o d r ę b n o ś c i ą stroju szlachta kaszubska. P o d n a p o r e m niemczyzny prze­ stała ona i s t n i e ć w I I p o ł o w i e X I X w . , a miejsce jej zajęli o b s z a r n i c y niemieccy. D r o b n a z a ś s c h ł o p i a ł a szlachta z a g o n o w a w s i ą k ł a w stan g b u r s k i , w z w i ą z k u z c z y m zasadniczo nie wy­ o d r ę b n i ł a się o d g b u r ó w s t r o j e m z a r ó w n o m ę s k i m , j a k i k o b i e c y m . T o t e ż s ł u s z n i e w j e d n y m a r t y k u l e « G r y f a » z r. 1910 c z y t a m y : « g b u r a szlacheckiego p o c h o d z e n i a opisuje Derdowski, ale t e n w i e r n y o p i s g b u r a n i e s t r a c i ł b y n a w i e r n o ś c i , g d y b y z a m i a s t s z l a c h c i c a C z a r l i ń s k i e g o , bohaterem epopei był j a k i ś nieszlachcic: K ą k o l , M i o t e k lub Krewta». 21 �Niemniej między schłopiałym szlachcicem a g b u r e m u t r z y m a ł y się różnice w stroju. Z a u w a ż y ł to Lo­ rentz, p o w o ł u j ą c się na świadectwo D e r d o w s k i e g o z r . 1840, ż e szlachta w powiecie k a r t u z k i m nosiła czapki obszyte b a r a n k i e m czarnym, chłopi białym, nosiła poza tym szlachta płaszcze z cienkiego sukna fabrycz­ nego, a w i e ś n i a c y z grubego warpu, tj. osnowa samodziału, i wątek były Jedyną sem w którym wełniane. warstwą społeczną, pacierzowym ludności skiej, która i odróżniała sto­ kaszub­ utrzymała własny się od strój kosmopolitycz­ nego u b i o r u p a n ó w , j a k o też fabrycz­ nej odzieży zagrodników 2 1 warstwa gburska . Strój — ten, j a k i gdzie indziej, z a l e ż a ł w stopniu od dochodów była tak dużym z ziemi. Na Kaszubach jest k l i m a t surowy, zimy długie, ziemia na dzajna a p l o n y ogół liche 2 2 mało uro­ . Toteż strój l u d o w y , a s z c z e g ó l n i e m ę s k i , nie n o ­ sił znamion dostatku. Z końcem X I X w . i w w i e k u X X z a c h o w a ł y się jedynie jego nikłe resztki i to w for­ mie wybitnie przetworzonej pod w p ł y w e m m i a s t a ( r y c . 19). N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , Ryc. 17. Kobieta sprzedająca palmy —sztych M . Deischa r. 1763. że tylko bogate g b u r k i m o g ą c e sobie p o z w o ­ lić na z a k u p czarnego a k s a m i t u jedwabiu i złotych skach ubogich d o b ó r się g ł ó w n i e na nici paradowały materiałów tle m a j ą t k o w y m . był wówczas nader w czarnych skromny. Różnice kaszebska biołka Każda gorsikach, więc w stroju miewała pewną uwydatniały ilość niebieskich z a p a s e k , ale p u n k t h o n o r u s t a n o w i ł o p o s i a d a n i e j e d w a b n e j , c i e m n o z i e l o n e j z a p a s k i n a czyste o k a z j e . R z e c z z n a m i e n n a , ż e P e r n i n , w y m i e n i a j ą c n i o w y c h K a s z u b , nie w y m i e n i a w o g ó l e zhtnic, czy tymczasem w w i o ­ odzienie u b o g i c h kobiet z uro­ połud­ t j . c z e p k ó w z ł o t y c h . « K o b i e t y — pisze o n — n o s z ą , p r ó c z c h u s t e k n a g ł o w i e o d n i e d z i e l i i ś w i ę t a b i a ł e , a t a k ż e c z a r n e czepce z w y s t r o j e m czarnych i kolorowych wstęg i kokard» 2 3 . Kaszubskie złotogłowie było nakryciem głowy jedynie kobiet z a m o ż n y c h . 2 4 R ó w n i e ż w stroju ś l u b n y m z a z n a c z a ł y się r ó ż n i c e w z a l e ż n o ś c i o d m a j ę t n o ś c i m ł o d o ż e ń c ó w . Strój biedniejszych g b u r e k s k ł a d a ł się z czarnej b l u z k i a d a m a s z k o w e j z b u f i a s t y m i g ó r ą r ę k a w a m i z w s t a w k a m i t i u l o w y m i , h a f t o w a n y m i m a s z y n o w o — j e d n a k ż e z a m o ż n i e j s z e k o b i e t y k u p o w a ł y sobie kom­ p l e t b i a ł y ze s p ó d n i c ą a d a m a s z k o w ą u k ł a d a n ą w f a ł d y z c z t e r e c h l u b p i ę c i u s z e r o k o ś c i . C z e p c e zaś w y k o n y w a ł y dla nich pucmacherki w mieście szywanych o d p r z o d u , ryszek i w s t ą ż e k tak Pod względem kroju i wystroju z jedwabiu, samo dodając wystrój perełek nie b y ł o r ó ż n i c m i ę d z y u b r a n i e m o d ś w i ę t n y m i c o d z i e n n ą . N a niedzielę w k ł a d a n o nowe ubranie, a na- czarnych. do roboty gospodarskiej odzieżą stare ruchna. W lecie n a w e t z a m o ż n i e j s z e g o s p o d y n i e p o s ł u g i w a ł y s i ę o d z i e ż ą p ł ó c i e n n ą , w z i m i e z a ś k o g o nie b y ł o s t a ć na w e ł n i a n e ubranie, m u s i a ł z a d o w a l a ć się 22 lnianym. �A l e służące g d a ń s k i e nadal zacho­ w y w a ł y strój p e ł e n elegancji. P o w i ę k ­ szony fragment l i n a z r . 1841 ze stalorytu Schu- przedstawiający dwie dziewczęta zakupujące jajka od śniaka, noszą pantofelki, spódniczki, białe chustki wie­ fałdziste krzyżówki, k t ó r y c h t y l n i r ó g zaznacza się w y r a ź ­ nie na tle gorsetu, a peczki z tyłu i zdobne białymi tuszkami, cze- wstążeczką powiewnymi zwisającymi z b o k ó w czepca (ryc. wreszcie wiązane aż rań- efektownie poniżej ramion 20). Również i w stroju m ę s k i m za­ z n a c z a ł y się r ó ż n i c e , z a l e ż n e o d stanu m a j ą t k o w e g o g b u r ó w . P a t o k podaje, że «bardziej uprzywilejowani k o w o c h ł o p i nosili spodnie mająt­ skórzane czyli zamszowe b u k s ę . Była to k a ż d e g o syna c h ł o p s k i e g o » . zaś zaznacza, że duma Lorentz biedniejszych nie s t a ć b y ł o na b u t y z cholewami, g d y ż «buty nosili tylko bogatsi rze i r y b a c y » . gate g b u r k i tały w ich — było i XIX W czasach, g d y tezaurowały złotogłowiach, w srebrnych jeszcze na wieku. gospoda­ swe to mężowie guzach. przełomie Wspomina K e l l e r p i s z ą c y w r. bo­ kapi­ Tak XVIII te czasy 1818: « A l e s p y t a ć s i ę t a k i e g o K a s z u b y , c z y o n s o b i e te g u z y s p r a w i ł , t o p o w i e , ż e j e m a p o s w o i m o j c u , a l b o s t a r k u . W i ę c t e n j e g o ojciec a l b o s t a r e k , c o jeszcze p o l s k i e r z ą d y p a m i ę t a ł n a Ka­ s z u b a c h , m ó g ł s o b i e k u p i ć t a k i e d u ż e , c z ę s t o s r e b r n e g u z y — m u s i a ł s i ę z a t e m lepiej m i e ć , j a k j e g o syn dzisiaj, a l b o w n u k n a t y m s a m y m gospodarstwie, co m u l e d w i e stanie na po­ datki i sól». W kapitalistycznym u k ł a d z i e s t o s u n k ó w p o ł o ż e n i e gospodarcze l u d u kaszubskiego uległo pogorszeniu, w z r ó s ł wyzysk ekonomiczny i ucisk polityczny, k t ó r y budził ś w i a d o m o ś ć r o d o w ą Kaszubów, skutkiem pruskiej p o l i t y k i eksterminacyjnej, wyrażającej czaniu, u t r u d n i a n i u z a k u p u posiadłości i uprzywilejowaniu żywiołu się w niemieckiego. ten j e d n a k nie o d d z i a ł a ł bynajmniej na u b i ó r regionalny, j a k o w y r a z p o d k r e ś l e n i a Czynnik odrębności i k u l t y w o w a n i a tradycji, g d y ż w r o g i stosunek K a s z u b ó w do N i e m c ó w z a c z ą ł się wtedy, 2 5 r o z k ł a d ludowego stroju kaszubskiego został j u ż d o k o n a n y . Co więcej, m o ż n a ż e na u p a d e k tego stroju p o w a ż n y w p ł y w w y w a r ł a m o d a w m i e j s c o w o ś c i a c h przez N i e m c ó w , przyjmowana bez zastrzeżeń np. że w okolicy Pucka « n i e m c z y z n a na przez l u d n o ś ć kaszubską. koloru gdy stwierdzić, zamieszkałych Pernin stwierdza ogół przeważa», gdyż ludność przejęła tam miejską, a w z w i ą z k u z t y m upodobanie do na­ wywłasz­ czarnego. N a t o m i a s t l u d n o ś ć modę uboższa, a szczególnie m i e s z k a j ą c a w zwartej masie i to z d a ł a o d ognisk niemieckich u t r z y m y w a ł a tra­ dycyjną b a r w n o ś ć ubrania kobiecego. P r o c e s z a n i k u s t r o j u k a s z u b s k i e g o r o z w i j a ł s i ę r ó w n o m i e r n i e i w czasie i w poszczegól­ n y c h o k o l i c a c h , a r o z k ł a d a ł się rozmaicie na p o s z c z e g ó l n e f r a g m e n t y o d z i e ż y . K e l l e r w łowie X I X wieku s t w i e r d z a , ż e s t r ó j k a s z u b s k i « n o s z ą t y l k o s t a r z y K a s z u b i » , ale po­ młodzież 23 �przyjmuje j u ż m o d ę miejską... Jak p a r o b c z a k a — pisze o n — w e z m ą w r e k r u t y . . . k i e d y w r ó c i d o d o m u , t o j u ż n i e z a p u s z c z a d ł u g i c h w ł o s ó w i d ł u g i e j k a m i z e l k i nie w e ź m i e , j e n o z n i e m i e c k a , jak bocian podkasany chodzi». W r . 1874 jeszcze K u j o t pisze o s u k m a n i e , ale P e r n i n w r. 1886 d o w o d z i , ż e w najuboż­ szych o k o l i c a c h K a s z u b s u k m a n a s a m o d z i a ł o w a z a n i k ł a i « u s t ą p i ł a t a ń s z e m u odzieniu o ciem­ nej t o n a c j i z m e t a l o w y m i g u z i k a m i » i bytowskiego p o c h o d z ą z tego 2 6 . Parczewski, k t ó r e g o relacje z p o w i a t u samego czasu, wymienia surdut zamiast kościerskiego sukmany. Gul- g o w s k i z a ś w r . 1911 w o g ó l e s u k m a n y j u ż n i e w i d z i a ł , a n a z w ę j e j p o w t a r z a z a i n n y m i . w terenie zapytujemy l u d z i o s u k m a n ę — najczęściej otrzymujemy opis surduta z lat Gdy osiem­ d z i e s i ą t y c h u b . w i e k u . Z a c h o d z i t u pomieszanie o k r e ś l e ń , g d y ż d o oznaczenia owego przesta­ rzałego surduta u ż y w a n a była t a k ż e nazwa seknja. Sukmana n a l e ż a ł a do odzienia o d ś w i ę t n e g o . Przechowywana starannie w malowanej skrzyni nie n i s z c z y ł a się przez wiele lat. D a w n y s u r d u t m o ż n a o g l ą d a ć na starych fotografiach. Różni s i ę o d s u k m a n y k r o j e m , g d y ż nie m a p o ł y , a n i p r z y c i ę c i a w pasie, a c o n a j w a ż n i e j s z e , j e s t c z a r n y . Czerń stanowi j e d n ą z cech u n o w o c z e ś n i a j ą c y c h odzież kaszubską u styku dwu ostatnich stuleci. wępsa P o d o b n ą e w o l u c j ę j a k sukmana p r z e c h o d z i ł y i inne części u b i o r u m ę ż c z y z n . Miejsce c z y l i k a f t a n a zająłżoktk c z y l i m i e j s k i ż a k i e t o c z y w i ś c i e t a k ż e c z a r n y , k t ó r y t a k ż e U t r z y m u j e s i ę jeszcze r o k o k o w y kwiecisty liwk wępsem zwano. czyli k a m i z e l k a w pomniejszych miastecz­ k a c h k o ł o G d a ń s k a , a t a k ż e p ł a s z c z z k a p t u r e m , n o t o w a n y p r z e z D . C h o d o w i e c k i e g o w r. 1773. półkoszulcze Z t y c h m a ł y c h miasteczek d o s t a ł o się t e ż na w i e ś tzw. czyli sztywna w k ł a d k a z paseczkiem nierzyka surdut. do łub też Moda ta przypinania koł­ zasuwana pod jest doskonale z n a n a nie t y l k o z K a s z u b — p r z e d 20—30 laty. Zupełnie inny tok przemian obserwować można biecym. W w połowie ub. wieku d z i ł y jeszcze K a s z u b k i za­ ubiorze ko­ w cho­ regional­ n y m stroju l u d o w y m . Orientuje w nim opis 1800—1868 sporządzony przez nas latach Cenowe, k o l w i e k jest to relacja ryczna. sztychu Wedle w acz­ fragmenta­ A. Char­ c z ę w s k i e j (ryc. 21), odnoszącego się 1880, do stroju z lat nosiły Kaszubki głęboko w y c i ę t y na siach gorset, p o d którym przerzuconą chustkę, i do szyję krzyżowaną jedwabną z przodu głowę nakrywały białym czepecz- kiem a przez pier­ wsuwały z kolorową kokardą przytrzymywanym boków zanymi pod czepka w s t ę g a m i tyłu, zwią­ brodą. Wedle fotografii K o l b e r g a z przyszytymi zr. spod Wejherowa ze 1882 nosiła zbiorów O. dziewczyna na głowie czepeczek z k o k a r d a m i c z a r n y m i po bokach, na ramionach c h u s t k ę wełRyc. 19. Typ stroju miejskiego z x x w. 24 nianą prążkowaną skrzyżowaną na �piersiach i w p u s z c z o n ą p o d o p a s k ę s p ó d ­ nicy, b l u z k ę z w ą s k i m i płócienną i zapaskę sięgającą rękawami, bez białą żadnych poniżej kolan, a spódnicę po kostki, gładką bez ozdób wreszcie naszyć (ryc. 22). Wedle świadectwa G u l g o w s k i e g o , za­ n i k dawniejszej o d z i e ż y kobiecej z k o ń c e m X I X w i e k u n i e d o k o n a ł s i ę jeszcze w z u ­ pełności. Obok bowiem kabatka noszona cełownja seknja c z y l i sta­ bywała także nik z rękawami połączony Był to raczej strój ze spódnicą. odświętny. Kabat zaś należał w dalszym ciągu do roboczego kobiet, a O gorsecie h a f t o w a n y m , widywał Pernin w odzienia często i dziewcząt. r. który rzekomo 1886 n i e m a j u ż mowy. Dokładne więc przedstawienie tego na duże trudności, gdyż stroju natrafia w terenie nie z a c h o w a ł y się resztki daw­ nego stroju a ż a d n e z b i o r y muzealne nie p o s i a d a j ą jego k o m p l e t u . N a w e t mięci starszego pokolenia w pa­ kobiet nie p r z e t r w a ł y nigdzie d o k ł a d n i e j s z e mości o stroju ludowym. wiado­ Słyszy się na­ t o m i a s t o d a w n y c h « m o d a c h » z ostatniej doby stylów historycznych. Informatorki czyli krynoliny, kreoliny wspominają zapinane na fiszbinach. O d nich d o w i a d u j e m y się, że dziewczęta Ryc. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. u m a c n i a ł y swoje s p ó d n i c z k i n a o b r ę c z a c h , z d j ę t y c h K r y n o l i n k i dziewcząt utrzymane z w a ł y k r y n o l i n z ciemniejszych t k a n i n w e ł n i a n y c h , p o w a ł a nie t y l k o w m a ł y c h beczek, były w barwach jasnych, miastach, a chcąc dorównać natomiast starsze bogaczkom. kobiety nawet jedwabnych. M o d a ale t a k ż e n a w s i w o k o l i c a c h Kartuz, ta uży­ wystę­ Kościerzyny Wejherowa, Pucka itp. W n a s t ę p n y m e t a p i e t j . k o ł o r . 1880 w y s t ę p o w a ł a s p ó d n i c a c z a r n a , s z e r o k a , b a r d z o długa nieraz z t r e n e m w l o k ą c y m się p o ziemi, a d o tego n a l e ż a ł a r ó w n i e ż czarna, j e d w a b n a m a n t y l k a , obszyta czarnymi k o r o n k a m i . N a k r y c i e g ł o w y k o b i e t u l e g ł o r ó w n i e ż m o d z i e m a ł o m i e j s k i e j . N a t e n t e m a t starsze k o b i e t y l u b i ą r o z w o d z i ć się szeroko, też kapotek, jakie nosiły pamiętając ich matki i r ó ż n e fasony p r z e w a ż n i e czarnych c z e p e c z k ó w , babki 2 7 . Wieś gatych g b u r ó w w y g l ą d a ł a na p r z e ł o m i e ub. w i e k u j a k kaszubska czy z a m i e s z k a ł a przez b o ­ wyjęta żywcem z żurnalu m ó d ów­ czesnych. N i e w s z ę d z i e o c z y w i ś c i e t a k b y w a ł o . W o k o l i c a c h bardziej o d d a l o n y c h o d w i ę k s z y c h cen­ t r ó w miejskich l u d wiejski b y ł bardziej konserwatywny, silniej p r z y w a r ł d o s w o j e j mniej u l e g a ł z m i e n i a j ą c y m się p r ą d o m , n a p ł y w a j ą c y m z szerokiego tradycji, świata. Ubogich chłopów na p u s t k o w i a c h w ś r ó d l e ś n y c h nie s t a ć b y ł o na z a k u p k o s z t o w n y c h m a t e r i a ł ó w i na zamawia­ nie u b r a ń u k r a w c ó w miejskich. Tu przetrwała także wierna pamięć do s a m o d z i a ł ó w , a szacunek d o dawnego moedrej seknji stroju kaszubskiego, lub dawne zamiłowanie złotnicy. 25 �Ryc. 21. Kaszubka — sztych A. Charczewskiej. Ryc. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z r. 1882. Rozdział III OBSZAR I ZASIĘG Obszar Ziemi Kaszubskiej na żadnej G r a n i c e te z r e s z t ą z m i e n i a ł y s i ę w c i ą g u STROJU KASZUBSKIEGO z istniejących map U s t a l e n i e m z a s i ę g u K a s z u b z a j ą ł s i ę w r . 1876 H i e r o n i m nych b a d a ń 2 8 terenowych . W nie z o s t a ł dotąd wyznaczony. dziejów. wytyczaniu granic wychodził D e r d o w s k i na podstawie włas­ on z założeń etnograficznych, ale z b y t s c h e m a t y c z n i e t r z y m a ł s i ę b i e g u r z e k i s t ą d p o z o s t a w i a ł n i e k t ó r e w i o s k i poza przyjętym p r z e z siebie kaszubskie obszarem. F l o r i a n Cenowa, piszący w t y m samym mniej więcej czasie, d o s t a r c z y ł m a t e r i a ł u d o r o z ­ m i e s z c z e n i a g r u p l u d o w y c h n a K a s z u b a c h , ale n i e d o w y z n a c z e n i a i c h ś c i s ł y c h g r a n i c . N a t y c h p o d s t a w a c h p o w s t a w a ł y u nas m a p y o b e j m u j ą c e c a ł o ś ć P o m o r z a , a w i ę c i c a ł o ś ć t e r y t o r i u m k a s z u b s k i e g o , j e d n a k ż e z a w s z e jeszcze bez w y r a ź n y c h l i n i i g r a n i c z n y c h . P r o b l e m e m granic z a j m o w a l i się j ę z y k o z n a w c y i t o o s o b n o d l a K a s z u b z a c h o d n i c h i osobno dla wschodnich. D l a Kaszub zachodnich m i a r o d a j n y m dla wszystkich późniejszych 2 9 był uczony rosyjski H i l f e r d i n g , który ustalił granice zasięg Słowińców, badaczy Kabatków oraz K a s z u b ó w N a d ł e b s k i c h w r . 1862. N a n i m o p a r ł s i ę T e t z n e r , j e d n a k ż e w k s i ą ż c e swej o S ł o - 26 �Ryc. 23. Zasięg stroju kaszubskiego w latach 1800—1850. w i a n a c h w N i e m c z e c h o g r a n i c z y ł się t y l k o do narysowania o g ó l n e g o i c h z a s i ę g u . W 0 S ł o w i ń c a c h i K a s z u b a c h N a d ł e b s k i c h , w y d a n e j w r . 1899, p o d a ł j e d n a k zasięgów językowych, posługując się tekstami wyraźnie pracy granice Hilferdinga. J ę z y k o z n a w c y p o l s c y , j a k J . B a u d o u i n de C o u r t e n a y , K . N i t s c h , M . R u d n i c k i , T . Lehr- S p ł a w i ń s k i oraz L . Z a b r o c k i b a d a l i g w a r y o b u g r u p kaszubskich i wyznaczali granice i c h zasię­ g ó w , p o d o b n i e i F . L o r e n t z . N a t y m materiale o p a r ł a się etnografia p o l s k a . M i ę d z y i n . A . Fischer p o d a ł przebieg granic o k a l a j ą c y c h K a s z u b y wschodnie na podstawie w y n i k ó w prac K . Nitscha 1 T. Lehr-Spławińskiego. wschodnich w ujęciu Fischer naszkicował również pierwszą m a p ę etnograficzną ramowym, z wypunktowaniem niektórych pozycji z zakresu Kaszub kultury m a t e r i a l n e j l u d u . J. G a j e k z a ś u s t a l i ł g r a n i c e n i e k t ó r y c h g r u p e t n i c z n y c h n a P o m o r z u i w y ­ znaczył je na Nazwa mapie. obszaru nazwanego Kaszubami w historycznym i geograficznym znaczeniu 3 0 b y ł a ś c i ś l e o k r e ś l o n a . O b e j m o w a ł a o n a b o w i e m w r ó ż n y m czasie z i e m i e n a d P r o ś n i c ą , b o w ą , Słupią, Ł u p a w ą , Ł e b ą i R e d ą aż do ujścia Wisły. Kaszubami współcześnie nie Gra­ nazywamy obszar w geograficznie z w ę ż o n y m zakresie, o b e j m u j ą c y p o d w z g l ę d e m p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ cyjnym 1/3 c z ę ś ć w o j . g d a ń s k i e g o , a m i a n o w i c i e p o w . g d a ń s k i , p u c k i , kościerski i północno-wschodnią wejherowski, kartuski, część p o w . chojnickiego. Obszar ten w y t y c z o n y został p o d ł o ż u z a s i ę g ó w g w a r o w y c h , ale t a k ż e sieci m i e j s c o w o ś c i , z których czerpano na materiały 27 �do historii stroju były w kaszubskiego w drodze b a d a ń etnograficznej. Miejscowości literaturze m a p i e (ryc. terenowych lub też które te zostały specjalnie wzmiankowane wyszczególnione na kaszubskiego nie m o ż e m y k i e r o w a ć się 23). Rzecz naturalna, że w w y t y c z a n i u z a s i ę g u stroju rozprzestrzenieniem charakterystycznych cech istnieje nader m a ł o . D l a stroju kobiecego t y m tegoż stroju, bo jego signum delimitationis zabytkowych okazów m o g ł y b y b y ć czepki z ł o t o ­ g ł o w i e , ale te z n a m y n i e ze w s z y s t k i c h p o w i a t ó w K a s z u b s z c z y z n y . D l a s t r o j u m ę s k i e g o z a s i ę g kaszubskiej krakowskiej mucy baraniej z nausznicami m ó w i n a m w Polsce p o ł u d n i o w e j . Z a s i ę g u stroju również mało, kaszubskiego nie jak zasięg rogatywki wyznacza granatowa s u k m a n a , k t ó r ą u z n a l i ś m y za j e d n ą z w a ż n y c h cech kaszubskiego stroju r o l n i k ó w . Sukmana t a b o w i e m w y s t ę p o w a ł a z c a ł ą p e w n o ś c i ą k o ł o r . 1830 u n i e m i e c k i c h K o s z n a j d r ó w , zaludnia­ j ą c y c h o d d a w n a , b o o d I p o ł o w y X V stulecia p o ł u d n i o w ą część p o w i a t u chojnickiego, a są­ siadujących z zaborskimi Kaszubami, Borowiakami regionalista B e n w i t z s ł o w a m i : « W e wsiach Silno, i Krajniakami. Stwierdza to chojnicki Ostrowite, Piastoszyn i innych leżących m i ę d z y T u c h o l ą a Chojnicami oraz w wioskach leżących opodal, j a k niemiecki Cekcyn, Sław ę c i n , O b r o w o i t d . n o s i l i m i e s z k a ń c y ( N i e m c y — k a t o l i c y ) jeszcze n a p o c z ą t k u t e g o ( t j . d z i e ­ w i ę t n a s t e g o ) stulecia d ł u g i e , n a p o l s k i s p o s ó b szyte s u k m a n y ( R o e c k e ) z h a c z y k a m i z a m i a s t 8 1 g u z i k ó w , pasy (Schaerpen) i w ą s y — c h o c i a ż wszyscy m i ę d z y s o b ą t y l k o p o n i e m i e c k u m ó w i l i ) ) . D o t y c h o g ó l n y c h u w a g n a l e ż y d o d a ć , ż e spory obszar o d P i a ś n i c y do Ł e b y p o w i a t lęborski, a na p o ł u d n i e w s c h o d n i ą część pow. słupskiego, obejmujący pow. bytowski i póln.-zach. c z ę ś ć p o w . c h o j n i c k i e g o u z n a j e m y za strefę p r z e j ś c i o w ą . W y s t ę p o w a ł y t a m b o w i e m z a c h o d n i o kaszubskie k a b a t k i p ł ó c i e n n e , j a k o oraz kaszubskie muce z charakterystyczna odzież letnia, t a k ż e długie sukmany s i w y m b a r a n k i e m , j a k o o d z i e ż z i m o w a . Z r e s z t ą o s t r o j u t y c h obsza­ r ó w w i e m y m a ł o . W i a d o m o n a m n a t o m i a s t , że l u d n o ś ć t y c h p o w i a t ó w b r a ł a w r. 1863—1890 b a r d z o ż y w y u d z i a ł w e m i g r a c j i z a m o r s k i e j , p r z y c z y m z p o w . b y t o w s k i e g o a ż w 5 5 % — co n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł o się d o p r z y ś p i e s z e n i a t e m p a z a n i k u noszonego t a m u b i o r u Rozdział OGÓLNY ludowego. IV OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Strój r o l n i k ó w i r y b a k ó w z Pojezierza Kaszubskiego jest j e d n ą z o d m i a n polskiego l u d o w e g o . F a k t ten znajduje swoje uzasadnienie w c a ł o k s z t a ł c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , stroju czemu zresztą d a ł w y r a z znawca Kaszub, Fr. Lorentz, p r z y z n a j ą c , że « m i m o p e w n y c h r ó ż n i c regio­ n a l n y c h k u l t u r a kaszubska, o ile c h o d z i o zjawiska odziedziczone, jest identyczna z p o l s k ą » 3 3 W stroju j e d n a k d a d z ą się z a u w a ż y ć wybitne o d r ę b n o ś c i . N a Kaszubach wyróżnić 3 2 . się d a d z ą zasadniczo d w a t y p y stroju, z a l e ż n i e o d tego, czy w j e g o s k ł a d w c h o d z i d ł u g a k a m i z e l k a i k r ó t k i e b i a ł e spodnie d o k o l a n , b i a ł e p o ń c z o c h y i p ł y t k i e t r z e w i k i , czy t e ż s u k m a n a i d ł u g i e , p ł ó c i e n n e spodnie g r a n a t o w e l u b czarne, ewentualnie s k ó r z a n e , czarne l u b ż ó ł t e , wpuszczone w w y s o k i e b u t y z w y w r ó c o n y m i o d g ó r y c h o l e w a m i . O b a t y p y n o t o w a n e s ą o b o k siebie n a t e r e ­ nach rolniczych. Typ pierwszy, m ł o d s z y , występował przeważnie na Kaszubszczyźnie nadmorskiej, czyli p r z y m o r z u , g d z i e k o ł o r . 1800 z a n o t o w a n o ś w i ą t e c z n y , l e t n i s t r ó j m ę s k i , s k ł a d a j ą c y s i ę z k a ­ pelusza z b l i ż o n e g o k s z t a ł t e m do przysadzistego cylindra o główce rozszerzającej się u k o s z u l i z k o ł n i e r z y k i e m , z czerwonej c h u s t k i usianej b i a ł y m i i z i e l o n y m i k w i a t a m i , szyję a z w i ą z y w a n e j p o d b r o d ą w b u j n ą k o k a r d ę , z ciemnozielonej, długiej kamizelki, b i a ł y c h s p o d n i , s i ę g a j ą c y c h d o k o l a n i z d o b n y c h 2—3 z białych pończoch i płytkich góry, opasującej krótkich guzikami przyszytymi z b o k u u dołu, trzewików. Z i m o w y z a ś strój s k ł a d a ł się z takiejże koszuli, spodni, k a m i z e l k i , p o ń c z o c h , o b u w i a , nadto 28 z okrągłej czapki obszytej białym barankiem dokoła, a z sukiennym ale wierzchem ��granatowym lub zielonym oraz z granatowej kłap.ci u k o ń c ó w , a zdobnej j e d n y m r z ę d e m Drugi starszy t y p stroju charakteryzuje kołnierzem czerwone wypustki, a dwa szeregi b ł y s z c z ą c y c h g u z i k ó w z p r z o d u 3 4 w czerwone w y ł o g i u sukmaną z końca . R e s z t ę o d z i e ż y tej d o p e ł n i a ł a k a m i z e l k a szowe buksę, zwanymi wywrotkami. le­ rękawów, szyję, spodnie d ł u g i e granatowe, t a k ż e czarne p ł ó c i e n n e , sukienne l u b wpuszczone w b u t y z cholewami, tak bez guzików. się przede w s z y s t k i m g r a n a t o w ą żącym pinana pod zdobnym w kurtki z kołnierzem stojącym, rękawami za­ skórzane, Spodnie s k ó r z a n e tzw. b y w a ł y też żółte, j a k na Ś l ą s k u lub w K r a k o w s k i e m . N a k r y c i e g ł o w y zam­ stanowiła czapa barania d a j ą c a się s p u s z c z a ć na uszy i k a r k . T ę s i w ą c z a p k ę u s z a t ą , z w a n ą t e ż k a p u z ą , specjalnie w y r ó ż n i a n o z c a ł o k s z t a ł t u k a s z u b s k i e g o . N i e bez przyczyny Hieronim Derdowski pisał o odzienia niej: «Chto kapuze na łbie nie mo, nie jest też Kaszuba Ta doch kaszubściego rodu je nowiększą chlubą, Ona mocno grzeje w usze barankowym klatem Zawde strojem je nolepszym zemą, jak i latem». Z w i ę z ł y opis u b i o r u kaszubskiego p o d a ł F l o r i a n C e y n o w a : «Bjeło p ł ó t n j a n o koszela, l i v k p o d ł u g y j e k u jasneho abo cemneho k o l o r e d ł u g o v a r p o v o suknja, parcane abo s k ó r z a n e buxe e n j s k j k ł o b u k w lece a w z e m j e k o ż e c h o v o m u c a e j e s z s z e r o k j p ł o s z c z ze s u k n a a b o k o ż e c h z p o r ę vovczech s k ó r , k u r t k ą abo krótką, kęsą, p o d k a s a n ą szubą zwani» 3 5 krótki . O czapie baraniej oraz m o d r e j sukmanie, j a k o w a ż n y c h c z ę ś c i a c h stroju kaszubskich r o l ­ ników wspomina kolęda 3 6 . Starosta weselny w t a k i m tylko zamiast kamizelki właśnie stroju pełnił swą funkcję obrzędową, przywdziawszy z g r u b e g o w a r p u — j e d w a b n ą k w i e c i s t ą , m o d n ą w czasach r o k o k a ; zamiast czapy baraniej — kapelusz p o d o b n y do cylindra, a nadto przepasywał* s w ą czerwoną O sukmanę szarfą. o b r z ę d o w y m ubiorze pogrzebowym X I X w. w s p o m n i a ł jedynie Derdowski: «Chto Kaszuba tern też pięknie w muce so umiero Bez ty żoden sę do nieba w drogę nie webiero» . 37 A l e jeszcze w X V I i X V I I w . u b i ó r podstawie Stryj k o wskiego Wacław ten z a w i e r a ł e l e m e n t y n i e z m i e r n i e d a w n e . Pisze Aleksander Maciejowski, że na Kaszubach na «zmarłego m y t o , a n a s t ę p n i e odziewano w b i a ł ą k o s z u l ę , sadzano na krześle, przypijano do niego, ż a ł o ­ w a n o go i z n o w u p i t o na siekierę, a d o b r a n o c . P o t e m odziewano go, przypasywano u b o k u k o r d szyję o b w i ą z y w a n o robocze w X X wieku nie ręcznikiem, odznaczało do się na którego wkładano kilka groszy» 3 8 Kaszubach niczym szczególnym. . Odzienie «Tabacznik» u c i e r a j ą c y w m i s i e t ł u c z k i e m t y t o ń n a t a b a k ę ( r y c . 27) j e d y n i e z a r o s t e m t w a r z y o k r e ś l a przynależność lub swą regionalną. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS S T R O J U MĘSKIEGO Koszula i k o ż u c h była dawniej g ł ó w n y m odzieniem K a s z u b ó w . Stary typ koszuli kaszub­ skiej nie jest nam jednak znany. Z miedziorytów m o ż n a , że do elegancji n a l e ż a ł o n o s i ć k a b a t l u b M . Deischa tyle kamizelkę z nieco tylko dowiedzieć skróconymi się rękawami, a b y z p o z a n i c h w y s t a w a ł y k o ń c e r ę k a w ó w k o s z u l i . R ę k a w y te nie p o s i a d a ł y m a n k i e t ó w , lecz j e d y n i e o s z e w k ę , w o k ó ł k t ó r e j w o k o ł o g r u p o w a ł y się bujne f a ł d y . W y n i k a z tego, że w rękawy koszuli były u k o ń c ó w wybitnie kroju rozszerzone. 29 �Ryc. 24. Krój spodni,, wykonał Z. Szewczyk. Z k o ń c e m X I X w . k o s z u l a m ę s k a b y ł a szyta z p ł ó t n a s a m o d z i a ł o w e g o . O k r o j u j e j n a p o d ­ stawie i n f o r m a c j i zany p o d szyją starych k r a w c ó w na c z e r w o n ą można w n i o s k o w a ć , że miała kołnierz wykładany, tasiemkę, a rękawy zakończone wąskim mankietem, wią­ również w i ą z a n y m . K r ó j jej b y ł p r z y r a m k o w y . W n o w s z y c h czasach t a s i e m k i d o w i ą z a n i a rękawów i k o ł n i e r z y k a wyszły z użycia, a z a s t ą p i o n o je guzikami. K o ł n i e r z zaś uległ redukcji, a w jego miejsce weszła lamówka Półkoszulek. W przystosowana pierwszej do przypinania ćwierci X X wieku sztywnego kołnierzyka w k ł a d a n o na koszulę tzw. pólkoszulcze. Umieszczano go na piersiach. Jeżeli b y ł biały, w ó w c z a s z a h a f t o w y w a n o go r ó w n i e ż n a b i a ł o . W p r o w a d z e n i e m o d y na k o l o r o w a n e p ó ł k o s z u l k i nie u t r z y m a ł o się j e d n a k . Spodnie Najuboższa szubskiego ludność nosiła były spodnie spodnie skórzane tj. parciane, jednakże zamszowe buksę, charakterystyczne dla stroju k t ó r y c h tradycja przetrwała ka­ zarówno u r y b a k ó w , j a k i u l u d n o ś c i rolniczej. Według informacji terenowych były one jelonkowe, tzn. w barwie naturalnej skóry o tonacji beżowej. Patok wspomina też o czarnych s k ó r z a n y c h spodniach z białymi szwami w po w. morskim. P r ó c z spodni p ł ó c i e n n y c h i s k ó r z a n y c h w y s t ę p u j ą nadto spodnie s a m o d z i a ł o w e , W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego. «Pon Czorlińsci» u Derdowskiego wełniane. wybrał się w d r o g ę w « g r u b y c h nogawicach». S p r a w ę tę wyjaśniają informacje Patoka: « M a t e r i a ł z a r ó w n o kaftana, j a k k a m i z e l k i i spodni u t k a n y b y ł z w e ł n y , a f a r b o w a n y w W e j h e r o w i e . Jedynie latem noszono odzież płócienną» K t o nie p o s i a d a ł 3 9 . grubszej t k a n i n y , w k ł a d a ł w p o r z e c h ł o d n i e j s z e j k i l k a par płóciennych s p o d n i . D o d z i ś s ł y s z y s i ę n a w s i a n e g d o t ę o d a w n i e j s z y c h c h ł o p a c h n o s z ą c y c h z i m ą 12 p a r spodni płóciennych. Kolor s p o d n i w e ł n i a n y c h przystosowany jest d o c a ł o k s z t a ł t u o d z i e ż y . Daje t e m u F . Lorentz, p i s z ą c : «Istniały j e d n a k t a k ż e dłuższe spodnie granatowe, granatową sukmanę» sili n a j c h ę t n i e j samodziałowe 4 0 Oprócz granatowy zarówno spodni noszono . Potwierdza to Gołębiewski: « N a Półwyspie Helskim mężczyźni ubiór, złożony ze s p o d n i , k r ó t k i e j wełniane, jak i płócienne mógł występować również i w ubraniu nadmorskich. do k t ó r y c h wyraz długich istniały kurtki» 4 1 . Ponieważ były farbowane — przeto ton no­ tkaniny granatowy letnim. krótkie. Szczególnie powszechne b y ł y one w o k o l i c a c h D o w o d z ą tego r y s u n k i M . D e i s c h a z X V I I I w i e k u oraz p ó ź n i e j s z a relacja na­ u c z y c i e l a J a n a P a t o k a ze S t r z e l i n a w p o w . m o r s k i m : « K r ó t k i e s p o d n i e s i ę g a ł y z a l e d w i e k o l a n . Na 30 zewnętrznych stronach nogawic znajdowały się guziki. O k r y c i e m n ó g były długie, się- �gające powyżej pończochy, a ^olan białe do tego szyte z j e d w a b i u płytkie trzewiki» T o samo Fr. L o r e n t z : buksę nie 4 2 . «Spod- były krótkie, białego k o l o r u i obszyte g u z i k a m i po stronach z e w n ę t r z n y c h » . Ustalenie k r o j u spodni szubskich natrafia na trudno­ ści z b r a k u j a k i e j k o l w i e k kumentacji. W jota czytamy butów jedynie, «zapuszczano tując się do­ artykule modziałowe spodnie» ka­ 4 3 wedle Ku- że do też sa­ . Orien­ fotografii w książce Gulgowskiego, spod­ nie robocze były stosunkowo wąskie i długie, ściągnięte skiem, rybackie zaś pa­ obcisłe p r z y k o l a n a c h , a szersze g ó r ą . Podobne do nich młodego Kaszuba w są węps, nie n i c h (ryc. ubranego bardziej ale b y ć m o ż e , sadniczo spodnie że luźne, krojem różniły się za­ od R y c ' 2 5 ' M l e c z a r z ( n a l e w °) 1 żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 24). S t a r y k r a w i e c W o j c i e c h K o s t u c h z S i e r a k o w i c u d z i e l i ł w tej m i e r z e n a s t ę p u j ą c y c h dopóki nie więc było buta 2 8 zapanowała wciągać na nie moda buty, miejska, a chłopi wówczas nosili tkanina bardzo marszczyła wąskie się nad informacji: nogawice. Można g ó r n y m brzegiem . B y ł y t e ż spodnie tzw. «z l a c e m » c z y l i o k r o j u f a r t u s z k o w y m . Pasek u n i c h z a c h o d z i ł o d t y ł u do p r z o d u , a przednia klapa p r z y p i ę t a b y ł a 3 g u z i k a m i . Kieszenie umieszczano z b o k u . Sto­ s o w a ł o się ten k r ó j d o gdy zamszowech buksę. S p o d n i e te m i a ł y więc kolor żółty b y ł y szyte ze s k ó r y , p ł ó c i e n n e z a ś b i a ł y l u b b i a ł y w n i e b i e s k i e p a s k i ( r y c . lub czarny, 25). Kamizela K a m i z e l a nosi k a s z u b s k ą n a z w ę liwk, a w k ł a d a się j ą na k o s z u l ę . K a m i z e l ę w y m i e n i a n o w a dla całego obszaru Kaszub, Keller dla Mirachowskiej Z i e m i , G o ł ę b i e w s k i dla Helskiego, Patok i Lorentz dla pow. Ponieważ Morskiego, G u l g o w s k i zaś dla p o ł u d n i o w y c h k a m i z e l a nigdzie się nie z a c h o w a ł a , o d t w o r z y ć na podstawie zmuszeni j e s t e ś m y w y g l ą d Ce­ półwyspu Kaszub. tej c z ę ś c i odzieży opisów. K e l l e r zaznacza: « p r z y k a m i z e l k a c h i kaftanach to d u ż e n o s z ą guzy, c z ę s t o srebrne i to po dwa t u z i n y w j e d n y m r z ę d z i e » . L o r e n t z pisze, ż e « p o d s u k m a n ą n o s i l i m ę ż c z y ź n i zelkę, sięgającą do szyji — l i w k — z j e d n y m r z ę d e m O k o l o r z e tej c z ę ś c i o d z i e ż y w z m i a n k u j e krótko kami­ guzików». Cenowa: «liwk, p o d ł u g wieku jasnego, a l b o c i e m n e g o k o l o r u » . W y n i k a z tej u w a g i , ż e u b i ó r s t a r s z y c h i m ł o d s z y c h m ę ż c z y z n różnił się k o l o r e m . K r a w i e c K o s t u c h z S i e r a k o w i c t w i e r d z i , ż e starsi m ę ż c z y ź n i w o l e l i n o s i ć ka­ mizele, z a p i n a j ą c e się w y s o k o p o d gdy s z y j ę ( r y c . 26) — b y ł t o w i ę c z a p e w n e s t a r s z y k r ó j — tymczasem m ł o d z i miewali kamizele wycięte przy szyi i zakończone wykładanym r z y k i e m . O ile starzy n o s i l i g r a n a t o w y , czy ciemno-zielony l i w k , o tyle m ł o d z i e ż sobie kamizele p r ą ż k o w a n e : czerwono-zielone l u b ż ó ł t e , a do ślubu pan młody kołnie­ upodobała występował 31 �w kamizeli w białe i czerwone k w i a t k i . N a zdjęciach u Gulgowskiego kamizele robocze zapi­ nane są na jeden rząd guzików, mają O pewnej odmianie kamizeli w y c i ę c i e p r z y szyi i sięgają p o n i ż e j słyszymy w Ż u k o w i e w pow. kartuzkim. pasa. Jeszcze p r z e d laty m n i e j w i ę c e j 30 n o s z o n o t a m s k ó r z a n e k a m i z e l k i , s t o s u n k o w o w o l n e i n a d a j ą c e s i ę d o s k o n a l e d o p r a c y c o d z i e n n e j . P o r ą z i m o w ą n o s z o n o k a m i z e l k i f u t r z a n e , szyte ze s k ó r e k k o t ó w , a w i ę c lekkie, przy czym o w y m futerkom przypisywał l u d właściwości lecznicze. D a w n a sukmana, czy późniejszy surdut t o b y ł o ubranie uroczyste. W ę p s czyli ż a k i e t w k ł a ­ d a n o , w y c h o d z ą c d o m i a s t a , ale z d e j m o w a n o n a t y c h m i a s t p o p o w r o c i e d o d o m u . N a t o m i a s t kamizelka b y ł a p r z e w a ż n i e odzieniem codziennym i d o m o w y m . Jeśli j e d n a k uszyta b y ł a z k u p ­ nego m a t e r i a ł u jedwabnego, n a l e ż a ł a d o stroju reprezentacyjnego. Kaftan W albo n o m e n k l a t u r z e g w a r o w e j istnieje n a oznaczenie k a f t a n a m ę s k i e g o n a z w a węps, wamps kurtka. D l a C e y n o w y kaftan jest okryciem czyli ż e m a j ą tylko zimowym, gdyż p o r ą letnią chłopi ubrani są na liwk, kamizelkę. D e r d o w s k i w swoim poemacie wymienia kaftan r y b a k ó w z C h a ł u p na półwyspie Helskim n a s t ę p u j ą c y m i s ł o w y : « o b l e c z e n i bele w k ę s e rebaccie s u r d u t e » , a u w a g a t a p o k r y w a się z i n ­ formacją Ceynowy, g d y ż «kęse» znaczy k r ó t k i e . Ryc. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym — wykonał Z. Szewczyk. P a t o k w opisie stroju z p o w . morskiego podaje więcej s z c z e g ó ł ó w : « K r ó t k i kaftan zwał się « w ę p s » a m i a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , albo g r a n a t o w ą . O d p r z o d u i o d t y ł u z d o b i ł y go d w a rzędy guzików». Lorentz do bioder, kawów» 4 4 z a ś pisze: z stojącym «zamiast tej s u k m a n y kołnierzem, jednym noszono tylko też krótką rzędem guzików kurtkę i sięgającą bez w y ł o g ó w tylko u rę- . T a k i właśnie kaftan widzimy u m ł o d e g o Kaszuba w książce Gulgowskiego. W porowi m i u ze s u k m a n ą k a f t a n j e s t o c z y w i ś c i e 32 krótszy. �Ryc. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. Węps j e s t Przysługiwał to rodzaj kamizeli z r ę k a w a m i , w k ł a d a n e j b ą d ź to p o d s u k m a n ę , b ą d ź p o d płaszcz, o n przede wszystkim młodszym mężczyznom. Szyty do figury, lecz n i e nadto o b c i s ł y , sięgał p o z a b i o d r a . P o s i a d a ł m a ł e w y ł o g i p r z y k o ł n i e r z u , nie m i a ł m a n k i e t ó w , a za­ o p a t r z o n y b y ł p o b o k a c h w d w i e k w a d r a t o w e , naszyte n a w i e r z c h kieszenie. W ę p s z a p i n a ł się n a d w a r z ę d y m o s i ę ż n y c h / g u z i k ó w , u k ł a d a n y c h p o t r z y . T a k i e same d w a guziki znajdowały s i ę o d t y ł u w pasie. P o s i a d a ł b a r w ę c i e m n o - z i e l o n ą , m o d r a k o w ą l u b g r a ­ natową. Bywał też wełniany węps Materiał i do brunatny. wyrabiania kaftanów był tkaniną «samorobną», z której szyto sukmany spodnie. N a j c h ę t n i e j szyto go z baju c z y l i materiału podobnego do flaneli. B y ł a to t k a n i n a grubsza, p r o d u k o w a n a z w e ł n y g a t u n k o w y c h owiec. Z w ł a ś c i w y m w ę p s e m nie n a l e ż y m y l i ć tzw. jupy męskiej, której wieku zadokumento­ w a ć nie m o ż n a . K a s z u b i nie zaliczają jej d o s t r o j u regionalnego, p o n i e w a ż jest rozpowszech­ n i o n a po c a ł y m P o m o r z u i Wielkopolsce, a należy do odzienia Jupa b y ł t o l u ź n y kaftan z grubej, sztywnej roboczego. t k a n i n y w kolorze czarno-szarym. Nie po­ s i a d a ł a n i kieszeni, a n i k o ł n i e r z a , t y l k o w y c i ę c i e w ostry t r ó j k ą t p r z y szyi, a z a p i n a ł się nieraz tylko na jeden guzik. Z i m ą d o p r a c y w lesie w k ł a d a s i ę j ą n a kamizelę. Sukmana B y ł a szyta z granatowego l u b m o d r e g o s a m o d z i a ł o w e g o w a r p u l u b u b o g a t y c h z k u p n e g o sukna. K r ó j jej c e c h o w a ł y plecy z tzw. « s ł u p e m » czyli w ą s k i m pasem sięgającym a ż do dołu oraz sześć k o n t r a f a ł d ó w z t y ł u , czyli p o trzy z k a ż d e j s t r o n y « s ł u p a » (ryc. 27), n a d t o w p o ł a c h t y l n i c h p o t r z y f a ł d y mniejsze, i d ą c e o d pasa i akcentowane metalowym guzikiem błyszczą­ c y m . K o ł n i e r z tej s u k m a n y b y ł l e ż ą c y a p o s i a d a ł z p r z o d u c z e r w o n e k l a p y r o z c h y l o n e n a b o k i ( T a b l . I ) i o d s ł a n i a j ą c e g ó r n ą część k a m i z e l k i zapinanej p o d s a m ą szyją. P o d p a c h a m i b y ł y czwo­ r o b o c z n e ł d i n y z j e d n y m b o k i e m sferycznie w g i ę t y m o d s t r o n y p a c h y ( r y c . 2 8 ) . U rękawów c z e r w o n e w y ł o g i z t a k i e j samej c z e r w o n e j l u b a m a r a n t o w e j f l a n e l i , j a k n a k l a p a c h u k o ł n i e r z a , albo też samo bramowanie u b r z e g ó w kołnierza, klap i Strój Kaszubski — 3 mankietów. 33 �Ryc. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. Kożuch O kroju kożuchy i wyglądzie Kaszubów kaszubskiego kożucha wschodnich, używane nic bliższego w XVII nie w i e m y . i XVIII wieku Słowińców znad jeziora Gardzieńskiego, a K a b a t k ó w znad Ł e b y z d w ó c h skór baranich: jedna przykrywała przód, a druga t y ł na głowę robiono okrągły otwór, a z b o k u przyszywano 4 6 4 5 Prawdopodobnie przypominały kożuchy . K o ż u c h t a k i s k ł a d a ł się . Zeszywano je na ramionach, rękawy. Płaszcz Dłużej niż sukmana przetrwał na Kaszubach płaszcz z peleryną, przypominający wierzchni u b i ó r w o ź n i c ó w d y l i ż a n s o w y c h z X V I I I i pocz. X I X wieku, tzw. z wełnianego był bardzo samodziału, farbowanego na kolor roąuelaurl. granatowy l u b czarny. Był o n uszyty Sięgał do kostek, obszerny, z t y ł u p o s i a d a ł u d o ł u r o z p ó r , a p o b o k a c h g ł ę b o k i e kieszenie. Górą o k r y w a ł a g o p e l e r y n a s i ę g a j ą c a d o k o ń c a r ę k a w ó w , a p r z y p i n a n a p o d k o ł n i e r z e m ( r y c . 18). Obawie Kaszubi przywiązywali człowieka. Bez d u ż ą w a g ę d o o b u w i a i w e d ł u g niego oceniali p o z y c j ę społeczną I s t n i a ł y liczne z w r o t y s ł o w n e i w y ś m i e w n e o k r e ś l e n i a , k t ó r e d a w a ł y t e m u w y r a z . Skorznie c z y l i b u t y z c h o l e w a m i b y ł y j e d n y m z w a ż n i e j s z y c h s z c z e g ó ł ó w skorzni n o w y c h i d o b r z e wywiksowanych c z y l i b ł y s z c z ą c y c h n i e uroczystościowy, a szczególnie Najpospolitsze stroju regionalnego. istniał żaden strój weselny. były b u t y z surowej, nie farbowanej skosy. W p o ł u d n i o w e j części Kaszub, j a k pisze K u j o t , u ż y w a n o « m o c n y c h j a ł o w i c z y c h b u t ó w , nieraz s m o ł ą n a s i ą k ł y c h » 1 1 . Rybacy jeziorni moczyli buty w r y b i m tłuszczu, aby s k ó r ę u o d p o r n i ć na działanie wody. Buty rybackie s ą d ł u ż s z e o d t y c h , k t ó r e n o s z ą r o l n i c y , c o p o d k r e ś l a D e r d o w s k i . Jego « p o n C z o r l i ń ś c i » dłudzie skorznie, Helskim, k t ó r z y « n a n o g u m i e ł i s k o r z n i e p o s ą m pas U ludności śródlądowej wysokie, rybackie buty z w ą wyszedł z wody Do ma — w i d o c z n i e j e d n a k nie t a k wielkie, j a k r y b a c y m o r s c y z C h a ł u p n a p ó ł w y s p i e skrampował na dół g ó r n y pracy gospodarczej, obute». krampówki, a to dlatego, że gdy r y b a k brzeg cholewy i wtedy b u t y sięgały m u t y l k o do k o l a n . codziennej, K a s z u b z w y k l e nie w k ł a d a ł skorzni, o s z c z ę d z a ł j e na n i e d z i e l ę . O b u w a ł n a t o m i a s t s t a r e b u t y c z y l i k u r p i e (1. p o j . k u r p a ) . P a w e ł S z e f k a s t w i e r d z a , ż e « j e s z c z e w r . 1914/18 starzy gburze z a m a w i a l i sobie s k i e » fasony b u t a . B u t t e n m i a ł k r ó t k ą , o k o ł o 16—18 c m w y s o k ą , a d o ś ć s z e r o k ą 34 «kaszubcholewkę, �sięgającą zaledwie do łydki. Charakterystyczną cechą kaszubskiego buta było, że robiono go z d w ó c h części m i ę k k i e j s k ó r y (przedniej i tylnej). P o ł ą c z e n i a t y c h d w ó c h części d o k o n y w a n o z a p o m o c ą s z w u z w k ł a d k ą p a s e m k a s k ó r y , p r z y c z y m szew w y s t ę p o w a ł p o o b u b o k a c h buta. N i e w y s t ę p o w a ł y t u c z ę ś c i g ó r n e ( c h o l e w a ) i c z ę ś ć d o l n a ( o k r y c i e s t o p y ) , lecz p r z e d n i a i t y l n a . Przednia część g ó r ą przechodziła w cholewę, a dół w przednią, wierzchnią część stopy. P r z y g o t o w a n i e przedniej części « s k o r z n i » p r z y s p a r z a ł o zawsze s z e w c o m s p o r o okrycia kłopotu, p o n i e w a ż trzeba j ą b y ł o p r a s o w a ć do kształtu n o g i na specjalnym kopycie-prawidie. T y l n a c z ę ś ć k u g ó r z e s t a n o w i ł a t y ł c h o l e w y , z a ś d ó ł — p i ę t ę . W y k o n y w a n i e tej c z ę ś c i n i e p r z y s p a ­ r z a ł o s z e w c o m j u ż t y l e k ł o p o t u . B u t y l u d o w e r o b i o n e b y ł y zawsze z czarnej s k ó r y , z t a k z w a ­ nego « b o k s u » . W e w n ą t r z w c h o l e w k ę w s z y w a n o ucha z mocnego łatwiej ubierano but na płótna, z pomocą którego nogę. O b o k b u t ó w w y s o k i c h noszono na Kaszubach niskie obuwie w y d ł u b a n e z drzewa, «chodakami», podobne T a k samo pospolite j a k chodaki są 0 drewnianej podeszwie i s k ó r z a n y m Patok około twierdzi, że drewniane połowy wieku klumpa. koercze, czy korki t o znaczy m ę s k i e pantofle robocze brzmi kujona zwane albo d o « s a b o t ó w » . Jego n a z w a w y ś m i e w n a wierzchu. W i d z i m y je na fotografiach Gulgowskiego pantofle zaprowadzili na Kaszubach u b i e g ł e g o . Jest t o b a r d z o prawdopodobne, koloniści 4 8 . niemieccy gdyż np. w Wielkopolsce l u d r o z p o z n a w a ł k o l o n i s t ó w właśnie p o takich pantoflach. W komplecie o d z i e ż y roboczej o b u w i e nie w y s t ę p u j e nieraz wcale. C e y n o w a z a o b s e r w o w a ł : «kiedy ciepło było, chodzili oni na wsi « b o s k o » , t j . b o s o » . W z i m i e w k ł a d a się n a n o g ę ciepłe, grube skarpetki, a w razie przemoczenia nogawic w c i ą g a się w e ł n i a n e p o ń c z o c h y i w k ł a d a chodaki czyli Okrycie kloka lub klocka. zywać pod b r o d ą 4 9 w okresie muce, czapy futrzane z nausznicami a w Kamienicy Królewskiej w pow. kartuzkim Podczas m r o z u l u b ś n i e ż y c y m o ż n a b y ł o m u c ę s p u s z c z a ć n a uszy i z a w i ą ­ 1) w c a ł o ś c i szyte ze s k ó r y z f u t r e m n a w i e r z c h u , a l b o t e ż 2 ) z o p u s z k ą g ł o w y i d e n k i e m s u k i e n n y m o b a r w i e c i e m n o - z i e l o n e j . N o s z o n o j e jeszcze międzywojennym Aczkolwiek koercze. . S z y t o j e ze s k ó r y c z a r n e g o j a g n i ę c i a . J a k w y k a z u j e r y s u n e k ( r y c . 2 9 ) i s t n i a ł y d w a rodzaje czapek: baranią wokół kapuza, lub części głowy Barda© typowym na Kaszubach nakryciem głowy były 1 długim okryciem k a r k u . Z w a n o je także korki dolnej 6 0 . c z a p k ę f u t r z a n ą noszono na K a s z u b a c h o k a ż d e j porze, t o j e d n a k o b o k niej b y ł y w u ż y c i u r ó w n i e ż przez c a ł y r o k kapelusze, s z c z e g ó l n i e w m o m e n t a c h u r o c z y s t o ś c i o w y c h . Kapelusz czarny filcowy, o m a ł y m rondzie i niskiej g ł ó w c e n a l e ż a ł d o stroju pana m ł o d e g o , a t a k ż e starszego d r u ż b y . P o z a t y m i s t n i a ł y z p o c z . X I X w . k a p e l u s z e p o d o b n e d o c y l i n d r ó w . B y ł t o refleks s t y l u B i e d e r m a y c r a , k t ó r e g o p r z e j a w y z a c h o w a ł y się w p o w . m o r s k i m . P o d w z g l ę d e m k s z t a ł t u p o d z i e l i ć m o ż n a kapelusze kaszubskie n a cztery t y p y : 1) k a p e l u s z z w ą s k i m r o n d e m a w y s o k ą g ł ó w k ą w k s z t a ł c i e s t o ż k a ś c i ę t e g o — t y p w y w o d z ą c y s i ę jeszcze ze ś r e d n i o w i e c z a , 2 ) t a k a ż f o r m a t y l k o u s z t y w n i o n a p o s i a d a j ą c a k s z t a ł t o d w r ó c o n e g o stożka ś c i ę t e g o — t y p o k r e s u B i e d e r m a y e r a , 3) k a p e l u s z z g ł ó w k ą u s z t y w n i o n ą i p o c h y l o n ą k u p r z o ­ d o w i , w z o r o w a n y na czapkach « u r z ę d o w y c h » z p o ł o w y X I X w i e k u i 4) kapelusz z m i ę k k ą główką, a szerszą krezą — typ miejski z k o ń c a w. X I X . Ponad t o w lecie n o s z o n o kapelusze słomkowe o denku UZUPEŁNIENIE O pasach nie w s p o m i n a nic ź r ó d ł o STROJU najbardziej wysokim. MĘSKIEGO miarodajne — Cenowa. Mimo tego nie m o ż n a przeoczyć wzmianki Kujota, że na przełomie X V I I I wieku chłopi z p ó ł w y s p u Helskiego przepasywali s u k m a n y c z e r w o n y m i szalami. B a d a n i a w y k a z a ł y , ż e kaszubska, z u b o ż a ł a szlachta zagrodowa zachowała 3* dłużej strój tradycyjny, m . i n . sukmany, na k t ó r e zakładała pas 5 1 . 35 �Jeśli z a ś stwierdzamy, ż e m i ę d z y s z l a c h t ą z a g r o d o w ą i g b u r a m i nie b y ł o r ó ż n i c w t r z e b a w i ę c i t e n c z e r w o n y pas stroju, zaliczyć do całości historycznego stroju kaszubskiego. Szalik w i ą z a n y n a szyi nie s t a n o w i ł cechy charakterystycznej s t r o j u kaszubskiego. W l a t a c h p o r. b y w a ł o n zielony lub 1870 wzorzysty. J e d y n ą o z d o b ą stroju m ę s k i e g o b y ł y dawniej guzy bursztynowe i srebrne g u z i k i . N a Kaszubach zachodnich w y s t ę p o w a ł y powszechnie r ę k a w i c e w e ł n i a n e , w p o ł o w i e białe, a w p o ł o w i e wzorzyste. I s t n i a ł y one k o l w i e k nigdzie w literaturze nie w pow. kartuzkim Uzupełnieniem w formie niezawodnie r ó w n i e ż na Kaszubach wschodnich, spotykamy o nich żadnej wzmianki. Obecnie w y r a b i a acz­ się białe rękawice z długim mankietem, w e w n ą t r z grubo wymoszczone. stroju Kaszuba była rogowa tabakierka w kształcie rożka, lub puzderka oraz laska kunsztownie zagięta, w y k o n a n a na specjalnym wiśniowa przyrządzie. Ryc. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. Rozdział OGÓLNY VI OPIS S T R O J U KOBIECEGO O ile strój m ę s k i na K a s z u b a c h jest s k r o m n y , ciemny, p r z e w a ż n i e j e d n o b a r w n y i nie z d o ­ b i o n y — t o o d z i e ż k o b i e c ą cechuje u r o z m a i c e n i e b a r w i L u d o w y strój kobiecy na Kaszubach składa gorsetu dla dziewcząt, a kabacika dla m ę ż a t e k , dla starszych ciemnej — do tego pięknie strojność. się z p r z y r a m k o w e j koszuli dwuczęściowej, sutej s p ó d n i c z k i , z a p a s k i b i a ł e j d l a młodych, w y s z y w a n y czepeczek, c z y c h u s t k a w i ą z a n a pod b r o d ę , a j a k o wystrój całości wstęgi, w s t ą ż k i i hafty. O g ó l n y opis stroju kaszebściej biołki A l e to nie b y ł strój o b o w i ą z u j ą c y ze S ł a w o s z y n a w p o w . p u c k i m dał Florian 5 2 Cenowa . ogólnie. N i e p o w t a r z a j ą c tego, co j u ż p o w i e d z i a n o we w s t ę p i e , w y s t ę p o w a ł y na K a s z u b a c h n a s t ę ­ pujące typy stroju. spódnica, Letni strój na p ó ł n o c y był na zapaska i p o ń c z o c h y . wstążeczka i kołnierzyk koszuli krezę adamaszkową kwiatami. Tylko w ł o s y splecione w j e d e n w a r k o c z s p i n a ł a także. Tylko zakupioną w Czarne były też płytkie ogół biały. N a l e ż a ł y d o ń koszula, kabat, Gdańsku, na a na kabacik biały wyrzucały czerwona Kaszubki plecy c z e r w o n ą c h u s t k ę u s i a n ą wąską czarnymi trzewiczki. S t r ó j z i m o w y k o b i e t szyto z i n n y c h m a t e r i a ł ó w i innego k o l o r u . S k ł a d a ł się o n z d w u c z ę ś ­ ciowej koszuli, z kwiatami s p ó d n i c y bajowej, czerwonymi, kabata s u k n i zielonej z c z a r n y m i k w i a t a m i zielonego l u b granatowego, lub ciemno brunatnej pończoch białych i czarnych trzewików. C a ł k i e m inny wyraz posiada strój, k t ó r e g o cechą była koszula z długimi szerokimi r ę k a ­ wami 36 spinanymi w środku, kolorową wstążeczką niebieską, różową lub czerwoną. N a nią �wdziewano k r ó t k ą s p ó d n i c z k ę do p o ł o w y łydek, gęsto s f a ł d o w a n ą . K o l o r jej był r ó ż n y : w o n y l u b zielony z d r u k o w a n y m i k w i a t a m i albo jasno-niebieski z d r o b n y m i białymi t a m i . D o s p ó d n i c z k i p r z y s z y t y b y ł z t e g o ż m a t e r i a ł u s t a n i k bez r ę k a w ó w . Z a p a s k a , odmiennego koloru, najczęściej biała, płócienna, obszyta kupną koronką albo czer­ kwia­ zwykle jedwabna. W chłodniejsze d n i wdziewano g r a n a t o w y kabatek z r ę k a w a m i , k t ó r y opinano paskiem, a na plecy zarzucano dużą chustkę brunatną. Strojowi t e m u n a d a w a ł charakterystyczny wyraz czepek. D z i e w c z ę t a n o s i ł y czepki białe, strojne w k u p n e k o r o n k i oraz w d u ż e r ó ż o w e l u b b i a ł e w s t ą ż k i przyszyte po b o k a c h i z w i ą z y w a n e p o d b r o d ą w k o k a r d ę . W d n i powszednie nosiły k o l o r o w e c z e p k i p e r k a l i k o w e a starsze n i e w i a s t y w czasie c h ł o d u — k a p u z y . Na H e l u b y ł o w u ż y c i u z ł o t o g ł o w i e l u b obszyte c z a r n y m i k o r o n k a m i czepki, z o p a d a ł n a p l e c y p ę k r ó ż n o k o l o r o w y c h w s t ą ż e k . C z e p k i te p r z y p i n a n o p o d b r o d ą wonymi lub biało-niebieskimi, szerokimi wstęgami, związywanymi których biało-czer­ w efektowną kokardę. K o b i e c y strój o b r z ę d o w y przez n i k o g o nie z o s t a ł opisany. N a w e t C e n o w a więcej 0 w e s e l n y m s t r o j u S ł o w i ń c ó w i K a b a t k ó w , n i ż o s t r o j u ze swego r o d z o n e g o wiedział Sławoszyna. Rozdział VII SZCZEGÓŁOWY OPIS S T R O J U KOBIECEGO Koszula N a K a s z u b a c h , p o d o b n i e j a k w W i e l k o p o l s c e , w y s t ę p u j ą d w a rodzaje k o s z u l : z k r ó t k i m i 1 długimi widzimy rękawami. Wedle Cenowy «biołki nosiły zgło z k r ó t k i m i rękawami». Takie «zgło» na fotografii Gulgowskiego u d w u kobiet, n i o s ą c y c h drzewo z lasu. B y ć m o ż e , ż e na Kaszubach ś r o d k o w y c h kobiety z a m ę ż n e innych koszul nie w k ł a d a ł y , gdyż kryły je przecież pod kabatkfem. Koszula dziewczęca posiada r ę k a w y długie, z a k o ń c z o n e m a n k i e c i k i e m oraz m a ł y stojący k o ł n i e r z y k . N i e z a p i n a ł a s i ę n a g u z i c z k i , lecz w i ą z a ł a n a w ą s k i e , c z e r w o n e t a s i e m k i . N a t o m i a s t u d z i e w c z ą t n o s z ą c y c h gorsety r ę k a w k o s z u l i u w y d a t n i a ł się silniej, g d y ż s t a n o w i ł w a ż n ą c z ę ś ć stroju. Koszulę t a k ą z w ą dziś na wsi Pod względem część tzw. kroju popleck — «bluzka». koszula kobieca jest p r z y r a m k o w a , a n a d t o z p ł ó t n a lepszego, a d o l n a t z w . uzemk — dwuczęściowa: z p ł ó t n a grubszego 5 3 górna (ryc. 30,31). Gorset Na k o s z u l ę w k ł a d a K a s z u b k a gorset l u b staniczek, k t ó r e t o części o d z i e ż y nie posiadają odmiennej nazwy. P o n i e w a ż i c h funkcja zasadnicza jest t a k a sama, j a k m ę s k i e j kamizeli, przeto zarówno gorsik, j a k i staniczek o t r z y m a ł y g w a r o w ą n a z w ę liwk. Ponieważ żaden okaz sta­ n i k a n i e z a c h o w a ł s i ę a n i w m u z e u m a n i w t e r e n i e , c e n n e d l a nas s ą u r y w k o w e p r z e k a z y w l i ­ t e r a t u r z e o d n o s z ą c e s i ę d o tej c z ę ś c i o d z i e ż y . J e ś l i C e y n o w a m ó w i , ż e p r z y r o b o c i e r o z b i e r a l i s i ę w lecie t a k c h ł o p i , j a k b i a ł k i n a liwk, t o należy rozumieć, że p o d kabatem nosiły kobiety stanik. Staniki m i e w a ł y nieraz r ę k a w y , g d y ż G u l g o w s k i podaje, ż e « O b c i s ł y stanik p o s i a d a ł bufiaste r ę k a w y , k t ó r e w p o ł o w i e z a w i ą z y w a n o tasiemką». S t a n i k i n o s z o n e l a t e m b y ł y p ł ó c i e n n e , b i a ł e . B y w a ł y t e ż i g r a n a t o w e , a szyte b y ł y z m n i e j ­ szych resztek s a m o d z i a ł u f a r b o w a n e g o na g a r d e r o b ę m ę s k ą (ryc. 32). J e ż e l i j e d n a k P e r n i n , w s p o m i n a j ą c K a s z u b y p o ł u d n i o w e , pisze, ż e K a s z u b k i « . . . m a j ą czer- w o n o - k o l o r o w e pasiaste s p ó d n i c e i s t a n i c z k i » , t o m o ż e o d n o s i s i ę t o d o g o r s e t ó w . T a k i e w ł a ś n i e prążkowane sznurówki-gorsety widzimy na sztychach M . Deischa u rybaczek gdańskich. Pasiaste b y ł y t e ż c z e r w o n o - z i e l o n e k a m i z e l e m ę s k i e . D a w n e s t w i e r d z e n i e g o r s e t u w s t r o j u k o ­ biecym na Kaszubach znajdujemy w pieśni l u d o w e j : «Sznuruj-że się, sznuruj, k u p i ę j a ci wstęg a » , albo t e ż «Idzie K a s i u l a usznurowana, trzema chusteczki k o r o n o w a n a » 5 4 . 37 �rzestowa, pow. K a r t u z y , wierzchnia s p ó d n i c a , t o czife/, a « s p ó d n i c a » o z n a c z a h a l k ę . 11 halek m o g ł o być drugiej. 1 kilka, noszonych jedna miał kieszeń wnętrzną z boku, dłubaną, przy rozporze. J • na czyli we­ «Spódnica» miała dużą kieszeń naszywaną, w której i i ł • \ ¡1 f, li n !! EE3 EB 0 Czitel Takich nenka przynosiła dzieciom gruszki. W Wejherowie spódnica, gdy na spódnicę tymczasem na wsi mówiono nazywają spódnicę suknią. G a t u n e k m a t e r i a ł u na s p ó d n i c ę był r ó ż n y . ' i ' i "i!'J « S p ó d n i c a była biała, bajowa. Suknia z półw e ł n i a n e j m a t e r i i » — pisze G u l g o w s k i . nim zanotował Patok: «Spódnica o d s p o d u , z baju, b y ł a nie Przed noszona podszewkowana. Wierzchnia utkana z lnu i wełny». W k r o j u s p ó d n i c y z a u w a ż y ć się d a d z ą r o d z a j e : starszy i n o w s z y . Starsza Ryc. 30. Krój koszuli (widok z przodu). Ryc. 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. Z informacji terenowych teriał na gorsety był wynika, że ma­ wełniano-lniany. Gorsety kaszubskie z a r ó w n o g d a ń s k i e , j a k i wiejskie, nie b y ł y zdobione. wzmiankuje, że « w niedzielę biety idące do kościoła do Jeśli zaś Pernin widzieliśmy ko­ Swarzewa w czar­ nych, j e d w a b n y c h staniczkach, srebrem tykanych» 5 5 — to przyjąć należy, prze- że jest tu m o w a o g o r s e t a c h z b r o k a t u , g d y ż b y ł t o czas, k i e d y tego r o d z a j u gorsety u ż y w a n e b y ł y w r ó ż ­ nych okolicach Polski. Mało natomiast jest p r a w d o p o d o b n e , aby haft n i c i ą s r e b r n ą b y ł sto­ sowany jedynie w Swarzewie, a u s z e d ł wszystkich piszących o uwagi Kaszubach. Spódnica W kaszubskim stroju kobiecym niamy spódnicę wierzchnią i Wedle 38 informacji rozróż­ spodnią. pewnej staruszki z Bo- dwa spódnica Ryc. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. Ryc. 33. Krój zapaski. �b y ł a obszerna, s f a ł d o w a n a . U kobiet starszych do kostek, u dziewcząt na w y s o k o ś ć łydek. sięga Wykony­ wano j ą w ten sposób, że r o z k ł a d a n o tkaninę w pro­ stokąt, fałdowano jeden fałd gumowano czyli te f a ł d y t a s i e m k ą . K r o j o n o r o k o ś c i zeszywano Drugi i to tak gęsto, zachodził na drugi. Następnie aby podszywano w z d ł u ż , a n i e ś c i n a n e sze­ razem. krój późniejszy polegał n a t y m , ż e poszcze­ g ó l n e s z e r o k o ś c i b y ł y k l i n o w a n e k u g ó r z e . W ten spo­ sób spódnica od góry oblegając biodra, kość w pasie u k ł a d a ł a a mimo się gładko, to dół zachowywał szero­ tradycyjną. Na spódnice mające ś c i o w y c h nie s z c z ę d z o n o dej p o t r z e b a b y ł o służyć do celów materiału. 14 ł o k c i o Dla szerokości w i a d a n o W C h m i e l n i e , Że Ś l u b n ą Suknię dole, n a klepisku, aby b y ł o d o ś ć uroczysto­ panny mło­ 70 c m . O p o ­ SZytO W StO- R y c . 3 4 J u p kobieca. Okaz w Muzeum a miejsca n a r o z ł o ż ę - w Kartuzach, nie d u ż e j sztuki m a t e r i a ł u . Wierzchnie s p ó d n i c e s a m o d z i a ł o w e b y w a ł y jednolite w barwie, spodnie z a ś jednobarwne l u b wzorzyste. D o wzorzystych o z d ó b t k a c k i c h zaliczyć n a l e ż y pasiaki oraz k r a t k i . p a s i a k ó w kaszubskich j a k o m a t e r i a ł u n a wierzchnie odzienie jest dziś t r u d n y d o Wiemy, w że w X I I wieku istniało na Kaszubach osadzie r y b a c k i e j w Gdańsku dowodzą, tkactwo pasiakowe. że w t y l k o z c z a r n e j i b i a ł e j w e ł n y , ale i b a r w i o n e j n a średniowieczu kolor Problem rozwiązania. Wspaniałe wykopaliska tkano żółty, czerwony u nas pasiaki a może nie i niebieski. Czy j e d n a k w n a s t ę p n y c h w i e k a c h tego rodzaju t k a c t w o b y ł o k o n t y n u o w a n e , b r a k n a m d o k u m e n t a r n y c h p r z e k a z ó w . K a r o l P e r n i n w relacjach swoich z K a s z u b p o ł u d n i o w y c h z r. w s p o m i n a j ż e k o b i e t y « m a j ą czerwone l u b c z e r w o n o - k o l o r o w e , pasiaste w e ł n i a n e 1886 spódnice» 5 6 i u w a g ę t ę p o w t a r z a t e ż w i n n y m miejscu. Najstarsze j e d n a k k o b i e t y z p o w . kartuzkiego, k o ś cierskiego, chojnickiego i wejherowskiego nic o tkactwie p a s i a k ó w na K a s z u b a c h powiedzieć n i e m o g ł y . W p r a w d z i e z a g a d n i e n i e b a r w y s p ó d n i c p o r u s z a G o ł ę b i e w s k i w r . 1880, ale u w a g i jego nie o d n o s z ą się z c a ł ą p e w n o ś c i ą do b a r w i s t o ś c i uzyskiwanej t e c h n i k ą t k a c k ą : «Kobiety nosiły g ł a d k i e s p ó d n i c e , nie m a j ą c e j e d n a k ani jednolitego k r o j u ani b a r w y . M o ż n a t o było z a o b s e r w o w a ć na n i e m i e c k i m H e l u , gdzie k o b i e t y n a c o d z i e ń c h o d z i ł y w s p ó d n i c a c h z jasno­ niebieskiej etaminy z białymi p u n k t a m i , gdy natomiast we wsiach kaszubskich panowała największa rozmaitość pod względem spódnic, k a b a t ó w i chustek». Na o g ó ł m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e w ostatniej ć w i e r c i X I X w i e k u K a s z u b k o m p o d o b a ł y się suknie brunatne i granatowe, « b r u n e i m o e d r e » , gdy tymczasem dały spódniczki dziewczęta najchętniej wkła­ niebieskie. W s z y s t k i e te w i e r z c h n i e s p ó d n i c e b y ł y g ł a d k i e , b e z w z o r ó w c z y p a s ó w . Z r e g u ł y b y ł y samodziałowe, wełniano-lniane lub one bawełniane. Inaczej p r z e d s t a w i a ł a się sprawa u ż y c i a d o s p ó d n i c t k a n i n r ę c z n i e d r u k o w a n y c h we w z o r y . W k o ń c u u b . w i e k u pisze P a t o k o regionach p ó ł n o c n y c h , że «...spódnica, i w e ł n y m o g ł a b y ć albo ciemno-brunatna w czerwone k w i a t y , utkana z lnu albo t e ż zielona, a wówczas m i a ł a c z a r n e k w i a t y » , a G u l g o w s k i o k . r . 1911 z p o w . K o ś c i e r s k i e g o n o t u j e , ż e « s u k n i e p o s i a ­ d a ł y zazwyczaj w z ó r n a d r u k o w a n y i t o z czarnych k w i a t ó w na c z e r w o n y m czy z i e l o n y m t l e » . I n f o r m a c j e te o d n o s i ć się m o g ą z a r ó w n o rękodzielni do farbiarstwa fabrycznego, j a k i w y r o b ó w l u d o w y c h farbiarsko-drukarskich. Przejawem m o d y miejskiej s ą r ó ż n e naszywki na s p ó d n i c a c h . W Wejherowie stare k o b i e t y , ż e n a s z y w a n o t r z y c z a r n e l a m p a s y u b r z e g u s p ó d n i c y . W p r o w a d z e n i e t a ś m o w e j d o s p ó d n i c i sukien kobiecych datuje dekoracji się o d 70—80 lat, o c z y m m o ż n a się prze­ k o n a ć , p r z e g l ą d a j ą c ó w c z e s n e ż u r n a l e m ó d . O z d o b y te w p r o w a d z o n o n a w s i p o d mody pamiętają wpływem miejskiej. 39 �Zapaska Fartuszek dziewczęcy dopełnienie stroju. Szertuch k o b i e c y czy f a r t u c h k o b i e t z a m ę ż n y c h różnił się o d zapaski dziewczęcej. stanowi na Kobiety Kaszubach zamężne nosiły konieczne fartuchy obszerne, z a c h o d z ą c e d o t y ł u , sięgające dolnego brzegu s p ó d n i c y , n i c z y m nie z d o b i o n e . święto—jedwabne, na codzień — płócienne. K o l o r ich kontrastował z b a r w ą Na spódnicy, od k t ó r e j b y w a ł y z w y k l e ciemniejsze. K a ż d a « b i a ł k a » m i a ł a k i l k a niebieskich f a r t u c h ó w n a co­ d z i e ń , ale j e d n ą j e d w a b n ą , c i e m n o - z i e l o n ą z a p a s k ę n a u r o c z y s t e okazje. K o b i e c y f a r t u c h w i ą z a n o w t e n s p o s ó b , ż e z p r z o d u n a k ł a d a n o g o w pasie n a k a b a t , na­ tomiast z tyłu w i ą z a n o fartuch p o d kabatem, aby tylne fałdy kabata p o z o s t a w a ł y na wierzchu, a wiązanie było Fartuszek niewidoczne. d z i e w c z ę c y b y ł biały, p ł ó c i e n n y , a w r o z m i a r a c h swych znacznie kobiecego (ryc. 33). — I n f o r m u j e Szefka, mniejszy od że m a o n 35—40 c m d ł u g o ś c i oraz s z e r o k o ś c i w pa­ sie 4 0 c m , a u d o ł u o k o ł o 55 c m , n a d t o d o d a j e , ż e « f a r t u s z k i s z y t o z c i e n k i e g o , b i a ł e g o p ł ó t n a » . P o r . 1870 z a m i a s t p ł ó t n a z a c z ę t o u ż y w a ć b a t y s t u , ż o r ż e t y , m a r k i z e t y l u b p e r k a l u . » Zarówno f a r t u c h y kobiece, j a k f a r t u s z k i d z i e w c z ę c e szyto w s p o s ó b p o d o b n y , j a k s p ó d n i c e , m i a n o w i c i e z jednej sztuki p ł ó t n a , k t ó r e f a ł d o w a n o z jednego brzegu p ł a t a . « S z e r t u c h » , j a k podaje Tetzner, obszyty b y ł k o r o n k ą . W c h o d z i ł y t u w g r ę k o r o n k i kupne fabryczne, bo k o r o n k a r s t w o l u d o w i kaszubskiemu było nieznane. Fartuszki do stroju świetlicowego zdobiono u d o ł u szlakiem haftu wielobarwnego, k t ó r y w y t w o r z o n y z o s t a ł , j a k w i a d o m o , w l a t a c h 1906—1920. M ł o d e K a s z u b k i p o s ł u g u j ą się dziś h a f t e m s i e d m i o b a r w n y m w g ł ę b o k i m p r z e k o n a n i u , że n a n i m w ł a ś n i e polega specyfika regio­ nalna reprezentacyjnego stroju kaszubskiego. Ryc. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 40 �Jupa były wierzchnim, czańskiej tego z samego czarnym świątecznym końcem X V I I I w. koloru, lub który sepiowym. i kabat okryciem mężatek przejętym Wykonywano występował je w przeważnie przez wieś z m o d y z aksamitu, czepkach-złotogłowiu jup kaszubskich więc kobaltowym, skomplikowany k r ó j , znamienny dla e p o k i r o k o k a , a przede wszystkim wielka ilość k l i n ó w , umożliwiających figury. cechą a był podkreślenie talii Charakterystyczną miesz­ przypuszczalnie C e l o m t y m s ł u ż y ł y r ó w n i e ż w y c i ę c i a w p ł a t a c h p r z e d n i c h . S i l n e za­ o k r ą g l e n i e r ę k a w ó w u r a m i o n p o z w a l a ł o na uzyskanie f a ł d ó w , k t ó r e n a d a w a ł y sylwecie k o b i e ­ cej s p e c j a l n y w y g l ą d ( r y c . 34, 35). * * Sukmanki w k s z t a ł c i e m ę s k i c h ( r y c . 27, 28) tylko więcej w c i ę t y c h w pasie, noszone były w dni chłodne. Czepce i chusty W s t r o j u k o b i e c y m w y s t ę p u j e t r o j a k i e n a k r y c i e g ł o w y : w i a n e k , c h u s t k a i czepiec. C h u s t k a w s p ó l n a jest k o b i e t o m i d z i e w c z ę t o m . Czepiec jest przede w s z y s t k i m n a k r y c i e m g ł o w y k o b i e t zamężnych, wianek natomiast przysługuje wyłącznie dziewczętom. N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że najdawniejszym powszechnym zwyczajowym nakryciem głowy d z i e w c z ą t b y ł w i a n e k k w i e t n y . W X V I I — X I X w i e k u z m i e n i ł się o n w u r o c z y s t y w i e n i e c z a ś l u binowy, i wielki wzbogacając pęk barwnych skromniejszy Dziewczęta na złoty do papierowymi — Bywał też uzu­ kwiatkami. w wian­ częściej w p l a t a ł y włosów i w zredukowanym szych «lawendowy», stale n i e c h o d z i ł y głowie przypinały o wstążek. ruciany, pełniony białymi, kach się w pęczki ten lub kwiatów sposób wianku szły do t a ń c a . T a k a r e l i k t o w a f o r m a w i a n k a z a c h o w a ł a się w zwyczajach i świętojańskich dożynkowych. Odpowiednikiem dziewczęcego j e s t czepiec k o b i e t z a m ę ż n y c h . wianka Czepki no­ szone b y ł y r ó w n i e ż p r z e z m ł o d z i e ż żeńską. 0 t a k i c h d z i e w c z ę c y c h czepeczkach w z m i a n ­ kuje Gulgowski, pisząc, że «na codzień dziewczęta n o s z ą włosy, przedzielone g ł a d k o 1 zakręcone w węzeł z tyłu głowy, pokrywają kiem białym lub kolorowym perkalikowym». a głowę czepecz- O tym zwyczaju, z n a n y m z r e s z t ą t a k ż e w W i e l k o p o l s c e , pisze Lorentz: «...dziewczęta nosiły czepki koron­ hulka, k o w e , zwane lub różowymi przystrojone wstążkami białymi jedwabnymi, które zawiązywały pod brodę w k o k a r d ę » Zwykle wkładały jednak na głowę dziewczęta chusteczkę C h u s t k a z a ś nie w y r ó ż n i a grup zasadniczo w t y m stopniu, j a k Kobiety zamężne nosiły 5 7 . kaszubskie (ryc. 36). kobiecych czepek. kilka odmian Ryc. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 41 �Ryc. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. c z e p c ó w . Z a c z y n a j ą c o d najskromniejszych, w y m i e n i ć cisłe c z a p k i w k ł a d a n e do snu, celem ochrony należy nocnice t j . białe, płócienne, ob­ włosów. — N a codzień były w użyciu wymie­ n i a n e p r z e z G u l g o w s k i e g o « k i t a j k o w e czepce ( r y c . 37) b i a ł e l u b k o l o r o w e » . C z e p c e o d ś w i ę t n e możemy oraz podzielić na dwie grupy, rembowane muce. którymi Gołębiewski z d w ó c h nakryciach głowy: « N a głowach złotogłowa, złotnice, są: zwane p ó ł w y s p u Helskiego nosiły kobiety w złotogłowy też r. 1888 dawniej z ł o t e m (ryc. 38), informuje o tych wyszywane czepce: k t ó r e j e d n a k j u ż w y c h o d z i ł y z u ż y c i a . Obecnie n o s z ą one c z a r n ą , nieraz j e d w a b n ą czapkę, obszytą wieloma drobnymi rąbkami, zwaną wstęgi na plecy, a do k t ó r e j na biało-niebieska. Podobne czepki noszono Kaszubskie złotogłowie, ze rabowana muca, przodzie przymocowana względu była z k t ó r e j s p a d a ł y szerokie wstążka też w sąsiednich parafiach na na kosztowność materiału i biało-czerwona wykonania gło b y ć powszechnym i j e d y n y m nakryciem g ł o w y kobiet. O b o k niego noszono z rąbkami. Odmianę rabowanej mucy p r z e d s t a w i a lub 5 8 lądzie...» . nie mo­ t e ż czepiec f o t o g r a f i a z p o c z . X X w . Jest t o , j a k w i d a ć , czepiec z d o b n y b i a ł ą f a l b a n k ą z h a f t e m a ż u r o w y m . Z r e s z t ą p r z y j ą ć n a l e ż y , ż e czepiec p r z e ­ chodził różne przemiany. P i e r w o t n i e b i a ł y — n o s i ł y go p r z e c i e ż « b i a ł k i » — szyty z p ł ó t n a , z m i e n i ł się w ostatnim s w o i m etapie n a czarny, j e d w a b n y , z d o b i o n y c z a r n y m i k o r o n k a m i i w i ą z a n y c z a r n ą wstążką. Zatracił też swoją właściwą o b o k siebie 5 9 rodzimą nazwę czepc lub czopka. R ó ż n e jego odmiany istniały . Czepki-złotnice charakteryzują się przede w s z y s t k i m m a ł y m i b o w i e m nie w f o r m i e k a p u z k i , opuszczonej rozmiarami. Noszono je na uszy. D e n k o p o k r y w a ł o zaledwie t y ł g ł o w y , a o t o k n i e d o s i ę g a ł c z o ł a i s k r o n i ( r y c . 39, 4 0 ) . Czepiec szyty b y ł z d w ó c h c z ę ś c i : z o w a l u , o ściętej p o d s t a w i e czyli z d e n k a i z o t o k u c z y l i z pasa o z w ę ż a j ą c y c h się k o ń c a c h (ryc. 41). P o d s p ó d d o d a w a n o sztywne wymoszczenie, np. z p a p i e r u l u b p ł ó c i e n n e j p o d s z e w k i . U d o ł u , p o b o k a c h czepca p r z y s z y w a n o w ą s k i e s k r a w k i m a t e r i a ł u z t a s i e m k a m i d o w i ą z a n i a , a b y czepiec n i e z m i e n i a ł swej p o z y c j i u t y ł u g ł o w y . W s z y s t ­ k i e te s z w y b y ł y m a ł o 42 widoczne. �Ryc. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. Używany materiał na z ł o t n i c e t o j e d w a b , aksamit, rzadziej brokat. B a r w a tego mate­ r i a ł u przedstawia p e w n ą r o z m a i t o ś ć . N a j c z ę s t s z y jest k o l o r b ł ę k i t n y , szafirowy, t a k ż e m o d r a k o w y o b o k szmaragdowego i ciemno-zielonego. S ą także czepce-złotnice z tłem b r u n a t n y m a w ó w c z a s m a o n t o n a c j ę c z e r w o n ą o r a z czepce c z a r n e l u b c i e m n o - g r a n a t o w e . N a z w ę swoją otrzymały złotnice o d haftu wykonanego złotymi lub srebrnymi nićmi. g r u p y tej j e d n a k ż e n a l e ż ą t e ż czepce z d o b i o n e h a f t e m k o l o r o w y m . się nazwa gwarowa wyszywane muce, w odróżnieniu D o n i c h zapewne od «złotnicy» czy Do odnosi «złotogłowy». K a s z u b k i n i e n o s i ł y n a g ł o w i e s a m e g o czepca, ale o w i j a ł y go c h u s t k ą n a l i n i i c z o ł a — s k r o n i — k a r k u . W t y m celu c h u s t k ę kwadratową, zwykle j e d w a b n ą w kolorze dobranym do czepca s k ł a d a ł y w t r ó j k ą t , a n a s t ę p n i e z w i j a ł y d o k s z t a ł t u o p a s k i , k t ó r ą k i l k a k r o t n i e koloru otaczały głowę. K o ń c e upinały w węzeł z dwoma odstającymi nad czołem rożkami, który to z n a n y jest d o s k o n a ł e w p o l s k i m stroju ludowym. Do dolnego b r z e g u czepca, szyte s ą m a ł e k l a p k i u s t y k u o t o k u z d e n k i e m , p r z y p i n a n o z k a ż d e j sposób gdzie p r z y ­ strony p o jednej wstążce i w i ą z a n o r a z e m w k o k a r d ę p o d b r o d ą . W s t ą ż k i te b y ł y n a d ł o ń s z e r o k i e , j e d w a b n e , białe z d e s e n i e m r ó ż w b a r w a c h z i e l o n e j i c z e r w o n e j , a o p a d a ł y k o ń c a m i n a 10 c m p o n i ż e j pasa. Rozróżniamy chustki nakrywające głowę oraz chusty naramienne. Według informacji K u j o t a z r . 1874 « . . . n i e w i a s t y k a s z u b s k i e . . . l a t e m n o s z ą n a g ł o w i e b i a ł ą , c i e n k ą c h u s t k ę , p o d b r o d ą w w ę z e ł z w i ą z a n ą , s t ą d « b i a ł k a m i » j e p r z e z w a n o » . P a r c z e w s k i w r . 1896 z a o b s e r w o w a ł 43 �Ryc. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. w pow. kościerskim, że «kobiety zawiązują głowę białymi chustkami, tak że gdy w święto t ł u m n i e i d ą d o k o ś c i o ł a w y g l ą d a j ą z d a l e k a , j a k b y s t a d o g ę s i » . P a t o k ze S t r z e l i n a w p o w . m o r ­ s k i m podaje, z lat ostatnich u b . w i e k u : « D o pracy w p o l u , l a t e m d z i e w c z ę t a w k ł a d a ł y białe kabatki i wielkie białe chustki na głowę». W z m i a n k i lnia­ nych lub bawełnianych te o d n o s z ą s i ę d o b i a ł y c h c h u s t e k służących do nakrywania głowy. U ż y w a n o Za pamięci Gołębiewskiego o k o ł o r . 1888 n a p ó ł w y s p i e H e l s k i m «noszono też... wprowadzone dopiero o d k i l k u lat w e ł n i a n e wyłącznie czarne, obecnie t a k ż e j u ż czerwone, t e ż chustek wełnianych. i w parafiach okolicznych chustki na głowę, pierwotnie niebieskie, białe a nawet różnokolorowe*. Były to chustki fabryczne, w e ł n i a n e i k o l o r o w e . Te, k t ó r e w i d z i m y u k o b i e t na fotografiach Gulgowskiego, a p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k ó w bie­ ż ą c e g o stulecia, c h a r a k t e r y z u j ą się przede w s z y s t k i m t y m , ż e s ą m a ł e , tyle t y l k o , aby s t a r c z y ł o na pokrycie głowy i mocne związanie p o d b r o d ą . T o właśnie mocne związanie naprowadza na wniosek, że były to białe chustki płócienne kwadratowe, składane w trójkąt, którego dosięgały końce pleców. N a t o m i a s t m ł o d a d z i e w c z y n a , k t ó r e j z d j ę c i e z n a j d u j e s i ę w tej samej k s i ą ż c e o k r y ł a głowę inaczej. Chusta ta jest b r ą z o w a , w e ł n i a n a , z d ł u g i m i f r ę d z l a m i , z w i ą z a n a l e k k o p o d brodą i posiada b i a ł y szlak o r n a m e n t o w a n y sta n a r a m i e n n a bione były kobiet ciężkie starszych. wełniane, O motywem takich s t o k r o c i . Jest t o w y r ó b chustkach gruntowane b r ą z o w o wspomina chusty fabryczny, Gulgowski, naramienne, że noszone chu­ ulu­ n p . we Wdzydzach». Na Kaszubach noszono też chusty zwane szalami tureckimi, rozpowszechnione kilkudziesięciu laty na c a ł y m zachodzie Polski. W i e l k o ś ć i c h w y n o s i ł a 4 x 3 p o s i a d a ł a d w a « l u s t r a » czarne bez ornamentacji. Koloryt metry. ogólny czerwono-brązowy. tzw. « o g ó r k ó w » z n a j d o w a ł się na szerokich szlakach u d w ó c h b o k ó w chusty oraz n a przed Całość Wzór węższych s z l a k a c h p o d ł u ż n y c h , ale w n i e c o o d m i e n n y m k o l o r z e . C h u s t y t a k i e z a z w y c z a j p r z e c i n a ł o s i ę na dwie części, dzieląc je na d w a kwadraty, k a ż d y z w ł a s n y m lustrem. T y m sposobem jedna chustka k a l k u l o w a ł a się taniej. K w a d r a t s k ł a d a ł o się w trójkąt, c z a r n ą jego część, czyli lustro, dawano na wierzch głowy, a resztę wyrzucając na 44 ramiona. �Ryc. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca, pow. Puck, okaz w Muzeum we Wdzydzach. Okrycie Kaszubki nosiły na nogach p o ń c z o c h y nóg czyli j a k m ó w i modre z czerzwionymi szwikłami po stronach. B y ł y i noszone w święta. Ceynowa nogawkę to pończochy wełniane, białe abo robione w d o m u N a nie o b u w a n o czarne t r z e w i k i , sięgające kostek, sznurowane i wy- wiksowane t o z n a c z y b ł y s z c z ą c e . K a s z u b k i n i e n o s i ł y skorzni t j . b u t ó w z c h o l e w a m i , a n i t e ż chodoków t j . o b u w i a w c a ł o ś c i d r e w n i a n e g o . Szlupki b y ł y t o m i ę k k i e p a n t o f l e , szyte z r e s z t e k m a t e r i a ł ó w o d z i e ż o w y c h , p o g a r d l i w i e z w a n e szłore. W W i e l k o p o l s c e o d p o w i a d a j ą i m laczki. W p a n t o f l a c h c h o d z o n o t y l k o p o d o m u . Uzupełnienia stroju — ozdoby W s t ą ż k i w y s t ę p o w a ł y z a r ó w n o w stroju dziewczęcym, j a k i w ubraniu o d ś w i ę t n y m kobiet z a m ę ż n y c h . W ą s k i e tasiemki służyły do spinania koszuli, gorsetu i naszyjników, wstęgi do ozdoby czepców. Wąskimi tasiemkami czyli blewiączkami a wiązano szerokie kołnierzyk, r ę k a w y koszuli p r z y mankiecikach, p o ń c z o c h y p o d k o l a n a m i oraz zasznurowywano U gorsik. koszuli b y ł y one zazwyczaj czerwone, u gorsetu przystosowane d o jego k o l o r y t u . Szerokich wstążek używano brodą w do przymocowywania czepców złotych na głowie. Zawiązywano je pod kokardę. G o ł ę b i e w s k i p i s z ą c o r ą b k o w a n e j czapce w s p o m n i a ł , ż e z n i e j « . . . s p a d a ł y s z e r o k i e w s t ę g i na plecy, a d o k t ó r e j na przodzie przymocowana była w s t ą ż k a biało-czerwona lub n i e b i e s k a » . N i k t n a t o m i a s t n i e z a n o t o w a ł , a b y ze w s t ę g t y c h w i ą z a n o k o k a r d y u Stare w s t ę g i o d czepców-złotogłowi, biało- gorsetów. przechowywane w M u z e u m w Kartuzach były białe, zdobne w czerwone r ó ż e i zielone Ustki. O i n n y c h o z d o b a c h s t r o j u pisze P e r n i n : « M a j ą . . . r a z p o r a z t a k ż e o z d o b y n a s z y i z b u r ­ sztynów, z kolorowych paciorków 6 0 kolczyki, krzyżyki...» . sztynu są niewątpliwie szklanych. P o s i a d a j ą odziedziczone pierścionki, bur­ krajowego pochodzenia. D o dziś a m b i c j ą k a ż d e j K a s z u b k i jest posia­ danie b u r s z t y n ó w . Przechowywano je w skarbczyku kobiecym w przegródce malowanej srebrne Szklane p a c i o r k i p o c h o d z i ł y z i m p o r t u . N a t o m i a s t o z d o b y z skrzyniówku, t o jest w wąskiej skrzyni. 45 �Ryc. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. K a ż d a n i e o m a l w i e ś z a o p a t r y w a ł a się w o z d o b y b u r s z t y n o w e we w ł a s n y m zakresie. D a w ­ niej b u r s z t y n i a r z e l u d o w i wykonywali podłużne kolczyki i paciorki do naszyjników c z ę c y c h , d z i ś z a ś p r z e w a ż n i e b r o s z k i najczęściej w k s z t a ł c i e s t o k r o c i . S ł u ż y ł y one do dziew­ ozdeby o d ś w i ę t n e g o o d z i e n i a . N a w s i w i d u j e s i ę jeszcze u l u b i o n e p r z e d k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y b u r s z t y ­ n o w e k r z y ż y k i , zawieszone na w s t ą ż e c z c e u szyi. Z i n n y c h o z d ó b stroju kobiecego w y m i e n i ć n a l e ż y t a ś m y , pasy i naszywki, k t ó r e miejska zaszczepiła na w s i , szych, cekiny, b ł y s k o t k i j a k o p r z y s t r ó j z ł o t o g ł o w i a oraz p a n n y m ł o d e j , a wreszcie ż y w e l u b p a p i e r o w e k w i a t k i w p l a t a n e d o warkoczy moda wieńca otaczających w krag głowę. Rozdział MATERIAŁY W na WYTWÓRCY okresie s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i wsi kaszubskiej p r z e r ó b k a surowców i zużytkowanie ich odzież w y m a g a ł a współistnienia przędzalnictwa, tkactwa, krawiectwa, farbiarstwa, a póź­ niej r ę c z n e g o przemysłu Jak i I VIII to drukowania wzorów na tkaninach. Wszystko to miało pierwotnie charakter domowego. daleko p a m i ę ć ludzka sięga, mniejsze o w k a ż d y m d o m u z n a j d o w a ł się k o ł o w r o t e k strukturze pionowej zwane w pow. morskim piesk czyli oraz większe kółko, siodeł­ k o w e , istniejące o b o k tamtego. K o b i e t y p r z ę d ł y na n i c h len i w e ł n ę . P r z ę d z e n i e w e ł n y prze­ t r w a ł o dłużej od w y r o b u nici lnianych. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przędzalnictwo zaczęło gwał­ townie z a n i k a ć na P o m o r z u . W wrotkach. Przeważnie sprzęt l a t a c h 1933—1938 j u ż t y l k o ten jako bezużyteczny stare wędrował nerki na przędły strych. Po na koło­ I I wojnie ś w i a t o w e j p r z ę d z a l n i c t w o k a s z u b s k i e o d ż y ł o , z a c z ę t o w y r a b i a ć o d n o w a k o ł o w r o t k i i sprze­ d a w a ć je na t a r g u w 46 Kartuzach. �Ryc. 42. Czepek z motywami palczastymi. Z p r z ę d z a l n i c t w e m łączy się nierozerwalnie tkactwo d o m o w e . Z a n i k ł o j u ż przed I ś w i a t o w ą . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m rzadko j u ż m o ż n a b y ł o znaleźć na wsi krosna. •gkorąbane i spalone lub Niemniej m o ż n a oddane do wojną Zostały muzeum. d z i ś jeszcze u z y s k a ć w t e r e n i e i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e l u d o w e j p r o d u k c j i p ł ó t n a d o m o w e g o . Z p r z ę d z y lnianej t k a n o w i ę c 3 rodzaje p ł ó t n a : na z w y k ł e b i a ł e na koszule, n a rącznici, t a k ż e b i a ł e , ale o r ó ż n y c h r a p o r t a c h c z y l i nasypy t j . p o s z w y w drobną rutkę, a w i ę c k r a t k ę r ó ż o w ą dalej na Około roku obecnie na p o s t a w Spodnie męskie Najdelikatniejsze na wagę bieliznę. W b a w e ł n ę , a t y l k o na w ą t e k marengowate s z y t o białe na d o l n ą jej część czyli Wielką i białą. 1 9 1 1 , j a k pisze G u l g o w s k i « . . . n a b i e l i z n ę w y r a b i a s i ę p ł ó t n o l e n n a l e n , k t ó r e p o t e m n a s ł o ń c u b i e l o n o » . A l e w 10 l a t p ó ź n i e j M a j k o w s k i atoli w z o r a c h , wreszcie t r z e c i r o d z a j płótno stwierdza, że «najczęściej len. T a k powstaje z tkaniny bawełniano-lnianej, przeznaczano na popleck k o b i e c e j biorą półpłótno». czy w e ł n i a n o - l n i a n e j . koszuli, najmocniejsze zaś uzemk. p r z y k ł a d a n o na Kaszubach do ś n i e ż n o - b i a ł e g o t o n u p ł ó t n a przeznaczonego każdej wsi z n a j d o w a ł y się bielniki, u ż y t k o w a n e gromadnie, a zwyczajowym o b o w i ą z k i e m m ł o d y c h d z i e w c z ą t b y ł o d o p i l n o w y w a n i e b i e l ą c e g o się na s ł o ń c u p ł ó t n a . Tutaj na m u r a w i e , n a d brzegiem jeziora z b i e r a ł y się w i ę c g r u p y d z i e w c z ę c e , tutaj p o w s t a w a ł y pieśni, ludowe baśni, Produkcja a z n a n e d o t ą d s ą n a w s i p o d a n i a , ł ą c z ą c e s i ę ze s t a r y m i samodziałów wełnianych, wchodzących w skład bielnikami. stroju ludowego o p i e r a ł a się n i e t y l k o n a k u l t u r z e r o l n e j , ale i n a h o d o w l i . W i e l k i e p r z e s t r z e n i e ł ą k p r z e c i n a n e rzeczkami, p a s t w i s k a l e ś n e , a p r z e d s t u l a t y p r a k t y k o w a n a g d z i e n i e g d z i e jeszcze g o s p o d a r k a trójpolowa z u g o r a m i — wszystko t o s p r z y j a ł o h o d o w l i owiec (ryc. 37). P o d koniec w i e k u u b i e g ł e g o g b u r kaszubski w y p a s a ł po kilkadziesiąt sztuk owiec i b a r a n ó w , a m a ł o r o l n y c h ł o p m i a ł i c h c h o ć b y dwie lub trzy sztuki. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , w okresie k u l m i n a c j i systemu kapitalistycznego, sytuacja ta u l e g ł a zasadniczym zmianom. Produkcja owczej w e ł n y nie o p ł a c a ł a się wobec zalewu wsi manu­ f a k t u r ą m i e j s k ą . Obecnie h o d o w l a ta w Polsce L u d o w e j r o z w i j a się p o m y ś l n i e , a z n i ą i p r z ę ­ d z a l n i c t w o , ale tkactwa j u ż nie z d o ł a n o uruchomić. 47 �48 �Ryc. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. Tradycyjny przemysł tkacki wctrp, w e ł n i a n e g o , zwanego 61 na Kaszubach a składającego charakteryzował się wyrobem samodziału się z o s n o w y w e ł n i a n e j i t a k i e g o ż w ą t k u , a n a s t ę p ­ nie w y r o b e m « s u k n a s a m o r o d n e g o * o osnowie b a w e ł n i a n e j , a w ą t k u w e ł n i a n y m . W ę p s y z i ­ m o w e szyto z « b a j i » t j . grubej t k a n i n y w e ł n i a n e j , p o d o b n e j do C e y n o w a pisze, że Seknja była warpowa. Dla fianeli. Z w a r p u szyto s u k m a n y . kobiet, j a k informuje Gulgowski, były ma­ teriały p o części p ó ł w e ł n i a n e t j . na postaw b r a ł o się len lub p ó ź n i e j b a w e ł n ę , a na w ą t e k w e ł n ę w różnych kolorach. D o tkactwa tradycyjnego należał prawdopodobnie w y r ó b krajek na d e s z c z ó ł k a c h tkackich znanych też w regionie p o b r a t y m c z y m u Kaszubek znad jeziora Ł e b s k i e g o i G a r d z i e ń s k i e g o . O produkcji krajek wspomina Ł ę g o w s k i w r. 1892: «...dziś o p r ó c z p ł ó t n a j u ż chyba tylko w s t ą ż k i n a r ę c z n y c h k r o s n a c h w y r a b i a j ą , a t e n w y r ó b j e s t n i e t y l k o n a K a s z u b a c h jeszcze d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y u d z i e w c z ą t w i e j s k i c h , ale d a w n i e j b y ł i w i n n y c h o k o l i c a c h P r u s Z a c h o d ­ nich znany. W n o w s z y c h czasach zdaje się p r a w i e w s z ę d z i e z a g i n ą ł . W s t ą ż k i a t o l i , a i g r u b e , p s t r e m a t e r i e p ł ó c i e n n e d o m o w e j r o b o t y u ż y w a j ą jeszcze p o l e w e j s t r o n i e W i s ł y , ale pochodzą z p o l s k i e j W a r m i i , g d z i e w i d o c z n i e p r z e m y s ł d o m o w y jeszcze n i e z u p e ł n i e z a g i n ą ł » 6 2 . Oczy­ wiście m o w a t u o w y r o b i e krajek do z w i ą z y w a n i a zapasek i s p ó d n i c , a nie w s t ą ż e k do c z e p c ó w , k t ó r e t k a n e b y ł y za g r a n i c ą na T k a c t w e m na krosnach Kaszubach zajmowali żakardowskich. się z a r ó w n o mężczyźni, jak i kobiety. W Sławkach k o ł o G o r ę c z y n a w pow. k a r t u z k i m p r a c o w a ł o przed kilkudziesięciu laty k i l k u tkaczy na włas­ nych warsztatach. P a m i ę t a n o tkaczy r ó w n i e ż w innych wioskach w pow. kościerskim. Zamiesz­ kała zaś w Przyrowie koło Wygody w pow. kartuzkim rabia ludziom s a m o d z i a ł y z dostarczonego t k a c z k a T u s z k o w s k a d o tej p o r y w y ­ surowca. Z t k a c t w e m ł ą c z y się f a r b i a r s t w o . F a r b o w a n i e m n i c i i t k a n i n z a j m o w a ł y się dawniej k o b i e t y w d o m u , zanim p o w s t a ł y w miastach farbiarnie. Barwik brunatny uzyskiwano z wywaru w i o n e c h u s t k i d o o w i j a n i a c z e p c ó w z w a ł y się kory d ę b o w e j . S t ą d d o m o w y m sposobem ubar­ dambowe chusty. P o d o b n o u ż y w a n o też wywaru k o r y olchowej lub czarnych m r ó w e k leśnych do uzyskania b a r w i k a czerwonawego. W licach Łączyńskiej Huty miano farbować wełnę mechem z kamienia albo z Miejskie farbiarnie w Kościerzynie i Wejherowie p o w s t a ł y w ub. wieku, po zakończeniu rozwojem wojny 1870/71 w z w i ą z k u oko­ . prawdopodobnie z wzrastającym wówczas 6 4 przemysłu . Przechowywane nabijane niemiecko-francuskiej buku 6 3 w metalowymi Stroje Kaszubskie — 4 zbiorach muzealnych, gwoździkami oraz d u ż e szczególnie kollekcje w Chojnicach, matryc ręcznych klocki drukarskie znajdujących się 49 �Ryc. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 1, 2 kuronek, 3 pszczółka, 4 żuczek, 5 diamantek, 6 wisienka, 7 makówka, łeb, 8, 9, 10, 11, 12 tulipany, 13 gwiazda morska, 14 kwiat granatu, 15 bałwanki, 16, 17, 18, 19 makówka, łeb, 20 owoc granatu, 21 róża, 22 liść dębowy, 23 borowicze, 24 róża. w M u z e u m w K w i d z y n i u i Szczecinie być u ż y w a n a na Kaszubach i pozwalają przypuszczać, że pewna ich ilość mogła Kociewiu. D o fabrycznej d r u k a r n i o d n o s z ą się s ł o w a G u l g o w s k i e g o : « F a r b i a r n i a p r z y s z ł a w u p o d o b a n i o m l u d u przez n a d r u k m a t e r i a ł ó w k o l o r o w y m i wzorami» 6 5 pomoc . P r z e c h o d z ą c z kolei do krawiectwa obserwujemy na Kaszubach trzy jego etapy: domowe, gdy k o b i e t y same s z y ł y o d z i e ż d l a siebie i d l a mężczyzn; dalej d o m o k r ą ż n e , wykonywane przez k r a w c ó w w ę d r o w n y c h , a w k o ń c u k r a w i e c t w o wiejskie warsztatowe stałe, k t ó r e p r z e s z ł o w rzemiosło małomiejskie. Na tych etapach przekształcał się k r ó j odzieży. Pierwotnie był 6 6 czysto l u d o w y , b o k o b i e t y i n n e g o nie z n a ł y , z czasem k r a w c y w p r o w a d z i l i tzw. « k r ó j p a r y s k i » . 50 �Ryc. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. Również i produkcję futer i skór przejęli rychło wali surowiec do k u ś n i e r z y i czapkarzy miejskich k o ż u c h y i c z a p k i na specjalni r z e m i e ś l n i c y . Kaszubi w Wejherowie i Pucku, albo też odda­ kupowali jarmarkach. Rozdział IX ZDOBNICTWO Najstarsze w i a d o m o ś c i o hafcie na koszulach k o b i e c y c h K a s z u b zachodnich, a m i a n o w i c i e na przyramkach, k o ł n i e r z y k u i mankietach, p o c h o d z ą z X V I I I w., a p o d a ł je Wedle o k a z ó w znajdujących Briiggemann. się w M u z e u m w K a r t u z a c h i S ł u p s k u najstarszym haftem ka­ s z u b s k i m b y ł b i a ł y na b i a ł y m tle. W y s t ę p o w a ł o n przede w s z y s t k i m na czepcach oraz m a ł y c h obruskach w kapliczkach domowych. Ż a d e n jednak z o b r u s ó w i innych małych o ł t a r z y k o w y c h i k a p l i c z k o w y c h nie d o c h o w a ł Reprezentacyjnym lub złotnice (ryc. 42), się do naszych paramentów czasów. typem dawnego haftu kaszubskiego są czepki złote czyli noszone podczas uroczystości rodzinnych, dorocznych złotogłowie kościelnych o r a z c z e p k i j e d w a b n e z h a f t e m w i e l o b a r w n y m ( r y c . 4 3 , 44, 4 5 ) . O b a t y p y t y c h c z e p k ó w w y k o ­ nywane były w X V I I I w i e k u w klasztorze benedyktynek w Ż a r n o w c u w pow. puckim oraz n o r b e r t a n e k w Ż u k o w i e w p o w . k a r t u s k i m , a p o s e k u l a r y z o w a n i u t y c h z a k o n ó w w r . 1772 6 8 t a k ż e przez i c h świeckie w y c h o w a n k i . się nieco dłużej t r w a ł a na 4* — W I p o ł . X I X w . z a n i k ł o h a f c i a r s t w o z ł o t n i c , a zdaje Kaszubach sztuka wielobarwnego haftu jedwabnego. 51 �Ryc. 48. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Złotogłowie wykonywane było z aksamitu w kolorze ultramarynowym, kobaltowym, c z a r n y m a rzadziej s e p i o w y m . D o h a f t u u ż y w a n o z ł o t y c h l u b srebrnych n i c i , t j . n i c i j e d w a b n y c h owiniętych cieniutką blaszką metalową, paseczków błyszczącej blaszki złotej lub bajorka, t j . cieniutkiego d r u c i k a spiralnie s k r ę c o n e g o w r u r e c z k ę (ryc. 49). Technika robienia złotnic obejmowała 1) h a f t w y p u k ł y , p o j a w i a j ą c y polegał na t y m , że celem 4 rodzaje 6 7 haftu : się z k o ń c e m X V I w., a t a k znamienny uwydatnienia wypukłości ornamentu dla epoki baroku, podwlekano poszczególne elementy zdobnicze g r u b ą nicią b a w e ł n i a n ą albo t e ż p o k r y w a n o je p o d k ł a d k ą z k a r t o n u l u b skórki, następnie układano gęsto odpowiednio metalowe przycięte nici, k t ó r y c h s k r a w k i nalepiano nie przewlekano na aksamit i dopiero przez aksamit, lecz na nich przyszywano ściegami n i t k i jedwabnej. P o d haft srebrny d a w a n o z w y k l e p o d k ł a d k ę białą. N i t k i z a ś z ł o t e przyszywano j e d w a b i e m ż ó ł t y m (ryc. 47). 2) O d m i e n n y m o d e ń b y ł haft p r z e k ł u w a n y , p o s ł u g u j ą c y się ściegiem p ł a s k i m , a w i ę c prze­ w l e k a n y m przez t k a n i n ę . Stosowany b y ł o n do szczegółów ornamentu. 3) H a f t k ł a d z i o n y p o w s t a w a ł w t e d y , g d y p o k i l k a n i c i m e t a l o w y c h , n p . b a j o r k a , układano wzdłuż poszczególnych form, tworząc z nich kontur, szypułkę kwiatu itp., a następnie te p r z y m o c o w y w a n o n i e z n a c z n i e (ryc. 48). T a k samo utwierdzano nitki w pewnych odstępach nitką j e d w a b n ą , ściegiem piaskowym paseczki blaszek, k t ó r y m i z a s n u w a n o n i e k t ó r e p a r t i e mo­ t y w ó w celem u ż y c z e n i a i m p o ł y s k l i w e g o b l a s k u , nie d a j ą c e g o się u z y s k a ć n i ć m i m e t a l o w y m i . 4) H a f t bajorkiem w y k o n y w a n o w ten sposób, że na poszczególnych częściach formy zdobniczej u k ł a d a n o k a w a ł e c z k i bajorka o d p o w i e d n i o przycięte, p o t e m s a m ą n i ć przewlekano od spodu, gano p o d 52 następnie przewlekano spód. przez r u r e c z k ę bajorka, p o c z y m z n ó w samą nić przecią­ �Ryc. 49. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Praca ta oczywiście, j a k w o g ó l e haft zloty, w y m a g a ł a o p r ó c z w p r a w y , t a k ż e skiej benedyktyń­ cierpliwości. Błyszczki zaś t j . cekiny przytwierdzano supełkiem bajorka. Ponad to stosowano p o m y s ł o w e urozmaicenia techniki hafciarskiej, użyczające złotogłowiu nowych efektów N p . na większe elementy f o r m y n a k ł a d a n o siatkę z nici o d r ó ż n i a j ą c y c h zdobniczych. się o d t ł a wyszycia l u b miejsca centralne n p . o w a l i d n o k w i a t o w e t u l i p a n u , z a h a f t o w y w a n o p l e c i o n k ą w k t ó r e j tkwiły blaszki złote, bardziej połyskliwe, niż n i ć z ł o t a p o k r y w a j ą c a (ryc. 50), k w i a t y i liście. K i e d y indziej z n ó w n a k ł a d a n o złote blaszki u k o ń c ó w siedmiopalczastego k w i a t u i t a k i c h ż e otaczających go liści, w y h a f t o w a n y c h r ó w n o l e g l e n a ł o ż o n y m i n i ć m i z ł o t y m i . A l b o wreszcie k o m b i n o w a n o haft z ł o t y z haftem w i e l o b a r w n y m . P i ę k n ą t e c h n i k ę i szlachetny haft hafciarki k a s z u b s k i e ze s z k ó ł e k k l a s z t o r n y c h i z i z b y c z e l a d n e j . J e d n a k ż e m o t y w y wyniosły zdobnicze n a c z e p k a c h n i e w y k a z u j ą r o d z i m e g o p o c h o d z e n i a . T u l i p a n y z a m k n i ę t e czy r o z w a r t e , m a r g e r i t y o r o z ł o ż o n y c h l i s t k a c h , serca z a h a f t o w a n e w k r a t k ę i t p . m o t y w y w y s t ę p u j ą c e c z ę s t o w c i a r s t w i e k a s z u b s k i m s ą w ł a ś c i w e sztuce l u d o w e j w s z e r o k i m z a s i ę g u haf- europejskim. Czepce kaszubskie p r z e c h o d z i ł y liczne p r z e o b r a ż e n i a . W I I p o ł o w i e X V I I I w i e k u i c h u k ł a d o r n a m e n t a c j i w y w o d z i ł s i ę ze z d o b n i c t w a k o ś c i e l n e g o . W c z e p k a c h z p o c z ą t k u X I X w . , m o ż n a z a u w a ż y ć , że k a ż d a g a ł ą z k a i k w i a t m i a ł swoje w ł a s n e tło i « p o w i e t r z e » . P o t e m z a h a f t o w y w a n o ś c i ś l e p o w i e r z c h n i ę d e n k a czepca, a c z ę ś c i o w o i o t o k u . Obok aksamitu u ż y w a n o a do k a ż d e g o rodzaju m a t e r i a ł u dostosowywano o d p o w i e d n i ą t e c h n i k ę hafciarską. jedwabiu, Haftowano złotą nicią i k o n t u r o w a n o k o r d o n k i e m , nadto przyszywano blaszki i cekiny. Margerity, t u l i p a n y , s t o k r o c i e , serca, k w i a t y w t y p i e r o z w a r t e j r ó ż y , w i c i o k a l a j ą c e centralny — zaliczamy do o r n a m e n t y k i ludowej, n a t o m i a s t o w o c g r a n a t u (ryc. 46), owe m i ł o ś c i » z w a n e t e ż « r ó ż ą M a r i i » p r z y n a l e ż y raczej d o sztuki o ś r o d k ó w motyw «jabłko zachodnio-europej­ s k i c h . P r z e j a w i a ł s i ę o n jeszcze w X I V w i e k u , j a k o s y m b o l C h r y s t u s a n a o r n a t a c h . Z kościo­ ł ó w i k l a s z t o r ó w p r z e n i ó s ł się ten m o t y w d o z d o b n i c t w a l u d o w e g o i t o nie t y l k o kaszubskiego. S p e c j a l n ą w a r t o ś ć m a j ą d l a nas w i e l o b a r w n e h a f t y j e d w a b i e m n a c z e p k a c h z u w a g i n a to, 53 �Ryc. 50. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. ż e p o w i n n y b y s t a ć się w z o r c e m dla do haftu barwnego na Kaszubach oraz późniejszych p r ó b rekonstrukcji tradycyjnego zdobnictwa stroju. O k a z y ze z n a n ą n a m zamiłowania m e t r y k ą p o c h o d z ą sprzed stu lat z Ż a r n o w c a , p o w . P u c k , a w y k o n a n e są na jedwabiu haftem białym i łososiowym. szypułek obudzonego przed półwieczem najeżonych wyłącznie poziomymi cieniowanym w kolorach kremowym, cynobrowo-zielonym, z drobnymi wyhaftowany listkami, na drugich zaś — kwiat granatu dodatkiem ściegami nici jedwabnych, t y l k o dodatkowe ozdoby boczne w y k o n a n e s ą t a k ą ż t e c h n i k ą , ale bajorkiem. Hafciarki u p r a w i a j ą c e haft wielobarwny w y k a z y w a ł y wiele p o m y s ł o w o ś c i . A u t o r k a przedstawionego na żółtym, N a jednych centralnym m o t y w e m zdobniczym jest r ó ż a ryc. 43 stosowała wielokierunkowość ściegów zależną od czepca, haftowanej f o r m y , a n a d t o p o s ł u g i w a ł a s i ę j e d w a b i e m w ł o c h a t y m , k t ó r y d a w a ł specjalne e f e k t y b a r w n e . I n n a z n ó w na j e d w a b n y m tle b r ą z o w y m h a f t o w a ł a k w i a t y n i ć m i ż ó ł t y m i , r ó ż o w y m i i z i e l o n y m i , p r z e p l a t a j ą c swe ś c i e g i m i e n i ą c y m i s i ę n i t k a m i s r e b r n y m i , nadto kolorowym kwiatom dawała o b r z e ż e n i a z ł o t e . Jej u k ł a d z d o b n i c z y p o l e g a ł n a t y m , ż e k w i a t c e n t r a l n y w y s t ę p o w a ł w o t o ­ czeniu p ł a t k ó w r ó ż o w y c h i żółtych, a z pionowej szypułki w y r a s t a ł y dwie gałązki z pękami kolorowymi, ujętymi w srebrne listki. barwnymi Podobne pęki wyrastały również u szczytu. Z a r ó w n o z ł o t o g ł o w i e , j a k i h a f t w i e l o b a r w n y z a m a r ł y k o ł o p o ł o w y X I X w . N o s z o n o jeszcze długo po m a t k a c h i b a b k a c h o d z i e d z i c z o n e czepce, ale chciały w r ó c i ć do dawnej pięknej tradycji. Moda na b r a k ł o artystek hafciarek, k t ó r e czepce h a f t o w a n e minęła. Z by końcem X I X w i e k u d a w n e czepce o t r z y m a ł y o b s z y c i e z c z a r n y c h k o r o n e k p o d w p ł y w e m m i a s t a , h a f t z ł o t y czy k o l o r o w y j u ż n i e o d ż y ł . Z a l e d w i e n i e l i c z n e l e c i w e i n i e c o p r z y ć m i o n e ale okazy n i e g d y ś i m p o n u j ą c e przepychem, gdy z ł o t o i srebro d o d a w a ł o i m b l a s k u — p o s z ł y do m u z e u m . D o p i e r o z p o c z ą t k u X X w i e k u p r z y s z e d ł czas, k i e d y b a w e ł n i c z k a z a s t ą p i ł a z ł o t o , o w o c g r a ­ natu, m a r g e r i t y a nawet p ę d y w i n o g r a d o w e z c z e p c ó w z ł o t y c h p r z e n i o s ł y się na haft na serwety, r ę c z n i k i , bluzy, koszule, fartuszki, kolorowy, sukienki dla dzieci i t p . N i e b y ł a to j u ż sztuka l u d o w a w ś c i s ł y m tego s ł o w a znaczeniu. K o n t a k t z t r a d y c j ą z o s t a ł p r z e r w a n y . P i ę k n y c h dzieł dawnej kaszubskiej sztuki hafciarskiej nie mogły zastąpić wyroby przemysłu domowego, b ę d ą c e p r ó b a m i t y l k o l u d z i o d o b r y c h intencjach. Ż e j e d n a k haft k o l o r o w y t r w a na Kaszubach 54 �o d p ó ł w i e c z a i n i e u s t a n n i e w y s t ę p u j e t a m w ś c i s ł y m z w i ą z k u ze s t r o j e m k o b i e c y m , n i e go p o m i n ą ć w h i s t o r y c z n y m p r z e g l ą d z i e hafciarstwa H a f t k o l o r o w y w p r o w a d z i ł w r . 1906 kaszubskiego. do zdobnictwa kaszubskiego nauczyciel Gulgowski w e W d z y d z a c h w p o w i e c i e k o ś c i e r s k i m , a raczej j e g o ż o n a T e o d o r a . N i e c o p ó ź n i e j inne o ś r o d k i hafciarskie z haftem w i e l o b a r w n y m , j a k np. w K o ś c i e r z y n i e , dzięki rodziny w Lewandowskich, w Kartuzach za można współudziałem Sierakowicach, w Ż u k o w i e , Wejherowie i Ż a r n o w c u . Franciszki Zasługą powstały działalności Majkowskiej, Gulgowskich było nadto rozpo­ wszechnienie h a f t ó w w y t w a r z a n y c h p o d i c h k i e r u n k i e m przez d z i e w c z ę t a wiejskie w ubogiej w i o s c e W d z y d z e i z o r g a n i z o w a n i e z b y t u g a l a n t e r i i h a f c i a r s k i e j , co p r z y c z y n i ł o s i ę d o podnie­ sienia s t o p y ż y c i o w e j ludności. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h h a f t ó w s ą p r z e d e w s z y s t k i m m o t y w y o r n a m e n t a c y j n e ( r y c . 50). W i d a ć t u w p ł y w y o ś r o d k ó w klasztornych, np. w m o t y w a c h o w o c u granatu, k t ó r e w hafciarek przekształciły się w w formie z a m k n i ę t e j dwulistnej, śliwę, makówkę albo lub też z dodatkiem rękach łby. M o t y w t u l i p a n a p o j a w i a s i ę t z w . kuronka t j . o r n a m e n t e m z a k o ń ­ w c z a j ą c y m t u l i p a n ł a m a n ą l i n i ą , p r z y p o m i n a j ą c ą g r z e b i e ń k o g u t a . Jest t e ż t u l i p a n szerokolistny z w i e ń c z ą c y m go m o t y w e m s ł o ń c a oraz r ó ż a kaszubska z p ł a t k a m i o trzech o d c i e n i a c h b ł ę k i t u . Jest t o róża wodna. P r z e t w o r z e n i e m zaś r ó ż są rozety, które mają ażurowe wnętrza zakrat- k o w a n e . D o h a f c i a r s k i e g o z d o b n i c t w a k a s z u b s k i e g o n a l e ż ą t e ż serca a ż u r o w e , s ł o ń c a , d r o b n e Ryc. 51. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. t r ó j k ą c i k i i z ą b k i . D r u g o r z ę d n y m m o t y w e m , lecz c z ę s t o u ż y w a n y m w y s t ę p u j ą c ą g ł ó w k ą i m a c k a m i . M ó w i się r ó w n i e ż o bałwankach. z ą b k ó w wykonywanych nićmi niebieskimi w k i l k u tonach Istnieją też Każdy koniczynki prawie większy wiśniami. Nie brak tu i są do diamantków mieczykowate, współczesnym U p o d o b n i ł y się one Dominującym ornament otaczają tj. kolorowych z silnie okrągłych barwnych. makowe oraz d r o b n e k u l k i , w i ę k s z e i mniejsze, Liście listki występują jagód k a s z u b s k i m s p o t y k a się m o t y w y z biegiem czasu do nazywane i małych owali z promyczkami. Żuczki podobne z w y p u s t k a m i u szczytu. hafcie pszczółki r ó ż o w e , czerwone, niebiesko-granatowe. żuków dębowe, są tzw. Są to kombinacje motywu tzw. w kilku borowiki odmianach: albo są one borowicze. We palmetowe przeniesione z czepców. stokroci. k o l o r e m wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h h a f t ó w kaszubskich jest k o l o r w k i l k u odcieniach, o d granatu do jasnego błękitu. Zieleń występuje z p r z y m i e s z k ą niebieski oliwkową. B a r w a czerwona jest ognista. K o l o r ż ó ł t y m a k o l o r z ł o t a w y . R z a d k o w y s t ę p u j e k o l o r b r ą z o w y , fioletowy — nigdy 6 S . Według wersji ludowej haft kaszubski jest siedmiokolorowy. c h a r a k t e r y s t y c z n ą h a f t ó w kaszubskich jest k o n t u r o w a n i e i c h nicią c z a r n ą , co m a uwypuklić Cechą plastycznie ornament. Z kaszubskim strojem l u d o w y m ł ą c z y się haft d r o b n y . N a k o ł n i e r z y k u , na mankietkach oraz na p r z y r a m k a c h w y s t ę p u j e t z w . w i a n e k kaszubski, s k ł a d a j ą c y się z l i n i i falistej, n a której rozmieszczone są d r o b n e zielone listeczki b o r o w i k o w e , a w ś r ó d n i c h m a ł e niebieskie t u l i p a n k i . Zamiast tych kwiatów występują niekiedy z d w o m a albo trzema wypustkami u miniaturowe owoce granatu, puste wewnątrz, nasady. 55 �N a w i ę k s z e j p o w i e r z c h n i n p . na f a r t u s z k u o r n a m e n t d r o b n y nie m i a ł b y w ł a ś c i w e g o zasto­ s o w a n i a . P r z e t o stosuje s i ę te s a m e m o t y w y , ale w i ę k s z e i o k r a s z o n e w i ę k s z ą l i c z b ą a r o z p l a n o w a n e inaczej, n i ż na kolorów, koszulach. Z a s t o s o w a n i e tego h a f t u nie m a uzasadnienia historycznego, g d y ż ani w literaturze, ani w i k o n o g r a f i i nie z n a l e z i o n o dotychczas d o w o d ó w na t o , aby w k o b i e c y m stroju k a s z u b s k i m — poza czepkami — w y s t ę p o w a ł j a k i k o l w i e k haft k o l o r o w y na k o ł n i e r z y k u koszuli, na mankie- 6 9 c i k a c h i p r z y r a m k a c h l u b u d o ł u z a p a s k i . R ó w n i e ż h a f t o w a n i e k w i e c i s t e g o w i a n k a n a zapasce p o n i ż e j pasa nie p o p i e r a j ą ż a d n e przekazy historyczne, a nawet analogie w p o l s k i m ludowym. stroju Podobnie i zdobienie z ł o t y m lub srebrnym haftem w y p u k ł y m g o r s e t ó w z przodu n a o b u d o l n y c h n a r o ż n i k a c h o r a z z t y ł u w pasie n i e z o s t a ł o d o t y c h c z a s p o t w i e r d z o n e m a t e ­ riałem historycznym. Zastosowanie więc barwnego haftu zapasek i g o r s e t ó w na do artystycznego projektowania, m a j ą c e g o formy, do zdobnictwa kobiecych zdobnictwa i kolorystyki tymczasowo zastąpić brak naukowego dawnego autentycznego stroju OMÓWIENIE ŹRÓDEŁ Posiadamy szczegółowe w i a d o m o ś c i o kaszubskim stroju kobiecym w X V I wieku natomiast m a t e r i a ł u do stroju m ę s k i e g o . K o s t i u m o l o g z a j m u j ą c y się t o k i e m r o z w o j o w y m riał ikonograficzny, pozwalający określenia kaszubskiego. s z t y c h o m A n t o n i e g o M o l i e r a i G . B r a u n a . O d n o s z ą się one p r z e w a ż n i e d o s t r o j u Niedostaje n a m koszul, K a s z u b a c h n i e m o ż n a z a l i c z y ć d o p r ó b r e k o n s t r u o w a n i a , lecz r a c z e j dzięki gdańskiego. niemiecki Hottenroth stroju a ż do p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u podaje obfity mate­ obserwować oddziaływanie miany ubiorów w północnych i północno-wschodnich stylów historycznych na Niemczech, a także odzieży prze­ gdańskiej w okresie m i ę d z y X V a p o ł o w ą X V I I w i e k u . W dziele s w y m « D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n , s t ä d t i ­ sche u n d l ä n d i s c h e v o m X V I J a h r h u n d e r t a n b i s u m d i e M i t t e des X I X J a h r h u n d e r t s » podaje on trafne objaśnienia do s z t y c h ó w na m a p a c h analizę Brauna i jednocześnie przeprowadza stroju g d a ń s k i e g o z u w z g l ę d n i e n i e m j e g o cech s ł o w i a ń s k i c h . O p i e r a się p r z y t y m na innych ludowych znajomości s t r o j ó w s ł o w i a ń s k i c h , w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Niemiec. U w a g i jego mają d l a nas d u ż ą w a r t o ś ć . W o d n i e s i e n i u d o o d z i e ż y k o b i e t pisze n a p r z y k ł a d : « . . . d ł u g i e , n a d p r z e ­ gubem ręki p o d w i ą z a n e r ę k a w y koszuli n i e m i e c k i e m u , ale nie b y ł y b y n a j m n i e j w ł a ś c i w e w y ł ą c z n i e kostiumowi stanowiły wybitne characteristicum słowiańskiego ubrania kobiecego i to n i e t y l k o n a P o m o r z u , ale t a k ż e w P o z n a ń s k i e m i w P o l s c e . N a w e t w czasie o s t r e j n i e p o g o d y k o b i e t y nie o s ł a n i a ł y się n i c z y m i n n y m , j a k r ę k a w a m i koszuli... J a k o n a k r y c i a g ł o w y u ż y w a ł y częściowo niemieckiego beretu, a częściowo słowiańskiego «gniazdka», owego pierścienia, g ó r ą o d k r y t e g o , a na o t o k u obwiedzionego albo p o ł ą c z o n e g o z czepcem f u t r z a n y m t e n r o t h d o p a t r u j e się w y r a ź n y c h cech s ł o w i a ń s k i c h w X V I - w i e c z n y m na zachód bałtyckiego pobrzeża zachowało ». Hot­ stroju mieszczek g d a ń ­ skich, w k t ó r y m p o d k r e ś l a przede w s z y s t k i m koszule i czepce: « . . . t a k samo, j a k w podobnie w kierunku 7 0 Gdańsku, się o d d z i a ł y w a n i e stroju s ł o w i a ń s k i e g o . . . j e d n a k ż e e l e m e n t y te z a n i k a ł y w g ó r n y c h w a r s t w a c h s p o ł e c z n y c h w t y m mym W s t o p n i u , w j a k i m w sferach t y c h w z m a g a ł y się cechy n i e m i e c k i e * XVIII wieku posiadamy album sztychów 7 1 sa­ . Mateusza Deischa zawierający 40 plansz, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą s p r z e d a w c ó w ulicznych i w y w o ł y w a c z y t o w a r ó w . N a ten m a t e r i a ł ikono­ g r a f i c z n y z w r ó c i ł u w a g ę J. St. B y s t r o ń o c e n i a j ą c g o , ż e « w i ę k s z o ś ć t o o c z y w i ś c i e m i e s z c z a n i e , c z y p o d m i e s z c z a n i e g d a ń s c y , ale p a r ę t a b l i c daje n a m szubskiej, t r u d n i ą c e j prawdopodobnie postaci ludności ka­ się s p r z e d a ż ą r y b , r a k ó w i j a r z y n » . W p o s z u k i w a n i u m a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h do s t r o j ó w k a s z u b s k i c h z w r a c a m y się c z ę s t o do D a n i e l a C h o d o w i e c k i e g o , G d a ń s z c z a n i n a , k t ó r y tyle u w a g i p o ś w i ę c i ł k o s t i u m o l o g i i nego miasta i tak świetnie o d d a ł polski strój narodowy z k o ń c a X V I I I wieku. rodzin­ Chodowiecki w czasie s w o j e j p o d r ó ż y k o n n e j z B e r l i n a d o G d a ń s k a w r . 1773 s z k i c o w a ł t y p y l u d o w e . w d z i ę c z a m y m u d o b r y p o g l ą d na strój kaszubski Pomorza Zachodniego. W samym Za­ Gdańsku K a s z u b ó w nie r y s o w a ł . P o d u w a g ę m o ż n a w z i ą ć j e d y n i e r y c i n ę z wczesnego o k r e s u t w ó r c z o ś c i 56 �artysty, a p r z e d s t a w i a j ą c ą ucieczkę k r ó l a Leszczyńskiego, k t ó r e m u na łodzi t o w a r z y s z ą kaszubscy u b r a n i w czapy futrzane i ś w i t k i czy D u ż e b r a k i w zakresie i k o n o g r a f i i sukmany. kostiumologicznej s p o w o d o w a ł y wiele P o n i e w a ż dla w y o d r ę b n i o n e g o j u ż w X V I I I chłopi nieporozumień. i X I X w. stroju K a s z u b ó w zachodnich istnieje m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y , a n a t o m i a s t b r a k go d l a K a s z u b w s c h o d n i c h , p r z e t o w r ó ż n y c h p u b l i k a ­ cjach zamieszczano z p o d p i s e m «strój k a s z u b s k i » — ryciny o d n o s z ą c e się w y ł ą c z n i e d o regionu Słowińców i Kabatków. przez Romana T a k np. dokumentacja Zmorskiego w warszawskim do stroju kaszubskiego, Tygodniku Ilustrowanym, p o d a n a w r . 1861 7 2 jest b ł ę d n a , gdyż autor p o s ł u ż y ł się w s w y m artykule m a t e r i a ł a m i z P o m o r z a Zachodniego, a p r z y p i s a ł je K a s z u ­ b o m w s c h o d n i m . Z a r t y k u ł u t e g o , j a k o t e ż z a m i e s z c z o n e j w n i m r y c i n y k o r z y s t a ł y r ó ż n e czaso­ pisma polskie, przyczyniając Gdańsk się do szerzenia n i e p o r o z u m i e n i a odziewali się K a s z u b i w s z ę d z i e Również nieproporcjonalnie ubogo jakoby od Kołobrzega przedstawia się bibliografia do etnografii Kaszub wschodnich. G d y w I I p o ł o w i e X V I I I wieku strój K a s z u b ó w zachodnich szczegółowo Bruggemann 7 3 po jednakowo. opisał , t o z c z a s ó w t y c h nie posiadamy w polskiej literaturze ż a d n y c h ź r ó d e ł d o stroju l u d o w e g o wsi kaszubskiej dzisiejszego woj. gdańskiego. Dokumentacja tego p r z e d m i o t u roz­ poczyna się w istocie dopiero o d p o ł o w y X I X w i e k u . Jedyna wcześniejsza w z m i a n k a w S ł o w ­ n i k u M r ą g o w i u s z a c y t o w a n a przez G u l g o w s k i e g o b r z m i : «Kaszubi mieszkając nad zimnym B a ł t y k i e m nosili d ł u g i e k o ż u c h y p r z e w a ż n i e z baraniej s k ó r y » — nie w n o s i nic nowego d o u w a g w y p o w i e d z i a n y c h jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u p r z e z B o g u f a ł a Wszystkie z a ś posiadane m a t e r i a ł y dokumentacyjne i Długosza. z I I p o ł o w y w . X I X o d n o s z ą się nie d o o k r e s u r o z k w i t u , ale z a n i k u s t r o j u l u d o w e g o n a K a s z u b a c h tego stroju wyznaczają nam informacje wschodnich. T o k rozwojowy C e n o w y z r . 1866, K u j o t a z r . 1874, z r . 1880, P e r n i n a z r . 1886, G o ł ę b i e w s k i e g o z r . 1888, P a r c z e w s k i e g o Derdowskiego z r . 1896, Ł ę g o w s k i e g o z r . 1892, T e t z n e r a z r . 1899, G u l g o w s k i e g o z r . 1 9 1 1 , M a j k o w s k i e g o z r . 1924, — a w i ę c o k r e s z a l e d w i e 68 l a t . S ą t o n a o g ó ł d r o b n e p r z y c z y n k i , n i e d a j ą c e j a s n e g o p o g l ą d u n a stroju oraz jego całokształt chronologizację. Niniejsza monografia stroju kaszubskiego p o s i a d a w zasadzie c h a r a k t e r dokumentacyjny, ale w p e w n y c h s z c z e g ó ł a c h , g d y b r a k ł o m a t e r i a ł u i k o n o g r a f i c z n e g o i o p i s o w e g o , z k o n i e c z n o ś c i p o s ł u g u j e się m a t e r i a ł e m rekonstruowanym, a precyzowanym hipotetycznie we formie, nej n a p o d s t a w i e m e t o d y k o n f r o n t o w a n i a o p i s ó w z a n a l o g i c z n y m i k s z t a ł t a m i , na s ą s i e d n i c h terenach Polski. Odnosi się to przede wszystkim d o s u k m a n y kaszubskiej. stosowaniu t y c h d w ó c h m e t o d m o g l i ś m y p o k u s i ć się o przedstawienie rozwoju tego stroju, j a k o t e ż r ó ż n y c h jego o d m i a n . A c z k o l w i e k w o ś c i Seidel, p i s z ą c y w r . 1830 o K a s z u b a c h , zarówno określo­ występującymi Dzięki historycznego niemiecki radca sprawiedli­ stwierdził zbyt pochopnie, że « o stroju narodo­ w y m u l u d n o ś c i tej n a w e t m o w y n i e m a . I c h s t r ó j n i e p r z y p o m i n a a n i w e n d y j s k i e g o a n i p o l s k i e go» 7 1 , a d a l e j , a c z k o l w i e k G u l g o w s k i w r . 1911 t w i e r d z i ł , ż e « u b i o r y b y ł y j e d n a k o w e n a c a ł e j Kaszubszczyźnie 6 5 » , — to jednak d r o g ą analizy m a t e r i a ł ó w ikonograficznych z k o ń c a XVIII w i e k u , j a k o t e ż zestawienia go z o p i s a m i i w z m i a n k a m i w literaturze z X I X w i e k u — d o s z l i ś m y d o w n i o s k ó w o d m i e n n y c h : że strój K a s z u b ó w wschodnich istniał, różnił się o d stroju s ą s i a d ó w i p o s i a d a ł k i l k a t y p ó w oraz takie elementy p i ę k n a , które temu ubiorowi dodawały uroku i godnie r e p r e z e n t o w a ł y K a s z u b ó w na zwyczajach, o b r z ę d a c h i i n n y c h u r o c z y s t o ś c i a c h . LITERATURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vornemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1770. Andrzej Bukowski, Regionalizm kaszubski, Poznań 1950. Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, U I — I I , Warszawa 1933—1934. Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, Kraków 1934. Florian Cenowa, Skórb kaszebskoslovjnskje möve, Svjece 1866. Daniel Chodowiecki, Von Berlin nach Danzig. Wydanie Oettingena z r. 1895. 57 �8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 17. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 58 Matthaeus Deisch, Dantziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Hieronim Derdowski, O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachol, Toruń 1880. Adam Fischer, Zarys etnograficzny Wojew. Pomorskiego, Polskie Pomorze, t. I . Wyd. Inst. Bałt., Toruń 1929. Adam Fischer, Kaszubi na tle etnografii Polski, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. H . Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1880. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland, Berlin 1911. Izydor Gulgowski, Kaszubi, Kraków 1924. Hilferding, Ostatki Sławian na jużnom beregu Bałtijskago Moria, Petersburg 1862. Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des Jahrhunderts, I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-Ost-Deutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verl. v. H . Keller, 1902. Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897. Ks. Keller („Chłop z Mirachowskiej Ziemi") artykuł w czas. „Szkółka Narodowa" nr 5, rok 1948. Jan Kilarski, Gdańsk, wyd. Cuda Polski. Poznań. Stanisław Kujot, Pomorze Polskie, Szkic geograficzno-etnograficzny, Księga zbiorowa „Warta", Poznań 1874. Stanisław Kutrzeba, Gdańsk, przeszłość i teraźniejszość, wyd. zbiorowe, Gdańsk 1928. Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej (w książce tej piszą: Friedrich Lorentz, Adam Fischer, Tadeusz Lehr-Spławiński), Kaszubi kultura ludowa i język, Pamiętnik, Instytutu Bałtyckiego, t. X V I , Toruń 1934. Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, wyd. PTTK. Warszawa 1921. B. Makowski, Sztuka na Pomorzu, Toruń 1932. Omnium statuum foeminei sexus ornatus et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantziger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (Maler daselbst) in Abconverfeyung gestelt. A. Bestling, Gdańsk 1886. Nadmorski (pseudonim Łęgowskiego), Kaszuby i Kociewie, Poznań 1892. Alfons J. Parczewski, Szczątki kaszubskie w prowincji Pomorskiej, Poznań 1896. Karol Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und Tuchler Heide, Gdańsk 1886. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, wyd. P A U , Kraków 1893. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. V I I I , 1929. Bożena Stelmachowska, Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, Poznań 1948. Bożena Stelmachowska, Sztuka ludowa na Kaszubach, Poznań 1938. Henryk Syska, Syn Mazowsza, Warszawa 1953. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy (na prawach rękopisu), Wejherowo—Gdańsk 1954. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902. Fr. Tetzner, Die Slovinzen und Lebakaschuben, Berlin 1899. �PRZYPISY 1 A . Hilferding, Ostatki Slawjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja, Petersburg 1862, Fryderyk Lorentz, Zarys etnografii kaszubskiej, Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego X V I , Toruń 1934, Alfons Parczewski, Szczątki kaszubskie w pro­ wincji pomorskiej, Poznań 1896. Hieronim Derdowski, O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł, Toruń 1880, str. 107. Opis stroju Kabatków podany wedle A. Parczewskiego, op. cit., s. 85—87 oraz F. Lorentza op. cit., s. 31—36, opis stroju Słowińców oraz Kaszubów nadlupawskich wedle F. Lorentza op. cit., s. 30, 31, 36, 37. 4. O stroju Borowiaków tucholskich wedle nie drukowanej dotychczas pracy ks. dr Bernarda Sychty „Kultura mate­ rialna Borów Tucholskich". Wedle zaś Sprawozdań Pol. A k . Um. Tom L (1949), nr 6, s. 171—172 tenże autor tak przed­ stawił ubiór Borowiaków tucholskich: „Mężczyźni chodzili dawniej zimą w kurtkach z jeleniej skóry (jelonka) lub bara­ nim kożuchu, w butach z cholewami lub w drewnianych pantoflach ze skórzanym wierzchem (korki) albo wreszcie w dłu­ bankach wyżłobionych z drzewa. Na głowę wkładają watowaną czaprygę z barankiem na kark i uszy. W czasie podróży okrywali się płaszczem lub burką. Latem chodzili w ubraniach płóciennych na bosaka lub przyboś. D o odświętnych gzarów mężczyzn należała modra lub brunatna sukmana (suknia) i czarny pókoszulek przybrany czerwonym lub zielo­ nym haftem tudzież niedziołki, czyli buty z niskimi cholewami. Strój kobiecy stanowił kaftan, stanik, wierzchnia sznórówka, jupa, koce i nieodzowny fartuch, ponadto w zimie płaszcz z peleryną, latem duża wełniana chusta na plecy. Zwyczajem Kaszubek i Kociewianek wdziewały Borowianki na głowę czarny aksamitny lub jedwabny czepek wyszywany złotymi lub żółtymi nićmi. W święta wiązały dziewczęta pod brodę długą, szeroką wstążkę. Dawna bielizna kobiet składała się z płóciennej koszuli z rękawami po łokieć, z gorsetu, zwanego sznórówka lub podstaniczkiem, tudzież z halki (spódnik), 2 3 spódnica, morówka, bajówka)". 5 Łęgowski, opisujący Kaszuby i Kociewie w r. 1892, nie różnicuje stroju kaszubskiego i kociewskiego, przyjmując, że różnice między tymi grupami istnieją w gwarze, a nie zjawiskach rzeczowych. Bernard Sychta jest zdania, że na Kociewiu też istniały złotnice, tak charakterystyczne dla stroju Kaszubów wschodnich. Dr Władysław Łęga, Ziemia Malborska, Toruń 1933. Gryf, Rok I I I 1910, zesz. I I , s. 61 : „Towarzystwo Czytelni Polskiej w Kościerzynie urządziło w niedzielę 23 stycz­ nia swoją pierwszą wieczornicę. Program składał się z odczytu literackiego, deklamacji, żywych obrazów i tańca w cztery pary w kaszubskich strojach ludowych. Szczególniej ten ostatni żywe wywołał brawa u publiczności, która się składała przeważnie z inteligencji miejskiej. Po raz pierwszy ukazały się dawne piękne stroje kobiet kaszubskich na scenie". Z inicjatywy prof, dr Stelmachowskiej, współdzałającej z dr Andrzejem Bukowskim z Gdańska i regionalistów kaszubskich. Jest niejaki lud słowiański, który się zwie Kaszubami; ci zaś zostali (tak) nazwani od długości i szerokości szat, które... trzeba było owijać wokół siebie. Albowiem huba po słowiańsku zwie się przegub lub fałd, stąd Casshubii, co się tłumaczy kąsaj fałdy (Est quaedam gens slavonica, quae Cassubitae dicuntur; et a longitudine et latitudine vestium, quas plicare ipsos... oportebat, sunt appellati. Nam huba in slavonico plica seu ruga vestium dicitur, unde Casshubii, id est plica rugas interpretatur). Z kroniki Bogufała, kantora poznańskiego i kanonika krak., a od r. 1242 biskupa poz­ nańskiego (Monumenta Polonicae Histórica, wyd. August Bielowski, T. I I , Lwów 1872, s. 470). 6 7 8 9 1 0 1 1 Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia, cura Alex. Przezdziecki edita T. I , Cracoviae 1873, 58 ; Item Kassubyanye, aplicatio. (Huba enim in Polonico seu Slavonico dicitur ruga, Kasz autem dicitur plica i n modo imperativo). W tłumaczeniu K . Mecherzyńskiego (Długosza Dzieła wszystkie, Kraków 1867, T. I , 48) brzmi to zdanie: „Huba bowiem w polskim czyli słowiańskim języku znaczy fałd, a kasz znaczy w sposobie rozkazującym fałduj". Thomas Ranzow, Chronik von Pommern, wyd. Gaebel, Szczecin 1897, s. 356: „Es ist durchaus ein prechtig volck und übernimmt sich sehr mit kleydung und geschmuck also das nun unter dem Adel bey den Mennern sammt und seydengewand und bey den Weibern gulden und silberstücke, perlen und grosse gol­ dene keten eine gar gemeine tracht ist" (wg Pernina op. cit., s. 116). Georgius Braun, Contrafactur und Beschreibung der vernemster Stat der Welt, Gdańsk 1572—1617. Album gdańskich strojów ludowych z r. 1601. Dwadzieścia drzeworytów z łacińskim i niemieckim tekstem, któ­ rych facsimile wydał A . A . Bertling w Gdańsku w r. 1886 nosi łączny tytuł: „Omnium statuum foeminei sexus ornatus 1 2 13 1 4 59 �et usitati habitus Gedanenses ad oculos positi et divulgati ab Antonio Mollero ibidem pictore: Der Dantzger Frawen und Jungfrawen gebräuchliche Zierheit und Pracht (so itziger Zeit zu sehen) durch Antonium Möllern (maier derselbst) in Abconterfeyung gestelt". Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, ryc. Rybaczki gdańskie, Lud, t. 37, 1947. Na ważność tego materiału ilustracyjnego dla etnografii polskiej zwrócił uwagę Bystroń, pisząc: „Nie obchodzą nas tu stroje mieszczan niemieckich, możemy jednak w zbiorze tym znaleźć nieco materiału także i do strojów polskich. Gdańsk, o niemieckim mieszczaństwie i niemieckiej kulturze hanseatyckiego miasta, miał jednak znaczną ilość ludności polskiej i polskie (względnie kaszubskie) okolice; wśród charakterystycznych typów gdańskich musiało więc być także i dość dużo polskich. Można by przypuszczać, że do nich zaliczyć wolno niańkę i mamkę, może także „Gemein Handwersks Frawen", żony rzemieślników, dalej „Unbitter Weiber", kobiety zapraszające na uroczystości rodzinne, jakby jakieś mistrzynie zwyczajowych ceremonii, służące, posługaczki w browarze, ogrodniczki podmiejskie, wreszcie najwy­ raźniej chyba rybaczki, w których śmiało możemy widzieć Kaszubki, sprzedające pomuchle i fladry" (Jan Stanisław Bystroń, Typy ludowe J. P. Norblina, wyd. Muzeum Etnograficzne, Kraków 1934, s. 10). 1 6 1 6 1 7 Cesare Vecello, Habiti antichi et moderni (Fr. Hottenroth, Deutsche Volkstrachten, städtische und ländische vom X V I Jahrhundert an bis um die Mitte des X I X Jahrhunderts, B I I I Volkstrachten aus Nord- und Nord-OstDeutschland, sowie aus Deutsch-Böhmen, Frankfurt am Main, Verlag von Heinrich Keller, 1922, s. 107, fig. 37). Matthaeus Deisch, Danziger Ausrufer, Gdańsk 1763. Od niem. Gugel. Ziemia, 1911, nr 22, s. 4. Mrongowiusz, tłumacz Ksenofonta, Teofrasta i innych klasyków greckich. Na strukturę stanu gburskiego, jego poczucie dużej niezależności, wolności i odrębności oddziałał stosowany jeszcze za czasów polskich z końcem X V I I I w. system osadnictwa emfiteutycznego. Polegał on na tym, że emfiteut zwol­ niony był od odrabiania pańszczyzny, że nie był glebae adscriptus, a za wpłatą pewnej sumy posiadał prawo spadkowe, mógł ziemię sprzedać za zezwoleniem pana itd. Emfiteutami byli na Kaszubach tylko bogaci: lemanowie, sołtysi i mły­ narze. System ten nie wiele się panom opłacał, ale był koniecznością ekonomiczną. Wobec braku sił roboczych był ko­ rzystniejszy od pozostawiania włości pustkami. Dla tych zaś bogatszych gburów, którzy odrabiali pańszczyznę sprzężajną, wielką ulgą było stosunkowo rychłe ich uwłaszczenie, (jeszcze w latach 1818—1848), gdy tymczasem dla biedniej­ szych gospodarzy, nie posiadających konia, a więc odrabiających pańszczyznę pieszą, ulga ta nastąpiła dopiero po r. 1850. 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 Klasyfikację wydajności ziemi ilustruje dosadnie zestawienie norm podatku gruntowego na sąsiednich terenach urodzajnych z wymiarem podatku tego na kaszubskich gruntach jałowych. Na podstawie Gemeindelexikon für die Pro­ winz Westpreussen z początkiem X X w. na żyznych madach nadwiślańskich wynosił podatek gruntowy od 1 ha 33,26 M k , na Kaszubach w powiecie puckim 5,58 Mk, wejherowskim 3,61 Mk. kartuskim 3,39 Mk, kościerskim 3,90 K k , ale w po­ wiecie tym były wioski o tak lichej glebie, np. nad jeziorem wdzydzkim, że dochód z 1 ha obliczano tam 70—93 fenigów. Taka właśnie baza gospodarcza oddziałała przemożnie na ubiór ludowy, który z natury rzeczy musiał być skromny. Oczywiście warstwa gburów nie była nigdy jednakowo zamożna. Np. „odnośnie mieszkańców trzech Kęp Bałtyckich — jak pisze w r. 1886 Pernin — mieszkańcy ci wyróżniają się od swoich rodaków w głębi kraju wyżynnego większą zamoż­ nością, która daje się zauważyć w lepszej odzieży... W niedzielę widzieliśmy kobiety idące do kościoła w Swarzewie w czar­ nych, jedwabnych staniczkach srebrem przetykanych". 2 3 Pernin, s. 123. Izydor Gulgowski (Kaszubi, Kraków 1924 s. 37) pisze, że jeden czepiec złotolity kosztował „trzy do ośmiu ta­ larów, gdy krowę można było nabyć za dziesięć talarów. Bogata gburka posiadała zwykle kilka czepków", ale biedniej­ sze zadowalać się musiały czepcami z rąbkami. Jan Karnowski: „W sprawie stroju ludowego na Kaszubach", „Kaszuby", dodatek do Gazety Kartuzkiej z dn. 30 września 1938. Rok I I I , nr 9, s.1/2. „Zanik strojów dopiero od wojny francuskiej 1870/71 stał się katastrofalny... Naj­ ważniejszym powodem była tania fabrykacja materiałów włókienniczych, przez co domowy ich wyrób, wymagający ogromnego nakładu pracy się nie opłacał... Natomiast przesadne jest twierdzenie, że niechęć władz pruskich do polskich strojów ludowych przyśpieszyła ten proces zaniku. O tej niechęci i jej wpływie nic pozytywnego dotąd nie wiemy. Wpływ władz pruskich, o ile chodzi o stronę kulturalną, w ogóle do gbura i robotnika rolnego nie docierał... Niektórzy księża stawiali w ostatnich dziesiątkach lat ubiegłego stulecia temu procesowi niwelacyjnemu opór stanowczy, jak np. pro­ boszcz bruski „Biber", który w zaniku kultury ludowej widział pierwszy stopień upadku obyczajów. Po długoletniej walce uległ i musiał ustąpić". 1 4 2 5 2 6 Kujot, s. 123. Urbanizacja stroju na wsi kaszubskiej dokonała się z pocz. X X wieku tak powszechnie, że informatorki na zapy­ tanie o okrycie głowy dziewcząt dawały odpowiedź: „Miały parasolki. Każda dziewczyna musiała mieć przynajmniej po dwie. Były w różnych kolorach. U nas na Pomorzu przed kościołem to wyglądało, jak morze parasolek. Do miasta koniecznie tak jechały". 2 7 2 8 Hieronim Derdowski, Lud Polski nad Bałtykiem, artykuł w Gazecie Toruńskiej z r. 1876. Przedrukowany w Ga­ zecie Kartuzkiej w dodatku „Kaszuby" z r. 1938 nr 1, R. I I I , s. 5/6 styczeń, z objaśnieniami dr Andrzeja Bukowskiego: „We wschodniej części dzisiejszej Pomeranii naprzód napotyka się Kaszubów mieszkających nad jeziorami Gardeńskim i Łebskim. Stąd idzie zachodnia granica narzecza polsko-kaszubskiego linią rzeki Łeby do Prus Zachodnich, a dalej gra­ nicą tychże prowincji ku południowi aż do rzeki Słupy, skąd znowu się ciągnie przez Pomeranię po prawej stronie By­ towa aż pod Miastko, gdzie się kończy. Południową granicę tego narzecza tworzy rzeka Brda aż po wieś Męcikał w po­ wiecie chojnickim, gdzie się zaczyna jego granica wschodnia, która się ciągnie od Brdy, zawsze w kierunku prostym ku 60 �jeziorowi Wdzydzkiemu, a dalej w środku między Skarszewami a Kościerzyną, trącając o źródła rzeczki Kłodawy wpada­ jącej do Motławy, aż do przedmieść Gdańska. Ta ostatnia odłącza na całej linii swej narzecze kaszubskie od poprawniejszego języka polskiego, jakim mówią tak zwani Boracy i Kociewiacy. Północną granicę Kaszub stanowi Bałtyk. Przestrzeń, granicami tymi objęta wynosi w przecięciu 16 mil wzdłuż, a 7 wszerz, czyli 110—120 m i l kwadratowych". A. Hilferding: „Ostatki Słayjan na jużnom beregu Bałtijskago Morja", Zeitschrift f. slav. Literatur, Kunst u. Wissenschaft, Petersburg 1859, tom I , s. 81—97 oraz 230—239 i tom I I , s. 81—111, Berlin 1864 przedrukowane u Tetznera „Słowińcy i Kaszubi nadłebscy, Berlin 1899, s. 11—13: „Kaszubi Słowińscy zajmują połowę północną i zachodnią Gdań­ skiego Okręgu Regencyjnego, która tworzyła ongi polskie Pomorze oraz wschodnią część regencji Koszalińskiej na Pomorzu. „W regencji Gdańskiej zamieszkują powiat Wejherowski i Kartuzki. Pierwszy stanowi północną część okręgu regen­ cyjnego i graniczy na północy i zachodzie z morzem; w kierunku na wschód z Pomeranią, a na południe z pow. kartuzkim. Tutaj znajduje się główne centrum Kaszubów. Jedynie południowo-zachodni wokół stacji Kack — mniej więcej 2 mile od Gdańska odległy region zasiedlony jest przez Niemców. „Powiat Kartuski przynależy w zupełności Kaszubom. Wyjątek stanowi pewna ilość kolonii niemieckich znajdu­ jących się w środku powiatu koło Kiełpina i na zachodzie koło Reinfeld. „Niektóre miejscowości na skraju powiatu Gdańskiego są również zamieszkałe przez Kaszubów. Na południe od pow. Kartuskiego jest powiat Kościerski również zajęty przez Słowian, jednakże tutaj gwara kaszubska przechodzi co­ raz bardziej w wielkopolską. Północna i zachodnia połowa powiatu tego należy więcej dialektowi kaszubskiemu, połud­ niowa i wschodnia więcej polskiemu. W mieście Kościerzyna przejście to doskonale daje się zauważyć, leży ona na po­ graniczu w pewnym stopniu obu gwar. „Powiat Starogardski jest już czysto polski za wyjątkiem ludności niemieckiej; jednakże na południowym zachodzie w pow. Chojnickim w okręgu regencyjnym Kwidzynia istnieje pasmo kaszubskie, ciągnące się aż pod samo miasto Chojnice. „Określiliśmy w ten sposób wschodnią i południową granicę Kaszub i zechcemy teraz opisać granicę od południa, począwszy od Chojnic w kierunku na północ. Kaszubi zamieszkują północno-zachodnią połowę pow. Chojnickiego, oraz przylegające zachodnie parafie: Konarzyny, i Borzyszkowo pow. Człuchowskiego. „Teraz przechodzimy z Prus Zachodnich na Pomorze. Tutaj należał do Kaszubów jeszcze przed niejakim czasem kąt południowo-zachodni, mianowicie powiat Bytowski. Obecnie jednak znajdują się tam już tylko słabe szczątki, jednak prawie we wszystkich wioskach. „Na północ stąd w pow. Lęborskim zamieszkują Kaszubi wąskie pasmo opierające się o Prusy Zachodnie. „Stąd musimy zwrócić się na zachód, a znajdziemy mowę kaszubską na wybrzeżu, które ciągnie się na zachód ku jezioru Gardzieńskiemu itd. itd.". Np. mapa Homann'a pt. Ducatus Pomeraniae novissima tabula, Novimbergae 1741, określa obszar od Sławna i Słupska po ziemię lęborsko-bytowską jako księstwo wendyjskie, a teren od Białogardu przez Kołobrzeg, Koszalin jako Księstwo Kaszubskie. Artykuł Benwitza w Preussische Provinzialblatter 1830, s. 17. Także wzmianka o stroju kaszubskim Zaborzan: „Powyżej wymienieni kaszubi są katolikami i noszą jeszcze dziś, szczególniej starzy, długie, na modłę polską szyte suk­ many z haczykami i wąsy". Lorentz, op. cit., s. 136. Przyjmujemy, że dawniej mniej więcej do X V I I w. strój ludowy mógł być na całym Pomorzu jednakowy, a zróż­ nicowania w nim nastąpiły później, gdy przerwała się łączność polityczna wschodniej grupy kaszubskiej z zachodnią. Dowodem tego są wspólne nazwy pewnych części ubioru np. liwk czyli kamizelka, węps czyli kaftan itp. Wspólne były też zapewne sukmany, skórzane spodnie, buty, czapy, kożuchy. Gdy zaś w X V I I w., a ostatecznie w X V I I I w. nastąpiła izolacja Kaszubów zachodnich, wytworzyły się inne warunki bytu na wschodzie, niż na zachodzie, co odbiło się również na stroju. Wbrew twierdzeniu Gulgowskiego, który utrzymywał, że na Kaszubach nie można mówić o różnorodności regionalnej stroju, jesteśmy zdania, że ubiór kaszubski jest wyraźnie zróżnicowany w typie. D r Nadmorsk, (Łęgowski) „Kaszuby i Kociewie", Poznań r. 1892, s. 95, „...jeszcze przed dwudziestu laty widziało się Kaszubów wszystkich ubranych w ciemno-granatowe, długie sukmany, o szerokim stanie, nawet chłopcy uczęszczający do gimnazjów przybywali w ubraniach własnej roboty, nie wstydząc się ani swego oryginalnego kroju, ani szorstkiej i grubawej materii, chociaż my, z innych okolic, patrzeliśmy na nich z pewnym zdziwieniem i niedowierzaniem. Dziś to się bardzo zmieniło... już tylko u starszych widzi się samodziały, reszta naśladuje modny strój miejski". Dr Florian Cenóva, Skórb kaszebskosłcjnskje móve, Syjece 1866. Jan Kaszycki, Kantyczki z nutami, Kraków 1911, s. 485: 2 9 3 0 3 1 32 33 3 4 3 5 36 „Odzieżę miałbyś nie ladajaką Z siwym barankiem czapkę bogatą Sukienkę z modrego Sukna kaszubskiego". 3 7 Derdowski, tamże, s. 70. Wacław Aleksander Maciejowski, Polska i Ruś aż do I połowy X V I I w. pod względem, obyczajów i zwyczajów, t. IV, Petersburg, Warszawa 1842, s. 55, 56 (według Stryj ko wskiego Kroniki, s. 162, 163). 3 8 61 �3 8 Informacje Jana Patoka, nauczyciela ze Strzelina w po w. morskim znajdują się w książce Gulgowskiego Von einem unbekannten Volke i n Deutschland, Berlin 1911, s. 160—164. Gdy białe, długie spodnie płócienne należące dawniej do codziennego i świątecznego ubioru Kaszubów włączono do rekonstruowanego kaszubskiego stroju świetlicowego, pomysł ten nie spotkał się z aprobatą społeczną, Kaszubi bowiem zaprotestowali i oświadczyli, że białych spodni nosić nie będą. Mamy tu do czynienia z gustami odbiorców, którzy chcą oddziaływać na kształt i barwę rekonstruowanego stroju ludowego. Lorentz, op. cit., s. 39. Hieronim Gołębiewski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1910. Był to kostium rokokowy, który przyjął się w X V I I I wieku w Gdańsku, a w pierwszej połowie X I X panował jeszcze u Słowińców, Kabatków, a także na szerokim pasie pobrzeża od Gdańska do jeziora Żarnowieckiego. Stan. Kujot, Pomorze Polskie („Warta", księga pamiętkowa), Poznań 1874, s. 31. Lorentz op. cit., s. 40. Fr. Tetzner, Die Slaven in Deutschland, Braunschweig 1902, s. 456. Podane informacje Kazimierza Moszyńskiego (Kultura ludowa Słowian, cz. I , s. 438) nie odnoszą się do Kaszu­ bów wschodnich, lecz nadłebskich. Stan. Kujot, tamże również Gołębiewski (op. cit., s. 14) twierdzi, że na Helu „mężczyźni nosili... przy pracy buty smarowane smołą". O obuwiu z łyka nie wspomina nikt z piszących o Kaszubach. Dlatego mało prawdopodobne jest twierdzenie, że nazywanie Kaszubów „łyczkami" wywodzi się od obuwia. W ośrodkach plecionkarstwa np. we Wdzydzach lub Brusach w pow. kocierskim nie słyszano o wytwarzaniu obuwia z łyka. Podobnie nazwa „korczak" może odnosić się nie do stroju, ale do prac leśnych, np. karczowania. Derdowski, op. cit., s. 104: 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 6 4 6 4 7 4 8 4 9 Rebok wsadzał ją na usze, zakreł je klapami Chtorne sobie tej pod brodę związoł fest sznurkami 5 0 Aleksander Majkowski, Przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej, Warszawa 1924, s. 45: „Często widać jeszcze czapkę barankową charakterystycznego kształtu, noszoną zimą. Sprzedają ją jeszcze na jarmarkach jesiennych kuśnierze z Po­ meranii, a utrzymała się ponieważ na klimat kaszubski jest nadzwyczaj praktyczna". Około r. 1932 żył na małym gospodarstwie w Paczewie koło Sierakowic „pon" Treder, który jeżeli był zaproszony przez chłopów-sąsiadów na jakąś uroczystość rodzinną, wówczas wdziewał swoją starą sukmanę granatową, zzieleniałą od starości, a na jej wierzch zakładał pas, którego nie wiązał, lecz zapinał na jakąś spinkę z boku. Pas ten był sztywny i szeroki, a mienił się kolorem czerwono-złotym. Cenova, tamże, s. 78: „Bjałkj nosełe zgło s krótkjmj rekövamj, muce cepłe s długjmj wuszamj, livkj różneho ksztełte é farve; czérzvjoné abo módré pórlóki, krótkjé kóżuszkj, nogavice bjélé abo módré s czérzvjonémj szyjkłamj pó stro­ nach, boté abo szlupkj, rzódko skórznjé, abo chódókj. Przé robóce vézableklé sę v lece tak chłopj jak é bjałkj na liwk, a w zémje vóbleklé vónj zamjast suknje abo kózécha le kabót, czélé veps, w njechtéréch stronach karwótkę. Na pósyjętni dzenj przebjerałe wosoblévje dzévczeta różne wózdobé, chtere j i m kupcé z cézéch krajóv sprowodzalé". Co oznaczają wspomniane tutaj „modre portoki"? W języku niemieckim wyraz „Rock" ma znaczenie wieloznaczne (np. surdut męski, suknia kobieca, katana, spódnica, sukmana, sutanna). Dlatego korzystając z kostiumologii niemieckiej, trudno często orzec, co miał na myśli autor posłu­ gujący się wyrazem „Rock". Jeżeli łączy tę część odzieży z barwą granatową, chodzi o sukmanę. Użyty przez Cenowe wyraz „porlok" nie jest zanotowany w Słowniku Ramułta. Jest to przekręcony „Pohlrock", co w przytoczonym kontekście należy rozumieć jako spódnica (gdyż przedtem wspomniany był różnego koloru „liwk" tj. gorset). Spódnice kaszubek z przymorza były więc modre lub czerwone. Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, PAU, Kraków 1893, s. 153; „To też mówi się poplecek jest jaki taki, ale uziomek gruby jak djabeł". Łucjan Kamieński, Pieśni ludu pomorskiego, I Pieśni z Kaszub południowych, s. 298. Pernin, Wanderungen durch die sogenannte Cassubei und die Tuchler Haide, Gdańsk 1886, s. 178: „In schwarz­ seidenen, silbergenestelten Miedern", należy rozumieć, że „w czarnych jedwabnych srebrem przetykanych", a nie hafto­ wanych, gdyż nesteln odpowiada słowom binden, knüpfen, a nie sticken. Pernin zanotował więc przelotną w okolicach Gdańska modę na gorsety ze złotego lub srebrnego brokatu. Pernin, op. cit., s. 123. Lorentz, op. cit., s. 38. Gołębiewski, s. 15. W Muzeum Kaszubskim w Kartuzach znajduje się rzadki okaz białego tiulowego czepca, noszonego przed kilku­ dziesięciu laty. Denko jego ma rozmiar 12 x 12 cm, otok 10 cm, a szerokość rąbków 7 cm. Denko z otokiem stanowi całość, a tylko brzeg, gęsto marszczony jest przyszyty. Obcisłość czepca reguluje na karku biały, cienki kordonek zapusz­ czony w zakładkę. Tasiemki do wiązania pod brodę są płócienne. Całość zdobi bardzo ładny haft o regionalnych motywach. Pernin, op. cit., s. 123. W nazewnictwie samodziałów kaszubskich powstało duże zamieszanie. Ramułt w swoim Słowniku kaszubskim podał błędnie, że „vorp" = grube zgrzebłe płótno, a Majkowski, że „warp", „folusz", po kaszubsku „folisz" to wszystko 6 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 6 7 5 8 5 9 6 0 6 1 62 �jedno. Innym razem tenże autor informuje, że „folusz wychodzi z krosien biały, a barwiony bywa na kolor zazwyczaj modry u „tłuczka". Nadmorski, op. cit., s. 96. Pewien chłop mieszkający w okolicach Mirachowa miał przed 35 laty sprzedawać kobietom w małych torebkach sproszkowany barwik, wyprodukowany przez siebie z mułu torfowiskowego. Gulgowski w r. 1911 pisał: „Trzeba pójść do farbiarni w Kościerzynie, a wówczas ogarnia zdziwienie, że tyle tkanin przynosi się tu z okolicy do barwienia". W latach 80-ych czynnym był w Kościerzynie drukarz na tkaninach, Podhal. Z końcem ub. stulecia oba rodzaje krawiectwa tj. domowego i warsztatowego mieszały się ze sobą, czego dowodem są następujące trzy notatki, robione w odstępach 10-letnich. W r. 1911 Gulgowski pisał: „Krawiec przychodził do domu i pracował podług wskazówek gospodyni. Rzemieślnicy nie mieli tego znaczenia, co w innych stronach, nie narzucali swoich wyrobów ludowi, robili podług zamówień i potrzeb jednostek". W r. 1924 Majkowski zanotował: „Krawiectwo do niedawna jeszcze było zawodem domokrążnym. Kiedy gburka narobiła na krosnach dużo sukna i płótna, zawołano krawca, który z kilkoma czeladnikami, „pachołkami" rozgoszczą! się w domu gbura na dobre. Gbur mu dostarczał świecy i nitek, a krawiec z pomocnikami szył ubrania dla mężczyzn i białek na kilka lat. Dziś się takich domokrążnych krawców mniej spotyka. I sam materiał do ubrań i bielizny po części kupują już w mieście. Jednak robienie na krosnach jeszcze jest żywotne". Ale w rozprawie Fryd. Lorentza wydanej w r. 1934 czytamy: „Suknie wykonane były z małymi wyjątkami z samodziału i szyte przez kobiety same lub krawca wiejskiego. Ustało to z wejściem w użycie materiałów fabrycznych. W wielu wsiach mieszkają krawcy zawodowi, otrzymujący regularnie żurnale z nowymi modami". 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 Eugeniusz Frankowski, Kaszubskie złotogłowie, Polska Sztuka Ludowa 1954, nr 3. Tadeusz Seweryn, Złotogłowie kaszubskie i nowe hafty wdzydzkie, Lud, t. X V I I I , 1929. Paweł Szefka, Kaszubski strój ludowy, Wejherowo—Gdańsk r. 1954, s. 3, Lud, 1929. „Na najszerszej części rę­ kawa u dołu spotykało się niekiedy dyskretne wzory haftu... W kilku wypadkach haft nieco bogatszy spotykało się na tak zwanym naramiączku. O hafcie na naramiączku mówiono we wsiach: Darzlubiu, Luzinie, Szemudzie, Garczu, Sianowie, Starym Młynie i Starej Karczmie. Naramiączek nie należy utożsamiać z ramieniem, czyli rękawem". —• Powyższej in­ formacji w zasadzie zakwestionować nie można. Należy jednak uwzględnić, że starsze niewiasty w wymienionych wsiach, mówiące o barwnych haftach na koszuli, wspominały właśnie hafty wprowadzane do stroju kaszubskiego w r. 1906 przez Teodorę Gulgowską. Jeśliby bowiem przyjąć, że dziewczyna, która wówczas miała 20 lat, tedy w czasie udzielania infor­ macji p. Szefce — miała już 68 lat. 6 8 6 9 7 0 Friedrich Hottenroth, Deutsche Volkstrachten städtische und ländische — von X V I Jahrh. an bis um die Mitte des X I X Jahrh., Frankfurt am Main 1902, s. 106. Tamże, s. 108. Roman Zmorski, Tygodnik Ilustrowany 1861. Brüggemann, Beschreibung des Herzogtums Vor- und Hinterpommern, Szczecin 1779—1784, 1, s. L X I I I — L X X I I . Seidel, Preussische Provinzialblätter, 1830, I I I , s. 17. Ernst Seefried Gulgowski, Von einem unbekannten Volke im Deutschland, Berlin 1911, s. 161. 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 Ryc. 52. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. 63 �SPIS R Y C I N Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 64 1. Chłop kaszubski w czapie baraniej zw. „muca". 2. Para kaszubska z poł. X I X w., wykonał J. Karolak 1954. 3. Rybak kaszubski z nad jeziora Wdzydzkiego, fot. I . Gulgowski 1903. 4. Miotlarz gdański — sztychował M . Deisch r. 1763. 5. Roznosiciel mleka — sztych. M . Deisch r. 1765. 6. Rybak jeziorny z r. 1954. 7. Rybak jeziorny z „kleką" na głowie r. 1915. 8. Chłop w ubiorze codziennym ucierający tytoń na tabakę z r. 1947. 9. Kaszubki o stroju z I . poł. X X w. 10. Żniwiarze — fragment z obrazu „Ołtarz Jerozolimski" (1450—1497) w Gdańsku. Fot. E. Kozłowska. 11. Para kaszubska w odzieniu roboczym. Rycina z mapy B. Brauna (1572—1617), wykonał T. Rousseau. 12. Rybaczki kaszubskie— drzeworyt A . Moliera r. 1601. 13. Jarzyniarki kaszubskie — drzew. A . Moliera z r. 1601. 14. Dziewczyna z „konwaliami" — sztych. M . Deisch r. 1763. 15. Sprzedawczyni grzybów — sztych. M . Deisch r. 1763. 16. Zielarka sprzedająca izop — sztych. M . Deisch 1763. 17. Kobieta sprzedająca palmy — sztych. M . Deisch r. 1763. 18. Kaszubki, rys. Daniel Chodowiecki r. 1773. 19. Typ stroju miejskiego z X X w. 20. Służące na targu — staloryt Schulina z r. 1841. 21. Kaszubka — sztych. A . Charczewska. 22. Dziewczyna spod Wejherowa, fot. z.r. 1882. 23. Zasięg stroju kaszubskiego — opracował T. Seweryn. 24. Krój spodni, wykonał Z. Szewczyk. 25. Mleczarz (na lewo) i żeglarz (na prawo), sztych. M . Deisch z r. 1763. 26. Krój kamizelki z kołnierzem wykładanym i stojącym. 27. Krój sukmany (widok z przodu i z tyłu), wyk. Z. Szewczyk. 28. Krój sukmany, wykonał Z. Szewczyk. 29. Nakrycia głowy, rys. T. Seweryn. 30. Krój koszuli (widok z przodu). 31. Krój koszuli, wykonał Z. Szewczyk. 32. Krój gorsetu, wykonał Z. Szewczyk. 33. Krój zapaski. 34. Jupa kobieca. Okaz w Muzeum w Kartuzach. 35. Krój jupy — rys. Z. Szewczyk. 36. Dziewczyna z Wdzydz. Fot. r. 1911 I . Gulgowski. 37. Kobieta w białym czepku z pocz. X X w. 38. Kaszubka w złotogłowiu. Fot. I . Gulgowski r. 1909. 39. Czepek złoty. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. 40. Czepek srebrny i złoty z Żarnowca pow. Puck, okaz Muzeum we Wdzydzach. 41. Czepek z powiatu kartuskiego. Okaz Muzeum we Wdzydzach. 42. Czepek z motywami palczastymi. 43. Czepek z Żarnowca pow. Puck. Fot. S. Kolowca. 44. Czepek haftowany jedwabiem. Fot. S. Kolowca. 45. Czepek haftowany bajorkiem. Fot. S. Kolowca. 46. Motywy zdobnicze haftu kaszubskiego z I . poł. X X w. 47. Złotogłowie kaszubskie, Muzeum we Wdzydzach, rys. T. Seweryn w r. 1924. �Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 48. 49. 50. 51. 52. Czepek kaszubski z Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Denko złotogłowia kaszubskiego (Muzeum we Wdzydzach), rys. T. Seweryn 1924 r. Denko czepka. Obraz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Haft nićmi złotymi na albie klasztornej w Żukowie. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. Hafciarska ozdoba paramentu kościelnego z Żukowa. Okaz w Muzeum we Wdzydzach. Rys. Tadeusz Seweryn w r. 1924. KAinyBCKHñ HAPfljj; PB3I0ME npHÓajiTHHCKHft p a i ł O H cyniH, H a 3 b i B a e M b i ñ Kamy6cKHM ÜOMopbeM, npiiHaniiejKaii B Tejerme 1000 n e T HCTopmecKOMy nonbCKOMy r o c y n a p c T B y . H3o6pa»ceHHaa H a pucymce 23 rpaHHiia pacnpocTpaHeHHH K a 1 my6cKoro H a p a n , a oxBaibiBaeT ¡3 nacib FnaHCKoro BoeBojidBa. 9ia K a p i ą HanepieBa Ha ocHOBaHHH p a e npocTpaHeHHH roBopoB ceTKH MecTHOCTeH, O T K y n a U B I U H nonepnHyTbi MaTepnairH no H C T O P H H HapanpB, HCCJien,OBaHHH H H H ynoMaHyibie B sraorpaclanecKOH nmepaType. KaniyócKHñ Hapafl pasnenaeTca, B O C H O B H O M , Ha nepeBeHCKHÉ H ropoflCKOił T H T I H , B C B a 3 n c i e M M O H C H O BH^ejiHTB H 3 Hero 3 pona: 1) H a p a n , 3eMjie3eabi;eB, 2) n a p a f l npHMopcrax pbiOaKOB u 3) Hapaji, KaniyóCKOro npHropojTHOro Hacenenna rnaHCKa. IlepBbiÉ H3 H H X , H 3 o 6 p a a c e H H b i H Ha H B e T H O H Taórane 1, coC T O M T flna MyaciiiH H 3 CapaHbeñ r n a n r a , CHHefi c e p M a r n , acejiTbix 6pioK H 3 OapaHbeft K O J K H n H3 canor c B H C O K H M H r o n e H H n r a M H , KOTopbie 3 a x o « a T B B I C O K O 3 a K O j i e H H . Bonee no3flHHM no Bpejienn T H I I O M Hap a n a , p a c n p o c T p a H e H H H M Ha nepenoine X V I I I H X I X B Ó K O B 6BIJI Hapan., B K O T O P O M 0Tpa3miHCb n p H 3 H a K H nojiyieHHBie nyTeM H TeppHTopnajibHbix CTHJia pOKOKO, H KOTOpBIH COCTOajI H 3 H H 3 K 0 r 0 KOJIHaKa C p a C m H p e H H e M B BepXHeft H a C T H , H3 KpacHoro nieimoro nnaTKa, nnHHHoro acHjieia, K O P O T K H X 6ejibix naniajiOH, n,oxonainiix n,o KOneHa, 6enHx l y j i O K H I D I O C K H X SaniMaKOB. H T O KacaeTca aieHCKoro H a p a n a , T O O T U H i H T e n b H O ń n e p T O i ł ero c X V I Beica no nojioBHHbi X I X Beita Ó B I M I ienen c H a K J i a n H O H 3 0 J I O T O H H J I H cepeópaÓHOił B H I U H B K O H H 3eneHaa H J I H K p a c Haa roÓKa c nenaraHM nepHbiM y3opoM. O T n m H T e n b H O H nepToń Hapa,n,a pbi6aKOB Ó H H H CojibniOH Kanion i O H , 6apaHba m a n K a , r p y u b i i ł nieftHbrn niap$, C H H a a KypTKa H B H C O K H e canora. 3 T H Hapanbi oraocaTca K 1800—1850 r o n a & i . Ha I I nBeTHOił Tafijmne H3o6paaceH Kaniy6cKHń MopenaaBaTejib co BTopofi nonoBHHH X V I I I roponHaa rjraHCKaa Bena u upn- ToproBKa. ConocTaBiiaa Hapanbi cocenHnx 9THHiecKHX r p y n n : K a f i o T K O B , c j i O B E H i j e B , KaniyOoB c óeperoB p e r a JIionoBbi, aarreneił TyxonbCKoro 6opa, KOTeBaTHHeń u M a j i b ó o p r n e B cjienyeT c K a 3 a i b , I T O KamyScKHń H a p a n , o r a n i a e i c a cneniiaiibHOH KOMno3HiiHen nBeTOB n $ o p M O i ł H onHOBpeMeHHO aBjiaeica O H H O H H3 pa3H0BHflH0CTeił nonbCKoro Hapo^Horo Hapana. HaceneHHHe Kaniy6nH cocioajio B npomnoM CTOneTHH H B 4 cnoeB: I ) noMeniHKOB, T . e. mnaxTH 2) r 6 y p O B , T . e. B a a c n T O H H H x KpeeibaH, 3) oa,HOflBopneB, T . e. 6e33eMenbHbix KpecTbflH H 4) H 3 ycajiefiHbix SaTpaKOB. H3 9 T H X cnoeB T O J I B K O r ó y p H coxpaHHJiH C B O É H a p a f l B I nonoBHHe X I X Beica. TojibKO 3aacHTOHHHe a:eHH(HHbi Mornn ce6e no3BOJiHTb Ha 30noryK n a p ^ y H m e j i K O B H e ronoBHHe nnaTKH H T O J I B K O SoraiHe MyatHKH Mornn yKpaniaib a c H n e T H , Ka$TaHbi H cepMarn cepeópaHHMH n y r o BHiiaMn. HcTopna K a n i y ó c K o r o H a p a ^ a TaKOBa; nepBbie H3BecTna o KamyScKOM Hapajje coxpaHHiHCb c X I I I B e « a H KacaiOTca ero c6opoK. Bn^ p a ó o n e r o K a m y f i c K o r o KOCTKMa XV B e n a n o ^ a e T p n c y H O K 10, a X V I B e n a p a c y H O K 11. IIpHropoaiHbie pbióaKH H 3 0 Ó p a a c e H H Ha KCHJiorpafH^ecKHX rpaB»pax A H T O H a Mennepa, KOHna X V I BeKa; O H H npeflCTaBneHbi H a pncyHicax 12 n 13. 3neraHTHOCTb H X H a p a j i , O B n o R U H H H a a , ^ T O n o « TBepacRaeT coBpeMeHHHÉ T O H anoxe H T a n b a H C K H É aBTop Hesap Beneirjio, KOTopbiñ O T M e m n , I T O nparopoflHbie raaHCKHe aceHruHHbi ofleBaKTca c H3HCKaHHbiM BKycoM. ^OKyMeHTajibHbix M a T e p n a j i O B no r^aHC K O M y Hapajry X V I I I B e n a nociaBnaioT HaM MHoroincneHHHe rpaBiopbi MaTBea JJ^eHina, OTHOcaruHeca K 1765 rofly (pac, 14, 15, 16 H 17). I l B e í a 8Toro H a p a j i ; a H3o6paacaeT 11 uBeTHaa Taónima. HecKOJibKO 6onee no3ffHHe 9 C K H 3 B I 9 T o r o B e K a flaHHna XoffOBeitKoro (1773 r.) H3o6paacaKT ateHmHH c ronoBHbiMH yfiopaMH B BHfle KanioniOHOB, KOTopbie npHKpbiBaioT nnein H cnnHy. r ^ a H C K n e c n y a c a H K H coxpaHHHH MecTHbiń Hapaíi;, npeHcnonHeHHbiñ aneraHTHOCTH, Tan K a n O H H H O C H I T H HerríHKH, B O 3 coópaHHBie B CKJia^Ky, Ty$enbKH. nocneMHHe cnenbi Mecraoro Hapaji,a, O T H O caru,eroca n p H M e p H O K 1880 r., M H B H J T H M H a p n c . 21, 22 H 27, C 1906 r. pa3BHBaeica B KainyOnH HOBbifi Hapafl. x a p a K T e p H O É H e p T O í i KOToporo a B J i a e T c a BŁimHBKa n B e T H O i ł H H T K O H H a pyóaniKax, nepeflHHKax H 6iry3ax. 9 T O He OTOÓpaateHHe HaposHoro KOCTBMa, a yKparneHHe ropo^CKoro H a p a f l a no HHnnnaTHBe HHTenjiHreHnnH ( p n c . 9), cHaiana no o6pa3ny 3 0 H O T H X H H H cepe6paHHbix B H U I E B O K H a niejiKOBHx ran fiapxaTHHX qeniHKax, H 3 r o T O B j i a e M b i x B X V I I I B e n e B aceHC K H X M O H a c T H p a x B JKyKOBe H B JKapnoBne, a H O T O M no $aHTa3HH caiibix B b i m H B a i i b n r H n . 3 T O T poH B H n i H B K H coxpaHHjica B KamyCnń non B e K a H y K p a n i a e T H a p a ^ npejrcTaBHTenbHHn KaniyScKnx TaHneBanberrj,é B 1811 rojry AymHHe niapcfibi, HHX H BeHHbix neBinx KÓO^KH, aHcaMÓneft, BbiCTynaiomHX Ha BeqepHHKax paSoHHX KJiyCoB H B M C C T H H X HJIH rocynapcT- TopacecTBax. Strój Kaszubski — 5 65 �OriHCAHHE PHCYHKOB 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. KaniyCcKHH KpecibHHHH B rJapaniKOBOfl manKe, Ha3biBaeM0ft „Myn,a". Kamy6cKaa i e i a I I O J I O B H H H X I X B . PncyHOK cneaaH fl. KapoaaKOM B 1954 r. KaniyucKHH pnCaK c 6eperoB Bn.3bi;ncKoro osepa. <t>OTorpa$HH H . ryabroBCicoro, 1903 r. Pa3H0CHHK MoaoKa. rpaBiopa M . Jlefinia, 1765 r TflaHCKHfi MeTejiLinHK. TpaBiopa M. JJeflnia, 1763 r . 03epHHil pH6aK B T O J I O B H O M y6ope, Ha3HBaeM0M „KaeK0fl". 1915 r, 03epHHfi pbiSaK, 1954 r . MyatHK B oyflHHHHOM KOCTKMe, pacTHpaioinHft Ta6aHHbie ancxba Ha HioxaTeabHHH TafiaK, 1947 r. KaniyScKHe aceHinHHH B Hapase I I I O I I O B H H H X X B . JKHenbi — $parMeHT KapTHHH „HepycaaHMCKHH aaiapb" (1450—1497) B T^aHCKe. <I>OT. E. Ko3JioBCKa. Kamy6cKaa ieTa B pa6onefl ofleayie. rpaBiopa c KapTH B . BpayHa (1572—1617), H3roTOBHa T. Pycco. Kamy6cKHe pbioaiKH. Kcnaorpa^HiecKaa rpaBiopa. A . Meaaep, 1601 r . KainyOcKHe ToproBKH OBouaMH. Kcnjiorpa$HiecKaa rpaBiopa A. Meaaepa, 1601 r. JleByniKa c saHSHmaMH. rpaBiopa M . JT,efinia, 1763 r. ToproBKa rpnfiaMH. rpaBiopa M. fleflnia, 1763 r . ToproBKa aeieSHHMH TpaBaMH, npoa,aioniaa nccon. rpaBiopa M . flefinia, 1763 r . JKeHiHHHa, nponaromaa Bep6y. TpaBiopa M. JJefima, 1763 r. KaniyOcKHe aceHrnHHBi. PncyHOK JIaHHaa Xo,n,OBeuKoro, 1773 r . Tan ropo,n,CKoro Hapa^a X X BeKa. CayacaHKH Ha ToproBOfl naomaflH. TpaBiopa Ha c i a a n IIIynHHa, 1841 r. Kaniy6cKaa aceHniirHa. TpaBiopa A . XapHeBCKOfl. JteByniKa H3 OKpecTHOCTefl BefirepoBa. <l>OTorpa<j)Ha 1882 r . KapTa pacnpodpaHeHHa Kamy6cKoro napa^a. BbiKpoflKa 6pKK. HepTeac 3. HleBHHKa. ToproBen; MoaoKOM(HaaeBo) H MopaKK(HanpaBO). rpaBiopa M. JleHiiia, 1763 r. BblKpOHKa jKHJieTa C OTKaaa,HbIM H CTOaiHM BOpOTHHKaMH. BbiKpoflKa cepMarH(BHfl cnepeflH H c3aa,H), lepTeac 3. UleBiHKa. BbiKpoflKa cepMHTH, HepTeac 3. IJieBiHKa. TojioBHOft y6op. P H C . T. CeBepHH. BbiKpoflKa py6aniKH ( B H S cnepea,H). BbiKpoflKa pyfianiKH, lepieac 3. IIIeB^nKa. BbiKpoflKa Kopceia. BbiKpoflKa nepejiHHKa. JKeHCKaa io6Ka. KapTHHa B My.3ee B K a p i y s a x . BbiKpoflKa K>6KH — pHcynoK 3. UleBiHKa. JleByniKa as Bfl3Hfl3. <l>OTOrpa$Ha 1911 r o « a I I . rynbroBCKOro. JKeHrnHHa B 6eaoM HenHHKe Havana X X BeKa. KaniyficKaa aceHmHHa B napieBOM Hg,paji,e. cDoiorpa^HH TyjibroBCKoro 1909 r. 3onoTOfl HeniHK. 06pa3eri B Mysee B Bfl3Hj;3ax. CepeOpaHHbifl H 3oaoTofi HeniHK H3 JKapHOBua, IlynKoro noBeia, o6pa3eij B My.3ee B B,n,3HA3ax. HeniHK H3 KapiyscKoro noBeia. 06pa3eir B My3ee B B,n,3bin,3ax. ^leHHHK C BeTBHCTHM y30pOM. ^ e n i H K H3 JKapHOBiia, I l y n K o r o ye3,n,a. <I>OTorpac()HpoBaii C. KoaeBua. HemHK c menKOBOH B M I H M B K O H . <t>OTorpa<J>HpoBaa C. KoaeBua. I e n i n K c BbiniHBKOfl 3oaoiofl H H T K O A . <t>OTorpa$. C. KoaeBiia. J I O H H H I K O nap^eBOro roaOBHoro y6opa (My3efl B Bfl3HA3ax) pHC. T. CeBepHH. 1924 r . KaniyficKaa n a p i a . My3efl B Bfl3bifl3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r . Kamy6cKHfl ' l e n i H K H3 My3ea B BA3HH3ax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. J^OHHiriKO neniHKa. KapTHHa B My3ee B BnsHflsax. P H C . T. CeBepHH, 1924 r. 06pa3ijbi y3opiaTOH Kamy6cKOfl B H H I H B K H nepBOfl nonoBHHH X X B . y 3 o p i a T a a BbiuiHBKa nepKOBHbix yKparaeHHfl B jKyKOBe. 06pa3eii B My3ee B Bfl3bij],3ax. PncoBaa T. CeBepHH B 1924 r. 52. BbiniHBKa 3 O J I O T O H H H T K O H Ha 6eaOM MOHacTbipcKOM XHTOHe B jKyKOBe. P H C P. CeBepHH B 1924 r. x SUMMARY The area of the Baltic sea country called the Cashubian littoral, belonged before 1000 years to the first historical Polish State. The extention range of the Cashubian costume as represented in fig. 23 covers one third of the Province of Gdansk. This map has been drawn on base of dialect extention ranges and localities graticule providing materials for the history of the costume discovered during field investigations unless they were mentioned in the ethnographic 66 �literature. As a matter of fact one can divide the Cashubian costume into the country type and the urban one; in the way we can further differentiate it into 3 kinds. 1. the peasants' dress 2. the dress of the littoral fishermen and 3. the costume of the suburban population of Gdańsk. The first type is represented in the coloured plate I . Its characteristic feature is for men: a lambskin cap, dark blue heavy cloth coat, yellow trousers made of lambskin and boots with tops covering the knees. A more recent type of dress pre­ vailing at the end of the X V I I I t h and at the beginning of the X l X t h century was a costume with reminiscent features of the Rococo style, composed of a stocky top hat expanding in the upper part, a red neck kerchief, a long vest, short white, trousers reaching the knees, white stockings and shallow shoes. As to the women's costumes their characteristic feature since the X V I t h till the middle of the X V I I t h century was a bonnet with a plated golden or silven embroidery and a green or red skirt with a printed black decorative pattern. The typical fishermen's costume was composed of a big hood, a lambskin cap, a heavy shawl, a navy blue jacket and high boots. Such costumes were worn between 1800 and 1850. Coloured plate I I represents a Cashubian sailor of the second half of the X V I I I t h century and a suburban Gdańsk marketwoman. When comparing costumes of adjacent ethnic groups of the Kabotki, Slovince, and the Cashubians settled at the river Lupowa, the Boroviaki from the Tuchola forest, the Kocieviaki and the Malborgians, we must state that Cashu­ bian dress is notable for its special colour and shape composition and is at the same time a variety of the Polish folk costume. The Cashubian population was composed in the X l X t h century of 4 sections 1) of country squires or gentry 2) of rich peasants called „gburs", 3) of landless peasants called „zagrodniki" and 4) of farm-hands. Out of these sections only the gburs have kept their costume in the first part of the X l X t h century. Only wealthy women could afford to wear brocate and silk kerchiefs and only rich peasants coled be fond of silver buttons at their vests, jackets and cloth coats. The history of the Cashubian costume is as follows: The first information about the Cashubian dress comes from the X H I t h century and concerns its folds. The view of a Cashubian work-clothing of the XVth century is given in fig. 10 and of the X V I t h century in fig. 11. The suburban fisher­ men's wives from Anthony Moller's xylographs of the end of the XVth century are given in fig. 12 and 13. The smartness of their dress is genuine for it has been confirmed by an Italian author of that time, Caesare Vecello, who has noted that the suburban Gdansk women „dress with an exquisite taste". Documentary material concerning the Gdansk costume of the X V I I I t h century is supplied by numerous engravings of Mathew Deisch of the year 1765 (fig. 14, 15, 16 and 17). Colours of this dress are shown in the coloured plate I I . Some more recent engravings of Daniel Chodowiecki, dated 1773 represent women in bonnets like hoods, covering both shoulders and back. Gdansk maids kept up to 1841 their regional dress, full of charm. They have been wearing little caps, light shawls, folded skirts and slippers. The last traces of a regional costume dated about 1880 are seen in fig. 21, 22 and 37. Since 1906 a new Cashubian dress is developing, the characteristic feature of which is an embroidery made with red cotton thread on shirts, aprons and blouses. It is not a reconstructed folk costume but an ornamented urban dress composed according to artistic ideas of intel­ lectuals (fig. 9) first upon a model of golden or silver embroideries on silk or velvet bonnets, manufactured in the X V I I I t h century in female closters in Żukowo and Żarnowiec, and later according to individual conceptions of the embroideresses. This Cashubian fancy-work has already lasted for half a century and adorns the costume of Cashubian members of Song and Dance Companies, at folk-club parties or during regional and State festivities. LIST OF PLATES Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. Cashubian peasant in a lambskin cap called „muca". 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. A Cashubian couple from the middle of the X l X t h century. Drawing made by J. Karolak, 1954. A Cashubian fisherman from the Wdzydzke Lake. Photo by J. Gulgowski, 1903. A milkman. Etching by M . Deisch, 1765. A Gdansk sweeper. Etching by M . Deisch, 1763. A lake fisherman with a „klęka" on his head, 1915. A lake fisherman, 1954. Peasant in work-clothes preparing snuff from tobacco plant, 1947. Cashubian women in costumes; first part of the X X t h century. Reapers. A fragment of the picture „the Jerusalem Altar" (1450—1497) in Gdansk. Photo by E. Kozłowski. A Cashubian couple in work-clothes. Etching from B. Brauns's map (1572—1617) made by T. Rousseau. Cashubian fishermen's wives. Xylograph by A . Molier, 1601. » Cashubian market-women dealing in vegetables. Xylograph by A . Molier, 1601. A girl with lilies of the valley. Etching by M . Deisch, 1763. A mushroom - seller. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 16. A market-woman dealing in medicinal herbs, selling hyssop. Etching by M . Deisch, 1763. Fig. 17. A woman selling willow - branches. Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 18. Cashubian women. Drawing made by Daniel Chodowiecki, 1773. 67 5* I �Fig. 19. A sample of an urban dress of the XXth century. Fig. 20. Servant-maids at the market. Steel-engraving by Schulin, 1841. Fig. 21. A Cashubian woman. Etching by A. Charczewska. Fig. 22. A girl from Wejherowo, photo made in 1882. Fig. 23. Range of the Cashubian costume (Map). Fig. 24. A cut of trousers. Drawing made by Z. Szewczyk. Fig. 25. A milkman (left) and a sailor (right). Etching. M . Deisch, 1763. Fig. 26. Cut of a waistcoat with turn-down and stand- up collar. Fig. 27. Cut of a heavy cloth coat (seen from the front and from the back). Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 28. Cut of a heavy cloth coat. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 29. Different types of head — dress. Drawn by T. Seweryn. Fig. 30. Shirt - cut (seen from the front). Fig. 31. Shirt-cut. Drawn by Z. Szewczyk. Fig. 32. Cut of a corset. Fig. 33. Cut of an apron. Fig. 34. A woman's skirt, called „jupa". Picture in the Museum at Kartuzy. Fig. 35. Cut of a „jupa". Fig. 36. A girl from Wdzydze. Photo by I . Gulgowski, 1911. Fig. 37. Woman in a white bonnet. Beginning of the XXth century. Fig. 38. Woman in brocade dress. Photo by I . Gulgowski, 1909. Fig. 39. Golden bonnet. Sample in the Wdzydze Museum. Fig. 40. Silver and golden bonnet from Żarnowiec, district of Puck, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 41. Bonnet from the Kartuzy district, sample in the Wdzydze Museum. Fig. 42. Bonnet with palm motives. Fig. 43. Bonnet from Żarnowiec, district of Puck. Photo by S. Kolowca. Fig. 44. Bonnet with silk embroidery. Fig. 45. Bonnet with embroidery called „bajorek". Photo by S. Kolowca. Fig. 46. Botton of a Cashubian brocade head-dress (Museum ał Wdzydze). Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 47. A Cashubian brocade. Museum at Wdzydze. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 48. A Cashubian bonnet in the Wdzydze Museum. Drawn by Tadeusz Seweryn, 1924. Fig. 49. Bottom of a bonnet. Picture in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 50. Samples of decorative Cashubian embroidery from the 1 st half of the XXth century. Fig. 51. Embroidery of the church decorations at Żukowo. Sample in the Wdzydze Museum. Drawn by T. Seweryn, 1924. Fig. 52. Golden thread embroidery on the priest's white dress (alba) in thecloster at Żukowo. Drawn by T.Seweryn, 1924" 68 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolnośląski (Pogórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotrkowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój zagórzan (w druku). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/babee2e207021d64fd8cd2f553a8c18f.pdf 3c01b672e93fbe778d19793983b10740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5530 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Warmia - stroj ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5145 Title A name given to the resource Strój warmiński / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Część 1, Pomorze i Warmia;z.3; 66 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Klonowski, Franciszek Alfons Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludowe Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A -T- L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH F R A N C I S Z E K K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S C Z ĘŚĆ P O L S K I C H I S T R O J Ó W POMORZE A. L U D O W Y C H 1 WARMIA F R A N C I S Z E K ZESZYT 5 K L O N O W S K I STRÓJ WARMIŃSKI PfL r — i — i ^k/R 1 9 O C L A W 6 B i b 1 i o t e ka / t/p. c Nr inwentarzowy <33.3!?./..iy£'t 0 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU SKŁAD GŁÓWNY - WROCŁAW NANKERA 4 �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A , A N N A JÓZEF GAJEK K U T R Z E B A , ' A D A M M Ł O D Z I A N O W S K I , KAZIMIERZ P I E T K I E W I C Z , ROMAN REINFUSS, TADEUSZ SEWERYN, KAZIMIERA ZA W I S T O W I C Z - A D A M S K A REDAKTOR NACZELNY: OKŁADKA ADAMA PLANSZA BARWNA REDAKTOR UKŁAD JÓZEF MŁODZIANOWSKIEGO JERZEGO ZESZYTU: GRAFICZNY KAROLAKA JÓZEF GAJEK A D A M A GLAPY POZNAŃSKA DRUKARNIA NAUKOWA KLISZE JEDNOBARWNE: ZAKŁADY POZNAŃ WROCŁAWSKA KARNIA NAUKOWA WROCŁAW LOBARWNE GAJEK K L I S Z E WIE­ GRAFICZNE M. K A S P R Z A K A W DRU­ IMIENIA POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark. wyd. 6,9 ark. druk. 10,25 A-4,8 + 2 wkł„ Papier ilustracyjny bezdrzewuy 100 g 61X86. Oddano do składania 4 "V 1959. Podpisano do druku 17 III 1960. Druk ukończ, w kwietniu 1960. L-.l Zam. 457/162. Cena zł 27,—. �WSTĘP P o ł o ż e n i e o b s z a r u . Warmią nazywa się obszar wchodzący w skład województwa olsztyńskiego, a obejmujący powiaty: braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki. Obszar ten posiada kształt nieregularnego czworoboku, którego najkrótszy bok przylega do Zalewu Wiślanego. Od zachodu naturalną granicę Warmii stanowi rzeka Pasłęka, po­ łudniowo wschodnią — dział wodny między Pasłęka i Łyną z jednej strony, a dopływami Narwi z drugiej strony. Granica na północy biegnie prawie prosto niezależnie od konfi­ guracji terenu, jedynie wąski, 25-ciokilometrowy pas na północnym zachodzie przylega do brzegu morskiego. Nazwa tej krainy pochodzi od pruskiej prowincji Warmia, zamie­ szkałej ongiś przez pruskie plemię o tej samej nazwie. Plemiona pruskie w X I I I w. utraciły swoją niepodległość a ziemię ich zagarnął Zakon Krzyżowy Rycerzy Panny Marii, zwany powszechnie Zakonem Krzyżackim, który na ziemiach północnych Polski stworzył własne państwo. Z podbitych przez Zakon ziem pruskich utworzono w 1243 r. na mocy aktu erekcyjnego, wydanego przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny 3 diecezje. Z nowoutworzonej diecezji warmińskiej wydzielono jedną trzecią część obszaru, który przekazano w bezpośrednie władanie każdorazowego biskupa warmińskiego; tak wydzielona biskupia część ziemi zyskała z czasem nazwę Warmii. 1 2 3 4 L u d n o ś ć . Na opisanym obszarze Warmii mieszka dziś około 240 000 mieszkańców, w tym prawie 2/3 ludności zajmuje się rolnictwem, a pozostała znajduje zatrudnienie w przemyśle, handlu, komunikacji i innych zawodach. 5 Historia r e g i o n u . Ziemie nad Bałtykiem na wschód od dolnego biegu Wisły, aż po Niemen zamieszkiwały ongiś ludy pruskie, sąsiadujące na południu z Polską Pia­ stowską. T a c y t , historyk rzymski w I w. n. e. czerpiąc wiadomości o nich od kupców rzymskich zapuszczających się tu po bursztyn, nazywa ich Aestami. Dokładniejszych wiadomości o Prusach dostarczył w X w . I b r a h i m ibn Jakub, kupiec hiszpański w swych opisach podróży. Prusowie między sobą podzieleni na szereg plemion odzna­ czali się znaczną wojowniczością, a formująca się wówczas klasa rycerska, w walkach z sąsiadami widziała jedno ze źródeł bogacenia się, to też skutki tych walk odczuła i sąsiadująca Polska. Bolesław Chrobry nie poprzestał na działaniach orężnych, lecz pragnął ludy te zjednać pokojowo, przez ich chrystianizację. W tym celu wysłał dwie wyprawy misyjne, - św. Wojciecha w 997 r. i Św. Brunona w 1009 r. Obie te wyprawy skończyły się niepowodzeniem. W X I I w. Prusowie znowu przeszli do przeciwnatarcia i dopiero Bolesław Krzywousty dzielnie potrafił przeciwstawić się ich naporowi. W jednej z wypraw zniszczył doszczętnie plemię Galindów, a zdobytą ziemię zwaną Ziemią Lubawską włączył do Polski. Śmierć przedsiębiorczego króla, która w historii Polski zapoczątkowała okres rozbicia dzielnicowego, rozzuchwaliła P r u s ó w ; ponowili więc napady na ziemie graniczne, zwłaszcza na Mazowsze. Wreszcie książę mazowiecki 3 �Konrad postanowił uporać się z Prusami i powziął w 1226 r. fatalną w skutkach dla państwa polskiego decyzję osadzenia na granicy swego księstwa braci Zakonu Krzyżo­ wego Panny Marii. Zakon Krzyżowy znakomicie uzbrojony w porównaniu z wojowni­ kami pruskimi szybko podbił kraj Prusów i założył tu własne państwo. Z podbitych ziem pruskich utworzono trzy nowe diecezje, sambijską, pomezańską i warmińską. Władzą nad diecezjami, na mocy aktu erekcyjnego z 1243 r. — Zakon był obowiązany dzielić się z biskupami, z których każdy otrzymał trzecią część terytorium w bezpośre­ dnie władztwo jako państwo biskupie. Każdy z biskupów oddawał znów trzecią część swego terytorium kapitule na tych samych prawach. Biskupi pomezański i sambijski szybko utracili swą samodzielność na rzecz Zakonu, tylko biskup warmiński zdołał utrzymać swe zwierzchnictwo terytorialne i właśnie ta część diecezji otrzymała nazwę właściwej Warmii. Krzyżacy niejednokrotnie starali się ograniczyć samodzielność biskupów w a r m i ń ­ skich i podporządkować ich zwierzchnictwu Zakonu, choć ci bronili się przeciwko temu bezprawiu. W X V w. w całych Prusach rośnie opór ludności przeciw tyranii Zakonu. Ważną rolę w usamodzielnieniu się Warmii i Prus odegrały Stany Pruskie złożone z przedstawicieli szlachty, miast i niższego duchowieństwa. Twórca wyzwoleńczego Związku Pruskiego zwanego „Towarzystwem Jaszczurczym" v. Baysen Bażyński wywodził się z Warmii. Stany te w przełomowym momencie walki z Zakonem zwróciły się o pomoc do króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, którzy w akcie inkorporacyjnym, wydanym w 1454 r. włączył Prusy i Warmię do Polski. W rozgorzałej po wydaniu aktu inkorporacyjnego trzynastoletniej wojnie między Polską a Zakonem, Stany Pruskie stanęły po stronie króla polskiego. Po zwycięsko zakończonej w 1466 r. I I pokojem toruńskim wojnie, Warmia została włączona do Korony; odtąd wybór biskupa warmińskiego musiał mieć potwierdzenie królewskie. Pierwszym Polakiem na stolicy biskupiej Warmii, znajdującej się w Lidzbarku Warmińskim był uczony humanista Jan Dantyszek. Jednym z jego następców był kardynał Stanisław Hozjusz. Spośród kanoników Kapituły Warmińskiej X V w. zasłużył się szczególnie wielki astronom Mikołaj Kopernik, rezydujący we From­ borku i Olsztynie. Zasłużył się on niemało przy zasiedleniu Warmii polskimi osadnikami. Warmia pod rządami biskupów polskich rozwijała się gospodarczo i kulturalnie a nasile­ nie kolonizacji polskiej stale wzrastało i trwało nieprzerwanie aż do pierwszego rozbioru Polski, t j . do 1772 roku. Ostatnim biskupem polskim na Warmii był zasłużony bajkopisarz Ignacy Krasicki. Po wcieleniu Warmii do królestwa pruskiego przybrała na sile akcja germanizacyjna, której celem było wyniszczenie żywiołu polskiego. Akcja ta w połowie X I X w. jeszcze bardziej wzmogła się, a na Warmii i Mazurach rozgorzała zacięta walka o język i szkołę polską. W 1875 r. powstaje „Hakata", związek niemiecki, dysponujący znacznymi funduszami przeznaczonymi na rozwój kolonizacji niemieckiej; ucisk ludności polskiej trwał zwłaszcza w południowych powiatach Warmii, w których 88°/o areału ziemi było w posiadaniu i użytkowaniu drobnej własności, rekrutującej się z wolnego chłopstwa. Plebiscyt przeprowadzony w lipcu 1920 r. w fatalnej dla Polski sytuacji politycznej prze­ kreślił wyzwolenie Warmii na pewien czas. Przyniósł je dopiero rok 1945 i Warmia wraz z Mazurami i Powiślem została napowrót włączona w granice Rzeczypospolitej. Odtąd kraina ta odzyskuje swój pierwotny charakter a Olsztyn, stolica nowoutworzonego woje­ wództwa staje się ośrodkiem życia kulturalnego Warmii i Mazur. 6 Analizując historię regionu i walkę ludności polskiej o utrzymanie swych cech naro­ dowych stwierdzić należy, że kultura ludowa najlepiej zachowała się na terenach południowych, sąsiadujących z polskim Mazowszem, t j . w powiecie olsztyńskim i w połu­ dniowej części powiatu lidzbarskiego i biskupieckiego. Kultura ludowa na obszarze pół­ nocnej Warmii zasiedlonej poprzednio głównie przez Niemców gospodarujących tu w dużych gospodarstwach o słabym zagęszczeniu ludności — nie istnieje. C e c h y u b i o r u . Warmia wyodrębniająca się od sąsiedniego Powiśla i Mazur posiada­ niem odmiennej tradycji historycznej, wyznaniowej i językowej, jest terenem o przewadze ludności chłopskiej. W dziedzinie kultury ludowej powstał szereg tu cech swoistych, 4 �charakteryzujących ten region. W dziedzinie stroju kobiecego są typowe dla tego regionu czepce, zwane twardą mycką lub galonkiem, z pięknymi denkami haftowanymi złotymi lub srebrnymi nićmi, wiązane pod brodą wstążkami, z tyłu przyozdobione kokardką ze wstążek jedwabnych, których końce opadają na plecy, obcisłe kaftaniki i kabaty kloszowo usztywnione z tyłu i długie sięgające kostek spódnice przyozdobione u dołu falbanami i pliskami, pod które są podłożone jedna lub dwie halki, nadające ubiorowi kloszową sylwetę. Całość stroju żeńskiego dopełniała kaszmirowa lub turecka chusta narzucona na ramiona i plecy (Tabl. I I ) . W stroju męskim, choć on znacznie wcześniej zanikł, do tradycyjnych części ubioru warmińskiego należy długa jasnogranatowa, szara lub brązowa sukienna s u k m a n a , niegdyś szyta na codzień z wełnianej tkaniny folowanej, przewiązana w pasie kolorową zazwyczaj niebieską i białą krajką, t j . szerokim pasem samodziałowym (Tabl. II.). Latem noszono białe spodnie parciane, zimą niebieskie, granatowe lub czarne spodnie sukienne, wpuszczone w długie skórzane buty zwane skórzniami. Nakryciem głowy był kołpak to jest futrzana czapka bez daszka z siwego lub czarnego baranka, przewiązana wstążką z boku. W lecie kapelusz słomkowy lub filcowy z szeroką wywiniętą kanią, usztywniony, 0 płaskim dnie nadawał sylwetce Warmiaka charakterystycznych cech (Tabl. I i II.). Do tych kapeluszy przyczepiano podczas wesela i innych uroczystości wstążki i bukiety sztucznych kwiatów. Obecny dawny strój warmiński już nie występuje. Jeszcze przed 1945 r. był noszony przez zespoły artystyczne Związku Polaków w Niemczech, które występowały w nim w czasie dorocznie organizowanych zjazdów na terenie byłych Prus Wschodnich. Zrekonstruowany po 1945 r. strój warmiński uświetnia obecnie uroczystości państwowe 1 imprezy artystyczne i jest noszony zarówno przez ludność pochodzenia miejscowego jak i przez ludność napływową. Strój ten (nie zawsze wiernie odtworzony) wraz ze stro­ jem mazurskim, od którego nie wiele się różni, stał się obecnie reprezenta­ cyjnym strojem regionu olsztyńskiego, określanego jako Warmia i Mazury. Charakterystyka ubiorów s ą s i e d n i c h . Stroje grup etnicznych sąsiadujących bezpośrednio z Warmią nie zostały jeszcze dostatecznie opraco­ wane, nie mniej dotychczasowe materiały znajdujące się w archiwum' Muzeum Mazurskiego w Olsztynie pozwalają na przeprowadzenie porównania. Na zachód od Warmii ciągnie się Po­ wiśle, którego część, to jest powiat suski, morąski, pasłęcki i północna część po­ wiatu ostródzkiego znajduje się w grani­ cach woj. olsztyńskiego. Stroje kobiece tej grupy wyróżniają się odmiennym krojem czepków, zapasek i koszul. Nie­ znane są tu czepki haftowane złotem, zamiast nich niewiasty nosiły białe, lniane, krochmalone czepeczki, wiązane pod szyją w kokardę. Stare niewiasty 7 Ryc. 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z War­ mii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielska, 1959. �nosiły czarne aksamitne czepeczki. Far­ tuszki kobiece były tu długie, wąskie, o odcieniu jaśniejszym od spódnicy, z pasami przebiegającymi poziomo. Ko­ szule haftowano na rękawach u ramion białym haftem, nieznanym w stroju Warmianek. W stroju kobiecym na Po­ wiślu dominowały kolory ciemne, głów­ nie granatowy, czarny, niekiedy i zie­ lony w przeciwstawieniu do Warmii, gdzie przeważały kolory ciepłe, zwła­ szcza różne odcienie czerwieni. Ludowe stroje męskie Powiśla, po­ dobnie jak na Warmii, uległy znacz­ nie wcześniejszemu zanikowi od stroju kobiecego, tak że w zasadzie nie ma wielkich różnic między strojem chłopa warmińskiego, a strojem chłopa z Po­ wiśla. Na Warmii przeważało wiązanie sukmany krajką, na Powiślu opasywano się rzemiennym pasem. Ulubionym kolorem sukmany na Powiślu był kolor granatowy, na Warmii — niebieski. Spo­ dnie na Powiślu zazwyczaj ciemne, wpuszczano w duże buty, jedynie biedni chłopi chodzili w trzewikach. Na Warmii odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw, 711E i 712E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 a k J o nakrycie głowy w stroju świątecznym przeważał kołpak, a na Powiślu stożkowata barania czapka. Na południu i wschodzie Warmia przylega do Mazur. Na tym terenie Mazurzy występowali zazwyczaj w długich z tyłu fałdowanych granatowych sukmanach. W miarę posuwania się na południe zaczyna prze­ ważać ciemnobrązowa sukmana i krótkie spencerki z r ę k a w a m i , te ostatnie są noszone na Kurpiach. Na Mazurach obok skórzni, t j . długich butów, noszone są chodaki. Latem u Mazurów przeważa ubiór parciany. Kobiecy strój mazurski różni się od warmińskiego odmiennym krojem czepków, częściowo zapasek i rozwiązaniem kolorystycznym tkanin. Strój warmiński jest bogatszy od mazurskiego, bogata Warmianka nakłada na siebie po kilka s p ó d n i c . Czepki mazur­ skie wykonane z czarnego aksamitu wiązane są pod szyją na tasiemkę. Wśród tkanin przeważają obok mieniących się, prążkowe i kraciaste. Strój kobiecy Mazurek jest obcisły i przylega ściśle do ciała. Dziewczęta niekiedy nakrywają głowy chustami wią­ zanymi z przodu. Fartuszki w stroju mazurskim mają częstsze zastosowanie i stanowią dopełnienie stroju, gdy tymczasem Warmianki zakładają fartuszki jedynie do ubioru roboczego i do pracy w domu. Na północnym wschodzie Warmia graniczy z Bareja i Natangią, to jest z dzisiejszymi powiatami: górowskim, bartoszyckim i kętrzyńskim, (zaliczanymi przez geografów do War­ mii,) do których przenikają pewne w p ł y w y kultury litewskiej. To wzajemne oddziaływanie nie pozostało bez wpływów na formowanie się stroju ludowego. Osiemnastowieczny ludowy strój litewski ogromnie zróżnicowany, barwny i efektowny, w X X w. na skutek przenikania wpływów idąeych z zachodu i z miast przyjmuje elementy dawniej nieznane. Tak np. w stroju żeńskim na Litwie w X I X w. pojawiają się staniki i spódnice, niezna­ ne jeszcze w X V I I I w. W kobiecym stroju litewskim X V I I I i X I X w. dominującą rolę 8 9 6 �grała długa koszula z białego lnianego płótna, z długimi rękawami, mocno marszczona pod szyją, bogato haftowana na rękawach, przyramkach, pod szyją i na piersiach w bar­ wne kwiaty i paseczki koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego. Zamożne L i t w i n k i nakładały po kilka takich koszul, podobnie jak Warmianki po kilka spódnic czy halek. Stanik nałożony na koszulę, głęboko wydekoltowany, przytrzymany ramiączkami nie zasła­ niał haftu. Barwne spódnice zazwyczaj utrzymane były w kolorze ognistoczerwonym, nie­ bieskim i żółtym. Na wierzch spódnicy nakładano wąski, haftowany lub drukowany fartu­ szek lniany, zakończony frędzlami. Zimą L i t w i n k i idąc np. do kościoła nakładały na wierzch koszuli obcisły kaftanik z wyłożonym kołnierzem, zapiętym na haftki lub błyszczące guziki. Głowę przyozdabiały wieńcem z kwiatów lub nakrywały czapką obwiniętą kolorowymi haftowanymi chustami. Często drugą chustę przerzucały na plecy i ramiona; sposobów zresztą wiązania chust u Litwinek było dużo i w każdej prawie wsi wiązano je inaczej. Na nogach noszą sznurowane trzewiki, a niegdyś zwyczajem szlacheckim nosiły czerwone buty. Znacznie mniej od warmińskiego stroju męskiego różni się litewski ubiór mężczyzn. W stroju męskim wyróżnia się sukmana, latem sięgająca kolan, zimą dłuższa, która podo­ bnie jak na Warmii jest niebieska, brązowa lub szara, jednakże różni się ona od warmińskiej krojem. Sukmana litewska jest jednorzędowa, zapięta z przodu na trzy guziki i przewiązana w połowie szerokim rzemiennym pasem, zakończonym błyszczącą metalową klamrą. Spodnie były dwojakiego rodzaju, długie, obcisłe, sięgające do stóp, lub krótkie poniżej kolan. W tym drugim wypadku nogi owijano lnianymi zawijaczami lub nakładano na nie weł­ niane pończochy. Chłop litewski chodził długo w łapciach z lipowego łyka, a buty nosili tylko zamożni. Na głowie L i t w i n nosił futrzaną czapkę zwaną magierką. Krótkie spodnie, na Warmii używane były tylko sporadycznie, np. w stroju proszka to jest drużby wesel­ nego . Wskazują one na pewną analogię do stroju litewskiego, mogły też być przyjęte ze stroju miejskiego. 10 Tradycyjny warmiński strój ludowy wykazuje elementy wspólne dla regionów północ­ nych. Wszędzie, zarówno u Kaszubów, jak i na Ziemi Malborskiej, Powiślu, Mazurach, Kurpiach, najważniejszym elementem stroju męskiego jest granatowa, niebie­ ska lub brązowa s u k m a n a . Na Powi­ ślu przeważa granatowa, na Warmii niebieska, a na Mazurach i Kurpiach brązowa. Sukmany różnią się jedynie krojem i wiązaniem pasa. Istnieją rów­ nież analogie w nazewnictwie, takie wy­ razy jak: skórznie, buksy, kitel, kaftanki, klompy, korki, stryfle itp. używane są na oznaczenie tych samych części odzie­ ży, na całym północnym obszarze. Na strój ziem północnych Polski w X I X w. oddziaływały silnie wpływy strojów za­ chodnich, przyczyniły się one m. in. do zaniku dawnego ludowego stroju war­ mińskiego. Na tle ludowych strojów sąsiednich grup etnicznych strój warmiński jest niejako pomostem między zachodem a wschodem, między strojem kaszub­ skim a litewskim. Ryc. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, nr inw. 713E i 714E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 7 �Rozdział OBECNY STAN UBIORU I LUDOWEGO NA WARMII Strój ludowy na Warmii znajduje się w stadium kompletnego zaniku; badania nad nim trzeba było zacieśnić do kilkudziesięciu wiosek powiatu olsztyńskiego, lidzbar­ skiego, biskupieckiego i sąsiadujących z n i m i powiatów mazurskich: mrągowskiego, szczycieńskiego, ostródzkiego, zasiedlonych przez ludność autochtoniczną, która tam prze­ trwała mimo wielowiekowej niewoli. Jeszcze dziś można spotkać stare kobiety przechowujące w skrzyniach części dawnego stroju; nie noszą ich często, aby nie narazić się na uszczy­ pliwe uwagi ze strony młodej generacji, nie mającej zrozumienia dla tradycyjnego ubioru ludowego. Babcie owe niechętnie wyzbywają się tych części stroju, pragną bowiem być w nich pochowane. Sporo informacji o stroju ludowym wnoszą wiejscy krawcy, którym ludność zlecała różnego rodzaju przeróbki starej odzieży. Obecnie strój warmiński został zrekonstruowany; szyją go przeważnie spółdzielnie krawieckie. Uświetnia on uro­ czystości państwowe, kościelne i imprezy o charakterze kulturalnym (ryc. 3 i 4). Funkcja s p o ł e c z n a s t r o j u . Do roku 1945, to jest do czasu przyłączenia Warmii do Polski, strój warmiński już nie przetrwał. W okresie międzywojennym poja­ wiał się jeszcze w zespołach artystycznych zrzeszonych w Związku Polaków w Niemczech i uświetniał różnego rodzaju lokalne zjazdy ludności polskiej, zamieszkującej Prusy Wscho­ dnie. W 1929 r. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, warmińskie czepki przesłane przez Związek Polaków w Niemczech wzbudziły ogromny zachwyt. Strój ten do pewnego stopnia określał nie tylko odrębność regionalną, ale i narodową ludu warmińskiego, stąd też osoby występujące w nim w ostatnich latach przed 1939 r. były ostro szykanowane przez władze niemieckie. Zanikł on szybciej na terenach północ­ nej Warmii, gdzie procent ludności polskiego pochodzenia był znikomy i skąd prawie cala ludność po 1945 r, wywędrowała. 11 W Polsce Ludowej warmiński ubiór stał się strojem reprezentacyjnym. Przy rekonstru­ kcji tego stroju nastąpiło pewne pomieszanie elementów stroju warmińskiego z elemen­ tami stroju mazurskiego. Tak zrekonstruowany strój określany bywa jako strój warmińsko - mazurski. Pierwsi odtwórcy tego ubioru ludowego nie zawsze mieli na­ leżyte rozeznanie i z braku odpowiedniego przygotowania fachowego korzystali z infor­ macji przygodnych informatorów, których wiarogodncść nie zawsze potwierdzała się Cele praktyczne zmuszały odtwórców do znalezienia szybkiego rozwiązania. Pierwsze próbne rekonstrukcje wzbudziły sprzeciw fachowców, nie mniej sprawa rekonstrukcji war­ mińskiego stroju ludowego ruszyła z miejsca. Pierwsze próby w t y m zakresie podjęło w 1946 r. Towarzystwo Teatrów i Muzyki Ludowej istniejące wówczas przy Kuratorium Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Odtworzone niezupełnie wiernie kostiumy były wypożyczane licznym zespołom teatralnym dla uświetnienia imprez, obchodów i uroczystości. Po rozwią­ zaniu tego Towarzystwa strój ten włączono do rekwizytorni Wojewódzkiego Domu Kultury, gdzie do dziś przetrwał. Z kolei inicjatywę zrekonstruowania stroju ludowego, Warmii i Ma­ zur przejął Wojewódzki Zarząd Ligi Kobiet w związku z wystawieniem przez zespoły amatorskie pow. mrągowskiego widowiska Karola M a ł ł k a „Wesele mazurskie". Zespół m r ą gowski występujący w tym nowozrekonstruowanym stroju warmińsko-mazurskim odniósł szereg sukcesów. Dalszych prób rekonstrukcji stroju podjął się Wojewódzki Zarząd Spół­ dzielni „Samopomoc Chłopska" i CPLiA. Obie te instytucje mogą poszczycić się pewnymi osiągnięciami, jednak i ten zrekonstruowany przez nich strój budził zastrzeżenia etnografów. Błędem np. było użycie do wyrobu tkanin zastępczego surowca, raził też brak zróżnico­ wania kolorystycznego, stworzono pewnego rodzaju mundury ludowe wprowadzając pasia­ ste spodnie z materiału używanego do halek w stroju kobiecym. Wydział Kultury PWRN odpowiedzialny za całokształt życia kulturalnego w województwie zlecił wreszcie 8 �Plansza I STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mai. J. Karolak �opracowanie strojów regionalnych działaczce terenowej mającej sporo doświadczenia, pani Teodorze M o d z e l e w s k i e j . Sprawa należytej rekonstrukcji stroju ruszyła wtedy z martwego punktu. Wykonane przez Modzelewską lalki w stroju ludowym wystawione w Muzeum Mazurskim w Olsztynie na wystawie Dziesięciolecia Sztuki Ludowej Warmii i Mazur w 1955 r. zdobyły uznanie (ryc. 2 — 4). Opracowany przez Modzelewską strój dla Zespołu Pieśni i Tańca Warmii i Mazur był bardziej zbliżony do dawnych ubiorów warmińskich. 12 Zrekonstruowany przez Modzelewską strój warmińsko - mazurski jest eksponowany na manekinach i lalkach w Dziale Etnograficznym Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, (ryc. 1 — 12). W tymże Muzeum znajduje się również bogaty zbiór czepków warmińskich i sporo autentycznych części stroju (ryc. 32—35, 37, 39, 44 itp ). Poza województwem olsztyń­ skim części stroju warmińskiego znajdują się i w innych muzeach, np. w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i Krakowie, w Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie i innych. P r z y c z y n y z a n i k a n i a . Na zanik tradycyjnego stroju ludowego wpłynęło szereg przyczyn występujących również na innych obszarach, są to przede wszystkim ogromne przemiany ekonomiczno — społeczne, zwłaszcza te, które zaistniały na wsi w drugiej połowie X I X w. Ogromny rozwój przemysłu w Niemczech Zachodnich przyczynił się do stale wzrastającej emigracji ludności z Prus Wschodnich do ośrodków przemysłowych. Rozrost dróg komunikacyjnych ułatwił ludności wiejskiej kontakty z miastem; nastąpiła intensyfikacja rolnictwa, zwłaszcza po przeprowadzeniu separacji gruntów i przejściu z uprawy trójpolowej na płodozmianową; chłop bogaci się, a wieś upodabnia się coraz bardziej do miasta. We wsiach mnożą się wiejskie ośrodki przemysłowe, powstają tartaki, młyny wodne, wiatraki parowe, mleczarnie, cegielnie. Coraz więcej rzemieślników osiedla się na wsi. Rosnąca produkcja przemysłowa tkanin wypiera pracochłonne samodziałowe tkaniny, tkane dawniej na wiejskich warsztatach ręcznych. Służba wojskowa, wzrost proletariatu wiejskiego, wyręczanie się pracownikami sezonowymi w majątkach i gospo­ darstwach rolnych, w szczególności na północnej Warmii, przyczyniały się walnie do coraz szybszego upowszechniania stroju miej­ skiego a tym samym przyczyniały się do zaniku tradycyjnego ubioru ludowego. Przemiany i tempo życia nowoczesnego robią swoje; na początku X X w. dawny warmiński strój ludowy był już tylko strojem zabytkowym. Nad zanikiem l u ­ dowego stroju ubolewają różni badacze kultury ludowej i to zarówno polscy jak i niemieccy. Czepki haftowane złotem, z którego posiadania Warmianka była dumna, wędrują do zbiorów muzealnych lub zostają rozdarowane przez kobiety na kościelne ornaty (ryc. 49—51). Samodzia­ łowe staniki, spódnice, halki odkładane do skrzyń przenosi się na strych, gdzie na skutek działań wojennych i przesie­ dlenia ludności, które miały miejsce po 1945 r. uległy zniszczeniu. Trudna i mo­ zolna była droga współczesnych badaczy Ryc. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekon­ strukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 572E i 573E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. 9 �Ryc. 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z ..Elbinger Wiesenbuch", 1421. kultury ludowej na terenie Warmii i Mazur, jednakże nie ustawali oni w pracy nad komple­ towaniem zbiorów i i m to zawdzięczać trzeba, że strój warmiński jest zrekonstruowany i repre­ zentuje godnie k u l t u r ę ludową tego regionu. Sporadycznie jeszcze i dziś można znaleźć autentyczne resztki stroju, zwłaszcza kobiecego u starych kobiet miejscowego pochodzenia. Obec­ nie ludność miejscowa i napływowa kupuje ubiory pochodzenia fabrycznego, lub szyje nową odzież podług mody miejskiej. Zniknęły stare narzędzia, a krosna ręczne, które niegdyś spoty­ kało się w każdej prawie warmińskiej izbie chłopskiej; dziś jako zbędny sprzęt leżą na strychu. Na ich zupełną likwidację wpłynęły głó­ wnie powojenne trudności w otrzymywaniu suro­ wca, w szczególności zaś importowanej bawełny. Odrodzenie stroju warmińskie­ g o . Zrekonstruowany pod w p ł y w e m czynni­ ków oficjalnych, t j . Ministerstwa Kultury i Sztuki, Wydziału Kultury PWRN w O l ­ sztynie i spółdzielni CPLiA strój warmińsko-mazurski przyjmuje się obecnie w zespołach artystycznych, domach kultury i świetlicach jako strój reprezentujący województwo olsztyńskie, nazywane dawniej Warmią i Mazurami. I choć obecny strój niezupełnie wiernie odpowiada przekazom historycznym, (m. inn. jakość materiałów wykonanych z surowców zastępczych, małe zróżnicowanie kolorystyczne, co szczególnie uderza w stroju męskim,) to jednak wiele trudności zostało pokonanych. Odżył stary region i lud, który w dziedzinie twórczości wykazał swój własny samoistny dorobek kulturalny. Rozdział ZARYS II HISTORYCZNY UBIORU Jednym z najstarszych dokumentów, dającym pewne wyobrażenie o ubiorze średnio­ wiecznego chłopa w b. Prusiech Wschodnich, jest rzeźba z X I V w. na głowicy filara w zamku krzyżackim w Radzyniu, przedsta­ wiająca walkę chłopów z krzyżakami Chłop pruski odziany jest w lnianą koszulę sięga­ jącą połowy ud, podwiązaną w pasie i w spo­ dnie o długich nogawicach. Znacznie dokładniej został zilustrowany strój chłopski na kolorowych rysunkach inicjałów umieszczonych w dokumencie elblą­ skim z 1421 r., dotyczącym stanu prawnego łąk podmiejskich miasta Elbląga . Jeden z inicjałów przedstawia chłopa koszącego tra­ wę, inny — chłopa wraz z żoną układających siano w stóg (ryc. 5, 6). Chłop odziany jest czerwoną kapotę z długimi rękawami, w 13 14 Ryc. 6. Chłop spod Elbląga. Repr. inicjału z „Elbingtr Wiesenbuch", 1421. 10 �białe obcisłe parciane spodnie i czarne trzewiki. Głowa okryta słomianym kapeluszem 0 szerokiej podwiniętej kani. Kobieta ubrana jest w ciemną suknię z długimi rękawami, gęsto marszczoną pod szyją. Włosy niewiasty opadające na szyję przewiązanesąwstążeczką. Ubiór wojaka pruskiego ilustruje rycina z 1584 r. umieszczona w jednej z książek znanego historyka Prus, C. H e n n e n b e r g e r a . (ryc. 7 ) Wojak — chłop odziany jest w koszulę z wyłożonym kołnierzem, parciane spodnie i kapotę sięgającą nieco wyżej kolan, w pasie ściągniętą rzemieniem. Głowę ma nakrytą czapką, założoną na zewnątrz podbiciem futrzanym i rozciętą z przodu. Nogi okrywają łapcie z łyka lipowego, obwiązane do wysokości łydek sznurem, Ten rodzaj obuwia przetrwał prawie do X X w. u Kurpiów 1 Mazurów i potocznie określany bywa jako chodaki. W jednym z dzieł M a 1 e t i u s a zilustrowany jest ubiór pruskiego kapłana składającego bogom ofiarę. Ubiór ten żywo przypomina chłopską sukmanę z uwidocznionymi szwami, sięgającą nieco niżej kolan i przewiązaną w pasie rzemieniem. Długie włosy opadające na kark okala wieniec z kwiatów lub liści. Jak wyglądał strój ludowy na początku X V I I w . ilustrują ryciny Beringa zawarte w książce Fr. W a l t e r a wydanej w 1613 r . W scenie przedstawiającej pranie bielizny występują obok mieszczek ich służące, pochodzące zapewne z ludu, a odziane w obszer­ nie fałdowane spódnice sięgające do kostek, obcisłe staniki zapięte wysoko pod szyją na guziki. Spod stanika widoczna jest koszula z wyłożonym kołnierzem i długie rękawy podwinięte na czas prania. Na spódnice nałożony jest wąski długi fartuszek prze­ wiązany w pasie. W „Kronice Pruskiej" pochodzącej z 1626 r . na rysunku przedstawiającym scenę egzekucji występuje kobieta odziana w stanik, długą sięgającą stóp spó­ dnicę zakończoną u dołu trzema falbanami. Na spodnifi' cę nałożony jest wąski fartuszek. Inna rycina tej kroniki przedstawia kobietę w koszuli, z wyłożoną pod szyją krezą, w sznurowanym staniku; stroje te łudząco przypominają strój ludowy Warmianek z ubiegłego stulecia. Ryciny ariańskiego emigranta, architekta i kar­ tografa Józefa N a r o ń s k i e g o zmarłego w Szczyt­ nie, zawarte w jego rękopiśmiennej mapie z 1666 r. ilustrują strój pary z Prus (ryc. 9—10). Interesujący jest t u strój kobiety, przypuszczalnie mężatki która odziana jest w kabat z wykładanym kołnierzem, dłu­ gimi rękawami częściowo podwiniętymi i w długą szeroką spódnicę. Na głowie ma czepek. Chłop występuje w długiej, lekko wciętej w pasie kami­ zelce, zapiętej z przodu na guziki, jest w krótkich spodniach podwiązanych pod kolanami wstążeczką na kokardkę, w koszuli z długimi bufiastymi rękawami,~w pończochach i trzewikach. Na głowie ma stożkowaty kapelusz z olbrzymim płaskim rondem. Ubiór ten powstał pod wpływem naśladownictwa mody miejskiej; nie wykluczone, że może to być ubiór chłopów *ze wschodniej części Prus, to jest z obszaru litewskiego, gdzie chłopi nosili krótkie spodnie. Ubiór chłopskiej pary narzeczonych, po­ chodzącej ze wschodniej części b. Prus przedstawia 15 16 1 7 1 8 19 jedna z rycin znajdujących się w książce historyka Krzysztof a H a r t k n o c h a, wydanej w 1684 r . 2 0 . jaka pruskiego z 1584 roku według Hennenbergera. R y c 7 - u b i o r wo n �(ryc. 8). Ubiór taki był noszony przez chłopów jeszcze w połowie X V I I w. Narze­ czony, syn chłopski posiada ubiór podobny do ubioru wojaka pruskiego z książki Hennenbergera. Strój narzeczonej składa się z koszuli z długimi rękawami, marszczonej pod szyją, ze stanika spiętego w pasie, z długiej spódnicy i nałożonego z przodu fartuszka. Nogi obu postaci okryte są łapciami z lipowego łyka, obwiązane sznurami do wysokości łydek. Wianki kwiatów znajdujące się na głowach obu postaci pozwalają wnioskować, że jest to ich ubiór we­ selny. Podobny do opisanego stroju jest ubiór innej pary chłopskiej zilu­ strowany w książce tego samego au­ tora; chłop zamiast czapki ma kapelusz z szeroką kanią, a kobieta ma włosy przewiązane chustą (ryc. 11). Na formowanie się stroju ludowego niezawodny wpływ wywierać musiały ustawy o ubiorach, wydane w X V I I i X V I I I wieku przez d w o r y (ryc, 53). Celem tych ustaw było ograniczenie importu sukna zagranicznego, przyczy­ niającego się do obniżenia dochodów z rodzimej produkcji, z drugiej stro­ ny — celem ich było utrzymanie różnic stanowych między poszczególnymi war­ stwami społecznymi. W większości usta­ wy powyższe dotyczyły warstw szla­ checkich i mieszczańskich, jednak nie Ryc. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym brak w nich uwag odnoszących się Z polowy XVII wieku. Repr. z pracy: Ch. Hartknocha również do ubioru chłopstwa. Wśród Lipsk, 1684. wolnych chłopów, osiedlonych na pra­ 21 wie chełmińskim, uprzywilejowani byli sołtysi i ich żony, którym zezwalano na noszenie srebrnych pasów, guzików i zapinek. Na­ tomiast chłopstwu zabrania się noszenia ubiorów z jedwabi i przyozdabiania ich jedwab­ nymi wstążkami. Nie stosującym się do powyższych zarządzeń groziły kary pieniężne a nawet więzienie, a donosiciele za swą czynność zostawali wynagradzani. Ustawy o ubio­ rach wydane przez dwór książęcy, a później przez króla pruskiego w X V I I i X V I I I w. dotyczą jedynie tzw. Prus Książęcych i swoim zasięgiem nie obejmują Warmii. Biskupi warmińscy na swym terytorium traktowali znacznie pobłażliwiej te sprawy, to też w sprawie ubioru na Warmii została wydana tylko jedna ustawa przez biskupa Grabow­ skiego w 1766 r., gdy w tym samym czasie w Prusach Książęcych wydano aż sześć . Kobiece czepki warmińskie haftowano głównie srebrnymi i złotymi nićmi (ustawą zabronionymi w Prusach Książęcych). Ubiór ten staje się jednym z głównie wyróżniających się ele­ mentów kobiecego stroju ludowego Warmii. Szkoda, że w dotychczasowych badaniach nie zdołano ustalić dokładnego miejsca powstania haftu warmińskiego, przypuszcza się tylko, że haft ten wprowadziły żeńskie klasztory, zwłaszcza klasztor sióstr św. Katarzyny, których konwenty były gęsto rozsiane po miasteczkach Warmii. Haftowaniem zajmowały się przeważnie siostry zakonne, a wzory haftu zwłaszcza złotego, przypominają łudząco wzory występujące w haftach kościelnych na ornatach i antepediach (ryc. 57). Kupno czepka było poważnym wydatkiem, kosztował on w połowie ubiegłego wieku około 50 marek , co w owych czasach stanowiło poważną sumę na którą mogły pozwolić sobie tylko bogate chłopki. 22 23 Pierwsze 12 wzmianki o stroju ludowym Prus Wschodnich zawarte są w Historii �24 Gospodarczej B o c k a , wydanej w 1782 r. , której opis powtarza J. G. K r i i n i t z w swej encyklopedii, wydanej w 1787 r. . Oba te opisy dotyczą głównie grupy litewskiej, a nie dotyczą stoju warmińskiego, jako stroju oddzielnego. Opisy te jednak są cennymi informacjami i pozwalają dziś na przeprowadzenie porównania stroju warmińskiego z litewskim. Obszerniejsze i bardziej szczegółowe są wzmianki o stroju warmińskim zawarte w opi­ sach podróży historyków, badaczy kultury ludowej X I X i X X w. i to zarówno u polskich jak i niemieckich autorów, opisy te jednak nie dają wyczerpującego obrazu, a relacje poszczególnych autorów są często z sobą sprzeczne. Dokładniejsze i bardziej wyczerpu­ jące są w nich opisy stroju kobiecego, bardzo zaś ogólnikowe — stroju męskiego. Jednak wszyscy autorzy zgodnie oświadczają, iż głównym elementem ubioru męskiego na Warmii jest n i e b i e s k a , g r a n a t o w a lub b r ą z o w a czy też s z a r a s u k m a n a , przewią­ zana w pasie krajką. Sporo materiału dowodowego o ubiorach chłopskich dostarczają listy gończe z połowy X I X w., ogłaszane w urzędowym organie lokalnym w Kętrzynie. Niektóre z tych listów dotyczą zbiegłych więźniów pochodzących z pobliskich wsi powiatu biskupieckiego. Przy rysopisie zbiegłych wyszczególniony jest ich ubiór, a także podane są opisy posiadanych części ubiorów. Z informacji tych wynika, że chłopi chodzili w sukmanach z niebieskiego, granatowego lub szarego sukna, zapinanych na metalowe lub rogowe guziki. Sukmany lniane występowały rzadko. Z innych części stroju męskiego wymienione są marynarki, kamizelki i spodnie. Przeważają marynarki sukienne (nie brak i parcianych) koloru nie­ bieskiego lub granatowego z żółtymi metalowymi guzikami. Sporadycznie występują czer­ wone, a nawet pasiaste marynarki. Kamizelki z wyłożonymi na zewnątrz klapami są w kolorze niebieskim, ciemnoczer­ wonym, granatowym, a niekiedy czarnym i zielonym Przeważają białe lub niebieskie spodnie par­ ciane, granatowe, niebieskie, czarne sukienne, a z rzadka pasiaste czerwonobrązowe z białymi pasami. Spodnie wpuszczane były w długie skórzane buty. Jedni chodzili w klumpach, tj. w obuwiu z drew­ nianymi podeszwami, inni w bu­ tach. Głowy okrywano sukienną czapką bez daszka w ciemnym ko­ lorze, zimą wyłożoną baranim ko­ żuszkiem. Koszule były lniane, a kalesonów prawie nie noszono i w.jednym tylko Wypadku są wy­ mienione. Szyję obwiązywano lnia­ nym lub bawełnianym szalem ko­ loru białego, niebieskiego, czerwo­ nego, niekiedy w niebieską kratę. Listy w większości dotyczą męż­ czyzn, tylko jedna wzmianka mówi, iż kobieta z pow. biskupieckiego odziana była w ciemną spódnicę, niebieską halkę, w czerwonobialy J5 26 27 kraciasty fartuch i szarą w czer­ wone paseczki chustkę. Na nogach miała czerwone pończochy i długie R y c . . 9 biecy z Prus z poł. x v i i w. wg. E. Weise, Elbląg 1935. U b i o r ko 13 �sznurowane trzewiki. Najczęstszym przedmiotem kradzieży były jedwabne, wełniane lub bawełniane chusty i czepki tkane złotem. Z opisów autorów polskich jak i niemieckich wynika, że ludowy strój na Warmii b y ł w powszechnym użyciu w latach 1820— 1870, a istotną częścią tego ubioru kobiecego był czepek zwany t w a r d ą mycką. Strój z tego okresu jest właśnie przedmiotem niniej­ szej monografii. Szybki rozmój uprzemysłowienia b. Prus Wschodnich i postępujący rozwój kapitalizmu przyczyniają się do zaniku tradycyjnego stroju ludowego. Wpływy idące z miast prze­ nikają na wieś i niwelują dawny ubiór chłopski, który w tradycji ustnej przetrwał jedynie wśród starszej generacji miejscowego pochodzenia. Rok 1945 przyniósł z sobą napływ żywiołu polskiego na wyzwolone ziemie Warmii i Mazur; spowodowało to pojawienie się w pierwszym okresie barwnych strojów ludo­ wych niemal z całej Polski. Jednakże ogromne przemieszczanie się ludności, która w prawie każdej gromadzie wiejskiej składa sie z przybyszów z k i l k u województw sprawiło, że żadna grupa nie odgrywa roli kierowniczej i nie jest zdolna narzucić osiedlu swej trady­ cyjnej kultury. W t y m stanie rzeczy za reprezentacyjny strój ludowy uchodzi zrekon­ struowany strój w a r m i ń s k o - m a z u r s k i , który z czasem może zostanie całkowicie przyjęty przez nowoosiedloną ludność. Rozdział I I I ZASIĘG BADANEGO UBIORU « Wytyczenie granicy zasięgu dawnego stroju warmińskiego jest dosyć trudne, gdyż badaniami należałoby objąć cały obszar historycznej Warmii. Tymczasem trzeba było ograniczyć się do niewielkiej ilości wsi w południowej Warmii i do sąsiadujących z nią powiatów mazurskich, w których mieszka jeszcze trochę ludności autochtonicznej, ona jedynie mogła udzielić informacji o daw­ nym stroju ludowym. (Mapa). Materiały dotyczące stroju zawarte w publikacjach niemieckich jak i polskich nie są wyczerpujące, lecz fragmentaryczne, a niekiedy nawet są nieścisłe, uzupełnione jednak współczesnymi badaniami tereno­ wymi pozwalają na odtworzenie dawnego stroju ludowego. Najcenniejsze są one w odniesieniu do stroju męskiego, z którego niewiele autentycznych części zachowało się do naszych czasów. 28 Ryc. 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 14 Materiały zebrane w badaniach tereno­ wych pochodzą z powiatu olsztyńskiego, z południowej części powiatu biskupieckie­ go i lidzbarskiego, oraz z części powiatów : mrągowskiego, szczycieńskiego i ostródzkiego, a także z obszarów przyległych do Warmii i z miejscowości zamieszkałych przez ludność miejscowego pochodzenia, mówiącą językiem polskim. Na południowowschodniej granicy Warmii kończy się zasięg twardej mycki — golonka, chara­ kterystycznego dla warmińskiego stroju �kobiecego. Zanika też w stroju przewaga koloru czerwonego. Kolor ten u w a ż a n y za kolor katolicki był częstym w ubiorze na Warmii, gdzie wyznanie katolickie posiadało przewagę. Objęta badaniami południowa część Warmii, w porównaniu z środkową i północną jej częścią, była zasiedlona głównie przez drobnych rolników. Gleba na wymienionym terenie jest stosunkowo uboga, niekiedy nawet piaszczysta. T u właśnie w czasie nasilenia akcji germanizacyjnej b y l i wypierani chłopi, stawiający opór władzy pruskiej. Włączenie Warmii pod zabór niemiecki niezawodnie przyczyniło się do częściowego zatarcia dawnych różnic regionalnych między Warmią a Mazurami i to zarówno w osiedlach miejskich jak i wiej­ skich. Na dawne obszary zasiedlone przez ludność polską napływali koloniści niemieccy, urzędnicy wnoszący nowe zwyczaje narzucane miejscowej ludności. Ludność autochto­ niczna polskiego pochodzenia przeciwstawiała się germanizacji; rozgorzała więc walka o język i szkołę polską. Strój ludowy ludności warmińskiej, podkreślający odrębność etniczną, a do pewnego stopnia i narodową wypierany został przez wyroby fabryczne tańsze a napływające z Niemiec Zachodnich. Ręczne warsztaty tkackie znajdujące się dawniej w każdej prawie izbie chłopskiej nie w y t r z y m a ł y konkurencji z produkcją fabryczną, to też wędrują coraz częściej na strych, jako pozostałość po przodkach. War­ miński strój ludowy już pod koniec X I X w. prawie nie istniał. Włączenie Warmii w obręb granic Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w przyczynia się do ujednolicenia kultury polskiej na tym terenie. 1945 r. Ryc. 11. Chłopi z Prus w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 15 �Rozdział IV OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Odzież męska na Warmii była zróżnicowana. Zależnie od pory roku i stanu majątko­ wego chłopów, a także od okoliczności w jakich strój był noszony występują różne jego odmiany. Opisany w monografii tej ubiór pochodzi z I I połowy X I X wieku z 1850—1880 r. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Roboczy ubiór letni kawalerów składał się z białej lnianej koszuli, wpuszczonej w długie, sięgające kostek lniane spodnie zwane portkami lub buksami, noszonymi na rzemiennym pasie przytrzymanym spsoncką albo na szelkach. W dni chło­ dniejsze nakładano na koszulę czerwoną, m o d r ą lub b r u n a t n ą westę, niebieską lub gra­ natową m a r y n a r k ę zwaną jaką lub żakietem. Na nogach noszono długie buty zwane skórzniami lub klumpy albo korki. Głowę okrywano szarym filcowym lub słomkowym kapeluszem z płaskim denkiem. Obecnie nigdzie nie spotyka się już ubioru ludowego; młodzież ubiera się po miejsku, tj. w sportowe koszule różnego koloru, długie sukienne lub drelichowe spodnie, w mary­ narki, bluzy lub dresy., czapki sportowe i berety, trzewiki lub buty, czasem tylko w pracy przy domu nakładają drewniaki lub gumowe buty. W dni upalne młodzież wiejska nosi koszule sportowe z podwiniętymi rękawami, spodenki i sandały; wszystkie te części ubio­ r u męskiego są obecnie pochodzenia fabrycznego. Ubiór roboczy letni chłopów żonatych w zasadzie nie różnił się od odzieży kawaler­ skiej. Starsi chłopi do pracy w polu wkładali kluńkrowe koszule z gorszego gatunku przędzy lnianej, spodnie i kamizelę zwaną westą. W dni chłodne na kamizelkę nakładali waniki z parchinu lub z gorszego sukna w ciemnych kolorach głównie szarym, granato­ w y m lub w prążki. Prowiant do pracy w polu zabierali w kobiałki t j . torby plecio­ ne z łyka lipowego zwane liszkami; idąc do pracy w las kładli narzędzia i żywność do skórzanej torby przewieszonej przez ramię (ryc. 25). Dawny ubiór kawalerów i chłopów żonatych szyto z tkaniny samodziałowej „sobie tkanej". Obecnie nie spotyka się już na wsi ubioru z tkanin samodziałowych. Materiały lniane zastąpiono bawełnianymi lub bawełniano-lnianymi pochodzenia fabrycznego. Dzisiej­ szy ubiór mężczyzn na wsi nie różni się krojem od miejskich ubrań pochodzenia fabrycznego. 29 U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Ubiór zimowy zarówno kawalerów jak i żonatych składał się z lnianej koszuli, podwłóczek, t j . kalesonów z flaneli, czarnego półkoszulka, bluzy — westki, jaki, parchinowego wanika, burki lub s z a r e j s u k m a n y , spodni z flanelowego sukna wpuszczonych w juchtowe skórznie. Nogi okrywano wełnia­ nymi pończochami z samodziałowej wełny, domowej roboty a do pracy przy domu na­ kładano kloce, t j . drewniaki lub klumpy - buty na drewnianych spodach. Na ręce nakła­ dano w czasie mrozów rękawiczki z jednym palcem „sobie dziane" na spsickach, t j . drutach . Szyję obwiązywano wełnianym lub bawełnianym szalem. Na głowę nakładano baranią lub krymerkową czapkę. Niektórzy starzy lepiej sytuowani gospodarze chodzili w futrzanych spodniach z baraniej s k ó r y . W powiecie olsztyńskim szarą sukmanę szytą z folowanej czarnobiałej wełny, zwano żupanem. 30 31 32 Obecnie mężczyźni ubierają się w sportowe, flanelowe lub trykotowe koszule, wełniany sweter, niekiedy jeszcze domowej roboty, lecz najczęściej pochodzenia fabrycznego, w ma­ rynarkę, burkę, długie spodnie i trzewiki lub spodnie wpuszczone w buty. Na drogę narzucają płaszcz z wełnianego materiału. Obok butów skórzanych noszą tańsze obuwie gumowe. Głowę okrywają sportową czapką, kapeluszem, skórzaną pilotką lub futrzaną czapką. Robotnicy rolni, leśni, budowlani, odziani są najczęściej w watówki, lub różnego rodzaju kombinezony i filcowe buty ze skórzanymi spodami. Młodzi zamiast czapek noszą obecnie berety, niektórzy czapki narciarskie, których boki w czasie mrozu można opuścić i zakryć uszy. Inni ochraniają uszy przed mrozem nausznikami nakładanymi pod czapkę lub kapelusz. 16 �S t r ó j o d ś w i ę t n y . Strój odświętny różnił się od stroju roboczepo tym, że był wykonany z lepszego materiału i bywał noszony tylko w święta lub uroczystości rodzinne. Ubiór ten gdy był podniszczony donaszano przy pracy w domu i polu. Charakterystycz­ na dla stroju świątecznego mężczyzn jest n i e b i e s k a , rzadziej granatowa lub brązowa Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja Fot. J. Gardzielewska 1959 s u k m a n a (Tabl. II). Męskie koszule świąteczne były białe, lniane z wyłożonym wąskim kołnierzykiem zapiętym z przodu na guzik lub barwny sznurek. Spodnie odświętne no­ szono na szelkach. Młodzież w stroju na codzień chodziła w drewniakach, w dni świą­ teczne nosiła trzewiki. Kawalerowie ubierali się zazwyczaj na święta w białe lniane koszule, w niebieską lub czerwoną k a m i z e l k ę z błyszczącymi metalowymi guzikami, w niebieską jakę z długi33 2 Strój Warmiński 17 �34 m i r ę k a w a m i , nie zapinaną lub zapinaną na jeden guzik, obszytą dużymi błyszczącymi guzikami. (Tabl. I). Latem nakładali białe lniane spodnie parciane; zimą niebieskie lub granatowe sukienne, rzadko pasiaste , zapinane z b o k u , wpuszczone w długie buty, w tzw. skórznie. Głowę nakrywali latem szarym lub brązowym cylindrem z płaskim dnem, a zimą — futrzaną czapką. Szyję obwiązywano jedwabną, kaszmirową chustą zwi­ niętą w wałek, zarzuconą pod kołnierz i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza koszuli wyrzucano na wierzch (Tabl. I ) . Kawalerowie i żonaci ubierali się podobnie z tą jedynie różnicą, iż nie każdy kawaler chodził w sukmanie, która stanowiła główną ozdobę ubioru męskiego. Świąteczna sukmana zwana na Warmii sukman wyko­ nana była z n i e b i e s k i e g o , rzadziej z granatowego i brązowego sukna, a na codzień z szarego sukna folowanego. Sukmana sięgała do połowy łydek i zapinana była z przodu na dwa rzędy rogowych guzików, z tyłu lekko wcięta z rozporkiem, przewiązana w połowie kolorowym pasem płóciennym tzw. krajką (Tabl. II). 35 36 3 7 38 Zimą mężczyźni obwiązywali szyję wełnianym szalem, najczęściej biało szarym z zielo­ nymi paseczkami. Szal ten okręcano dwukrotnie wokół szyi i oba jego końce z frędzlami rozkładano szeroko na piersi. Spod kołnierza sukmany wystawał brzeg zapiętej pod szyją jaki albo czarny pikowany półkoszulek zakrywający szyję i piersi. Półkoszulek nieraz był ozdobiony haftem wykonanym ściegiem płaskim, lub napisami ze złotych n i c i . W późniejszym okresie w latach 1910—1915 czarny półkoszulek na święta zostaje zastą­ piony białym z bindką, tj. muszką. Biały półkoszulek przyjął się. do czarnego odzienia przejętego z ubioru miejskiego. Zamożniejsi gospodarze zimą ubierali baranie kożuchy poszyte granatowym lub czarnym suknem. Mężczyźni zimą nakrywali głowę k o ł p a k i e m , tj. futrzaną czapką z czarnego lub siwego barana rozciętą z boku (ryc. 1 i 26). W podróż nakładali niekiedy długi płaszcz podróżny z peleryną albo szerokim kołnierzem, zwany zakrókiem. 39 40 Obecny ubiór kawalerów i mężczyzn żonatych nie różni się, szyty zaś jest według miejskiej mody. S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziecko nowonarodzone ubierano w krótką, sięgającą pasa flanelową koszulkę. Do chrztu ubierano dziecko w jacżkę i pieluszki. Na głowę nakła­ dano mu mycką, t j . czapeczkę. Na drogę do kościoła wkładano dziecko do poduszki, którą przynosiła chrzestna. Drogę do kościoła odbywano zazwyczaj pieszo; chrzestna „obodziała" swą wełnianą narzuconą na plecy chustą - poduszkę z dzieckiem, aby chronić je przed zimnem. Kumowie do chrztu ubierali się odświętnie. Do szkoły chodzili chłopcy w parchinowej lub lnianej koszuli, wistku do którego przyszyte były spodnie z klapą. Latem chodzili chłopcy zazwyczaj boso. Zimą nakładali na wistek jaką, a od 10 roku życia chodzili w długich samodziałowych spodniach, weł­ nianych pończochach i klocach, a zamożniejsi w trzewikach. Na głowie nosili czapki z daszkiem, futrzane czapki bez daszka, lub okrągłe z klapami z boku. S t r ó j m ł o d e g o . Brutkan czyli pan młody brał ślub w n i e b i e s k i e j dwurzędowej s u k m a n i e , wiązanej w pasie b a r w n ą krajką. Od około 1900—1910 r. pan młody wystę­ pował do ślubu w czarnym surducie wciętym z tyłu, w białej koszuli, półkoszulku i sto­ jącym kołnierzyku przewiązanym wstążeczką ślejwką, czarnych długich sukiennych spodniach opuszczonych na trzewiki. Z lewej strony surduta pan młody miał przypięty mały mirtowy wianuszek, przewiązany małą kisteczką. Poczynając mniej więcej od 1910 r. wszedł w modę czarny cylinder lub melonik. Strój drużby zwanego przydanem, placmistrzem lub proszkiem, gdyż w imieniu młodej pary zapraszał na wesele, był do końca X I X w. niezwykle barwny (ryc. 13). Na drużbę wybierano zazwyczaj kawalera, człowieka obrotnego, wygadanego i cieszącego się szacun­ kiem wśród mieszkańców wsi, a zwłaszcza wśród młodzieży. Drużbów było niekiedy dwóch i więcej, wtedy jeden zapraszał w imieniu pana młodego, a drugi w imieniu panny młodej. Proszek odziany był w ubiór świąteczny, przewiązany przez ramię i piersi na 41 18 �ukos kolorową wstęgą, z lewego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. Na głowie miał cylinder ozdobiony wokół ronda bukietem sztucznych kwiatów i koloro­ wych wstążek. W prawej ręce trzymał bat, którym mocno trzaskał jeżdżąc na pięknie przystrojonym koniu. Na koniu też niekiedy, gdy było to możliwe wjeżdżał do izby, aby wygłosić tu swą przeproszką, czyli orację zapraszającą domowników na wesele. W lewej ręce trzymał długą laskę, do której górnego końca przywiązane były sztuczne kwiaty, wstążki i chustki. Laska ta miała według miejscowych wierzeń moc magiczną; uderzał nią też proszek pannę młodą, aby odpędzić złe moce. Goście weselni zarówno kawalero­ wie jak i żonaci b y l i odziani odświętnie, a każdy kawaler obowiązany był darować swej towarzyszce przydance bukiecik; panna trzymająca w ręku taki bukiecik obowiązana była dotrzymać drużbie towarzystwa, odstępstwo bowiem od tego zwyczaju spotkałoby się z ogólną niechęcią U b i ó r z m a r ł e g o i u c z e s t n i k ó w p o g r z e b u . Zmarłego ubierano w długą, sięgającą stóp białą koszulę i czarne trzewiki. Do ręki dawano mu różaniec, obrazek patrona, albo krzyżyk odpustowy z Gietrzwałdu lub św. Lipki. W niektórych wsiach począwszy od X X wieku ubierano zmarłego w dawny ubiór ślubny. Uczestnicy pogrzebu szli za trumną w sukmanach, obecnie w czarnym lub ciemnym ubiorze z czarną wstążką przewiązaną przez lewe ramię. Pewne cechy tradycyjnego ubioru przetrwały w ubiorze obrzędowym, np. w stroju g w i a z d o r a , zwanego sugą lub sługą* , pojawiającego się dorocznie w wieczór wigilijny Bożego Narodzenia. Sługa jeździł na białym koniu-szemlu przygotowanym już w Adwencie z przetaków okrytych płachtą, a odziany był w kożuch obrócony runem na zewnątrz, w pasie przewiązany sznurem, na głowie nosił czapkę baranią albo koronę papierową, twarz miał zakrytą maską. Chodził w dłu­ gich butach i białych rękawiczkach. W je­ dnej ręce trzymał k i j , a drugą przytrzymy­ wał wystający spod białej płachty ustrojony koński łeb i worek z podarkami. Pomoc­ nicy jego przebrani b y l i za parobków, niedźwiedzia, babę lub cygankę, pasterzy i kominiarza. Ten ostatni jest późniejszym dodatkiem, funkcja jego polegała na zaglą­ daniu do kominów i stwierdzeniu, czy mieszkańcy domostwa ukończyli pieczenie świątecznego ciasta. 2 W wieczór Sylwestrowy był zwyczaj chodzenia z k o z ą . Przebierała się zazwy­ czaj jedna osoba, której towarzyszyli naj­ częściej ubodzy chłopcy, chcący t y m sposo­ bem uzyskać pewną ilość świątecznego „ n o w e g o l a t a " , t j . obrzędowego ciasta. Koza odziana w białą płachtę spod której wystawał łeb ze szmat i drewniane widły trzymane w rękach, skakała po stołkach, karciła niegrzeczne dzieci, psociła a za te figle domownicy musieli się opłacić dara­ mi, głównie ciastem. W święto Trzech Króli panował na Warmii zwyczaj przebierania się za królów i chodzenia ze żłóbkiem i gwiazdą betlejemską. Chłopcy b y l i odziani i w białą koszulę wpuszczoną w długie, przytrzymane na szelkach spodnie, twarze 43 Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926 19 �malowali sadzą lub wywarem z cebuli; przyprawiali sobie brodę i wąsy. Na głowach mieli papierowe korony. Ś w i ę t a n a r o d o w e i k o ś c i e l n e . Mimo, iż warmiński strój ludowy w życiu codziennym zanikł stosunkowo dawno, to jednak niektóre jego części przechowywano i ubierano dla podkreślenia uroczystości. Występowano też w t y m stroju w czasie zabaw wiosennych i na dorocznych kiermaszach. W okresie międzywojennym ludność występo­ wała w stroju ludowym na dorocznych zjazdach dla podkreślenia swej przynależności narodowej. Rozdział SZCZEGÓŁOWY V OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU MĘSKIEGO Koszula Według informacji Pawła Lubomirskiego, krawca ze Stanislewa, w pow. biskupieckim, koszule były dwojakiego rodzaju, o kroju p r z y r a m k o w y m (ryc. 14) lub z karczkiem zwanym tu koszulą z talarem.** (Ryc. 16). Koszule szyto z białego samodziałowego płótna lnia­ nego. Od początku X X w. pojawiają się w ubiorze chłopskim zimą koszule parchinowe, szyte z flaneli i koszule trykotowe; te ostatnie są pochodzenia fabrycznego. Koszula męska typu p r z y r a m k o w e g o składała się z dwóch prostokątnych płatów (szer. 70 cm.), połączonych na ramionach przyramkami z prostokątnych rękawów, podpasza, kołnierzyka i mankietów (ryc. 16). Rękawy były gładkie, przyszyte na ramionach bez marszczenia. Dołem rękawy były lekko marszczone i zakończone wąskim paskiem w koszulach na codzień, a mankietem za­ piętym na guzik-przy świą­ tecznych. Dla lepszego umo­ żliwienia ruchów wszywa­ no pod pachy trójkątny k l i n zwany podpaszem. Przód koszuli był rozcięty 25 cm. Przyramki u szyi i na plecach lekko marsz- 1 d W EL Ryc. 14. Koszula męska przyramkowa: A-przód, B-tył, Cczęści kroju: d-przód, d'-tył, e'-e -przyramki, f-rękaw, gmankiet, i-podpasze, j-kołnierz. Podziałka 1 :30 2 czono. Kołnierz był wąski, wiązany pod brodą na tasiemkę lub zapinany na guzik. Guziki do koszuli były najczęściej wykonane z masy. Koszula z k a r c z k i e m różniła się od koszuli przyramkowej, krojem (ryc. 16). Koszula ta składała się z dwóch prostokątnych płatów, połączonych karczkiem z przodu i tyłu. Oba karczki b y ł y jednakowe, wszywano w nie lekko marszcząc oba płaty. Przedni płat był środkiem rozcięty (20 cm.). Kołnierz u koszuli z karczkiem był wykładany albo stojący, zapięty z przodu na guzik. Rękawy przy dłoni, paski, mankiety i podpasze były wykonane jak u koszul przyramkowych. Koszule odświętne różniły się od codziennych delikatniejszym płótnem; zamiast wąskich pasków miały przy rękawach mankiety nieraz ozdobione stebnowaniem i szersze kołnie­ rze wiązane kolorowym sznurkiem. 20 �Podkoszulek i jaczka Na koszule nakładano półkoszulek, wykonany z czarnego sukna podszytego białym lnianym płótnem, na zimę grubo watowanym i pikowanym (ryc. 15). Najstarsze półkoszulki miały krój p o n c h o z wycięciem na głowę, zakładane podobnie jak ornat na przód i tył, były z boku zawiązane na tasiemki. Z czasem półkoszulki przyjęły kształt wydłużonego prostokąta (dł. 40 cm.), założonego t y l ­ ko z przodu. Przy szyi pół­ koszulek był zakończony niską stójką zapiętą z tyłu na guzik, dołem w naro­ żnikach przymocowane ta­ siemki zawiązywano z tyłu na plecach. Półkoszulek bywał ozdobiony czarnym ozdobnym w kształt róż­ nych figur geometrycznych stebnowaniem, a niekiedy Ryc. 15. Podkoszulki: szkic orientacyjny, b-kołnierz, c-motywystebnówek. Podziałka 1:30 a, b-l:8, c-l:6 |— —i ^ 1 haftem płaskim o motywach z barwnych kwiatów lub napisami. Począwszy od X X w. zakładano do ślubu biały półkoszulek. Zimą i w dni chłodne na półkoszulek nakładano baranią lub frunelową westę zwaną laczka. Kolor jaczki był zazwyczaj szary lub siwy. Zamożniejsi zamiast jaczki nosili krótkie, sięgające niżej pasa baranie kożuszki. Spodnie Na Warmii, podobnie jak i w innych regionach Polski, mężczyźni nosili spodnie obcisłe. Były to zazwyczaj spodnie par­ ciane; takie też widzimy w ubio­ rze chłopa spod Elbląga, przed­ stawionego na inicjale w doku­ mencie z 1421 r. (ryc. 6), a tak że u wojaka pruskiego, na ryci­ nie w dziele historyka Prus, Hennenbergera (ryc. 7) i ilustracji H a r t k n o c h a przed­ stawiającej chłopską parę narze­ czonych z X V I I wieku (ryc. 8). Przez szereg stuleci spodnie stanowiły jedyną spodnią część Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem" odzieży. Szyto je dawniej z sa­ A-przód, B-tył, c-części kroju: d-przód, oV-tył, e-karczek, f-rękaw, g-h-mankiet, i-podpasze, j-k-kołnierz. Podziałka 1:30 modziałowej tkaniny o osnowie bawełnianej i wątku wełnianym. Od początku X X w. poczęto używać kalesonów zwanych podwłoczkami, szytych z żółtego lub białego parchinu zwanego potocznie również frunelą. Począwszy od pierwszej wojny światowej pojawiają się trykotowe kalesony importowane 21 �głównie ze Śląska. Krojem nie odbiegają one od kroju spodni, są tylko od tych ostatnich bardziej obcisłe. Zamożniejsi, zwłaszcza starzy mężczyźni nosili spodnie baranie zwrócone runem do ciała. Oprócz spodni długich mężczyźni nosili również spodnie krótkie, się­ gające nieco niżej kolan. W ręko­ piśmiennej mapie kartografa Józefa Narońskiego, pochodzącej z 1666 r. chłop pruski przedstawiony jest w krótkich spodniach (ryc. 10). Zwyczaj noszenia krótkich spodni Ryc. 17. Spodnie: A-przód, B-tył, C-krój. Podziałka 1:30 przetrwał na Warmii do X X w. Poświadczają to dane z publikacji opisujące strój ludowy. Na rycinie u etnografa S c h n i p p l a widzimy drużbę weselnego, zwanego proszkiem w krótkich spodniach, związanych pod kolanami na wstążkę. Na początku jednak X X w. nigdzie na Warmii nie noszono już krótkich spodni i nikt z informatorów ich nie pamięta, choć do dziś zachowały się one w stroju ludowym Litwinów, osiadłych na pół­ nocnych krańcach b. Prus Wschodnich. Na Warmii, podobnie jak na Mazurach, na określenie spodni używa się dwóch termi­ nów ; portki i buksy. Nazwa portki pochodzi przypuszczalnie od partu to jest, grubej lnia­ nej klunkrowej samodziałowej tkaniny, z której je szyto. Najczęściej noszono spodnie z partu białego, farbowanego na kolor niebieski lub granatowy. W połowie X I X wieku noszono sporadycznie spodnie czerwonobrązowe w białe pasy, jednakże spodnie pasia­ ste musiały być rzadziej w użyciu, bo współcześni informatorzy nie pamiętają ich i nie słyszeli, aby je tu noszono. Obok lnianych spodni noszono zwłaszcza w stroju uroczystym spodnie sukienne. Na codzień zimą nakładano je z folowanej białoczarnej wełny, a na 4 5 48 Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I—II przód, C-tył A, B, przód C-tył d-krój przodu, e-plec. f-kołnierzyk. III-Jaki Podziałka 1:15 święta z granatowego, niebie­ skiego lub czarnego sukna. Od około 1910 r. dawne sa­ modziałowe tkaniny sukienne utkane na ręcznych warszta­ tach tkackich wyszły z użycia, a miejsce ich zajęły fabry­ czne. Do ślubu i na pogrzeb wdziewali mężczyźni czarne spodnie wpuszczone w buty, albo długie spodnie czarne sięgające kostek wolno opu­ szczone. Przytrzymywano je skórzanym paskiem lub no­ szono na szelkach. Zamożniejsi nosili zimą spodnie kożucho­ we z barana. Dawne spodnie nie różniły się krojem od współczesnych, nie miały tylko rozporka z przodu, lecz były zapinane z boku. Nogawki dawnych spodni zwężały się lekko ku dołowi, u góry poszerzone były klinami. W pasie posiadały 6-8 fałdów wszytych w wąski pasek, wykonany z tego samego materiału co i spodnie, zapinany z lewej strony na guzik. Obecnie szyją spodnie z materiałów fabrycznych według miejskiej mody. 22 �Kamizelki Kamizelki zwane westami były noszone w stroju świątecznym zarówno przez kawa­ lerów jak i żonatych. Szyte były dawniej z samodziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej. W połowie X I X w. noszono kamizelki niebieskie, granatowe, ciemnoczer­ wone, zielone, brązowe, a w niektórych [wsiach Warmii w powiecie olsztyńskim szyto je z sukna tkanego w dro­ bne prążki. Kamizelki były z przodu zapinane na 8 bły­ szczących metalowych gu­ zików. Dawniejsze kami­ zelki miały długie r ę k a w y marszczone na ramieniu, zakończone u dołu mankie­ tami zapinanymi na guzik. Z czasem upowszechniły się Ryc 19. Szkice kamizelek z po­ czątku XX w. Podziałka 1:15 na Warmii kamizelki bez rękawów. Jeszcze na początku X X wieku noszono często kamizelki czerwone. Według informacji miejscowej ludności dobierano kolor kamizelki do koloru spodni. Mniej więcej od 1910 r. poczęto nosić do ślubu białe jedwabne kami­ zelki; na pogrzeb kamizelki czarne sukienne. Krój kamizelek jest różny (ryc. 18-19) mogą one być jednorzędowe, dwurzędowe z rękawami lub bez rękawów. W dwurzędowych kamizelkach przednie poły zachodzą na siebie (ryc. 18, I I B). Niekiedy kamizelki były wysoko zapinane pod szyją (ryc. 1 8 , I i II) i posiadały stojący kołnierz, inne miały kołnierz wyłożony i wyłogi (ryc. 1 8 I I B i 19), prawie wszystkie jednak miały przynajmniej po dwie kieszonki z przodu i podszyte były lnianą podszewką. Pierwotnie przód i tył kamizelki był z tego samego materiału, później przyjęły się pod wpływem miejskich kraw­ ców, coraz częściej osiedlających się na wsi, kamizelki w których tył był szyty z podszewki. Bie­ dni nosili kamizelki z lnianego płótna. Jaka Jaką w odróżnieniu od jaczki szytej z flaneli lub innej barwnej samodziałowej pstrokacizny na­ kładano bezpośrednio na koszulę i półkoszulek. Stanowiła ona ubiór wierzchni nałożony na kamizelkę i pod sukmanę. Jaką < zwano na Warmii również ża_ _ czątku XX w. A- rzód, B-tył C-e części kietem lub jupą. Jaka u biedkroju — rękaw, g-kołnierz. Podziałka 1:15 nych Warmiaków była wyko­ nana z lnianego płótna farbowanego na niebiesko lub granatowo, a u zamożniejszych z samodziałowego sukna. Dominował kolor niebieski, granatowy, a niekiedy nawet czerwony, kolor zaś jej dobierano podobnie jak i kolor kamizelki, do koloru spodni. R y c 20 J a f c a z p0 P 23 �Jaka składała sie z jednoczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza (ryc. 20), podszywana płótnem lub cienką popielatą flanelą, w pasie była lekko wcięta a dołem sięgała 20 — 30 cm. poniżej bioder. U szyi miała wąski stojący kołnierzyk. Niekiedy kołnierz, mankiety u rękawów i dolne jej krawędzie, były ozdobione stebnowaniem, aksamitnymi wypustkami i szamerowaniem. Jaki jednorzędowe posiadały 6—8 błyszczących guzików. Jaki zazwyczaj nie zapinano lub zapinano na jeden guzik, tak że można było widzieć wystającą kamizelkę. Ryc. 21. Sukmana z końca XIX 'w., Rekonstrukcja. A-przód, B-tyJ, C-części kroju, d-część górna e-część dolna, f-klin, g-h tył (plecy) i, j-części rękawa, k-mankiet 1-kołnierz. Podziałka 1:30. Sukmany Pewne wyobrażenie o wierzchnim okryciu z X V I i X V I I wieku dają źródła ikonogra­ ficzne. W świetle tego materiału możemy przypuszczać, że wierzchnim okryciem był wówczas pewien rodzaj tuniki z długimi rękawami sięgającej niżej kolan (ryc. 11) przewiązanej w pasie sznurem lub krajką. Był to rodzaj płaszcza, k t ó r y widzimy u kapła­ na pruskiego przypominający do złudzenia X I X wieczną sukmanę (ryc. 2 i 4). Sukmana zwana przez lud warmiński sukman była ubiorem wierzchnim chłopa w X I X w. jeszcze powszechnie noszonym. Uboższa ludność nosiła sukmany z płótna samodziałowego, lnia­ nego, farbowanego na kolor -niebieski, granatowy, a nawet zielony. Na codzień i zimą noszono sukmanę z folowanej szarej wełny, zwaną niekiedy żupanem. W ubiorze świą­ tecznym, a u zamożniejszych nawet na codzień, sukmana była z niebieskiego, granato­ wego lub brązowego sukna. 17 Krój sukmany ilustruje załączona rycina 21. Sukmana była w pasie odcięta, linia szwów zwężająca się w pasie uwypuklała talię. Sukmany posiadały niekiedy z tyłu pasek zwany dragonem. Dół sukmany był kloszowy, rękawy dwuczęściowe z nałożo­ nym mankietem. Z tyłu posiadała rozpór na kieszeń. Sukmany na Warmii były dwu­ rzędowe, choć nie brak i jednorzędowych, zapinanych na trzy guziki. W dwurzędowych lewy płat przedni nachodził na prawy i wtedy zapinana była na dwa rzędy dużych metalowych, rogowych lub drewnianych guzików obciągniętych suknem; na guziki bur­ sztynowe lub inkrustowane srebrem mogli pozwolić sobie tylko zamożniejsi chłopi. Nie­ kiedy sukmany były zapinane na pętle z zatyczkami, czyli były szamerowane. Kołnierz sukmany stojący, z przodu wykładany, był obszyty na krawędziach czarną tasiemką, podobnie jak mankiety, poły, kieszenie i rozpór z tyłu (Tabl. II). Sukienna sukmana była zwykle futrowana, to jest poszywana zazwyczaj siwą samodziałową podszewką. W pasie przewiązywano ją krajką, pasem ręcznie tkanym, wyplatanym na deseczce od krosien. Pasem takim opasywano się od przodu do tyłu a następnie wiązano z przodu tak, aby końce spadały. Zamożniejsi mieszkańcy nosili do podróży w X I X w. siwe sukmany z pele­ ryną, czyli dużym kołnierzem, dołem sięgające do kostek. Takie sukmany zwano zakrokami.® 48 24 �Wa n i k i i burki Wanik zwany również litewką był ubiorem roboczym. Nakładano go bezpośrednio na kamizelkę. Był to rodzaj marynarki bez kołnierza sięgającej do bioder. Wanik szyto z parchinu — flaneli lub pstrokacizny, to jest barwnego samodziału bawełniano - wełnianego. Waniki nosili do pracy zarówno mężczyźni żo­ naci jak i kawalerowie. Burkę, zwaną na Warmii burek od szaro­ burego koloru materiału z którego była wy­ konana, noszono zimą. Burki szyto z grubej sa­ modziałowej tkaniny bawełniano-wełnianej lub wełnianej,podszytej flanelową lub watowaną pod­ szewką. Składały się z jedno lub dwuczęściowych rękawów, dwóch przodów, tyłu i kołnierza. Z ty­ łu posiadały mały pasek przyozdobiony dwoma lub trzema guzikami; miała też 2 — 4 kiesze­ nie, z których dwie były skośnie wpuszczone, a dwie poziomo. Kołnierz burki miał wyłogi lub był zapięty wysoko pod szyją. Kożuchy Zamożniejsi Warmiacy nakładali zimą w po­ dróż i do kościoła kożuchy. Dawniej noszonobaranie kożuchy nieposzywane. Od początku X X w. przyjęły się kożuchy poszywane gra­ natowym lub czarnym suknem. Kożuchy szyto głównie z owczej skóry o czarnym runie. Ko­ żuch taki składał się z trzech głównych części: pleców, dwóch płatów przednich, zszytych na ramionach i po bokach. Kożuchy miały zazwy­ Ryc. 22 Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Mo­ czaj rękawy jednoczęściowe, dołem zakończone dzelewskiej. Stroje ludowe Warmiii Mazur, mankietami z wywiniętym na zewnątrz runem. Olsztyn 1958 Kołnierz kożucha był szeroki 30—40 cm., obło­ żony czarnym runem. Kieszenie były z przodu ukośnie wpuszczone. W pracy przy domu noszono krótkie kożuszki sięgające bioder lub nieco poniżej bioder, nie mające poszycia, wyłożonych kołnierzy i kieszeni, zapinane na skórzane guziki. Obecnie krótkie nie poszywane kożuchy są noszone przez ludność napływową, pochodzącą szczególnie z województw południowych, jak np. z woj. kielec­ kiego i rzeszowskiego. Obuwie 50 Materiał ikonograficzny dotyczący obuwia zawarty w dawnych publikacjach jest bardzo skromny. Na rycinie miniaturowej w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 r. chłop ma na nogach miękkie czarne buty (ryc. 6). Na rycinach z X V I w. znajdujących się u Hartknocha chłopi występują w łapciach z lipowego łyka (ryc. 8 i 11). W X I X w. dzieci chodziły latem przeważnie boso, na kupno bowiem trzewików i pończoch Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow, Biskupiec, według fot. F. Klonowskiego z 1959 roku 25 �mogli pozwolić sobie tylko nieliczni. W zimie dzieci w większości owijały nogi lnianymi chustami podwiązanymi wąską tasiemką. Ustawa o ubiorach z 1766 r., wydana przez biskupa Grabowskiego dla Warmii, zabraniała parobkom wiejskim noszenia butów ze skóry cielęcej i innej, a zezwalała jedynie na noszenie butów ze skóry juchtowej. Jeszcze w połowie X I X w. długie buty zwane skórzniami nosili tylko bogacze wiejscy kupujący je sobie raz' na rok (Tabl. II). Przeciętnie chłopi na Warmii kupowali buty raz na trzy lata, a było też wielu takich, którzy przez całe życie nie chodzili w długich butach. Zwykłym obuwiem do pracy były chodaki wykonane z łyka lipowego; niektórzy skórzane podeszwy podłożone pod nogi przywiązywali do stóp i spodni sznur­ kami lub rzemieniami, inni chodzili do roboty w butach plecionych ze słomy. Najczęściej po domu chłopi nosili drew­ niaki zwane korkami lub klocami, a także klumpy, to jest buty o drewnianych spodach (ryc. 23). K o r k i wyrabiają z drzewa olchowego, spody wraz z obca­ sem są z jednego kawałka z przodu obło­ żone skórzaną kapą z rzemieniem zabez­ Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z początku pieczającym przed rozerwaniem skóry. XX w.Bredynki, pow. Biskupiec. Fot. F. Klonowski 1959 Korki zakrywają tylko przednią część stopy, wyrabiają je niektórzy chłopi samodzielnie, choć zazwyczaj nabywano je co kwartał na jarmarkach lub tygodniowych targach w mieście u korkarzy trudniących się ich wyrobem. Zwyczaj noszenia korków w obejściu przy pracy przetrwał do dzisiaj. Po izbie chodzono w szlorach, lekkim obuwiu posiadającym spody i wierzch ze starej skóry lub szmat. Wierzch szlorów podobnie jak korków okrywał tylko przednią część stopy. 51 52 53 Do pracy w polu przy rozrzucaniu nawozu noszono skórzane buty sięgające do połowy łydek, tzw. buty trzyćwierciowe. Dziś mężczyźni na wsi chodzą w długich butach lub w trzewikach. Do pracy w polu najczęściej nakładają też długie buty gumowe. Świąte­ cznym ubiorem kawalerów są półbuty, starszych mężczyzn — kamasze. Nakrycie głowy Według przekazów ikonograficznych zawar­ tych w „Elbinger Wiesenbuch" z 1421 roku, i rycin Hartknocha mężczyźni nosili czapki stoż­ kowate z wywiniętym szeroko na zewnątrz pod­ biciem futrzanym, lub nakrywali głowę okrą­ głym kapeluszem z podwiniętą kanią (r3C. 5, 6). Dawniej mężczyźni na Warmii nosili długie włosy; jeszcze w połowie X I X wieku noszono je z prze­ działem pośrodku. Zimą dzieci n a k r y w a ł y gło­ wę czapką baranią, albo czapką z daszkiem, 54 Ryc. 25. Liszka. Torba z łyka lipowego z końca XIX w. Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 73E. Fot. A. Kuraczyk 1959. 26 �a chłopi żonaci i kawalerowie czapką futrzaną zwaną kołpakiem (ryc. 26 B). Nazwę kołpak spotykamy w cenniku usług krawieckich dla miasta Olsztyna z X V I wieku, co świadczy 0 tym, że czapka taka oddawna była w użyciu. Kołpak wykonywano z siwego lub czarnego baranka, z granatowym lub niebieskim denkiem z sukna lub aksamitu. Wy­ winięty na zewnątrz otok był rozcięty z boku i związany dwiema wstążeczkami niebieską 1 białą. Obok kołpaka noszono zimą czapki baranie w kształcie kopki siana. Dzieci chodziły latem bez nakrycia gło­ w y ; mężczyźni nosili słomkowe kapelusze, często własnego wyrobu, o główce płaskiej z szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (ryc. 24). Czapki z podszewką nosili za­ zwyczaj zamożni gospodarze i ekonomo­ wie. W dni świąteczne poczynając od pierwszych lat X X wieku, żonaci nakładali na głowę na sposób miejski czarne Ryc. 26. Okrycia głowy. A-kapelusz filcowy z końca cylindry lub meloniki. Nie każdego było XIX w. B-kołpak — czapka futrzana. Rekonstrukcje stać na kupno cylindra, toteż nieraz w y ­ Rys. A. Franciszek Klonowski. pożyczano je sobie na uroczystości wesel­ ne. Kawalerowie chodzili zazwyczaj w filcowych kapeluszach z brązowego lub szarego filcu, z płaskim denkiem i szeroką kanią wywiniętą lekko do góry (Tabl. I). Kolorowe wstążki i sznurki opasujące kapelusz były dobrane do koloru filcu. Drużba weselny przypinał do cylindra bukiet sztucznych kwiatów z wstążeczkami (ryc. 13). 55 Obok kapeluszy od około 1914 r. przyjął się u mężczyzn zwyczaj noszenia czarnych lub granatowych czapek z rydelkiem. Obecnie mężczyźni noszą zimą czapki futrzane lub sportowe pilotki, narciarki, latem zaś czapki sportowe i kapelusze; młodzież najczęściej chodzi w czapkach sportowych lub beretach. Dodatki do stroju Szyję okręcano jesienią i wiosną jedwabnym, lnianym lub bawełnianym szalem, zimą wełnianym szalem strykowanym, robionym na drutach. Kolory szali były różne choć przeważały szare, czerwone, modre, niekiedy w niebieską kratę. Szale jedwabne skręca­ no w wałek i wiązano je pod brodą w węzeł. Wełniane szale szer. 15 — 30 cm dwukrot­ nie okręcano wokół szyi i wiązano pod brodą w węzeł. Opadające końce z frędzlami rozkładano na piersiach, Wełniane szale były zazwyczaj szare z zielonymi paseczkami. Starsi ochraniali szyję półkoszulkiem a w dni wyjąt­ kowo mroźne okrywali ją również szalem wełnianym. Drużba weselny zwany proszkiem lub placmistrzem wyróżniał się w orszaku weselnym swoim ubiorem, odziany był bowiem w strój świąteczny (ryc. 13). Ka­ pelusz jego był ozdobiony bukietem sztucznych kwia­ tów i barwnymi wstążeczkami. Przez lewe ramię był ukosem przewiązany szeroką jedwabną biało-niebieską wstęgą, zwaną szerpą, u prawego boku zwisały przypięte barwne wstążki i chusteczki. W jednej ręce drużba trzymał bat, w drugiej laskę ozdobioną bukietem kwiatów i wstążeczkami. Młodzie­ Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśnio­ niec biorący udział w orszaku weselnym darowywał wej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ zwykle swej przydance bukiet kwiatów. skie w Olsztynie, nr. inw. 1222 E. Fot. A. Kuraczyk, 1959 Odznaką pana młodego był mały wianek z mirtu z małą, białą wstążką, przypięty do sukmany lub sur­ duta z lewej strony na piersiach. Wdowcy przypinali bukiet sztucznych kwiatów. Zanim przyjęły się krawaty, kołnierz koszuli zawiązywano pod szyją kolorowym sznurecz21 �kiem a szyję okręcano jedwabną kaszmirową chustą, zwiniętą w wałek i związaną pod brodą w węzeł. Wykładaną część kołnierza spod chusty wyrzucano na zewnątrz. Obrączki ślubne przyjęły się na początku X X wieku. Pierwotnie używano obrączek srebrnych; obecnie używane obrączki złote przyjęły się znacznie później, świadczą one o zamożności pana młodego. Rozdział V I OGÓLNY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Warmiński ubiór kobiecy zachował się znacznie dłużej niż męski. Szereg autentycz­ nych kompletów tego stroju znajduje się w etnograficznych zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie (ryc. 32-33, 35, 37, 39, 41-42, 44, 49 i 51) a część w Muzeum Etnogra­ ficznym w Toruniu i w Krakowie. Niektóre części ubioru kobiecego, jak wykazały przepro­ wadzone badania terenowe, można znaleźć jeszcze niekiedy na wsi przechowywane w skrzy­ niach lub na strychu. Zróżnicowanie warmińskiego ubioru kobiecego jest znacznie większe niż ubioru męskiego. U b i ó r r o b o c z y l e t n i . Małe dziewczynki ubierano w krótkie lniane białe koszulki z krótkimi r ę k a w a m i . Na koszulę nakładano dziewczynce wistek, rodzaj stanika zapiętego na guziki, do którego przypinano majteczki. Ubiorem wierzchnim dziewczynek jest sukien­ ka z rękawami lub bez rękawów (ryc. 35) i fartuszek. Sukienki letnie były różnokolo­ rowe, bawełniane, przeważały modre, czerwone i bure. Córki bogatszych gospodarzy nosiły sukienki wełniane. Sukienki dziewczynek sięgały do kolan; po I komunii dziew­ czynki nosiły sukienki dłuższe, sięgające do połowy łydek. Starsze dziewczęta chodziły w westce lub kabacie i spódnicy, pod spód nakładały halkę zwaną odspodkiem. Włosy nosiły długie, zaczesane „w dróżkę" — z przedziałem pośrodku, a z tyłu zaplatały w dwa warkocze kistkami. Dziewczęta latem chodziły po domu boso, do pracy w polu w klocach. Starsze dziewczęta w pracy na polu, podobnie jak mężatki, okrywały głowę lnianą chustą wiązaną pod brodą w węzeł. Obecnie dorosłe dziewczęta ubierają się według miejskiej mody. Ubiór mężatek był podobny do ubioru dorosłych dziewcząt z tą różnicą, że mężatki chodzą zawsze w kabatach, a dziewczęta najczęściej w stanikach. W pracy na polu mężatki przewiązują spódnicę fartuchem i okrywają głowę podobnie jak dziewczęta, białą lnianą chustą. Starsze kobiety, zwane na Warmii grózkami noszą taki sam ubiór jak mężatki; w dni chłodne noszą halki — odspodki futrowane zwane watówkami. Obecnie grózki ubierają się po starodawnemu, jednakże czepków już nie noszą. Opisane ubiory kobiet uzależnione są od wieku i stanu majątkowego poszczególnych niewiast. Strój ten różni się między sobą jakością materiału lub ilością nakładanych części, a także bogactwem ozdób. U b i ó r r o b o c z y z i m o w y . Zimą młode dziewczęta nakładały flanelowe koszule z długimi rękawami, barchanowy wistek i suknie z długimi rękawami. Nogi okrywały wełnianymi strykowanymi pończochami, w domu chodziły w drewnianych klocach czyli pantoflach. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły kitel - spódnicę z kabatem, a pod spodem samodziałowy odspodek. Do pracy w zagrodzie dziewczęta przewiązywały się samodziałowym pasiastym fartuchem. Na nogach nosiły wełniane pończochy domowej roboty. Wybierając się w drogę nakładały długie, sznurowane czarne trzewiki. Obecnie dziewczęta ubierają się według współczesnej mody w koszule flanelowe lub jedwabne, w wełniane lub bawełniane suknie trykotowe, stylonowe lub nylonowe pończochy i skó­ rzane półbuciki. Mężatki ubierały się w lnianą klunkrową koszulę z długimi rękawami, sięgającą do kolan, flanelowy wistek-kabat i kitel, pod spodem nosiły ciepły odspodek (ryc. 33) t j . 28 �halkę, niekiedy nawet watowaną, zwaną watówką. Na kitel-spódnicę zawiązywano do pracy fartuch. Pończochy zwane stryflami były domowej roboty, wykonane przez kobiety własnoręcznie na drutach - spsickach. Po obejściu mężatki chodziły w klocach, a na drogę wkładały sznurowane czarne trzewiki. Głowę okrywały czarną chustą wełnianą zakrywa­ jącą tył i część przodu głowy, a na drogę nakładały niekiedy czepek obwiązany wokół otoku chustą skręconą w wałek. Ręce przed zimnem okrywały wełnianymi rękawicz­ kami o jednym palcu, własnej roboty. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubio­ rze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956 Kabat zimowy był podjutrowany, poszyty ciepłą podszewką lub wykonany z sukna folowanego. W mroźne dni kobiety, zwłaszcza kobiety zamężne nakładały na siebie po kilka spódnic. Obecnie mężatki ubierają się podobnie jak dziewczęta według miejskiej mody; chodzą w płaszczach i kapeluszach nie znanych w dawnym ludowym stroju. Grózki - stare niewiasty ubierają się podobnie jak mężatki z tą jednak różnicą, iż stale nakładają po kilka spódnic i noszą halki i kabaty przeważnie watowane. Na początku X X w. nawet i one nie nosiły już haftowanych czepków, lecz głowę okrywały czarnymi wełnianymi chustami, niekiedy robionymi na drutach, albo czarnymi aksamit­ nymi chustkami trójkątnymi, wykończonymi w ząbki. Obecnie staruszki ubierają się po dawnemu, zazwyczaj w odzież z tkanin utrzymanych w ciemnych kolorach. Pod spód kabata nakładają sweter z samodziałowej wełny. S t r ó j o d ś w i ę t n y d z i e w c z ą t . Na święta i do kościoła nakładały dziewczęta białą lnianą koszulę z długimi rękawami, toistek, który zimą był wełniany lub na weł­ nianej podszewce, a latem bawełniany. Na wierzch wkładały suknię najczęściej koloru 29 �czerwonego, niebieskiego, zielonego lub pstrokatego, z tzw. samodziałowej pstrokacizny. W pasie przewiązywały suknię białym lnianym fartuchem, ozdobionym barwnym drukiem. Na nogach nosiły bawełniane lub lniane pończochy i sznurowane trzewiki. Obecnie dziewczęta są ubrane według panującej mody. Latem chodzą w płóciennej koszuli bez rękawów, w kretonowej lub jedwabnej sukni w kwiaty, w skarpetkach lub pończochach bawełnianych i trzewikach. Zimą chodzą w wełnianej sukni, nieraz samo­ działowej, w flanelowej lub trykotowej bieliźnie, wełnianym swetrze i płaszczu. Starsze dziewczęta zamiast sukni nosiły latem kaftaniki bez rękawów zszyte razem ze spódnicą, mocno wcięte w talii (ryc. 35), bądź też obcisły kabat i szeroki kitel - spódnicę, płócienną koszulę z długimi rękawami i halkę ze struku t j . ma­ teriału samodziałowego tkanego w prążki. Kaf­ tanik i kitel w stroju świątecznym były za­ zwyczaj z tego samego mieniącego materiału. Przeważał kolor czerwonobrązowy, czerwonozielony itp., nie brak w świątecznym ubiorze dziew­ cząt materiałów w drobną kratę lub w wielką kratę (ryc. 32 i 39). Niektóre kaftaniki szyto z nie­ bieskiego lub czerwonego aksamitu, do którego dobierano odpowiedni kolor spódnicy. Niekiedy wąski fartuszek wykończony koronką stanowił dopełnienie stroju świątecznego dziewczyny warmińskiej. Na drogę do kościoła dziewczęta zarzucały na ramiona dużą czarną chustę ozdo­ bioną na obwodzie barwnymi kwiatami, zło­ żoną po przekątni w trójkąt i skrzyżowaną na piersiach. Chusty te były kolorowe lub białe, wykonane czasem z wełny na drutach. Niegdyś dziewczęta, podobnie jak mężatki, nosiły na gło­ wie czepek z denkiem haftowanym. Czepek dziewczęcy różnił się od czepka mężatek tym, że był wiązany pod szyją na wąskie wstążeczki Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym, i nie zakrywał lica. Szyję dziewczyny w stroju Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901 świątecznym zdobiły jeden lub kilka sznurów 56 bursztynowych paciorków. W święta dziewczęta nosiły na nogach białe lub kolorowe pończochy własnej roboty i czarne sznurowane buty (Tabl. I). Obecnie noszą latem płócienne, jedwabne lub trykotowe koszule bez rękawów, suknie ze sztucznego jedwabiu lub kretonu, modne obuwie, pończochy stylonowe lub nylonowe. Zimą ubierają się w jedwabną lub trykotową bieliznę, suknię, swetr wełniany i modne pończochy. Szyję zdobią paciorkami lub sztuczną biżuterią, a suknię ozdabiają broszką. W dni chłodne nakładają płaszcz, wełniany szalik, a głowę okrywają beretem, kapeluszem lub wełnianą czapeczką. Niekiedy noszą na głowie chustę wełnianą, bawełnianą lub jedwabną, malowaną w kwiaty. S t r ó j o d ś w i ę t n y m ę ż a t e k . Mężatki w odróżnieniu od dziewcząt, nie nakła­ dały do stroju świątecznego fartuszka. Na głowie nosiły pięknie haftowany złotem lub kolorowymi nićmi czepek, zwany twardą mycką lub galonkiem (ryc. 48-51). Czepek ten stanowił największą ozdobę kobiecego stroju ludowego na Warmii. Poza tym ubiór mę­ żatek nie różnił się od ubioru dziewcząt. Dziewczęta nosiły kaftaniki, a mężatki tylko kabaty, które u zamożniejszych zimą były obszywane barankiem i niekiedy ozdobione perełkami. Mężatki nakładają na rękawy tzw. pulswermy chroniące przed zimnem. Spo­ rządzają je na drutach z różnokolorowej wełny i przyozdabiają koralikami. Na rękach nosiły zimą wełniane rękawiczki z wełny samodziałowej, barwione w różne kolory. 57 30 �Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX wieku. A-wygląd przodu, B-tyłu: d'-płat tylny, d'-płat przedni c-przyramki, g-podpasze, h-mankiet, h' -wykończenie mankietu, j-zdobienie kołnierza, Podziałka 1:30. Obecnie młode mężatki ubie­ rają się jak dorosłe dziewczyny. Stare niewiasty ubierają się częścio­ wo po dawnemu, t j . chodzą w ka­ bacie, kitlu, płaszczu a głowę okry­ wają wełnianymi chustami, naj­ częściej czarnymi, wykończonymi frędzlami. Chusty takie roboty szy­ dełkowej wiążą pod brodą w węzeł. A 1 i S t r ó j o b r z ę d o w y . Dziew­ 3 częta zazwyczaj nosiły długie włosy, splecione w dwa warkocze, uwią­ zane w kistką t j . wstążeczkę. Do szkoły chodziły w sukienkach klejdach. sięgających kolan, przewiązanych białym pasiastym lub drukowanym fartuszkiem. Po I komunii suknie ulegały przydłużeniu i sięgały do połowy łydek. Do pierwszej komunii ubierano dawniej dziewczęta w nową niebieską lub modrą suknię, a na głowę nakładano mirtowy wia­ nuszek. Obecnie są one na sposób miejski ubrane w białe, długie, sięgające kostek suknie. S t r ó j p a n n y m ł o d e j . Panna młoda sta­ wała do ślubu w nowym poraź pierwszy nakłada­ nym stroju, często uszytym z pomocą matki lub przez wiejską krawczynię. Dawniej panna młoda odziana była do ślubu w kabat i kitel, a od 1910 r. nosiła długą modrą lub czarną suknię, głowę przy­ bierała wieńcem mirtowym i welonem. Białe suknie do ślubu przyjęły się dopiero około 1920-1930 r. R o z d z i a ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS WARMIŃSKIEGO UBIORU KOBIECEGO Koszula Koszule szyto z białego lnianego płótna i parchinu t j . flaneli. Koszule na codzień szyto z gru­ bego, mocnego płótna, na niedzielę i święta ze znacznie cieńszego i delikatniejszego. Dziewczynki i staruszki nosiły zazwyczaj koszule z długimi rę­ kawami; starsze dziewczęta i mężatki obok koszul z długimi r ę k a w a m i nosiły koszule z r ę k a w a m i Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym. Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192 31 �sięgającymi poniżej łokcia. Dawniejsze koszule uszyte z grubego własnej roboty parchinu, miały krój p o n c h o . Płótno koszuli składano na pół a w środku złożenia był otwór na głowę. Wycięte z boku kliny wstawiano do poszerzonej dolnej części koszuli. Z w y ­ ciętego na głowę materiału wykonywano dwa kwadraciki, które złożone w trójkąt wsta­ wiano pod ramionami dla uzyskania lepszej swobody ruchów. Rękawy koszul były gładkie, przy długich rękawach były mankiety zapięte na guziki. Kołnierzyk był nie­ wielki, lekko wyłożony i ściśle przylegał do szyi. Drugi nowszy krój koszuli jest typem koszuli p r z y r a m k o w e j (ryc. 30). Koszula taka, podobnie jak koszula kroju poncho, była szyta z lnianego białego płótna. Dwa prostokątne płótna stanowiące spód i tył połączone były na ramieniu dwoma kwadrato­ w y m i lub prostokątnymi kawałkami płótna, zwanymi odziomkami szytymi z gorszego gatunku. Przód koszuli rozcięty pośrodku 25 - 30 cm zapięty był na guziki. Rękawy gładkie z klinami pod pachą dla uzyskania lepszej swobody ruchu były dołem marszczo­ ne i wpuszczone w wąski mankiet, zapięty na jeden lub dwa guziki. Kołnierz koszuli był niewielki, wykładany i dla ozdoby podobnie jak mankiet, obłożony podwójną białą stebnówką. Na początku wieku X I X w pow. biskupieckim spotykało się koszule z okrą­ głym wycięciem u szyi, ozdobionym koronką. Zimowe koszule były dłuższe, często szyte z ciepłej flaneli. Obecnie kobiety noszą przeważnie koszule jedwabne, trykotowe lub płócienne kupo­ wane w sklepach. Reformy przyjęły się dopiero na początku X X wieku. Obecnie są one pochodzenia fabrycznego. Spódnica Spódnice, zwane na Warmii kitlami, były wykonane z tkanin samodziałowych „sobie tkanych". W połowie X X wieku charakterystyczne dla Warmii były długie, suto marsz­ czone spódnice, utrzymane w kolorach czerwonych. Z czasem przyjmują się szczególnie w stroju świątecznym, spódnice z tkanin mieniących się, dwukolorowych, gdzie osnowa i wątek są z dwóch kontrastujących ze sobą kolorów: czerwonego z niebieskim, brązo­ wego z zielonym itp. Poza tymi tkaninami występują w spódnicach tkaniny kraciaste w kolorach brązowym, niebieskim i czerwonym. Spódnice pasiaste przyjmują się na początku X X w. Spódnice odświętne są dołem obszyte skośnymi falbanami i pliskami, zwanymi blendami Na Warmii znają dwa rodzaje kroju spódnic. W pierwszym, starszym, materiał na spódnice składa się z 4 części: płata przedniego, dwóch boków i płata t y l ­ nego. Płat przedni ma pośrodku zwykle jeden, a po bokach dwa fałdy i wraz z obu płatami bocznymi jest dołem szeroki, rozkloszowany (ryc. 34). Płat tylny z rozporkiem Ryc. 32. Spódnica z końca XIX pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr inw. 675 E. Fot. Kuraczyk 32 Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olszty­ nie, nr inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk 1956 �Plansza II STRÓJ WARMIŃSKI w XIX wieku Mal. J. Karolak �1 3 Ryc. 34. Krój spódnicy: d-przód, d i d płaty boczne, d -tyly, e-marszczenie, g-fragment spódnicy, 1-pliska, 2-falbanka, c-wypustki; n-fałdy i 3-pasek. J pośrodku, posiadał u góry szereg fałdów wszytych w pasek, jest on gęsto marszczony. Pasek (4 cm szer.) wykonany jest zazwyczaj z tego samego materiału co i spód­ nica, lub z szarego mocnego płótna; zapięty jest na sznurek lub dwie haftki. Dół spódnicy jest zdobiony dwiema skośnymi falbanami zakończonymi u dołu czarną taśmą i prostą falbaną kruzlowaną ułożoną w kontrafałdy. Falbanki (szer. 6 - 8 cm) przyszyte są bezpośrednio do spódnicy, a u dołu wykończone wąską wypustką z jedwabiu lub satyny. Dół spódnicy wykończony był od spodu 4 - 8 cm pasem płóciennej podszewki i szczoteczką. Mniej strojne spódnice zamiast falbanki były dołem przybrane dwiema lub trzema naszytymi tasiemkami lub aksamitem. Naszywki te tworzyły linię prostą, falistą lub ząbkowaną. Obwód spódnicy wynosił dołem 3 m. Na codzień szyto spódnice z ciemnych tkanin samodziałowych, zazwyczaj pasiastych, tkanych wełną na osnowie bawełnianej splotem płóciennym lub rządkowym, albo z tzw. struku. Nowsze spódnice mają kliny. Krój ten przyjął się na początku X X w. i przyjęty został przez lud z mody miejskiej. Spódnica uszyta t y m krojem składała sią z 7 klinów rozszerzających się ku dołowi. Sześć klinów jest je­ dnakowej szerokości (górą 10 cm dołem 60 cm). Górna część spódnicy wszyta jest w szeroki pas, rozporek znajduje się z boku między szwami i jest zapinany na guzik. Pas zawiązany jest na tasiemkę lub dwie haftki. Dół spódnicy wykończony jest szczoteczką i płócienną listwą szerokości 20 cm. Często dół spód­ nicy zdobią 2 - 3 pliski blendy lub aksamitna w y ­ pustka. Układ plisek był różny zależnie od upodobań i mody. Do pracy szyto spódnicę ze struku z kieszenią z boku. Spódnice codzienne nie różniły się krojem od spódnic świątecznych. Zamiast falbanek przybrane były u dołu naszywkami z tasiemki, jedwabiu lub aksamitu. Dół spódnicy wykończony był szczoteczką. Zimą Warmianki kładły po kilka spódnic lub watówkę, t j . spódnicę z samodziałowej tkaniny, podszytej wa­ towaną poszewką. Wata włożona była między pod­ szewkę a sukno. Halki Pod spódnicami nosiły kobiety halki zwane odspodkami. Halki szyte były z różnego rodzaju materiałów i pomysłowo przybrane (ryc. 33). Na halki najczęściej używano struku, t j . materiału tkanego splotem Carle w drobne paseczki. Osnowę struku tworzyła dwuskrętna nić bawełniana z podrzutka, a wątek wełna przędzio- „ . * Ryc. 35. Sukma dziewczęca z końca na ręcznie lub fabrycznie. Struk był tkany pierwotnie I X w.Smolajny.pow. Lidzbark. Muzeum w dwóch kolorach, wprowadzenie do osnowy trzeciego Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 784E. i czwartego koloru urozmaicało go i tym sposobem Fot. A. Kuraczyk, 1956 i 3 Strój Warmiński 33 X �powstawał rytmiczny układ pasów. Na początku X X wieku szyto również ze struku spódnice, w których powtarzają się czerwone, niebieskie, fioletowe, zielone i brązowe układy pasków. H a l k i ze struku odznaczają się niezwykłą barwnością kolorów, prze­ trwały one bodajże najdłużej w stroju ludowym i do dziś mimo zaniku ubioru ludowego, spotyka się je u starych kobiet. Materiał ze struku jest niezwykle mocny, trwały i ciepły. Poza strukowymi halkami występują halki pasiaste tkane splotem płóciennym o różnoro- Ryc. 36. Staniki kobiece westki A-przód, B-tył, d-przedni, e-boczny, f-tylny (plecy), g-klin. Podziałka 1:15 dnym zestawie pasów. Obok wąskich pasów dwukolorowych, czerwonych, niebieskich, czarnych, brązowych i zielonoczarnych spotykamy całe zespoły pasów bogato rozbu­ dowanych z k i l k u zharmonizowanych z sobą kolorów. Krój halki jest prosty, składa sie z pięciu klinów rozszerzających się k u dołowi wszytych górą w 3 cm pasek. K l i n górą miał 30 cm szerokości, a dołem 45 cm. Przy nadmiarze materiału kliny z tyłu były marszczone, przodem gładkie. W tylnym szwie był rozporek. Halka była dołem zakończona szeroką, skośną falbaną, obszyta blendą z jedwabiu lub aksamitu; falbany często obłożone są obszywkami z tasiemek lub aksamitnymi wstaw­ kami. Obszywki te ułożone są w linie proste lub ząbkowane. Na lato halki były z szarego lnianego płótna, zdobione dołem falbaną i obszywkami z tasiemki. Halki zapinano w pasie na sznurek, albo na jeden lub dwa guziki. Westki, Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793E. Fot, A. Kuraczyk, 1956 34 jaki, kabaty i bluzki Wierzchnim odzieniem kobiet na Warmii są kabaty i kaftaniki. Te ostatnie zwano powszechnie westkami. Do pracy w polu i domu w miejsce kabata noszono jubki. Dziewczęta chodziły latem w westkach, a jedynie w dni chłodne nakładały do pracy jubkę. Westka jest to rodzaj stanika dopasowanego do figury, z przodu zapina­ nego na rząd guzików (ryc. 36). Składała ° j S z dwóch przednich płatów z dwiema zaszewkami i czterech płatów tylnych. S1 �Środkowy szew przechodzący przez środek pleców rozszerzano u dołu trójkątnym klinem. Wesika sięgała niżej pasa, zakończona u dołu owalnym wykrojem. Wycięcie przy szyi, ramionach i krawędź dolna były niekiedy obszyte b a r w n ą lamówką. Westki posiadały podszewkę z płótna lub innego jasnego materiału. Najczęściej szyto je z czerwonego sukna lub lnianej tkaniny. Do pracy nakładano jubkę różniącą się od kabata tym, że była w pasie od tej ostatniej bardziej luźna i nie ograniczała Ryc. 38. Kabaty z końca XIX. A-przód, b-tyl, c-krój: d-płat przedni, e-boczny, f-plecy. g-kołnierz h, i-części rękawa, j-zdobienie, k-naszycie Podziałka 1:20. swobody ruchu. Dołem sięgała do bioder, podszyta była płótnem lub flanelą. Jubka miała długie rękawy, u szyi niski stojący kołnierzyk zapinany z przodu na rząd rzadko rozstawionych guzików. Jako odzienie robocze wykonana była z gorszego gatunku materia­ łu, zazwyczaj z tkanego samodziału na bawełnianej białej osnowie i wątku z białoczerwonej skręconej nici lub z tkaniny wełnianej, t j . sukna folowanego. Te ostatnie noszono głównie zimą. Jubki były no­ szone zarówno przez starsze dziewczęta jak i mężatki. Do ubioru odświętnego wkładano kabaty. Kabat był zazwyczaj mocno wcięty w pasie i ściśle dopasowany do figury (ryc:38). Plecy składały się z czterech symetrycznie złożonych czę­ ści. Prosty szew przechodził przez środek, dwa boczne szwy były zaokrąglone i zwę­ żały się w pasie, a rozszerzały k u górze i dołowi, tworząc klosz. Przód złożony był z dwóch płatów, o dwu za­ Ryc. 39. Kabat z końca XIX w. pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie szewkach w pasie. Kabat w Olsztynie, nr. inw. 675E- Fot. A. Kuraczyk, 1956 3 35 �u szyi był wykończony niskim stojącym kołnierzykiem, z przodu zapinany na jeden rząd gęsto rozmieszczonych guzików. Guziki dobierano najczęściej do koloru materiału, były one z drzewa, rogu, a u wiejskich bogaczy nawet z bursztynu. Dziurki dziergano nicią w kolorze osnowy lub nicią czarną. Krawędzie zimowych kabatów były u zamożniejszych kobiet ozdobione obszywkami z baraniej skóry, pliską - blendą lub jedwabną wypustką. Rękawy były długie, wszyte, dołem zakończone mankietem ozdobionym obszyciem z tasiemek. W stroju uroczystym były dodatkowo obszyte falbanką w konterki, pliskami i guzikami (ryc. 39). Kabaty z 1910 — 1920 r. posiadały na sposób miejski bufiaste rękawy, gęsto marszczone u ramion (ryc. 37). Bluzki nie były znane w dawnym stroju ludowym, przyjęły się one stosunkowo póź­ niej na początku X X w. pod wpływem oddziaływania stroju miejskiego. Bluzki zdo­ biono białym haftem, niekiedy barw­ nym, wykonanym ściegiem krzyżyko­ w y m . Mają one bufiaste rękawy, a do stroju wprowadzone zostały na War­ mii przez niemieckie szkoły tkactwa Ryc. 40 Fartuchy. Z lewej fartuch na ścią­ ganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku, c-główny płat fartucha, d-falbanka, e-motyw koronki, f-karczek, g-pliska. h-j koronka. Podziałka 1:20. z Jabłonek pod Szczytnem i Ełku; nie mają one niczego wspólnego z rodzimą tradycją stroju warmińskiego. Fartuchy Mimo, że kobiety na Warmii w stroju obrzędowym uroczystym nie nosiły fartuszków a w stroju świątecznym rzadko, to jednak tkaniny fartuchowe odznaczają się niezwykłym Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie, nr inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. 36 Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. �bogactwem różnego rodzaju wzorów. Dziewczęta nosiły do szkoły białe fartuszki, starsze dziewczęta fartuszki białe w niebieską i czerwoną krateczkę, albo drukowane przez miej­ skich farbiarzy. Najprostsze fartuszki były tkane splotem płóciennym, bardziej ozdobne— kombinacją szeregu splotów „Carle". Odświętne fartuszki dziewcząt były wąskie, codzien­ ne do pracy były szerokie, pasiaste, dołem przybrane skośną falbaną. Falbana w miejscu naszycia była mocno marszczona kruzlowana. Styk falbany z fartuszkiem zakrywała blenda z tego samego materiału co i fartuch. W pasiastym fartuchu blendy kontrasto­ wały z pasami falbany. Niekiedy dół obszywano 3 cm koronką szydełkową. Inne fartu­ szki nie mają falbany, lecz są ozdobione u dołu koronką z frędzlami. Koronki wykonywane były zazwyczaj przez dziewczęta zimą w czasie długich wieczorów. Długie fartuchy na szelkach mimo, że wykonane są we wzorach tkanin warmińskich i mazurskich, wprowadzone zostały do ubiorów ludowych przez niemiecką szkołę tkactwa ludowego w Jabłonkach, w pow. szczycieńskim i jako takie nie miały nigdy zastoso­ wania w warmińskim stroju ludowym. Spora ich ilość znajduje się w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Istnieją trzy sposoby kroju fartuchów. Najprostszy jest z prostokątnego płata (70 cm x 55 cm). Fartuch ten jest w pasie lekko marszczony, a tasiemka jest wszyta od spodu. U dołu fartuch ten ozdobiony jest szydełkową koronką. Ten typ wąskiego fartuszka zakładały kobiety na przyjęcie gości i na święta w domu. Nieco inny jest krój fartucha dołem rozkloszowanego i zakończonego skośną falbaną. Płat materiału (60 cm x 50 cm) jest górą marszczony, wszyty w wąski 4 cm pasek i wiązany z tyłu na sznureczek. Falbana tego fartuszka jest marszczona ,,kruzlowana" i obszyta pliską. Do pracy w gospodarstwie i w domu używano szerokich fartuchów szytych z trzech klinów, rozszerzających się k u dołowi. Dołem są one szerokie, gładkie, niekiedy również zakończone skośną falbaną. Wśród ludności miejscowej jest jesz­ cze żywa tradycja noszenia fartuchów drukowanych. Szyto je z samodziałowe­ go płótna lnianego i drukowano wzory przy pomocy klocków drukarskich. Far­ biarze w Olsztynie, Dobrym Mieście, Biskupcu i Reszlu wykonywali druk tkanin. Sporo klocków do drukowania posiada w swych zbiorach Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie (ryc. 54, 55). Chusty Płaszcze w kobiecym stroju warmiń­ skim są nieznane. Zamiast nich noszono zimą i latem różnego rodzaju chusty. W dni mroźne kobiety nakładały ka­ baty podszyte barankiem, po 2 - 3 spód­ nice, a niekiedy watowany odspodek zwany watówką. Warmianki nosiły różnorodne chu­ sty, które w kobiecym stroju ludowym spełniały różne funkcje; nałożone na głowę chroniły przed zimnem, wiatrem, deszczem i skwarem promieni słonecz37 �nych; zarzucane na plecy i skrzyżowane na piersiach podkreślały uroczysty charakter ubioru. Wełniane chusty, nieraz olbrzymich rozmiarów spełniały rolą płaszczów. Latem w pracy na polu, zarówno dziew­ częta jak i mężatki, chroniły głowę przed "skwarem promieni słonecznych niewielką białą lnianą chustą, złożoną po przekątni w trójkąt i zawiązaną na węzeł pod brodą, zwaną płatuszkiem. Dekoracyjny charakter mają chusty kaczorowe i „tureckie", czarne z barwnym szlaczkiem na obwodzie (150 cm x 150 cm) przepołowione po przekątni zarzu­ cone na plecy i z przodu skrzyżowane na, piersiach. Do tego rodzaju chust mężatki nakładały złotem haftowany czepek (Tabl. II), który idąc do kościoła niosły w koszyczku wyłożonym w a t ą . Dziewczęta chodziły w czep­ k u lub n a k r y w a ł y głowę mniejszą chustą ozdobioną szlakiem kwiatów, koronką lub frędzlami. Chusty te były zazwyczaj ko­ loru czarnego, a tylko na Wielkanoc na re­ Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Mu­ zurekcję nakładano białe u dołu obrzeżone zeum Mazurskie w Olsztynie, nr inw. 674E koronką domowej r o b o t y . Zimą kobiety Fot. A. Kuraczyk, 1955 i dziewczęta okrywały się dużymi w e ł n i a n y ­ m i chustami narzuconymi na głowę i ramio­ 58 na, zakrywały one prawie cały tył i większą część przodu. Chusty te były zazwyczaj w ko­ lorach ciemnych, niekiedy kraciaste. Sporzą­ dzano je z samodziałowej wełny lub wyko­ nywano na drutach. Inne kolorowe jedwabne chusty nakładano na czepki. Chustami tymi koloru czerwonego, niebieskiego lub czarnego, w zależności od charakteru uroczystości ob­ wiązywano otok czepka w ten sposób, że skręcano chustkę w wałek i zakładano od przodu do tyłu, poczym wiązano z przodu w kokardę z różkami. W powiecie olsztyńskim dziewczęta pod koniec X I X w. nosiły małe czarne chusty trójkątne z wełny, dziane szydełkiem lub na drutach, a wykończone w ząbki. Na początku X X w. dawne barwne chusty zostają wyparte przez czarne chusty pochodzenia fabrycznego. Obecnie używa się j u ż tylko chust fabry­ cznych. Obuwie i pończochy W połowie X I X w. noszono głównie poń­ czochy wełniane w pstrych kolorach, wyko­ nane na drutach. Najczęściej noszono poń­ czochy z wełny naturalnego koloru, białe 38 Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym według K. H. Clasena, Weimar 1942 rys. 191. �czarne lub brązowe, a niekiedy czerwone i modre'. Mniej więcej od 1910 r. przyjmują się fabryczne pończochy niciane. Obecnie obok pończoch robionych na drutach noszą stylonowe i nylonowe kupowane w sklepach, starsze kobiety do dzisiaj chodzą w białych lub czarnych pończochach z samodziałowej wełny. Pończochy dawniej przewiązywano sznurkiem lub gumą powyżej kolan. W domu kobiety chodziły w szlorach, tj. pantoflach wy­ konanych ze skóry, szmat lub filcu, a w obrębie zagrody i w pracy na polu w korkach i klocach podobnie jak mężczyźni. Wysokie sznurowane czarne trzewiki noszono jedynie w stroju świątecznym i do kościoła. Do tańca na mu­ rawie i na drogę do kościoła kobiety nie na­ kładały obuwia, lecz niosły je w rękach, a szły boso. Obecnie przyjęło się wszędzie obuwie miejskie kupowane w sklepach. W czasie zawieruchy, śnieżycy i w czasie roztopów kobiety nakładają na buty śniegowce. • • '-t' Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Rep. Dudeck Lidzbark. 1939 Czepek Najbardziej efektowną i ozdobną częścią kobiecego stroju warmińskiego był czepek zwany twardą mycką lub galonkiem. Dawniej czepki były noszone na Warmii zarówno przez mężatki jak i dziewczęta, choć ustawa z 1694 roku zabraniała dziewczętom noszenia czepków, aby jak mówi, można je było odróżnić od mężatek. Czepek uważano bowiem za część ubioru przy­ należnego tylko mężatce. Jednak w pra­ ktyce zakaz ten dzięki pewnej pobłażli­ wości władzy biskupiej nigdy nie był konsekwentnie respektowany i dziew­ częta nadal głowę nakrywały czepkiem różniącym się jedynie od czepka m ę ­ żatek tym, że posiadał węższe wstążki z boków. Czepek w ludowym stroju kobiecym był jeszcze w powszechnym użyciu mniej więcej do 1870 r., potem powoli wyszedł z użycia. Według infor­ macji „Płockiego Korespondenta" z 1887 r. dziewczęta na Warmii nosiły już wówczas zwyczajne czepeczki z mu­ ślinu lub tiulu przewiązane jedwabną chusteczką koloru czerwonego lub nie­ bieskiego. Niestety tego rodzaju cze­ peczki dziewczęce nie przetrwały do 59 60 Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorach odświętnych Repr. Reske. Olsztyn, 1920 r. 39 �naszych czasów. Na początku X X w. dziewczęta już nie nosiły czepków, lecz głowę obwiązywały trójkątną chustą, latem zaś chodziły najczęściej bez nakrycia głowy. Autentyczne czepki warmińskie z połowy X I X w. haftowane złotymi, srebrnymi i kolo­ rowymi nićmi przetrwały do dzisiaj. Znajdują się one w zbiorach Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, a może i u sta­ rych Warmianek w kufrach, jako pa­ miątka po babkach. Nabycie warmiń­ skiego czepka pociągało za sobą spory wydatek. Cena jego w połowie ubiegłego stulecia wahała się w granicach od 20-50 t a l a r ó w . Czepek warmiński nie był nakryciem czysto wiejskim, zazwyczaj kupowano go od zakonnic osiadłych w żeńskich klasztorach miasteczek War­ m i i i trudniących się m. in. haftowa­ niem . Przypuszczalnie haft, w którym wypełnione było denko czepka, częściowo zapożyczony został z kościelnych anteRyc. 48. Czepek, A-z boku, B-z tyłu, C-części kroju d-krój denka, c-otok, g-h wstążka. Podziałka 1:10 pediów. Najprawdopodobniej hafciarstwem czepków zajmowały się siostry z klasztoru św. Katarzyny, których konwenty znajdowały się w Dobrym Mieście, Ornecie, Lidzbarku i Reszlu . 61 02 63 Czepek warmiński składał się z trzech części: denka, otoku i wstążek. Denko ma kształt podkowy, z tylu jest załamane i marszczone w 6 —13 fałd; obwiedzione jest wysokim otokiem zwężającym się z boków k u tyłowi. Denko wraz z otokiem daje czep­ kowi tę tak charakterystyczną formę, powtarzającą się we wszystkich czepkach w a r m i ń ­ skich (ryc. 48-51). Jest ono wykonane z płótna wyłożonego zewnątrz jedwabiem, aksamitem lub adamaszkiem, haftuje się je złotymi lub srebrnymi nićmi. Podkładka tekturowa pod­ szyta jest płócienną podszewką, otok zaś jest obłożony dwiema złotymi koronkami, jedną szeroką, a d r u g ą wąską, umieszczoną w miejscu górnego załamania. Na złote koronki otoku nałożona jest biała tiulowa koronka marszczona w r u r k i i usztywniona na gór­ nym końcu drutem. Złota koronka prześwie­ cająca przez tiul daje piękne efekty świetlne. Czepek jest pod szyją wiązany na dwie wstążki, suto marszczone w r u r k i , od wew­ nątrz podszyte pasem z płótna. Zwisające końce wstążek opadają na piersi (Tabl. II). Marszczone wstążki czepka związane pod brodą zasłaniały uszy i policzki, w dni zaś gorące opadały luźno na boki. Z tyłu czepek ozdobiony był kokardą z jedwabnej białej lub kolorowej wstążki, usztywnionej watą i dwiema długimi wstążkami opadającymi na Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne plecy. Wstążki były białe jedwabne, z dese­ kwiaty z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum niami różnych kwiatów. Nie wszystkie czepki Mazurskie w Olsztynie nr inw. 108 E. Fot. F. były haftowane złotymi i srebrnymi nićmi, Klonowski 1959 r. 40 �niektóre haftowano kolorowymi nićmi i ozdabiano kolorowymi niebieskimi lub czer­ wonymi wstążkami. Cały wysiłek hafciarki koncentrował sią na denku czepka; „drzewo życia", owoc gra­ natu i stylizowane kwiaty są najczęstszymi mo­ tywami zdobniczymi. Haft wykonywano ście­ giem płaskim, w y p u k ł y m lub bajorkiem. Do­ datkowym elementem zdobniczym jest wyło­ żenie denka cekinami i kolorowymi blaszkami. Poszczególne gałązki listków obwiedzione są sznureczkiem z dwóch skręconych nici. W nie­ których czepkach kwiaty są haftowane koloro­ w y m i nićmi i ujęte w motyw wianka lub bukie­ tu. W czepkach haftowanych kolorowymi nićmi brak na otoku złotej koronki, a tiulową zastępuje koronka z białych nici, szydełkowej roboty. Tradycja ustna i niektóre publikacje wzmian­ kują o obwijaniu otoku czepka jedwabną chu­ stą zwiniętą w wałek. Według informacji sta­ rych kobiet obwijano chustami czepce częś­ ciowo znoszone albo noszone na codzień. Chusty 64 były kolorowe. Na znak żałoby obwiązywano czepek czarną chustą, na uroczystości rodzinne i kościelne niebieską lub czerwoną. Czepek przechowywano w specjalnych koszach wyło­ żonych watą. Rozdział Wytwórcy Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi. Fot. z. Drzewiecki 1948 VIII i materiały Ubiory na Warmii były wykonywane głównie z surowców miejscowego pochodzenia. Na Warmii uprawa lnu i hodowla owiec była bardzo rozpowszechniona i cieszyła się wielkim poszanowaniem. Świadczy o tym lu­ dowa piosenka z Mokin, pow. olsztyńskiego . 65 „Ach lanku, lanku Wiele ty kosztujesz, Wiele ty ludzi Czansto fatygujesz" Jednym z głównych produktów eksporto­ wych z Warmii był len, płótno lniane i nici wywożono głównie przez port w Braniewie. W połowie X I X w. (1856 r.) roczny zbiór lnu na Warmii oszacowano na sumę około 1 m i l . t a l a r ó w . Przy kolonizowaniu miast Warmii osiedlali się po miastach również sukiennicy, trudniący się produkcją tkanin. Młyny zbo­ żowe z kołem wodnym połączone b y ł y za­ zwyczaj z m ł y n e m folusznjm i garbnym, z których korzystali sukiennicy i garbarze, płacąc za to młynarzowi lub miastu roczną 66 Ryc. 51. Czepek warmiński, z drugiej poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107E. Fot. F. Klonowski, 1959 r. 41 �dzierżawą. Przy młynie w Olsztynie i Reszlu tego rodzaju młyny foluszne i garbne były od samego początku ich istnienia. Produkcja tkanin w średniowiecznych miastach kształ­ towała się pod wpływem organizacji cechowych; na Warmii w każdym prawie miasteczku istniał cech sukienników. Zachowane do dziś statuty dają pewne wyobrażenie o zawo­ dzie sukiennika. Jednym z zachowanych statutów jest statut czeladników - sukienników w Ornecie, wydany 26. I . 1558 r. przez władze miejskie. Sukiennicy w Reszlu otrzymali statut w 1568 r. potwierdzony przez kardynała Stanisława Hozjusza. Statut ten odnowio­ ny i uzupełniony został powtórnie potwierdzony w dniu 17. marca 1724 r. przez kustosza katedralnego Łaszewskiego . Podobne statuty posiadały i inne miasta Warmii, jak Olsz­ t y n , Braniewo, Dobre Miasto. W statutach ujętych w rozdziały szeroko omówio­ no jaki winien być stosunek czeladników do majstra, jakie są obowiązki sukienników względem państwa, kościoła i klientów. W statutach tych również podane są kary grożące 67 68 69 opornym, nie respektującym ustaw. Oprócz sukna i tkanin lnianych miej­ scowego pochodzenia przenikały na Warmię kosztowne tkaniny importowa­ ne z zachodu. W sąsiednich Prusiech Książęcych władze książęce wydały sze­ reg ustaw zabraniających sprowadzania sukna zagranicznego, przyczyniającego się do upadku miejscowego sukiennictwa, a tym samym do ograniczenia dochodów dworu czerpiącego z warszta­ tów znaczne dochody w formie opłat podatkowych. Ograniczenia importu nie obowiązywały Warmii, gdzie rządzili biskupi mniej troszczący się o tego rodzaju sprawy. Gdy np. w Prusiech Książęcych w latach 1529 — 1694 r. wydano aż sześć ustaw zabraniających importu sukna zagranicznego, w t y m samym czasie na Warmii wydano tylko jedną ustawę w 1766 r. podpisaną przez biskupa Grabowskiego . Rzemieślnikom i chłopstwu zabraniano noszenia ubioru z jedwabiu i przyozdabiania ich złotem lub srebrem, a zezwalano na przybranie adamaszkiem, taftą lub koronką. 70 Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684 Poza rzemieślniczym wyrobem odzie­ ży przez sukienników miejskich ludność wiejska, zwłaszcza bogatsze chłopstwo, trudniło się produkcją tkanin samodziałowych tkanych na ręcznych warsztatach. Wśród tkanin samodziałowych najwięcej tkano płócien lnianych, które oddawano do farbowania lub druku miejskim farbiarzom; to też w poło­ wie X I X w. farbiarze tacy jak Wetcki i Ciecierski w Reszlu mieli ogromne wzięcie. Często przed ich warsztatami stały sznury chłopskich furmanek z Warmii i Mazur z płótnem lnianym przywiezionym do farbowania. Podobnie działo się i w innych miastach Warmii. Farbiarze drukowali płótno przy pomocy klocków, które do dziś prze­ trwały i znajdują się w zbiorach Muzeum Mazurskiego (ryc. 54,55). Największe targi na płótno odbywały się corocznie na odpuście w św. Lipce, w powiecie kętrzyńskim. Płótno lniane produkowane przez rzemieślników było towarem eksportowym Warmii. Wpraw­ dzie płótno warmińskie na rynku światowym nie mogło konkurować z gatunkowo lepszym płótnem śląskim, jednak znajdowało chętnych nabywców. Eksport płótna odbywał sią 71 42 �72 przez Braniewo na zachód, głównie do Ameryki P o ł u d n i o w e j . Braniewo było również największym ośrodkiem produkującym białe i farbowane nici koloru czerwonego. Poza Braniewem produkowano na początku X X w, również nici w Olsztynie. Pewne wyobra­ żenie o produkcji tkactwa miejscowego owego okresu dają tabele rzemieślnicze z 1831 r., według których na obszarze królewieckim Prus Wschodnich, w którego skład wchodziła Warmia, zajmująca mniej więcej połowę obszaru, było 442 rzemieślniczych warsztatów tkackich, a 44788 wiejskich warsztatów ręcznych. W samym Olsztynie było 126 war­ sztatów tkackich i 4 warsztaty farbiarskie. Podobnie jak sukiennicy i tkacze płótna, tak i garbarze oraz szewcy, krawcy zamieszki­ wali miasta Warmii; ci ostatni osiedlali się coraz częściej po wsiach. Młyny wodne, zazwyczaj po połączeniu ich z młynem folusznym były również wykorzystywane jako mły­ ny garbne. Na przełomie X V I I I i X I X w. na 402 młynów wodnych w okręgu królewieckim było 51 młynów garbnych. Według tabeli urzędowej z 1825 r. w Prusach Wschodnich było 531 mist­ rzów garbarskich i 369 czeladników. Skóry wyrabiano na miejscu; nie były one przedmiotem eksportu, lecz służyły do zaspokojenia potrzeb miejscowej l u d ­ ności. Ważnym natomiast towarem eks­ gaBne portowym były wełniane chusty cie­ szące się ogromnym popytem w sąsie­ dniej Rosji. Wprawdzie największe ośrodki produkcyjne chust znajdowały się poza granicami Warmii, w Gdańsku, w Elblągu, Iławce, to jednak tradycja wspomina, że kobiety warmińskie tkały je również dla siebie na warsztatach ręcznych. Poza t y m Warmianki ubierały się chętnie w chusty importowane ze nil«iH)«)one/olt»onopone/ mitti Śląska, Saksonii, Holandii i Belgii. 73 EDYKT 74 75 nhmitmztit IMna/ W drugiej połowie X I X w. małomia­ steczkowi sukiennicy nie wytrzymali Sprita 1732, konkurencji z manufakturami i powoli likwidowali swoje warsztaty, podobnie 1» JboWWfttę $iu*fir& i) Sfctttwrnm ©rufarn jak i garbarze. Ostatni sukiennik w Re­ szlu przetrwał do 1881 r. Nie zacho­ wał się też do naszych czasów żaden młyn foluszny; najdłużej bo do po- Ryc- 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import czątku X X w. przetrwali farbiarze płó- sukna-zagraniem, w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732 cien w miastach Warmii. Wiejskie tka­ ctwo chłopskie przetrwało znacznie dłużej, w 1934 r. według statystyki na terenie b. Prus Wschodnich było 23410 wiejskich warsztatów tkackich. Powoli jednak zanikają one, wędrują na strych jako zbędny sprzęt. Wieś produkowała odzież głównie na własny użytek, w y ­ roby rzemieślnicze były wystawiane na jarmarkach, kiermaszach, targach. T u wyroby tkackie nabywała głównie biedota miejska i wiejska, nie mająca własnych warsztatów, a chcąca ubierać się w ubiory regionalne. 76 W połowie X I X w. upada uprawa l n u ; było to związane z przejściem na bardziej ekonomiczną i wydatniejszą gospodarkę hodowlaną, która rozwija się przede wszystkim w większych gospodarstwach chłopów. Lnianą przędzę wypiera przędza bawełniana pocho•13 �dzenia fabrycznego. Pod koniec X I X w. przędza fabryczna znajduje powszechne zasto­ sowanie w tkactwie wiejskim. Na osnowy używano dwuskrętnej bawełny, a na wątek cienką nić bawełnianą lub wełnianą. Wprowadzenie przędzy fabrycznej do tkactwa ludo­ wego nie wpłynęło na zmianę regionalnego charakteru tkanin, lecz przyczyniło się do •riSR—- Ryc 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78E, 79E, 145E, 144E. Fot. A. Kuraczyk 1959 wzbogacenia wzorów, tym bardziej, że ówczesna przędza zarówno wełniana jak i baweł­ niana była wysokiej jakości. Samodziały ludowe tkano na Warmii na warsztatach czteronicielnicowych splotem rządkowym, płóciennym, rypsowym Carlec. Samodziały ubra­ niowe tkane były na dwuskrętnej osnowie bawełnianej, na wątku bawełnianym lub wełnianym. Tkaniny lniane na osnowie lnianej lub bawełnianej. Wełniane samodziały wiejskie z wełny folowano, w przeciwieństwie do samodziałów rzemieślniczych folowanych na foluszach, napędzanych kołem wodnym lub na ręcznych domowych foluszach. W war­ mińskich tkaninach samodziałowych wątek i osnowa występują albo w odcieniach tego samego koloru, albo w kolorach kontrastujących z sobą. Na sukienki, kabaty i kaf­ taniki używano tkanin mieniących się, wykonanych splotem rządkowym. Kolory osnowy w w ą t k u tak dobierano, aby z sobą kontrastowały, przy czerwonej osnowie dawano szafirowy wątek, przy granatowej osnowie — czerwony wątek. Obok tkanin o jednolitym tle występowały tkaniny pasiaste o mniej lub więcej urozmaiconym układzie pasów. Najprostsze posiadają dwukolorowe pasy, przeplatające się na przemian np. czarny z czerwonym, czarny z zielonym itp. W bardziej urozmaiconych tkaninach pasy te są różnej szerokości i koloru. Tkanin pasiastych używano pierwotnie do ubioru codziennego, na spódnice i halki. Od pocz. X X w. znane są na Warmii materiały ubraniowe tkane w drobną lub wielką kratkę, utrzymane głównie w ciemnych kolorach. Bogata jest 44 �skala tkanin ze struku, których osnowę tworzyła dwuskrętna nić bawełniana, podrzutka cienka nić bawełniana, a w ą t e k - w e ł n a przędzona ręcznie lub fabrycznie. Struk tkany był najczęściej w dwóch kolorach, podrzutka była w kolorze osnowy lub odmiennym. Wprowadzenie trzeciego koloru do osnowy ożywiło tkaninę, powstają paski różnej szerokości, zwłaszcza po wprowadzeniu do osnowy jeszcze k i l k u dalszych kolorów. Paski te łączą się w pewne powtarzające się zespoły dobrane w zależności od upodobań artystycznych tkaczki. Wielką pomysłowość w doborze kolorów wykazują materiały fartuchowe; na białym tle przebijają się kolory czerwone, niebieskie i żółte. Fartuchy te są tkane niekiedy w k i l k u kolorach. Do dawnego tradycyjnego tkactwa Warmii i Mazur nawiązują powstałe po 1945 r. warsztaty spółdzielcze CPLiA, które, gdy chodzi o płachty tj, obrusy i narzuty, mogą się poszczycić wspaniałymi sukcesami, produkcja samodziałów natomiast tak ważna dla l u ­ dowego stroju regionalnego napotyka na trudności z powodu braku należytego surowca i trwałych barwników. Inne materiały i ozdoby do odzieży kupowano w sklepach, na jarmarkach i odpustach. Bieliznę, fartuchy i spodnie robocze, waniki, wistki szyły dawniej kobiety same. Szycie kabatu, spódnicy, halki, sukmany, jaki, lub kamizelki powierzano miejskim kraw­ com lub krawczyniom rekrutującym się z miejskich rzemieślników osiadłych po wsiach. Korki, kloce i drewniaki były wykonywane w domu przez mężczyzn albo kupowane na jarmarkach i targach u korkarzy, t j . chłopów trudniących się ich wyrobem. Trzewiki i buty kupowano w sklepach miejskich lub zamawiano u miejscowych szewców. Do dziś najlepiej zna się na wiejskim kroju krawiec Paweł Lubomirski ze Stanislewa, w powiecie biskupieckim: do niedawna przerabiał on jeszcze ubiory z dawnych samo- Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 146E, 150E, 142E, 148E. Fot. A. Kuraczyk 1959 r. 45 �działów ludowych. Obecnie kupno i szycie odzieży odbywa się raczej w miastach. Ma­ teriały a nieraz gotowe garnitury i sukienki kupuje się w miejskich sklepach bądź w spółdzielniach wiejskich. Rozdział IX Zdobiny W stroju warmińskim znacznie więcej ozdób zachowało się w stroju kobiecym, aniżeli męskim. Do elementów zdobniczych w stroju męskim zaliczyć należy: stebnowanie, szamerunki, obszycie krawędzi sukmany, tasiemkami, fałdy, błyszczące albo Ryc. 56. Czepek war­ miński, I I pol. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie, nr inw. 112E. Pot. Z. Drze­ wiecki, 1947 Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobio­ ne złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki, 1948. rogowe guziki. Kołnierzyki zazwyczaj zawiązywano na czerwone tasiemki. Kołpak, czapka barania rozcięta z boku, przyozdobiona była dwiema kolorowymi jedwabnymi wstążeczkami, górną białą i dolną niebieską. Sukmana była w pasie przewiązana barwną krajką zazwyczaj koloru niebiesko-białego i wykończona frędzlami. Dalszym elementem dekoracyjnym była jedwabna kaszmirowa chusta, którą mężczyźni wiązali niekiedy wokół szyi. Pan młody przypinał wianek mirtowy z kistką z lewej strony na piersiach. Drużba nosił kapelusz ozdobiony wstążkami i bukietem sztucznych kwiatów, przez ramię zaś był przewiązany jedwabną kolorową wstęgą, a pęk wstążek i chustek zwisał mu z lewego ramienia. Do zasadniczych elementów zdobniczych w stroju kobiecym zaliczyć należy: haft, barwne wstążki, falbany, pliski, koronki, naszyjniki z bursztynu i świecidełka. 46 �Haft występował jedynie na denku czepka. Fartuszki były dołem i po bokach ozdo­ bione białą szydełkową koronką. Spódnice, zwłaszcza halki upiększano jedwabnymi lub aksamitnymi obszywkami, falbanami i pliskami. Ulubionym motywem zdobniczym wystę­ pującym przy spódnicach świątecznych jest ułożenie falbany „w konterki". Kaftaniki dziewcząt są obszyte na krawędziach b a r w n ą tasiemką. Kaszmirowe jedwabne, tureckie chusty, ornamentowane kwiatami, używane w stroju świątecznym, mają charakter czysto zdobniczy. Dekoracyjność stroju podnoszą również białe lub barwne wstążki zwisające u czepków i sztuczne kwiaty wplecione we włosy dziewcząt. Szyję kobiet zdobią burszty­ nowe naszyjniki, niekiedy było ich kilka. Przez krótki czas tuż przed pierwszą wojną światową zdobiono rękawiczki różnokolorową wełną i obszywano perełkami. Charakterystyka źródeł Przy opracowaniu monografii stroju warmińskiego korzystałem z cennego materiału źródłowego zgromadzonego przez dyrektora Muzeum Mazurskiego Hieronima S k u r p s k i e g o , z rad i doświadczenia Teodory M o d z e l e w s k i e j zajmującej się od szeregu lat badaniami nad strojem i tkactwem w a r m i ń s k o - m a z u r s k i m . Materiały te jednak wymagały uzupełniania nowymi badaniami terenowymi, przeprowadzonymi w latach 1958-1959. Informacje zawarte w dawnych publikacjach niemieckich i polskich nie dają pełnego obrazu warmińskiego stroju ludowego; są to najczęściej mniej lub więcej obszerne opisy pozbawione często podkładu ilustracyjnego. Szczególnie cenne były wiadomości zawarte w pracach K. B r u n n e r a , E. L e m k e g o , E. S c h n i p p l a , M . P h i l i p pa, K . H . C l a s e n a . Z literatury polskiej najcenniejsza jest praca T. M o d z e l e w s k i e j — „Stroje ludowe Warmii i Mazur". Nie mniej cenne i wartościowe są materiały o stroju ludowym Warmii i Mazur zawarte w artykułach Hieronima S k u r p s k i e g o , które ukazały się w 1954 r. w dodatku tygodniowym „Świat i M y " i w pracy o kulturze ludowej Warmii i Mazur, ogłoszonej w wydawnictwie zbiorowym „Warmia i Mazury". Przy opracowaniu środowiska i historii regionu we wstępie niniejszej monografii korzystałem głównie z opracowań zawartych w wyżej wzmiankowanej pracy zbiorowej pt. „Warmia i Mazury". Wartościowy i niezwykle cenny jest materiał ikonograficzny zebrany w ciągu szeregu lat przez H. Skurpskiego i znajdujący się w Archiwum Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Korzystałem z niego w pełni i za udostępnienie m i go składam panu dyrektorowi H . Skurpskiemu serdeczne podziękowanie. Składam również podziękowanie prof. dr R. Reinfussowi za życzliwy stosunek w udo­ stępnieniu mi zebranych materiałów do stroju ludowego Warmii i Mazur, znajdujących się w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie. 77 47 �PRZYPISY 1 Stanisława Z a j c h o w s k a , Geografia. Praca zbiorowa, „Warmia i Mazury", część II. nakł. Insty­ tutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 8. Henryk Ł o w m i a ń s k i , Prusowie i państwo krzyżackie. Z pracy zbiór. „Warmia i Mazury", cz.I, nakł. Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 101. Bogusław L e ś n o d o r s k i , Dominium warmińskie 1243—1569. Nakł. Instytutu Zachodniego 1946, Poznań str. 4. Marzena P o l l a k ó w n a , Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Nakł.Instytutu Zachodniego, Poznań 1953, str. 2. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego. 1957. Nakł. P.W.R.N., Wydział Statystyki, Olsztyn 1953, str. 18. Według stanu z 31. XII. 1957 woj. olsztyńskie liczyło 846.700 mieszkańców, z tego na Warmię tj. pow. braniewski, lidzbarski, olsztyński i biskupiecki (reszelski) przypadało 233 700 mieszkańców, z których / znajdowało zatrudnienie w rolnictwie. Henryk Ł o w m i a ń s k i op. cit. Według informacji Jana Lubomirskiego, miejscowego działacza ludowego, który w latach 1930—1939 organizował na Warmii i Mazurach polskie chóry śpiewacze z polecenia Związku Polaków w Niemczech. Adam C h ę t n i k , Mazurskim szlakiem. Łomża 1939, w rozdziale p.t. „W mazurskiej wiosce" str. 86 i 88. P. R o s e n w a l l , Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf einer im Jahr 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199. E. S c h n i p p e 1, Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1937, ryc. 1 na str. 32 Według informacji zaczerpniętej od kierownika szkoły Edwarda Turowskiego z Tomaszkowa, pow. olsztyński, miejscowego działacza niepodległościowego. Dopełnieniem pracy T. M o d z e l e w s k i e j nad rekonstrukcją stroju jest monografia p.t. „Stroje ludowe Warmii i Mazur", wydana nakładem Towarzystwa Społeczno—Kulturalnego „Pojezierze" w 1958 r, w Olsztynie, przeznaczona dla kierowników i działaczy kulturalnych pracujących w zespołach artysty­ cznych, świetlicach i wszystkich miłośników kultury ludowej. Hieronim S k u r p s k i , Nieco o historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z dnia 31. X. 1953, w dod. Nr. 88 „Świat i My". Elbinger Wiesenbuch z r. 1421, ze zbiorów Wojew. Archiwum Państw. Gdańsk. Casper He n n enb e r g e r, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes- zu Preussen. Köningsberg 1584. str. 20. J. M a 1 e t i u s, Epistoła de sacrificiis et idolatría veterum Borussorum, Królewiec 1561, repr. z książki „Mitteillungen der liter. Gesellschaft Masovia", zesz. 8, Lotzen 1902, str. 197. Fr. W a l t e r , Geschichte der Stadt Königsberg, Königsberg 1613. Chronica der Preussen, Anno 1626, str. 81 i 185. E. Weise, Baueraufstand in Preussen. Elbing 1935, Repr. ryc. kartografa Narońskiego są podane na str. 55. Christopf H a r t k n o c h , Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1684, str. 425/26. '-' a) J. V o i g t , Ueber Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Preussische Provinz. Blätter I I seria, tom I I (XLVIII), zesz. 6, Królewiec 1852, str. 417—448. b) Von der Gesind Kleider-Ordnung. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret anno 1640, str. 85—87. c) Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się naznaczoney surowey kary od pierwszego dnia miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna materye y insze wełniane towary etc. na swojoziemskie używanie, ani kupowanie, albo noszone, ani też w ziemi zażywane być mają. Datowany w Berlinie trzeciego dnia mies. Aprila 1732. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906 str. 83—88. jak wyż. str. 86. 2 3 4 5 2 3 6 r 8 9 10 11 12 13 , ł 15 16 17 18 19 20 22 23 48 �24 Friederich Samuel Bock, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussen. Dessau 1782, str. 159—166. J. G. K r ü n i t z , Oekonomisch—technologische Encyklopädie, cz. 40. Berlin 1787, pod hasłem „Kleid", str. 97—102. Carl B r u n n e r, Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 71. E. E. Preuss, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibungen von Preussen. Königsberg 1835, str. 232. E L e m k e , Volkstüm­ liches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volks­ kunde. Greifswald 1906, str. 88. Walenty B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923, str. 20. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, R. VII, listy gończe nr. 37, 116, 309,307,390, 444, 581, i 600. Na północnych obszarach Warmii, t j . w pow. braniewskim, półn. części pow. lidzbarskiego i bis­ kupieckiego nie spotyka się dziś ludności autochtonicznej. Wsie półn. części Warmii zasiedlone zostały po 1945 r. przez ludność chłopską pochodzącą głównie z południowych województw Polski, z woj. rzeszo­ wskiego, lubelskiego i kieleckiego. Według informacji 90-letniego starca, Michała Lengowskiego, urodź, w Nowej Kaletce w pow. olsztyńskim, zasłużonego bojownika o niepodległość Warmii, również W. B a r c z e w s k i , Kiermasy na Warmii. Olsztyn 1923 na str. 20. „Sobie dziane" — robione na drutach z wełny samodziałowej. Spsicki — zwane również miedziankami są to druty przy pomocy których wykonuje się wełniane pończochy, rękawice, nauszniki itp. " Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej Państw. Instytutu Sztuki, Kraków, Nr. inw. 20582 i 20578. August A m b r a s s a t , Die Provinz Ostpreussen. Königsberg 1912, wyd II, na str. 240, co również potwierdzają współcześni informatorzy. E. Lemke, Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III, Allenstein 1889, str. 28. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, r VII w Nr. 51 z dnia 16. XII. 1848, na str. 581. Według informacji krawca Pawła Lubomirskiego ze Stanislewa w pow. biskupieckim, który pamięta, że dawniej spodnie były z boku zapinane i nie posiadały z przodu rozporka. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 90. O pasie płóciennym współcześni informatorzy nie wiele wiedzą. Występowanie w stroju ludowym potwierdzają dane źródłowe w literaturze. Por. Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und WestPreussen, Danzig 1858, str. 87. Fragment takiego pasa płóciennego znajduje siew zbiorach Muzeum Mazur­ skiego w Olsztynie. Stebnowane półkoszulki są jeszcze dziś w użyciu u starych Warmiaków, np. stary Zawadzki, liczący 72 1, z Bredynka, pow. biskupiecki nosi go do dzisiejszego dnia. Wzmianki o hafcie na półkoszulkach podaje E. L e m k e , Volkstümliches in Ostpreussen, cz. III. Allenstein 1889, na str. 29. W cenniku usług krawieckich obowiązującym krawców miasta Olsztyna wydanym przez władze miejskie w 1584 r. wymieniony jest kołpak {Kolpack), za uszycie którego krawiec otrzymywał 2 gr. Autor historii Olsztyna nie znając polskiej nazwy dziwi się, skąd wzięła się ona i wyprowadza ją od kabłąka używanego przy jarzmach na woły. Por. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein Urkundenbuch III, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1929, Nr. 6 na str. 11 przypisy. Ubiór proszka podają następujący autorzy: Jan S e m b r z y c k i , Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich, Wisła Tom IV, Warszawa 1890, str. 799. Wojciech K ę t r z y ń s k i , O Mazurach. Poznań 1872, str. 10. Carl B r u n n e r , Ostpreussische Volkskunde. Leipzig 1925, str. 183—184. M. T o eppen, Wierzenia Mazurskie, tłum. Eugenia Plitzówna, Wisła, Tom VI, Warszawa 1892, str. 763—765. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 96 E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen. Königsberg 1927, str. 32. Maciej Wie­ r z b i c k i , Ziemia Warmińska. Warszawa 1919, str. 15. Erhard R i e m an n, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1927, str. 346. Jedni wymawiają „suga", inni np. w pow. olsztyńskim „sługa". Przy wykonaniu łba koziego posługiwano się drewnianymi widłami lub rozwidloną gałęzią. Końce wideł imitowały rogi wychodzące z łba uformowanego ze słomy i szmat. Oczy kozy były zrobione z błyszczą­ cych guzików a broda z lnianej przędzy. Tak wykonany łeb trzymał jeden z chłopców w rękach, poczym okrywano go białą płachtą spod której (przez szparę) obserwował otoczenie. Chłopiec przebrany za kozę chodził pochylony. Teodora M o d z e l e w s k a , Stroje ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958, str. 78. Oswald A. E r i c h und Richard B e i 11, Wörterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936 na str. 563 podają, że mężczyźni na Warmii nosili krótkie spodnie i białe pończochy i powołują się na K. Brunnera i Clasena rzekomo mogących potwierdzić powyższe. Ani jeden ani drugi w pracach swoich o tym nic nie piszą. Por. rye. 1 w pracy: E. S c h n i p p e l , Ausgewählte Kapitel zur Volkskunde von Ost und Westpreussen, Königsberg 1927, str. 32. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I. S. w Krakowie, Nr. inw. 27133, 20582, 27132, 20582. Niektóre listy gończe ogłoszone w urzędowym organie „Rastenburger Kreisblatt w r. 1848 zawierają m. inn. szczegółowe opisy ubrań zbiegłych więźniów pochodzących głównie z pow. biskupieckiego. Opisy 25 26 87 28 29 30 31 83 34 35 36 37 38 39 10 41 12 43 44 48 16 4 Strój Warmiński 49 �te dają do pewnego stopnia obraz z którego dowiadujemy się, że w poł. XIX w. noszono lniane sukmany. Według powyższych listów w sukmanach przeważał kolor niebieski i granatowy. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej P. I . S. w Krakowie, Nr. inw. 27152, 27132. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie, nr. inw. 27132 i według wypowiedzi 72 1. Zawadzkiego z Bredynka, pow. Biskupiec. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906, str. 88. Samuel Bock, Versuch einer Wirtschaftlichen Naturgeschichte von dem Königreich Ost und Westpreussens. T. L. Dessau 1782, w rozdz. „Von Preussen Einwohnern" na str. 153. Karl B r u n n e r , OstdeutscheVolkskur.de. Leipzig 1925, str. 69. Archiwum Stacji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie. Nr. inw. 23823, Max R o s e n h e y n , Reise Skizzen aus Ost und Westpreussen. Danzig 1858, str. 86. Por. przyp. 40. Max P h i l i p p , Beiträge zur ermländischen Volkskunde, Greifswald 1906, str. 87. Karl B r u n n e r , Ostdeutsche Volkskunde, Leipzig 1925, str. 71. Według informacji Kamińskiej z Bredynka, pow. biskupiecki. Karl B r u n n e, r Ostdeutsche Volkskunde. Leipzig 1925, str. 69—70. Korespondent Płocki, r. 1879, nr. 4 str. 3. Königsberger Hartungsche Zeitung Nr. 1 z 3. I . 1866 r. podaje, że czepek kosztował 45 talarów Karl B r u n n e r , w dziele, Ostdeutsche Volkskunde (Leipzig 1925, na str. 72) podaje, że czepek w 1842 r. kosztował 20—30 talarów. P. L a n d a u , Ostpreussische Wanderungen. Berlin 1916 r. str. 33. W/g informacji ks. dr J. Obłąka z Olsztyna, profesora historii kościoła w Seminarium Duchownym w Olsztynie. Alois B l u d au, Oberland, Ermland, Natangen und Barten. Stuttgart 1901 str. 204. Władysław G ę b i k , Pieśni ludowe Mazur i Warmii, Olsztyn 1952, str. 51. Erwin Scheu, Ostpreussen. Königsberg 1936 str. 148. H. H i p p 1 e r, Die Rolle der Tuchmachergesellen in Wormditt. Zeitschr. für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands. Braunsberg 1897 r. XII Band, s. 192—204. Adolf P o s c h m a n n , 600-Jahre Rössel, Rössel 1937, str. 196. Statut sukienników Olsztyna z r. 1671 podaje Hugo B o n k w „Geschichte der Stadt Allenstein" Urkunden über die Aliensteiner Gewerke. Urkundenbuch III, 4 Teil Die Gewerke, Alien­ stein 1928 str. 28. Nr. 29. Max P h i l i p p , jak wyż. str. 84. Adolf P o s c h m a n n jak wyż. str. 196. A. E P r e u s s, Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1839, str. 285—286. Hugo Bonk, Geschichte der Stadt Allenstein . . , jak wyżej str. 589. Robert S t e i n , Die Umwandlung der Agrarverfassung Ostpreussens durch die Reform des neun­ zehnten Jahrhunderts Königsberg 1933 Band I , str. 405. A. E. Preuss, Preussische jak wyżej str. 287. Adolf P o s c hm ann-600 Jahre jak wyżej str. 196. Dziękuję wszystkim informatorom, którzy udzielili mi szeregu cennych informacji, poświęcając na to nieraz dużo czasu, a w szczególności dziękuję: małżonkom Lengowskim, Hornbrućhom, mgr Janinie Gliszczyńskiej i Janowi Lubomirskiemu z Olsztyna, Pawłowi Lubomirskiemu z Stanclewa, Augustowi Zawadzkiemu i Franciszce Kamińskiej z Bredynka w powiecie biskupieckim, Karolowi Szymelfeningowi z Biskupca i wielu innym bezinteresownym informatorom. 45 49 50 51 52 53 54 55 56 67 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 re 77 WYKAZ LITERATURY A m b r a s s a t August, Die Provinz Ostpreussen. Ein Handbuch der Heimatkunde. 2 Auflage, Königs­ berg-Bonn 1912, str, 240—243. Annalen des Königreiches Preussen, Quartal II, Königsberg 1773, str. 3—45. B a l z er Frida, Textiles Hauswerk in Ostpreussen um 1850, Volkswerk 3, 1943, str. 244—51. B a r c z e w s k i Walenty, Kiermasy na Warmii, IV wyd. Olsztyn 1923. B a u e r Hanus, Tracht und Bügeltanz auf der Elbinger Höhe vor 100 Jahren. Elbinger Jahrbuch, zesz. 15 Str. 278—287. B i e d r a w i n a Emilia, Wesele mazurskie (korespondencja). Przegląd Zachodni. R. VII—1951,1.1. nr. 3/4, str. 634—637. 50 �Bock Friedrich, Samuel, Versuch einer wirtschaftlichen Naturgeschichte von Ost und Westpreussen, Bd. 1—5, Dessau 1782—85, T. II. str. 156. B o n k Hugo, Geschichte der Stadt Allenstein. Urkundenbuch. Teil II, Allenstein 1914, Urkunden über die Allensteiner Gewerke, Allenstein 1928. B o r m a n n Martin, Ostpreussen. Berichte und Bilder. Berlin 1935. B r u n n e r Karl, Ostdeutsche Volkskunde Leipzig 1925. B r u z d o w i c z Józef, Niektóre wiadomości o sąsiednich Prusach, etnograficzne, społeczne i ekonomiczne. Korespondent Płocki, Nr. 4, 1878. B u j a c k , Accesionen des Prussia-Museums pro 1889, str. 189 aus dem 19 Jahrhundert. Sitzungsberichte der Altertumsgeselschaft Prussia-Königsberg 1888.89. B u s c h a n Georg, Illustrierte Völkerkunde in zwei Bänden. Stuttgart 1926. C h ę t n i k Adam, Mazurskim szlakiem. Łomża 1939. C l a s e n Karl, Heinz, Ostpreussen. Weimar 1942. C z y b o r r a Albert, Zwischen Mauersee und Alle. Ein Heimatbuch. Rastenburg 1928. Edykt, aby w Prusiech pod uchronieniem się zaznaczoney surowey kary od pierwszego dnia Miesiąca January 1733 żadne cudzoziemskie sukna Materye y cudze wełniane towary ec. na swojoziemskie używanie ani kupowanie (albo noszone) ani też w Ziemi zażywane być mają. Datowany w Ber­ linie trzeciego Dnia Miesiąca Aprila 1732. F i s c h e r Adam, Etnografia dawnych Prusów, Rozprawa z pracy ..Dzieje Prus Wschodnich", Gdynia 1937. F u c h s Hans, Von masurischen Webekunst. Masurisches Volkskalender 1935, str. 86—91. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. Lud XLI, str. 797, Wrocław 1954. G1 a p a Adam, Strój międzyrzecko-babimojski (lubuski). Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1956. Gr ud de Herta, Brauchtum um Flachs und Spinnstube. Natanger Heimatkai. 15. 1942, str. 47—55. G r u d de Herta, Ein Leben für die Heimat. Königsberg 1938 str. 49—52. G r u n e b e r g , Geschichte und Statistik des Kreisses Allenstein, Allenstein 1864, str 68. H a h m Konrad, Ostpreussische Bauernteppiche, 1937. T e n ż e : Ostpreussische Hochzeitteppiche. Der Türmer 42, 1940. H a r t k n o c h Christopf, Alt und Neues Preussen. Frankfurt und Leipzig 1864. H e n n e n b e r g e r Caspar, Kurze und wahrhaftige Beschreibungen des Landes zu Preussen. Königsberg 1584. Hess v. W i c h d o r f f Hans, Masuren, Skizzen und Bilder v. Land und Leuten. Berlin 1915. H i n z Carl, Gustaw, Die alte gute Sitte in Altpreussen. Königsberg 1862. H o t t e n r o t h F., Deutsche Volkstrachten vom 16—19 Jahrh. Frankfurt a/m. 1902 Tom III, Volks­ trachten aus Nord und Nordost-Deutschland X. J a g u c k i A„ Ze wspomnień starego Mazura. Kalendarz ewang. na rok 1949, Cieszyn 1949, str. 91. K e r s t a n Eugen, Gustaw, Die Geschichte des Landkreises Elbing auf wissensch. Grundlage Volksthüml. dargest. Elbing 1925. Elb. Alt. Gesellsch, 1925, 472, Elbinger Heimatbücher. Nr. 1. K ę t r z y ń s k i Wojciech, O Mazurach i zbiór pieśni gminnych ludu mazurskiego w Prusach Wschodnich. Poznań 1872. K l o n o w s k i Alfons, Sztuka Ludowa Warmii i Mazur. Olsztyn 1953. K o l b e r g Oskar, Teka mazurska (w rękopisie) wł. P. A. N. Kraków, fol. 8, Rp. 3208, K o l l e r Erna, Ost-preussische Knüpf — und Webekunst, Masurischer Volkskalender 1937, str. 88—96. T e j ż e : Flecht und Webekunst in Südostpreussen. Masur. Volkskalend. 1938. str. 69—73. K r u n i t z J. G. Oekonomisch Technologische Encyklopedie. Berlin 1787, cz. 40, pod hasłem Kleid. Landordnung des Herzogtums Preussen. Publiciret Anno 1640, von Gesind (und Kleider Ordnung) L a n d a u Paul, Ostpreussiche Wanderungen. Berlin 1916. L e m k e Elisabeth, Volksthümliches in Ostpreussen, 1.1—3, Mohrungen (3. Allenstein), Harich 1884—99. L e ś n o d o r s k i Bogusław, Dominium warmińskie, 1243—1569. Poznań 1949. Ł ę g a Władysław, Ziemia Malborska. Kultura ludowa. Toruń 1933. Ł o z i ń s k i Władysław, Życie polskie w dawnych wiekach, wyd. III, Lwów 1912. M a l e t i u s Johannes, Epistoła de sacrificiis et idolatria veterum Borussorum. Królewiec 1551. M a 11 e k Karol. Wesele mazurskie. Widowisko ludowe w 5 aktach. Działdowo 1937. Mank : • = n, Die Adventskurrende und die Jutrznia in Masuren. Zs. d. Ver. f. Volksk. 20, 1910, str. 326—7 M i t z k a Walter, Über Geographie der Volkskunde. Prussia, zesz. 28, r. 1928, str. 293—303. M o d z e l e w s k a Teodora, Stroje ludowe Warmii i Mazur. Olsztyn 1958. O r ł o w i c z Mieczysław, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii. Lwów—Warszawa 1923. Rastenburger Kreisblatt für das Jahr 1848, rocznik VII, listy gończe nr. 5, 9, 14, 22, 24, 29, 37, 51, 90, 445 i 600. R i e m a n n Erhard, Ostpreussisches Volkstum um die ermländische Nordostgrenze. Königsberg 1937. Rocznik statystyczny województwa olsztyńskiego 1957, Olsztyn 1958. t 4« 51 �R o s e n w a l l P. (Rauschnick Godfried, Peter), Bemerkungen eines Russen über Preussen und dessen Bewohner, gesammelt auf c. i J. 1814 durch dieses Land unternommenen Reise. Mainz 1817, str. 199P h i l i p p Max, Beiträge zur ermländischen Volkskunde. Greifswald 1906. P o l l a k ó w n a Maria, Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim. Poznań 1953. P o s c h m a n n Adolf, 600 Jahre Rössel Bilder aus alter und neuer Zeit. Rössel 1937. P r e u s s A. E. Preussische Landes und Volkskunde oder Beschreibung von Preussen. Königsberg 1835. P r z e w o r s k a Janina, Ubiory ludowe. Warszawa 1954. S c h a t t k o w s k y Else, Sinnvolle Trachtenpflege. Der Heimattreue Ost und Westpreusse. 1936. S c h n i p p e l Emil, Masuren und Oberlands Volkskunde von Ost und Westpreussen, Ostdeutsche Monats­ hefte R. II, zesz. 6, Danzig 1921. T e n ż e : Ausgewählte Kapitel für Volkskunde von Ost und Westpreussen Königsberg 1927. T e n ż e : Die oberländische Haube, genannt das „Mützschen". Ein Beitrag zur Kenntniss der altpreussischen Volkstrachten. Globus — Illustr. Zeitsćhr. für Länder und Völkerkunde, t. 92, Nr. 15. Braunschweig 1907, str. 238—240. S e m b r z y c k i Jan, Przyczynki do charakterystyki Mazurów Pruskich. Wisła T. III R. 1889, str. 551—591., t. IV 1890, str. 799—812. S k o w r o n e k Fritz, Das Masurenbuch, Berlin 1916. S k u r p s k i Hieronim, Nieco z historii ubioru ludowego na Warmii i Mazurach. „Głos Olsztyński" z 31. X. 1954 r. Dod. Nr. 86 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim. W sprawie wskrzeszenia warmińsko — mazurskiego ubioru ludowego. „Głos Olsztyński" z 27. I I I . 1954 r. Dod. Nr. 105 „Świat i My". S k u r p s k i Hieronim, Sztuka Ludowa. Warmia i Mazury. Poznań 1953, cz. I I , str. 106—117 i 246—260 S k u r p s k i Hieronim, Kultura ludowa Mazur i Warmii. Z dziejów Warmii i Mazur. Olsztyn 1958, str. 107—117. S m ó l s k i , Z wycieczki na Mazowsze Pruskie. Wisła t. XIV, R. 1900, str. 113—130, 284—298, 385—398. S o k o ł o w s k i , Z dziejów kultury i sztuki. Spraw. Kom. Hist. Sztuki w Polsce. Kraków 1898, t. VI, zesz. 2—3, str. 98, zesz. 4, str. CXIII R. 1899. S u k e r t o w a Emilia, Mazurzy w Prusach Wschodnich. Kraków 1927. patrz też B i e d r a w i n a E. S y s k a Henryk, A w Zielonej w Myszynieckiej. Warszawa 1956. S y 11 k u s Bertha, Die Webschule des Bundes Deutscher Mädel Jablonken. Masur. Volkskal. 1938, str. 77—80. S z u l c Kazimierz, Życie Gizewiusza. Warszawa 1854. „Unser Heimat", r. VIII, nr. 18, 1926. T e t z n e r Franz, Die Slaven in Deutschland. Beiträge zur Volkskunde. Braunschweig 1902. T o p p e n Max, Geschichte Masurens. Danzig 1870. T o p p e n Max, Aberglauben aus Masuren. 2 Aufl. Danzig 1867, w tłum. polskim Eugenii Plitzówny — Wisła t. VI. R. 1882. V e t u 1 a n i Adam, Władztwo Polski w Prusiech Zakonnych i Książęcych. Wrocław 1953. V o i g t I . , Über Kleider—Ordnung. Ein Beitrag zur Sitten—Geschichte Preussens. Pr. Prov. Bl. I I seria, t. I I (XLVIII) zesz. 6. Königsberg 1852. W i e r z b i c k i Maciej, Ziemia warmińska. Warszawa 1919. Z a j c h o w s k a Stanisława, Warmia—Geografia. Warmia — Mazury, cz. I I . Poznań 1953, str. 6—30. Z w e c k Albert, Masuren. Eine Landes und Volkskunde. Stuttgart 1900. Z y w i r s k a Maria, Strój kurpiowski Puszczy Białej. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Poznań 1952. �WYKAZ Po w. O l s z t y n : Maria Orłowska Józef Szatkowski Erika Centek Maria Hinzmann Jadwiga Komraj Józef Hermański Jan Sadowski Łucja Marwitan Klara Kuhn Jakób Bem Agata Materna Agata Margowska Teresa Thiel Maria Gronowska Gertruda Barczko Weronika Żurawska Maria Friedrich Jan Kowalski Róża Roweda Augusta Bogdańska Maria Fabek Małżonkowie Hornbruchowie Małżonkowie Lengowscy Teresa Białoszewska Maria Ziemska Waleria Borduch Berta Naumann Anna Białoszewska Barczewo Bartąg Brązwałd Bukwałd Butryny Nowe Dajtki Dąbrówka Wielka Dywity Gietrzwałd Gilawy Gutkowo Jaroty Kajmy Klebark Wielki Likuzy Mokiny Naglady Olsztyn Purda Wika. Redykajny Rożnowo St. Kaletka SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. INFORMATORÓW — Skajboty August Gnatowski Robert Pacer Paweł Turowski Katarzyna Romańska Maria Knyffel — Tomaszkowo — Wójtowo — Woryty Po w. B i s k u p i e c : Elżbieta Klemerowa Augusta Mazuch i Karol Szymelfenig Franciszek Kujawa Paweł Lubomirski Walenty Grabosz Józef Cyrman Biesowo Biskupiec Kolno Stanclewo Po w. O s t r ó d a : Emma Łagodna Klara Kniffel Podlejki Po w. S z c z y t n o : Anna Gross Ida Rogala Pasym Rumy Po w. M r ą g o w o : August Schad Maria Kompot Anastazja Makarowska Mojtyny Piecki Wojnowo ILUSTRACJI 1. Ubiór odświętny pary chłopskiej z Warmii z końca XIX w. Fot. J. Gardzielewska, 1959. 2. Gospodarz i gospodyni w warmińsko-mazurskiej odzieży codziennej. Rekonstrukcja. Muzeum Mazurskie, w Olsztynie, nr. inw. 711 E i 712 E. Fot. A. Kuraczyk, 1946. 3. Warmińsko-mazurski strój odświętny młodzieży. Rekonstrukcja Muzeum Mazurskie, w Olszty­ nie nr. inw. 713 E i 714 E. 4. Warmiński ubiór odświętny. Rekonstrukcja T. Modzelewskiej i W. Grabowskiej. Muzeum Ma­ zurskie w Olsztynie, nr. inw. 572 E. i 573 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 5. Mężczyzna i kobieta z XV w. Repr. inicjału z „Elbinger Wiesenbuch", 1421. 6. Chłop spod Elbląga z XV w. Repr. z „Elbinger Wiesenbuch", 1421 7. Ubiór wojaka pruskiego wg Hennenbergera 1584. 8. Prusowie. Młoda para w ubiorze odświętnym z połowy XVII w. Rep. z pracy: Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. 9. Ubiór kobiecy z Prus, z poł. XVII w. wg E. Weise, Elbląg 1935, 10. Ubiór chłopa z Prus z połowy XVII w. Rys. J. Naroński. Repr. z pracy E. Weise, Elbląg 1935 11. Prusowie w ubiorze codziennym z poł. XVII w. wg Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. - Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 53 �Ryc. 12. Ubiór młodzieży warmińskiej, rekonstrukcja. Fot. J. Gardzielewska 1959. Ryc. 13. Ubiór drużby weselnego. Repr. wg E. Schnippla. Królewiec 1926. Ryc. 14. Męska koszula przyramkowa, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — przód, d — tył, e-e przyramki, f— rękaw, g—i — podpasze. Podziałka 1:30. Ryc. 15. Podkoszulki: a — szkic orientacyjny, b—kołnierz c — motywy stebnówek na podkoszulkach. Podziałka a, b — 1:8, c — 1: 6. Ryc. 16. Męska koszula z karczkiem zwana koszulą z „talarem", A — przód, B — tył, C — część kroju: d — przód, a — tył, e — karczek, f — rękaw, g — h—mankiet, i — podpasze, j — k — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 17. Spodnie: A — przód, B — tył, C — krój. Podziałka 1 :30. Ryc. 18. Kamizelki z końca XIX w. Rekonstrukcja I — I I przód, C — tył, A, B przód C — tył d — krój przodu, e — piec, f — kołnierzyk. Podziałka 1 :15. Ryc. 19. Szkice kamizelek z początku XX w. Podziałka 1 : 15. Ryc. 20. Jaka z początku XX w. A — przód, B. — tył c — e — części kroju — rękaw, g — kołnierz. Po­ działka 1:15. Ryc. 21, Sukmana z końca XIX w., Rekonstrukcja, A — przód, B — tył, C — części kroju: d — część górna, e część dolna, f. — klin, g — h tył (plecy) i , j — części rękawa, K — mankiet, L — kołnierz. Podziałka 1:30. Ryc. 22. Warmiacy w sukmanach według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn, 1958. Ryc. 23. „Klumpy" obuwie robocze. Bredynki, pow. Biskupiec według fot. F. Klonowskiego 1959 r. Ryc. 24. Warmiak w kapeluszu słomkowym z pocz XX w. Bredynki, pow.Biskupiec Fot. Fr.Klonowski 1959 Ryc. 25. Liszka. Torba z lipowego łyka z końca XIX w, Koźliny, pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 73 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 26. Okrycia głowy. A — kapelusz filcowy z końca XIX w. B —; „Kołpak" — czapka futrzana Rekonstrukcje. Ryc. 27. Tabakierka z kory wiśniowej z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 1222 E Fot. A. Kuraczyk, 1959. Ryc. 28. Warmianka w odświętnym ubiorze ludowym. Rekonstrukcja Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 29. Warmianka w ubiorze świątecznym. Repr. A. Bludau, Stuttgart 1901. Ryc. 30. Kobieca koszula przyramkowa z końca XIX. A—wygląd z przodu, B —tyłu d —płat tylny, d — płat przedni c — przyramki, f — rękaw, g — podpasze, h — mankiet, h — wykończenie mankietu, j — zdobienie kołnierza. Podziałka 1:30. Ryc. 31. Warmianka w stroju odświętnym Repr. K. H. Clasena, Weimar 1942, ryc. 192. Ryc. 32. Spódnica z końca XIX w. pow. Mrągowo. Nr inw. 675 E. Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Fot. A. Kuraczyk. Ryc. 33. Halka pasiasta z końca XIX w. Lipowo, pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 34. Krój spódnicy: d — przód, d\ d , — płaty boczne, d — tyły, e — marszczenie, g — fragmenty spód­ nicy 1 —pliska, 2—falbanka 3—wypustki; n —fałdy, i —pasek. Rysunki wykonano na podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych F. Klonowskiego. Ryc. 35. Suknia dziewczęca z końca XIX w. Smolajny, pow. Lidzbark. Muzeum Mazurskie nr. inw. 790 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 36. Staniki kobiece westki A — przód, B — tył d — płat przedni, e — boczny, f — tylny (plecy), g — klin. Podziałka 1:15. Ryc. 37. Kabat kobiecy z pocz. XIX w. Jakubowno pow. Mrągowo. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 793 E. Fot. A. Kuraczyk, 1956. Ryc. 38. Kabaty z końca XIX w. A — przód, b — tył, c — krój: d — płat przedni, e — boczny, f — plecy, g —kołnierz, h, i — części rękawa, j — zdobienie k — naszycie. Podziałka 1:20. Ryc. 39. Kabat z końca XIX pow. Biskupiec i Mrągowo Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 675 E. Fot. A. Kuraczyk. 1956. Ryc. 40. Fartuchy. Z lewej fartuch na ściąganym sznurku, z prawej krój fartucha na karczku C — główny płat fartucha, d — falbanka, e —motyw koronki, f —karczek, g—pliska, h, j — koronka. Po­ działka 1:20. Ryc. 41. Fartuch z karczkiem, Wierzbowo, pow. Mrągowo Muzeum Mazurskie nr. inw. 674 E. fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 42. Fartuch z końca XIX w. z pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 747E. Fot. A. Kuraczyk, 1956 r. Ryc. 43. Warmianki w ubiorach odświętnych według Zofii Hermanowicz. Rycina z pracy T. Modzelelewskiej — Stroje Ludowe Warmii i Mazur, Olsztyn 1958. Ryc. 44. Fartuch odświętny z końca XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie, nr. inw. 674 E Fot. A. Kuraczyk, 1955, 1 1 1 1 1 3 54 2 2 �Ryc. 45. Warmianki w stroju ludowym wg H. G. Clasena. Weimar 1942 rys. 191. Ryc. 46. Warmianki w ubiorach odświętnych przed Zamkiem w Lidzbarku. Repr. wg P. Dudeck Heilsberg, 1939. Ryc. 47. Warmianki z Jezioran w ubiorze odświętnym. Repr. Reske. Olsztyn, 1920. Ryc. 48. Czepek A z boku, B — z tył, C — części kroju, d — krój denka, c—otok g — h wstążka. Podziałka 1:10 Ryc. 49. Czepek warmiński haftowany w barwne kwiaty, z I I poł. XIX w.pow. Olsztyn. Muzeum Mazur­ skie w Olsztynie, nr. inw. 108 E. Fot. F. Klonowski 1959. Ryc. 50. Denko czepka warmińskiego haftowane złotymi nićmi, Fot. Z. Drzewiecki, 1948. Ryc. 51. Czepek warmiński z I I poł. XIX w. pow. Olsztyn. Muzeum Mazurskie nr. inw. 107 E. Fot. Fr. Klonowski, 1959 r. Ryc. 52. Bielenie płótna lnianego. Repr. z pracy Ch. Hartknocha, Lipsk 1684. Ryc. 53. Karta tytułowa edyktu ograniczającego import sukna zagranicznego w Prusach Książęcych, Królewiec, 1732. Ryc. 54. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 78 E, 79 E. 145 E, 144 E. Fot. A. Kuraczyk 1959. Ryc. 55. Klocki do drukowania tkanin z poł. XIX w. Muzeum Mazurskie w Olsztynie nr. inw. 146 E, 150 E, 142 E, 148 E, Fot. A. Kuraczyk, 1959 r. Ryc. 56. Czepek warmiński, I I poł. XIX w. pow. Olsztyn Muzeum Mazurskie nr. inw. 112 E. Fot. Z. Drze­ wiecki, 1947. Ryc. 57. Denko czepka warmińskiego zdobione złotym haftem. Fot. Z. Drzewiecki 1948. Ryc. 58. Mapa I . Zasięg ubioru warmińskiego na tle fizjografii terenu. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rys. 59. Mapa I I . Zasięg ubioru warmińskiego i jego zróżnicowanie. Kreśliła Krystyna Woźnińska. Rysunki wykonano ńa podstawie pracy: T. Modzelewska — Stroje Ludowe Warmii Mazur, Olsztyn 1958 oraz danych Fr. Klonowskiego. Spis t r e ś c i Wstęp str. 3. Rozdział I — obecny stan ubioru ludowego na Warmii str. 8. Rozdział I I — Zarys historyczny ubioru, str. 10. Rozdział I I I — Zasięg badanego ubioru, str. 14. Rozdział IV — Ogólny opis war­ mińskiego ubioru męskiego, str. 16. Rozdział V — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru męskiego, str. 20. Rozdział VI — Ogólny opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 28. Rozdział VII — Szczegółowy opis warmińskiego ubioru kobiecego, str. 31. Rozdział VIII — Materiały i wytwórcy, str. 41. Rozdział IX—Zdobiny str.46.Przypisy, str.48. Wykaz literatury, str. 50. Wykaz informatorów, str. 53. Spis ilustracji, str. 53. Stresz­ czenie w języku rosyjskim, str. 56. Streszczenie w języku angielskim, str. 60. �PE3IOME BapMHHCKHH HapOflHblH KOCTKDM, onHCaHHblff B HaCTOSIlU,eH MOHOI"pact>HH H0CHJ1H WHT6J1H KD>KHOW M3CTM BapMHH H MaCTH COCeAHeH TeppHTOpHH. Ha3BaHHe 3Toro pafioHa BbiBOflHTca OT npyccKofi npoBHHUHH BapMHH, KOTopaa 6bijia T S K me KSK H flpyrne npyccKHe njieMeHHbie npoBHHUHH 3aBoesaHa B X I I I BeKe OpneHOM KpecT0H0cu,eB. H3 o6pa30BaHHofi B 1243 rofly BapMHHCKOH enapxHH (dominium), CKoe Sbijia enHCKoncTBO, BcneflCTBe c riojibuieH, óujio BbiflejieHa cyBepeHHaa B KOTOPOM TpeTba nacTb H H3 Hee B/iacTb npHHafljiewajia nopaweHHa OpneHa o6pa30BaHO enHCKoncKoe BjiafteHHe KawflOMy HOBOMy e n n c K o n y enapxHH: BapMHH- KpecTOHoeueB B 1466 rofly n o c n e 13 JieTHefi npncoeflHHeHO K FlojibCKOMy KopoJieBCTBy. BapMHa, ynpaBjiaeMaa BOHHH nojibCKHMH enHCKo- naMH, 6biJia non BjiaflbiHecrBOM nojibiiiH « o 3772 r., T . e. flo n e p B o r o pa3flejia nojibiiiH. B 1945 rofly, nocne pa3rpoMa rnTjiepoBCKOH FepMaHHH, BapMHa 6bijia CHOBa npHeoeflHHeHa K n o j i b i i i e u B H a c r o a m e e BpeMa BxoflHT B c o c r a B o^biiiTHHCKoro BoeBOECTBa riojibCKOH HapoftHofi Pecny6;iHKH. TeppHTopHa BapMHH HMeeT $opMy HenpaBHjibHoro neTbipexyrojibHHKa H cocraBJiaeT Tenepb MeTbipe noBeTa: 6paHeBCKHH, nHfl36apcKnfi. cocTaBJiaeT ceBepHyro ojibLUTHHCKHH rpaHHiry u H SHCKyneuKHH. H a n 6 o j i e e cocTaBJiaeT peKa riacneHRa. B BapMHH npowHBaeT CeBepHbie y3Kaa cropoHa npHMMKaeT K BncjiHHCKOMy 3ajiHBy. 3anaflHyio MeTbipexyroJibHHKa npHpoflHyKD rpaHHiry B H a c r o a m e e BpeMa OKOJIO 240 Tbicai nojiaKOB. 3eMJiH BapMHH, KOJiOHH3HpoBaHHbie B TeneHMe B C K O B rjiaBHbiM o6pa30M HeMuaMH, 6ojibuiHH CTBO KOTOpbIX COCTaBJiajlH nOMemHKH, B 06/iaCTH HapOAHOH KyjlbTypbl HMejOT OHeHb CKpOMHbie flOCTHWeHHa. HapoflHaa KyjibTypa H C Hefi HapoflHbifi BapMHH, B ojibLUTHHCKOM Ma3ypcKoro noBeTe, KOCTKDM B KDWHOH coxpaHHjiHCb no cne HacTH jiHfl36apcKoro panoHa Ha TeppH-ropHH, 3acejieHH0H BpeMa, eflMHCTBeHHo B K O K H O H H SncKyneuKoro nOBeTOB H nać™ CMewHoro nnaBHbiM o6pa30M MejiKonoMecTHbiMH KpecrbsiHaMH, npe- HMymecTBeHHo nojiaKaMH. HapoflHbifi KOCTKDM B BapMHH HCMe3 cpaBHHTejibHO SbicTpo, 3HaHHTe/ibHo ó b i d p e e neM B flpyrHx pafioHax rioflbUJH, BcnencTBHe CHjibHoro BJiHaHHa ropoflCKoft KyjibTypw H orpOMHoro pa3BHTHS teKCTHjibHOH npoMbiiiijieHHOCTH, coMeHCTByrouTeH nHKBHflauHH pyiHbix flepeB6HCKHx TKau,KHX MacTepcKHX. B nepHOfl Me>Kfly flByMa MHpoBbiMH B O H H B M H nojibCKoe HaceneHHe BapMHH, 3a6oTauieeca o coxpaHeHHH najio B cBoeM MCCTHOM KOdiOMe Ha eweroflHO opraHH30BaHHbix poflHMbix TpaflHU,HH BbiCTy- Cbe3flax CoK>3a nojiaKOB B FepMaHHH, Flocjie oCBo6o»tfleHHa BapMHH B 1945 r o a y , BapMHHCKHH KOCTKDM 6biji HaHOBo BBeneH H npHflaeT 6jiecK rocyflapcTBeHHbiM npa3flHecrBaM H pa3HMM apTHCTHMecKHM BbiCTynjieHHaM. B HaCTOamee BpeMa 3TOT KOCTKJM, peKOHCTpyHpOBaHHblH COBMeCTHO C M33ypCKHM KOCTK3MOM, aBJiaeTCa npeflCTaBHTeJlbCKHM HapaflOM paHOHOB BapMHH H Ma30BHn; H O C H T ero HaceneHHe MRCTHoro npoHCxo>KAeHHa H oceBuiHe npHLuejibUbi H3 npyrHx pafioHOB. BapMHHCKHH KOCTKDM HMeeT HeKOTOpyK) CB33b C HapaflOM KOCTfOMOM IlOBHCflHa H M330BHH H B 6o^ee flaJieKOM MywcKOH PaÓOMHH KOCTKDM COCTOSH H3 6ejlOH COCeflHHX 3THHHeCKHX Tpynn, C HapOflHbIM pOflCTBe C KailiyÓCKOM H KypnCBCKHM Hapafl. nOJTOTHaHOH py6ailIKH, CJjJiaHe^eBOH „aMKH", „BaHHKa", MaHMlllKH H xojimeBbix HJTaHOB H A H iuepcTaHbix, ujHTbix H3 BajiaHOH iuepCTH. 0 6 y B b 6bijia 3HMOH HOCHJIH MexoBbie KpacHbiM, ronyóbiM cepMary, HJIH uianKM. Ha CHHHM noflBa3aHHyKD npa3flHHKH iiiHypKaMH, no/iOTHaHWM KOCTKDMaMH- HOCHJIH rojiyóoB noacoM. 6e/iyKD KaM3on, aKy, CHHHe, rojiy6b;e, nbHaHyra HJIH pewe, nepHbie, flepeBaHHaa HJIH KO>KaHaa. py6axy, 3aBS3aHHyKD Ha uiee CHHKDKD H3pep,Ka HJIH KopHMHeByKD nojiocaTbie niTaHbi. noflo6paHHbie UBeTOM K „ a K e " npaTajin B rojieHHma c a n o r , Ha3biBaeMbix „CKypwHaMH", TojioBHbiM ^eTpoBaa yóopoM MywHHH 6biji 3HMOH >KeHaTbix. XojiocTbie JIKDHH peflKo HOCHJIH Hafióojiee (cBapeSHbiH ero 56 6biJia „KOJinaK", T . e. MexoBaa uuiana, oKaHMJieHHaa jieHTOH. Hapafl HapaflHWM 6MJI KOCTKDM LuanKa, a JICTOM cojiOMeHHaa X O J I O C T H X MywHHH B O C H O B H O M He ouinnajica HJIH OT Hapafla cepMary. CBafleÓHoro macpepa, reHepaji). OH 6 H J I onoacaH nepe3 njieno Ha3bmeMHOro „npomeK" HJIH njiau,MHCTp>K uBeTHofi jieHTOH, wame B c e r o 6 e j i o - r o j i y 6 o H . LUjiana yKpameHa 6yKeTOM HCKyccTBeHHbix UBeTOB H pa3HouBeTHbiMH JieHTaMH. TaKHe >Ke JieHTbi GHJIM �npHKpenJieHhi K cepMare. B npaBoft pyKe y Hero ôfaiji K H V T , a B J I C B O H csaAeOHbiH >xe3.n, yKpauieHHbiH uaeTaMH H jiemaMH. 3 n M o ñ MyîKHHHbi oAeBajiH Tyjiynbi, 6apainK0Bbie turaHU, a B flopory Hapamajmcb B flJiHHHyra R O X O A M U;yro, nOMTH flO IUHKO.TTOT0K LUHHCTIb C LUHpOKHM BOpOTHHKOM HAH neJiepHHOH, Ha3bIBaeMOH „3aKpOKOM"- >KeHCKHH HapHfl. B 6yAHH >KeHLu,MHb[ oflGBajiH /ibHSłHyro p y ô a u i K y c fl/iHHHbiMH pyKasaMH, ;,BHCTeK", loÖKy, „KHTejib'', „ o f l c n o f l e K " M (papiyK. C o ß n p a a c b B flopory, HaôpacbiBajiH Ha ranoBy H nJieHH SojibmoH inepcTSHoii nJiaTOK. fleByujKH BM6CTO ,,Ka6aTa" (KacJjTaHa) H O C H A H „BecTKy" T . e. poA KacpTaHa 6e3 pyKaBOB. KpacoHHbiM H HBeTHCTHM ôbiBaeT Hapsfl BapMHHCKHx MÍ6HIHHH no jibHHHoro no/iOTHa c fljiHHHbiMH pyKaBaMH 3aKOHseHa MaHwereaMH, npa3p,HHKaM. P y ô a u i K a H3 3acierHyTbiMH Ha nyroBHu>i, ôe/ioro BepxHaa oflOKfla BapMHHCKHx HieHinHH 3TO nnoTHO o6.neraK>mHH H npHrHaHHbifl K rjwrype „ n a ö a T " c A J I H H H O H K>6KOÍÍ, yKpameHHOH y noAona o6opnaMH H CKJiaRKaMH. B npa3AHHHH0M Hapsifle npeoô/iaflaiOT T K 3 H H C nepejiHBaMH> KpacHo-RopHHHeBbiMH, KpacHO-CHHHMH, KpacH0-3ejieHbiMH. TK5MG MeTHaTbie H noJiocaTbie T K 3 H H . HH>KHne B Hanajie XX Beua npHHa/iHCb B HapoflHOM K O C - HD6KH B BapMHH oôbiKHOBeHHo 6biBaK)T no^ocaTbie HJIH H3 MaTepHH, Ha3blBaeMOH „CTpyKC". riepeilHHKOB K npa3flHHHHOM Hapüfly OÔbIKHOBeHHO He H a n ô o n e e AeKopaTHBHbiM sneMemOM B weHCKOM npa3AHHHOM „TBapfla MblLVKa", BblLUHTblñ BapMHHCKHe weHmHHbi 30A0THMH, CepeÓpaHbIMH öojTbuiHe uBeiHbie HJIH KaineMHpoBbie oneBajiH. Hapsine aBJiaeTca nennHK, Ha3bmaeMbiH UBeTHbIMH HHTK3MH. H a H A H TypeuKHe ma/in, a nue™ HaôpacbiBanH HanHHaa c XX Bena LuepcTHHbie, KjieTMaîbie H / I H nepHbie nnaTKH. 3HMOÍÍ BapMHHCKHe >KeHLLI,HHbI HOCHJ1H HeCKOJIbKO KDÔOK H BBTHblH H A H ÖapaLLIKOBblH Ka6aT, BoTHHKH HOCHJIH BbicoKHe, uiHypoBaHHbie. fleByiiiKH yKpamaJiH B O J I O C H UBeiaMH, a 3HMOH HaKJiaflbiBa^H Ha roAOBy UBeTHOH HAH MepHblH n/iaTOK, CTCOWeHHblH TpeyrOXIbHHKOM H 3HBa3aHHbIH non noflöopoHKOM. FlepeneHb MA/irocTpauHH PHC 1. ripa3flHHMHbiH Hapsîfl KpecTb3HCKOH napbi H3 BapMHH, KOHua XIX Bena. CJJOT. 9i. rapfl3e/ieBCKa PHC. 2. XO3SIHH H xo3siHKa B BapMHHCKO-Ma3ypcKOH 6 y A H e ñ PHC. 3. BapMHHCKO-Ma3ypcKHH npa3AHHHHbiH HapaA M O n o n ë w n Hp. HHBeHTapa 513 E H 514 E. <J)OT. fl. K y p a - PHC. 4. BapMHHCKHfl npa3flHHMHbiM B OjibiuTbiHe. Hp. HHBeHTapsi 711 HHK, 1956 E H 712 E. Í>OT. ñ . KypaHHK, 1946 HapaA. PeKOHCTpyKUHs T . MoA3e/ieBCKOH H B. rpaôoBCKOH. Ma3ypcKHÍí E. OOT. fl, KypaHHK, 1956 PHC. 5. MywHHHa H meHinHHa XV Bena. PenpoAynqHsi 3afAaBHOro PHC. 6. KpecTbaHHH 1421 H3 OKpeCTHocTen PHC. 7, HapsiA n p y c c K o r o BOHHa no 8. ripyccbi. MojiOAOwëHbi B 3nb6noHra, XV 1421 PHC. TeHHeHÔeprepy, 1584 Hap^Ae 3ar/iaBHoro JIHCTB M3 K H H T H r. nOAOBHHW XII Bena. fio MaAbHHKa H3 PIpyccHH, nojiOBHHw E. B a ñ 3 e , 3^b6/ioHr 1935 PenpoAy«UHa XVII Bena. PenpOAyKUHS H3 XII Bexa. E. B a ñ 3 e , 37ib6ii0Hr, 1935 r. PHC 9Í. HapoHbCKH. PenpoAyKqnsi M3 tpyfta r. PHC. 11. flpyccbi B 6yAHHHHoK OAe>KAe, nojioBHHbi XII PHC 12. HapaA MOJIOACWH BapMHHCKoñ 3eMJiH. PeKOHCTpyKUHa. «PoTorpacpH» M. rapH3eneBCKa 1959 PHC 13. HapaA m a z e p a . PHC, 14. MywcKHe py6aiiiKH: I — p y ö a a i K a c n/ienHKOM, Ha3biBaeMaa co PenpoAyKUHs BCTaBKaMH Ha no Bena, no X. TapTKHoxy, /leHnu,Hr, E. UAmmnemo. KpyjieBeu,, 1926 1É84 r. 1 r. r. pyôaiiiKOH c TanepoM. II — p y ô a u i K a nAewax — „np>KHpaMKaMH". A — BMA cnepeAH, B — B H A C38AH, C — KpoHKH: d - nepeAHaa l a c r b , d MbimeMHaa TpyAa r. 9. >KeHCKHH HapaA H3 PIpyccHH, nonoBHHa 10. HapaA BÊK. r. npa3AHHHHOM X. TapTKHOxa, J l e ñ n u n r , 1684 PHC r. n u c í a H3 K H H T H „ 3 ^ b 6 n H H r e p BHCceH- r. „ 3 ^ b 6 ^ H H r e p BwcceHOyx" PHC. r. r. M y 3 e ñ B O^bixiTbrne, Hp. HHBeHTapa 572 E H 573. 6yx" 1959. ofle>Kfle. PeKOHCTpyKUHSi. Ma3ypcKHH My3eii nacTb 3aAHSH n a c î b e - n/ienHKO, f - pynaB, g - h - MaHweT, i - noA- nacTb, j - k - BopoTHHK. I i l K a n a 1 :30 PHC 15. MaHHUiKH: a PHC 16. M y w c u a a „niKHpaMKOBaa" p y ô a u i K a : A — nepeflHaa nacTb, B — 3aAHaa, C — MacTb uiHTba, d - B H A - O 6 L U , M H 4epre>K, b - BOPOTHHK, c - MOTMBW O Ö U J H B K H . UlKa/ia a, b - 1:8, c - 1:6 cnepeAH a BMA C3aAH, e - n^emiKo, f - pynaB, g, h - MaHweia, i - noAMbimenHaa nacTb, j , k - B O P T H H K . LUnajia 1:3 PHC 17. BpioKH: fl - B H A cnepeAH, B - B H A C 3 3 A H , C - u p o ñ ü a . LLlKaAa 1 :30 PHC. 18. >KHjieTbi KOHi^a XIX Bena. PeKOHCTpyKuHa I - II B H A cnepeAH C - B H A C3aAH fl, B - nepeAHaa n a c î b , c - 3aAHaa n a c î b , d - KpoiÍKa n e p e A H e ñ , nacTH - e KpoHKa cnHHw, - „aKH". l i l n a j i a PHC. f - B O P O T H H H O K . III - Kyp-roMKH 1:15 19. H e p î e w n « H n e t o B Hanajia XX B . LLlKa^a 11 : 5 57 �PHC. 20. 5ÍRa - ñ - nepeAHSH PHC. 2 1 . CepMarn - nacTb, B - 3aAHaa n a c r b C - e Mac™ KpoftKH, 9 - B O P O T H H K . „cyKMaHbi'' KOHua X I X B . PeKOHcrpyKUHH. ñ C - n a c r a KpoHKH: d - BepxHaa p y x a B a . k - MaHweTa PHC. nepeflHaa MacTb B - 3aAHaa 4acTb, nacrb, e - 3aAHaa nacrb, f - KJTHH, g - h 3ap, (cnHHKa) i - j - naCTH 1 - BOPOTHHK. lÜKa/ia 1 : 3 0 . 22. My>KHHHM H3 BapMHH, B cepMarax no COCJIHH repMaHOBHH. TpaBiopa c T p y n a T. Mofl3e/ieBCKoPi. HapOAHbie KOCTHDMbl BapMHH H Ma3ypCKOH 3eMJlH. O/lbLUTblH, 1958. PHC 23. ,,KniOMnbi"~ p a ô o n a a o ö y B b . BpeftbiHKH, Ô H C K y n e u K o r o noBera, cpoT. <t>. KnëHOBCKOro, 1959 r. PHC. 24. >KHTejib BapMHH KJISHOBCKH, PHC B COJIOMCHHOH 1959 imiane Hanajia X X B. BpeflbiHKH, ÔHCKyneuKoro n o B e i a . Í>OT. r. 2 5 . JlHiiiKa. CyMa H3 jinnoBoro jibiKa KOHU.3 XIX BeKa. K O 3 J I H H , ojibuiTbiHCKoro noBeTa, Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 73 E . <J>OT. fl. KypaHHK 1959 r. PHC 2 6 . TOJIOBHOH y 6 o p . ñ - cpeTpoBas uijisna KOHua X I X B . , B -"'KOJinaK,, - MexoBaa mariKa. PeKOHCTpy- KU,HH. Puc, 27, TaGaKepKa H3 BHuiHëBOH Kopw - o/iburrbiHCKoro HHBerapa 1222 PHC. E, <t>OT ft. KypaHHK, 1959 noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ B O/ibiiiTbiHe, Hp. r. Y 28. >KHTejibHHu,a BapMHH B npa3flHHHHOM HapoflHOM KocTKDMe. PeKOHcrpyKiiHs Í>OT. ñ . KypaHHK, 1956 r. PHC 2 9 . BapMHHcnaa »teHiuHHa B npa3AHHHH0M Hapane. PenpoAyKiina PHC 30. >KeHCKaa B - pyoauwa 1 BHfl C3eAH, d co BCTaBKaMH - 3aAHaa Ha nacTb, d noAMbiLueHHaa nacTb, h - M3H>KST, h 1 2 njienax ñ . BjiyAay. LLlTyTrapT, 1901 r. (np>KHpaMKaMH), KOHu,a X I X B . A - B H A cnepeAH nepeAHaa nacrb, c - B C T 3 B K H - npwHpaMKH, f - pyKaB, - OTAe/ma MaHweTa, j - BbiuiHBKa Ha BopoTHHKe. LLlKajia g- 1:30. PHC. 3 1 . BapMHHCKaa meHinHHa B npa3AHHHH0M Hapafle. PenpoAyKu,Ha F, K n a c e H a , B e ñ M a p 1942 r* pHC 192. PHC. 32. lOôKa KOHua X I X BeKa. CMO/iaiiHbi, jiHA36apKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHñ M y 3 e ñ B OnbUJTbiHe. <POT. ñ . KypaHHK. PHC. 33. r i o / i o c a T a a roÔKa KOHua X I X BeKa, CMOjiañHbi, jiHA36apaKCKoro ye3Aa. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B LiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 784 E. $>OT. ft. KypaHHK, 1956 LilKaJia PHC. Onb- r. 1:20. s 34. rioKpoił IOÔKH d . d 3 - SoROBbie nacTH, d 2 - nacTH cnHHKH, e - côopKH, g - cpparMeHT K>6KH 1 - CK/iaAKa, 2 - o ô o p K a , c - KaHTbi, h - $a.riAbi, i - noacoK. PHC. 35. FIjiaTbe AeByniKH KOHua X I X BeKa. JlnnoBO, noBeT MpoHr. Ma3ypCKnñ My3eñ, Hp. HHBeHTapa 790 E. * O T . ft. KypaHHK, 1956 r. PHC. 3 6 . >KeHCKHe JIH<Í>HHKH „ B C C T K H " . A - B H A cnepeAH, B - B H A C3aAH, d - nepeAHaa nacTb, f - 3aAHaa (cnHHKa), g - K J I H H . LU.Ka.na PHC. 37. > K C H C K H H KacjrraH Hanajia X I X Beua, SÎKyôoBHO, noBeT Hp. HHBeHTepa 793 E. (POT. fi. KypaHHK, nacTb, e - ôoKOBaa 1:15. MpoHr. Ma3ypcKHÍí M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, 1956. PHC. 38. KaM30Jibi - „ K a o a T b i " KOHua X I X BeKa. A - B H A cnepeAH, b - B H A C3aflH, c - KpoñKa: d - nepeAHaa PHC. 3 9 . KaM30Ji c nacTb, e - 6oKOBaa nacTb, f - cnHHKa, h , i - nacTb pyKaBa, j - y3op, k - HaujHBKa. KHTcneM KOHU,a X I X BeKa, ÖHCKyneuKoro H MpoHrcKoro B OAbLUTbiHe, Hp. HHBeHTBpHa 673 E . <t>OT, fi. KypaHHK, 1956 noBeTOB. Ma3ypcKHH My3eti roAa. PHC 40. nepenHHKH. C jieBofí nepeAHHK c TeceMKOñ, c n p a B o ñ KpoñKa nepeAHHKa Ha njieHHKe. C - niaBHaa PHC. 4 1 . FlepeAHHK c nacTb d - o ô o p K a , e - M O T H B KpyweBa, f - njienHKo, g - CKfiaflKa, h, i - KpyweBo. fi. PHC. r e c r e o ñ , B e p w ö o B o noBeT MpoHr. KypaHHK, 1955 42. ílepeAHHK KO Hua X I X BeKa H3 o/ibiiiTbiHCKoro HHBeHTapa 747 E. <Î>OT. R" KypaHHK, 1956 PHC Ma3ypcKHH M y 3 e ñ , Hp. HHBeHTapa 43. >KeHLU,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix noBeTa. Ma3ypcKHH My3eñ 44. ripa3AHHHHbiH nepeflHHK E. «POT. fi. KyapHHK, 1955 HapaAax no KOHqa X I X BeKa. Ma3ypcKHñ 45. BapMHHCKHe WHTejibHHUbi B HapoAHOM KOÇTKDMC no PHC 46. >KeHiii,HHbi H3 BapMHH B npa3AHHHHbix TaHAbcoepr, 1939 Hp COCJJHH FepMaHOBHH. TpaBiopa My3eñ OnbLUTbiH, 1958 H3 TpyAa r. B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 674 r. PHC flyAeKy, B O/ibUJTbme, roAa. T . MoA3ejieBCKoñ — HapoAHbie KocrfOMbi BapMHH H M a 3 y p c K o ñ 3eww. PHC 674 E. <t>oT. r. ofleaHHax T. KjiaceHy. B e ñ M a p 1942 r., pwc. 191 nepeA 3aMKOM B JlHA36apKe. PenpoAyKu,Ha no r. PHC 47. BapMHHCKHe HieHujHHbi H3 E 3 ë p a H B npa3AHHHHOM HapaAe. PenpoAyKu,Ha PeuiKe. OjibuiTbiH, 1920 r. PHC. 48. H e n e i i . A — B H A c6oKy, B — B H A C3aAH, C — n a c r a Kpoa, d - K p o ñ AOHbiuiKa, c - O S O A O K , g - PHC. 49. BapMHHCKHH nennHK c BbiiiiHTbiM nëcTpbiM qßeTOHHbiM y3opoM, II no/ioBHHa h - JieHTOHKa. LilKana 1:10. M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. HHBeHTapa 108 E. CPOT. cp. KjiëHOBCKH, 1959 X I X BeKa. Ma3ypcKHH r. PHC 50. AoHbiiiiKO BapMHHCKOTO nenua, yKpameHHoe BbiaiHBKOH 3OAOTOH H H T K O H . <ÎOT. 3. PHC. 5 1 . BapMHHCKHH nenHHK. II noAOBHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHH PHC. 52. Be/ieHHe jibHSHoro noiiOTHa. PenpoAyKUHa PHC 53. 3arjiaBHbiH A H C T 3AHKTa, o r p a H H H H B a r o m e r o HMnopT 3arpaHHHHoro cyKHa B K H H J K C C K O H r i p y c c H H , O O T . «Pp. KjiëHOBCKH, 1959 KpyneBeu, 58 1732 r. flpweBeuKH, 1948 r. M y 3 e í í , Hp. HHBeHTapa 107 E. r. H3 rpyfia X . FapTKHoxa, J l e ñ n i i H r , 1684 r. �Puc. 54. flepeBHLUKM jyisi OTTHCKB Ha TKaHax. nPjioBHHa X I X Bena, Ma3ypcKHñ HHBCHTapa 78 E, 79 E, 145 E, 144 E. 9or. PHC 55. flepeBHLUKH fljia oTTHCKa Ha HHBeHTapa 146 E, 150 E, 142 PHC TKaHHX. riojioBHHa XIX Bena. Ma3ypcKHñ PHC 57. flpHteBeuKH, floHbiuiKO 1947 My3efi B OjibiiiTbiHe, Hp. E. 56. BapMHHCKHñ neneii, I I nojio-BHHa X I X BeKa. OjibiiiTbiH, Ma3ypcKHÍí Í>OT. 3 . M y 3 e ñ B OjibiiiTbiHe, Hp. ñ . KypanHK, 1959 r. M y 3 e ñ , Hp. WHBeHTapsi 112 E. r. BapMHHCKoro wennHKa, yKpameHHoe 3ajiOTbiM LUHTbëM. <Í>ÓT. 3, flpweBeuKH, PncyHKH HaroTOBjieHbi Ha ocHOBaHHH Tpyna: T. Mofl3ejieBCKa — HaponHbie K o c n o M u 1948 r. BapMHH u M a 3 y p c K O ñ 3GM.HH, OjlbllITblH 1958 H nO flaHHblM <t>. K/lëHOBCKOrO. C o j e p w a BBejTCHHe Hue cTp. 3. f / i a ß a I — HacioHinee cocTOHHHe HapoflHoro KocTiOMa B BapMHH, d p . — HcTopHHeCKHH cmepK KOCTOMa, c i p . 10. D i a B a I I I — TeppHTopHanbHaa c n e n y e M o r o KOCTK)M8 CTp. 14. EnaBa I V — 0 6 m e e Ba V — r i o f l p o Ô H o e onncaHHe 8. T / i a ß a I I rpaHHua pacnpocrpaHeHHH H C - onHcaHHe My>KCKoro Kocrroina B BapMHH, d p . MywCKoro KOCTiOMa B BapMHH, CTp. 20. HnaBa V I 0 6 m e e 16. D i a - onwcaHHe weH- CKoro KOCTKDMa B BapMHH, CTp. 28. HnaBa V I I — r i o n p o Ö H o e onHcaHHe weHCKoro KocnoMa B BapMHH, crp. 3 1 . EnaBa VIII. MaiepHaJibi H npoH3BOflHTe.nH, CnHCOK jiHTepaTypu, d p . 48. Ha pyccKOM H3bme, d p nepeneHb dp. 4 1 . EnaBa X I — HHtpopMaTopoB, Y3opbi, CTp. 50. CnHCOK 56. Pe3K)Me Ha aHmHHCKOM H3biKe, d p 60. CTp. 46. ripHOaBjieHHe, dp. H-nniocTpaUHH, Pe3iOMe CTp. 53. 53. �S U M M A R Y T h e n a t i o n a l dress of the by r e g i o n of W a r m i a described i n the present monography has b e e n worn i n h a b i t a n t s o f t h e s o u t h e r n p a r t o f W a r m i a a n d of t h e t e r r i t o r y n e x t t o i t . T h e n a m e o f t h i s r e g i o n c o m e s f r o m t h e P r u s s i a n p r o v i n c e o f W a r m i a , w h i c h w a s , j u s t as t h e o t h e r Prussian t r i b a l provinces, conquered of W a r m i a w a s b y t h e O r d e r o f t h e C r u s a d e r s i n t h e X I I I t h c e n t u r y . T h e diocese f o u n d e d i n 1243 a n d o u t o f i t s t h i r d p a r t the sovereign power was h e l d b y an episcopal d o m i n i u m was alloted where e a c h s u c c e s s i v e b i s h o p of t h e d i o c e s e . T h i s d i o c e s e , a f t e r a w a r w h i c h l a s t e d 13 y e a r s a n d w a s f o l l o w e d b y t h e d e f e a t o f t h e O r d e r o f C r u s a d e r s i n 1466, has b e e n j o i n e d t o t h e K i n g d o m of Poland. W a r m i a was governed b y P o l i s h bishops a n d r e m a i n e d u n d e r t h e P o l i s h r u l e u p to 1772, i . e. t o t h e first p a r t i t i o n of Poland. I n 1945, a f t e r W a r m i a , was again incorporated i n the boundaries the defeat of the Hitlerian German Reich of the P o l i s h R e p u b l i c a n d makes n o w a p a r t of the Province of Olsztyn. T h e t e r r i t o r y o f W a r m i a has a s h a p e o f a n i r r e g u l a r of quadrangle a n d contains the present districts B r a n i e w o , L i d z b a r k , O l s z t y n a n d B i s k u p i e c . T h e shortest side of t h a t q u a d r a n g l e forms the northern f r o n t i e r a n d l i e s close t o t h e V i s t u l a B a y ; t h e w e s t e r n n a t u r a l f r o n t i e r o f W a r m i a i s f o r m e d b y t h e r i v e r Pasle_ka. W a r m i a i s i n h a b i t e d at t h e p r e s e n t t i m e b y a b o u t 240 t h o u s a n d s o f P o l e s . The n o r t h e r n area of W a r m i a w h i c h was colonized d u r i n g several centuries the most part of t h e m belonging to the gentry, in the sphere of f o l k - c u l t u r e achievement. The the part southern folk - culture, and the of W a r m i a , v i z . i n the f o l k - dress, h a v e b e e n kept t i l l the d i s t r i c t of O l s z t y n , i n the m a i n l y by shows present southern part Germans, a very mediocre days o n l y i n of the d i s t r i c t s of L i d z b a r k a n d B i s k u p i e c , as w e l l as i n t h e n e i g h b o u r i n g r e g i o n o f t h e M a z u r y , o n a t e r r i t o r y i n h a b i t e d m a i n l y b y p e t t y f a r m e r s , most of t h e m b e i n g Poles. T h e n a t i o n a l dress i n W a r m i a d i s a p p e a r e d comparatively quickly, m u c h quicker than i n other regions o f P o l a n d because o f t h e s t r o n g i n f l u e n c e o f t h e u r b a n c u l t u r e a n d o f t h e i m m e n s e d e v e l o p m e n t o f t h e t e x t i l e i n d u s t r y . I n the p e r i o d b e t w e e n the t w o W o r l d W a r s t h e P o l i s h p o p u l a t i o n of W a r m i a the o l d traditions appeared i n regional in dresses at t h e a n n u a l meetings Germany. After the deliverance o f W a r m i a i n 1945, t h e W a r m i a d r e s s w a s reconstructed a n d adds l u s t r e to the official festivities a n d to a l l sorts of artistic performances. A t t h e present t i m e this costume, w i t h the reconstructed M a z u r y c o s t u m e , is t h e r e p r e s e n t a t i v e T h e W a r m i a dress i s p a r t l y r e l a t e d t o t h e d r e s s o f t h e costum of Powisle and M a z u r y and remains together dress o f the W a r m i a and M a z u r y regions a n d is w o r m b y t h e n a t i v e p o p u l a t i o n as w e l l as b y n e w c o m e r s — keeping organized by the Polish Union in that region. neighbouring ethnic groups, w i t h the folk i n a m o r e d i s t a n t r e l a t i o n s h i p w i t h t h e f o l k - costumes of t h e K a s z u b y a n d K u r p i e r e g i o n s . Men's The w o r k - garment was composed costume of a white l i n e n shirt, of a flannel jacket called „jaczka", waist- coat c a l l e d „ w a n i k " , c o t t o n or w o l l e n trousers s e w n of f e l t w o o l . T h e foot - gear w a s m a d e o f w o o d o r l e a t h e r . I n w i n t e r f u r caps w e r e w o r n . T h e f e s t i v e costume was composed of a w h i t e l i n e n s h i r t t i e d w i t h a red, b l u e or d a r k - b l u e s t r i n g , a blue spencer, jacket, seldom a d a r k - b l u e or b r o w n overcoat called „ s u k m a n a " w i t h a l i n n e n belt. The trousers were d a r k - blue, blue, b l a c k seldom striped, matching t h e colour of the jacket. L o n g boots by called „ s k o r z n i e " w e r e put on t h e m . The head was covered i n w i n t e r a „ k o l p a k " , i . e. b y a f u r c a p a n d i n s u m m e r b y a s t r a w o r f e l t h a t w i t h a r i b b o n . T h e c o s t u m e o f bachelors ,,sukmana". d i d not practically The most or „ p l a t m i s t r z " He differ decorative wore a from festive garment. He u s u a l l y a w h i t e a n d b l u e one. H i s h a t w a s red ribbons. Same coloured a w e d d i n g stick, ornamented 60 the dress w a s the ribbons garment of m a r r i e d men. Bachelors costume of t h e best - m a n had adorned a coloured ribbon w h o was belted seldom wore the called „ p r o s z e k " around his shoulder w i h t a b u n c h of a r t i f i c a l f l o w e r s e n d w i t h c o l o u - w e r e p i n n e d to the sukmena. A w h i p was i n his r i g h t hand w i t h f l o w e r s and r i b b o n s i n his left one. and �In winter men wore sheepskin coats, quilted fur trousers and w h e n they travelled they put on a l o n g overcoat almost r e a c h i n g the ankles w i t h a b r o a d collar or w i t h a cape called ,,zakrok". Women's The everyday women's dress included: linnen dress shirts with long sleeves, b o d i c e s called shirts called „ j u b k a " , spencers, called „ k i t e l " , petticoats called „ o d s p o d e k " and aprons called „wistek" „fartuch". W h e n t r a v e l l i n g they p u t on the head and shoulders a b i g w o o l l e n kerchief. G i r l s w o r e spencers w i t h o u t sleeves c a l l e d „ w e s t k a " i n s t e a d o f j a c k e t s c a l l e d „ k a b a t " . T h e f e s t i v e c o s t u m e o f w o m e n i n W a r m i a is c o l o u r e d a n d p i c t u r e s q u e . I t consists o f a w h i t e l i n n e n s h i r t w i t h l o n g sleeves a n d skirt buttoned a d o r n e d at t h e b o t t o m w i t h cuffs. T h e n comes a t i g h t , w e l l flounces and folds. The fitted tissues o f the i n r e d - b r o w n , r e d - b l u e a n d r e d - g r e e n shades. S i n c e t h e jacket — kabat a n d a long festive dress are iridescent, b e g i n n i n g of t h e X X t h c e n t u r y striped a n d s q u a r e tissues b e c a m e s f a s h i o n a b l e . P e t t i c o a t i n W a r m i a are m o s t l y s t r i p e d o r o f a p a t t e r n called , , s t r u k " . N o a p r o n is w o r n t o g e t h e r w i t h t h e f e s t i v e d r e s s . T h e m o s t d e c o r a t i v e p a r t o f t h e w o m e n ' s f e s t i v e c o s t u m e is a b o n n e t c a l l e d , „ t w a r d a m y c k a " e m b r o ­ idered with golden, s i l v e r or c o l o u r e d strings. The Warmia women cover their shoulders with big coloured k e r c h i e f s made o f cashemire or T u r k i s h tissue and since the X X t h c e n t u r y w i t h w o o l e n square or b l a c k k e r c h i e f s . I n w i n t e r t h e W a r m i a w o m e n w e a r s e v e r a l s k i r t a n d a j a c k e t , w a d d e n , o r t r i m m e d w i t h s h e e p s k i n . T h e f o o t w e a r consists o f l a c e d b o o t s . G i r l s a d o r n t h e i r h a i r w i t h f l o w e r s a n d i n w i n t e r put a b l a c k or c o l o u r e d k e r c h i e f o n t h e head, f o l d e d i n a t r i a n g l e and t i e d o n the L I S T Fig. Fig. 1. F e s t i v e garments of a J. Gardzielewska, 1959. peasant OF chin. P L A T E S couple from W a r m i a . End of the X I X th century. Photo by 2. F a r m e r a n d h i s w i f e i n w o r k - g a r m e n t s , w o r n i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n ­ struction M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 711 E a n d 712 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , 1946. Fig. 3. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e y o u t h i n t h e W a r m i a a n d M a s o v i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n . M u s e u m Fig. 4. F e s t i v e c o s t u m e o f t h e W a r m i a P r o v i n c e s . R e c o n s t r u c t i o n o f T . M o d z e l e w s k a a n d W . G r a b w s k a , of t h e M a s o v i a P r o v i n c e , i n v e n t o r y n u m b e r 513 E a n d 514 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. Museum of the Masovia P r o v i n c e i n Olsztyn, inventory number 572 E a n d 573 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. Fig. 5. M a n and woman of the X V th vicinity of century. Reproduction of the f r o n t i s p i e c e of t k e „Eibinger W i e s e n b u c h " , 1421. Fig. 6. P e a s a n t from the Elbląg. Reproduction of the frontispiece of the ..Eibinger W e i s e n b a c h " , 1421. Fig. 7. D r e s s o f a P r u s s i a n Fig. 8. P r u s s i a n s . A y o u n g c o u p l e i n f e s t i v e w a r i o r according to Hennenberger 1584. garments, m i d d l e of the X V I I th century. Reproduced f r o m a w o r k o f C h . H a r t k n o c h , L e i p z i g , 1684. Fig. Fig. 9. W o m a n ' s d r e s s ; P r u s s i a , m i d d l e o f t h e X V I I t h c e n t u r y . A c c o r d i n g t o E . W e i s e , E l b l ą g 1935. 10. G a r m e n t o f a p e a s a n t by Fig. f r o m the P r o v i n c e of Prussia, m i d d l e of the X V I I t h century. D r a w n J. N a r o ń s k i . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k o f E . W e i s e . E l b l ą g , 1935. 11. Prussians i n daily costumes. Middle of the XVII th c e n t u r y . A c c o r d i n g to Ch. Hartknoch, L e i p z i g 1684. Fig. 12. G a r m e n t s o f t h e W a r m i a y o u t h , r e c o n s t r u c t i o n . P h o t o b y J . G a r d z i e l e w s k a Fig. 13. C o s t u m e o f a b e s t m a n . R e p r o d u c e d 1959. Fig. 14. M e n ' s s h i r t s : I — s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p c a l l e d „ k o s z u l a z t a l a r e m . " I I — s h i r t c a l l e d , „ p r z y - a c c o r d i n g t o E . S c h n i p p e l . K r ó l e w i e c 1926. r a m k o w a " A — f r o n t part, B — back, C — parts of cut d — front, d' — back e — shoulder — strap f — sleeve, g - c cuft, i — a r m - p i t , j - k c o l l a r . Scale 1:30 Fig. 15. P o n c h o : a — g e n e r a l s k e t c h , b — c o l l a r , c — m o t i v e s o f f i n i s h i n g . S c a l e : a. b - i : 8 , a - 1:30 Fig. 16. M a n ' s shirt with d — front part, shoulder - straps; a - back, A — front e — collar strap, part. f — sleeve, B — back part, g, h — c u f f , c — part of i — armpit part. embroidery, j . k collar, S c a l e 1:30 Fig. 17. T r o u s e r s : A — f r o n t p a r t , Fig. 18. W a i s t c o a t s , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . R e c o n s t r u c t i o n : I — I I f r o n t p a r t , C — b a c k , A , B — f r o n t , C — back, d — cut Scale of the B — back part, c— cut. Scale front, e — cut of t h e 1:30 back, f — collar, I I I — Jackets called „ J a k i " . 1:15 Fig. 19. D r a w i n g o f w a i s t c o a t s o f t h e b e g i n n i n g o f t h e X X t h c e n t u r y , S c a l e 11:5 Fig. 20. J a c k e t called „jaka''. A — front part, B — b a c k , C — e: p a r t s o f c u t o f t h e sleeve, 9 — c o l l a r 61 �Fig. 2 1 . L o n g r u s s e t coat c a l l e d „ s u k m a n a " , e n d o f t h e X l X t h century. Reconstruction. A — front part. B. Back, C — parts of the cut: d — upper part e — l o w e r part, f — gore, g — h — back, i , j — parts, of t h e sleeve, K — c u f f , Fig. 22. M e n f r o m W a r m i a L — c o l l a r . Scale in „sukmana" 1:30. c o a t s a c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m tbe w o r k , o f T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 23. W o r k i n g shoes c a l l e d „ k l u m p y " . B r e d y n k i , d i s t r i c t of B i s k u p i e c , p h o t , b y F . K l o n o w s k i , 1959. Fig. 24. W a r m i a p e a s a n t i n a s t r a w h a t . B e g i n n i n g o f t h e X X t h piec . P h o t , o f F r . K l o n o w s k i century. B r e d y n k i , district of B i s k u ­ 1959. Fig. 25. B a g m a d e o f l i m e - t r e e b a s t c a l l e d „ L i s z k a " E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . K o ź l i n , d i s t r i c t o f O l s z t y n . Fig. 26. H e a d - w e a r . A — f e l t h a t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y B — f u r c a p c a l l e d „ K o ł p a k " . M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y n u m b e r 73 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1959. Reconstruc­ tions. Fig. 27. S n u f f — b o x m a d e o f b i r c h b a r k . D i s t r i c t o f O l s z t y n , M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , Fig. 28. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e f o l k d r e s s . R e c o n s t r u c t i o n . P h o t o , b y A . K u r a c z y k , 1959. Fig. 29. W o m a n f r o m W a r m i a i n a f e s t i v e d r e s s . R e p r . A . B l u d a n , S t u t t g a r d 1901. Fig. 30. W o m a n ' s s h i r t w i t h s h o u l d e r — s t r a p s c a l l e d „ p r z y r a m k o w a " , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . A — f r o n t inventory number part, B — b a c k 1222 E , p h o t , o f A . K u r a c z y k , 1959. 1 part, d —back 2 piece, d — front piece, c - shoulder — straps — „ p r z y r a m k i " , 1 f — s l e e v e , g — a r m — p i t p a r t , h — c u f f , h — c u f f f i n i s h i n g , j , — c o l l a r o r n a m e n t a t i o n . S c a l e 1:30. Fig. 3 1 . W a r m i a w o m a n i n f e s t i v e dress. R e p r o d u c e d Fig. 32. S k i r t . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t o f L i d z b a r k , M u s e u m P r o v i n c e i n O l s z t y n . b y H . K . C l a s e n , W e i m a r 1942, D r a w i n g 192. Fig. 33. S t r i p e d s k i r t , e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y . S m o l a j n y , d i s t r i c t of L i d z b a r k M u s e u m o f t h e Photo by A . Kuraczyk. Province in Olsztyn. Inventory number 1 3 Fig. 34. C u t o f t h e s k i r t : d — f r o n t Fig. 35. Y o u n g g i r l ' s d r e s s . E n d o f t h e X l X t h Masovia 784 E P h o t o b y A . K u r a c z y k 1956. part, d , d — side 2 pieces d — back, e — folds, g — f r a g m e n t of the s k i r t I — crease 2 — f l o u n c e , c — e d g i n g s , n — f a l d s i — g i r d l e . c e n t u r y . L i p o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f t h e Maso­ 36. W o m e n ' s b o d i c e s c a l l e d „ w e s t k i " . A — f r o n t p a r t , B — b a c k p a r t d — f r o n t p i e c e , e — side piece, v i a P r o v i n c e . I n v e n t o r y n u m b e r 790 E . Fig. f — b a c k piece, g — gore. Scale Fig. 37. W o m a n ' s 1:15. spencer. B e g i n n i n g of the X I X t h c e n t u r y . J a k u b o w n o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m of t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , n u m b e r o f i n v e n t o r y 793 E . P h o t . A . K u r a c z y k 1956. Fig. 38. J e r k i n s , e n d of the X I X th century. A — front part, b — back part, cut: d — front side p i e c e , f — b a c k , h , i — p a r t s o f t h e s l e e v e j — f i n i s h i n g k — l a p s . S c a l e Fig. 39. J a c k e t called „ k a b a t z k i t l e m . " E n d of the X I X t h piece, e — 1:20. century. District of Biskupiec M u s e u m of the Masovia Province i n Olsztyn. I n v e n t o r y number and Mrąg. 675 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k . 1956. Fig. 40. A p r o n s . F r o m t h e l e f t s i d e a p r o n with lace, f r o m the r i g h t one c u t of a p r o n gore, C — m a i n p a r t o f t h e a p r o n , d — f i n i s h i n g , e — m o t i v e o f lace, f — g o r e , g — f a ł d , h , i — l a c e . Fig. 41. A p r o n w i t h shoulder — strap. W i e r z b o w o , d i s t r i c t of M r ą g . M u s e u m o f the M a s o v i a Inventory number Province 764 E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , 1956. Fig. 42. A n a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y , f r o m t h e O l s z t y n d i s t r i c t M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e Fig. 43. W o m e n f r o m W a r m i a i n f e s t i v e c o s t u m e s , a c c o r d i n g t o S. H e r m a n o w i c z . E t c h i n g f r o m t h e in Olsztyn. Inventory number 747 E . P h o t , b y A . K u r a c z y k 1956. work of T . M o d z e l e w s k a , F o l k c o s t u m e s o f W a r m i a a n d M a z u r y . O l s z t y n , 1958. Fig. 44. F e s t i v e a p r o n . E n d o f t h e X I X t h c e n t u r y M u s e u m o f t h e M a s o v i a P r o v i n c e i n O l s z t y n , i n v e n t o r y Fig. 45. W a r m i a w o m e n i n f o l k c o s t u m e s a c c o r d i n g t o H . U . C l a s e n . W e i m a r 1949, d r a w i n g 1 9 1 . Fig. 46. W o m e n o f t h e W a r m i a P r o v i n c e i n f e s t i v e dresses i n f r o n t o f t h e L i d z b a r k C a s t l e . R e p r o d u c t i o n Fig. 47. W a r m i a w o m e n f r o m J e z i o r a n y i n f e s t i v e dresses. R e p r o d u c e d Fig. 48. B o n n e t . A — s i d e p a r t , B — b a c k p a r t , c — p a r t s o f c u t , d — c u t of t h e b o t t o m , c — b r i m , g — h . Fig. 49. W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h m o t i v e s o f m a n y — c o l o u r e d f l o w e r s . S e c o n d h a l f o f t h e X I X t h number 674 E . b y A . K u r a c z y k , 1955. a c c o r d i n g t o D u b e c k . H e i l s b e r g 1936. r i b b o n . Scale century. b y R e s k e . O l s z t y n 1920. 1:10. Muzeum of the Masovia Province i n Olsztyn. Inventory number 108 E . P h o t o by K l o n o w s k i 1959. Fig. 50. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t e m b r o i d e d w i t h a g o l d e n t h r e a d . P h o t o o f Z , D r z e w i e c k i , 1948. Fig. 5 1 . W a r m i a b o n n e t , s e c o n d h a l f o f t h e X I X t h c e n t u r y . D i s t r i c t o f O l s z t y n M u s e u m of t h e M a s o v i a Fig. 52. W h i t e n i n g o f f l a x l i n e n . R e p r o d u c e d f r o m a w o r k of C h . H a r t k n o c h L e i p z i g , 1684. Fig. 53. F r o n t p a g e o f t h e e d i c t l i m i t i n g t h e i m p o r t a t i o n of f o r e i g n c l o t h to the P r i n c e d o m of Prussia, Province, inventory number K r ó l e w i e c 1732. 62 107 E . P h o t o b y F r . K l o n o w s k i , 1959. �Fig. 54. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s . M i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of t h e M a s o v i a Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 78 E . 79 E , 145 E . 144 E . P h o t o b y A . K u r a c z y k , Fig. 55. B l o c k s f o r p r i n t i n g o f t i s s u e s , m i d d l e o f t h e X I X t h c e n t u r y . M u s e u m of the Masovia Province i n O l s z t y n . I n v e n t o r y n u m b e r s 145 E , 150 E , 142 E , 148, E . P h o t o o f A . K u r a c z y k , Fig. 56. W a r m i a b o n n e t . S e c o n d h a l f o f t h e X l X t h Province. Inventory number Fig. 112 E . P h 57. B o t t o m o f a W a r m i a b o n n e t , 1959. century. District of Olsztyn M u s e u m of the Masovia o b y Z . D r z e w i e c k i , 1947. decorate i w i t h a golden embroidery. Photo by Z. Drzewiecki, 1948. D r a w i n g s m a d e o n base of T . M o d z e l e w s k a ' s W a r m i a and M a z u r y Provinces, w o r k „Stroje l u d o w e W a r m i i i M a z u r " — F o l k dresses o f O l s z t y n 1958, also a c c o r d i n g Table of data gathered by Fr. K l o n o w s k i . Contens I n t r o d u c t i o n — p a g e 3. P a r t I — a c t u a l s t a t e o f t h e f o l k c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e — 8. P a r t I I — historical essay of the folk c o s t u m e — p a g e 10. P a r t I I I — b o u n d a r i e s o f t h e p a g e 14. P a r t I V — g e n e r a l d e s c r i p t i o n description of the of the m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 20. P a r t V I — g e n e r a l dress i n W a r m i a , p a g e 28. P a r t V I I — d e t a i l e d d e s c r i p t i o n o f t h e w o m e n ' s P a r t V I I I — Materials and producers, page 41. Part I X — ornamentations, I n d e x o f l i t e r a t u r e , p a g e 48. I n d e x o f i n f o r m a n t s , page R u s s i a n , p a g e 56. S u m m a r y i n E n g l i s h , page 60. investigated m e n ' s c o s t u m e i n W a r m i a , p a g e 16. P a r t V — 50. L i s t d e s c r i p t i o n of the costume, detailed women's dress i n W a r m i a , page 31. p a g e 46. A d d i t i o n , of i l l u s t r a t i o n s , page page 53. S u m m a r y 53. in ��_ — ._ . Granica historyczna Warmii jest granicą: 1. Zasięgu zwartego występowania t. zw. „twardej m$Ghi"t. j . czepka haftowanego złotymi, sre­ brnymi i kolorowymi nićmi, występu jącego jako element czysto warmiński w stroju kobiecym. 2. Dominanty koloru czerwonego uchodzącego za kolor katolieki-polski zarówno w ubiorze męskim (czerwona kamizelka, wanik) jak i w kobiecym. 3. Dominanty koloni niebieskiego w sukmanie męskiej. Południowa granica zwartego zasięgu elementów warmińsko-mazurskich jest granicą: 1. Noszenia ubiorów bardzo obcisłych, ściśle dopasowanych do figury. 2. Noszenia w większej mierze ubiorów w kolorach: zielonym, niebieskim (w miejsce czer­ wonego, noszonego na Warmii). 3. Powszechniejszego noszenia granatowej sukmany używanej w stroju świątecznym, gdy na Warmii dominuje niebieska. 4. Noszenia przez kobiety, haftowanych zlotem czepków. �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1955 2. Bożena Stelmachowska — Strój kaszubski, 1959 Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1955 Adam Glapa — Strój lubuski, 1956 W Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 (3) Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 w 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1956 Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 P) Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski. 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 Część V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 U8) Edyta Starek — Strój spiski, 1954 (i» Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 W) Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 P). Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 (?) Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 W druku znajdują się: Franciszek Klonowski — Strój warmiński Tadeusz Seweryn — Strój Krakowski �Z a s i ę g i u b i o r ó w w m o n o g r a f i a c h k o l e j n o o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j g ó r a l i s z c z a w n i c k i c h , 2. S t r ó j d o l n o ś l ą s k i ( P o d g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , Białej, 7. S t r ó j ł o w i c k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j 17. S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h , pyrzycki, 5, S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 14. S t r ó j 18. S t r ó j Z a g ó r z a n , 21. S t r ó j podlaski ( n a d b u ż a ń s k i ) , K r a k o w s k i (w druku). 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , łańcucki, 15. S t r ó j 19. S t r ó j s a n d o m i e r s k i , 22. S t r ó j k a s z u b s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y 10. S t r ó j s p i s k i , 20. S t r ó j 23. S t r ó j s i e r a d z k i , 11. S t r ó j opoczyński, piotrkowski, 16. S t r ó j lubuski, biłgorajsko-tarnogrodzki, 24. S t r ó j w a r m i ń s k i , 25. Strój � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8894cbc8e44e51fd53db0d6ff60e050.pdf c226d2354f912219b9e606ca760ac4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource stroje ludowe Atlas Polskich Strojów Ludowych Orawa - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5149 Title A name given to the resource Strój orawski / Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, Cz.5, Małopolska z.11; 55 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Starek, Edyta Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A - T -L-A-S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH EDYTA STAREK S T R Ó J ORAWSKI • 1 5_ WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ V P O L S K I C H S T R O J Ó W L U D O W Y C H ZESZYT 11 MAŁOPOLSKA E D Y T A STAREK STRÓJ ORAWSKI I IL Zakład Kulturoznawstwa B ii bb l1i oi ot et ke aLa, . A^-.,î^.i?~?.../.'KJ F Nr inwentarzowy Q W R O C L A W 'W Z( .'.lííí'l *znegi> CMOS WROCŁAW 1966 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH WYDAWANY PRZEZ POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T R E D A K C Y J N Y : OLGA GAJKOWA, PIOTR KALECIAK, LONGIN MALICKI, EDYTA STAREK, MARIA SUBOCZOWA REDAKTOR PLANSZA ZESZYTU: BARWNA: OLGA JERZY GAJKOWA KAROLAK KLISZE JEDNOBARWNE: WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA T A B L I C A W I E L O B A R W N A , SKŁAD I DRUK: ZAKŁADY KARTOGRAFICZNE, WROCŁAW N a k ł a d 1800 egz. A r k . w y d . 5,75. A r k . druk. 7,0 + 1 tabl. Papier ilustr. k l . I I I , 100 g, 70X100, z F - k i Papieru w D ą b r o w i c y . Oddano do skład. 31. 12. 1964. Druk u k o ń c z o n o w styczniu 1966 r. Zam. K/59/65. Cena zł 30.—. (0-12) �STRÓJ ORAWSKI m a l J - Karolak �WSTĘP O b s z a r i j e g o c h a r a k t e r y s t y k a . Orawa to kraj podgórski, leżący na południe od głównego pasma Beskidów Zachodnich (m. in. — Pilska i Babiej Góry) na zachód od Podhala, w dolinie rzeki Orawy dopływu Wagu i jej drobniejszych do­ pływów. Orawa należała w czasach piastowskich do Polski, później — aż do r. 1918 — do Wę­ gier. Na mocy uchwały konferencji ambasadorów z 28 lipca 1920 r. w granicach Polski znalazło się 14 wsi, tworzących obszar Górnej Orawy, który pod względem administra­ cyjnym należy dziś do powiatu nowotarskiego, stanowiąc jego część najdalej wysunię­ tą na zachód. Od zachodu i południa granicą Górnej Orawy jest granica polityczna z Czechosłowacją, od południowego wschodu granicę stanowi rzeka, Czarny Dunajec. Od wschodu Górna Orawa graniczy z Podhalem Nowotarskim, od północy z Babią Górą i terenem wsi Zawoi. Pod względem geograficznym Orawa leży w kotlinie orawsko-nowotarskiej; zachod­ nia część tej kotliny jest polską Orawą, pozostała część leży w granicach Czechosło­ wacji. Przez torfiastą równinę kotliny orawskiej biegnie dział wodny między Orawą a Dunajcem. Z połączenia dwóch potoków Orawki i Bukowińskiego Potoku, mających źródła w Pasie Żeleźnickim w pobliżu wsi Podwilk tworzy się Czarna Orawa, która po złączeniu z Białą Orawą daje początek rzece Orawie. Pod względem etnicznym granica nie pokrywa się z granicą polityczną. W powiecie trzciańskim po drugiej stronie granicy, znajdują się wsie zamieszkałe przez ludność polską w Głodówce i Suchej Górze, oraz'w powiecie namiestowskim wsie: Herducka, Klin Zakamienny, Mutne, Nowoć, Połhora, Rabcza, Rabczyce, Sihelne i Wesołe. Zo­ stało to stwierdzone drogą badań etnograficznych i językoznawczych — zarówno przez językoznawców czeskich i słowackich , jak również i polskich , . Potwierdzenie tego stanu rzeczy znajdujemy także w studiach historycznych Władysława S e m k o ­ w i c z a nad osadnictwem Górnej Orawy. Głównym ośrodkiem gospodarczym górnej Orawy jest wieś Jabłonka. Poza nią w skład Polskiej Orawy wchodzą wsie: Chyżne, Harkabuz, Lipnica Mała, Lipnica Wiel­ ka, Orawka, Podwilk, Podsarnie, Zubrzyca Dolna, Zubrzyca Górna, Podszkle, Pie­ kielnik. Kraina ta jest terenem górzystym, wzniesionym od 630—700 m n.p.m. niegdyś sil­ nie zalesionym, porozcinanym dolinami potoków i rzek, z których największą jest rze­ ka Czarna Orawa ze swymi dopływami. Znajdują się tu rozległe torfowiska, ciągnące 1 5 2 3 4 �ł się od Jabłonki poprzez Piekielnik ku Czarnemu Dunajcowi, nieurodzajna zaś gleba i warunki klimatyczne wpływają na życie miejscowej ludności. Mówi o tym orawska pieśń ludowa: u ...T"o lipnickie pole, same iyg ociska, nie uzyjes zycio, jacy lubociska. T«o lipnickie pole, skalecka na skale, kto się tam d^ostanie, płakać nie przestanie. Podstawowymi roślinami uprawnymi na Orawie są: owies, żyto, koniczyna, trawy, len, kapusta i ziemniaki, które stanowią główne pożywienie Orawiaków . Orawscy górale zajmują się gospodarką rolniczo-hodowlaną; obecnie duża część ludności znajduje pracę w okolicznych ośrodkach przemysłowych takich jak kombi­ nat skórzany w Nowym Targu, Nowa Huta w Krakowie i inne. Powszechna uprawa lnu stanowiła niegdyś przed I-szą wojną światową, bazę surow­ cową dla wyrobu płócien, a co za tym idzie i niektórych części odzieży. Tkactwo na Orawie było niegdyś bardzo rozwinięte. Obecnie tkają płótno już tylko na użytek własny i dla spółdzielni z powierzonego surowca. Ze zwierząt — hodują przede wszystkim krowy i świnie oraz owce. Wełna owcza dostarczała surowca do wyrobu sukna na spodnie i gunie. H i s t o r i a o s a d n i c t w a . Poważną rolę w osadnictwie- Górnej Orawy odegrał element wołoski. W wieku XIV, zwłaszcza w drugiej jego połowie pojawiły się na obszarze Beskidów, napływające od wschodu i południa gromady pasterzy zwanych Wołochami. Szlak wędrówek wołoskich wiódł od Karpat rumuńskich przez Beskid wschodni, średni i zachodni, a więc tereny zamieszkałe przez ludność słowiańską, rus­ ką i polską; następnie szlak ten wiódł przez tereny słowackie. W miarę posuwania się pasterzy wołoskich ku zachodowi, a więc i na Górną Orawę, przyłączyło się i osadni­ ctwo polskie; pewną rolę odegrał też element południowo-słowiański. Wędrowne plemiona pasterskie szły złożone z najrozmaitszych grup etnicznych: polskich, słowackich i ruskich pod przewodnictwem osadźców wołoskich. Poważna rola w omawianych wędrówkach przypadła ludności ruskiej, która docierała aż do Śląska Cieszyńskiego . Pasterze trudnili się wypasem stad owiec i bydła rogatego na halach i w lasach karpackich. Nie dokonywali oni osadniczej pracy ponieważ nomadyczny cha­ rakter skłaniał ich do ustawicznej zmiany miejsca pobytu. Według najnowszych badań mieli Wołosi przybyć na Orawę ,,w zaraniu X V wieku" i „na progu" tegoż stulecia byli już w Beskidzie Zachodnim, a tym samym musieli pojawić się w tym czasie i na Górnej Orawie. Wędrówki pasterzy wołoskich trwały przez wiek XV; w X V I w. docierają do Beski­ du Śląskiego i na Morawy a jednocześnie odbywał się proces wzajemnej inliltracji po­ szczególnych plemion. W. S e m k o w i c z omówił zagadnienie to: „Jakkolwiek jeszcze w X V I i z początku X V I I w. posiadamy dane o istnieniu grup rumuńskich wśród pa­ sterzy wołoskich, przebywających w lasach lub osadzających się po wsiach" „to jed­ nak jest widoczne, że wszystkie te czynniki etniczne odbyły proces wzajemnej infiltra­ cji z tym, że na terenach zachodniej Małopolski, Górnej Orawy i Słowaczyzny element czysto wołoski i ruski rozpłynął się z czasem w morzu polskiej i słowackiej ludności. Pozostały po nim nazwiska, nazwy geograficzne i część terminologii pasterskiej" . W X V I w. kiedy politycznie Polska związana była ściśle z Węgrami, a jednocześnie rozwinęły się i zacieśniały stosunki handlowe między obu krajami, wędrówki pasterzy wołoskich przeszkadzały w komunikacji handlowej, handlowe drogi bowiem w górach a więc i droga żywiecko-orawska, były zajęte przez stada i gromady pasterzy, hamują­ cych transport. Problem ochrony handlu i uwolnienia dróg od gromad pasterskich a tak­ że zapewnienie bezpieczeństwa przed rozbojem, stał się sprawą pierwszej wagi. Jedyną drogą do uregulowania tej sprawy było systematyczne osadnictwo i skolonizowanie 6 7 8 9 10 4 �Rye. 1, Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. puszcz orawskich ludnością stale osiadłą. Dokonała tego rodzina Thurzonów, rozwijając w tym celu akcję w kierunku stałego osiedlania pasterzy i osadzania przybyłych z są­ siednich dzielnic na dogodnych prawach osadniczych (zwolnienie od wszelkich danin na okres 10 — 20 lat). Tak więc w X V I w. to jest po 1556 r., w którym magnat węgier­ ski Franciszek Thurzo założył „państwo Orawskie" rozpoczęło się systematyczne osadnictwo polskie na Orawie Górnej. Od tego czasu zaczęli tu napływać polscy góra­ le, a migracja etniczna szła z północy na południe. Naturalnymi drogami tej migracji były rzeki: Soła, Skawa, Raba i Dunajec ze swymi dopływami, których doliny torowa­ ły osadnikom drogę na grzbiety Beskidu. Od strony Podhala Nowotarskiego dolina Czar­ nego Dunajca otwierała osadnikowi polskiemu — poprzez nader niski dział wodny z do­ pływami rzeki Czarnej Orawy — bramę od wschodniej części tej ziemi. Z czasem osad­ nicy z górnej Orawy rekrutowali się również z kmieci zbiegłych spod panowania ma­ gnatów Mikołaja Brandysa, Zygmunta Myszkowskiego, Dymitra Ogińskiego, Sebastiana Lubomirskiego, Kaspra Zebrzydowskiego, a szczególnie Mikołaja Komorowskiego, moż­ nego dziedzica dawnego państwa Żywieckiego. Zbiegostwo było powodem zatargów między Thurzonami a Mikołajem Komorowskim. Powstała stąd korespondencja w spra­ wie zbiegłych na Orawę kmieci, stała się cennym źródłem do poznania dziejów osadni­ ctwa Górnej Orawy. Cennymi źródłami są również rejestry podatkowe z drugiej połowy 11 5 �I X V I w. i początku X V I I w. oraz przywileje sołtysie dla polskich osad orawskich, jak i inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego z pocz. X V I I w. . Badania językoznawcze natomiast pozwoliły na ustalenie okolic z których pocho­ dzili polscy osadnicy Górnej Orawy. Wykazują one podobieństwo gwary orawskiej z gwarą górali zamieszkujących okolice na północ od Podhala i właściwej Żywiec­ czyzny. Pasterze wołoscy i polscy, którzy dostarczyli pierwszego elementu osadniczego na Orawie, przybyli z główną falą wędrówek wołoskich ze wschodu, od Gorców, a więc z okolic położonych na północ od właściwego Podhala. Nazwy niektórych osad oraw­ skich dałyby się powiązać z analogicznymi nazwami wsi w Gorcach i na Pogórzu Ży­ wiecko-Jordanowskim. Możliwe, że Rabcza na Orawie pozostaje w związku z Rabką, Zubrzyca z Zembrzycami pod Suchą (zambr — żubr), Lipnica z Lipnikiem pod Białą, Je­ leśnia Orawska z Jeleśnią pod Żywcem, gdzie też spotykamy i Mutne odpowiadające Mutnemu orawskiemu. Ciekawą jest także geneza nazw osad Podwilk i Podsarnie. W początkach X V I I w. na rozległym obszarze Orawki t . j . w dorzeczu Czarnej Orawy zjawia się szereg osad „wołoskich", które od swych osadźców-sołtysów otrzymują nazwy: Orawka pod Wil­ czkiem, dzisiejszy Podwilk i Orawka pod Harkabuzem, dzisiejszy Harkabuz. Wiek X V I i XVII był okresem silnego ruchu osadniczego i zakładania wsi na pra­ wie wołoskim. Tak więc osadnictwo polskie na Orawie jest w stosunku do osadnictwa 12 Ryc. 2. Fragment polichromii kościoła w Oraswcę z 6 J711 r, Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. �spiskiego dosyć późne i kształtowało się zupełnie odmiennie niż na Spiszu. Podczas gdy osadnictwo na Spiszu jest stosunkowo dawne, narodowościowo bardziej zróżnicowane, na Orawie spotykamy tylko osadnictwo polskie i słowackie, przy czym nurt osadnictwa słowackiego w ogóle nie dosięgną! górnej Orawy. Jakkolwiek drogi, łączące Polskę z dawnymi Węgrami, a przebiegające przez teren Orawy, są bardzo stare, sięgające na­ wet XIII wieku, to jednak w tym wczesnym okresie osadnictwo nie wyruszyło z dolin żywieckiej i nowotarskiej. Stało się to dopiero po zapoczątkowaniu akcji osiedleńczej przez Thurzonów w X V I wieku. I Ryc. 3. Dawna litografia „Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z książki W . Eliasza R a d z i k o w s k i e g o Powstanie Chochołowskie, Lwów 1904. w y k o n a ł Michał Maśłiński Najdawniejszy ślad osadnictwa polskiego na Orawie pochodzi z poł. X V I w., jest to stacja celna w Jabłonce Orawskiej, służąca wyłącznie celom handlu solą między Pol­ ską a Węgrami na prastarej drodze nadrabczańskiej z Myślenic do Twardoszyna, który był takąż stacją na Orawie po stronie węgierskiej. Wiek XVII i I . poł. XVIII zaznaczył się w historii Górnej Orawy dalszymi proce­ sami osadniczymi. W 1610 r. Jerzy Thurzow myśl zasady cuius regio — eius religio 13 7 �zaprowadził na Orawie protestantyzm zmuszając polskich górali z Górnej Orawy do zmiany wiary, czemu oparła się polska ludność zamieszkująca Orawę przy pomocy ludności z Podhala. W okresie kontrreformacji poważne zasługi położył ks. Jan Szczęchowicz z Ratułowa. 14 Ryc. 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner; Do 1918 r. Górna Orawa leżała w granicach państwa węgierskiego, stąd w stroju orawskim znajdują się pewne elementy zapożyczone ze strojów węgierskich. C h a r a k t e r y s t y k a s t r o j u . W latach międzywojennych strój górali oraw­ skich był jeszcze powszechnie noszony. Okres ostatniej wojny światowej poważnie od­ bił się na ubiorze niegdyś będącym w powszechnym użyciu. Wsie orawskie w czasie ostatniej wojny poważnie ucierpiały, z niektórych ewakuowano ludność, tak żę obec­ nie nawet nie we wszystkich wsiach można napotkać resztki orawskiego stroju ludo­ wego. Strój mieszkańców górnej Orawy jest różny od stroju grup sąsiadujących. Ma pew­ ne cechy wspólne ze strojem górali beskidowych, zwłaszcza jeśli chodzi o strój męski i ze strojem mieszkańców Dolnej Orawy, gdzie np. w zdobnictwie męskich spodni wy8 �stępują analogiczne czarne pętlicowe ozdoby; nie ma ich na terenie Podhala za wyjąt­ kiem Spiszą, gdzie w odmianie kacwińskiej spotykamy również ten typ pętlicowych ozdób na spodniach, choć wykonany kolorową włóczką a nie z czarnej wełnianej taśmy. Czarne ozdoby pętlicowe na spodniach występują tylko na Orawie. Znamiona podobieństwa wiążą także strój orawski z odzieżą Wołochów. Zwłaszcza strój męski, szyty z grubych materiałów wełnianych jest typowy dla wszystkich górali karpackich i bałkańskich. Stroje kobiece, na które niegdyś składały się materiały płócienne, zawierają również elementy archaiczne. Wystarczy wymienić łoktusę. Prze­ chodząc do szczegółów, jako typowe należy wymienić jego nastęoujące części: dla odzieży męskiej typowe są: koszula o kroju przyramkowym, portki z białego sukna (najstarsze bez ozdób), gruba brązowa gunia sukienna, kamizela — piucnik, kierpce bez ozdób ze skórzanymi rzemieniami. Dopełnieniem ubioru był dawniej filcowy czarny kapelusz z wielką strzechą, w zimie czapka podbita futrem. Charakterystyczne części stroju kobiecego stanowią: koszula o szerokim marszczo­ nym rękawie, gorset zwany prucnik, szeroka spódnica, zapaśnica, kierpce, później bu­ ty zwane topanki oraz typowe wierzchnie okrycie — lniana płachta łoktusa. U zamęż­ nych kobiet dochodził czepiec siatkowy. Strój górali orawskich obok cech wspólnych dla całego góralskiego regionu odzna­ cza się pewnymi drobnymi odmianami lokalnymi. Po tych właśnie nieznacznych różni­ cach górale orawscy rozpoznają na pierwszy rzut oka, z której wsi pochodzi gazda lub gospodyni. Wypada jeszcze omówić sąsiednie stroje góralskie, z którymi strój orawski łączyły pewne cechy pokrewne. Strój górali orawskich ma niektóre elementy wspólne ze stro­ jem górali beskidowych, mieszkających na północ od Orawy. L u d o f e s t r o j e g ó r a l s k i e . Na odzież męską górali beskidowych składają się koszula p r z y r a m k o w a , niemarszczona, z wykładanym kołnierzykiem i ręka­ wem wszytym u dołu w mankiet. Na ramionach koszuli przyszyte są podłaty. Koszule sporządzane były z płótna swojskiej roboty, na codzień do pracy z grubszego płótna, na święta z cieńszego. Koszule były długie, nieraz sięgały poniżej kolan i jednocześnie słu­ żyły za gacie, tych bowiem nie noszono tu nigdy. Mężczyźni nosili obcisłe portki, szyte z sukna domowej roboty. Krój nogawic był taki jak w spodniach podhalańskich, bez klapy zachodzącej na stopę. U dołu nogawice zwężały się i były rozcięte po stronie zewnętrznej, dla łatwiejszego wciągania ich na stopę. Spodnie umacniano w talii paskiem zapinanym na mosiężną klamerkę zdobioną motywem roślinnym. Pasek przewlekano przez zagib, to jest obręb spodni. Młodzi nosili wysokie pasy zapinane na klamry. Mężczyźni nosili czarne kamizele, za pinane pośrodku na jeden rząd guzików, z okrągłym wykrojem przy szyi i dwoma klapkami przy kieszonkach. Za pas zatykano kapciuch na tytoń. Kapelusze kłobuki nosili mężczyźni duże z lekko podwiniętym brzegiem ronda. Główki kapelusza otaczał czerwony sznurek lub wstążka. Młodzi chłopcy zdobili kape­ lusze w święta bukietami ze sztucznych kwiatów z błyskotkami. To przybranie kapelu­ sza było obowiązkowe dla drużbów i pana młodego. W zimie górale beskidowi nosili czapki futrzane, zwane myckami. Czapki takie by­ ły szyte z sukna, i ich krój składał się z czterech części. Podbite były futrem baranim. Na czubku miały chwast, dookoła i nad czołem były obszyte futrem. Czapki szyto z czarnego lub granatowego sukna, ale bywały też i czerwone. Gdy zanikły zaczęto no­ sić zwykłe stożkowate czapki baranie. Wierzchnim okryciem górali beskidowych był w zimie biały lekko wcięty kożuch ze skór baranich. Mankiety i kołnierz miał z czarnego baranka. Kożuch był zapinany na pętelki. Na kożuch zarzucano gunię, która była wierzchnim okryciem w czasie nie9 �pogody, mrozu, i w dalszej podróży lub na uroczystości. Gunie miały krój p o n c h o p o p r z e c z n e g o i posiadały wysoki stojący kołnierz, ozdobiony haftem. Obuwiem były kierpce, umocowane do nogi dawniej nawlokami, to jest skręconym z wełny sznurem, potem skórzanymi rzemieniami. Ubiór kobiet składał się niegdyś z koszuli ciasnochy, która była niewygodna w no­ szeniu i zanikła po 1910 r. Zastąpiona została koszulą przyramkową z falbanami przy szyi i przy obszywce rękawa. Spódnice nosiły niegdyś kobiety płócienne, bardzo sze­ rokie, szyte z płótna farbowanego i drukowanego we wzory tzw. spódnice wybijane. Dawniej najozdobniejszą częścią stroju kobiecego był gorset aksamitny lub wykonany z jakiegoś innego materiału, adamaszku „parteru", obszywany białym galonkiem. Przo­ dy gorsetu ozdobione były haftem. Zamożniejsze gospodynie w późniejszym okresie, i Ryc. 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ, akwarela, mai. J. Pieniążek 1922 r. Fot. W. Werner. kiedy już nie noszono spódnic płóciennych pokrytych drukowanym wzorem, ubierały się w bogate spódnice jedwabne. Na spódnice przypasywały kobiety biały lub kolorowy fartuch, równej długości ze spódnicą, w niektórych miejscowościach nawet dłuższy od kiecki. 10 �Ryc. 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i drużbowie oraz goście weselni (pocz. X X w . ) . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A . Lipka. Na nogach nosiły kobiety kierpce; wdziewały je tak jak mężczyźni na skarpety zwa­ ne kopyta, kopytka i na nie dopiero zakładały kierpce. Kierpce umocowywano do nogi za pomocą białych lub czarnych sznurów zwanych notkąci. Sznury te kręcono z koziej sierści. Dziewczęta czesały się w jeden lub dwa warkocze. Włosy przedzielały pośrodku gło" y, rozczesywały na boki i zaplatały w warkocze. Kobiety zamężne nosiły czepce z białego płótna z siatką nad czołem. Na czepiec zakładały chusteczkę wiązaną pod brodą. W dnie powszednie do roboty nakładały na głowę chusteczkę i wiązały ją z tyłu. W czasie niepogody zarzucały na ramiona chusty wełniane zwane odziewaczkami. Dawniej odziewały się białymi, płóciennymi płachtami, łoktusami, obrusami, które czę­ sto były tkane z adamaszku, obszywane brzegiem koronką i ozdobione haftem. Kobie­ ty nosiły łoktusy jeszcze po 1908 r. Dawniej nosiły kobiety do kościoła rodzaj szalów płóciennych, były to rańluchy, które zanikły w końcu XVIII w. W zimie wkładały kobiety kożuszki sięgające do pasa. Były też w użyciu żupaniki, szubki szyte z pąsowego sukna, sięgające kolan. Żupaniki podbite były białym baranko­ wym futerkiem i dookoła również były obszyte futerkiem baranim. Zapinane były na sznurki i świecące guziki. Z dodatków do ubioru należy wymienić korale. Zamożniejsze gospodynie nosiły kilka sznurów prawdziwych korali, uboższe różnobarwne paciorki szklane, najchętniej jednak białe. Strój górali podhalańskich, sąsiadujących z Orawiakami, był całkowicie różny od stroju orawskiego. Ekspansja stroju podhalańskiego na teren Orawy zaznaczyła się w miejscowościach graniczących z Podhalem, szczególnie w Piekielniku i w miejscowo­ ściach będących w kontakcie z pobliskim Podhalem, jak w Chyżnem. 11 �Ryc. 7. Orawiak .w kożuchu orawczańskirn i cza­ pce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i c h a ł Maśliński. szyi i rękawach sznurkiem skręcanym z czar­ nej i białej wełny. Później zdobnictwo bia­ łych cuch zmieniło się i brzegi, oraz oto­ ka przy szyi i rękawy zdobione były apli­ kacją z zielonego sukna i haftem z kolorowej W zimie górale nakładali serdaki z ow­ czych skór, kupow~ane w Liptowie i Nowym Targu. Na głowie nosili kłobuk czyli czarny filcowy kapelusz, który w miarę zmieniania się mody miał szersze lub węższe skrzela czyli rondo. Główka kapelusza otoczona by­ ła w dawnych czasach metalowym łańcusz­ kiem, bądź paseczkiem z naszytymi muszel­ kami. Obuwie stanowiły kierpce. Nogi owi­ jano onucami, a kierpce umocowywano do nogi nawłokami lub skórzanymi rzemienia­ mi. Ryc. 3. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . Pie­ kielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z Albumu Izy­ dora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. M i ­ c h a ł Maśliński. 12 Mężczyźni na Podhalu nosili strój cał­ kowicie sporządzany z materiałów własnej roboty, a więc koszule z lnianego płótna z wykładanym kołnierzykiem i rękawem wszytym u dołu w obszywkę, cuchy z sukna brunatnego i białego, portki o obcisłych nogawicach z białego sukna z dolnym zakoń­ czeniem zachodzącym na stopę. Portki miały dwa przypory ozdobione parzenicami, któ­ re w zależności od mody zmieniały się, wzbogacały o nowe motywy zdobnicze. Na szwie bocznym nogawic występowały lam­ pasy czerwone lub granatowe z wszytymi ra­ kami. U dołu nad rozcięciem nogawic znaj­ dował się pompon tzw. kistka. Spodnie gó­ rale przytrzymywali wąskim pasem. Baco­ wie nosili wysokie pasy zapinane na 4 klamry. Cuchy z brązowego sukna były dość długie, ozdobione przy szyi i przy dol­ nym zakończeniu rękawów wieloma rzęda­ mi czerwonego sukna z brzegami wyząbkowanymi. Ciemne cuchy używane są do ce­ lów obrzędowych. Ubierają się w nie pyćace, zapraszający gości na wesele oraz w czasie pogrzebu. Podhalanie noszą też cuchy krót­ sze, ciemno brązowe, zdobione niegdyś przy �Kobiety w dawnych czasach nosiły koszule lniane z długimi rękawami, spódnice z lnianego płótna farbowanego i drukowanego we wzory, tzw. iaibanice. Gorset, w daw­ nych czasach zwykle czarny, ozdobiony był mhwami naszytymi na przody i plecy z czar­ nej wełnianej taśmy. Na ramiona kobiety nakładały w chłodniejsze dni lokluse. Obu­ ciem były kierpce. Początkowo strój kobiety podhalańskiej nie był tak barwny jak w późniejszych czasach, tak że W. M a t l a k o w s k i określił go jako „smutny" strój. Z czasem stroje kobiece zmieniły się, wyszły z użycia iaibanice i łokiusy. Spódnice szyto z tkanin fabrycznych bądź jednobarwnych, ozdobionych kilkoma rzędami na­ szytych aksamitek nad obrębem, bądź wielobarwnych kwiecistych tybetów. Gorsety noszono różnobarwne aksamitne, czerwone, wiśniowe, zielone, białe i czarne. Ryc. 9. O r a w i a n k i w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, N o w y Targ (Fot. ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o ) . pow. Z powyższego opisu strojów grup sąsiadujących z Orawą widzimy, że strój górali orawskich miał wspólne cechy ze strojem górali beskidowych, polegające na podob­ nym kroju guni męskiej, zdobnictwo natomiast było bogatsze w guniach orawskich . Podobne były też nakrycia głowy, inne były tylko ozdoby główki kapelusza. Różny był strój kobiecy. Strój górali podhalańskich był całkowicie odmienny od stroju orawskiego. Wspólne dla wszystkich trzech grup górali beskidowych, orawskich i podhalańskich były w stro­ ju kobiecym spódnice szyte z farbowanego i drukowanego płótna oraz łoktusy. Spód­ nice miały też różne nazwy; u górali beskidowych nazywano je spódnica wybijana, na Orawie tłoczelina, na Podhalu iaibanica. 15 13 �ROZDZIAŁ I OBECNY STAN STROJU NA BADANYM TERENIE Strój ludowy na Orawie nie jest już dziś w powszechnym użyciu, zachowały się jed­ nak jeszcze w terenie rzadkie okazy. Są to przeważnie „prucniki" kobiece i męskie oraz spodnie męskie, kobiece koszule i czepce. Nie zachowały się gunie męskie, cuszki ani kożuchy orawczańskie, kapelusze (jeden okaz kapelusza z szerokim rondem zacho­ wał się w Zubrzycy Górnej) ani dawne formy kobiecego i męskiego obuwia (jedna pa­ ra zabytkowych butów męskich zachowała się w Chyżnem). Najstarsi ludzie i wytwór­ cy strojów podają, że już w końcu XIX w., mniej więcej w latach dziewięćdziesiątych zaczęły zanikać pewne części stroju ludowego. Mężczyźni przestali nosić pięknie zdo­ bione gunie o archaicznym kroju, zastępując je „cuszkami" wygodniejszymi w użyciu ze względu na odmienny krój i tańszy koszt. Gunie nie zachowały się w terenie zupeł­ nie. Można je znaleźć tylko w muzeach. Piękny okaz guni orawskiej znajduje się w Mu­ zeum Tatrzańskim w Zakopanem. Wyszły także z użycia kapelusze męskie o szerokiej podwiniętej krezie. Mężczyźni zastąpili je filcowymi kapeluszami typu miejskiego. Jedną z przyczyn zaniku pewnych części ubioru ludowego był fakt odcięcia Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. od dawnych Węgier, i dzisiejszej Czechosłowacji. Uniemożliwiło to mieszkańcom Orawy dawny zakup pewnych części ubioru jak butów, czepców, i dodatków oraz materiałów wysokogatunkowych (np. wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej) na odświętne spodnie. Mieszkańcy Orawy chętnie przechodzili na tańszą fabryczną manufakturę, zarzuca­ jąc stroje tradycyjne. Mężczyźni, szczególnie starsi, nosili do niedawna powszechnie portki, nakładali do nich jako górne odzienie —• fabryczne kurtki. Starsze kobiety no­ siły prucniki, kabaty i spódnice dawnego kroju. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. strój ludowy był jeszcze powszechnie noszony. Nosiło się też części dawniej sporządzonych strojów. Po drugiej wojnie światowej strój orawski zanikł prawie zupełnie. Dziś jesz­ cze starzy mężczyźni noszą portki orawskie, starsze kobiety chodzą w dnie świąteczne w szerokich spódnicach, bluzkach o daw­ nym kroju oraz kabatach. Na ramiona wkła­ dają tzw. „odziewaczkę" to jest chustę typu fabrycznego, lecz i te zachowane w terenie stare okazy odzieży zanikają w szybkim tempie. Sporządzone z wysokogatunkowej wełny kobiece prucniki niszczeją, narażone są na uszkodzenie przez mole, gdyż nie są już tak starannie przechowywane jako oka­ zy niemodnego, wyszłego z użycia stroju. Męskie prucniki starzy mężczyźni często przeznaczają na pochówek . 16 Ryc. 14 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). �ROZDZIAŁ II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU ORAWSKIEGO Odtworzenie chociażby w ogólnych zarysach chronologicznych przemian zachodzą­ cych w rozwoju stroju orawskiego jest rzeczą trudną ze względu na prawie zupełny brak źródeł dotyczących minionego okresu. Na podstawie danych uzyskanych drogą badań etnograficznych można stwierdzić, że do końca XIX w. na terenie całej Górnej Orawy utrzymywał się zabytkowy strój. Jak wyglądał strój orawski w XVII i XVIII w. trudno ustalić ze względu na brak danych źródłowych. Odtworzenie wyglądu stroju i ubioru na podstawie relacji ludzi starych możliwe jest dopiero od poł. XIX w. Praw­ dopodobnie w XVII i XVIII w. do sporządzania ubioru używano materiałów własnej roboty, to jest płótna, na co wskazywałby fakt wczesnej uprawy lnu od zarania po­ wstania osad na tym terenie . Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w analizie cennego źródła ikonograficznego, to jest scen polichromii z 1711 r. w kościele w Orawce. W poszczególnych malowidłach obrazujących 10-cioro przykazań widoczne są kobiety ubrane w lniane spódnice z niebarwionego płótna, w lniane gorsety i ioktusy. Mężczyźni są odziani w lniane koszule i obcisłe portki. Obuwie — proste chodaki zwane kierpcami, sporządzane było również we własnym zakresie. 17 Z czasem ludowy strój orawski zaczął się wzbogacać. Kobiety zaczęły nosić spódni­ ce lniane, ale barwione i drukowane we wzory, a mężczyźni — zdobione spodnie i gunie. Największy rozkwit stroju przypadł na drugą połowę XIX w. to jest na okres największego dobrobytu na Górnej Orawie. Ludność miała wtedy poważne źródła do­ chodu z uprawianego tkactwa. Wyrabiano materiały nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Pod koniec XIX w. tkactwo zaczęło się kurczyć na całym Pohalu a więc i na Orawie i odtąd zaczyna się datować stopniowy zanik niektórych części stroju. Zamknięcie granicy politycznej i odcięcie tym samym mieszkańców' Górnej Orawy od źródeł zakupu niektórych części stroju, i materiałów wysokogatunkowych do wyrobu tegoż czy też dodatków do stroju, przyczyniło się ostatecznie do jego zaniku. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. zaczęły się zaznaczać zmiany w orawskim stro­ ju, i tak w męskim — zastąpiono piękne gunie zdobione haftem, tańszymi cuszkami. Przestano nosić kożuchy. Zanikły prucniki dawnego typu ze srebrnymi, dużymi guzika­ mi filigranowej roboty. W ubiorze kobiecym zanikły tloczeiiny — spódnice płócienne farbowane na granatowy kolor i drukowane we wzory. Po zamknięciu granicy w 1918 r. z dzisiejszą Czechosłowacją wsie graniczące z Podhalem przeszły w ubiorze na modę podhalańską. Mieszkańcy Chyżnego i Piekielnika zaczęli nosić portki typu podhalań­ skiego z wyszytymi rakami na bocznych szwach nogawic i parzenicami podhalań­ skimi na przyporach. Także i kapelusze zaczęli Orawiacy nosić podhalańskie z małymi rondami. Dziewczęta w wymienionych wyżej wsiach zaczęły wdziewać zamiast prucników gorsety takiego kroju, jak gorsety podhalańskie i zdobione cekinami. Jak informu­ je gazda Jan Czyż z Piekielnika — mieszkańcy Piekielnika ubierali się niegdyś tak jak w Jabłonce i Orawce, a obecnie tak jak na Podhalu . Tyczy to mężczyzn i młodych dziewcząt, bowiem starsze gospodynie noszą jeszcze do kościoła w dnie świąteczne pru­ cniki. To samo zaznacza się wśród mieszkańców Chyżnego. Mężczyźni i dziewczęta ubie­ rają się po podhalańsku a starsze kobiety po orawsku. Względy natury ekonomicznej również przyczyniły się do zaniku stroju na terenie Orawy. Brak zarobków jakie niegdyś dawało tkactwo sprawił, że mieszkańcy Orawy nie mogli sobie pozwolić na sporządzanie drogich części odzieży. Chętnie zaczęto zastępować dawny strój o wiele tańszymi ubraniami typu fabrycznego. Mężczyźni np. zaczęli nosić do zabytkowych spodni z sukna własnej produkcji lub wysokogatunkowego kupnego — fabryczne kurt18 15 �ki. Tak samo w ubiorze kobiet zaczęły pojawiać się jako okrycie wierzchnie duże fab­ ryczne chusty tak zwane odziewaczki, w miejsce drogich kożuchów. Przejście od daw­ nego zabytkowego stroju do ubiorów pochodzenia fabrycznego odbywało się stopniowo; mężczyźni np. po zaniku zabytkowych guń wkładali cuszki szyte również z sukna swojskiej roboty i sukna fabrycznego, potem nastały „kabaty" to jest kurtki szyte z su­ kna produkcji fabrycznej. Stan majątkowy poszczególnych gazdów często nie pozwalał na sprawienie sobie paradnej guni czy też portek z drogiego fabrycznego sukna z bo­ gatymi pętlicowymi ozdobami. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej, Józef Paniak (92 lata) informował, że nigdy nie posiadał paradnych spodni, gdyż nie był tak zamożny, by je sobie móc sprawić. W latach międzywojennych noszono na Orawie jeszcze strój ludowy, ale były to już resztki zabytkowych okazów stroju. Druga wojna światowa ostatecznie wpłynęła na zanik stroju. Na skutek działań wojennych ewakuowano ludność z niektórych wsi, a po powrocie najczęściej nie było dobytku w komplecie. W okresie rozkwitu stroju ze względu na bliskie kontakty z Węgrami zaznaczały się w nim wpływy stroju węgierskiego przejawiające się w zapożyczonej formie butów z cholewami podwyższonymi z przodu i ułożonymi w kostce w harmonię; w zdobni­ ctwie spodni a nawet w nazewnictwie (gombiki od węgierskiego gombos — guzik). Wi­ doczne też były wpływy niemieckie (ząbki „heklowane" to jest szydełkowe, lub sztrymle — pończochy). ROZDZIAŁ III ZASIĘG BADANEGO STROJU Obszar Górnej Orawy stanowi odrębną całość. Od południowego zachodu graniczy z dzisiejszą Czechosłowacją dawniej z Węgrami, od wschodu z Podhalem, od północy z Beskidem. Strój Górnej Orawy wykazuje pewne podobieństwo ze strojem Dolnej Orawy z tą różnicą, że strój sąsiednich Orawiaków, zamieszkujących bardziej uro­ dzajne ziemie odznaczał się znacznie bogatszym zdobnictwem. Strój orawski wykazuje także cechy pokrewne ze strojem beskidzkim , przejawiające się w podobnych nakry­ ciach głowy u mężczyzn i jednakowym kroju męskich cuch. W obrębie polskiej Orawy w ubiorze poszczególnych wsi zachodziły małe różnice, które pozwalały jednak mie­ szkańcom poszczególnych wiosek odróżniać się wzajemnie. Różnice te polegały na od­ miennym zdobnictwie, z wyjątkiem niektórych wsi graniczących z Podhalem, gdzie i krój był odmienny od orawskiego. Tak więc: 1. mieszkańcy wsi Zubrzycy Górnej i Dolnej, Jabłonki i Orawki ubierali się jednako­ wo; 2. mieszkańcy Podsarnia, Podwilka ubierali się tak, jak wymieniona grupa z tą jed­ nak różnicą, że męskie kamizele prucniki miały brzegi obszyte czerwonymi ząbka­ mi krepindlami oraz dolne rozcięcia nogawic u spodni zdobione były czerwoną wy­ pustką z sukna, (a nie czarną); 3. mieszkańcy Lipnicy Wielkiej i Małej oraz Dolnego Chyżnego ubierali się tak jak inni, różnili się tylko zdobnictwem spodni. Przypory spodni nie były zdobione pę­ tlicowymi ozdobami z czarnej taśmy wełnianej, lecz aplikowanymi kółeczkami z czerwonego sukna; 4. mieszkańcy Górnego Chyżnego ubierali się tak jak mieszkańcy wsi zamieszka­ łych przez ludność polską na terenie dzisiejszej Czechosłowacji — Głodówki, Suchej Góry (łączyła się z Chochołowem). 5. W ubiorze mieszkańców Piekielnika, Podszkla i Harkabuza widoczne były wpły­ wy podhalańskie. Według informacji starych ludzi z Piekielnika, mieszkańcy wsi Piekielnika około 70 lat temu przeszli na modę podhalańską. 19 20 16 �ROZDZIAŁ IV OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO Strój mieszkańców Górnej Orawy w II-ej połowie XIX w. składał się: z koszuli, spodni szytych z sukna, kamizeli piucnika, guni, kożucha, kierpców i kapelusza. W zi­ mie zamożniejsi gazdowie nosili kożuchy, a na głowie zamiast kapelusza futrzane cza­ pki. Do pracy w zimie nakładano grube wełniane rękawice plecione, to jest wyrabiane techniką zbliżoną do tkackiej, na drewnianej formie. Na przełomie XIX i XX w. obok kierpców, jako obuwie pojawiły się buty z cho­ lewami. Codzienny ubiór roboczy składał się z tych samych części. Do pracy wkła­ dano podniszczone części stroju odświętne­ go lub specjalnie szyte z przeznaczeniem roboczym portki z tańszych gatunków suk­ na, bez zdobienia cyfrowaniem. Ubożsi gaz­ dowie nosili zarówno w dnie odświętne, jak i na codzień do pracy, portki bez paradnych ozdób, obszyte jedynie na przyporach i dol­ nym rozcięciu nogawic wypustką z czerwo­ nego i czarnego sukna, nie było ich bowiem stać na zamawianie cyfrowanych spodni. Stan zachowania stroju decydował o jego charakterze odświętnym czy codziennym, podniszczone części niegdyś odświęlnego stroju ludowego stawały się ubiorem co­ dziennym. Do odświętnego stroju sprawiano nowe części starannie przechowywane w komorze, by nie straciły świeżego wyglądu. Stąd w ubiorze roboczym można było nie­ gdyś spotkać zarówno i zdobione części odzieży, jak i nie zdobione szyte specjalnie z przeznaczeniem do pracy. Między strojem młodego i starego pokolenia zachodziły róż­ nice. Młodzi nosili portki bardziej „szum­ nie" zdobione, starzy nieraz przez całe ży­ cie chodzili w niecyfrowanych portkach. Młodzi przystrajali sobie także kapelusze kupnymi kramskimi piórami, które zatyka­ no za łańcuszek otaczający główkę kapelu­ sza. Zwyczaj przystrajania kapelusza istniał także u Podhalan . Takie same „kramskie pióra" przypinali sobie drużbowie i pan młody. Nie były to dosłownie pióra ale ozdoba kupowana na targu, składająca się z dwóch rojlek z błyszczącymi drucikami . 21 22 Młodzi mężczyźni nosili też niegdyś sze­ rokie pasy, nie tak szerokie jak Podhalanie. Pasy zapinane były na zwykłe żelazne sprzączki i zdobione geometrycznym orna­ mentem wytłaczanym. Z boku pas miał naszytą kieszonkę do wkładania kapciucha na R y c l t Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, paw. N e w y Targ. Fot. W . Werner. 17 �tytoń, fajeczki i innych drobiazgów. Pasy takie noszone były później już tylko przez pasterzy. Spodnie przetrzymywali mężczyźni wąskim bardzo długim pasem także opasywanym dwukrotnie i luźno opuszczanym niżej talii. Młodzi chłopcy w wieku szkolnym nosili portki płócienne i dopiero gdy Orawiak, był dorastającym chłopcem dostawał pierwsze sukienne spodnie; zwykle w wieku lat dwudziestu. Chłopcy dla zaakcentowania że są już w wieku młodzieńczym, zakładali „pióreczko" własnej roboty z wosku. Piórecka nie były noszone w czasie postu, tylko na Boże Narodzenie. Orawiacy trudniący się wypasem bydła używali biczy lub kijów z samorodnym uchwytem. Często zdobili powierzchnię kija wzorem wycinanym w korze. Starzy gaz­ dowie nie nosili ciupag lecz tylko palicki. ROZDZIAŁ V SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU MĘSKIEGO KOSZULE W najdawniejszych czasach orawskie koszule były szyte z lnianego samodziałowe­ go płótna . Jak wynika z opowiadań najstarszych wytwórców ludowych, koszule mia­ ły pierwotnie krój p o n c h o p o d ł u ż n e g o , to jest składały się z trzech zasadni­ czych płatów, Jednego stanowiącego przód i tył koszuli, złożonego w połowie długości po linii wątku materiału. Pośrodku linii złożenia materiału wycinano otwór na głowę i rozcinano rozporek w przodzie koszuli; z dwu płatów płótna krojono rękawy, które składano na połowę wzdłuż linii osnowy i doszywano do boków koszuli. Pod pachę wszywano tak zwany ćwikieł. Wykrój na głowę wykończony był wąską obszywką. Po obu stronach rozcięcia przodu koszuli przez okrągłe otworki przewleczony był po­ wrózek ukręcony z lnianej przędzy do związywania koszuli pod szyją . Koszule te były krótkie, sięgały do pasa i nie były wpuszczane w spodnie. Miarą długości była wysokość okna w izbie. Kobieta mająca szyć koszulę przykładała płótno do futryny okna i w ten sposób uzyskiwała miarę długości koszuli. Według informacji kobiet szy­ jących koszule nie trzeba było wołać mężczyzn do miary, bo stałą miarą było okno . Później szyto koszule typu p r z y r a m k o w e g o niemarszczonego. Koszule takie były znacznie dłuższe od dawnych, wpuszczano je do spodni. Przy szyi wykończ one były wykładanym kołnierzykiem, na ramionach miały naszyte podłaty, rękaw wszyty był w obszywką. W Chyżnem w ostatnich czasach według informacji ludzi starszych w la­ tach czterdziestych nastały męskie koszule zdobione haftem na przodach koszuli, koł­ nierzu i obszywkach rękawa. Zdobnictwo tych koszul polegało na tym, że między dwie warstwy płótna wszywano skręcone z bawełnianej przędzy pamłoki, powrózki, oddzie­ lając je od siebie stebnówką. W przerwach między rzędami zastębnowanych powróz­ ków haftowano ściegiem płaskim wypukłe listeczki i kropki. Czasami wszywano wstawki z fabrycznym haftem. We wsi Chyżne zachował się jeden okaz takiej zdobio­ nej koszuli męskiej. Specjalistką w szyciu tego typu koszul była Maria Kadłubek z Chyżnego. • 23 24 25 26 SPODNIE Najstarsze spodnie na terenie Orawy szyte były z płótna samodziałowego. Potem zaczęto szyć portki z sukna domowej roboty, a jeszcze później z wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego tak zwanego „bystrzyckiego", bo wyrabianego w By­ strzycy. 18 �Portki z płótna lnianego nosili chłopcy do szkoły. Okres rozpoczęcia nauki w szko­ le był momentem zwrotnym w ubiorze, przejście od sukienki lnianej do pierwszych spodni lnianych, które szyto chłopcom gdy zaczynali chodzić do szkoły. Parobcy w wie­ ku lat 20-tu otrzymywali pierwsze sukienne spodnie, młodzi robili sobie „piórecko",któ­ re przypinali dla zamanifestowania przejścia z wieku chłopięcego do męskiego, ale por­ tki nosili jednak jeszcze płócienne, sukienne bowiem otrzymywali znacznie później. Spodnie używane na codzień a także również na święta przez uboższych gazdów, którzy nie mogli sobie pozwolić na spodnie z droższego sukna, szyte były z sukna do­ mowej roboty tak zwanego „wałaskiego". Gazdowie, którzy nie mieli swojskiego su­ kna szyli spodnie z sukna „kromskiego" ku­ powanego w kramach na targach. Sukno takie było dwojakiej grubości, tak zwana „połówka", używana na portki i „grube", kudłate, używane głównie na kapcie zimo­ we dla kobiet i również na portki. Młodzi a także starsi zamożni gospodarze zamawiali sobie portki z wysokogatunkowego sukna produkcji fabrycznej z tak zwanego sukna „bystrzyckiego". Krój nogawic tych spodni podobny jak u Podhalan, zwężał się ku do­ łowi, ale u dołu zakończony prosto bez czę­ ści zachodzącej na stopę. U dołu po stronie zewnętrznej nogawice były rozcięte, dla R y c . 1 2 , orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner, łatwiejszego wciągania ich na nogę. Z przo­ du portki miały dwa przypory. Klapy przykrywające przypory o trapezowatym kształ­ cie z wyząbkowaną u dołu krawędzią nazywały się na Orawie „zaworami" lub „zakła­ dami" (ryc. 11). Portek niegdyś nie zdobiono. Zdobnictwo w dzisiejszej formie weszło, jak informują najstarsi gazdowie, dopiero ok. 1892 r. Parzenice orawskie w formie pętlicowych ozdób naszywane były z czarnej wełnianej taśmy lub czarnej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 12). Dawniej, nim wprowadzono zdobione na przyporach parzenice — obszywano tylko przypory i boczne rozcięcia nogawic wypustkami z czarnego i czerwonego sukna. Wy­ jątek stanowił Podwilk, gdzie boczne dolne rozcięcia nogawic ozdobione były czerwo­ nym suknem. Przypory w dawnych portkach nie zdobionych jeszcze czarnymi pętlico­ wymi parzenicami obszyte były wypustkami z czarnego i czerwonego sukna a w środ­ ku występował sznureczek skręcony z czerwonej i zielonej wełny. Zdobione czarnymi parzenicami spodnie nosili tylko zamożni gazdowie. Stary informator, 92-u letni Józef Paniak z Jabłonki Orawskiej i inni ubożsi gazdowie nosili portki ozdobione tylko na przyporach oblamką. Józef Paniak przez całe życie nosił tylko tak ozdobione spodnie, nie mógł sobie bowiem pozwolić na sprawienie drogich, cyfrowanych spodni. Gazdo19 �wie z Chyżnego nosili portki zdobione na spo­ sób podhalański parzenicami (ryc. 13), wyszy­ wanymi kolorową włóczką i „rakami" przy szwach nogawic. Ubożsi gazdowie na Orawie nie tylko nie nosili cyfrowanych spodni ale również nie szyli portek z wysokogatunkowego sukna „bystrzyckiego" produkowanego w Bystrzycy, gdzie wyrabiano 3 gatunki sukna, bowiem 1 m sukna bystrzyckiego w najwyższym gatunku kosztował 3 reńskie i wystarczał na uszycie 1 pary spodni. (Uszycie i wycyfrowanie ko­ sztowało wówczas 5 reńskich). Ryc. 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner. Pod portki zakładano gacie ze zgrzebnego i pacześnego płótna. Nogawice gaci były u do­ łu wystrzępione lub obrębione. Latem do pra­ cy w polu zakładano niegdyś gacie płócienne bez wierzchnich sukiennych portek. KAMIZELE Kamizele bez rękawów tak zwane prucniki, zwane we wsi Chyżne piuclikami, nosili niegdyś mężczyźni proste w kroju, to znaczy nie wcięte (szwy boczne proste a nie biegnące do linii talii skośnie), poniżej długości linii stanu. Kamizele takie spo­ rządzane były z wysokogatunkowego sukna czarnego produkcji fabrycznej, wyrabiane­ go w Bystrzycy z wełny jagniąt (owiec zwanych buki). Krój kamizeli składał się z trzech płatów, z pleców i dwu przodów zapinanych na duże, stożkowate, srebrne guziki filigranowej roboty. Nosili je tylko bogatsi gazdowie. Jeden okaz takiej kamizeli zachował się w Górnym Chyżnem. Później zaczęto nosić kamizele sporządzane również z wysokogatunkowego czarnego sukna ale o odmiennym kroju. Sięgały tylko do linii talii, były krótsze od dawnych i wcięte w talii. Przody były wykończone u góry klap­ kami, zapinane nie pośrodku lecz z boku, gdyż zachodziły na siebie. Zmienił się też rodzaj guziczków używanych do zapinania prucników. Nowsze prucniki zapinano na małe, białe, stożkowate guziczki porcelanowe. Na drugi przód również przyszywano rząd białych guziczków, tak że uzyskiwano dwa rzędy białych guziczków na przodach prucnika. Jeden rząd guziczków służył do zapinania, drugi przyszywany był dla sy­ metrii. Na klapkach prucnika przyszywano też trzy guziczki gombiki na podobieństwo trójlistnej koniczyny. Prucniki podszyte były szarym, grubym, zgrzebnym płótnem. Gu­ ziczki przyszywane były w ten sposób, że przytwierdzane były na powrózku skręco­ nym z lnianych nici a podłożonym z lewej strony prucnika. Przyszywane były wszy­ stkie jedną nitką na okrętkę do powrózka, przewleczonego przez pętelki guziczków. Prucniki poza guziczkami nie były niczym zdobione. Wyjątek stanowiły prucniki z Podwilka, których brzegi obszyte były czerwonymi ząbkami krepindlami. Prucniki nowszego kroju zapanowały wtedy, kiedy zanikły gunie, to jest w ostat­ nim ćwierćwieczu XIX w. Prucniki, jak i portki były częściami odzieży które się sto­ sunkowo najlepiej zachowały w terenie. Często się zdarza, że ulegają zniszczeniu 20 �na skutek moli; jest ich coraz mniej gdyż starzy ludzie życzą sobie by ich w prucnikach chowano. Stary gazda z Jabłonki Orawskiej informując o prucnikach podał do wiadomości, że sobie swój prucnik „dzierży do trumny". [Ja sobie to dzierżeni do trumny). GUNIE Na Orawie noszono gunie w XIX w. Według niektórych starych informatorów za­ nikły one 90 lat temu, według innych — 70 lat temu, a jeszcze dokładniej — około 1912 r. Można przyjąć, że moda na gunie ustała na przełomie XIX i X X w. Gunie szyte były z ciemnobrązowego sukna, miały archaiczny k r ó j poncho p o p r z e c z n e g o i ozdobione były haftem z kolorowej włóczki . Zdobione brzegi sukmany i stojący kołnierz (ryc. 14, 15). Motywy zdobnicze haftu na kołnierzu były roś­ linne, wykonane ściegiem łańcuszkowym (linie łamane) i krzyżykami wkomponowany­ mi w załamania linii. Gunie były zapięte na jeden duży ozdobny gombiczek (ryc. 33), 27 28 Ryc. 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym kołnierzem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W.Werner. Ryc. 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobio­ nej haftem .Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. o który dawniej zaczepiano łańcuszek metalowy, później barwną jedwabną wstążkę. Gunie były kosztowne i nie każdy mógł sobie na nie pozwolić. Sukno na uszycie guni kosztowało 10 koron, uszycie i ozdobienie około 10 koron. Gunie zupełnie zanikły w terenie. Można je tylko oglądać w zbiorach muzealnych. Jedyny okaz guni oraw­ skiej znajduje się w Muzeum Tatrzańskim. 21 �Ryc. 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Fot. W. Werner. (nr inw. 2189) CUSZKI Po guniach weszły w użycie na Orawie tak zwane cuszki, o odmiennym niż gunie kroju. Były one wygodniejsze, bo posiadały rękawy nietylko od parady. Najstarsze cuszki, które według relacji starych ludzi, by­ ły cyfrowane nie zachowały się. Późniejsze szyto z ciemno brunatnego sukna, fabrycznej produkcji. Przy szyi wykańczane były klapami ozdobionymi czarną wełnianą taśmą. Cuszki nie ocalały w terenie ani w muzeach. W pa­ mięci starych ludzi przetrwała wiadomość o tym jaki był jej koszt. Sukno na sporządze­ nie cuchy kosztowało 2 reńskie, uszycie z ozdobieniem 15 reńskich. KABATY Kabaty były to długie kurtki z wyszywa­ nymi rękawami, szyte z sukna produkcji fab­ rycznej. Nosili je zarówno starsi mężczyźni jak i młodzi, w okresie kiedy zanikły cuszki. Ryc. 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner. 22 �KOŻUCHY Kożuchy na Orawie noszono w zimie; nosiły je zarówno kobiety jak i mężczyźni. W II-ej połowie XIX wieku i na pocz. XX w. noszono tak zwane „kożuchy orawczańskie", gdyż szyte były w Orawce przez Kilanowicza i Szczechurę. Kożuchy były szyte ze skór owczych, barwionych na kolor jasno brązowy i ozdobione aplikacją z białej cienkiej skórki (ryc. 18, 19). Kożuchy orawczańskie noszone były na terenie całej Orawy przez zamożniejszych gazdów. Noszono także serdaki ze skór owczych kupowane przed 1918 r. w Liptowie, zaś po 1918 r. w Nowym Targu. Ryc. 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. Ryc. 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. PASY Do przytrzymywania spodni powszechnie noszono długie skórzane paski szerokości około 5 cm z ozdobną mosiężną klamrą (ryc. 20). Paski przewlekano przez górny obręb spodni, zapinano na klamrę, następnie drugi raz otaczano talię paskiem w ten sposób, że pas zwisał poniżej linii talii. Według informacji najstarszych ludzi opasków nie noszono powszechnie na Orawie, nosili je niegdyś młodzi orawiacy a później pasterze. Opaski orawskie nie były tak szerokie jak pasy podhalańskie; zapinane były na trzy żelazne klamerki. Powierzchnia opaska zdobiona była tłoczonym ornamentem geome­ trycznym, z boku przyszyta była kieszonka ze skóry do przechowywania kapciucha na tytoń, iajki i innych drobiazgów. Okaz takiego opaska ze wsi Podwilk znajduje sią w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 23 �Ryc. 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N a w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559). UCZESANIE I NAKRYCIE GŁOWY W XIX w. mężczyźni, zarówno młodzi jak starzy, nosili długie włosy do ramion. Roz­ dzielali je pośrodku głowy i rozczesywali na boki (ryc. 10). Dziadek 80-cio letniego Stefana Słobody z Chyżnego pamiętał, że jeszcze jego dziadek nosił długie niestrzyżone włosy, dopiero bowiem pod koniec X I X w. Orawiacy zaczęli strzyc włosy. Na głowę zakładali kapelusz filcowy z szerokim rondem, o lekko podwiniętych brze­ gach. Niegdyś kapelusze miały wysokie główki, fakt ten znajduje potwierdzenie w ma­ teriale ikonograficznym; przedstawieni na freskach w kościele w Orawce pasterze ubrani są w takie właśnie kapelusze. Również dawne figurki szopkowe z kościoła w Lipnicy, przedstawiające pastuszków — wyposażone są w kapelusze z wysokimi główkami. Główka kapelusza otoczona była mosiężnym łańcuszkiem, w późniejszych czasach — czarną taśmą weł­ nianą. We wsi Chyżne i Pie­ kielniku noszono kapelusze podhalańskie z nałożonymi dookoła główki muszelkami. W zimie Orawiacy nosili czap­ ki podbite futrem. Główka czapki składała się z czterech części i uszyta była z wełnia­ nego materiału koloru granato­ wego, brązowego lub czarnego. Na czubku czapki był pompon Ryc. 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o ­ w y Targ. Fot. W . Werner. 29 zwany pochwalone . Czapka miała nad czołem czółko z futra, a dookoła głowy nównież otok z futra, sporządzany z nóżek owiec. Główka czapki podbitą była w środku kożuszkiem owczym. Podczas silnych mrozów opuszczano otokę czapki na uszy. 24 �OBUWIE Orawiacy nosili powszechnie kierpce umocowane do nogi skórzanymi rzemieniami, zwanymi nawłoki. Kierpce sporządzano we własnym zakresie ze skóry kupowanej na targu już „porzezanej" na kierpce, to znaczy z naciętych odpowiedniej wielkości pła­ tów skóry. Krój kierpców był niegdyś inny, były one szyte na „owijkę" a potem na „kostkę". Pod koniec XIX w. zapanowała moda noszenia butów z cholewami o pod­ wyższonej z przodu cholewie i harmonijką u kostki. Wysokie buty nosili tylko zamoż­ ni gazdowie, stąd nie było ich zbyt wiele na terenie Orawy. Zachowała się tylko jedna para takich butów we wsi Chyżne. Buty zamawiano w Liptowie. Po 1918 r. nie sprawiano już nowych butów tego kroju. Ludność miejscowa widocznie zwracała uwagę na rodzaj obucia, o czym świadczy piosenka : 30 n u Nie dej mnie mamick o, nie dej mnie za nieg o, B o sie mi widzi "obuwanie jeg o. u INNE u DODATKI DO STROJU MĘSKIEGO Nogi przed obuciem owijano onucami z lnianego płótna. Do sporządzenia męskich onucek używano przeważnie płatów pozostałych ze starej, zużytej koszuli, sprane płótno bowiem było bardzo miękkie. Używano też na onuce nowego mocniejszego płótna. W zimie przy pracy mężczyźni używali grubych plecionych rękawic. Rękawice no­ szone były tylko w dnie powszednie; w dnie świąteczne z reguły rękawic nie noszono. Rękawice wykonane były na drewnianej formie, na którą zakładano osnowę, zaczepioną na zacięciach brzegów formy i za pomocą drewnianej iglicy przeplatano wątek weł­ niany. Tkanie rękawic zaczynano od ich wierzchołka. Na osnowę zwykle używano wełny w naturalnym kolorze, a na wątek — wełny barwionej, uzyskując w ten sposób rękawiczki w kolorowe pasy (ryc. 21). Ręka­ wice męskie wyrabiano głównie w Lipnicy i Orawce. Ciupag górale orawscy nie nosili. Starsi gospodarze używali tak zwane paiice- były to laski samorodnego kształtu to jest kije z uchwytami będącymi naturalnym skrętem ko­ rzenia. Młodzi, trudniący się wypasem bydła używali biczów i kijów z samorodnym uchwy­ tem w postaci zgrubienia. Powierzchnię kija zdobiono motywem zdobniczym, często roślin­ nym lub geometrycznym przez wycinanie no­ żykiem kory drzewa (ryc. 22). Orawiacy udający się w drogę nosili torby skórzane dość dużych rozmiarów. Torby spo­ rządzane były z płata skóry złożonego w ten sposób, że jeden koniec stanowił klapę torby. Boki torby zszyte były rzemykiem skórzanym, a powierzchnia ozdobiona tłoczonym ornamen­ tem geometrycznym. Torbę zawieszano na sze­ rokim 5 cm rzemieniu, przyszytym pod klapą Ryc. 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner. 25 �i spiętym z boku ozdobną mosiężną klamrą (cyc. 23). Orawiacy używali fajek, odmiennych w kształcie niż na Podhalu. Były to gliniane fajki nie obkładane na całej powierzchni bla­ chą, lecz tylko z otoka blaszaną przy otworze i wysokim stożkowatym blaszanym wieczkiem. Cybuszek fajki był prosty i dość długi, ale nie wygięty, jak w fajkach podhalańskich (ryc. 25). Ważnym dodatkiem do stroju męskiego by­ ły guziki i klamry. Guziki zdobiły dawne mę­ skie prucniki; wykonane były często ze srebra filigranową robotą. Kształt miały stożkowaty. Ten typ gomhików kupowali sobie jedynie za­ możni gazdowie. Okazy takich guzików znaj­ dują się w Muzeum Tatrzańskim w Zakopa­ nem. Do guni przyszywany był jeden duży ,,gombik" ołowiany, ozdobiony krzyżykami. Służył on do zaczepienia spinającego oba przo­ dy guni łańcuszka lub wstążki (ryc. 33). Mosiężne klamry znajdowały zastosowanie w męskim stroju orawskim w paskach do spod­ ni i przy torbach skórzanych. Nie miały nato­ miast zastosowania przy opaskach, jak na Pod­ halu. Zdobione były odlewanym wypukłym ornamentem roślinnym; natomiast klamry słu­ żące do spinania rzemienia torby skórzanej były duże, prostokątne, o ostro zakończonych krótkich bokach i ozdobione krzyżykami (ryc. 24a), Pierścionki mosiężne nie zachowały się już zupełnie w terenie, można je znaleźć jedynie Ryc. 23. S k ó r z a n a torba orawska. Chyżne, w zbiorach muzealnych. Były to pierścionki pow. N o w y Targ. Fot. w. Werner z okrągłą tarczką, na której wyryto litery IHS; były to zarazem obrączki ślubne, (ryc. 24c). Uzupełnieniem stroju i jego ozdobą były tak zwane piórka; pan młody przypinał je do cuszki, drużbowie oraz dorastający chłopcy mieli również podobne. a b c Ryc. 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. 26 Muzeum �Według określenia informatorów piórka pana młodego i drużbów zwały się „kramskie" gdyż kupowano je w kramach na targu, przeważnie po drugiej stronie granicy. Składały się z małych rojtów to jest wstążek marszczonych w kolistą falbankę i błysz­ czących drucików. Dorastający chłopcy natomiast nosili też „piórka" własnej roboty Ryc. 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. wykonane z wosku. Od czasu gdy granicą zamknięto dostęp do źródeł zakupu, zaczęto wyrabiać „piórka" zarówno dla pana młodego jak i dla drużbów we własnym zakresie, ze stearyny. Formowano z niej małe kwiatki. Piórka takie przypinał pan młody do cuszki i do kapelusza, drużbowie do chusty przyczepionej skośnie na piersi oraz za łańcuszek otaczający główkę kapelusza (ryc. 26). Dodatkiem do stroju drużbów były duże białe chusty sporządzone z płócienka fabrycznego i wykończone szydełkowanymi ząbkami. Były to te same chusty których kobiety używały w dnie świąteczne do kościoła, trzymając je albo w ręku, albo owija­ jąc w nie duże książki do nabożeństwa. Ryc. 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. 2? �R O Z D Z I A Ł VI OGÓLNY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO Ubiór codzienny kobiety orawskiej składał się z koszuli szytej z płótna domowej ro­ boty, spódnicy, w najstarszych czasach — płóciennej, później kretonowej, zapaśnicy, prucnika, chusteczki na głowę i kierpców. Na strój świąteczny składały się: 1) bardziej strojna koszula, szyta z cienkiego fabrycznego płócienka, 2) suknia, to jest spódnica sporządzana niegdyś, to jest w XIX w. z płótna domowej roboty farbowanego i druko­ wanego we wzory w farbiarniach. „Suknie" takie nosiły nazwę tłoczelina. Na przeło­ mie XIX i XX w. zaczęto nosić „suknie" również z fabrycznych tkanin z tybetu, suk­ na, alpagi, 3) zapaśnica zapaska czyli fartuch, 4) prucnik to jest gorset, 5) kosiczka chu­ sta zawiązywana na prucnik, 6) łoktusa, 7) czepiec, 8) chusta na głowę, 9) obuwie, 10) letac — bluzka o specjalnym kroju, mocno wcięta w pasie, 11) kożuch. Dziewczęta chodziły z gołymi głowami, stąd łatwo było je odróżnić od kobiet zamęż­ nych, które nosiły czepce z zawiązaną na wierzchu chusteczką, związaną pod brodą. Podniszczone części stroju świątecznego stawały się ubiorom roboczym, za wyjąt­ kiem koszul, które szyto specjalnie z przeznaczeniem do codziennego użytku z płótna domowej roboty, zwykle z krótkim rękawem, wykończonym rojtem czyli falbaną. Strój panny młodej w XIX w. składał się: 1) z paradnej koszuli, uszytej z „szyfo­ nu" to jest cienkiego płócienka fabrycznego, zależnie od pory roku albo z długim rę­ kawem szytym z całej Szerzyny płótna i ułożonym na ramieniu a przy obszywce w dro­ bniutkie „zbiory", albo z krótkim rękawem sięgającym łokcia. Obszywka długiego rę­ kawa obszyta była małym rojtem, cipkami, ząbkami, lub haftem fabrycznym. Rękawy do łokcia również wykończone były „rojtem" obszytym ząbkami lub ozdobionym szydełkową koronką. Przy szyi koszula taka wykończona była również strojnym „roj­ tem". Do stroju młodej należał: fartuch to jest spódnica z cieniutkiej tkaniny białej, w odróżnieniu od innych spódnic z bardziej trwałych materiałów, zwanych sukniami . Młoda nakładała spódniki czyli halki, zdobione u dołu haftowanymi i „heklowanymi" to jest robionymi szydełkiem, ząbkami; letac — czyli bardzo wykrygowaną bluzkę (ryc. 32); chusty-sza/onki tybetowe, zwykle w barwne kwiaty. Na nogi nakładała topanki czyli buciki a na głowę wieniec ślubny, składający się zwykle z różyczek. Wieniec był kupny, potem wprowadzono wianuszki sporządzane we własnym zakresie ze stearyny i gałązek mirtu, takich samych jak w bukiecikach przypinanych drużbom. 31 Ryc. 27. Orawskie iglice do w ł o s ó w . Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner. Późniejszy strój panny młodej składał się z koszuli, sukni to jest nicy i kwiecistego prucnika. Obecnie ubierają się do ślubu na biało, dzenia fabrycznego. Druhny ubierały się podobnie jak młoda, tylko ców na głowie; włosy splatały w jeden warkocz z wplecionym weń wstążką. 28 tybetowej spód­ w suknię pocho­ nie miały wień­ sznurkiem czyli �R O Z D Z I A Ł VII SZCZEGÓŁOWY OPIS ORAWSKIEGO STROJU KOBIECEGO KOSZULE 32 Koszule kobiece na zbadanym terenie mają k r ó j p r z y r a m k o w y , gładki . Koszule były krótkie, sięgały do pasa. Na przód i tył koszuli używano płatów płótna o szerokości materiału, składanego wpół, wzdłuż linii wątku. Pośrodku linii złożenia ma­ teriału wycinano otwór na głowę i rozcinano z przodu rozporek długości 15 cm. Na ra­ miona naszywano podłaty. Boki koszuli zszywano od dołu, nie zaszywając do samej góry, rękawy również zszywano od dołu, nie doszywając u góry do końca. W niezaszyte do końca krawędzie rękawa i boków koszuli wszywano ćwikieł (ryc. 28). Rękawy przed wszyciem układano igiełką w zbiory i wszywano pod podłaty. Zakończenie ręka­ wa również układano w ten sposób i wszywano w obszywkę. Także przód i tył koszuli przy szyi układano w „zbiory" i wszywano w listewkę z doszytym „rojtem". Uboższe kobiety miały koszule wykończone przy szyi tylko obszewką, zamożniejsze nosiły ko­ szule z dużym „rojtem", wykończonym szydełkową koronką lub fabrycznym haftem z ząbkami. Koszule używane na codzień do pracy szyte były z płótna swojej robo­ ty. Miały krótki rękaw do łokcia z „rojtem" zaobrębionym u dołu. W języku miejsco­ wym nazywały się takie rękawy „rękaw krótki majkieciasty". Koszule odświętne szy­ te były z muselinu czyli cienkiego płótna, które umożliwiało uzyskiwanie szerokiego rękawa przez układanie płócienka w drobniutkie fałdy. Świąteczne koszule miały przy szyi szersze, bardziej paradne „rojty" obrobione szydełkową lub fabryczną koronką. Koszule świąteczne posiadały dwojakie rękawy, długie, u których rękaw wszyty był w oszewkę u dołu wykończoną małym „rojtem", a obszyty „cipecką", z oszewką często zdobioną skromnym białym haftem — albo rękawem krótkim z dużym „rojtem", wy­ kończonym koronką szydełkową lub fabrycznymi ząbkami. 29 �SPÓDNICE Spódnice nazywano na Orawie sukniami. Najdawniejsze spódnice noszono z płótna niebarwionego swojskiej roboty. Potem weszły w modę spódnicę płócienne, farbowane, tak zwane tłoczeliny, koloru ciemnogranatowego, drukowane w biały wzór. Zwały się one również turczaniny, to też kramarze wołali: „pójdźcie po turczaniny". Płótno prze­ znaczone na szycie spódnic oddawano do farbowania do Słanicy, wioski słowackiej. Od­ bywało to się w ten sposób, że na jarmarki do Jabłonki, które odbywały się co dwa ty­ godnie przychodzili farbiarze z farbiarni w Słanicy i w budach wywieszali czarne płachty z „mustrami" czyli wzorami. Kobiety wybierały sobie wzór i oddawały farbia­ rzom płótno do farbowania i drukowania. W następny jarmark otrzymywały od far­ biarzy już „zafarbione" płótno. Czasami ludzie sami nosili płótno do Słanicy, Informatorka, Anna Giądło (lat 75) jako mała dziewczynka chodziła z ojcem do farbiarni. Farbiarnia w Słanicy słynęła z dobrego farbowania. Na terenie polskiej Orawy w Lip­ nicy też była farbiarnia, ale „płoną". Barwione w niej płótna na spódnice płowiały, mówiono że „gdy słonko zaświeciło zaraz płowiały" ' Wzory spódnic drukowanych w Słanicy według informacji starszych kobiet, to przeważnie były kwiaty, u dołu szlak 20-o cm, drukowany w kwiaty. Noszono także płótno do farbowania do Bobrowa, ale mieszkańców Polskiej Orawy obsługiwała głów­ nie farbiarnia w Słanicy, prawdopodobnie z powodu udogodnień stosowanych przez farbiarzy na jarmarkach w Jabłonce i wysokiej jakości wykonania. Chyżnianie nosili płótno do farbowania do farbiarni w Chochołowie lub Dubowie pod Orawskim Zamkiem a nawet do Trenczyna. Informatorka podała że chodziła tam w 1914, 1916 a ostatni raz w 1918 r. Tloczelina uszyta była z 6-u, 7-u a nawet 9-u szerzyn płótna. Długość spódnicy wy­ nosiła przeważnie 1 m. Informatorka, Karolina Zubrzycka z Jabłonki Orawskiej (lat 70) 33 30 3 4, 35 �odziedziczyła po babce „tłoczeiinę" uszytą z 7-u szerzyn płótna, informatorka zaś z ta­ kiej „tłoczeliny" przerobiła sobie dwie spó­ dnice, które były jeszcze dostatecznie sze­ rokie. Najstarsze „tłoczeliny" szyte były w ten sposób, że „zadek" sporządzony był z far­ bowanego płótna i składał się z 4-ch sze­ rzyn płótna, a „przodek" uszyty był z niebarwionego płótna. (Tablica barwna). Na przednią część spódnicy, sporządzoną z niebarwionego płótna nakładano zapaśnicę, czyli fartuch. Później noszono tłoczeliny sporządzone w całości z barwionego i dru­ kowanego płótna. Prawdopodobnie zależne to było od stopnia zamożności gospodyń; sporządzane bowiem w całości z farbowane­ go płótna spódnice były kosztowniejsze, należało bowiem więcej metrów tkaniny oddać do barwienia i drukowania. „Tłocze­ liny" zanikły w I-szym ćwierćwieczu XX w., mniej więcej około 1920 r. Nastąpiły po nich do złudzenia imitujące oryginalne „tło­ czeliny" tak zwane „tureckie tłoczeliny" lub krótko — tuiczaniny. Były to spódnice sporządzone z wysokogatunkowego kretonu zwanego kartonem, gęstego jak skóra, w ko­ Ryc. 30. Orawianka w spódnicy ręcznie drukowa­ lorze granatowym i drukowanym białym nej w tzw. tloczelinie i loktusie, założonej na spo­ sób „ o p a s t e r z y ć się". J a b ł o n k a Orawska, pow. wzorem. Obok „tureckich tłoczelin" zaczęto N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska. nosić „suknie" z innych fabrycznych tka­ nin tak zwane „szafotowe" — tybetowe, „orlinowe" — w rodzaju alpagi oraz „sztofowe" — z sukienka. „Tłoczeliny" obszyte u dołu „sznurkiem", to jest czarną ta­ siemką. Paradne suknie sztofowe obszyte były 3 razy dookoła taśmą, a nawet nie­ raz i 7 razy. U dołu wykończone były szczotką. Od spodu brzeg spódnicy podszyty był tak zwaną podłózką czyli listwą ze sztywnego płócienka, wysoką od 14 — 20 cm. Po prawej stronie zwykle „podłózka" była stębnowana białymi nićmi. Paradne suknie prócz zdobienia kilkoma rzędami czarnej taśmy, zdobiono koronkową cipką lub Icrepindą (nowsza nazwa). Były to koronki fabryczne, imitujące jednak ręczne, klocko­ we. Barwy tych koronek dobierano kontrastowo do barwy spódnic; i tak na ciemnej spódnicy naszywano białoczerwone, a na jasnej — ciemnobrunatne koronki. Naszywano je w dość dużym odstępie u dołu, na wysokości kolan (ryc. 30). W pasie spódnice ułożone były w fałdy, i wszyte w obszywkę. Do końców obszywki doczepione były „powrózki", którymi otaczano talię i owiązywano dookoła. Najstarsze spódnice nie były podszywane „podłózkami". Panna młoda w dniu ślubu wkładała białą spódnicę z cieniutkiej tkaniny przypomi­ nającej gazę, zwaną „fartuch". Fartuch to nazwa spódnicy uszytej z cieniutkiej tka­ niny fabrycznej, imitującej tkaniny rąbkowe. Ten typ spódnicy nosiło się tylko do ślubu. Pod spódnicę noszono spodniki. Zwykle nosiło się ich 5—6, jedna na drugiej gdy kobieta była zamożna, a chudobniejsze miały tylko 3—4. Pierwszy spodnik zakładany był wprost na ciało, gdyż bielizny spodniej się nie nosiło. Spodnik uszyty był z 4—5 szerzyn płótna swojskiej roboty. Na ten pierwszy spodnik używano płótna pacześnego tj. z drugiego czesania; płótna natomiast pacześnego z pierwszego czesania używano 31 �do sporządzania męskiej bielizny. Na ten pierwszy spodnik z pacześnego płótna na­ kładano następne, szersze, uszyte z więk­ szej ilości szerzyn płótna, przeważnie z 5-ciu, a czasem nawet zakładany pod spódnicę spodnik uszyty był z 7-miu, a nawet z 9-ciu szerzyn. Przy sporządza­ niu spodników poszczególne szerzyny płótna łączono ściegiem zwanym cirką. U dołu spodniki obrębiano ręcznie. U gó­ ry w pasie wszyte były w obszywkę. Obszywka miała na końcach doczepione „powrózki", którymi obwiązywano się dookoła talii. Po pierwszej wojnie światowej weszły w modę spodniki „organowe" czyli z ma­ teriału sporządzonego we własnym za­ kresie na warsztacie tkackim z osnową lnianą i wątkiem z pamłoki, to jest fab­ rycznej przędzy, kupowanej w Terczynie (paczka pamłoki kosztowała 3 reńskie). Spodniki płócienne wykończone były u dołu obrąbkiem, wyjątek stanowiły płó­ cienne spodniki panny młodej, wykań­ czane u dołu ząbkami. Spodniki organo­ we obszywane były u dołu „rojtami". Wyrabiane przez kobiety materiały na Ryc. 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z wyżką przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Oraw­ spodniki tkane były w ten sposób, że ska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. osnowa była z lnu, a wątek z lnu i przę­ dzy bawełnianej „pamłoki". Do połowy XIX w. na Orawie kwitło tkactwo, dostarczano tkaczom do wykonywania zamówień przędzy bawełnianej a z resztek tkano właśnie paseczki, używając na ten cel przędzy w kolorze różowym. Niestety nie zachowały się ani gotowe spodniki, ani próbki materiałów. Z czasem po zamknięciu granicy, kiedy już trudno było zdobyć przędzę, zaczęto nosić spodniki „organowe'" czyli kretonowe z fabrycznej tkaniny, ale imitujące w kolorze dawne, tkane na warsztatach. Były to bowiem materiały różowe w białe paseczki. Starsze kobiety nosiły także spodniki „barchetowe" czyli flanelowe. ZAPASKI Zapaski czyli fartuchy zwały się na Orawie zapaśnice. Noszone były przez kobiety zamężne i dziewczęta. Szyto je z 5-u szerzyn materiału, tak że prawie zakrywały spód­ nicę. Szyte były z cienkich płócien fabrycznych, czarnych lub białych. U dołu były prosto obrębione, u góry w pasie ułożone w gęste „zbiory" i wszyte w obszywkę, której końce związane Były na „kiecki" czyli kokardy. Zapaśnice zanikły jednocześnie z „tłoczelinami" na przełomie XIX w. Najstarsze „tłoczeliny" miały wszyty przód z niebarwionego płótna i tym samym musiały być przykrywane zapaśnicą. Na zanik zapaśnic wpłynęła zmiana mody w orawskim ubiorze kobiecym. 32 �GORSETY Gorsety zwano na Orawie prucnikami. Szyte były z cienkiej, wysokogatunkowej tkaniny wełnianej, zwanej przez ludność miejscową szafotem lub delinem. Był to ty­ bet jednobarwny i wzorzysty w drobne kwiatki. Uboższe kobiety szyły także z innych materiałów np. z tak zwanego orlijonu to jest szorstkiego materiału, w rodzaju alpagi. Krój starszych „prucników" był odmienny od prucników późniejszych. Przód prucnika był skrojony łącznie z połową pleców. Krój prucnika składał się więc tylko z dwu czę­ ści i falbany doszytej u dołu. Późniejsze prucniki miały szwy po bokach. Krój więc skła­ dał się wtedy z trzech części, dwu przodów i pleców oraz falbany. Falbanę nazywano rojtem. „Rojty" łączono ze stanem prucnika na tak zwaną „babkę". Przemarszczano falbanę przed przyszyciem do prucnika w ten sposób, że tworzyły się dekoracyjne ząbki. Prucniki podszyte były zgrzebnym lnianym płótnem. Przody ich zapinano na guziczki, przeważnie na 10. Dawniejsze prucniki zapinane były na metalowe, pękate srebrne lub mosiężne, z kolorowymi akcentami imitującymi emalię, guziczki; późniejsze prucniki zapinane były na guziczki z czerwonej, zielonej lub czarnej masy, dobierane zwykle do koloru wzoru materiału. Nowsze prucniki zapinane były na białe, stożkowa­ te guziczki z masy. Sposób przyszywania guziczków do prucnika był taki sam, jak, na całym Podhalu. Do lewego brzegu przodu prucnika, wzdłuż krawędzi przyszywano po­ wrózek skręcony z lnianych nici. Guziczki przyszywano na wylot przez materiał i po­ wrózek. Wszystkie guziczki przyszywano kolejno zawsze tą samą nicią, co zapobie­ gało zagubieniu czy urwaniu się guziczka. Tylny szew prucnika usztywniony był tak zwaną „trzciną" czyli płaskim cienkim prętem, wykonanym domowym sposobem. Służył on zamiast fiszbinów. Starsze prucniki bywały jednobarwne lub w paseczki (ryc. 34), późniejsze z tybetu w kwiatki. Prucniki zdobione były czarną wełnianą taś­ mą, przyszywaną wzdłuż szwów prawego przodu prucnika, dookoła wycięcia szyi i dookoła wykroju na ramionach. Taśma zdobiła także plecy prucnika i przyszywana była w ten sposób, że podkreślała wcięty kształt pleców, (w kształcie litery V). Dolny brzeg „rojty" prucnika także był obszyty wełnianą taśmą. W prucniku z 1895 r. za­ chowanym w Jabłonce Orawskiej zdobnictwo ogranicza się do opisanych szczegółów. Prucnik z 1897 r. zachowany również w Jabłonce Oraw­ skiej jest bogato zdobiony, gdyż oprócz falistej linii z okrągłymi kluczkami naszytymi z siutażu dookoła czarnej taśmy w kształcie litery V, u. gó­ ry pleców przy wykroju na szyję posiada dużą kluczkę z naszytym ósemkowatym motywem z czarnego siutażu. Takie zdobienie prucników kobiecych było powszechne, wyjątek stanowi Chyżne, gdzie w prucnikach dookoła wykroju szyi występują ząbki wykonane z tego samego materiału co prucnik, to jest z tybetu. Ten spo­ sób zdobienia nazywa się „na babkę". W prucni­ ku z 1895 r. w Jabłonce Orawskiej w skromnym zdobnictwie pleców, podkreślającym tylko linię talii zastosowano starodawne guziczki metalowe z kolorowymi ozdobami imitującymi emalię. Pru­ cnik ten charakterystyczny jest tym, że doszyta falbana (szer. 20 cm) jest szersza niż u innych — późniejszych. Ryc. 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . 33 �BLUZKI-LETACE, KABATY Starsze kobiety w wieku około 40 lat nosiły w XIX w. a nawet jeszcze w pierwszym ćwierćwieczu XX w. bluzki zwane letace silnie wcięte w pasie i dokładnie dopasowa­ ne. Przestano je nosić na skutek zmiany mody. Zastąpione potem zostały przez ka­ baty. Kabaty noszone były przez starsze kobiety po drugiej wojnie światowej a moda ta została przyniesiona ze Słowacji. Były to dłuższe bluzki z rękawami i bez rękawów, szyte z wełnianych materiałów (ryc. 31). Brzegi obszyte były szerokim pasem z czarnego aksamitu lub czarnym materiałem imitującym baranek. Noszone były w chłodne dnie zarówno w święta do kościoła, jak i w dnie robocze do pracy. W zimie kobiety i dziewczęta nosiły kacabajki, to jest kurtki szyte z sukna ze srebr­ nymi guzikami; na to kładły łoktusę, a w późniejszych czasach, kiedy zanikły łoktusy — odziewaczki to jest ciepłe duże chusty fabryczne. Zamożniejsze kobiety zamiast „kaca­ bajki" nosiły kożuchy. Kacabajki podbite były od spodu flanęlą. ŁOKTUSY, KOSICZKI, CHUSTY Łoktusy noszone były w XIX w. Babka informatorki, Karoliny Zubrzyckiej jeszcze nosiła łoktusę. Według informacji 80-cio letniej kobiety z Jabłonki Orawskiej „łoktusy" noszone były jeszcze w okresie jej młodości, czyli że zanikły na przełomie XIX i XX w. Łoktusy wykonane były z cienkiego swojskiego płótna. Długość wynosiła 197 cm, szer. 73 cm. Szyto je z dwu szerzyn płótna. Obie Szerzyny płótna łączone były ściegiem zwanym cirką. Krótkie boki łoktusy wy­ kończone były mereżkowym obrąbkiem. Łoktusa noszona była nietylko w czasie pogo­ dy, ale i w czasie deszczu; była okryciem ochronnym. Zarzucano ją wówczas na głowę i wiązano na szyi, a z tyłu opadała wzdłuż pleców. Ten sposób noszenia łoktusy nazy­ wał się „opasterzyć się". Gdy weszły w modę „kosiczki" noszono łoktusy tylko w cza­ sie niepogody. Kosiczki noszono później niż łoktusy, albo równorzędnie. Zanikły w I-szym ćwierć­ wieczu XX w., mniej więcej 50 lat temu. Wykonane były z fabrycznych kwiecistych chust tybetowych specjalnie pociętych w ten sposób, że u dołu był trójkąt i doszyte końce wiązania. Kosiczkę zawieszało się na ramiona, a końce krzyżowało na plecach i wiązało z tyłu, w pasie. Kosiczki bywały także białe z „muselinu" ozdobione wyszy­ wanymi kwiatami; niestety nie zachowały się. Kosiczkę noszono zawsze na prucniku. Równorzędnie z kosiczkami noszono także szaionki. Były to duże kwieciste chusty ty­ betowe, nakładane także do ślubu. KOŻUCHY W XIX w. i w I-ym ćwierćwieczu XX w. nosiły kobiety w zimie kożuchy tak zwane „orawczańskie", o takim samym kroju i zdobnictwie jak męskie. Były to kożuchy jas­ no brązowe z aplikacjami z białej skóry (ryc. 5). Na kożuch w XIX w. kobiety nakła­ dały jeszcze łoktusę. Kożuchy orawczańskie szyto w Orawce. Szył je Kilanowicz. 34 �uczesanie i Nakrycie głowy Dziewczęta zaplatały pierwotnie włosy w jeden warkocz. Później pleciono włosy w dwa warkocze. W koniec warkocza wplatały dziewczęta „sznurecki" czyli wstążki, które wiązały na „kiecki" czyli kokardy. „Sznurków" używano w różnych kolorach, białe, czerwone i różowe. Kobiety zamężne rozdzielały włosy pośrodku głowy, z tyłu wiązały włosy powróz­ kami, splatały w dwa warkocze, przetykały przez włosy tak zwaną „iglicę" metalową, zdobioną ornamentem stempelkowym lub ażurowym i okręcały dookoła iglicy warko­ cze (ryc. 27). Na to uczesanie zakładały czepiec. Na czepiec nakładały chustkę „szmat­ kę", „delinową" „tybetową" lub „chodzijaką". Uboższe kobiety, które nie mogły sobie kupić iglicy przetykały przez warkocze kawałek patyka. Wszystkie przybory do przystroju głowy jak wstążki, czepiec, iglicę i chustki kupo­ wano w sklepach lub na jarmarkach. Czepce kupowano po słowackiej stronie na targach. Wyrabiano je w Zubercu i Białym Potoku. Pv.ównież iglice kupowano na targach. Prawdopodobnie dostarczane były na targi przez wędrownych handlarzy. Czepce wykonywane były na „klockach" techniką „filet". Przez oczka siatki prze­ wlekano igłą białą bawełnianą nicią wzory, które prawie nigdy nie powtarzały się. Każdy czepiec miał inny wzór (ryc. 35). Czepiec ozdabiały kobiety „sznurkami" to jest przewlekały przez oczka siatki wąskie wstążeczki, którymi ściągały siatkę czepca, na­ dając mu kształt kapturka. Wstążeczkę wiązano pod brodą. Dookoła twarzy zdobiono czepce siatkową falbaną. Czepce noszono do 1920 r. Kobiety zamężne nie chodziły w samym czepcu, lecz nakładały nań chustkę zwaną „szmatki delinowe" lub „delinki". Obuwie, onuce, nawłoki W XIX w. kobiety i dziewczęta nosiły kierpce, a w zimie płytkie pantofle z sukna. Stopę okręcano onucką, prostokątnym płótnem sięgającym kolan. Onucki robiono ze starego materiału lub płótna zużytej koszuli. Onuce przymocowywano do nogi za po­ mocą nawloczki czyli 3 m długości sznura, skręconego z czarnej owczej wełny. Ubo­ gie kobiety używały nawłoków skręconych z lnu. Okręcanie nogi nawloką odbywało się od góry; zadzierżgiwało się węzeł i okręcało dookoła kostki, u dołu nawlokę prze­ wlekało się przez oczka w kierpcach. Kierpce sporządzali wytwórcy miejscowi domowym sposobem. Skóry do wyrobu kierpców kupowano gotowe już wyprawione na targu. Według informacji Marii Ka­ dłubek z Chyżnego, Chyżnianie zamawiali kierpce w Głodówce. W dnie świąteczne i do ślubu nosiło się buciki — topanki. Były to buciki z cholewkami, na 5-cio cm obca­ sie. Od spodu obcasy podbite były żelaznymi podkówkami. Buciki były sznurowane a po bokach miały guziczki, o które zaczepiało się sznurowadła. Topanki wyrabiali w Jabłonce Orawskiej szewc Baranek i Kobylak. Kupowało się je także na targu. W „Skapularkę" to jest w dzień Matki Boskiej Szkaplerznej odbywały się jarmarki w Trzcianie i na tych jarmarkach kupowało się buty. Kupowano je tak­ że w Jabłonce, gdzie co dwa tygodnie odbywały się jarmarki. Buty nosiły kobiety 5—6 lat; kosztowały 4 reńskie. Buciki bardzo szanowano. Gdy było błoto do kościoła szło się w kierpcach. Babka informatorki 70-cio letniej Karoliny Zubrzyckiej opowia­ dała, że się nachodziła w kierpcach, zanim jej buty kupiono. 35 �DODATKI DO STROJU KOBIECEGO Dodatkiem do stroju były korale. Prawdziwe korale zwane na Orawie „podhalań­ skimi" były rzadkością. Noszono okrągłe prawdziwe korale i „krzesane" czyli sękate. Okrągłych noszono 1 sznurek a „krzesane" „dwie nitki", to jest dwa sznurki. Praw­ dziwe korale, ze względu na koszt nie były dostępne dla wszystkich kobiet i dlatego częściej noszono paciorki szklane lub żółte, imitujące bursztyny. Panna młoda zakłada­ ła do ślubu szklane paciorki zwane „pacierze" z doczepionym medalikiem. Z dodatków do stroju należy wymienić wstążki w różnych kolorach: białe, różowe, czerwone, niebieskie do wplatania w warkocze i zawiązywania na „kiecki", oraz węż­ sze jako uzupełnienie siatkowego czepca. Dodatkiem do spódnic były taśmy, wszelkie­ go rodzaju koronki kolorowe imitujące ręczne koronki klockowe oraz biały haft ko­ lorowy, kupowany na jarmarku do obszywania „rojtów" przy rękawach koszul kobie­ cych. Z innych dodatków do stroju należy wymienić chustki z białego płótna ozdobio­ ne koronką szydełkową i używane do kościoła w dnie świąteczne. Noszono je w ręku, albo owijano w nie książkę do nabożeństwa. Takich samych chust używali drużbowie. Do kupnych dodatków do stroju należy wieniec ślubny panny młodej wity z drob­ nych kwiatków, przeważnie różyczek, wykonywany później we własnym zakresie ze stearyny; iglice do włosów wykonane z blachy mosiężnej i żelaznej a zdobione moty­ wem stempelkowym i ażurowym (ryc. 27) oraz korale i paciorki. W II-ej połowie XIX w. używane były zapiąstki. Babka informatorki 82-letniej Ce­ cylii Krzysiak nie nosiła zapiąstek, weszły w użycie dopiero za pamięci informatorki. Robione były na drutach ze swojskiej wełny, ściegiem „ściągaczowym". Ryc. 33. Guziki gombiki do cuch i prucników orawskich, Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o 3205, 2061, 1678). Fot. W . Werner. (n-ry inw, �ROZDZIAŁ VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY W stroju orawskim z XIX w. stosowano zarówno materiały własnej produkcji, jak i fabryczne. Być może, że w dawnych czasach panowała całkowita samowystarczalność pod względem sporządzania materiałów, odnosi się to szczególnie do stroju kobiecego, w którym zarówno spódnica jak i „spodniki", koszula a nawet prototyp „prucnika", obcisłego, płóciennego stanika noszonego niegdyś pod koszulę, szyte były z płótna. W ubiorze męskim musiała istnieć analogiczna sytuacja. Sporządzoną pierwotnie odzież szyto z płótna swojskiej roboty i z sukna również tkanego w domu i folowanego na Orawie lub w najbliższym sąsiedztwie . Rozkwit tkactwa na Orawie od poł. XIX w. i wzrost produkcji tkanin w okresie przed I-szą wojną światową umożliwił Orawianom zakupywanie wysokogatunkowego sukna wyrobu fabrycznego na odświętne portki i ka­ mizele oraz tybetów, sukna i kretonów do stroju kobiecego . Z gotowych części ubrań kupowano przed pierwszą wojną światową w węgier­ skich miastach kapelusze z podwijanymi krezami, buty z cholewani w harmonię tak zwane „węgierskie", i kożuchy liptowskie. Wyrobem płócien trudnili się od połowy XIX w. mieszkańcy całej Górnej Orawy. Szczególnie rozkwitło tkactwo przed pierwszą wojną światową. Tkactwem zajęte były całe rodziny, nawet starsze dzieci. Tkano płótna oraz materiały lniane i bawełniane z dodatkiem nici bawełnianej na wątek tkacki, tak zwane „pamłoki", które kupowano na Węgrzech . Dawało to mieszkańcom dobry zarobek. Orawianie uprawiali sami len, ponadto kupowali przędzę lnianą na Podhalu w Chochołowie. Z resztek różowej „pam­ łoki" i lnu tkano materiały do stroju z przeznaczeniem na spodniki. Dawano osnowę lnianą a na wątek używano na przemian przędzy lnianej i bawełnianej to jest „pamłoki", uzyskując materiał w różowe paseczki, ulubiony przez mieszkanki Orawy. Próbki tych materiałów nie zachowały się niestety w terenie. Wytwórcy ludowi zaspakajający po­ trzeby wsi byli to mieszkańcy wsi orawskich, lub mieszkańcy bardziej odległych miej­ scowości. Szyciem prucników kobiecych i męskich trudnili się krawcy wiejscy i szwaczki. Ko­ żuchy szyto w Liptowie, także buty kupowano dawniej na Węgrzech, t j . w dzisiejszej Czechosłowacji. Po odcięciu Górnej Orawy granicą polityczną w 1918 r. zaczęły w lu­ dowym ubiorze orawskim zachodzić zmiany. Brak bawełnianego surowca wpłynął na zaprzestanie wyrobu materiałów na „spodniki", które zaczęto szyć z „organu" czyli fabrycznego kretonu . Na zanik kożuchów orawczańskich wpłynęło szereg przyczyn a m. inn. brak fachow­ ców po śmierci Kilanowicza z Orawki, który szył kożuchy. Zawód krawiecki uprawiany był niejednokrotnie w jednej rodzinie przez kilka pokoleń a umiejętności starych kraw­ ców czy kuśnierzy przechodziły na wyszkolonych młodych uczniów. W Orawce szył portki Ignacy Szczechura, potem jego bratanek Jan Szczechura. W Zubrzycy Górnej szył Ferdynand Biel uczeń Ignacego Szczechury. W Piekielniku zawód krawiecki upra­ wiała rodzina Czyżów, a to Ignacy Czyż oraz Jan Czyż syn Ignacego i Jan Czyż syn Ja­ na. W Orawce był poza tym krawiec Spytkowski a w Jabłonce — Jan Paniak z przy­ domkiem „Zosiak". Zawód szewski uprawiali w Jabłonce Orawskiej Baranek i Kobylak, obaj zmarli w 1900 r., oprócz nich wyrabiali buty Rygier Hołpt w Chyżnem i Piotr Swilgoń, zmarli w 1925 r. Ubiory kobiece sporządzały specjalne szwaczki, które szyły koszule, prucniki, letace i kacabajki. Pracowały one często w ramach wymiany usług, i tak Maria Kadłubek z Chyżnego szyła męskie koszule i kobiece prucniki w zamian za pomoc przy obróbce pola. Również Maria Kozak, rodem z Chyżnego szyła dla ludzi z Zubrzycy Górnej, gdzie 36 37 38 39 37 �mieszkała po wyjściu zamąż. Kumoszka Johanna Janiak zmarła w 1928 r., szyła w Ja­ błonce Orawskiej dziewczętom różne stroje. Wszystkie stroje orawskie szyto ręcznie, szczególnie koszule i prucniki. Bardzo dużo pracy wymagały koszule kobiece, gdyż igłą układało się materiał w „zbiory". Kroje zarówno koszul jak i prucników nie były zbyt i Ryc. 34. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner. skomplikowane, ale wykonanie wymagało dużej biegłości technicznej. Szwaczka Ma­ ria Kadłubek z Chyżnego stwierdziła, że zupełnie straciła wzrok przy szyciu kobiecych i męskich koszul oraz prucników. Wymienieni przykładowo wytwórcy nie wyczerpują listy wszystkich pracujących na potrzeby wsi orawskiej rzemieślników. Zręczniejsze go­ spodynie potrafiły też sobie same sporządzać części stroju. Szwaczki szyły tylko tym które nie potrafiły same szyć. Niektórzy ludowi wytwórcy orawscy jeszcze dziś żyją, należy do nich Jan SzczechUra w Orawce posiadający umiejętność szycia i zdobienia paradnych portek orawskich. e �ROZDZIAŁ IX HAFTY, KORONKI, APLIKACJE, SZAMERUNKI Ozdoby hafciarskie w stroju orawskim dzielą się na dwie grupy: haft biały, zdobiący koszule kobiece i męskie, i haft kolorowy na suknie zdobiący gunie orawskie. Haft biały nie był tak rozwinięty na Orawie, jak na Podhalu, były to najczęściej obszywki rękawów koszuli kobiecej oraz przody, kołnierze i obszywki koszul męskich . Biały haft orawski był także stosowany w „spodnikach" panny młodej. Spodniki wy­ kańczane były u dołu haftowanymi ząbkami. Skromne wzory haftów składały się z drobnych listków i kropek; strojny charakter miały natomiast wszywane wstawki z haftem fabrycznym, które stosowano np. w przodkach męskich koszul. 40 Ryc. 35. Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, N o w y Targ. Fot. W . Werner pow. Na obszywkach rękawów i przy szyi w starszych koszulach kobiecych stosowano jako ozdobę kilka rzędów mirwy, haftowanej białą nicią. Poza ściegami hafciarskimi stosowano do ozdobnego zszywania szerzyn płótna ścieg zwany cirką. Miał on przede 39 �wszystkim zastosowanie przy łączeniu dwóch szerzyn płótna, przy sporządzaniu łoktus i przy łączeniu wielu szerzyn płótna przy sporządzaniu kobiecych spodników. Do wykończenia stroju zamiast zwykłego obrębu służyła mereżka którą wykańczano krótkie boki „łoktus' ' i dolny brzeg nogawic u męskich gaci. Do odrębnej grupy białych haftów należy zaliczyć haft na siatce wykonany techni­ ką „filet" w kobiecych czepcach orawskich. Był to haft snuty grubą białą bawełnianą nicią na zasadzie cery, przewlekanej przez oczka siatki. Biały haft był bardzo słabo rozwinięty na Orawie; można to tłumaczyć tym faktem, że ludność niezamożna szukała zarobku a także nie miała zamiłowania do tego rodzaju zdobin. Na Orawie bowiem od poł. XIX w. było silnie rozwinięte tkactwo, nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport. Było ono poważnym źródłem dochodów dla nieza­ możnej ludności. Przędziono i tkano od jesieni do Wielkanocy zatrudniając całe rodzi­ ny, co nie sprzyjało możliwości poświęcania zbyt wiele czasu na zdobnictwo odzieży, to też często do wykończenia rękawów i wykroju koszul kobiecych używano haftów fabrycznych. Haft kolorową włóczką na suknie stosowany był na guniach orawskich (ryc. 16, 17). Były to motywy kwiatowe, wykonane pełnym haftem na przodach, ramionach i na po­ wierzchni stojącego kołnierza guni. Łodygi kwiatowych motywów haftowane były ściegiem łańcuszkowym. Brzegi kołnierza i brzegi przodów guni zdobione były wieloma rzędami łamanej linii haftowanej śgiegiem łańcuszkowym. Wgłębienia załamań wypeł­ nione były haftem krzyżykowym. Kolorowy haft włóczkowy występuje obecnie także na portkach w Chyżnem i Piekielniku i wiąże się z modą podhalańską . Koronki miały zastosowanie przy rękawach i rojtach i wykonane były szydełkiem; były to tak zwane „heklowane ząbki". Szydełkowane ząbki zdobiły także białe chustki, używane przez kobiety w dnie świąteczne do zawijania książki do nabożeństwa. Takie same chusty używane też były przez drużbów, Szydełkowanymi ząbkami zdobiono też spodniki panny młodej. Aplikacje w postaci małych czerwonych kółek z czerwonego sukna występowały niegdyś na portkach noszonych przez mieszkańców Lipnicy Wielkiej . Szamerunki wy­ stępowały na portkach typu jabłonkowsko-zubrzycko-orawczańskiego w postaci pętli­ cowych ozdób przy przyporach. Na portkach typu odświętnego, bardziej ozdobnych, wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu (ryc. 13). Na portkach mniej paradnych naszywano szamerunki z czarnej taśmy (ryc. 12). Pętlicowe ozdoby, wykonane z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu, występowały także na „prucnikach" kobiecych (ryc. 9). Charakteryzując ogólnie zdobnictwo stroju orawskiego, można powiedzieć, że było ono ubogie. I tak hafciarstwo było tu znacznie słabiej rozwinięte niż na Podhalu lub Spiszu, być może iż wynikało to ze stanu majątkowego mieszkańców Górnej Orawy, i z konieczności intensywnego zatrudnienia całych rodzin przy tkactwie, co nie sprzy­ jało zajmowaniu się hafciarstwem. Charakterystyczną cechą zdobnictwa w stroju orawskim jest używanie tego samego surowca do zdobnictwa stroju kobiecego jak i męskiego. Zarówno ozdoby pętlicowe na kobiecych „prucnikach" jak i ozdoby pętlicowe przy przyporach męskich portek wykonane były z czarnej wełnianej taśmy i czarnego siutażu. 41 42 �ROZDZIAŁ X CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ. Strój orawski nie był dotychczas opracowany, a w artykułach dotyczących Orawy znajdują się jedynie wzmianki o tym stroju , . Materiałem, który mógłby posłużyć do względnego odtworzenia dawnego stroju orawskiego, zwłaszcza męskiego, są opisy ubioru wędrownych druciarzy, wywodzących się z Orawy , . Najstarsza zapisana wzmianka o stroju górali znajduje się w Neu.es geogiaphisch.es Magazin z 1786 r. — od­ nosi się jednak przypuszczalnie do górali frydeckich. Nieznany autor podaje, że górale noszą włosy opadające na kark, a głowę przykrywają kapeluszem filcowym albo czap­ ką, że postać ich zdobią długie niebieskie „węgierskie spodnie. a za obuwie służą płyt­ kie chodaki, umocowane do nogi rzemieniem. W kobiecym stroju wymienia autor spód­ nicę, fartuch i długą „łoktusę" z lnianego płótna jako odzienie wierzchnie. Opis jest zgodny z relacją najstarszych ludzi na Orawie. Materiałem ikonograficznym pozwalającym na zaznajomienie się z wyglądem stroju w dawnych czasach są rysunki i malowidła. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym" na rok 1867 znajduje się rysunek J. Kossaka, przedstawiający dwu Orawiaków . Z analo­ gicznego okresu, to jest z ostatniego ćwierćwiecza XX. w. pochodzą rysunki malarza czeskiego Józefa Manesa, przedstawiające Słowaków w strojach ludowych. W niektó­ rych częściach ich stroju widać cechy pokrewne z ubiorem Orawiaków. Cennym mate­ riałem ikonograficznym są malowidła ścienne w kościele w Orawce . Malowidła po­ chodzą z 1711 r. Osoby występujące z scenach ilustrujących przykazania, ubrane są w stroje orawskie. Dokładna analiza ubiorów osób przedstawionych na malowidłach po­ zwala na odtworzenie wyglądu stroju orawskiego z owej epoki, zwłaszcza pierwsza scena pozwala na odtworzenie stroju kobiecego. Kobiety ubrane są w zapaśnice, gor­ sety i „łoktusy". Sceny dalsze pozwalają na odtworzenie ubioru męskiego (ryc. 1, 2). Monografia niniejsza opiera się głównie na badaniach terenowych autorki, na infor­ macjach ludzi starych i w średnim wieku, pamiętających strój orawski z końca XIX w. Pozwolę sobie w tym miejscu wyrazić wdzięczność wszystkim informatorom w terenie, którzy nie szczędzili czasu i trudu, by być pomocnym w odtwarzaniu wyglądu stroju orawskiego w dawnych czasach. Szczególną wdzięczność wyrażam Janowi Giądło, An­ nie Giądło, Karolinie Zubrzyckiej, Marii Burtan, "Annie Janiak, Teresie Paniak, Cecylii Dziubek, Janowi Hetyniakowi z Jabłonki O rawskiej za cenne informacje dotyczące stroju orawskiego oraz Alojzemu Janiak z Jabłonki Orawskiej za wypożyczenie cennej fotografii. Również dziękuję Józefowi Wesołowskiemu, Marii Barnaś i Janowi Czyżo­ wi z Piekielnika, Stefanowi Łaciakowi, Annie Słobodzie z Chyżnego, Janowi Szczechurze z Orawki, Annie Marszałek z Zubrzycy Górnej, również rodzinie Misiniec i Ferdy­ nandowi Biel z Zubrzycy Górnej. Dziękuję serdecznie Panu Dyrektorowi Muzeum Tatrzańskiego, Profesorowi Juliu­ szowi Zborowskiemu za umożliwienie mi badań na terenie Orawy w latach 1955—57. iS 44 45 46 47 48 49 �Mapa 1. Mapa hydrograficzna Orawy. 1. Granica p a ń s t w a . 2. Granice w o j e w ó d z t w a . 3. Granice gromad. 4. Pasma g ó r s k i e . 5. Przełęcze. 6. Lasy. 7. Miejscowości, w k t ó r y c h przeprowadzono ba­ dania. 8. Miejscowości, w k t ó r y c h nie przeprowadzano b a d a ń . �£ • • • zasięg ubioru orawskiego zasięgi odmian ubioru orawskiego CZECHOSŁOWACJA 1 0 1 3 km \ W h o c h o ł o w Witów Mapa 2. Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka. Skawa �PRZYPISY Vaclav V a z n y , Ndreći Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda D i i I I I , Praha 1934, s. 219. Vaclav V a z n y , Slovenska nareccia v Oiave. Sbornik Mat. Slov. R. I , 1922. M . M a ł e c k i , Kilka uwag o gwarze orawskiej Ziemia X I I , 1931. M . M a ł e c k i i K. N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, PAU K r a k ó w 1934. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I i I I , Kra­ k ó w 1932. Wanda J o s t o w a, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Kazimierz D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich. Lwów 1930, s. 21. j . w. s. 5. 6. j . w. s. 21. j . w. s. 15 W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? „Ziemia", 1931, s. 149. W ł a d y s ł a w S e m k o w i c z , Materiały źródłowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy T. I . i I I , Kra­ k ó w 1932. j . w . s. X V I . Przyjęto p i s o w n i ę „Szczęchowicz" stosownie do a r g u m e n t ó w J. Zborowskiego przytoczonych w arty­ kule p.t. Z góralskich nazw miejscowych i osobo v/ych" „ J ę z y k Polski" X V I I I , 3, 1933, p 75 — 76. Wspomina o t y m Seweryn U d z i e 1 a, Ubiory Ludu Polskiego zesz. I I I G ó r a l e Beskidowi s. 29: „Góral lubi m i e ć g u ń k ę Ozdobioną k o l o r o w y m i n ą s z y c i a m i , k t ó r e jednak na zachodzie są jeszcze bardzo skro­ mne, a rozwijają się coraz w i ę c e j , gdy się posuwamy k u wschodowi. N a j ł a d n i e j zdobią gunie kraw­ cy z Zawoi, ale jeszcze piękniej po drugiej stronie Babiej G ó r y " . Jeden ze starych O r a w i a k ó w z J a b ł o n k i Orawskiej zapytany czy nie s p r z e d a ł b y swego prucnika, o d p o w i e d z i a ł : „ja sobie to dzierżem do trumny". M a r i a n G o t k i e w i c z O płóciennikach na Górnej Orawie, Lud L X I , s. 626—34 pisze: „Istnieją na to archiwalne dowody, że na Górnej Orawie s t a n o w i ą c e j i n t e g r a l n ą całość z fliszowym Podhalem roz­ poczęła się uprawa l n u niemal r ó w n o c z e ś n i e z powstaniem pierwszych osad w tej krainie t. zn. w I I poł. X I X w i e k u " . W pracy Rudolfa B e d n a f i k a , Hmotnd Kultura Sloveskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943, tabl. X przedstawieni są górale z Piekielnika w portkach p o d h a l a ń s k i c h . Rudolf B e d n a f i k , Hmotnd Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda (II), 1943 tabl. L X I , LXVI, LXV. Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I , G ó r a l e Beskidowi, tabl. I , I V , V I , V I I I . Na Podhalu młodzi zatykali za o p a s k ę kapelusza roślinę z w a n ą podstol, co znalazło odbicie w pio­ sence: „Ostoi ze mi dziewce ciupazeckę ostał, „Kie ja se założę za kłobucek podstol." Roman Z a w i l i ń s k i , Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899, s. 33, podaje n a s t ę p u j ą c y opis m ę s k i e g o stroju.- „Wielki czarny kapelusz z miernie w y w i n i ę t y m rondem, w ą s k i e p ł ó c i e n n e spodnie lub sukienne opięte od kolan po k o s t k ę , kierpce na nogach a na ramionach długa gunia bru­ natna w s k a z u j ą S ł o w a k a z okolic górskich, p o d t a t r z a ń s k i c h j a k z Komitatu t r e n c z y ń s k i e g o , orawskie­ go, liptowskiego lub spiskiego, Opis jest zgodny ze stanem faktycznym stroju mężczyzn Górnej Ora­ w y w t y m okresie". Jak stwierdza na podstawie źródeł archiwalnych M . Gotkiewicz —• tkactwo na Górnej Orawie znane b y ł o od X V I w i e k u t. j . od p o c z ą t k u z a k ł a d a n i a wsi orawskich. W okresie samowystarczalnej gospo­ darki p ł ó t n o m u s i a ł o być t y m podstawowym towarzywem z k t ó r e g o się sporządzało odzież. Ten t y p wczesnej koszuli widzimy w ubiorach górali przedstawionych w scenach o b r a z u j ą c y c h 10 p r z y k a z a ń na freskach w k o ś c i e l e w Orawce, oraz na tablicy L X I (Slovenska Vlastiveda I I , 1943) w stroju drużby. W starych chatach orawskich b y ł y m a ł e okna, k t ó r y c h w y s o k o ś ć akurat r ó w n a ł a się długości ko­ szuli sięgającej pasa. Podobne koszule zdobione b i a ł y m haftem w y s t ę p o w a ł y na Podhalu. W zbiorach Muzeum Tatrzań­ skiego znajdują się okazy takich koszul. Krój guni o k r o j u p o n c h o p o p r z e c z n e zamieszcza K. M o s z y ń s k i w swej pracy p.t. Kultu­ ra Ludowa Słowian, t. I , s. 437. oraz Seweryn U d z i e l a , Ubiory Ludu Polskiego, zesz. I I I : G ó r a l e Beskidowi. Z g ł ó w j u n a k ó w czapka się w e ł n i , j a k o nad b a s z t ą słońce w pełni (Stefan z O p a t ó w k a ) Emil M i k a , Pieśni orawskie zebrał .... 1934 r. Na Spiszu ten rodzaj spódnic r ó w n i e ż nosił n a z w ę „fartuch" patrz Edyta S t a r e k , Strój Spiski, s. 36, Atlas Polskich Strojów Ludowych, W r o c ł a w 1964. K. M o s z y ń s k i , Kultura Ludowa Słowian, t. I , s. 440. �3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 6 4 5 4 n 4 7 4 8 4 9 M a r i a n G o t k i e w i c z w artykule O plóciennikach na Górnej Orawie podaje nie t y l k o istnienie farbiarni w Lipnicy ale i w Orawce, gdzie istniała m a ł a farbiarnia p ł ó t n a na domowy u ż y t e k . Farbo­ wano tam płótno na fartuchy. Roman R e i n f u s s w załączonej mapce do pracy: Polskie druki ludowe na płótnie zaznacza istnie­ nie farbiarni w J a b ł o n c e Orawskiej. Roman R e i n f u s s , Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich wymienia farbiarnia w Lip­ nicy. W g pracy Jana R e y c h m a n a (Jan i Stefan Reychman) Przemyśl wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar). Zakopane 1937, s. 27, istniał folusz w Podszklu na Ora­ wie i w W i t a n o w e j na terenie Czechosłowacji tuż przy granicy z Polską O r a w ą . Folusze na Orawie od strony nazewnictwa podaje mapa nr 7 Atlasu J ę z y k o w e g o Polskiego Podkar­ pacia, M . M a ł e c k i e g o i K. N i t s c h a . Tkano t a k ż e c a ł k o w i c i e lniane tkaniny t. zw. ucieraki t. j . ręczniki w kolorowe pasy na warsztatach tkackich o 8-miu podnóżajach. Z czasem, j a k z a b r a k ł o b a w e ł n i a n e j przędzy, gdy j u ż ustało tkactwo dla o d b i o r c ó w z zewnątrz, Oraww i a n k i k u p o w a ł y m a t e r i a ł y fabryczne t. j . kretony na spodniki, d o b i e r a j ą c je tak, by b y ł y łudząco podobne do dawnych tkanych z l n u i różowej p r z ę d z y „ p a m ł o k i " . Kupne te, w y r o b u fabrycznego kretony, b y ł y r ó ż o w e w b i a ł e paseczki, podobne do dawnych ręcznie tkanych m a t e r i a ł ó w . A . K o w a l s k a — L e w i c k a w pracy Halt biały na Podhalu, Polska Sztuka Ludowa, R. X I . , 1954, nr 4, s. 232, wspomina o ozdobieniu b i a ł y m haftem męskich koszul na Podhalu nie p o d a j ą c opisu ani p r z y k ł a d u . Byłby to ciekawy m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y z koszulami orawskimi. Technika zdobienia p o d h a l a ń s k i c h koszul m ę s k i c h była zbliżona do techniki zdobienia koszul w Chyżnem. Stosowano w obu przypadkach p o d k ł a d a n i e „ p o w r ó z k ó w " co w efekcie d a w a ł o w y p u k ł e w a ł e c z k i . Pasy tych w a ł e c z k ó w stosowano na przemian z pasami w y p e ł n i o n y m i w y p u k ł y m b i a ł y m haftem. Zdobiono przód m ę s k i e j koszuli, k o ł n i e r z e i mankiety r ę k a w ó w . W p o d h a l a ń s k i c h m ę s k i c h koszulach stosowano zdobnictwo łączące stosowanie „ p o w r ó z k ó w " i b i a ł e g o haftu r ę c z n e g o . W zdo­ bnictwie koszul m ę s k i c h w C h y ż n e m na Orawie łączono 3 elementy: „powrózki", b i a ł y haft ręcz­ ny i w s t a w k i z b i a ł y m maszynowym haftem. Okaz takiej koszuli szytej r ę c z n i e i zdobionej z 1940 roku z n a j d o w a ł się w czasie przeprowadzanych b a d a ń w C h y ż n e m . P r z y p o m i n a ł y aplikacje na sukmanie z Kacwina. Edyta S t a r e k Strój Spiski, Atlas Polskich Stro­ j ó w Ludowych tabl. m. srt. 56 i 57 f i g . 1, 2, W r o c ł a w 1954. Teodor Tomasz J e ż , ,,Wspomnienia z Wągier", a r t y k u ł drukowany w Kalendarzu Polskim Ilustro­ wanym na rok 1867. G. S m ó l s k i ; Polacy na Orawie w Węgrzech, Przegląd Narodowy, R. I I , 1909, t. 3, s. 77—8. Rudolf B e d n a f i k , Hmotná Kultura Slovenskeho Ludu, Slovenska Vlastiveda, Bratislava I I (1943), s. 227. j . w . t a m ż e znajduje się wzmianka na temat zawodu druciarskiego w i ą ż ą c a się z Janosikiem. Opisy stroju w ę d r o w n y c h grup zawodowych: okniarzy, druciarzy, handlarzy, b o ś n i a k ó w , jako naj­ bardziej zachowawczych jeśli chodzi o strój — m o g ą b y ć pomocne do odtworzenia w y g l ą d u minio­ nych epok. Jak w y n i k a z relacji n i e k t ó r y c h informatorów we wsi Lipnicy W i e l k i e j i M a ł e j , dawniej noszono t a k ż e niebieskie spodnie. Ten sam rysunek znajduje się w „ O p i e k u n i e D o m o w y m " . Hanna P i e ń k o w s k a , Dekoracja malarska kościoła w Orawce, Polska Sztuka Ludowa, R. V I I . 1953, nr 6. LITERATURA Badania nad ugrupowaniem etnicznym w Karpatach Zachodnich (Spr. P A U 1938). B u d k o w s k i Marcin, Drewniany kościół parafialny w Orawce i jego polichromia, Prace Komisji Hist. Szt., t. V I , zesz. I I , K r a k ó w 1935. B y s t r o ń J., Ugrupowanie etniczne ludu polskiego. K r a k ó w 1925. B y s t r o ń J., Kultura Ludowa. Warszawa 1936. C h o t e k K. Osiedleni, Slovenska Vlastiveda, I I , Bratislava 1943. C h y b i ń s k i Adolf, — patrz M i k a Emil. C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga — patrz Pietkiewicz. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1935. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach. K r a k ó w 1938, (Studia Historyczne k u czci S t a n i s ł a w a Kutrzeby). D o b r o w o l s k i Kazimierz, Migracje wołoskie na ziemiach polskich (Pamiętnik V Zjazdu Hist. Polsk. 1930) t. I , Lwów 1930. 45 �G a j e k Józef, Instrukcja dla współpracowników Redakcji „Atlasu Polskich Strojów Ludowych" Poznań 1952. G a j e k Józef, Metodyka monograficznego opracowania strojów ludowych. Lud X L I , cz. I , Rok 1954. G l o g e r Zygmunt, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce. Warszawa 1907 — 1909. G o e t e l Walery, Dziesięciolecie przyłączenia i zagadnienie Spiszą i Orawy (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " — K r a k ó w 1930). G o t k i e w i c z Marian, O „knapach i płociennikach" w Chochołowie. Lud, X L I , cz. I , W r o c ł a w 1954. G o t k i e w i c z Marian, O płóciennikach na Górnej Orawie. Lud, t. X L I , 1954. G o t k i e w i c z Marian, Od Dunaju po Tatry. S ł o w a c j a i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W . Semkowi­ cza. K r a k ó w 1936. Hołub — P a c e w i e ż o w a Zofia, Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. (Prace Komisji Geogr. Pol. A k a d . Umiej, nr 1) K r a k ó w 1931. J e ż Teodor Tomasz, Wspomnienia z Węgier, Kalendarz Polski Ilustrowany na r. 1867. J o s t ó w a Wanda, Tradycyjne pożywienie ludności Podhala. W r o c ł a w 1955. Odbitka z „Ludu" t. X L I , 1954. Wędrówki zarobkowe górali podhalańskich. „ W i e r c h y " , t. X X I V , K r a k ó w 1955. K a h u t h Józef, Artykuły o polskich wsiach na Orawie. „Katolickie nowiny", 1887 — 89. K a n t o r J., Czarny Dunajec. M a t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne, t. I X , 1907. K a v u l j a k Andrej, Hrad Orawa, Turc. sw. M a r t i n 1927. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Hait biały na Podhalu. Polska Sztuka Ludowa, R. X I , 1957, nr 4 K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Recenzja z pracy W . J o s t o w e j : „Tradycyjne pożywienie ludnoś­ ci Podhala" Kwart. Hist. Kult. Mater., r. I V , 1936, nr 1. K o w a l s k a — L e w i c k a Anna, Handel wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w. Kult. Mater., r. V , 1957, nr 2. K r a s s o w s k i W i t o l d , Chałupa na przełomie XVI i XVII wieku. Polska sztuka Ludowa, R. V I , nr 4/5, s. 181. K u p c z y ń s k i Stanisław, Osadnictwo Podhala. „ W i e r c h y " 1928. L e m a ć M . Josef Manes. Praha 1952. Ł e p k o w s k i J., Przegląd przeszłości zabytków okolic Krakowa. Warszawa 1963. M a l i c k i Longin, Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. I I I , zesz. 3, 1956. N a k ł a ­ dem Polsk. Tow. Ludoznawczego we W r o c ł a w i u . M a l i s z e w s k i E. i O l s z e w s k i B,, Podręczny słownik geograiiezny ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski, jej spraw i interesów. Warszawa 1957. M a ł e c k i M . , Kilka uwag o gwarze orawskiej. Ziemia X V I , (1931) zesz. 8—10. M a ł e c k i M . i N i t s c h K„ Atlas językowy polskiego Podkarpacia, K r a k ó w 1954. M a t l a k o w s k i W., Budownictwo ludowe na Podhalu. K r a k ó w 1892. M a t l a k o w s k i W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu. Warszawa 1915. M i k a Emil, Pieśni orawskie zebrał... Lipnica W i e l k a na Orawie 1935. N a k ł a d e m Związku Spisko-Oraw­ skiego. M i k a Emil i C h y b i ń s k i Adolf, Pieśni Orawskie. Emil M i k a — Pieśni orawskie. Adolf C h y b i ń s k i — Pieśni Ludu Polskiego na Orawie. ( W s p ó ł o p r a w n e ) K r a k ó w 1957. Polskie Tow. Muzyczne. M i l a n Gaspar, O słowackiej sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa, Rok I I I , 1945, nr 3, 4. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura Ludowa Słowian. K r a k ó w 1929, Cz. I . P i e ń k o w s k a Hanna, Dekoracja malarska kościoła w Orawce. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1—2. P i e t k i e w i c z K. oraz C z a s z n i c k a Zofia i N o w a k Jadwiga, Halt i zdobienie stroju Ludowe­ go, Warszawa 1955. Powstanie ś w i a d o m o ś c i narodowej u ludu polskiego na Spiszu i Orawie ,,Przegląd W s p ó ł c z e s n y " I I , 1922. R e i n f u s s Roman, Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego dla „Atlasu Polskich Strojów Ludo­ wych", Lud XLI, cz. I I , 1954. R e i n f u s s Roman, Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach Polskich. Polska Sztuka Ludowa, Rok V , nr 1 — 2. R e i n f u s s Roman, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1953. R e y c h m a n Jan i Stefan, Przemysł wiejski na Podhalu (folusz, tartak, młyn, olejarnia, gonciarnia, browar) z 54 rycinami. Zakopane 1937. N a k ł a d e m Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Materiały źródłowe do dziejów osadniewa Górnej Orawy. cz. I i I I . Zako­ pane 1932. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , Kiedy i skąd przyszli Polacy na Orawę? Z dziejów zbójnictwa na Orawie (odbitka z n-ru 8 — 10 „Ziemi" z dnia 15 k w i e t n i a i 15 maja 1931 roku). Warszawa 1931. S e m k o w i c z W ł a d y s ł a w , O Spisz, Orawę i Czadeckie" garść wspomnień i materiałów z lat 1919—1920. (Odbitka z V I I I Rocznika „ W i e r c h ó w " , K r a k ó w 1930). S e w e r y n Tadeusz, Parzenice góralskie, K r a k ó w (1930). 46 �S e w e r y n Tadeusz: Ochrona swojszczyzny w Karpatach polskich. Warszawa 1938. S e w e r y n Tadeusz, S z e w c z y k Z., W o l e ń s k a M . : Ludowa Kultura Materialna. Przewodnik po w y ­ stawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, K r a k ó w 1954. S k y ć a k Derko: Naśe Hornoorawskie platnictwo.. ,,Slovak", Priloda z dn. 4. I I . 1940. Słowacja i Słowacy. Praca zbiorowa pod red. W ł a d . Semkowicza. T. I , Kraj i lud, K r a k ó w 1937. Słownik geograłii turystycznej Polski. T. I I , Warszawa 1959. Słownik Geograiiczny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I , I I I , V I I , V I I I , X L I V . War­ szawa 1880—1895. S m ó l s k i G., Polacy na Orawie w Węgrzech. P r z e g l ą d Narodowy R. I I , 1909, t. 3. Spisz Orawa i Ziemia Czadecka w świetle s t o s u n k ó w etnicznych i przeszłości dziejowej z m a p ą , K r a k ó w 1939. S t a r e k Edyta; Strój Spiski. Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. V , zesz. 15, 1954. N a k ł a d e m Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego. S t a r e k Edyta, Parzenice spiskie. Polska Sztuka Ludowa, R. V I , 1952, nr 3, s. 175—180. Przewodnik po Dziale Kultury Materialnej Podhala. Oprać. Edyta Starek, Zakopane 1953. Stieber Zdzisław, Z językowej przeszłości Orawy. „ J ę z y k Polski", X X V I I I , maj- czerwiec 1947. Szczotka Stanisław, Z dziejów chłopów polskich. Warszawa 1951. S z e m b e r a A . W., Przyczynek do etnogralii polskiej. Niwa, 1879, T. V I I I . T r e t e r Bogdan, Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej. „ W i e r c h y " , 1938, T. X V I , s. 62—70. U d z i e l a Seweryn, Górale Beskidowi. Ubiory Ludu Polskiego, Zesz. I I I , K r a k ó w 1932. Wańkowicz Melchior, Zie7e na kraterze. Warszawa 1959. Wyrostek Ludwik, Rafacz, J., Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypo­ spolitej Polskiej. Wierchy, T. X I I I , 1935 V a z n y Vaclav, Nareci Slovenska. Ceskoslovenska Vlastiveda, D i i . I I I , Praha 1934, s. 219. V a z n y Vaclav, Slovenska nareccia w Orave. Sbornik Mta. Slov., 1922 r. Za W i l i ń s k i Roman, Przyczynek do etnogralii górali polskich na Węgrzech. K r a k ó w 1893. Osobne Odbicie z Tomu X V I I , Dz. I I , Zbiór W i a d o m o ś c i Antropologii Kraj. Akad. Umiejętności w Krakowie. Z awi liński Roman, Słowacy ich życie i literatura. Warszawa 1899. Zborowski Juliusz, Moda i wieś góralska. Ziemia 1930, nr 19 Zborowski Juliusz, Z góralskich nazw miejscowych i osobowych. „ J ę z y k polski" X V I I I , 3, 1933, s. 74—75 Zejszner 1., Podhale i północna pochyłość Tatrów. Warszawa 1849. 1 �Summary The Górna Orawa (Upper Orava) lies i n the lowland of Orawa — N o w y — Targ in the occidental part of the N o w y — Targ district. The ethnographic territory lies in the borderlines from the west to the south i n the frames of the political Czechoslovakian frontier, from the southern — east the fron­ tier lies w i t h the r i v e r Czarny Dunajec, from the east there is situated the frontier of the N o w y — Targ Podhale and from the north the Babia Góra and the territory of the Zawoja village (see map). The inhabitants of that region wear a special costume w i t h Hungarian influence which is ex­ plained by the fact of a long belonging of the G ó r n a Orawa to the kingdom of Hungary (up to 1918). But to the Oravian costume is particulary alike the costume of the G ó r n a Orawa and the costume of Podhale of the Beskid mountaineers l i v i n g north mountaineers. The biggest prosperity of the folk J Oravian costume fell upon the second half of the X I X h century, at the beginning of the X X ł h cen­ t u r y there remained only some samples of that costume, some others began to disappear. Since about 1925 there begins a gradual vanishing of the Oravian folk costume. Today that costume has almost disapeared on that territory. I t is still w o r n by old people complete any more. Actually, some artistic groups from here and there that part of the but this costume is not country renewed to wear this costume. The Oravian male The Oravian male costume i n the second half trousers made of cloth, a black waistcoat called costume of the century was composed prucunik, a brown bast shoes and later on shoes w i t h bootlegs, a hat w i t h a round head cloth of: a linen shirt, gunia, dress called and a wide brim. some I n winter the Oravians wore sheepskins and fur caps, as well as big woolen gloves. The Oravian male costume was previously made totally of own produce materials: of flax and linen of home made cloth. A pre­ cious material (for the recognizing of above dress i n the X V I I I & century) are the w a l l paintings i n 11 the church of Orawka. In the XIX » century there has been manufactured a high grade factory cloth, especially trousers and waistcoats. The i n Orava trousers some parts of manufactured of home made white cloth were w o r n on week- days and those of white t h i n factory cloth on holidays. The trouser — legs were ornamented w i t h white woolen band and a suiting. On the shirt there has been put a waistcoat made of black cloth closed on silver buttons according to the latest fashion, adorned w i t h two rows of white buttons. A n addition to the male costume was the so called the arms. The gunia gunia were adorned w i t h an embroidery made of coloured wool. The ning of the X X cuszki kierpce — the I h gunia, cast upon had an archaic cut and ornamentations. The high collar and the front part of the gunia disappeared century; instead of it the Oravians were wearing the so called also disappeared and were replaced w i t h the so called a sort of moccasins were worn here. I n the second kabats. half at the begin­ cuszki. Since the W i t h time oldest times the of the XX*h century the wealthy farmers were wearing boots w i t h bootlegs of Hungarian stile. The black mountaineer felt hats were adorned w i t h metallic chains or w i t h a black woolen band. In winter the men were wearing w a r m woolen fur caps w i t h a tassel on the top and sheepskins ad­ orned w i t h applications of white leather. I n winter thick woolen home made gloves were put on for work. The young man dressed as for a holiday. The only difference was that he put a so called piórko to the hat and the cuszka-, the best men had also the p i ó r k o attached to their bosom big white ker­ chiefs. In the dress of the men on the territory of the Orava there were small changes which allowed to find out of which places of the Orava they were coming. Above differences concerned mainly diffe­ rent decoration. The Oravian women's dress The dress of a woman consisted mainly of a shirt, a skirt, a black waistcoat kerchief 48 (kosiczka), a bonnet, slippers and shoes. (prucnik), a woolen �The and painted the elegant shirts were made a n d printed in samples beginning of t h e XX I h factory They h a d b r o a d f o l d e d cloth. corset c a l l e d bottom prucnik, centuries made it w a s a d o r n e d started t o s e w f r o m one suknia. of t h i n were Hoczelina. factory on kerchiefs factory wearing the chest kosiczki called and have been tied which wool, w a s closed on the back e Th re legs have days white women from were put b y women on the back in a a n d girls used when t h e Oravian w o m e n c jiejKMT B wore the front rpaHHiieM vs. l o r a B paMKax HBjiaeTCH peua MTO KO, IIIMX 3Toro HepHbiii oStHCHHeTCa Han6ojiee BeKa. B nanvs of black their woolen kerchiefs. There c a m e a w a y that afterwards they crossed kerchiefs. Old w o m e n w e r e w e - only slippers (kierpce), later o n shoes with boot of thin under w h i c h s h e p u t a s tissue cpaKTOM vs OT TOPHOM roses. c TeppMTOpweii TaKOBO, HTO o n a c o B M e m a e T c a c HexocjiOBaKwew, BO CTOKH OHa rpaHMneT c #epeBHH 3aB0M B ocoSyio KOTOPOM flojiroii n p M H a f l j i e j K H O C T M TOPHOM O p a B b i , KOCTIOM H B j i n e T C H KOCTIOM vi KOCTIOM n o ^ r a j i b C K i i x B rpaHMiiax K>ro3ana,zrHOH HoBOTapcKMM CTopOHbi JToflrajiteM, Kapia. HOCMT OpaBti oaeJKfly, c BbiCTynaiOT BeHrepcKwe M O T M B H , JLQ 1 9 1 8 r . K B e m - p H M . SecKMflCKMx ropueB, OflHa- npojKMBaio- ropueB. paciiBeT HapoflHoro o p o B C K O r o KOCTioiia coBnaflaeT c o BTopoii n o j i O B H H b i X I X H a n a j i e X X BeKa c o x p a H M j i H C b TOJIBKO H e K O T o p b i e o 6 p a 3 i i M 3 T o r o K O C T i o M a , flpyrne HaSojibmoH BbixoflMTb opaBCKoro loktus. in such At the 10 b u t t o n s . HH3MeHHOCTM, B 3 a n a f l H 0 M n a c T w H O B O T a p c K o r o n o - OpaBM rpaHHirw flyHaeii, IIOXOJKWM H a O p a B C K M M Ha ceBep CaMbiH paftOHa TOPHOM nojiMTMHecKOii a c ceBepa c Ea6jbew T o p o M HacejieHwe by mads COflEP^KAHHE opaBCKO-HOBOTapcKOK OTHorpacpH'iecKoe nojiojKeHne 3ana^a one. e. p e t t i c o a t s o r a s k i r t m a d e o f w o o l , t h e corset a n d a w h i t e e l e g a n t s h i r t . 5 — - 7 skirts, i. OpaBa woolen instead. KPATKOE TopHan mainly knot. On t h e h e a d s h e h a d a s m a l l wreath o f a r t i f i c i a l f l o w e r s , m a i n l y BeTa. } bonnets o n w h i c h t h e y f a s t e n e d net A n Oravian y o u n g g i r l u s e d to d r e s s i n a w h i t e s k i r t m a d e all cuffs cloth, blouses c u t i n t h e b e l t . w a s a time been with made A t t h e e n d of t h e X X h a n d it h a d d e c o r a t i o n s There w a s a t i m e w h e n t h e Oravian w o m e n wear f a c t o r y w o o l e n aring in cold sleeves of h o m e weaving, The t o p d r e s s h a s b e e n s i n c e t h e a n c i e n t times a f l a s k c o v e r i n g c a l l e d woolen times The s k i r t w a s covered b y a b r o a d b l a c k a n d white a p r o n . The b y a w r i n k l e d flounce, The married w o m e n i n ancient i n the d y e — works w a s called That t y p e o f a s k i r t w a s called band. of thin the n e c k a w r i n c k l e d c o l l a r w i t h a l a c e . The skirt m a d e at M3 n o T p e S j i e r o i H . HapoflHoro KOCTioMa. B npMMepHO Hacranree c 1925 rofla BpeMH 3TOT HanHHaeTca KOCTIOM r i o ^ T w nocTeneHHoe Hcne3 MCHe3H0Beroie H a STOM TeppnTO- PMM. H O C H T e r o e m e H e K O T o p b i e a p T M C T W i e c K H e a H c a M D J i n K O T o p b i e BO3O6HOBMJIM HOCMTb STOT KOCTIOM. OpaBCKHH OpaBCKHM iiMTbix MV2KCK0M H3 cyKHa, KOCTIOM IIOJIOBHHe X I X B . COCTOHJI K a M M 3 0 J i a , T. H a 3 b i B . n p y H H H K a , Vi3\ JlbHHHOH M3 KOpMHHeBOM pySaiHKH, cyKOHHOii ryHH, 6pK)K, Jian- c rojieHHuraMM vs M3 i n n a n b i c K p y r j i o i i r o j i O B K O f i vs UIMPOKOM poHflOM. 3 M uovs o p a B H H e HOCMJIM K O J K y x M vi Mex'OBbie u i a n K M , a T a r a e r p y S b i e c y K O H H b i e p y K a B M U b i . C H a n a j i a o p a B C K H i i M y s c c K O H KOCTTOM H 3 r o T O B J i e H 6 b i j i HCKJHOHiiTejibHO M3 M a T e p M a j i O B c o S c T B e H H O i i n p o flyKIIMH, H 3 J I b H H H O r O n O J I O T H a VS H 3 C y K H a flOMaUIHeil p a 6 0 T M . fljIH O 3 H a K 0 M J i e H M H C 3 T 0 r 0 B H f l a KOCTIOMOM B X V I I I BeKe HBJIHIOTCH c T e H H b i e pocrracM B K O C T e j i e B OpaBKe. B X I X BeKe M3rOTOBJieHM S b i J i w B OpaBe H e K O T o p b i e n a c T M HapoftHoro K O C T i o M a M 3 BbicoKOKanecTBeHHOro d p a S p H H H O ' r o cyKHa. O c o S e H H O S p i O K H vs K a M 3 0 J i b i . BpiOKM H 3 r p y 6 o r o 6 e j i o r o cyKHa ftOManmeM paSoTbi H O CMJIM B p a S o H H e jsnvs, a vs3 TOHKOTO 6ejioro c p a S p H H H o r o c y K H a B npa3flHH^Hbie RKVS. HoraBMUbi 6pioK 6 M J I M y K p a n i e H b i neTjraiiaMH, y K p a u i e H H H MM H 3 cyKOHHOii T e c e M K H vs c i O T a j K a . H a p y o a x y H a ^ e B a j i H K a M 3 0 J i H 3 n e p H o r o cyKHa, s a c T e r a y T b i M c e p e S p n H H W M H nyroBMiraMM, ( n o n o c j i e f l H e i i M O f l e yKpauieHHMM flByMH pnsaMM 6 e n b i x nyroB). TIonojiHeHiieM K MyjKCKOMy KOCTioMy SbiJia ryHH, K O Topyio 3 a K M « b i B a j i H H a pyKaBa. r y H M O T J i M H a j i w c b apxawnecKHM K p o e M vs y K p a i u e H w e M . B M C O K M M C T o a - q w i i BOPOTHHK VS nepeflHaa n a c T b r y H H Sbijia yKpauieHa uiMTbeM, M3roTOBjieHHbiM siperHBIM rapycoM. Tynvs M C H e 3 J i w B H a n a j i e X X BeKa, BMecTO H M X opaBHHe HOCHJIM iaK Ha3MB. i i y i H K M . Co B p G M e H e M vs ssysssKvs HCMe3jiw. M x 3aMeHHjiM K a d p T a H b i . C c a M b i x «peBHMX BpeMeH H O CMJIH 3 ^ e c b j i a n r a . B o BTopoii n o j i O B M H e X I X B . S o j i e e 3a>KMTOHHbie xosaeBa HOCMJIM B b i c o K H e c a n o r M c r o j i e H M m a M M BeHrepcKoro T M n a . Teii, a 3 a T e M va KOCTIOM B O B T O p O H ^repHaro MyJKCKOM canor 49 �t&MjibqeBbie nepabie ropcKiie n i j i a n b i yKpainenbi S M J I H M e T a j i J i M H e c K H M M qenoHKaivm MJIM nepTeceMKOM. 3MMOH M y j K H M H M HOCMJIM Tenjibie uiepcTHHbie i u j i n n b i Ha M e x y c noJIOTHOM Ha B e p x y , a T a K J K e K o s c y x w , yKpameHHbie ao6aBJieHHHMH 113 Sejiofi KOJKM. 3MMOM K paSoTe H a f l e s a j i H rpySbie mepcTHHbie pyKaBHirbi ^OMaiHHeH paooTtr. MojiOfloii neji03eK oaeBajica T a K K H K o,zieBajiiicb B npa3flHHHHbie S H H , T O J i b K O K uijiane M K i i y n i K e OH n p H u e n o i a j i TaK Ha3biB. n e p b i u i K O . y macpepoB S M J I H n p M C T e r a y T M nepbiuiKH, a H a r p y j i n 6OJH>uiiie Sejibie 0Jiy3bi. HOM B inepcTHHOM Hapafle flejiMTb MyjKHHH H3 na TeppriTopHH CTopoH Karax OpaBbi OpaBbi OHM obijia MHorfla npoMCXOflHT. KejiKaa Pa3HMHa sra pa3HMiia, no3BOJiaioiiiaH 3aKJiK)Hajiacb rjiaBHbiM onpe- o6pa- 30M B pa3JIWHH0M y K p a n i e H M M . « O p a B C K M M yKeHCKMii Ka, Henna, raa; OHM KOCTIOM jianTeii HMejiH COCTOHJI H 3 M SOTMHOK. niMpoKHe 7K 6 H C K M K p y G a u i K H , K>6KM, HapaflHbie CMopmeHHbie nepeflHMKa, K a M 3 0 J i a - n p y i i H H K a , py6auiKH .pyKaBa K O'C T K> M c M3flejibiBajiMCb uaHHceTaMM, na va TOHKOTO Hee „KOCMHKM", roiaT- cpa6pHHHOro nojio- cMopmeHHHM BopoTHHHeK, yKpanieHHbiM KpyaceBOM. K)6Ka, M 3 r 0 T 0 B J i e H H a a B c a M b i e flpeBHwe B p e M e H a M3 n o j i O T H a /iOManiHew paooTbi KpauieHoro M nenaTaHHoro B ysop B K p a c w j i b H b i x Hasbraajiacb „TJiOHejiMKa". B KOHu;e X I X H Hanajie X X B B . HanajiM HIMTB K>6KH M3 c p a S p H H H b i x TKaHen npeMMyiiieeTBeHHO mepcTHHbix. 3TOT ran JOBKM Ha3biBajica „cyKHa". K > o K y n p H K p u B a j i UIHPOKMM ^epHbiii MJIH 6ejiHH cpapTyx. TopceT, TaK nyrosMiiaMM. Ha3biB. BHM3y „npyiiHMK", CHIHTBIM 113 TOHKOM cba6pMHH0M uiepcTH 3aKpbiBajica cnepeflH 10 MMeji y K p a m e H M a , C B H T b i e TeceMKH. 3ai,ij JKHMe :KeHniMHbi HOCHJIM Sejiwii c e T n a T b i i i n e n T O K Ha KOTO- yKpanieHHbiii M3 lepHOM uiepcTaHoii cjiopmeHHOii o6opKofi Ha cnHHe, OH 7 POM 3 a B H 3 b I B a j I M n j i a T O K . BepxHeii ,.,jioKTycbf'. oaejKfloii IIoTOM B p e i v r e H a jibHHHbie icycKM r p y 6 o i i i i a p y c M H b i T a K H a 3 b i B . mepcTHHbie njiaTKM Ha3MBaeMbie „K0CMHKaMM", K O T o p b i e » : e H - SBIJIM B c T a p M H H b i e rocno^cTBOBajiw M fleByiHKM 3aKJiaflbiBajiM T a r a n o S p a s o M HTO C K p e i i r M B a j i w MX H a rpy^w, a 3aBH3biBajiM y3eji H a c m m e . JJocjie MC*ie3HOBeHMH ,,KOCMHeK" H a n a j i M HOCMTB S o j i b i n n e cba6pi<iHHbie uiepcTHHbie muHbi B njiaTKM. I I o j K M J i b i e j K e i - n i i n H b i HOCMJIM B OpaBCKMe c >KeHu_(HHbi HeKor^a xoai-uiM Sojiee xojiojiHbie TOJibKO p w B Jiamax, 6ny3bi c 3apy6K0M B noace. IIOTOM BOUIJIM B y n o T p e S n e H M e SOTMHKH rojieHnniaMM. B OpaBe O f l e B a j i a c b B 6 e j i y i o i o 6 K y M3 TOHeHbKOM T K a H M , n o f l K O T o p y i o HaBee HteHiiiMHbi, 5-7 cnojiHMKOB, T. ecTb HMJKHMX K>5OK MJIM K)6Ky M3 mepcTM. K o p ceT „ n p y i i H M K " M Benaa CTpoiiHaa p y o a u i K a . Hapafl flonojii-iaji BenoK M3 M C K y c c T B e H H b i x iiBeTOB. npeMMyuqecTBeHHO M3 po3. Mojio^aa KJiaflMBajia, flesymKa KaK �SPIS Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Rys. ILUSTRACJI 1. Fragment polichromii kościoła w Orawce (data powstania m a l o w i d ł a 1711 r.). Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 2. Fragment polichromii kościoła w Orawce z 1711 r. Orawka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 3. Dawna litografia ,,Górale c h o c h o ł o w s c y " . R e p r o d u k c j ę z k s i ą ż k i W . Eliasza Radzikow­ skiego, Powstanie C h o c h o ł o w s k i e , Lwów 1904, w y k o n a ł Michał M a ś l i ń s k i . . . . 4. Orawiacy w strojach o d ś w i ę t n y c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek. Fot. W . Werner 5. Orawiacy w k o ż u c h a c h o r a w c z a ń s k i c h . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ, akwarela mai. J. Pieniążek, 1922 r. Fot. W . Werner 6. Grupa weselna. Para m ł o d y c h i d r u ż b o w i e oraz goście weselni (pocz. X X w.). J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Reprod. A. L i p k a 7. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i czapce zimowej. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdję­ cie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Michał M a ś l i ń s k i . . . 8. Orawiak w k o ż u c h u orawczańskim. Piekielnik, pow. N o w y Targ. Zdjęcie z A l b u m u Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.). Reprod. Micha! M a ś l i ń s k i 9. Orawianki w ubiorze jesienno-zimowym. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. (Fot. ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego) 10. Góral z Ż y w i e c k i e g o . Zdjęcie z Albumu Izydora Kopernickiego (koniec X I X w.) . . . 11. Orawiak w stroju o d ś w i ę t n y m . Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ. Fot. W . Werner . . 12. Orawiak w stroju drużby. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . . . . 13. Parzenice z portek orawskich. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o . Fot. W . Werner . . 14. Orawiak w guni z wysokim haftowanym k o ł n i e r z e m . Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 15. Orawiak w zabytkowej guni ozdobionej haftem. Zubrzyca Górna, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 16. Kołnierz guni orawskiej, ozdobiony haftem. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (nr inw. gu­ ni 2189). Fot. W . Werner 17. Fragment kołnierza i przodu guni orawskiej. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zako­ panem (nr inw. 2189). Fot. W . Werner 18. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m i zimowej czapce. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 19. Orawiak w k o ż u c h u o r a w c z a ń s k i m . J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Wer­ ner 20. Pas orawski. Podwilk, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie (nr inw. pasa 9559) 21. R ę k a w i c e plecione, u ż y w a n e do pracy. Lipnica Wielka, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 22. Orawskie kije pasterskie. J a b ł o n k a , pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 1741, 1785). Fot. W . Werner 23. S k ó r z a n a torba orawska. C h y ż n e , pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 24. a. Klamra u torby s k ó r z a n e j , b. klamra u paska, c. pierścienie orawskie. Ze zbiorów M u ­ zeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 25. Fajka orawska. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner . . 26. Bukiecik u ż y w a n y przez drużbów. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 27. Orawskie iglice do włosów. Ze zbiorów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. Fot. W . Werner 28. Krój koszuli kobiecej z długim r ę k a w e m , c—d: przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: obszywka r ę k a w a ; g: ćwikieł h: p o d ł a t y ; i : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ.Rys. autorka 29. Krój koszuli kobiecej z k r ó t k i m r ę k a w e m . c-d:przód i tył koszuli; e: g ł ó w n y płat r ę k a w a ; f: ćwikieł; g: p o d ł a t y ; h : listewka przy szyi. Podziałka 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, pow. No­ w y Targ. Rys. autorka 30. Orawianka w s p ó d n i c y ręcznie drukowanej t. zw. tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. Krystyna Gorazdowska . 31. Kobieta na tle starej c h a ł u p y z w y ż k ą przy międleniu, w codziennym ubiorze. J a b ł o n k a Orawska, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner 32. Dziewczyna w ubiorze orawskim. Orawka, pow. N o w y Targ. Ze zbiorów Muzeum Tatrzań­ skiego • 33. Guziki gombiki do cuch i p r u c n i k ó w orawskich. Ze zbioiów Muzeum T a t r z a ń s k i e g o (n-ry inw. 3205, 2061, 1678), Fot. w. Werner . 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36' 51 �Ryc. 34. Ryc. 35. Tabl. I . Mapa 1. Mapa 2. Kobieta w o d ś w i ę t n y m stroju orawskim. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner . Orawianka w czepcu siatkowym na głowie. Podwilk, pow. N o w y Targ. Fot. W . Werner Stroje orawskie. M a i . Jerzy Karolak Mapa hydrograficzna Orawy. O p r a c o w a ł a autorka Zasięgi odmian stroju orawskiego. O p r a c o w a ł a autorka . . 38 39 1 42 43 SPIS TREŚCI W s t ę p , str. 3. —• Rozdz. I . Obecny stan stroju na badanym terenie, str. 14. — Rozdz. I I . Zarys historyczny rozwoju stroju orawskiego, str. 15. — Rozdz. I I I . Zasięg badanego stroju, str. 16. — Rozdz. I V . O g ó l n y opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 17. — Rozdz. V. Szczegółowy opis orawskiego stroju m ę s k i e g o , str. 18.— Rozdz. V I . O g ó l n y opis orawskiego stroju kobiecego, str. 28. — Rozdz. V I I . Szczegółowy opis orawskie­ go stroju kobiecego, str. 29. — Rozdz. V I I I . W y t w ó r c y i m a t e r i a ł y , str. 37. — Rozdz. I X . Hafty, koronki, aplikacje, szamerunki, str. 39. — Rozdz. X . Charakterystyka źródeł, str. 41. — Przypisy, str. 44. — Litera­ tura, str. 45. — Spis ilustracji, str. 47. — Spis treści, str. 51. — Spis treści w j ę z y k u rosyjskim, str. 49. — Spis treści w j ę z y k u angielskim, str. 48. — Spis ilustracji w j ę z y k u angielskim str. 52. — LIST Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 52 OF PLATES 1. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka {date of the painting 1711). Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 2. Fragment of the polychromy i n the church of Orawka dated 1711. Orawka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 3. Ancient litography: Mountaineers of C h o c h o ł o w e Reproduced from Eliasz Radzikowski's book „Insurection of C h o c h o ł o w o " , Lwów 1904, by Michał M a ś l a ń s k i 4. Orawians in festal dresses. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek. Photogr. by W . Werner 5. Orawians i n Orawa sheepskins. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ, water colour painted by J. Pieniążek i n 1922. Photogr. by W . Werner 6. Nuptial group. A pair of bridal couple, brihdesmen and nuptial guests (beginning of tre X X th century). J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Reproduced by A . Lipska . . 7. Orawian i n Orawa sheepskin and a winter cap. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał Maśliń­ ski • 8. Orawian i n Orawa sheepskin. Piekielnik, district N o w y Targ. A picture from Izydor Koper­ nicki's album (end of the X I X th century). Reproduced by Michał M a ś l i ń s k i . . . . 9. Orawian women i n an autumn-winter dress. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. (Photo from the collection of the Tatras Museum) 10. Mountaineer from the Ż y w i e c district. A picture form Izydor Kopernicki's album (end of the X I X th century) • 11. Orawian i n a festal dress, Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 12. Orawian i n a bridesgroom dress. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 13. Embroideries from Orawian trousers. Collection of the Tatra Museum. Photogr. by W. Werner 14. Orawian i n a woolen cape w i t h an embroidered collar. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . '. 15. Orawian i n an ancient woolen cape decorated w i t h embroidery. Zubrzyca Górna, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner . . . . . . . . 16. Collar of an Orawian woolen cape, decorated w i t h embroidery. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory nr of the woolen cape 2189). Photogr. by W . Werner 17. Fragment of the collar and the front part of woolen cape. Collection of the Tatra M u ­ seum i n Zakopane (inventory nr 2189). Photogr. by W . Werner . , 18. Orawian i n an Orawa sheepskin and i n a winter cap. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ.. Photogr. by W . Werner . . . . . . . .. . . . 19. Orawian i n an Orawa sheepskin. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner 5 6 7 8 10 11 12 12 13 14 17 19 20 21 21 22 22 23 23 �Fig. 20. A girdle from Orawa. Podwilk, district N o w y Targ. Collection of the Ethnographic M u ­ seum i n Cracow (inventory nr of the girdle 9559) Fig. 21. Cord gloves, used for w o r k . Lipnica Wielka, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 22. Orawian shepherd stricks. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum (invent, nrs 1741, 1785). Photogr. by W . Werner Fig. 23. A leather Orawian bag. C h y ż n e , district of N o w y Targ. Photogr. by W . Werner . . . Fig. 24. a. Buckle of a leather bag, b. fastener of the belt, c. Orawian rings. Collection of the Tatra Museum i n Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 25. Orawian pipe. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner . Fig. 26. Bunch of flowers used by best men. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. by W . Werner Fig. 27. Orawian hair needles. Collection of the Tatra Museum in Zakopane. Photogr. by W . Werner Fig. 28. Cut of a woman shirt w i t h long sleeves, c-d: front and backside of the shirt; e: main flap of the sleeve; f: trimming of the sleeve,- g: gore; h : borderingss; i : slat at the neck. Scale 1 : 20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn by the authoress Fig. 29. Cut of a woman shirt w i t h a short sleeve, c-d: front and backside of the shirt; e: main part of the sleeve; f. gore; g: borderings,- h: slat at the neck. Scale 1:20. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Drawn b y the authoress Fig. 30. Orawian woman i n a hand printed skirt called tłoczelina. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y Krystyna Gorazdo wska Fig. 31. A woman on ground of an old hut braking and dressed i n an ordinary way. J a b ł o n k a Orawska, district N o w y Targ. Photogr. b y W . Werner Fig. 32. A g i r l i n an Orawian dress. Orawka, district N o w y Targ. Collection of the Tatra Museum... Fig. 33. Fancy buttons for the woolen topcoats and Orawian prucniki. Collection of the Tatra M u ­ seum (inventory n-s 3205, 2061, 1678). Photogr. by W . Werner Fig. 34. A woman i n a festal Orawian dress. Podwilk, district of N o w y Targ. Photogr. by W . Wer­ ner Fig. 35. A n Orawian woman i n a net bonnet on her head. Podwilk, districkt of N o w y Targ. Pho­ togr. by W . Werner Table I . Orawian dresses. Painted by Jerzy Karolak M;p I . Hydrographie map of the Orawa. W o r k e d out by the authoress Map. I I . Orawian dress varient range. W o r k e d out by the authoress TABLE OF 24 24 25 26 26 27 27 28 29 30 31 32 33 36 38 39 1 42 43 CONTENS Jr.:roduction page 3. — Chapter I . Actual state of the dress i n the t e r r i t o r y investigated, page 14. — Chap­ ter I I . Historical means of the Orawian dress development. —• Chapter I I I . Range of the dress investigated, ;_'.:e 16. — Chapter I V . General description of the Orawian man dress, page 17. Chapter V . Detailed inscription of the Orawian man dress, page 18. — Chapter V I . General description of the Orawian w o — an dress, page 28. —• Chapter V I I . — Detailed description of the Orawian woman dress, page 29. — Chapter V I I I . Producers and materials, page 37. — Chapter I X . Embroideries, laces, applications ect., page 39. —• Chapter X . Characteristics of the sources, page 41. — Addition, page 44. — Literature, page 45. — List of illustrations, page 47. — Table of contents, page 48. — List of the contents i n Russian, page 49. — Table of contents i n English, page... — List of illustrations i n English, page... �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy • strojów ludowych z całego obszaru Polski Obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawiera­ jące monografie poszczególnych strojów Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część 1. 2. 3. I . POMORZE. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki, 1959 Bożena Stelmachowska •— Strój kaszubski, 1959 Franciszek Klonowski — Strój warmiński, 1960 Część 1. 2. 3. 4. I I . WIELKOPOLSKA. Adam Glapa — Strój szamotulski, 1951 Adam Glapa — Strój dzierżacki, 1953 Adama Glapa — Strój — lubuski, 1956 Halina Mikułowska — Strój kujawski, 1953 Część I I I . ŚLĄSK. 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński, 1955 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich, 1950 Część IV. MAZOWSZE — I SIERADZKIE. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 Jadwika Świątkowska — Strój łowicki, 1953 Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, 1954 Janina Krajewska — Strój opoczyński, 1956 Janusz Świeży — Strój podlaski, 1958 Jan Piotr Dekowski — Strój sieradzki, 1959 A.dam Chętnik — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 Część V. MAŁOPOLSKA. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, 1949 Edyta Starek — Strój spiski, 1954 Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, 1951 Franciszek Kotula — Strój łańcucki, 1955 Janusz Świeży — Strój krzczonowski, 1952 Sebastian Flizak — Strój Zagórzan, 1957 Janusz Kamocki — Strój sandomierski, 1957 Barbara Kaznowska-Jarecka — Strój biłgorajski, 1958 Tadeusz Seweryn — Strój krakowiaków wschodnich, 1960 Janusz i Maria Kamoccy — Strój świętokrzyski, 1961 Edyta Starek — Strój orawski, 1966 �ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Zasięgi ubiorów w monografiach kolejno opublikowanych: 1. Strój górali szczawnickich, 2. Strój dolno­ śląski (Podgórze), 3. Strój rzeszowski, 4. Strój szamotulski, 5. Strój krzczonowski, 6. Strój kurpiowski Puszczy Białej, 7. Strój łowicki, 8. Strój dzierżacki, 9. Strój kujawski, 10. Strój spiski, 11. Strój piotr­ kowski, 12. Strój pszczyński, 13. Strój pyrzycki, 14. Strój łańcucki, 15. Strój opoczyński, 16. Strój lubuski, 17. Strój górali śląskich, 18. Strój Zagórzan, 19. Strój sandomierski, 20. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, 21. Strój podlaski (nadbużański), 22. Strój kaszubski, 23. Strój sieradzki, 24. Strój warmiński, 25. Strój krakowiaków wschodnich, 26. Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 27. Strój świętokrzyski, 28. Strój orawski. / I Pomorze II Wielkopolska III Śląsk Strój orawski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46006324470240f7c29494bddffb027e.pdf f3055c9497e09bcaca3c888a85b231a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource bibliografie Reinfuss Roman Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1652 Title A name given to the resource Bibliografia prac R.Reinfussa / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (Lud, t. 64, 1~() BIBLIOGRAFTA PR1AC ROMAiN A R·EINFUSSA ZEiBRJAŁA WFIA CIESiLA-REINFUSSO:WA POZYCJE KSIĄżKoWE 194Q 1. Geografia dla liceum z M. GOIukJiewkrem pedagogicznego i szkóL ogó1moksz.talcqcych. (Współ- i J. Kl1ilITlialsz'eWlską), Kiairowice. autorstwo 1949 2. Stroje górali szczawnickich, "Aiti1als Bo~sik:iIch Str-oj6w crz. LuJdowytCh" MaLopols.ka, z. 1-8, S'!s.39-, LI. 25, tab. 5, Lu!blriin. V f 1953 3. Pol~lde druki na .pLót'nie, iSIS. 256, ryc. Ludowe 198, Italb. 19, malpa '1, WaJr- szawa. 1954 4. Ludowe ~s. 60, ry-c. 71, tab. 71, Wa!I'lSz'a'Wla. skrzy11lie maLowane, 1956, 5. Garncarstwo ludowe. SIS. 96, il. 54, ~.o. 47, W"lIl"ISi7Ja1Wla. 1958 6. SZOf.pka k.rakowSka, s5. 38, i'l. 16, talb. 41, Kra'ków. 1960 7. PoLska ficzne), SIS. sztuka (WISiPÓł\al\lft>omtwo z J. Świtdffi'Slkilim: zdlj~da ludowa. fOltogra- 217, it. 216, K'nak6w. 1962 8. MaLarstwo ludowe, SiS. 130, il. 92, tab. 6, Kroków. 1966 9. Ludowe kafle matowane, SIS. 160, m. 223, baib. 3, KTakÓW. 1977 10. Meblarstwo ludowe w Polsce, SiS. 300, il. 186, ba,b. 39, maljJ 4, Wlr'ocław .. 1980 11. Ludowe kowalstwo PRACE artystyczne, NAUKOWE ss. 365, ryc. DRUK.OWANE 13\1, flOt. 246, WTodaw. W CZ.ASOPISMACH 1934 12. Budownźctwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud", t. 33, s. 83- ·112, H. 16, ma!p 3, Lwów. 193,6 13. Etnograficzne granice Łe.mkowszczyzny, "Zi·e<miJa", R. XXVI, TIlr 10/11, s. 240 _. - 253, Warszawa. 14. Łemkowie ·15. Zabyt'kowe KraIków. (O\Pis etnQgnafioezny), "Wlierchy", R. XIV, s. 1 - 24, iJ. 18, I(,I1aków. sypaiu:e sp:i;s.kie w K·uc:wi11Jie, "Orli Dot", R. XlIX, s. 146 - 147,_ �54 ZOFIA OIEŚLA-REINFUSSOWA 1938 16. Problem misja wschodlTliiego Nm~kDwych poświęcony Badań Karpatom Ziem Polslvim za'sięgu etnografioznego Wschodnich w Krakowie, - II dnia Łemkowszczyzny, Zjazd (w:) Ko- sprawozdacvczo-naukowy 30 i 31 paidziernika 1938 roku, 55. 11, W:a':r5za'wa. 1939 17. Zbiór ankiet w sprawie rzemieślników wiejskich wykonujqcyclt dowe. (.W,S1półalutoOI'Stwo z W. Zbier,oWl5kim), S5. 29, Kra;ków. 18. Ze studiów nad kulturq materialnq s.238 - 278, ił. 28,taib. 2, m;lJpa l, W'alI1szawa. Bojków, stroje "Roczn:i·k Ziem lu- GÓpsk.i.ch", 1945 19. Badania nad osadnictwem "SprawolJda:nia Hucu-lszczyzny, PAU", t. 46, nr l - 5, 5. 90 - 93, Kraków. 1946 20. Pogranicze etnograficznych, krakowsko-gór,alskie "Lud", w świetle dawnych i najnowszych badań t. 36 (J.939- 1945), s. 222 - 255, map 3, LubLi:n. 1947 Zagadnienia ~l. i potrzeby etnogmjii na $lqsku $wd.lvowym i Dolnym, Insty- tut Śląski, s. 51 - 57, Katowice-.Wrocław. 22. Próba niektórych charakterystyki elementów etnograficznej kultury materialnej, Rusi Szlachtowsk.iej "Lud", t. 37;'1947, s. na podstawie luD - 235, tab. 5, Kraków. 1948 $lqsku, (w:) Rozprawy i mater,iały z hiAincheollogtc.zna", nr 2, s. 53 - 71, Wn)cłal\v. 24. Malowane "marawieckie" skrzynie krakowskie, cz. I, "Pols\ka Sztuka Ludowa", R. II, nr l, s. 20 - 29, War,s'ZJawa. 25. Skrzynie zdobione z okolic Krakowa: skrzynie kaszowskie, cz. II, "Bolisika Sztuka Ludowa", R. II, nr 9/10, s. 33 - 43, WaI'Szawa. 26. Architektura sz.opki knakowskiej, ,,,PIOiliskaSz.buka Lutdo.'W1a",R. iIiI, nr .11/12, s. 8 - 26, Wal1s'za;wa. 27. Wpływ farbiarzy drukujqcych plótna na ludowe hafciarstwo, "Polska SZitul,;a LUJd'CJIW:a", R. II, 1lJr 11/12, s. 4D - 41, Warszawa. ?,s. Stan muzealiów etnograficznych w woj,ewództwie wrocławskim, "Lud", t. 33/1948, s. 416 - 431, Lub~~n--.,KJmków. 23. storii Łowie.ctwo ludowe i kultury materialnej, na wschodnim "BibLi,oteka 1949 29. Skrzynie zdobione kie, cz. HI, "Pol,ska z okolic Krakowa: skrzynie czernzchowskie i wadowic- Siltukla LUJdow1a", R. III, nr 1/2, s. 9 - 2.5, W<:l'l1sLJawa. 30. Łemkowie jako grupa etnograficzna, "Plrace i Mater~aly Eltrrograficzne", t. 7, s. 77 - 210, Lu\YEn.----I<!:raków. 3.1. Wdniane torby góralskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, nr 3/4, 5. 112. - 119, WaI1szawa. 32. Przyczynek do ikonografii obrazów, "P'o1:>ka SZJbUlk\Ć\ Ludowa", R. III, nr 5, s. 150 - 1:55.,Wlar.s'ZJ8:wia. 33. Malowane zręby chałup wiejskich, "Polska S'7Jtullm Ludowa", R. III, nil' 7/8, ii. 200 - 219, W1al1sZJaiWla. �Bioliografia :4. Kafle z Brzegu ludowe 55 prac R. Reinfussa Sląs:ku, "PoilJska SZ!tuloo Ludowa", na Dolnym R. III, nr 9/10, 's. 261 - 267, Wal1S':zJaJwfa. 3,5. SZQpka z SieteslZY w powiee'ie przewor.skim, "Pohika Sztuka Ludowa", R. ILl, nr 1.1/1:2, s. 328 - 336, Warszawa. 3B. Niezna-ny rękopis etnog7"aficzny Winoentego Pola pt. "GÓorale Czuchonkowie", "S\pra~\VIo"zdtalnia PAU", t. 50, nr 9, s. 550 - 5.51, KmaJków. 1950 37. Stan badań nad pol.ską sztuką ludową, "PiYl:sika S7Jt<UJkaLudowa", R. IV, nr 1/6, s. 3 - 13, WUII'SIZJaJWla. 38. Orawski dom z wyżką, "POIłsIJro SZJtukia L1lJdoWla", R IV, nr 1/6, s. 36 - 5'5, Wa'n5'Z'UIWIł. 39. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej, "P,ol!sika SZlbll'ka Ludowa", R. IV, Dlr 1/6, s. 88 - 92, W,all'SlZJaWla. 40. Po I Ogólnopol;"kiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad "Po15k,u SZJtuka Ludowa", R. IV, nr 7/1,2, s. 97 - 99, WallSZlalW;a. 41. Z obozu naukowego w Weryni, "P!ols'ka SZltu\ka Lud1olwia", R. IV, s. 1203- 142, WlaJl'SIZlaIWU. sztuką, nr 7!l-2, 1951 42. Organiz,acja badań nad sztuką ludową, "Malteria'ły do Studiórw i Dy:sk:usjli z ZaikJre:5u Te()r~i i H~9u()r,iJiS'ZJuUikli", 'z. 5, 5. 404 - 410, WranslZialwa. 43. U progu piątego roku, "Polska Sztuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 3 - 5, Warszawa. 44. ,Wytwó,rcy ludowych ubiiorów w K'arpatiuch Polskich, "Polska SztU!ka Ludowa", R. V, nr 3, s. 19 - 36, Wal'Szalwa. 45. Brzostek zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, "PolS1ka Sztuka Lu.doWla, R. V, nr 6, s. 1,67 - 170, W'alrS'zalWlu. 1952 46. Badania terenowe w rejonie "P'oliSlkia SZltuika Lu- kielecko-sandomierskim, dowra", R. VI, ,nr l, s. 35'-47, W'al.szawa. 47. Z zagadnień sztuki ludowej, "Pdlisikla SZJtuk'a Lwd'owa", - 67, Vlars.zawa. 48. Sztuka w ludowa Bachorzy, pow. Pod!as.i.a Zachodniego. Sokołów Podl asrki), (Z ba,dań IV "Polsk:a R. VI, nr 2, s. 65- Ob,ozu Naukowego SZJtukia Ludowa", R. PIS VI, nr 4/~, s. 270 - 287, Wlansza,wa. 1953 49. A,k,tualne zag,ad-rtiemiia htd.owej "Pol'Ska plas'tyki, Sztulka Ludow.a", R. VII, nr 2, s. 83 - 94, W:aTSZlaI\V1a. 50. Elcimenty Ludowa",R. re7lJeS'a.nsowe w polskim mcb,!arstwi·e ludowym, "PolS'ka Sztuka VII, nr 6, s. 327 - 3,34, WaiI1SzaiWla. 51. Polskie ludowe kowalstwo artys.tyczne, "Polls!ka S:zJtULimL udO!\V'a", R. VII, nr 6, s. 348 - 37,6, WU'l'lS'z<lWla. 1954 5.2. Tradycje otwartego ogniska w Ma!opolsce, "Lud", t. 41, s. &99 - 702, W.ro- cła'w. jów 53. Instrukcje w sprawie materiału ilustracyjnego Ludowych', "Lud" t. 41~ s. 80'6 - 80,7, WII1ocl:arw. ,54. Malowa1'llkri ścienne s. 50 - 5'4, Wiull1sZJa,wa. z Ch'otyziów, "Po1slka Situka dla Atlasu Ludowa", Polskich Stro- R. VljJjI, nr li, �ZOFIA 56 CIEŚLA-,REINFU,SSOWA 55. Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, "P.ol'ska Sztuka Ludowa ,"R. VIII, nr 2, s. 67 - 78, Wlalrnzawa. '56. Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w województwie białostockim, "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, nr 5, s. 3:15 - 317, Wars'za'Wla. 1955 57. Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki ludowej oraz plany na "Maiterrały do Studiów i Dyskusji z Zakmesu T'elorii i HiS¢oI'iliSZltukJi", R. V, nr 3/4, s. 3&9- 411, WlaJI'SZJa,wa. 5'8. Z bacLań nad sztuką ludową w Radomsloiem, "Polska Sztuka Ludowa", R. IX, nr l, s. 23 - 51, Wal1SIZawa. najbliższe dziesięciolecie, 1956 wytwórczości ludowej i artystycznej wspókzesnej Rumunii, i AIl1tysty czny", R. I, nr 2, s. 120 - 124, Warszawa. 60. Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii, "Bo1Js!ka SZltuka LUldowa", R. X, nr 2, s. 120 - 124, WalI'SZlawa. 61. Z zagadnień terminologii ceramicznej, "Piol~ka Sztuka Ludowa", R. X, nr 415, s. 281 - 283, W,a:nsizawa. 59. Organizacja "PrZJemysł Ludowy 1 1957 62. Z "Polska doświadczeń nad· Sztuka Ludowa", stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej, R. XI, nr 2, SI. 1:1'7- 1:19, Wansza:wa. 1959 63. Problem Karpat w badaniach kultury "FoJ'sam SZJtuk:a Ludowa", ludowej, R. XIII, nr 1/2, s. 3 - 11, WaI's:zJawa. 64. Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu mi1llionego XV-lecia, "Poliska Sztukia LudowIa", R. XIII, ,nr 4, s. 197 - 207, WlaiI1SZalwla. 66. Badania plastyki ludowej w województwie rzeszowskim w cia, "RoczmiJk Wo}ewódz:twa Rze:sZlolwsikiiego",s. 141 - 1'52, Rzelszów. okresie XV-le- 1960 6'6. Badania ska Sztuka 67. Badania w 1959 r. prowadzone przez Instytut R. XIV, nr 2, s. 1.21 - 1,2.2, W'arsZlawla. terenowe Ludowa", sztuki ludowej prowadzone w woj. rzeszowskim "Pol- P AN, przez Instytut Ludoiwa", R. XIV, nr 2, s. 122 - 124, WalrsZJaJwa. 68. Sztuka luc10wa w Czechosłowacji. (Notatki z podróży w 1959 r.), "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr 3, s. 155 - 163, Wanszawa. 69. Hece do wypału naczyń w polsikiim garncwns1t'wie ludowym, "Etnograf'ia Polska", t. 3, s. 3129- 350, W,rocław. Sztuki P AN, "BoIska Sztuki Sztuka 1961 70. Na marginesie badań sztuki ludowej do'wa", R. XV, nr 3, s. 131 - 13,6, W'ars'zawa. 71. Stan i problematyka badań nad Białostocczyzny, kulturą ludową "P'o,lska Sztuka Lu- Łemkowszczyzny, "Etno- "Studia i Mate- grajjia PoLska", t. 5, s. 63 - 69, Wa'I'Szawa. 1962 72. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, rU'ały Lubelllslkiie', Etnog1fia,fiiJaI, s. 108 - 14<6, Lu:bliln. 73. Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, "PoLska Sz\tuka Ludowa", S. 9 - 25, Warr1szawa. R. XVI, nr 1, �Bibliografia prac 51' R. Reinfussa 1963 74. Rzeźba figuralna Łemkó.w. (Ze st11Jdiów nad "Pol!s,ka SzJtullm LoooiWa". Łemkowszczyznie), luclową R. XVIJ, s.zalWa. 75. Sztuka ludowa w województwie rzesz.owskim ka Ludowa", R XVII, nr 3/4, s. 113 - 121, Wtans;zawa. rzeźbą nr i jej 3/4, kamienną na s. 122 - 134, W'aJr- "Pdl'Ska SZJtu-· b.adania, 1964 76. etnog.-rafii Z powi(l>tu (w:) Studia jas:ielsloiego, powiatu cLz:iejów Jasła z pra·ca zb!i'oirO\\;"a,K~aków, s. 591 - 630. jasielskiego, 196.5 i kształty wsi, (w:) Nad rzeką Ropą. Zarys etnografii powriaZlbior.owa, t. 2, Kraków, s. 13 - 28. 78. Zajęcia pozarolnicze, (w:) Ibidem, s. 133 - 138. 7~. St'rój Łe.mków, (rw:) Ilbildem, s. 1915- 210. BO. Problem kultury ludowej Lasowiaków, "RoczrniJk WojewództJwa RzelSZ!owskil.ef)o", R. IV, s. 243 - 260, Rzeszów. 77. Układy rolne tu gorlri;okiego, praca 1966 81. studiów Ze nad Łermko.wszczyzną po obu strowach. "Pdl!ska Karpat, Sztuka. Lud oWla", R. XX, nr 1, s. 3 - 22, Wa;rSlzawa. 82. Dawne ubiory mieszczan z południowo-wschodniej części woj. rzeszowskiego, "Ma'teriia!y Muzeum BUJdownJi;auwa LUJdow~o w Sanoku", s. 19 - 23, San:olc. 1967 83. Die Volksmasken in "Schweizerisches Polen, Archiv fur Volksku:de" z. 3/4, s. 134 - 141, Ba:sel. 84. Szataśnictwo temkow'śkie w Beskidzie "Łód:zki.e Krynickim, SibudliJa Ebno-. gmf.icz'ne", t. 9, s. l{il6. - 174, Łódź. 196.8 B5. Zum gegenwiirtigen bildnerischen Volksschaffen in Polen, "Letopis". Jahres!schrifit des InsltiitUlt's flirr s'olrbliJs·cheViO'likls!'OIJ'SochUJrJi,g, Reihe C. Violk:skuIlJde, nr 11/12. s. 204 - 2'14, BalUJllron. 66.. Skansenowskie muzeum przemystu ludowego w Etera (Bulgaria), ,,P101ska. Sztu/ka LUJdowa", R. xx-n, nr 3, s. 107 - 1 Li., W~I1szawa. 196.9 87. Wspólczesne tNi'aty den, z konjc·r·encji malarstwo lU!dowe, w Lub·Linie 1969 r., Lublin. (w:) Współczesne malarstwo 88. Atmu;ertschajt und Schafhaltung bC'i den Lemlven in (w:) V,iehwirtsclwjt und Htrtenkultur. Ethnogm;ph.ische rawa, Budapest, s. 302 - 322. !lulowa Zamojszezyzny 89. Kultura wód.ztwa lub,elskiego, (w:) Zamość na t.Le stosuwk6w i Zamojszczyzna Ma- den Niederen BeskiStud;ż,en, praca Zibi.o-· etnograficznych w dziejach i kulturz,e 7.vojepolskiej,. pra-ea Zlbiorowa, Zamosć, 90. BacLania naci Muzeum Budownictwa s. 436 - 448. kulturą ll1dową ludowe. w XXV -·lecie Polskq Ludo.wej, L'u.dolW·egow Sa·noku", nr 10, S. 00 - 67, Sanok. "Materi.ały 1970 9l1. Wstęp, tu'ra ludowa, 92. Uktady Monografia (ow:) powiatu myśteniekiego, proca s. li - 10, Kraków. rolne 93. notnietcoD, i Ivsztalty wsi, (w:) Ibid.em, s. 11 - 28. (w:) Idll:id'cm,$. 85 - H4. zrbi<o'ro,wa,t. 2, Kul- �5'8 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA i hodowLa, 94. Pasterstwo 95. ZajęcIa 96. (w:) Iib~dem, 119 - 139. pozaroLn~ze, FoukLo'1' ziem (w:) górrslkich I'biJdem, s. 149 - 172. i jego usceThiczThienie, ,.,Scena", nr H/'[.2. 1911 97. Z badań nad budownictwem Ludowym w województwie "Miateri,ały szaLińskim, 99. PrzebramJia 2)a1cihoc1nio-PomoI'skii'e", w wi.do:wriskach "Po'!s'ka kieLeckim, Sztuka Ludowa", R. XXV" nr 2, s. 67 - 78, Wans'z,a:wa. 98. Tradycyjna kuLtura pLa'styczna Ludności przesied.Lonej w województwie ko- t. 14, s. 383 - 396, S?;czecin. Ludowych i ich wspóŁczesne przeobrażenia, "P()l~Sika S7JbUika Ludo.wa", R. XXV, nr 4, s. 203 - 2W, W,au1s'Zialwa. 100. Zagadnienie sztuki Ludowej, "Hiu1Eityn LnfO'J1!1'1lacyj1ny S1towa,rzy.szenoi,a Twór- ców LuJdowych", s. 4 - 7, LubliJn. 1972 101'. Dewocyjna grafika dO'Wego, (w:) Granice jarmarczna sztwk-i, pr,aca jako źródło ,zbiol'owa ku inspi'r'acji czoipl'of. dLa maL'arstwa Ksawerego Lu- Piwockie- go, Walffil7Jalwa:, s. 203 - 218. 102. Wpływ w Karpatach, zimierzowi 103. zawodów wędrownych na kS.ztaltowanie się kultury (IW:) Studia z za'besu socjologii, etnografii i historii Dobrow.oLskiemu, pnaoa z.bi'or,oWla',KJraikÓ1W,IS. :143 - 1512. KuMuTa ludowa Besk,idu z·eum B<UJdOlwll1lilobWlaLUldowego NiSkiego 'W SalI1Jok'u", i przyLegłego :tlIr Ludowej ofiarowane Ka- ,,:\1,aJtelroi'ałyMu- Pogórza, 1'4, '5. 5.- 13~ Sanoik. 1973 ,104. Nar,odnaja architektura Łemkow, (w:) btoc/..owniczymi .kościołów Karpatskij Moskwa, sbornik, s. 46 - 56. 105. Chłopi - wa", R. XXVI[, 106. Art "P.oI1Sik;a Sztuka drewnianych, Ludo- 'I1T 2, s. fi7,- 70, W'aJr.szarw'a. pop-uLCLire po/.oonais (symboLes - s.ignes - motifs), Lausan.ne, ss. HI. 1974 107. Vo~kskunst Zeichen aus PoLe,n (SymboLe - Motive), Wlinterthur, ss. 16. 1975 108. qórskich, z górami Kontakt {w:) Góry w i jego kuLturze wpływ na badania Ipr"wa po~skiej, kuLt1l-ry Lwiowej zbiotnGIW:ł., KJnaków, regionów s. 180 - 190. 1976 -wa", ,1009. Lu..dowa rzeźba 1camvenna na zachodnim R. XXX, nr 3/4, s. !1-67- 180, Wa'I1SIZ1a,wa. 1:10. Społeczna i dyd.aktycz,rua roLa muzeów IV[uZJe<ulm BUldo'W1J1li1cl~w.a LUido\VIEJg)o 'w Sanoiku", PogÓ'1'ZU, "Robka na woLnym Sztuka pow.ietrzu, Ludo- ,,:\1ateriiały nr 21, s. 7 - 10, Sal1!o,k. 1977 111. ProbLem kompozycji muzeum w Sanakl\l", BudOllV'nlilcrtJwa LUidawe~o na '11:r23, woLnym 'S. powietrzu, ,,:Vlate:rialy Muzeum 10 - 14, Sa,nl()k. 1978 112. W.iejsikie bwd.ownictwo podcieniowe kultury Ludo,wej, tpI1aroa IZJl:li!~raw<:l,It. 1, Lubiliin, g3. Z badań nad Ludowq 114. ProbLem ekspozycji ;mysłowych w m1.lZeum na :S~'anse,nowska, Sanok, kl/;Lturq na LubeLszczyźnie, .s. 52 - 77. LubeLs.zczyzny, {w:) (w:) Z Ibidem, zagad11ień 5.37 - 5l. pracowni rzemieśLniczych i wiejskich urządzeń przewoLnym pOWlietrrzu, (w:) MiędZy.narodowa Konfer·encja s. 10'5 - 1114. �Bibliografia prac 59 R. Reinfussa 1979 115. Wpływ rzemieślniczej produkcji "fu~skJa Sz.1JUJk:a Ludowa", niu, 116. terialy Franciszek z badań Cwynar dewocyjnej R. XXXUl·, Il1Jr2, - etnograficznych, na ludową rzeźbę w Ikamie- 67 - 76, WiaJI1S'Ziawa. ludowy rzeźbiarz z Albigowej, {w:) Prace i maR:zes,z6w, M'UJz.eUlmOkTęig]owe, s. 89 - 101. AnTY KUŁY IS. POPULARNONAUKOWE 1931 1117. Pasterstwo na Łemkowszczyźnie dawniej a dziś, "K'UJrrer LiJueraC'ko-Nau- kowy [iKC", R. IX, nr 311,s. 3 - 9, KIlaków. 113. Obchód z dnia 14 xa, Maryjek w Gorlicach, "Kunier LiiteT'alcko-NiaiUkowy IR'C", R. IX; KJmlków. 1932 119. i użytkowanie ropy naftowej liKe", R. X, z drJJila 6 V~, Kraików. Wydobywanie tenwk:o-Nauk:owy prz.ed 100 laty, "K.UJTIierL'i- 1933 1'20. Cel1kiewki IKC", R. XI, 'z 'mla drewniane na Łemkawszczyźnie, "Kurier Liltera'ck'o-Niarulk!o,wy 21 VillI, Kmlków. 1934 121. Kapliczki i krzyże na Łemkowszczyźnie, ",KUlrier Li>te;na,c'ko-NiaruikJowy IKC", R. XI1l, z dinJiia26 ta, Kimków. 122. Obróbka inu i wyrób płótna na Łemkowszczyźnie, "Gl()s !LIiiteracko-N~ukawy", dodaitek ,do "Głosu N>al1odu", !lir 275 IZ ,d!rJJiJa7 X, Kraków ·oraz "DodaJtelk IJHenadm-.Niau'kowy ido KUJr-iem !.JwIowslki€lglo",R. Ul, IIlIr43, Lwów. 1'23. Cyganie w Polse-e, "Głos Litera-eiko-N.aukowy", dodatek do "Głosu Narodu", !DIr119,1 z dni:a 15 v:m, Ktrak,ó,w ·OTIaz"Doda't€lkDit1Jetrla1ckJo-Naukowy do KUll'iera Lwowskiego", R. III, II1Jr192, Lwów. 124. Oppidum Schi5nbergh czyli h~,S'tol"ia nieistniejącego miasta, "Głos Lite:ra,C'ko-Na'ukiowy", IdDdaitclk do "Głosu Narodu", U1lr 254, z idrJJi.a 16 [X, K'l1a~ó!w oro'Z "Dodaitoek LiJtenaodk1c-Nau<kowy do Kuriera LwowtskuJe'g.o'·. R. lU, nr 2'5.3. Lwów. 12'5. Prawo górnicze w dawnej Polsce, "Glos L~teT1a'c!ko-Nauk'Owy", dodiU'te~ do "GłosIu Na'podu", Inr 233 IZ dni'a 26 VHI, 'KJra'ków ara'z ,,Dod!altelk Dilte'I1ackJo-Nia!ukowy 'do Kuriora Lwowskiego", iR. m,I, nr 35, 'LwÓiw. 126. Kwestia żydowska 'LU dawnej PoLsce i próby jej rozwiązania, "Gbos iLlitero'Clkro-Nauk'owy", Idod.ateik do "Gł,asiU N:a'l'odu", 'IlT 219 z dnia 12 VIII, KJr:aikó,w oraz "Dodiall:e:k L~tcll1ac.ko-N:aulkowy IclioKU/mera Lwo\.\1s'ki€igo", 'R. HI, TIr 33, LwÓiw. 1'27. Cystersi na Podhalu (w 700-lecie sprowadzenia zakonu), "Głos LiJteracko-Nauklowy", dodatClkdo "Głosu Niaradu", !DIr 247 z ,dnia 9 IX, ,KJmików oraz "Dodl1tClk 1.Ji:te'ra,ck:o-Naukowy ,do Kumie:11a LwoWlSlkiieigo", R. HI, Inr 35, Lwów. 128. B.iecz miasto starych pamiątek, "Głos [jilterac:k,o-LNtauJ<lowy", d:od~teik do "Głosu Narodu", !lir 2S2 'Z dn!iJa 14 X, Kn'akÓJw ora:z "Dod'art.'€1kLi!tera:cko-N~ukowy do K'Ul'i€ll'<lLWOlWlSlkie.go",R. III, TIll'283, Lwów. 129. Latynizacja stylu cerkiewnego na Łemkow>szczyinie,,,GłOlS LiJt€<rla·clkl()-Naufkowy", ,dod:a:telk odo "G~'ds'u Nanocliu", 'rH 324 z dnia 25 XI, ,KJrialków oOU'az "iDodlatClkLiitorack'o-N:a'ulkowy do KUl"ier.a Lwow:s1kJilelg,o",R. lIII, mir 325, !Lwów. 130. Ks. Wojciech Dęb'Ołęok.i k(JJpelan IJisow.czyków, "G'łJos [jjibemclk'O-Naukowy", doda,tek ·clio "GłosIu N:amodu", i!llr 2137 z ·dn!ia 3 Xl[., :Km:ków om'z "Dodalte'k LitClI'a'c:ko-Na·uklOiwy do KUJPiera LwowSkiego", iR. HI, Il1Ir 50, 'Lwów. �60 ZOFIA mEśLA-RELNFUiSSOWA 1935 131. Dunajec jako rzeka sptawna dawniej a dziś, dodiaJtoek d\() "GłOSlU Narodu", nr 13 oz dnia 13 I, Kroików -Na'UJkJO'Wy do 'Kuri'e'ra iLiWlOIwskiego",R. IV, ;nr 12, Lwów. "GI<llS Liltero'cko-Naulkowy", oraoz "Doda,tek Lilterack{)- 132. .Ks. Szambelan Swieykowski boha,terski burmistrz miasta Gorilie, "Glos Litemdk.o-Naulkowy", d{)ldialbekIdo "Głosu NalrQdu", nlr 115 z dnlia 28 iIV, l(,roków onaz "Doda'teik: Lilterllldko-<N1aJulkiawy,dl() Kuriern LWQWI:>k,jego",R. IV, ;nr 17, Lwów. 133. Ziemia temkow,ska prz,e,d pótwieczem i dziś, "Glos L,iteracklO-Nau,kJawy", dodaJtek do "GłOSiU Na'l10du", nr 40 z dni'a 10 II, K'ra!ków onaz "Dod<l:ook Liotero'cko-N3Iukawy Ido iKuniera LW'OWlS!kiregO", oR. IV, :nr '6, Lwów. 134. Budo,w:nictwo ludo,we u Łemków, "Glos Liotemc.ko-Na~!k\Olwy", dlodaitek do "GłOSili NaJl'od!u", IIlIr8'9 z 'dnliia 31 HI Krajków :Ol'a,Z "Diada'tek lIilt'era<cko-NlaUlkorwy do Kuruera L'W:OIW1Siki'ego", IR. IV., nr. 13, Lwów. 1'3'5. p.rzemy.st i handel Łemkow.szczyzny, "Kur,jer Lilteroc!ko-N<luIkO'Wy IKC", nr 2136 z dinlia 2(j VIII[, lK:m'ków. 136. Z przesztości .Łemkow.szczyzny, "KJu:r:ier Li!tera1cko-Nau1kowy IKC" z dnia 25 N, iKJmków. 137. DZlieje oblężenia "Twierdzy gorlickiej". W 20-lecie prz,elomu pod Gorlicami dnia 2 maja 1915 r., ".K:ur;ier LilberackJo-NaukOiwy IKC" z ldinia 29 IV, KJr.aków. 1936 138. Łowiect-wo ludowe na Łemkowszczyźnie, "KUlI1ier l1iter:a.c,ko-N'<łiu'kowy IKC" z dnia 6 I, Krok ów. ,139. W sprwwie granicy lemkowsko-bojkowskiej, "Kun~erlJiitera'cikJo-Nau'kowy IKe" z idnilla '17 n, KiI1aikÓlW. 140. Wschodnia granica Łemkowszczyzny, "Kur,ier !Lilte.rnck'O-Naukowy IKe" z dillia '1,3 VII, 'Kil1<łików. 141. "Doly Sanockie". (Lud 'ruski z okolic Sanoka), ".Kiuil1ieTLlirtenaCoko-Nau~ !rowy IKC" z dnia 12 X, Kimków. 142. Wesele w Kożusznem, "Ais", Kraików. 143. Narciarz w Beskidzie Niskim, "Turysta w ,Fołsce", R. M, iIlr 1/2, s. 26, Kroków----, W'a'I1S'Za;wa. 1937 144. Dorobek KJroków. 145. Kultura nauko.wy ,ludowa Seweryna Udzieli, wsi podkra'kowslkiej, "OIlli Lat", R. XVIlI, ;nlr 8, s. 5, "MŁoda FOIJ.Sika",'11Jr9/10. 1938 146. Dzisiejsze i dawne da W<ozol'oorwa",Kraków. 147. Odradza się strój zwyczaje lu.dowy z dll1JiJa117 XI Kraików. 148. Ze zjazdu górskiego Kraków. wielkanocne w Karpatach, w Nowym Sqczu, Ziemi "Kurier .Krakowskiej, Li1Na,cko-Naukowy "Orli Lot" oR. XIX Lot", R. XX, nr "Za,groIKC" nr 7, s. 90 - 92, 1939 149. Muzeum z tysiqca jednej nocy,,;Onl'i 6, IS. 70 - 72, K,ra- ków. 1947 150. Uwaga! 151. Magia Kręcimy slowa, ,pI1li Lat", R. XXI, ;nr 3/4, 'S. 50 - 5.3, K'raokó,w. ,wt", .R. XXI, nr 5/6,5. 86 - 89, Kroalków. fi;lm, "ariE �BiMiografia prac R. .Reinfussa 61 152. Z wyde-czJki do Tyńca, "Orli Lot", R. XXI, IDIr5/6, s. 89 - 90, Kra'ków. 15·3. Z wycieczki na Sobótkę, "Opli Lot", R. XXI, nr 7/8, IS. 112 - 11'1, Krraków. 154. a wozach kutych ozdobnie, "Opli Lat", R. XXI, rur 7/!8, s. 108 - 1111,Krr"aków. 155. Nowy typ krakowskich sk.rzyń maLowanych, "Of\~i Lot", R. XXI, nr 9/10, s. 154 - 155, Kra'ków. 1948 156. Poznaj swojq "Or1i Lot", wies, 1949 157. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: R. XXIII, l1lf 10, ·S. 152 - 153, Kraków. l.'58. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: s. 122 - 123,KJra'ków. R. XXII, "Nie IJ1Ir 112, s. 20 - 2J6,KJraików. święci "Onli "Zbójnicy", lepiq", garnki "OrtlJi Lot", !.JOlt", R. XXIII, nr 8, 1950 159. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: "Czapka magierka i tynieckie rękawiczki", "On'1liLot", R. XXIV, nr 1,5. 9 - 11, KJraków. 160. Stroje góraLi szczawnickich, ,,0I11i Lat", R. XXIV, IS. '95 - 97, Kraików. 1965 161. SabaŁowa nuta nigdy nie "A-Z", zaginie, dodatek do "Dzie' nika Polskie- go", nr 22 z dnia 19 VI, Kraków. 1956 162. WspóŁczesna sztuka Ludowa, (w:) KaLendarz rodzinny. K:raków, s. 1069- - 172. 1969 163. Pod Lawinq "Groma<da-RJo~nik Polski", pisanek, 'l'l!!'67 z dnia 5 VI, Wa'r- szawa. 1970 164. a tradycyjnej nr 85, Warszawa. sztuce ludowej w czasach obecnych, "Chłopska Droga". 1971 165. Będzińskie 166. Herody, Zapomniany pisarz VIII, W·ars.za,wa. 167. a przyszŁość sz-a.wa. 168. Pod znakiem "Chłopsika Drc~a" z ·dnia 21 I, WaJI1S1zarwa. chłopski: Jan Marcinek, "ChłqpskJa Dl1oga" z dnia kultury ludowej, "Chłopska Droga" z dnia "Grama<da-R()~nik PKlilski" z dnia szopki, 22 VIII, 8 Warr- 7 I, W!a'lI1srmwa. 1976 169. StanisŁaw Staszic jako badacz kuLtury ludowej, "Gf\omada-Ro1Inilk NI- sKi" z OOia 18 I, WarszaJwa. 170. Rudera 171. Skanseny czy - zabytek?, Muzea "Chłops,kIa DDoga" z dl1li!a l II, WaJrs7Ja·wa. Ludowego, "Chłqps,ka Droga" z dlDlia BudowTliictwa 9 VI, Wa'rszar.va. 1977 172. EweUna ,173. a takim Zakopane. Pęksowa, co się w "Podbalbrze", kowaLstwie jeSlień, 's. 81 - 84, zakopane. "zalubił", "Podtatrze", zima, s. 167 - 173. �ZOFIA 62 174. The International J~nuary, Wa:rsza'Wa. CIESLA-REINFUSSOWA Folklore Montaineer Festival in "Poland", Zakopane, 197-8 175. Festiwal 176. Prostota z lawy "PiodJta,trze", jesicJ\ ·S. 37 - 41, Zakopa·nc. "KirGlnii'ka", R. VLI, s. 7 - 13, DiDlsko-B.iała. jurora, prawda folkloru, 197·9 177. O wspóŁczesnych twórcach ibzeIlJia T'wórców Ludowych", '11T ludowych, "Biu'Jc.tyn Informacyjny StO;warzy- 10, LUblin. ROŻNE 1947 178. Etnografia w produkcji filmu polskiego, "Lud", t. 37, 's. 340 - 348, Kra- ków. 179. Zakład Kmlkó:w. Etnologii Uniwersytetu WrocŁawskiego, "Lud", t. 37, s. 455 - 458, 19'51 180. Ludowe motywy w wyrobach dzianych, "Polsk:l SlJtuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 64, Warsza;wa. lSI. Kursy malowania obrazów na szkle, "Pdls'ka SZltuka Ludowa", R. V, II1.r 1/2, s. 60 - 62, :Wam:zaw;a. 182. Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ".Pok;lka SZltuka Ludowa"" R. V, nr 4/5, IS. 159 - 160, WiarsZlaJwa. 1956 1.83. Kursy 'eLLa prządek i bkaczy R. X, '!lir 3, s. 1.96, Wa:rsz:awa. XVIII w wieku, "Polrsk.a Sz.tuka Ludowa", 1958 184. IOO-lecie urodzin i 20-leaie śmierci Seweryna Udzieli (24 XII 1857 - 26 IX 1937), ".PoIllS'kaS:z;tu'ka LudOiwla", R. XII, nr l, s. 58, Warszawa. 185. Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zginąć? "PcJ!.slk'aSZJtuka Ludowa", R. XII,nr 4, s. 203 - 206, WarSZal\Ma. 1959 1'86. Prof. elr Kazimierz s. 'IraO - 1&1,·War5lzawa. Moszyński, "Polska Sztuk,a LUidowa", R. XIII, nr 3,. 1963 187. Zmarł WtaJflSzalwa. Janusz SWieży, "Pols,k'a SZltulm Lud'o'wa", R. XVII, nr l, s. 60 - &1, 191>5 188. Przedmowa, I~W:) Nad rzeką Ropą. Zarys IjJIr:aCla zbiiorowa, Kimików, s. 7 - 12. kultury materialnej powiatu gor- liokiego, 1966 189. Glos spoleczne '1974 w dyskusji kiczu, "Pd~ska 190. Felicja s. 262 - 253. Curylowa na temat referatu: SZltuika Ludowa", Beylin Pawel, Struktura i funkcje R. XX, nr 3/4, 's. 1,68 - 169, WarI's'ZJawa. (1903 - 1974), "Pro~skla SZJtu!ka LIUldo!\Ma",R. XXVIII, 'nr 4, �Bibliografia prac R. Reinfussa I RECENZJE Z WYSTAW KATALOGI 63 I KON.KURSOW 1951 .191. Katalog tl'ystawy pokonkursowej haftów, malowanek ludowej pow. sqdeckiego, '~s. W, ryc. 8, Nowy Sącz. 192. Z wysiawy sztuki ludowej w Zakopanem, na i ceramiki. szkle "P,olliska SZluulm LudQwa", R. V, nr 3, s. 78 - 13'1, \Va'!;sz<1\va. konklLr;; 19:3. IV ceramiki ludowej "Polsika w Kielcach, SZltu:ka ŁuidOlwa", R. V, nr 4/5, s. 154 - 1;38, Wars'7JawB. Pokonkursowe 194. SzLuka Ludowa", wystawy sztuki ludowej w i Kolnie, Augustowie "PoLska H. V, rur G, s. 1,8G- 190, W:a'nsZiaJwa. 1952 19.5. Z wystawy nr l, 196. Sztuka pokonkursowej w "Po1:sika Siz;tUlka LuJd.o.Wia", R. V.I, Łlikowie, 55 - 58, Warsza:\v,L S. w pokonkursowej wystawy przemysłu ludow·ego R. VI, nr 6, s. 347 - 352., W,arszawa. Z "Polisk~ Węgrowie, Ludo.wa", 1954 197. Sztuka Inc/owa na wystawie ".Piols,ka Szuuik'a Ludowa", w Lublinie, R. VIII, nr 5, s. 306 - 314, \Var,;zawa. 1955 ;198. Wystawa w Tarnowh!, 199. twórczości "Poiiska Cerarnika stycznego ludowa wiej.ó'kich Ludowa", na l "Polska Wrocławiu, 1l'e malarek Sztuka Powiśla R. IX, nr Ogólnopolskiej DqboToOws,kiegow Muzeum l, s. 63 - 64, Wal"sz3!wa. wystawie SzitJu'ka Ludowa", R. ceramiki IX, [li" i szkła arty- 3, !s. 180 - 183, W'M" sza'w'a. 200. Wys·tawa kartalogu), SIS. dziesięciolecia s.ztvld ludQwej W-leda polskiej woj. kr.akowski.ego. (Wstęp do 20, Kraków. 1956 201. Ludowa", Na marginesie wystawy sztuki ludowej, "P,oIska Sztuk:: R. X, nr 6, s. 33'7 - 340,Wa:I1SiZawa. 1959 202. Z XIV nr konkursu szopek w "P,()i1skia S'Zltuka Lu'dow,a", Krakowie, R. XIII, l, s. 95 - 9"8, W·a'l'sz;aw:a. 203. Wystawa wa", R. XIII, obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie, "PoIls.ka Sztuka Ludo- nr 3, s. 167 - 1-6-9, W·a'l's.z:awa. 1960 204. XV powojenny konkurs - 11·5" Wa,rsZ:aJwa. 205. Sztuka ludowa gorlickich szopek, "PolSka Pogórzan. Sz:tukia Ludowa", R. X'1V, 'S. 111- ,(WI9tęp do }mt;a:l<Jig:U),is. 4 - 9, GlElice. 1961 206. Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. ~Wlstęp 'do kaltalogu),. s. 7 - 32, Łańcut. 1953 207. Sztuka ludowa w powiecie łai~c1tckim. (WsItęp ,do ImJtaJI!ogu), 's. 5 - 22" Łań,out. 208. O ludowej s.ztuee kowalskiej jej perspektywach na p1'zyszloŚć. (W~tę~· do ka;ta'logu), s. 5 - 11, KJ1ei1ce. 1964 209. Katalog wystawy ka:taI1ogiu), s. l - 4, Nowy pokonkursowej Sącz. sztuki ludo.wej Sądecczy.zny. (Wi9tęp dCL'- �ZOFIA CTEŚLA-REINFUSSOWA 19u6 210. Współczesne malarsiwo ludowe. CWiSitęp do kalt'alogu pak(mkUirnOW~ wystawy kowa'lslbwa, f2leiby i malialns/twa ludowego), 's. 6 - 1-3, Kiel,ce. 211. Jesień Tatrzańska. (WSItęp doa!hbU!mu Z. Kamykowskieogo), PalskJie Wy.dawnic'bwo Muzy,ozne, Kiraków. 1967 212. Wystawa dowa", plecionkarstwa ludowego w LubLinie, rec., "Polska SZibuka Lu- R. XXI, nr 3, s. 169 - 176, W,anszawa. 1969 12:13. Malarst.wo Mariana 214. Malowanki z Ud,zteJ.i. (Wstęp Dqbrowskiego 'liJps'ki'e kwiilaJty"), KJrak6w. 215. Ludowe zabaivki. (Wstęp do katal:ogu wystawy), Kra'ków. (Wstęp do ppog'ramu Wl~doWliska "Za- Powiśla. do k,a'balogu pr.a'c F. Seyferba), Kraków. 1972 216. Malarsiwo na szkle Eweliny (W~tęp Pęksowej. do 'ka'talogu wystawy), s. 5, K!mków. 1973 217. O sztu.ce :s. 12 - 19.,,K!na,ków. lu.dowej dawnej a dziś. (K,a'ta!'og T'ar,gów SZJt:uki Ludowej), 1974 218. EweLina Pęksowa. MQ)lniThll'a:r pa glas. (Wstęp do katalogu wystawy), s. 6, ,Lund, 2'19. O ws-półcze'snych sztukach lUidowych. (Katalog II Ogólrwpo!skich Targów Sziuki Ludowej), s. 21 - 2&, KJnaików. 1977 220. ,katalogu Malarstwo na szkle: Ewelina Pęksowa, Jolanta (Wstęp Pęksowa. do wyS'tawy), s. 5, Myślenice. RECENZJE PRAC DRUKOWANYCH '1948 221. Józef Gaje,k, Zarys etnograficzny zachodniej części "Lud", Podola, t. 38, s. 329 - 331, ·Kiraków~LuJblbn. 222. Adolf Nasz, "Lud", Opole, t. 38,s. 341 - 342, Kralków-LU!blin. "1949 223. Uwagi -szarze Euro.py, na 22.4. Drahomira ..•,Polslka marginesie pracy J. Kulczyckiego "Amcheoll,ogilii", R. II, S2ltuka Stranska, Ludiowa", 'S. Lidove R. III, nr pt. Praformy kroje v Ceskoslovensku, 11/1'2, s. 226. Rudolf Kr.zyw.iec, Podstawy ar 227. Vecż a lwe, R. III, 2, s. 11.2-U~, WGlI1szawa. 228. Bułgarskie cz. I, Praha (b.d.), 365 - 366, W'8.ll'sz,a;,Wla. 1951 22.5. Rudolf Bednarik, Ludove nahrobnikii na Slo'l:ensku, .1949, "Pio'lsklll SZitU!kaLU!doWlił", R. V, 'nr 112, ,s. 62, WaI's'zarwa. 1952 1950, "Po1slka S1JtUika Lu-dowa", mebli na ob- 18'5- 19,6, Wl1ocła'w. technologii ceramiki TUirc. sv. (skrypt), MartJn Warszawa R. VI, nr 2, s. H3, Woa:rSlZalWlił. .z. 5/6, Praha 1951, "Po1,s'ka Smuoka LUJdowa", R. VI, i rumuńskie wydawnictwa strojów ludowych. (Blgarski na rodni �Bibliografia 65 R. Reinjussa prac nosii i szewic.i, Sofia 1950. Costl~mes nationaux de la Republique Populaire ma; ne), "P.oh.k:l Sz:tuka Ludowa", R. VI, 'nr 3, s. 18'2- 183, \\larszo,w1a. 2~'}. Konra~l Ja:::diewski, C;clai~sk 1~;'j~. "Polska lisk, 2:~1). E. llercik, Gdańsk Sztuka wC2;esno.~rednicwiec.::ny Ludow:a",R. Ceskoslovenske lic/ove nr VI, hracky, w świeLle Rou- 1vykopa- 6, S. 3'61, Vlarszawa. 1951, "Pol'Ska Pr,aha Szt.uka L\.ld',w~", R. VI, nr 6, s, 361 - 36,2, War.,zJ.lwa. 195:3 :n1. Architekt.ura polska (lo polowy XIX wieku (album), w].jd. I, Vv'arszawa 19.':!, "Pol.-;'ka S;~.tllka Lud.owa", R Vlf, nr :.l, S, 187 - 139, W.ar:s'za.\V'a. 2:n. Katalog garncarstwa ludowego województwa rzeszowskiego, Łódź 1952, "Pols.ka Sztuka Ludowa", R. V rr, nl' 3, s. 183 - 190, \Varsz;nva. 7.:33. N1anesove 7Caroclnopisne .'itudie (t2ka), Praha 1952, "Polska Sztuka Ludowa", n. VIr, nr :J, s. 185, Wars:6awa. 1954 2::4. d"'.~'a·', Dieloru.\skojc n. 2:35. An. nr llarodnoje iskusstwo, "PoL5,ka Sztuka cz. I, Mi1~sk 1951, Lu- V1TI, nr 5, s. :317- 318, Wa'rszaw". populairc Slovaque, s. 382 - :~8:3, vVarsza\va. Z:J(j. RI(cioLf Kr::)Jwicc, 1953, "Polsk,a Sztuka Bratislava Ludowa", R. VIII, t'i, Hisuil'ia pieca R. VllI, TechnoLogia uarncarskicgo, rzemiosŁa garncarskiego Poznmi-Wroc!aw 1954, c.::. II, Ludowa", (skrUpt), "Pol"ka Sztuka nr 4, s. 255 - 256, Warszawa. 1955 237. 238. Kotl~la, Poszukiwania metryk dla stroju S7;t'uka Ludowa", R. IX, nr 2, ,s. 125, W;ansz;aw~a. Franciszek 19:;4, "Polska Rumenskoje naro.clnoje iskusstwo, dowa", R. IX, nr 2, s. 124, W'a,rS'za:wa. 2~9. Supliki chlopskie XVIII u:ieku, R. IX, nr 2, s. 123 - 124, Warszawa. 240. "Prace Bucuresti Wa1'Szawa 1954, i IIJaterialu Etnograficzne", t. 10, z. R. IX, nr 3, s. 187 - 188, Warszawa. SzL'ka Ludowa", Ludowego, "Polska 1953, "Polska Sztuka Sztu,ka Wroclaw 1, R.zeszów Lu- Ludowa", "Polsim 1954, HJ56 I3ieloruski 241. narodn?: arnamient, Mińsk 1953, "PolSIka Sztuka Ludowa", R. X, nr 4/5, s. 282, W'arszJa:wa. 24'2. Inweniar;::e dóbr b,iskwpstwa chelmińskiego 244. Albert FiedLer, Deuisehe VoLkstrachten, Toruń (1646 - 1676), ska Szt,uik~ LudowIa", R. X, :nr 4/5, s. 279 - 231, Warszawa. 2'43. Tancred Banateanu, Portul Popular din Tara "Polska Sztu:k,a Ludo'Na", R. X, nr 6, s. :~60, W!aJl'szaw:a. Leipz,ig Oasului, 1954, 1955, "Pol- Bucuresti ,,:801Is,kaSztuka 1954, Lu- dowa", R. X, nr 6, s. 2(;9, W'airszawa. 245. Friedrich Sie,ber, Bunie Mabel der Oberlausitz, BerLin 1955, "Pahka ka Ludowa", R. X, JJir 6, s. 361 - 362, W'a:rs'Zawa. 246. P. I. Makuszenko, Z. A. Petrowa, Narodnaja architektura Kijów 1956, "Pcił9ka SZJtuka Ludowa", R. X, nr 6, s. 362,\.V'amszawa. Jan 247. Manugiewicz, ska 8Z1tuJk'aLudowa", Jlolskie R. X, ,nr 2, S. stroje Ludowe (aLbum), W·arszawa Sztu- Zakarpatia, 1956, "P.ol- 1;12- 1.34,Wansza'wa. 1957 248. "Przemysl dzielczości Pracy, - 61 ,W'3'I1S'za:w:a. 5 "Lud" - tom 64 .i Artustyczny". Kwartalnik Ce·ntr,alnego Związku Spół1/3, Warszawa, "Pdłs'ka Sztulka Ludowa" ,R. XI, nr 1, .s. 60- Ludowy nr �66 ZOFIA 249. Josef ska SzLuka CIEŚLA~REINFUSSOW Ma:nk'ov, Sloven<sky Ludowa", 2.50. Kazimierz R. XI, li<Lovy odev v Minulosti, Bratislava 1955, "Pol- Warszawa 1956, l, s. 61 - 62, Wa,rsZJa'Wla. 1111' Saysse-Tobiczyk, sika Sz,tu:ka Ludowa", A R. XI, nr l, Pod wierchami Tatr, polska do poŁowy XIX wieku (album), wyd. SzLuk'a L'Uldiowla", R. XI, mr l, s. 63 - 64, Wa!r5ZJa,wa. 251. Architektura 1956, "Polsik'a 252. Sztuka Banicka dedina Ludowa", "Pol- 62 - 03" W'ans'z:awta. 'S. Zakarovce (praca zbiorowa), II, Bratislava Warszawa "Pc:lska 1956, R. XI, nr 3, s. 180 - 181, Wla1rs'ZJa:wa. 1958 253. BogusŁaw 1958, "Polska Kopy,dŁowsk'i, S21tu:ka LudQwa", Polskie R. xn, kowalstwo architektoniiozne, Warszawa 3, s. 180 - 181, Wa\I'szawia. 254. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew, Kowano żelezo, Sofia 1957, "POl~Sik1aSztuka Ludowa", R xm, nr 3, :s. lSI - 1'82, Wal'sz,awa. 255. Rumuński Atlas Strojów Ludowych, Bukareszt, "PoLs.k.a Sztuka Ludowa", R. XlI, nr 3, s. 18:2- 183, W,a 1'5:zawa. 256. Josef Vydra, Lidova architektura na Slovensku, Bratislava 1958, "Pol;ka Sztuka Ludowa", R. XIl, nr 3:, s. 183 - 184, WlaTSIZl<llw:a. 2:57. Siegfried Sieber, Die SpitzenklOppelei im Erzgebirge, Leip.:,ig 1955, "Polsika Sztuka Ludowa", R. XII, .nr l, IS. 55 - 57, Wlarsza:wa. IJIr i 258. w XVII Jan Pachoński, i XV1II Zmierzch wieku, Kmków sŁawetnych. 1956, Z życia ,,'Pol's:!m Sz,tu:ka mieszczan w Ludowa", Krakowie R. XII, nr 2, s. 123, WlanSlZJalwa. 1959 2,59. Rosica Czukanowa, Blgarska narodna szjewica, nr 1/2, s. 100, W,al11sZla:wa. 260. Josef Ludovit Holuby, Narodapisne prace, ka Ludowa", R. XILl, nr 1/2, 'S. 100 - 101, WarszaW1a. Sofia "P.oIliska SztLu- 1957, ka Ludo<wa", R. XIII, 261. Paul Sztuka Stahl, Ludowa", Planurile R. XlII, Casselor Rominesfi Bratislava 1958, "Pdlsk:a Taranesti, Sibiu 1958, Sz.tu"Polska .nr 1/2, s. 101 - 103, WarsZJa,wa. 1960 262. Otokar Macel, Jaroslav Vajdis, Slovaclw architektoniclqj vyvoj "P'o'1s,j<a SZJtUlka LUldowa", R. XIV, nr l, s. 58, Wars,;o3wa. 2,63. Caie,te de arta populara, Bucurest.i, "P'ol:ska SzJtuka Ludowa", nr l, s. 58 - 5'9, W'a'n3ZJaw.a. Praha vcsnice, 1958, R. XIV, 19&2 264. R. XVI, Łużycki Atlas Strojów Ludowych, Bautzen, "Po,lska SzLuka Ludowa", nr l, s. 56, Warszawa. 1968 265. Ceo'1'gi KoiucharOow, Błgarskata "Pcllsika S:otL:ka LudoJW·a", R. XXII, k'aszta prez pet sioletJja, Sofia 1967, nr 1/2, s. 162, Wkl'!\<;!w'wa. 1973 Kos, A Vargyasi jestett butar, Kluj 1972, ".:8c,1.-;ka Sz;tuka Ludo3, s. 180, W'ars.ZJa'wa. 2i67. Joan Codea, Monumente de architectt~ra populara din norcZ-vest1Ll Romaniei, t. 1, OrucLea 1972, "Fi()~sll<oaSlitUJk'a Ludowa", R. XXVII, nr 3, s. 181, Warsza,wa. 263. Rudolf Bednarik, Cintoriny na Slovensku, Bratislava 1972, "Po'lska SZituk!a Ludowa", R. XXVII, nr 4, s. 240, Warszawa. 266. Karoly wa", R. XXVII, D1r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e884a05ad7b7ef9184ed40626ccd328.pdf 9f16a9293b335d43d0ba7a03fe48389c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1783 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Paryż - muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1651 Title A name given to the resource Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. KRYSTYNA t. lM, 1980 REINF'USS HISTORIA POWSTANIA MUZEÓW ETNOGRAFTCZ'NYCH W PARYŻU Kiedy zwiedzamy jakieś muzeum, nie zdajemy sobie sprawy ile trz,eba było trudu wielu pokoleń, alby zostały wypracowane formy zachowa:1ia i przekazania zabytków przeszłości. Rozwijaj4ce się z "gabinetów osobliwości" muzealnictwo, począwszy od drugiej połowy ,ubiegłego stulecia, zaczęło nabierać znaczenia, jako jeden z ważniejszych czynników iku'lturalnego rozwoju społeczeństwa. W parze z zadD.niami dydaktycznymi, jakie przypisuje się muz'eom, szedł rozwój teorii muzealnictwa, która z biegiem czasu nabierała coraz bardziej charakteru naukowego. Z'biory zaczęto systematyzować i dzielić według dyscyplin naukowych. T4 drogą wyodrębniały się różnego rodzaju muzea specjalistyczne, a wśród nich na 'przełomie XIX i XX wie'ku równj'eż etnograficzne, których losy toczyły się rozmaicie w za'leżności od lo'ka:lnej sytuacji poszczególnych ,krajów. Francja, jako kraj 'bogaty, .posiadająca w przeszł,oś<Ciroziegłe kolonie zamorskie, .miała :bardzo dobre warunki zarówno dla rozwoju muzealnictwa etnograficznego, ja'k i nauki z tego zakresu. Ośrodkiem, gdzie powstały największ'e z!biory ,etnograficzne i gdzie 'kształtowała się teoria francuskiego muzealnictwa, stał się Paryż, mający obecnie dwa wielkie muzea - Musee de l'Homme (ME) i wyłonione z niego w trakcie dalszeg,) rozwoju l\ohlsee des Arts et Traditions Populaires (AT,P). Zajmujqc się zbiorami etnograficznymi obu muzeów 'paryskich i ich działalncścią warto pokrótce zaznajomić się z historią ich powstania. Ruch kolekcjonerski, rozwijający się we Włoszech w dobie Renesansu, wpływał na liczne kraje Europy, a między innymi na Francję. W XVI - XVIII wieku powstają tak zwane gabinety sztuki i Dsobliwaści, w których zlnajdujemy zbiory różnych ciekawostek oraz dzieł sztdki, okazów przyrodni'czych i numizmatów. T'e pierwsz'e 'kolekcje były prywatną własnością króla, książąt lub magnatów. Jak podają franouskie źródła historyczne, najstarsza kolekcja oSOlb'li wości została ofiarowana Karolowi Wi'elkiemu w latach 801. i 807 przez kalifa Haroun �38 KRYISTYNA REINFUSS ar - Raschid 1. W jednym z królewskich gabinetów <Jsobliwości Karola V zachował się najstarszy inwentarz, który częściowo został o.publilkowany; dotyczy on zbiorów sprzętu i biżuterii wschodniej lub indyjskiej 2. Frall1ciszek I był nie tyl'ko zbieraczem kuriozćw, ale lubił także dyskutować z ,podróżnikami i organizować wJ'lprawy do dalekich krajów, skąd zawsze przywożono mu "nowinki". W lalach trzydziestych XVI wieku dobre stosunki Francis7!ka I ze ~;wjatem mu:cułmal1skim umD'żliwiły mu urządzenie wypraw do krajów Afryki północnej, a mianowicie do Tunisu i do Fez, z :których to wy.pra w podróżnicy, wysłani przez króla, przy\vieźłi bogate dary, Z3 wierające między innymi ciekawe okazy fauny (np. wielbłądy dwugarbne, strusie, charty itp.) 3. Wyprawy drogą morską podejmowane były przez Jacques Cartier'a. Odkrył 'Oill .południowączęść Labradoru (1.5'34r.), wyspy Canada, Rochelaga, Saguenay i inne. W prezencie przywiózł królowi 'kilku Indian do Saint Ma,lo 4, natomiast podróżnilk Bizeret na statku "Le Saint Philippe" opłynął Brazylię i sąsiadujące z nią wyspy, skąd przywiózł do Paryża paru BrazyliJczyków 5. Pieczę nad 'kuriozami powierzano przede wszystkim podróżnikom królewskim. Do takich inależał Andre Thevet, oraz Jean MO'cquet, 'nadworny lekarz Henryka IV, 'który na życzenie króla w latach 11601, - 1(612 podróż'ował lpo świecie. Zwiedził Maroko, Mozambjlk, Syrię, Brazylię, Ziemię Świętą. Z wy'praw tych przywiózł wiele darów j, osobliwości. Będąc jednakże przede wszystkim lekarzem, aptekarzem i Ibotanikiem, zbiory, które dostarczał królowi, miały charakter nowości przyrodniczych, jak: ,kukurydza, drzewo różane, miód, egzotyczne 'ptaki ,i zwierzęta itd. Z przedmiotów etnograficznych przywiózł maski z Mazagan, łuki indiańskie i rzeźbione kamienie 6. Od rOiku 1'612 zajmował się on zbiorami Marii Medycejskiej, umieszczonymi w Tuileries. Zbiory te prawdopodobnie zaginęły. Gdy w 1'. 1650 robiono inwentaryzację w pałacu Tuileries, nie podano ani jednej wzmianki ,o eksp'onatach aptekarza. 1 Paris 2 S. E. T. Harny, Les origines du Musce d'Ethnographie, Histoire et documents, 1890, s. 5. J. La.ba,rte, Inventair du MobUier de Charles V, roi de France, Par.is 1879, 16. L. de LabOl'i(le, Revue universeUe des arts, t. 2, PI<lII1is 1870, s. 206. Brief recit et succinte narration de la Navigation faite en MDXXXV et MDXXXVJ par Ca:pit{liine Jacques Camtier aux iLes de Canada, Hochrelaga, Saguenay et autres, publice par M. d' Avezac, Paris 1863. 5 L. de LabOlI1de, Revue ... , t. 2, s. 272. 8 J. Mocquet, Voy,og'e,s en AfTi.que, Asie, Ind,es OfTlientales et occ<identales, Rouen, t. 2, Cai'l'love 1'{,45. 3 4 �His,toria pOlwstaniJa muzeów etnOig:r!ajicznych 39 w Paryżu Podróże wielokrotnie były subwencjonowane 'przez państwo. Zachowało się dużo dokumentów odnośnie organizowanych wypraw, jak listy, plany czy opisy rzeczy, które fascynowały wędrowców w odl<egłych krajach. Konty-nualorem clawnych tradycji Jean Mocquet'a był Pierre Borel, który w ksi<\żc:€pt. Antiquites de Castres wyda:nej w 1'. 1642 opisuje swój .ga·binet osobliwości. Gabinet 'podzielony był na 18 części: 1) osobliwościczłowieka, 2) zwierzęta czworonożne, 3) pta'ki, 4) ryby, 5) inne gatunki poschodzenia morskiego,6) owady i węże, 7) rośliny, a przede wszystkim drzewa i korzenie, 8) :liśde, 9) kwiaty, 10) 'gumy i .płyny, 11) nasiona lub ziarna, 12) rzadkie -owoce, 1.3) ilnne owoce, 14) minerały, CI przede wszystkim kamienie, 15) przemiany w kamieniach, 16) inne minerały, 17) starożytności, 18) różn-e przedmioty. Na przelomi-e XVIIIXVIII w. e'ks'pedycje mają na celu ,głównie gromadzenie przedmiotów wartościowych, zaś wyprawy o chara'kterze odkrywczym podejmowane są stosunkowo rzadko. J. B. CoJbert urządził kilka wypraw na północny zachód 7, odkrył ziemie Kanady, ujście i dorzecze Mississi'Pi, a jego towarzysz, Cavelier de la Salle, napisał historię o Indianach - zwierzętach. Relacje te zachowały się do naszy-ch czasów i uważane są za jeden z naj'star:szych opisów nowych odkryć. Ludwik XIV nie zajmował się ~bieraniem rzeczy pochodzących z Nowego Świata. Interesowały g.o zabytki świata antycznego, jak numizmaty, rzeźiby kamienne. 2Jbieranie zabytków m ini'nn,ej przeszłośd spowodowało, że zbiory ws'półc~esne ulegały znisz-czeniu, natomiast szczególne zamiłowanie do numizmatyki dało początek powstaniu sławnyeh królewskich zbiorów numizmatycznych. W lata-ch 1704 -17,08 i l'H4 -1717 Paul Lucas przebywał na Wschodzie (Lewant), gdzie na życzenie !króla poszukiwał ró:żlneg.orodzaju ciekaw-ostek, medali, rzeŹlbkamiennych, manuskryptów itd. Z wypraw tych zostało przywiezionych wie'le eennych przedmiotów, m. in. 24 skrzynie zawierające nieznane kurioza 8. Najwięcej ,było meda'li, wieile rzeźb kamiennych i manuskryptów: hebrajs!kkh, syryjski'ch, greckich, tureckich i arabskich. W sprawozdaniu z podróży 'Paul'a Luca,s'a znajdujemy też kilka wzmialnek dotyczących eksponatów o charakterz-eetno:grafiocznym, jak np. haftowana chustka, sabewka, koszula i szarawary jedwabne, 7 P. Clement, Lettres, instructions et les ordres de l'Empereur, t. 3, Pianis 1864. s 'Memo:i:re swr la valeur d,es med:ali:l:lets, raret&s apportees Metla'iJ:les). du Levant pa;r Ze sieur memoires de Colbert, inscript.W'IIJS, pi€'rrres Palu,! VIWQJS (IBibl. Nat. publiee d'apres g'Mve1es et autres Ar-ch. OalbLnet des �KRY'S-TYNA REINFUSS 40 dwie kości do gry z jaspisu o krawędziach ze złota, trąba z :baraniego rogu, pękate naczynie 'żelazne na miód 9. W okresie panowania prekursora nauk geograficznych, Ludwika XVI, ga,binet królewski zaczął ,otrzymywać zbi'ory ,prawdziwie 'etnograficzne. Do nich należą ,eksponaty pochodzące z Hosji z 1.7'i,6r.: kale::ldarz z Kamczatki wycięty na .małych drewnianych desedkach, podobny kalendarz pochodzenia samojedzkiego, zbroja znaleziona na Syberii, a składająca się z wielu 'żelaznych fragmentów, figura żelazna przedstawiająca 'bóstwo domowe (Kamczatka), haczyk żelazny zwany "bogiem połowu" (Samojedzi), waga chińska, oraz dużo bóstw-rzeżb iPochodzenia tatarskieg.o i mOlngolskiego 10. Joseph Dombey w r. 1785 .prowadził prace wykopaliskowe na terenie Peru. Przywiezione stamtąd zbiory były pierwszymi, które z tego kraJu przywędrowały do Francji. Zbiory zostały skatalogowane i zaopatrzone metryczkami przez samego podróżnika 11, a następnie zdeponowane 31 stycznia 1'7,86r. w Cabinet du Hoi. Obok przedmiotów wykopaliskowy'ch znalazło się tu dużo eksponatów etnograficznych, jak np. białe, bawełniCline poncho haftowane w dU'że figury, wykonane ·czarną, cz·erwoną i żółtą wełną, rze'żbione herło lub laska (oznaka władzy) z twardego drewna, a także przyrządy tkackie i wiele innych. Niektóre z tych przedmiotów zachowały się do dnia dzisiejszego i można je oglądać w Musee de l'Romme. W ,ckresie Wielkiej Hewolucji Francuskiej 'konfiskowano zbiory i kolekcje książąt, magnatów it,p., co umożliwiło dalszy rozwój Gabinetów Osobliwoś'ci. W trzecim roku Hewolucji rejesLracją istniejących zbiorów zajął się Villar de la Mayenne. W raporcie z dnia 30 XI n,84 r. donosi, że w lokalu znajdujący:m się nad Cabinet'em des Medaille::. znalazł zbiory składające się ze szczątków rzeź/b antycznych, naczyń z marmuru, brązu itd. Drugi podobny skład według Villar'a mieścił się na parterz·e VI małej, wilgotnej salce. W owym s;Jrawozdaniu Villar wysunął propozycję ·utworzenia ze znalezionych przez niego zbiorów Musee des Antiquites (Muzeum Przedmiotów Antycznych). W nowym muzeum 9 dans Voyage du sieur Raoul Lucas fait en MDCCXIV, etc, pa·r ordre de Louis XIV la Turquie, L' Asie, Sourie, PaLestine, 11 aute et Basse-Egypte, t. :3, Amsterdam 1744. 10 L. A. Cointreau, Hist(}ire ab.regee d,u Cab.inet d.es 1Vled.aiUes et Antiques de la BibLiotheque National au Etat succinet des acquisitions et augmentations qui ant eu Lieu a dater de L'anne.e 1754 jusqu'a La fin du sic'de (all1 VIn de Ja RepubliqUJe fra'l1c;aise PaTi,s am IX) 1800, t. l. 11 W C.abi.nelt d€'s Meid'ai:He'Sm.ajiClJu'jesię HSotJ. Dcmbey (Pau'is., 25 I 1786). List ten je",t plI'!zyJdadem, jak w owy{m cz'a'Sla,ch pr,zygotowywa'no pOSli'ad:a'l1'ezbiory prz'eid i'ch oiJJi'ar'owaniam. �His/oria powstania muzeów etnograNc.znych w Paryżu 41; miało znaleźć sir~ miejsce dla zbiorów archeo'logi'cznych ietnograficznych. Ponieważ wystą'jJiły trudno-ści z przetransportowaniem eksponatów, więc umiesz·czono je tymczasem w Ibardzo zagęszczonym pomieszczeniu Cabinet des lVledailles. W dekrecie z dnia 17 X l'iS:5- r. zatwierdzono zorganizowanie na nowych ,oasadach z-biorC'w medali, przedmiotów pochodzenia antycznego i neźb -kamiennych. Zadanie to powierzono mlodszemu A. J. Barthelemy, który u waż~lł, że dla ponown-eg<) rozibvitu wiedzy o starożytmoś<:i n[deży gromadzić nie tyl'ko pomniki pozwalające ustalić nieznanych antycznych autorów, ale także ,przedmioty, jakie mogą być pomocne przy poznawani'u zv;yc7a,jów i -obY2zajów różnych ludów. Chciał on połączyć badania r:ad te:aźniejszością z prz-eszłością, oraz zająć się oibyczajami i zwyczajami luciów odległy-ch w czr.sie i przestrzeni. Naukę tę inazwał etncgrafią, która od tego czasu znajdowała się w ścisłym 'połączeniu z archeolo~ią 12. Wśród skonfiskowanych w -czasie Rewolucji zbiorów znalazły się również bogate kolekcje 'Księcia d'Orange, rozsiane IpO licznych jego rezydencjach i 'pnekazane na rze-cz ,pań-stwa. iNa specjalną wzmiankęzasługują losy zbiorów bogatego kolekcjonera Stathouder'a, który podczas Rewolucji ewaku,ował je do Holandii. Gdy armia francuska pod wodzą Pichegru wkroczyła do Holalndii, członkowie Konwentu z r. 17'9!2 towarzyszący oddziałom wojskowym, zobowiązah się, ż·e prywatna własność obywateli ipozostanie nienaI'Uszona, a wyjątek stanowią jedynie zbiory Stathouder'a, które muszą wrócić do Paryża. Rewin~dykacja zbiorów wywiez:oTlych do HoL:mdii powierzona została ,przez Konwent Andre Thouin, dyrektorowi Mu~(~e d'Histoire NatureHe. W r. 17'9,5 r. z Holandii zostCJly przesłar:e .pierwsze eksponaty z za'kresu sztuki, które w z,:1acznej części przekazano do mU7eów departamentalnych, utworzonych przez Konwent. Tylko najhardziej cenne zbiory zdeponowano w Bibliothcque Nettionale w Paryżu. Wśród nich znalazło się 16 skrzyń zawierających p r;-:edmi-o t y ,pochodzenia indiailskiego 13. . Jai'geon, kcnsenv,lt-Dr z1bioró\v z 'ulicy de Beaunne, -przeniósł w r. 1795 do BiblictheCjl':C' Nali(";nale zbiory archeologiczno-etnograficzne, wśród których znajdowały si(~ \vazy peruwiańskie, przywiezione z wyprawy ,przez J. Dombey'a (obecnie są one w MH). W wieI u skonfiSKowanych posiadłościach magnackich znaleziono liczne przedmioty j..:ochodzenia indyjski<:ogo, kanadyjskiego, chińskiego itd. W piqtym roku Rewolucji :(1797) zbiory Bibhote'ki powiększyły się znowu przez od£bnmie 'emigrantom pozostawiony,ch kolekcji. I tak np .. 12 13 E. T. Ramy, Les ori!Ji.nes ... , s. 24. lHagasin encyclopedique, Jer, annee 1'795, t. 2, s. 419. �42 KRYSTYNA REINFUSS w -pałacu J.oly de Beury znaleziono kompletny strój indiański, a ze wspaniałego ,pałacu księcia de Brissac, namiestnika Paryża i dowódcy pułikowni'ka des Cent~Suisses, straconego w Wersalu w r. 1792, została zabrana wschodnia broń r(tarczechińskie, złot.e krisze malajskie o damasceńs'kich rękojeściach, pałasze, kołczany, strzały itd.), którą zdeponowano w 1797 r. w Catbinet de Barthelemy, zaś piękną pirogę z drzewa :goździkowego, zrobioną przez tubylca wysp Moluckich, wraz z całą dużą kolekcją różnych przedmiotów wyniesiono z domu :księcia de Conde z Chantilly i odd3lTIodo Biib'hote'ki. Zabezlpieczone przez konfiskatę prywatne zbiory weszły później do zfbiorów Musee de l'Homme 14. H. L. .Jean Baptiste Bertin - minister Ludwika XVI, był przede wszystkim miłośnikie'm nauiki i ,kolekcjonerem. Prowadził ożywioną działalność społ'eczną. Zakładał szkoły, głównie rolnicze i weterynaryjne, ale najwięcej poświę'cał ,czasu na ,prowadzenie stałej kClresp<)lndencji z podróżnihem ~P. Amiot i jezuitami przebywającymi \'1 Chinach. Czuwał nad tym, aby naj'bardziej interesujące roz!pravv'Ynaukowe uczonych misjonarzy były drukowane w "Memoire'S concernalnt Ie'S Chinais". Dzię-ki tym licznym łkonta'ktom powstała duża i cieka wa kolekcja, która została skonfiskow8.lna w r. 1'7'96, ponieważ Bertin został oskarżony o udział w "Pade de famine". Musiał się ratować uciecz~ką za granicę, zaś Jego Zlbiory powiększyły zaso'by Biblioteki Narodowej 15. Książki i rysunki ..chińskie zdeponowano w dziale dru'ków i manuskryptów, ,eksponaty etnograficzne dostały się do C<abinet des Antiques. Zbiory te przyczyniły się do 'Powstania niezwykle interesującej r'ozprawy na temat Chin, napi. sam'ej .przez M.Breton'a w latach 181'1 - 1'8:1,316. Dawne ~biory starożytności i nowe nabytki, pochodzące przeważnie z konfiskaty majątków emigrantów, dały początek Muzeum Etnograficznemu, które 'Powstało w siedzibie Biblioteki Narodowej. Zbiory skata1ogowane zostały według zarządzenia Comite de l'Instruction Publique, w pierwszej kolejności te, które były wyszcz'ególnione w "zestawieniach kol,ekcji i depozytów do inwentaryzowatnia "pod łiterą "p" (prywatne) i te, 'któr'e były wymie:nione jako "zbioryemigrantów i byłego duchowi,eństwa". Tymczasem do Musee de Barthelemy, zwanym też "Cabinet du Roi", trafiały zbiory ofiarowywane przez poszczególnych amatorów-zbieraczy '-czy urzęidy pulbliczne, jak równie'ż przedmioty przywożone przez cywilnych luJb wojskowych urzędników, będących na służbie państwowej albo E. T. Hamy, Les origines ... , s. 28. H. Condj€!I", Biblio.theca Sinica, t. 1. 11 M. Breton, La Chine en miniature ou Choix de costume, arts et metiers de . ~et empire, Plads 1812. l4 15 �Historda powstania muzeów etnograficznych w p.aryżu 43 przedstawicielstw handlowych w Ameryce, Indiach, Seln'egalu i wielu innych ,placówkach 17, Kolekcja utw8rzona przez A. Barthelemy de Courl;ay (takie było jego pełne nazwisko) składała się z 'kr(>tkich serii przedmiotów, ale ;niezwykle interesujących. Zapoczątkował on pierwszy w r, 1799 geograficzną iklasyfikację eksponatów, która to klasyfikacja była potem w XIX wieku stosowana we wszystkich muzeach na terenie Francji, Prz-ez wiele lat ,po śmierci Andre Barthelemy de Courcay jak gdyby zapomniano o zbiorach w Cabinet du Roi. Nowych kolekcji ,przybywało niedużo, a stare niszczyły się. Na interwencję ówczesnego ministra J. Banks'a (ok. 1805 r.) aby zabezpieczyć zbiory przed zniszczeniem, Z'Ostał Cabinet de Barthelemy (czy tzw. Qwl'ekcja Cabinet du Roi) zdeponowany w Musee des Antiques, znajdującym się w Biblitheque du Roi. Po wydarzeniach w roku 1,815 (Restaura'cja Burbonów) część, stosunkowo nawet duża, zbiorów skonfiskowanych wczasie Rewolucji wróciła do swych prawowitych wlaścicieli, 'prawdopodobnie również owych 1'6 skrzyń i kolekcja Stathouder'a, gdyż ślad .po nich zaginął; z-ostały jedy;nie przedmioty 'bardzo zniszczone i nie posiadające większej warteś'ci 18. Zaczęła siG nowa -era zbierania, konserwowania i zabezpieczania zbiorów etnograficznych z tendencją d,o wywakzenia odrębnego muzeum etll{)graficznego w Paryżu. Znaczne zasługi w tym położył E. F. Jomard, inżynier i geograf (brał udział w wyprawie N3!poleona do E'giptu), członek rządu, a także członek l' Acaldemie des inscriptions ,et belles-lettr'es de l'Institut de France, który od 181i8 roiku zajmował się sprawami związanymi ze zbiorami etnograficznymi w Paryżu. W roku 1182'8 E. F. JornaI'd zos'taje mianowany opiekunem zbiorów w Bib'liotheąue du Roi, przy czym zaraz rozpoczął konserwację 1) d~pozytów pochodzących z różnych stron świata (des depots de geographie) oraz '2) przedmiotów antycznych i 3) przyrodni(;zych. Konserwatorem w Bibliothequ'e du Roi został na prośbę E. Jomard'a - Daeier. Jego zadaniem byłl() zajęcie się organizacją Muzeum Etnograficznego, na którego zaloż€nie 'Zgodził się jesz'cze w r. UH8 l'Institut de France. Niestety, ni€ mógł on utworzyć takiej placówki w Bi'bliotece, gdzie zbiory się mieściły, Iponieważ zadania Bibliotelki były różne od tych jakie miało mieć Muzeum Etnografcme. E. J omard czynił wsze:lkie starania o zainteresowanie społeczeństwa i sfer rządzących ,programem muzeum geo-etnograficznego (Muse€ geoethnogra'phique - określenie E. Jomard-a). Sprawa oparła się o Ministerstwo !Marynarki. W MOinitorz<ez dnia 1'5 stycznia 11828 r. :podano 17 J. Expilly, DicmonwiJre deiS GauLes et de la Fra7l1C'€, t. 5, Paris - 465. 18 L. A. CoiJntrealU, HiS<toire ... , s. 193, 2G3. 1-820, s. 464- �44 KRYSTYNA REINFUSS do wiadomości :popartą prz'ez króla decyzję utworzenia w pałaeu du Louvre Muzeum Morskiego (le Musee Naval), noszącego imię syna królewskiego, M. Ie Dauphin - admirała Francji, w obrębie którego mieścić się miały Musee de la Marine i Musee d'Ethnogra'phie, a oba miały działać pod patronatem Muz.eum Sztuki w Luwrze. Muzeum marynistyc:z.ne dzieliło !Się na dwie sekcje: marynisty'czną i etnograficzną, przy czym tą ostatnią kierował E. Jomard. Wiele warto'ściowych przedmiotów znalazło się w InDwym Muzeum. Podróżników udających się na wy'prawy przed wyjazdem z Francji instruowano o koniecznoś·ci przywożenia nowych ·e'ksponatów z różnych stron świata. Do Muzeum napływały również zJbiory prywatne, dary obywateli lub instytucji. Na apel E. Jomard'a, który skierowany był do lekarzy, oficerów, marynarzy, podrÓ'ż,ników itd., o Dfiarowywaniekolekcji czy pOjedynczy'ch rz·eczy dla Muzeum, odpowiedziało wiele osób, oddając pojedyncze okazy lub cał,e zbiory. Wśród tych darów znalazło się cały sz·ereg niezwykle cenny'ch ,przedmiot6w, jak np. pełny strój Siuksa ofiarowany .przez nawigatora Zede, ·czy 'kolekcja licząca ponad 200 :przedmiotów podarowanych 'przez Dumont d'Urville i d'Orbigny po ich :powrocie z wyprawy do Oceanii. W nowych zbiorach znalazło się wiele prz·edmiotów przywiezionych z Nowej Zelaindii, z Archipelagu Tonga itd. E. Jomard, oprócz tego że współpracował z administracją Marynar!ki, kolonii, z żeglar7ami czy też dyplomatami, prz'ebywającymi z dala od kraju, ,podejmował też działania na własną rękę. I tak, m. in. zakupił dla Muz·eum z.biory Lamare~PicquDt z Hindostanu, starał się o z.organiz.owanie ekspedycji, !którą prowadził Lamare-Picqnot w ,latach 1826- 1,829 do Kalkuty, Indii itd., skąd ten podróżni';'; 'Przywiózł dużo niezmi'ernie ·cie'kawych zabytków kultu bramiilsikiego i 'buddyjskiego. Po jego powrocie E. Jomard zabiegał, aby l'Aeademie des inscriptio-as et belles-lettres, Societe asiatique, Societe de gĆ2~:raphie, zajęły się z'biorami Lamare-,picquot'a. Otrzymał on na wet od tFh trzech wymieninnych instyt'ucji przyrzecz·eni·e, że powstanie w Paryżu specjalne muzeum, w którym ta cała kolekcja 'przedmiotów, jakich dotąd Francja nie posiadała, będzie wystawiona. Niestety, projekt te:n nigdy nie z-ostał zrealizowany. Za zgodą ówczesnego ministra, a na -pole·ce::lieG. Cuvier'a, sławnego uczonego-.przyrodnika, czlonka Francuskiej Akademii Nauk, piastującego w okresie cesarstwa i Restauracji wiele wysokich godu8ści państwowych, a od 1:8211, członka Rady Państwa i Para Francji, 'Prz.y Sekcji Etn-ograd'i'cznej Musee Naval powstała Komisja, w skład której wchodziło dwóch reprez'entantów Akademii i Towarzystwa Azjatyckiego oraz �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 45 sam Cuvier i Jomard. Rezultatem działania Komisji było ogłoszenie wydane dnia l XI 18:)1 r. zarządzające, ż·e: l) w Paryżu będzie tylko jedno miejsce, w którym zosta;ną zgromadzone przedmioty etnograficzne, wyjaśniające historię człowieka od strony tak fizycznej, jak i duchowej; 2) miejscem tym będz:e sala w Biibliotheque du Roi; 3) eksponaty a cha1'3kLerze etnograficznym roz'proszone po różnych instytucjach publicznych Paryża będą za zgcdą zarządzających tymi zbiorami przewiezione do Bibliotheque du Roi. Komisja 'kasowała i wcielała do Se'kcji wszystkie publiczne kolekcje etnograficzne na terenie ·Paryża. Zbiory dostały się do malej sali nad Cabinet'em des Medailles w Bibliotece Królewskiej. Zbiory przyrodnicze, o których iniezbyt precyzyjnie mówiło zarządzeni·e z dnia 21 XI 18311 r. dostały się do Musee c.e la Marine 19. Dalsza działalność zmierzająca do utworzenia w Paryżu oddzielnego Muzeum Etnograficznego uległa poważnym zahamowaniom w r. 1832, kiedy to na skutek epidemii cholery wymarło wielu rzeczników powstania muzeum, a wśród nich również i minister Cr,vier. Zamieszki polityczne spowod·owały, że E. Jomard i wielu innych zwo:!enlIlików Muzeum m1..:siało .się chrOlnićopus::czeniem Paryża. Gdy sytuacja polityczna w Paryżu uspokoiła się E. Jomard ,ofiarował swoje prywatne zbiory do Bi'bliotheque du Roi, a równocześnj'e kusto.sz MU'see de la Marine na polecenie ministra Marynarki i Kolonii przekazał Bibliotece Królewskiej 84 obiektyetnograficzne. J Zbiory Sekcji Etnograficznej powiększały się stale ,o nowe dary. Wśród ofiarodawców znalazł się i Ludwik Filip, 'który 'podarował wartościowe przedmioty otrzymane od króla A'bisynii. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. zbiory obu Sekcji Musee de la Mar1ne zestały ostatecznie ;podzielone na eksponaty a charakterze marynistycznym i etnograficznym. Sekcja ·etnograficzna otrzymała nowy lekal w postaci dużej sali w sąsiedztwie Mu'see de la Marine oraz pawilon de Beauvais. W roku 1-8~;0 nowa Seikcja otworzyła pcdwoje dla publicznoś·ci. W związku z tą uroczystością wzbogaciła się a nowe eksponaty. Przeprowadz·ono inwentaryzację wabu Sekcjach, 'którą zakończono 31: XII 185'6. Musee de la Marine posiadało 37'86 przedmiotów, z czego 1026 była w Sekcji marynistyczlnej, a 2760 w Sekcji 'etnograficznej 20, a to: E. T. Hamy, Les origines ... , s. 45. L. Morale-Fatio, Notice des collections du dans les galeries du Musee Imperial du Louvre, s. XII - XIV. 19 20 Musee t. de la 1, Paris Marine expo~ees 1862, Introduction, �46 .KRYSTYNA REINtFUSS Nazwa Illość obiektów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Prowincj'e azja tyckie Chiny, Indochiny, J alponia Afryka wschodnia Afryka centralna Afryka zachodnia Afryika północna Ameryka północna Ameryka południowa Oceania zaohodnia (Mauazja) Oceania południowa (Me~ClIn'ezja) H. Oceania północna (Mikronezja) 1'2. Oceania wschodnia (Bolinezja) --- 1011 1014 24 332 11&223' 1i2:B 67 86 253 38 raz'em --- 447, --::---- 27\60 !Przygotowanie d) :Pierwszej Wystawy Światowej w 1860 r., układy Euro1JY z Japonią, wdelenie do państwa Nowej Kaledonii itd. wszystko to spowodowało, że znowu wypłynęła sprawa utworzenia nowego, oddzi'elnegomuzeum 'etnogroaficZlnego.O zbiorach przypomniano sobie w momencie wzno:wienia działa!~ności Musee des Antiquites Nationales w Saint-Germain-en-Laye 21. O stanowisko kustosza w tym nowym muzeum starał się, pomimo Ipodeszł-egowieku, E. Jomard, jedna'kże jego kandydatura została odrzucona. W parę miesięcy 'po odmowie wielki miłośnik etnografii i rzecznik utworz'e:nia odrębnego muzeum etnograficznego zmarł. Wi'ele Z1biorównadsyłanych w związku z mającą się odbyć Wystawą było składanych w magazynach Musee de Saint-Germain-elll-Laye i w Musee d'Histoire NatureUe lub prz'esyłano do muz,eów prowi'ncjonalnych. Z ramienia Ministerstwa Oświecenia iPublicznego wysłany został dr E. T. Hamy, naukowiec, do Da{tlii,Szwecji i !Norwegii, aby zapoznał się ze wspaniałymi zbiorami tamtejszych muzeów i ich organizacją. W raporcie z tej !podróży dr Hamy sugerował rutworz'eni'e muzeum ettIlo,graficznego, wzorującego się na Muz'eum Królewskim w iKopenhadze (1e Musee royal -ethnographique de Copenhague). Uważał on, że znajdujące się w LuwrZJe zbiory 'etnograficzne są zupełnie nie na właściwym miejscu, gdyż Luwr jest muzeum sztuki plastycznej. Dr Hamy zdawał sobie sprawę, ż-e Z1biorypaństwowe i te, które są w posiadaniu ko'lekcj<merów chętnych do przekazania swych zbiorów na rzecz państwa, 21 CataLogue E. Jomard, des obj.ets Paris 1863. d'antliqwite et de la oo~l(?Ct,j,onefurnogTwpM.ątLe de feu. �HistorJia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 41 są ogr'omne, więc dlatego w raporcie do Ministerstwa Oświecenia Pu-blicznego a'pelował o scentralizowanie wszystkich prz'edmiotów ściśle etnograficznych z misji, darów, wymiany lub nabytych, w jednym muzeum, które nosiłoby nazwę "Museum 'ethnogra;phique des Missions scien tiphiques". Zostało to D.publikDwane w "Journal officiel" w dniu 19 XI 1877 r. W tym samym czasie M. de Watteville, kierujący przygotowalniami do !Wystawy Światowej, zorganizował tymczasową sekcję amerylkanozna wczą i zaapelował do obywateli posiadają'cych zbiory z ,Nowego Świata, aby je oddawali do Muzeum. Wtedy to E. Andre, który przeibywał w KD'lumbii i Ekwadorze (187,6), ofiarowa'ł swoje zbiory wiele posążków !bóstw z doliny św. Augustyna, stwj'e z doliny Rio4Napo. różne ;przedmioty ,pocho.d.zą'cez <grobów dawnych Indian de [a Guacamaya itd. W r. 1'87:8, 2'3 stycznia odbyła się inauguracja tymczasowego Muz'eum Etnograficznego w salach wynajętych 'przez 'komisarza Wystawy Światowej, M. de Watte'ViHe. !Przez ,sześć tygodni publiczność tłoczyła ,się w trzech salach, w których znajdowały się <eksponaty pochodzące z Ameryki, Azji, Ocealllii i Afryki, zachwycając się ,bogadwem. zbiorów, słuchając informacji misjonarzy i podróżników objaśniających swoje zbiory oraz relacjonujących swojoe odkrycia naukowe 22. Sukces., ja1ki ;przyniosła wystawa spowodował, że M. de W:atteviHe nie wahał się już wydzielić znaGnej przestrzeni na wystawę etnograficzną w ramach Wystawy Światowej 23. Zaproponował on równie'ż utworzenie, dwóch komisji {l'8 X li8718), z których jedna zająć się miała kwestią .lo.- . kalową, a druga bud:Żetem Inowego muzeum. Uchwalono, ż,e budżet muzeum wynosić ibędzie około dwóch milionów fTainków, 'ustalono także, skład osobowy pf80cowników muzeum. Architekt ViOlilet-le-Duc zaproponował, aby wykorzystać na oole przyszłego muz'eum część iPalais Champs des Mars. ProJekt ten nie w- . stał zrea!lizowany. :Po wielu pertr~ktacj8Jch pomiędzy zarządem miasta. ministrem finansów i 'kierownikiem sekre'tariatu !Ministerstwa Oświece __ nia PuJblicznego, został wydany dekret (13 X 1187(9), na mocy któregOJ . do dYS!pOzycjiM~nisterstwa Oświecenia Puhliczmego i Sztuk !Pięknych (Bt!aux-Arts) oddano Pałac du Trocadero z przynal€!Żnościami. Viollet-Ie-Due uznał j-ednak ;pałac Trocadero za nieodpowiedni dla muz,euIllt. etnograficznego, a to z tego powodu, że w pałacu sale byqy zbyt wąskie. długie, nie nadające się do podziału, 'który konieczny jest każdemu etno.grafowi tworzącemu wystawę ze swoich eksponatów. Również wadliwe, u Cataiog,ue du MJi1lJVstere de t'1n.st:TtLC'tion Publique, des CuUes et des Beaux-. t. 2, MliJssrilolnset voyages scien&1ique.s, Paris 1878. u Baron M ide Waltlte'VIill1e,Rapport adnninistratif $lUr l'exposition specłale dUr M.ini.stre de rIn.sltrrrwctłon Publique a l'Exrpo~,ion u'T1liv.€lTseUe de 1878, PariS 188,_ -A1'ts, s.23. �48 KRY,STYNA REINIFUSS · oświetlenie i brak dostatecznego ogrzewania mogły ,powodować :niszczenie cennych przedmiotów. Pomimo jego uwag i sprzeciwu zbiory, które wystawi'one były w czasie Wystawy Swiatowej w 1878 r., zostały przeniesione do skrzydła we wschodniej części pałacu. Wybrano komisję, która miała za zadanie ustalenie pewnego modelu urLądzenia muzeum etnograficznego. Przyjęto układ geograficzny, jaki prO'ponował w r. 17199 A. Barthelemy, a jaki rówlnież był przewidziany w projekcie N1usee des Missions Scienti.phiques. Zatwierdzono też ponownie budżet nowej .placówki. Starania trwały długo, tak że dopiero po dziesięciu latach od zakoilczenia Wystawy Swiatowejotrzymano pożądany rezultat. W 1'. 1889 definitywnie utworzono Muzeum, którego dyrektorem został dr Hamy. \V Pałacu du Trocadero w salach wystawowych nie mogły pomieścić się bogate zbiory, więc zaczęto je instalować w obszernych !korytarzach, gdzie światło !było bardzo słabe. Najlepiej oświetloną salte; przeznaczono na koleikcje ,pochodzące z Azji, jednakże w pomieszczeniu tym okna były nieoszklone, eksponaty niszczyły się bardzo szybko. Aby temu zapobiec część zbiorów przeniesiono do Muzeum Guimet (Musee Guimet), a część rozparcelowano między różne placówki muzealne na pr{)wincji. Wczasie przygotowań do Drugiej Wystawy w 1'. 1900 część sali została oszklona, umieszczono w niej rzeźby kamienne. Dopiero po zakończeniu Wystawy pomieszczenie zostało oddane Muzeum Etnograficznemu. Pozostała część sali wstała oszklona na koszt podróżników CreąuiMonfort i Senegal de la Grange, w zamian za co otrzymali oni pozwolenie wystawiania wciągu czterech lat swoich zbiorów pochodzących z ich wyprawy do Boliwii. Sytuacja lokalowa w Muzeum nadal była trudna. Wybudowano więc nad sailą Afryki pomieszczenie, w którym umieszcwno zbiory z Ocea,nii. Sutereny, mogące służyć za magazyny muzealne, zostały przydzielone Muzeum Rzeźby P{)równawczej i(Musee de sculpture comparee). Brak magazynów i miejsca spowodowały, że gabloty w sa'lach otwartych dla pu!bliczności były zapchane do tego sto,pnia, iż częst{) trudno było rozróżnić przedmioty, a () posegregowaniu według jakiejkolwiek metody nie było m{)wy. Czasami zdarzały się wypadki, że zwiedzający ofiarowywali nie tylko swoje zbiory, ale także pewne fundusze na ich wysta· wienie. Tak nip. Francuz Geniu, urodzony i mieszkający stale w Meksyku, ofiar{)wał kolekcję liczącą ponad 1000eksponatów, niezwykle cennych, ,pochodzących z okresu 'przedkolumbijskiego. Znając trudną sy·tuację finans.ową Muzeum wyasygnował również pewną kwotę pieniężną na zakup gablot, um{)żliwiających wystawienie tych zbiorów. Dr Hamy i jego zastępca, dr R. Verneau, z braku odpowiednich fun,duszy wykorzystywali deski skrzyń jako materiał na prowizoryczne :meble i gabloty. Pr{)blem ogrzewania sal był w dalszym ciągu nie roz_ �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 49 wiązany. Viollet-le-Duc po dokładnym ,przestudiowaniu zagadnienia doszedł do wniosku, że koszty roczne utrzymania Muzeum wynosić będą około 25.000 FF. Muzeum nie dysponowało jednak taką sumą, więc w trzech salach {) długości 75 m 'każda, w który'ch mieściły się zbiory z Francji, Afryki i Ameryki, wytbudowano po jednym piecu. Piece te jednak nie były w stanie ogrzać tak wielkich pomiesz'czeń. W lecie temperatura była niska, a w zimie było lodowato. Od r. 1907 Muz'eum kierował dr R. Verneau, który tak jak jego 'poprzedni;k borykał się z trudnymi warunkami lokalowymi i finansowymi. Zbiory Muzeum wakresie 1880 - 1:918 powiększyły się z okolo 6000 do ponad 100000 egzemplarzy, z czego więksZO'ść była darami, ponieważ Muzeum nie dysponowało prawi'e ża:dnymi fun!du'Szami na zakupy. Persone.l muzealny składał się z dyrektora, inspektora, stolarza i trzech dozorców. Zespół zatrudnionych był niedostateczny. W czasi'e I-szej wojnyświatowej wszyscy 'pracownicy byli zmobilizowani, jedynie dozorca zatrudniony czasowo 'pozostał w Muz'eum, a.le mimo najlepszy.ch chęci nie był w stanie sprostać tym wielkim i sz'erokim obowiązkom, jakie spadły na niego. Nic więc dziwnego,że w okresie wojny wiele przedmiotów uległo zniszczeniu 24. Założenie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego Trocadero (La Societe des Amis du Musee d'Ethnographie du Trocadero) miało na celu przyjście z pomocą materialną, jednakże skończyło się jedy- _ nie na moralnym poparciu, a :nie na dotacji finansowej. Pierwszym aktem na drodze reorganizacji było połączenie Musee d'Ethnographie du Trocadero z Muzeum Narodowym Historii Naturalnej (Museum National d'Histoire Naturelle), które miało miejsce w r. 1'9128, a specjalnie z Katedrą Antropologii (La Chaire d'Anthropologie) tego Muzeum, której profesor zwyczajny stawał się automatycznie dyrektorem Muzeum. W tym czasie profesorem Katedry był Paul Rivet, który został dyrektof'em Muz'eum., Na jego zastępcę 'powołano George Henri Riviere. Nazwiska tych dwóch uczonych są nierozłączne, a ich zasługi jednakowe w reorganiza'cji Muz'eum 25. Nowa dyrekcja postawila sobie ,pytanie, czy należy przeprowadzać reorganizację w Muzeum, czy też szukać nowego miejsca, bardziej odpowiedniego na tego typu ,placówkę i przenieść Muz'eum do nowego lokalu. 'Problem ten był szeroko omawiany przez Komisję Doradczą (Com- 24 R. Verneau, Le Musee d'Ethnographie du Trocadero, "Anthropologie" (Paris) 1930, t. 29, s. 14. 25 P. Rivet e<t G. H. Riviier,e, La reorganis,ation dUo Musee d'Ethnographie du TTocade'To, "BUlll1ebn du MUlsee d'E)thnog)r.a'phie du Trocaderro" (Paris) 1931, nr l, s. 3 - 11. 4 "Lud" - tom 84 �50 KRYSTYNA RE:tNJ<'USS mission Consultative), w skład której 'Wchodzili: dyrektor Szkół Wyższych, dyrektor Muzeum, rektor Uniwersytetu 'Parysikiego, dwóch profesorów Muz'eum, .prz'ewodnkzący Towarzystwa Przyjaciół Muzeum du Trocadero oraz dyrektor Sztuk Pięknych. Komisja j-ednogłośnie uslaliła, ż'e należy posiadany -lokaol zaada!ptować. Takie rozwiązanie 'pozwalało szybciej uzyskać cel, czyli otworzyć wystawę dla zwiedzających. Musiano więc przede wszystkim założyć prawidloweoświetlenie i ogrzewanie, uszczelnić metalowe witryny i gabloty, powiększyć powierzchnię ekspozycyjną, aby była mO'żliwość stworzenia sali poświęc,onej zbiorom Azji oraz pomieszczeń magazynowych, laboratoryjnych i biurowych. Kwestia powiększenia powierzcl1ini była stosunkowo łatwa. Wystarczyło 'bowiem tylko przyznać Muzeum półkolistą galerię na pierwszym piętrze Pałacu du Trocadero. Galeria była oszklona i mogła stać się wE>pa~ niałą i obszerną salą ekspozycyjną. W czasie zastępowania starych witryn i gablot nowymi o konstrukcji metalowej, robiono dokumentację, czyli inwentaryzowano zbiory. W nowych gablotach układanoekspoillaty według wówczas obowiązujących reguł nowoczesnych zasad muzeologii, a więc bez zbytni'ego nagromadzenia przedmiotów, z etykietami wykonanymi starannie, o przystępnie zr·edagowanej treś·ci przeznaczonej dla sz'erokiej publiczności, umiesz'czano również mapy geograficzne przedstawiające rozmieszczenie plemion oraz mapy, na których zaznaczone było pochodzenie najbardzi,ej charakterystycznych przedmiotów 26. Pałac du Tr'ocadero, wybudowany na Wystawę Światową w 1865 r., ni'e był w .guście Paryżan, chociaż wielokrotnie /przeprowadzano remonty zewnętrzne. W r. 1932 został ogłosz'ony kOinkurs na projekt nowego Pałacu du Chaillot, który miał stanąć na miejscu starego. Jury wybrało .projekt Charles Sid-lis'a. Przebudowa trwała od 1935 do 193:'7. r. 27 !Muzeum Czł·owieka {Musee de l'Homme - nowa nazwa Muzeum Etnograficznego) otworzyło swoje podwojoe dla zwiedzają'cych w dniu 21 IV 1903'7 roku. Zbiory dawnego Muzeum podzielono na dwie części: pierwszą .stanowiły ·eksponaty odnosząee się do wszystkich części świata, również i Europy, z wyjątki,em przedmiotów dotyczących Fralncji. Te ostatnie tworzyły drugą część, a które od 19;28 r. wystawione były w oddzielne'j sali. Zbiory te z'ostały oddane nowoutworzouemu Muz·eum Sztuk i TraJdycji Ludowych (Ie Musee des Arts et Traditions Populaires). Najliczniejsze okazy pochodziły z Bretanii, Auvergne, Lanid.y, La'ngwedocji, Prowansji, Normandii, Alzacji i Lotaryngii. Wystawa miała na celu !8 Ibdderrn, s. 3 - 11. Za!har, Les melto-morphoses 27 1M. nr 4, s. 3 - 1.2. du Chaillot, "Le Renaissance" (Paris) 1938, �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 51 przybliżenie ró~nych regionów Francji mieszkańcom stohcy oraz zaprezentowanie ich turystom zagranicznym 28. Dyrektorem Musee de l'Homme został Paul Rivet, a dyrektorem Musee des Arts et Traditions Populair'es - Geol'ges Henri Riviere. Oba Muzea nadal mieściły się w Pała,cu d€ Chaillot. ATP rozwijala się szybko, a kiedy ,po II-giej wojnie światowej zaczęło brakować miejsca dla zbiorów, rozpoczęto starania a nowy lokal. W 1'. 1'9154 wyznaczono na budowę gmachu dla ATP parcelę znajdującą się w Lasku Bulońskim. Budowa trwała długo, dopiero w r. 1£7,1 jako pierwszą otworzono galerię naukową z ekspozycją systematyczną, mieszczącą się w podziemiach inowego gmachu, a w r. Hl7'5 galerię a układzie głównie funkcjonalnym, zajmującą parter. Ga,leria prz'eznaczona jest dla szerokich rzesz z\viedzających. Obecnie w Paryżu istnieją dwa ,odrębne muzea, które różnią się od siebie nie tylko charakterem gromadzonych przez nie zbiorów. Stanowią one doskonały przykład, jak ibardzo w ciągu ostatniego półwiecza zmieniły się 'poglądy na funkcję placówki muzeal:nej, jej organizację, prohlemyekspozycji zbiorów czy formy popularyzacji wi'edzy o kulturze ludowej. Kontrast, jaki zachodzi między dwoma muzeami paryskimi stanowi interesujący temat do studiów nad rozwojem muzealnictwa francuskiego. Temat tym ciekawszy, 'Że daje możność śledz'enia drogi rozwoj u muzealnictwa ,etnograficznego od opartego na ewolucjonistycznych teoriach dziewiętnastowiecZinych - do bazująeego na współczesnych założenia,ch funkcjonalizmu. Badając mało w Polsce znane dzieje dwóch francuskich muzeów poznaj emy w zasadzie historię muz'ealnictwa w skali znacznie ogólniejszej. Zbliżone bowiem kaleje rozwoju przechodziły muzea etnografic7Jne w wieJlu innych krajach europejskich, nie wyłączając Polski, która - co iI1atym miejscu należałoby .podkreślić - w pewny'ch przypadkach wyprzedzała to, co znacznie później weszło do planów organizacyjnych najbardziej nowoczesnego francuskiego muz'eum etnografi'cznego w Lasku Bulońskim. KRYSTYNA REINFUSS THE HISTORY OF THE ORIGIN OF ETHNOGRAPHI'C o(S'umma MUSEUMS IN PARIS TY) QU'iLc a fow f'ac'tons co:nltriobute.d to fav,our.able aondtilti'ollls of the esltab1ishmen\t of French ethnoglr,a;phioc mursedlogy; Vliz. the wealth of the country, its vast ove28 A. La.n:dliim, Les musees t. 3, nr 5 (MDCOCLXXXVlIn). d'Ethnogr'aphie, "ReVlUle des T1'1HliiJtiol1JS Popurl<all'ws" �:52 iKRYISTYNA REINFUSS mea clOllOIlliesa.nd others. The sO-ClalHed"oo11lectiom; of cu:niI00it.ies" were the filrSlt ·collections to .be found iiIl France frOll11the 1,6th up to the 18th Clentury. They consisrted of soune .natural and IllUJmliJs:maJti:c s:pecim'ens, wor-ks of <lIlitaIS wel11aiS vaI1i!oU's {:urios coming mostly from overseat expeditio.ns. The very first collections belon'ged to the king, fu'rther ones used to be organized by dukes and magnates and supervised by famous traveHers. During the Fre·.ch Revolution <:onfiscated collections were PUlt together to form bi'~ger wnits. For exa-mp1e, the exhiibits of etlhnograp'hi'c chalracter were gathered in the bu~1dill'g of the Natio!nal Library in PaJ1i s. That fact is recoglll'ized aiS the vlery beginning 00' aln ethl1lographi·c museum there. AlIter l1H5 some cO'Jileclions returned to their previous owners. However, a ne.w elm of intea1Jsive c()l~lecltillnig, pres-erv1wti'on alllid pr<JIiecvi'on of eltrunogr.aphic specim'eJllS, as weB as efforts to estalblish an inde'p€lllident museum had be.gun. Origlina1oly., the Musee d'iEthnographie was a department of the Museum of Naviga:ti-on but as late ais i'n 11838i1 becaJme an i11Jd('pendent unit. For many years the Museum laiboured under great di:f!ficulti'es. Aliter the reorga,ruzall.ian and reibu'iln-~ngdi,ng whi'ch boo'k place in the years alf 1935 - 19·37 it was opened to the pub'lic under tihle new name: the Mus,eUim of M'an (Musee de l'Homme). Th'e exhibits caming from an over the woI'l'd (e~cept France) were gather'ed there. However, the speci'mens of French fo\]k culture Wlere taken over by a newly orgaJl'ized Museum O'f Ad alllld Fork Tr,aid'i,tion (!MUJs,ęedes Arts et 'I1ra!ditions Populaires). Originally, it occupied the same building a,nd only as late as in 1971 the first exhibition, the .so-camed "scientific .ga'l1ery" was opened iln a nerw bui'liding 'in Bois de Bo'U~ogne. The bwo mentioned ahove mUS€lliffiS differ grea tly alIld constitute examples of ,two d~f!ferent p()liJn:bsolf vierw on a fu l1IC tion s of the ,museUim Dentre, ·i'ts orga.rrizatioo and re:rearch progralm as weB as on the problems of exhibiting ethnographic collectioolS and popularizing the knowledge of fol:k cu'l,ture. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19b13932751d65d74a74d74cae508389.pdf 4efd6b9423d6a37f71b308b7e7d115fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1789 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource migracje Węgry - imigranci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1657 Title A name given to the resource Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi Derenk i Instvanmajor na Węgrzech / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa; Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 64, 1980 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR DZIEJE I KULTURA "LENDZIELSKICH" WSI DERENK I ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH 1. UWAGI WSTĘPNE W 1977 r. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie we współpracy z Instytutem Badań Polonijnych UJ i Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu, podjęła etlnograficzne badania w zbiorowości chłopskiej na węgi'erskim obszarze językowym, której przypisywany Jest etnicznie polski charakter 1. Dane zawarte w literaturze wskazywały, ż·e na północ od Miskolca, w dolinie rzeki Bodvy, do 1941 r. istniała wieś DerenIk, zasiedlona prawdopodobnie przez osadników przybyłych z Polski w pier:wszych dziesią'tkachIat XVIII stulecia. Włączenie tychberenów do zamkniętego obszaru łowieckiego stało się bezpośrednią przyczyną przesiedlenia przez władze węgierskie ludności Derenku do innych wsi. Pierwszym celem badawczym bylo stwierdzenie, w których ohecnie miejscowościach zamieszkują Derenczanie. Wstępnych informacji na ten temat dostarczyli nam etnografowie węgierscy (głównie pracOIwnicy Muzeum im. Otto Hermana w Miskolcu). Ich to zdaniem największym obecnie skupiskiem ludności etnicznie polskiej miała być wieś IS'tvanmaj.or koło Emod. W badaniach penetracyjnych (wrzesień 1977 r.) zebrane zostały ilnformacje we wsi Istvanmajor o dziejach jej mieszkańców oraz w Archiwum Muzeum w MiSIkolcu,placówce, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Na ich podstawie ustalono, że we wsi Istvanmajor, liczącej obecnie ok. 60 zagród, zamieszknją w ogromnej przewadze 1 W baidaniac'h bierze udzJi'ał dwÓich pr,arcowników Klaltedry Etnografi'i Słowi,an Uniwcrsy,tetu Jagie'lloń!S:kie:go: dr Ewa K!fasińlska i dlr Rys2JalI1d~aiIJJtor. KieI'ownik'iem grupy jest .prof. ,dr J,adwiga Kil!ima'szewIska.Współpna:euje z w/w etnogTaf węglier,jk,i dr EfizJsebert Bodi, prarcowIlli:kKaitedry EbnogTaf1ii Uniwersyte1tu w Debreczynlic, iabsohvont Un:i:wersyte>tu Jagi'E~noń's'kiogo. �160 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR przesiedleńcy i ich potomkowie z Derenku. Większ-ość z nich posiada świadomość od'ręhnoś,ci w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to przede wszystkim z języka, jakim posługują się Ina codzień między sobą· W tych wstępnych badaniach terenowych ustalono ponadto, że poza Istvanmajor, pozostała część mieszkarlców Derenku osiedliła się na stałe jeszcze w [kilku innych wsiach, a mianowicie w Ladbesenyo, Sajoszentpeter, Vatta, Martonyi. Wyniki penetracji terenowej pozwoliły uściślić zamierzoną problematykę badawczą i rozpocząć badania stacjo!narne w Istvanmajor (listopad 1977 r.), konc-en'1;rującuwagę w pierwszym ich etapie na stwierdzeniu czy i w jakim stopniu mieszkańey tej wsi posiadają jeszcze świadomość polskiego poehodz1enia maz jakie czynniki zadecydowały opoc-zuciu odrębności w stosunku do otoez-enia węgierskiego. Szcz'ególną uwagę zwrócono przy tym na język, który jest gwarą języka polskiego ze znacznymi nalecialościami .gwar slowackich oraz pewną ilością &lowlnictwa węgierskiego. Ponadto we wszystkich rodzinach zebrano deklaracje samookreślenia pr zyna l'8'Żnośc i etnicznej i stopnia znajomości języka "lendzielskiego". Podczas kolejnych badań terenowych (kwi'ecień i listopad 19'78 r. oraz maj 1979 r.) zebrano materiał do rekonSltrukcji podstawowych działów kultury ma'terialnej ludności Der81nku do 1:941 r., a mianowicie rolnictwa i hodowli, gospodarki przyswaja'jąoej i zajęćpoza'l'olniczych, starając się 'uchwydćzmiany, jakie nastąpiły po Iprzesiedleniu do Istvanmajor, a tym samym zmierzając do poznaniaprzyezyn i stopnia zmian związanych z nowymi warunkami życia i gospodarowania. 2. WYCHODŻSTWO CHŁOPSKIE ETNICZNIE POLSKIE NA WĘGRY W LITERA TURZE I ŹRODŁACH Wychodźstwo na Węgry chłopskiego -elementu etnie~nie polskiego było ściśle powiązane i warunkowane losami -politycznymi kraju. Po pien\'szym rozbiorze we wł,adanie monarchiii aUiStriackiej przeszła Galicja, ale już w tym czasi'e w posiadaniu Węgier znajdowały się tere-ny a-been-ego Polskiego Spisza i Omwy, wchodząc wraz z słowackim obszarem językowym w skład tzw. Górnych Węgier. Elementowi -etnicznie polskiemu .zdominowanemu hcz-ebnie ;prz,ez Słowaków przypisywano narodowość sł-owacką. A prz,ecież występowanie tu ludności polskiej było już Wówcza'S sprawą nie podlegają,cą dySkusji. Badania historyczne wykazały, że niemały udział w zasi-edlaniu tych ziem już we w-czesnym średniowie- �Dzieje i kultura wsi Derel1f( Istvemmajor 161 ezu miały polskie fale osadnicze posuwnjące się ze Śląskn i Małopolski na pał udnie 2. Wzrost zainteresowań skupisk.'l;i.1i ludnO'ści etnicznie polskiej rozsianymi Ina terenach tzw. Górnych Węgier przypadł na drugą połowę XIX w. W licznych ,publika,cjach tra'ktujących o ty'ch zbiorowościach zwracano u wagę na 10lsypoEtyczne tych ziem, stosunki narodowośóowe, charakter językowy ludności, włączając też nieki'edy do wzważań, stosunkowo jeszcz'e ni'e1iczne, fakty etno,graficzne. Badani'om tym przyświecał wS1pólny,cel, a mianowióe potwierdzenie przyljęt'etgo !założenia o polskości części lu<lnośloi zami'8szkującej wko.mitata,ch: spiskim, OTawski.m, . trenczyńskim, szaryskim i lrptowskim 3. Zainter·esowanie tą pwblematy1ką znacznie wZf{)słopodczas przygotowań do niecio'sz'łego plebis'cytu czadecko-,spisko-orawskiego, który miał potwierdziić - jak się pow.sz·echnie spodziewano - nasze p'l'awa do tych ziem i ustalić południO'wą granicę Po1iski. Wówczas to do badań włączyli się polscy językozna wcy, którzy odwołując się do tradycji osadniczych, właściwośd fonetyczny·ch języka, zasohu słownikowego tej ludnO'ści, występowania nazwis'k ·0 polskim brzmieniu, jak też charakteru gwary, dowodzili istnienia szeregu polskich wysp językowych na Górnych Węgrzech. Określając pierwotną ojczyznę pierwszych osadników tych wsi :stwierdzili, iż przybyli oni na t'weny z Podhala, Spisza i Orawy 4. Stwierdzenie <to jest niezwykle ważne dla naszych rozważań, gdyż ta właśnie ludność z po'czątkiem XVIII w. zaczęła pn·enikać do ebnicznie S. Zachornvski, Węgierskie i polskie osadnictwo Spiża do połowy XIV 'wie"Ro71pl'U'.vy Wydz!ialu F.il'ozofic,zno-HistorycZllego Akademii Umiejętności w Krakowie". t. 52: 1909, <s. 191 - 283; J. Rey-chman, Dzieje Polonii węgierskiej, "P.r.obIerny ·P.olonii Za.gJr.anrc:.znej", R. 5: W66 - 1967, s. 47; M. GOL;,:ewicz, Na tułaczych szlakach góruH, "Wierchy", R. 25: 195.6, ·S. 89; W.. Semkow~cz, Granica polsko-węgierska w oświetleniu h.istorycznym, "Pa,m!i~tnd:k TowarzyS'twa Ta:vrzańs1kiego", t. 37: 1920, s. 88 - 1112. 3 J. Z. O osadach polskich na Węgrzech, "Do'cJa~C'~.;:Tygodniowy ido Gazelty LV,10\Vskiej", ,t. l: 18511, 'I1Ir 41, t. 2: 1852. nr 3; W. 1,iedź'wi0cki, i-'r2yczynek do etnografii polskiej. Polacy na północnym pog-r'aniczu Węgier., "Niwa", t. 16: 1879; R. Za'W!iliI1'sk!i, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech, "Zhiór Wiadomośoi do Al1Itl'opol~agJii 'K'rajawej", t. 17: 189'3, s. l - 14; W. 13ugiel, Polskie osady na Węgrzech, "Prawda", R. 1898, nr 19 oj 20; W. Un.!;ar, Polacy na Węgrzech, "Przegląd Ernigmcyj'ny", R. 2: 1893, nr 2, <s. 13 - 16; ~. !{olco(l:óe.iczyk, Ludność polska na Górnych Węgrzech, "Świat Słowia!'lski", t. 2: 'lPle. R. 6, s. ·2i(; - 2'50. 4 Rr.oblemom enkl'a:w .pols'ki·ch 'na słorwaClkiim ·L-~,;za:rzc język:o""vym pOŚowięcOtrlo podczasprzygabowań do ,p'J.E'lbiscY'vuoały torn "Pamiętl1luka TClwa,r:;:ystv."a Talt!"7'a11·skiego" (;t. 37: 1920). Najls'zerzej zagadnienia językowe tycJ1z·bioro'.vo:;ci lomó\'/il M. Malecikd, Język polski na południe od Karpat (Spis::, ()rau'fl, Czacieckie, wyspy językowej, K:ra:kÓJw 1938. 2 ku, :11 "Lud" - tom et �162 EWA KRASłNSKA, RYSZARD KANTOR węgierskiego środowiska, w wyniku podjętej alkcji kolonizacyjnej tf\\:. Dolnych Ziem, wyzwalanych s.pod jarzma tureckiego. Wówczas tu, na spustoszone i wyludnione terony nad Cisą i Dunajem zaczęto sprowadzać osadników z przeludnionych, przyg,.ronicZlnych powiatów Górnych Węgier. Magneslem przyciągającym ludność na nowe tereny były oferowane im daleko idące swobody gospodareze 5. Wychodźstwo chłopskJie na Węgry znacznie nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku, nabierając cech emigracji zarobkowej, ,głównie o charakterze sezonowym. Wychodźstwo osadnicze na te tereny wiązało się już wtedy ra'czej z podejmowaniem pracy w pn'emy,śle, 'Co z ,czasem prowadziło do zmiany statusu społecznego j-ednostki 6. Za ,najbardziej lOteresujące dla 'eltinografa uznać należy migra,cj-e z ,początków XVIII wieku, z 'którymi związane było powstawanie zwartych, etnicznie polskich skupisk chłopskich na węgierskim obszarze językowym. Wyniki badań prowadzqnych przez węgierskiego językozna WCl; L Siposa w Góra/ch Bukowych (Repashuta, Ujhuta, Hamor, Omassa, Ohuta) ni'ez!bicie dowodzą 'Występowanie w tych wsiach gwary góralskiej, CI nie wyłącznie 'Słowackiej, jak do tej pory powszechnie sądzono. Badania ar·chiwalne pozwoliły na stwierdzeni'e, że wsie te powstały w XVIII wieku, a zasilone zostały nowymi osadnikami w XIX stuleciu. Ludność przybyła na te tereny ze Słowacji, Moraw, Śląska, Czech .i Galicji, w wyniku Clego .powstała tu ,gwara mieszana, ,nie mająca ,odpowiednika w żadnym słowiańskim języku. Przeważają w niej 'cechy wschodnio-słowackie, spiskie iczadecbe ze znacznymi polonizmami zarówno w morfologii, fonetyce, jak i słowni~ctwie. Gwara ta, zdaniem Siposa, wykazuje cechy podobieństwa do gwa,ry podhalańskiej. Wymienia on równocześnie szereg miejscowośici, z których to mieli pochodzić pierwsi osadnicy tych wsi oraz nazwiiSka mieszkańców 'O wyraźnie poliskim br:zmieniu 7. W polslkiej literaturze historycznej za Inajstarsze skupisko elementu etnicznie polskiego na Węgrzech uważa .się wieś Derenk w komi ta cie Zob. .T. R'eych'.man, Dzi·eje Polonii, .. , s. 38; tenże, Z dau;nego sąsietl:l.wCl.. "W'i~~cl .f'IQlrs!kie" 1942; tenże, O góralach na Dolnych Ziewach, "W~epchy", R. 29: 19'60, s. 240; M. GotJkliewi0z, Na tuŁaczych szlakach ... , s. 89; 'ienŻJe, Migr'acje lud'l1.ości polski·ej na poŁudniową stronę Karpat, "Rocznik Nau)k:owo-Dyd'a1kIty;czmy WSP w Kraik OiW!ve ", semia "P,mce Geto~m'['i'c:zne", Z. 10: 1962, 'S. 184 - 186. G C. RoJdck:i, O wychodźstwie polS'k:im na Węgry, ,;Poilsiki P,rzegJlą'd E:migracyjony", R. 4: Hn2; Pobóg, O Polakach w Budapeszcie, "Ppze;glą'd Emig,racyj'ny", R. .2: 189-3, nr 6; J. Okołowicz, Wychodźstwo i ,osadnictwo po!sl~ie przed wojna światową, W'ars'ZJa'wa 1920, s. 352. 7 Irec. i. 1'. SLpos .J., A bilkki huteik es ha.morok telepii.les es nevelviarast01<?· nete. (Budapest 1955), "W:ier.chy", R. 25: 1,956,s. 294 - 295. 5 polsko-węgie-rs'kiego, �Dzieje i kultura wsi Derenk 163 i Istvamnajor BCJl'sCJd-i\bauj-Zemplcn, wieś która położ'ona była ok. 20 km na południowy wschód 'O Roznavy. P'rzestała ona istnieć w latach czterdziestych na57.ego stulecia. Według dokumentów 'historycznych, nowych osadników do Derenku sprowadzono po 1720 roku, a język ich podobny był do mowy 'polslkiej 8. Z badań 'Przeprowadzonych przez słowa·ckiego języ!koz.nawcę J. Śtolca, który gwarę tej 'ludnośoi nazywa podha~ańską lub ,góralską, ale nigdy polską, niezbicie wynika, że zaliczyć ją nal'eży do dialektu małopolskiego (o czym świadczy m. in. mazurz·enie), co IZ kole.i pozwala w przybliż'eniu okre:ślić tereny, z których przybyli pierwsi osadnicy d.o Derenku. Zadania tego podjął się !polski języ.ko·znawca J. Stieber 9, który przyjął, że była to wschodnia Nowotarsz'C'zYZlna,Pieniny oraz pólnocny, językowo w większości polski, Spisz. Ponadto na północny Spisz, jako ojczyznę pierwszych polskich kolonistów Derenku,wskazują liczne zapożyczenia i wpływy słowackie - wyłącznie jednak 'O charakterze W'schodni'o-:slowackim. Zakładał Stieiber, ,że większość sł'Owaocyzmów przejęli potomkGwie pierwszych kolonistów od niedalekichgrup wschodnio-słowackich, wyciągając ten wniosek z faktu, ż1eżadna z gwar polskiJch ina Spiszu nie rzostała tak zesłowu'cczona, jak gwara w Derenku. Ni'ezależ'nie od teg,o ,polski charakter tej gwary był dla <autora oczywisty. Połączeniem tY1chdwóch tez (historycznej i językowej) jeiSt stanowisko M. Gotikiewicza, wybitne1gDznawcy cizi'ejów Spi'sza, Orawy i CzadeC'ki'eg.o. On to w oparciu 'O dokumenty źródłowe podał liczbę emigrantów, którzy w Jatach 1715 -1717 wyszli z Li'ptowa, Orawy i Spisza węgierskiego na tZ\V. Dolne Ziemie. Ponieważ wŚ'ród 'osadników najhczmiejszy był żywioł słowacki, przeto tym faktem stara się wytłumaczyć powszechne pny,pisywanie tamtejszemu elementowi polskiemu słowackiej narodDwości 10. Wiele ciekawy;ch i nowych szcz'egółów o pr'zeszłości Derenku przyniósł opublikowany ostatnio artykuł węgierskiego historyJka Gyorgy Denesa 11. W oparciu odostę.pne mu dokumenty autor \dowodzi, ż·e już w R R J. Reychman, Jeszcze o gwarach 2,6: 1956, z. 4, s. 304 - 305; ,tenże, polskich O góraIach na na Węgrzech, Dolnych "JęzY'k Ziemiach Polski", ... , s. 240; te'li.c, Przyczynek do zagadnień gwar polskich na Węgrzech, "Język ·Plo1ski" , R. 44: 19G4, z. 3, s. 171; tenże, Dzieje Węgier, Łódź 1963; M. Gotkii'e<W!icz, M,igracje ludności polskiej ... , s. 177 - 189. 9 .T. Sheher, Polska gwar.a na Węgrzech, "JęzY'k EolSikli", R. '30: 1950, z. 4, s. 17,6. Podstawę do podjęc'ia tych rOZlważań 's1JanoWliła plia'ca J. $:toIca, Narecie troch slovenskych ostrovov v Macfarsku, Bmalbis]'ava 1949. 10 M. GOItkiiev/i'cz, Na tułaczych szlQjkach góra);i ... , s. 8'9 - 100; tenże, Migmcje ludności ... , s. 177 i n. Denes Gyo.rgy, Egy lerombolt many", 15 s'zam 1978, IV, 14. 11 11" jalu nyomaban... Derenk, "Elet es Tudo- �164 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR 1420 roku istniała wieś Deryn licząca 23 zagrody pańszczyźnialue, w których żyły rodziny węgierskie. Ludność ta zamieszkiwała Deryn, zgodnie ze źródłami histOIycznymi, jeszcze ok. 1600 rOku. G. Denes natrafił w K'rajowej B1blioteceim. Szecheny'ego na rękopis statystyki z 1\864 roku, aUltorstwa Pes'ty Frigyesa. Dane tam zawarte potwierdzają istnienje wsi Deren:k j U'Ż w średniowieczu i wnoszą dodatkowe tnformacje. Frigyes pisze, że w czasi'e epidemii cholery ludność zamieszkująca Derenk (Deryn?) została zdziesiątkowana, pozostaU zaś przy życiu mieszkańcy przenieśli 'się do Borzova i Jabloncy. " owa ludność napłynęła na teter'eny dopiero ok. 1.600 roku. Zasiedlenie nowym elementem Derenku, jak się później okazało, datowano o jeden wiek za wcz'cśnie, łącząc proces osacl:niczy z działal:noś<Ciąhra,biego Petera Csaky żyjącego w XVII stuleciu. Doo'statecznego ustalenia daty przybycia na te tereny elementu etniC'znie,polski'egolprzyczynilo :się odnalezienie przez G. Denesa w estergomskiej hibliotece biskupiej rękopisu węgie'rskiego historyka Matyasa Beli. Dokument ten, tzw. Odpis Bathany-feLe, zawiera informacje uzyskane od wójtów i księży węgierskich i jest rodzajem słownika geograficznego Węgi'er. W dokum~ncie tym jednoznacznie stwierdzono, że żyjącą w Derenku ludno'ść węgi'erską wyll'isz;czyłaok. 1710 roku epidemia cholery. Wo.puszczonych zagrodach osiedlili się Polacy, których z ojczyzny wypędził głód. Jednakże tylko część przylbyszów zatrzymała się tu na stale, gdyż trudne waruniki ibytowanja sldo'niły niektórych do powrOtu do Polski. Ci, którzy pozostali, trudnili się uprawą 'ziemi i kłusownictwem. Gyorgy Denes odwołuje się również do badań po1oskiegojęzykDlmawcy M. Hemmert,któr'a ,prowadząc prz'ez kilka lat poszukiwa,nia na Węgrz'ech dowiodła, że ok 171'7 roku na terelny, gdzie znajdował się Derenk, na,płynęła lu'dność ,polska, o czym świadczy znal!ezi-o-nyprzez nią w Krajowym Archiwum wykaz nazwisk osadn~ków. Stwierdziła występowanie tych na'zwisk do czasów ohecnych 12. Konklu:zje G. Denesa są następujące: ludność, która po epidemii cholery zasiedliła Derenk, przybyła prawdopodobnie z północnego Spisza. Byli to więc "góra'le czyli polscy 'Pasterze". Wieś w 'następnych latach rozrast2.ła Siię,wybudowano w niej koś'ciół i ,dzwonnicę. Do dnia dzisiejszego 'za'C11:ował się dzwonek kościelny z owego czasu z napisem "Anno 17:23", Inazywany przez Derencz,an "dzwonkie.m Anny". Hemmert, Lengyel falu Magyaros,zagos, "Ele't es Tudomany", szam 32 W języku iJIolSkilim uka:zał się 'a!I1tydmlł M. HemmelI1t, O polskiej gwarze wsi Istvanmajor na Węgrzech, "RoZipra.wy Komisji JęzykJowej Wrocł-aw's,]dego Towa'rzys,tiw'a NauJkowie,go", t. 8: 1971, s. 85 - Ill. 12M. 197-2,VIn. �Dzieje 3. ŚWIADO:vrOŚC i kultura wsi Derenk HISTORYCZNA i IstvanmajoT ,MIESZKAŃCOW WSI 165 ISTVANMA.JOR Mieszkańcy Istvanmajor, potomlkowie osadników Derenku, przedstawiają kilka wersji dziejów osiedlenia Isię swoich przodków we wsi Derenk. Według pierwszej wersji, najczęściej powtarzanej, ludność "lendzielska" , tj. polska, zasiedliła teren zniszczony przez Tatarów. "Tam (tj. na miejscu, gdzie istniał Derenk) bula wielka dziedzinka, a jak Tatarzy priszli, to wszyćkich zabili. Jak Tatarzy zabili ludzi, to z Lendziels:ka donieśli trzi pari ludzi... Ci z Lendzielska, co tam priszli, dogwarali, co tu bedom 'żyć" 13. Ililna wY1powiedż tak precyzujeokohczności osie!dlenia się na tym terenie ludności polskiej: "Starsi ,ojc1owie (dziadowie) gwarili, że z Lendzielska ludzie tam pri:szli, za krala Beli IV, kiedy Tatarzy Madziarów pobili ... potrepali wszyćko, ludzie się kryli, aco sie nie skry1i, to ich pobili, a tak potem kral Bela z Lendzielska ludzi priniósł ... kral nazbieral ludzi z każdej strony i z Lendzielska też .,. skadzi z Lendzielska to nie znom" 14. Znaczna część informatorów wiąże fakt zasiedlenia Derenku :elementem polskim z czasami intensywnego osadnictwa -za panowania króla B~li IV (XIII wiek!). We wszystkich relacjaich tej wel'sji podkreślano fakt, mniej lub bardziej nasycając opowieść dramatycznymi Iszczegółami, że -osadnictwo miało miej.sce na terenie wcześniej zamieszkałym przez ludność madziarską, a przez Tatarów doszczętnie zniszczonym 15. Istniejąca druga wersja dziejów osadnictwa wsi Derenk wiąże to wydarzenie z XVIII wiekiem. Według niej: " ... starsi rpriszli od Kraikowa, wojowali z Rakoczym i tu bywali" 16. Ci osadnicy, byli ·żołlnierze RHkaczego, mieli sprowadzić do Derenku swoje rodziny, a także pociągnąć za sobą innych osadników z Polski. W tej wersji wyraźnie jest mowa {) "familijach Remiosy, Eenbenków i Kowaczy". Informatorzy lokują C72.S osadniotwa na 200 - 300 lat wstecz, w kii1ku przypadkach podając bardziej precyzyjnie okres, zgocLny z przekonaniami J. ReJ7!chmana i znanymi obecnie źródłami historycznymi, tj. początek XVIII wieku. Ciekawe jest, że prawie wszy5tkie wypowiedzi z kręgu tej wersji podlnf. Józsol Rćmias, ur. 1909. Inf. .JaZJs.efSteflan (UJr. 1911 ---ZJm. 197!8). 15 8rzYPuisZCZa(~mO';ima, że lokowal1lie asadniot,wa DOPElnku na la1ta panO\V1<lil1Jia BeE IV jeDt rezul:ta:te:m znacznejwie:dzy linformator6w o dZJiejach Węg1ier. Skojarzenie dZ'ialalnościosadni'C'ZJej z cZla:sami Beli IV wydaje s!ię być dla nich, znających hi9torię Węg:ier, r6wnie IIla'tumlne, jak lokoWlalIltie pl'Z1eZ chł-op6w po!llskich pOl:zątków wsi własnej, czy pobJ!i:s:k1ie,go m:ia5!teozJka tub zamku, w czasach panowar-ia Kazimierza -Wielkiego. Przekonanie takie, podobnie jak przekonania mies?kal\ców Istv;mmajOlr, mogą, lecz ni·e muszą pokrywać się z rzeczywistością. !R bf. And:·a,s Novacs (UJr. IBM - - zJm. 1978). 13 14 �EWA KRASIŃSKA, 166 RYSZARD KANTOR kreśbjq fakt, iż osadnicy zostali sprowadzeni na teren Derenku "zeby robić". Tak \vięc, w Iprzekonaniu informatorów wieś Deren,k została założona na terenie spustoszonym podczas napadów tatarskich, bądź 7,niszcz-onym podczas wojen w początkach XVIII wieku, przez element je::Jnoznaeznie polski. Osadźcami, według tradycji uSl~nej, mieli być: krĆJl Bela IV, Ferenc Rakoczy, Bebek, czy też inny nie wymieniany z nazwiska magnat. Niezależnie od fantastycznej rozbieżności czasowej (XIII - XVIII wiek!) obie wersje łączy silne podkreślenie polskiego charakteru osadnictwa. Nazwa wsi, zgodnie z powszechnym przekonaniem inf{)l'matorów, pochodzi od derenia, krzewu pospolit'ego na tym terenie. "Tam buli skaly ... , a na tych skalok bul dereń. Ma on takie owocki, 00 można jeść'. Oni (pierwsi osadnicy) 'bywali pod tym dereniem i tak sie to miejsce wolalo: dreń" 17. Nazwy wsi używane w wypowiedziach informator{nv: Drenka, Derenk, Drenk, są ich zdaniem pochodnymi od słowa "dreń". Oficjalna nazwa węgierska wsi brzmiała Derenk. Pierwsi miesz!kań,cy Derenku, zgodnie z ustną tradycją,mieh zajmować się głównie rolnictwem, a 'że nie dawało ono wystarczającego źródła utrzymania, trudnili się dodatkow-o łowiectwem i zbieractwem, a przede W'szystNim wypalaniem drzewa i rozwożeniem węgla drzewnego po okolicy. Zatrudniali się także masowo 'przy wyrębie lasów i wychodzili na sezonowe prace rolnicze: "Chodzili my kosić grofowe lOinki, co buli po lasok. Dostawali 'illy za dzień jedyn ponge,co trecia kopka bUlla nasa, abo pieniaż'e. Dwie pańskie, a trecia tego co kosiul" 18. Niezbyt jasno prz'edstawia się sprawa pasterstwa na tym terenie. Według itradycji hodowano owce w znaczny'ch ilościach aż do roku 1830, do "mieracki", Ikiedy 'to już "nie bulo fdzie paść, grof zabral lasy" 19. Owa "mieracka" to regulacja serwitutów, zdecydowanie niekorzystna dla chłopów. W okresie międzywojennym utworzolno w pobliskich lasach zwierzyniec, dokąd zapraszano na .polowania zagranicznych gości: "Tam panowie chodzili dziwine (dzikie zwierzęta) strzelać. Na wielgie zwiery chodzili, panowie z zagranicy strelali dziwe świnie (dziki). je1ynie, buh niedzwieidzie, co je Horthy 'prinios. Grof Hortyjow lasy predal ... te zwiera gubi:li (nisZJczyły) role, zady kukurydize, zarly grulki (ziemnia!ki), zar1y ziaI1no, dali kus pieniaży, zaplacili, to nie bylo telo, coby cloW!ielk pozbieral ... z jednego KOllca clowiek miarkuwol (;pilnował). 17 18 19 Inf. .Tozsef Remias. Iinf. Andra:s Kovacs. Ten:~e. �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvunmajor 167 drugiego zady. Tak p}tym wiedzieli my, ze to nic moze uz umiarkow<~(i myśleli my, ze radzi pójdzi'emy het" 20. l"tnienie wsi Derenk na terenie zwi'erzyńca nie było dłuż'ej mQżh\ve, g'dyż - 'p:)mijając szkody j:\kieczyniła zwierzyna w uprawach Dcrl'nczanic masowo kłusowali, co powodował{) ustawi'czne konflikty l ;' wladiami. Wydaje się, że administracja ,przez pewien ,czas lnie była zde'cydojak T{Jzwiązać problem:: "Uz w 1'936 roku nom gwa,rili, coby my pos/:1i het z Droenki, ale my nie fcieli odejść z tamać, nie fcieli my nachar (p0'l"Zucić)Drenki. Potem gwarili ze nom 'Postaw,iom no,wom dziedZlne, takom j:aJka nom siebedzie patrila (podobała) ... ,co £to f.cia[, to dadwm, ale mi;ni'strowie nie da;li 'tak" 21. Ostatecznie władz·e Iprzystąpiły dQ 'przesiedlania ludności Derenku do wybranych wsi dopiero w 1:941 Toku. Derenczanie mogli obejrzeć proponowane im rniejsca i wybrać ich zdaniem najlepsz'e. "Fto foie fóol, tam isel, kazdy prisel o.patrić, a kied mu s'ie patrilo, to tam posel bywać, a kied nie, to isel hej indz,iej" 22. Nie wszyscy godzili się na przesiedilenie. Niektóre podziny wysiedlano wbrew ich woli. "My pI1iszli dQ Istvanmajor póżni,ej, w 1:943 roku, my nie kieli tu prijść, ale my musiel\i, hożandary 'by,li ... lnie dali ,bywal' w Drenkie ... policjańci pędzili, ey Isie Ipatri,cy nie, tra bulo iść" 23. Zdarzał·o się, że wracający z wojska na url'op mężczyzna ni,e zalstawał już w Derenku rodz'iny i musiał jej szukać na nowym miej!scu. MimQ policyjnego przymusu akcja prz'esieidl'eń'CZaprzedłuża1'a się, aż do końca J 943 roku. Przesiedleńcy otrzymaLi na n{)wym miejscu więoej i le,pszą ziemię, doda tka wy 'nadział ,roli za zburzony dom, a 'także !dogodne kredylty: "Dali nom role tu 'W Istvanmajor, za jeidein hold darli póldruga tu. Za mury dali, za piać metry mury dali tez hold ... wyrachowali C{) ft{) roli ma, to mu dali o póldruga wiae ... £to f.ciol, to mag esci dokupić" 24. Pierwsze lata pobytu na nowym miejscu były dla Der,enezan niezmiernie trudne. Większość mężczyzn ,przebywała na froncie, 'Ziemie nie były uprawiane, przywiezione z Der,enku materiały budowlane niszczały, Na dominr złego 'Pod koniec wojlny na tych terenadl za1tr'Zymał się front, co spowodował.o da1sze straty. W'iększ·oŚć st0.I'szych informa torów z sentymen tern wspomina lata spędwne w Derenku, idealizując przeszł{)ść: "Tam nie bu:lo plano '(źle), N::1:1" 20 21 22 21 2·\ l nL J azs·ef StefaJn. Tenże. :Matyasne Kovacs, Uf. In£. Jazscf Bubenko, Inf. Jazsef Stefan. 1921. 1923. Uf. �168 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR malo tam roli bulo, ale to malo to lepse niz tu ... do dziś mi się tu nie patri. Tam sie naroldzilem, tam mi sie pa:tr.do" 25. Inny informator stwierdza: "W Drence lepsi bulo jak tu. Byli góry sumne (piękne), fto fcie sie Ina'rodzil, tam foeżyć" 26. 4. JĘZYK JAKO WYKŁADNIK ŚWIADOMOŚCI ETNICZNEJ Potwierdzenia polsbeg.o 'charakteru mieszkańców wsi Istvanmajor należy szukać m. in. w sferze ichświardomości etnicznej. Zakładamy, że pierwsi polscy chłopscy osadnky Derenku przybywający w początkach XVIII stulecia na węgierski dbszar językowy, nie mogli mieć wykształeonego poczucia świadomości narodowej, a jedynie świadomość przynależności do określonej grupy etnicznej. Stan taki warUinikowany był charakterem ówczesnych polskich zbiorowoślci chłopskich. Tworzyły one zamknięte, względnie izolowane skupiska. W naukach społecznych 'zbiorowości 'takie przyjęto nazywać grupąetniczną, która "istni'eje tylko o t yle, o ile istnieje ona w świadomośiCitych, 'co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych sami si,ebie z Iniej wyłąiczają" 27. Z regu'ły chłopi utożsamiali się z własną wsią, parafią, czy też z najbliż:szą okoHcą ich dotychczasowego miejsca zamieszkania 28. Społeczna sfera zróżnicowań, wyrażająca się w !postawach i wyobrażeniach, a idostrzegana w bezpośrednich kontaktach, oikreślała całokształt wiedzy o odrębnościach obcych igrup etnicznych. Uświadamianie sobie tych różnic stanowiło podstawę do wyobrażeń członków grupy a właśiCiwaściach i cechach grupowych. Za podstawowe zaś elementy, którE' wyraźnie podkreślają i akcentują te odmienności, 'przyjęto uważać język, religię ,i cechy kulturowe. Są one jednocześnie 'przy tym eilementami więzi społecznej, integrując konkretne zbiorowO'ści29. Jan Stefan, ur. 1904. Inf. JOZJsefStefa,n. 27 J. Obręb:ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ILJęcie, "Przeg'ląd SO'cjoi1Ioguc:zny", t. 4: 1936, s. 180- 18l. 28W. Wlrz'esiń:ski, PrzeobrażeThitt narodowościowe po~skiego wychodźstwa ekonomicznego w XIX i XX wieku, (w:) Stan i potrzeby badai, nad zbiorowościami polonijnymi, Wl10daw 1976, s. 143 ,i n. Odmienu:ie problem ten :-ysował się \V stosunku do emig,racj;i 'PoTityczmej. Trzon jej stalllo;wHy jedno,s:tki o skiryst;ahz'Ow~wym, w więkS'zoś'Ci, poc;zU'ciu nalrodowym, walc'Zące 'O okreś;1onc idc'<lły polityczme, wiążące ś\',1iadOimiewłasną sytbua!cję z interesami ojczyzny. 29 J. Obrębs!ki, Problem grILp etnicznych ... , s. 18G; .T. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne pr'oblemy kwestii narodowej, Vla,riszawa 19(19, s. :398; A. Sadowsl'li, Pojęcie gnLpy etnicznej w socjologii, "Studia Socjo1o@k;zne", nr 41,")1/: 1973, s. 177 - 183. 25 26 �Dzi.eje i. kultura wsi Derenk i Istvanmajor 169 Zapewne to poczucie przynależności do innej gl'iUPY'etnicznej, w momencie, gdy ludność polska znalazła się Ina węgie,rskim obszarze językowym, sprawiło, że do dziś dnia, a więc po przeszło 250 latach, 'potomkowi,e jej zachowa1ipełną świadomość swojej odrębności w stosunku do otoczenia madziarskiego. P0sistawowy wskażnik odrębności stanowi tu język, który równocześnie konstytuuje badaną zbiorowość i jest wykładnikiem więzi grupowej. Mieszkańcy Istvanmajor posługują .się .gwarą języka polis'kiego z licz_ nymi naleciał'o\Ś.ciamisł-owaccyzmów. Na określ€1nie tego języka używają kilku terminów. Najczęśdej (w ok. 3:5010 gO'spodarstw) nazywają go "slowieńskim, slowiańskim, slowD'ckim". W niec,o mniejszej ilości (31% gospoclarstw) język ten określają jako "tótul", niekiedy też wymiennie "slowenski, slowokul, lendziel-ski" 30. Mówią o nim też (w ok. 240/0 gospodarstw) jako o języku "lendzieiSkiim", niekie!dy "slowiańskim", :bąd.ż wymiennie "pols:kim" 31. Są też 'we wsi rodziny (ok. 6% gospodarstw), w których język ten nazywają wyłącZlnie "polskim" 32. W pozostałych gospodarstwach, :które stanowią ok. 4% całej zbiorowości, wyraŹlnie podkreślano "slowacki" cha'rakter języka, przy czym wypowiedzi te po.chodziły od osób deklarujących w sposób jednoznaczny przynależność swoich przodków do słowackiej grupy językowej. Samookreś.lani'e języka przez mieszkań,ców 1stvanma'j o'r spro waoci'z a się zatem do czterech Ipodstawowych terminów: "tótul, slowiański, lendzielski i 'polJ8ki". Wytłumaczenia tej wieloznaczności terminologicznej oraz określenia stopnia ich zbieżności szukać należy najprawdopddobniej w przeszłości historycznej. Otóż, jak wiemy, pierwsi niewątpliwie słowiańscy osadnicy Deren:ku przy,byli na węgi'erslkio'bszar językowy m. in. 'Z tzw. Górnych Węgier, terenu zdominowanego liczebnie przez Słowaków. Padobieństwo językowe dwóch różnych grup etnicznych, a 'przy tym liczne za'pewne już 30 "Od ma:lego my wse dogwaI"ali z maItim'u po le.ndziel!sk1i. My lem wse: dajcie ma'lIllo, 'tak mamo. Mojoa mać lend7JieLka dogw.a<l'3ila co lendzJi~lk'a to P ()łls,ka. My tak gwa,rimy co SloWoia!l1:ka ... Stari ociec (d21iadek) i Sli'al1a mać (babk'a) ta ,i oni wse po slowensku dogwarali". Inf. Belane Bozsik, ur. 1920. 31 "W Drenku 'wse dogwara,li po lendzie'lski, ale my z teg;Q wyroślli, bo nas ucybi po madzia'I'ski ... Zenkli iu bra'Joi z iruny,ch dzied:ZJiJni ;'Ja to ję-LY'księ pogubi!. Doma g;warili po le.ndzioLski, po polsk'\l. U nos ka"ildy siie tak dogwairail. C~ ty:lilQo sie tak dama nie d ogwanali, co żenki mie.li lVIa;d:Ziia'rki,ale i oni jak my s'ię sbretili (:>poitka-i,i),to po polsiku gwarliJ:i". In£. Jozsef Stefan. 32 "St.a'ri oci,ec dogwa'm!, Co na'sa gwara ku polskom naj:lCipiej idzie. My n:ie Słowacy, my to znamy. Oj.cowlie gwa'rJ1i pia polsku, my sic tak wse dogwaua,1i, wse jak i oni i my lepiej gwarimy po pol-sku jak po madziarsku. T'Eill język to nie możemy zapomnii'et:, ten s'ta:]"!odowny, nOlS pols1{]i, bo ku t.emu C'iągJl'i'e dus,a i seirce i wsyćko". InL Jozse:f Buibenko, ur. 1928. �170 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR w tym 'Czasie nalecia}.oś,ci słowackie w gwarz'e ludności p,;'lskiej spr~\wiły, że ÓWCz,eSine władze'vvęgierskie uznały lprzes'iedlel'lców z Górnych Węgier za element }e!dnoznacznie 'etnicznie słowa'cki. Wyjaśnienia tej kwestii podjął się w jednym ze swoich artykułów dotyczących :spraw Spisza, Orawy l Czadedciego M. G:;tkiEwicz 33. W opaa'ciu o literaturę i dostępne źródła dowodzi on, że jesz'cze w pierwsz~j pDlowie XIX wieku zarówno Słowian, jak i 'Puszczególne nurody sł0'wim1skie, oikreślanoczęsto synonimem Słowacy. Terminy "słowak-słowe11ski" 'były więc w przeszłości rówln,oznaczne 'Ze "Słowiaair~emSłowiańskością". DO'piel~ow drugiej poł'owi'e XIXs'tulecia, w procesie kształtowania się świadomoś:ci narcdowej , !termin "Słowak" stal się określeniem je1dnego tylko narodu slowiańS'k'iego. W 'na'szych rozwa'ż'aniach moż'emy więc zgodnie z sugestiami Gotkiewicza uznać ,sposoby określania języku w Istvanmajor za echa przeszłoś'ci. Nadawanie za'ś temu językowi nazwy "tótu.J." tłumaczyć należy faktem,że jesz'cze w !połowie XIX wielku władze węgi'ersk~e terminem "tót" określały wszystkich Słowian zamieszkujących Górne Węgry. Ws,pókz'esna żywotność tej bezsprzecznie 'polskiej gwary nootowanej wśród mieszkańców Istvanmajor, jest wprost z~umiewająca, zwłaszcza jeśli zdamy sobie sprawę, z tego, że ludność po'lska od momentu 'Przybycia na węgierski oibszar jęz'ylkowy poddana została systematycznej madzia'ryzacji, m. in. poo,przezobowiązujący od polowy XIX wieku przymus szkolny. Ze'brane relacje dowodzą, że z domów rodzinnych wynoszono doskonałą znaj.omość języka :prz'odlków. O tym, ż,e dla większości dzieci do la t G-oCiubył on wyłącznym środkiem .porozumiewania się, niech świadczy IPoWlszechni,erejestrowany ia'k't, iż w momencie 'pójśc'ia do szkoły urodzeni w Derenku inf,or'matorzy nie znali wcale języka węgierskiego. 'Pr,o'ces przyswajania go postępował dość szybko zważywszy chociażby tyl'k'ona ,tę okohczność,ż'e nauczycielami w szk'ole byli {Jfganiści-Węgrzy, nie znający języka, ;którym 'porozumiewali się na codzień mieszkań,cy Wisi. P.odohnie, jak to miało miejsce w prz.esz}..O'ści,również w wypadku ostatniego pokolenia urodzonego w Derenku, a współcześnie żyjącego w Is'tvanmajor, potwierdziło się zjawiSko priorytetu gwary po1'skiej w kontaktach ibeZlpO'średni'chmiędzy członkami tej z,biorDwości. Do dziś dnia bowiem na c'O'dzień: w sklepie, na drodze, w każdym domu slysz'eć można języtk nazywany 'Przez nich "tótul, 'slowiański, lendzielski", bądź "polski". Nie bez znaczenia dla przetrwania gwary języka polskiego w otocze33 M. Gotkiewicz, 1946, z. 4, s. 97 - 106. SŁowak-slowiok, sŁowieński-sŁowiocki, "Język Po.J-ski" R. 26: �D"icjci kuLtura wsi Derenk i Istvanmajm' 171 węgierskim miał fakt, że aż do nJku 1920, to jest do momentu ut'vvorzenia granicy państvvowej z Czechosłowacją, mieszkańcy Derenku pozChtav;a]i w trwałych karltaktach z ludnością słowacką zamieszkujooq położone na północ od wsi. TCNaniu tego jl;zyka ,,,przyjało również usytuowanie Derenku, WSi polużoncj na \vysć)ko{;ci ok. 400 m npm., oddalonej od najbliższej miejSC;,\,;ŚCl ok. 5 km, ·od najbliższego węzła komu:nikacyjnegook. ]Q km i l1!eposLadaj'lcej dl'Ogibitej. Zdecydowało to w sumie o względnej izolacji ludności. Także rolniczy charakter tej zbioro\vości, iprzy znacznie l'(Ewinic;l.ym zarobkowaniu w okolicznych lasach, 8prawił, że kontakty z \\',:gierskim oLoc/.e11iem nie nabrały nigdy zabarwielnia towarzyskiego <';'" szerszym rozumieniu, ,język Derenczan, sŁanowi<:icy dla nas jeden z przejawów o{)d.mienności \vobec otoczenia węgierskiego, był również w taki sposób przez to 01.0u.cnie traktowany. Przy okazji wyjazdów do młyna, na jarmarki itd. Derenczanie mieli 'niejednokrotnie możliwość usłyszeć, eo na ich temat mówią najbliżsi sąsiedzi-Węgrzy. Der'enk uchodziła w ich oczach za wieś biedną, podobnie lnisko oceniano języlk Derenczan, nazywając go{) często "językiem złamanym". Poza wsią mieszkańcy Derenkuczęsto unikali porozumiewenia się swoją gwarą, by nie być narażonymi na złCJ~;li we u wagi ze Istrolny Węgrów 34. przesie1dlenie Derenczan m. in. d.o IstvanmajooT z\decydowanie zmieniło nie tylko ich dotychczasową 'sytuację materialną, ale zmienił się również charakter tej zhior·owości. Możliwość zar,obkowania 'po{)zawsią, także w przemyśle, wyludniła wieś. Młodzi opuścili wieś na 'stałe, lub wracają Itu jedynie na krótko. Sporadyczność tych kontaktów 'to zapewne jed1naz przy~zyn, nie joedyna oGczywiśóe, powodująca, że młode pokolenie gwarę języka polskiego rozumie, ale już nie umie się nią ;posługiwać. Że również w tych zmienionych warunkach, w jakich obecnie żyją potomkowie Ipolskich osadników , otoczenie węgierskie dostrz1ega i ak,centuje odrębność tej grupy głównie na podstawie języka, świadczy jedna z wielu wypowiedzi: "Bo kied my som we dwoje 'poza Istvanmajor i gwarimy po słowiańsku do siebie, to{)Madziarzy nom dogwarajam, co{)by my gwari]i po madziarsku, bo madziarski chleb jemy" 35. t11U "4 "W 8egligotu bul mlyn, psenice my tam nosili. Uhrowi'e śmioli sie, jak my sil' dogwa.iraDi,cu na's jQzyk zlomany". Niejednokrotnie slysIZJaino,jak Wę'E)rzy s.ię wzajemnie 09brzogaLi: "Nie bier tam dZJi€lwke,bo to Poilka, jak si·e bedz:ies dogwarać, oni spahiTi, ze to chudobne dziewiki te Poliki". Inf. Andr.alsne Balgo1ly, ur. 1918. "Talk my sie nic smi,al,i dogwarrać po sloWliań's!kukiied prisel obcy clowiek, z gwarą i my sie nie śmieli tak dogwarać pri Uhrach". Inf. Belcme Bozsik. 35 Tnf. Jozsef BubGIlko, 2:\V. "Kiszk!uti", ur. 1901. �172 EWA KRASIŃSKA, 5. ZARYS RYSZARD GOSPODARKI KANTOR WSI DERENK Na podstawie dotychczasowych badań można zaryJsować główne działy gospodarki ludności Der'enku dla ,okresu od ok. 1,880 T. do 1940. Lata wcześniejsze, przed ostatecznym przeprowadzeniem na 'tym terenie regulacjoi 'serwitutów, wymagają doda:tkowych badań i odrębnego omówienia. Już teraz jednak wiadomo, że okres po roku 1'880 Iprzyniósł, z powoduutraty 'przez Derenk terenów wypasowych i 'prawa do la;;ó\v, zmierzch pasterstwa owiec, które przedtemodig'rywało wybitną gospoda'rezo rolę 36. Byt ludności Der,enku w oma wianym okresie opierał się na uprawie roli i hodowli. W:ielkie zlnaczenie ekonomiczne miały wszelkie prace poza własnym gos'podanstwem, niekiedy na terena'ch znacznie odl'e;głych od wsi, a talkże zbieractwo i łowiectwo. Znikomą 'rolę odgrywały rzemiosła, nieco większą wytWÓI"CZOŚĆ domowa. Ograniczenia dila ,rozwoju 'rolnictwa na tym terenie stanowiły: surowy górski klimat, ni'skiej jakości gleby, mały areał ziemi, znaczne rozdrobnienie ;grUintów, a także względne przeludnieni,e obszaru determinujące Toidzaj Ulpraw,l1ip. preferencja ziemniaków na niekCTzyść Toślin przemysłowych w rodzaju konopi. Gleba w Dererrku była "moc skalowita", niskiej jakości, tru1dna do uprawy. Zdarzało się, lż'e z powodu wiel\bej ilości kamieni na roli nie mOlŻnajej ibyłoorać, a jedynie okopywać "gracami". Uprawiano w Deren'ku 'podstawowe zboża: żyto, owies, jęczmie11 (.,jarec") i pSlzenicę, a także kukuryJdzę, groch ("bób"), dynie, karpiele oraz kapustę i konopie. Te ostatnie na 'tzw. konopnicach, obszarze wsi, gdzie płynął potok ("jarek"), z którego czenpano wodę konieczną przy uprawie. Aż do l110lrnentu przesiedlenia stosowano w DerenJku wielopolówkę z ugorem. W tradycji ustnej przechowały się dość żywe wspomnienia o pa:nowaniu, prawdopodobnie do końca XIX wieku, 'trójpolówki zaior'owej. Jedynie plony ziemniaków ("gruli") uznać można na podstawie ;036 Echa pującej sta'r;cl1, niekorzystneg,o dla dras-graf i w niedzie:Je pow'iedai, ze slie wyrównaj bul tam ukaze kom jedyn byli zbanknuoila. potym wsi podóału relacj'i: "Rozppa'wliar1ti, co cała co to naj:skor tam ;priS'Z'li. Oni taki domby Graf nie byle gmf. ku om. mo,nrdry, powiedzial tak!ie 'Posel ludzJiom Jedna s,ie la!pili wiC'1Jgie, DI'enka wzian ten i ten feie ik P"Ść, ani zryć można - ku s.ię dopatneć kośoCioilu, ku s,tDona bedZ1ie jego, co do:gwaral, Tak ],asów w nćht(;- Dr'enka, larSY i wsyćko downo micE bYTki (owce). P'ri'szC'1 roz co gpof do pro'wa, je pf'cdala bak. Pr0dtem co dać"_ Inf. ... dzwonnice a jedna do's,tanie gówno. prawoe~lli sie. tyk ta :m ale No 10 jo wam mich by'rki---- .Jan Stefan. ... ludziok, Ponad nik to nlie pomoglo my bylo l\-ch sta!ry An- dziedz:n... Dn::ll;:a beHz w:'lo, �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 173 1acji informatorów za wysokie. Zboża dawały .plon 'niski, ,za1e1dwi'e -wystarczający do wyżywienia :ludności, nie 'stwi'er'<izono występowania nadwyżek przeznaczonych na sprzeda'ż. Ogólny areał ziemi UJpraw:nej w Deren:ku wynosił ok. 800 holdów (1 hold = 0,5 ha), -co'Przy hczbie luidności ok. 500 - 600 ,osób uznać należy za wyjątkowo niewiele 37. Najbogatsi "gaztdowie" posiadali 25 do 30 holdów ziemi. Tych było jednak zaledwie bEku, !za zamożnych u·chodzili już tacy, którzy posiadali 1-0 holdów. Większość mieszkań-ców Derenku miała znacznie mniej ziemi. Jeśli rodziina skłaldała Isię z 5 - 10 osób, a były i 1iczniejlsz'e,ilość posiadanej przez nią "roli", nawet przy najskromniejszych wymagania'ch, lnie dawała podstaw utrzymania. Znacznym utrudnieniem w pracach 'polowych było 'Ogromne rozdrobnienie g.runtów. Niektórzy gazdowie posiadali ro'lę w 20 - 3,0 kawafkach - "falatkach", oddaJ-onych od siebie niekiedy o ,kilka ki'1omeltró'w.Rozdrobnienie grunWw związane było z podziałami 'testamentowymi i rzadkim występowaniem Sipła:t38. Zaryso'V'lane powyżej cechy rolnictwa we wsi Derenk ,uniemoz1i:wiały m. in. jego zmechanizowanie. Nie stwiel'dzono :prólb podnoszenia jakości gleby, nie przeprowadzono komasacji, melioracj'i, co więcej, wydaje się, że ni,gdy w Derenku ni'e st'oS'owano nawozów sztucznych. Jeldynym zabiegiem mającym na celu podniesienie wydajiywści zbóż była wymiana ziarna. To wszystko powodowało, że rolnictwo we wsi Derenk p.10/.ezcały prezentowany okres trwał,o w stagnacji, co 'przy wzrastającej J'iczbieludności powodowało obniżenie stopy życiowej. W Derenku ;po\vszechnie hodowano krowy, jednakże ty}ko naj bogatsi gazdowie mieli więcej !niż jedną. Omaką wyjątkowego ubóstwa był bi'akkrowy w go'?.pociarstwie, tak jak posiadanie ich dwóch, czy trzech bylo wskaźnikiem zamoż-ności. Do celów Ipociągowych utrzymywano woły, którymi ta:kż'e orano. Zdarzało się oranie Ikrowarmi, z braku wołów, ale unikano tego, gdyż krowy ta'kie traciły mleko, stanowiące podstawowy artykuł handlowy. Mleczność króvv :była nie'wielka. Najbogat'sigosipodarze, 'Posiadają'cy odpowiednią 'ilość paszy, hodowali byki ("bujoki"), którymi hand1'owa'no na jarmarkach w Roznavie. Koni we wsi było niewiele, według relacji informatOTó",,-nie więcej niż kilkanaście sztuk. Utr7ymywanie ich do celów gospodarczych uważano 37 "Na Drence bylo malo 11oli,nie mog kup.ić, ni'e by.l0 plie~1lla:ze, nie bulo role, coby ją kUipiić . .Jak my maH pieniJaże, to na treóej dziedz1nce my kUipi1i lon:ke". 1111J. A:ndr<l:sK'ovac'S. 38 "Wsytka rol,a w DereJlku podzielona by-1a na £ailatki (k.a'waŁki). K·a;zdy maa,1 s.wojol11fa'latke gruntu, jak mieli d:zJieC'l, to dziel1i:lina kurs:k!i,potym to ositaly male" (wywiad zbiorowy). "KoZldemuoc-j'ec dawal równo ro'le. Brawo równo c'iskalo. Kied mi'ol pi'ać dZli-('ei,bo na piać musiol role dziel~ć". linf. Andras Ko'vaC's. �174 EW A KRAS1ŃSKA, RYSZARD KANTOR za '!Tieapłacalne, gdyż wymagały staranniejsz,ej o'pi'eki l znacznej ilu:~ci o\vsa ("oibro:ku"), a niezbyt nada'wały się do pracy na ciężkich, kamienies:tych glebach, Wykorzystywano je głównie do zar,ohkowani'a w lesie, choć i tam używane 'były przede wszystkim woły ~9, Rozwilnięty był w Derenku chów świń, zarówno na własne potrzeby, jak i na s,przedaż. Sprzyjała temu obfit.oŚć ziemnia:ków, głównej 'karmy, jak i fak't,że oikoliezne lasy dostarcmły żołędzi, którymi tuczono "karmiki" 40. W każdym gospodarstwie hodowano kury, kaczki, gęsi ("husi"), rzadkie były ,,[pulki" - lindYki. Powlszechna była hodowla królików, zwanych przez Derenczan "zajoncami". Każdy gospodarz miał ich po ki1!kan'a'ście,nie:kiedy po kilkadziesiąt. Rzadkiością były kozy. Zbiorowym wypasem krów, wołów i świń zajmowali się wynajmowani prz-e.z'zbiorowość wiejską pasterze, często byli nimi wędrowni Cygani'e. Otrzymywah wy,nagrod:cenie przede wszystkim w żywności, rzadziej ,i niewiele gotówki oraz mieszkanie na okres pracy 41. Głównym ograniczeniem ho!dov/li bydlaw Derenku Ibył niedO'statek pasz. Wieś nie posiadała dostatecznej ilości pastwisk. Ziemi owneojbyło zbyt .mało,aby ją moż'na był.o przeznaczyć ;pod ulprawę szaachetniejszych gatunków traw. Jak powiedzianopO'przednio, rolnidjwo i hodowla lnie byly w stanie zapewnić bytu .mieszkańcom DererJku. Dokonujący się podział ziemi iN związku ze wZJrostem liczby miesikańców wsi obniżał ich stopę życiową i powodował wzrost znaczenia wszelkich źródeł zarobkowania pow gospodarstwem. Naj;poważniejszym źródłem zarobk()lwania S'ezorwweg{) poza gOi,'POdarstwem była ,praca w okolicznych lasach. Jak wynika z materiałó',',', z każdej rodziny 'w DeI'enlm przynajmniej jedel:1 mężczyzna zatrudniał się przy 'tej pra'cy, polegającej na wyrębie i przewozie clre,vna wLsnym transportem na stację kolejową w Szin. Konieczność p('~;adaniC\ \V tym c,elu pary wołów, jedynej 'w zasadzie, bo koni było nic\\::ele, siły pociągowej, stanowiła bodziec doi'ch hodowli. 39 ",Sltar'i ocriec do,gwara'l, ze k.ied Ho koniic kupi, tn !Jc'd','.:L' l :::"y;,,;.'n;'m paro}az.owal (wlócz.ył się)". In.f. Jan Stefa'n. ]\f'i'ało to ozna,czać, ;:,(2 tl'zymaIt'ic ku,ni musi doprowa,dizić g05pod'ams,two do ,rychłego ba'nrk:l'uotwa. ·10 "Ka.ZJdy m~ol świnikic, kommil jam zolellJdZJiamri.Chodóly po lt'~;c, mogly sje najeść planek (dzliklich j1aiblek),gl1U'sek,direlnlk:i".Ionf. Andira's I<Jovacs. 41 "Na Drenee bul p;l!Slter. Jego naj:m'oW'a'la cala d~ietdZ!i.nka. Dawa'li mu od ka:z,dego g,a'l'!dy, co wY'g'an'i,al, pol k01"ca psenilce, to bulo 1,2,5 kilo ... dali mu sloniny., grul:k:i, waj'ca (jla,jla), mąki. Jak nie bulo w dl'!ictdZlincepa,sltera, to gazdo;wie chodZJili s'amipaść. Km'.idy znoI k:led ma iść. Do SZlOro (po kolei) iszl'i, chyi.a za chyżom". I,nf. Andras Kov,łcs jr, ur. 19'13. �Dzteje i kultura wsi Dercnk i Istvanmajor l75 Część miesLJkc::ńców Del'eriku zatrudniała się przy wypalal:liu węg'1a cinewnego 4~. Praca ta zW'iqzana była zap'uszczaniem wsi, 'czasem na wie!e tygodni. Węgiel drzewny ro'zw{)ż,ono pa ,o'kolicy, docierają'c z nim niekiedy daleko w głąb Węgier. Małorolni, z takich w zasadzie składała się cała ludność Derenku, chodzili na sezonowe prace rolne do okolicznych majątkówobszarniczych. Za Ipracę ,przy ż,!liw3ch i sianokoS8chotrzymywali zapłatę bądź \IV pieniądzach, bądż -częściowo - w gotó'vvce, a częściowo w z:bożu l sianie. Kobiety znajdowały pracę dniówkową w szkółk8ch leśnych, i. w okresie istnienia zwierzyńca, przy ,doglądaniu zwierz,ąt. Ja'l\. widać, Cl21'omne z.nacz'enie dla go s'Po-cia r'1ci Denmczan miał las, Doslar.czałnie tylko ,takich Ipłodów, jak: .grzyby ("huby"), ż<Jłę'Cizi dla świó, owoców drenia, z których robion,o wódkę ("palonkę"),ściól.ki itd., ale 'pl"l,ede wszystkim zwierzyny ł'ownej i surGwców dla rz.emiOiSła i wytwórczości domowej. Dziki, sanny, jelenie, zające, na które pololwano powszechnie i skutecznie, 'dostarczały DerenczanCim mięsa. Kuny i lisy - skór s'kUlpywanych przez wędrownych żydowskich hamd'larzy 43. Tylko nieliczni mieszkaócy Derenku posiadali pozwo'lenie 'na ,polowania, i to jedynie w ,lasach .grol1ndzkich. Klusowni'C1Wo, którego formy były niezwykle 1'ozwinię Le, wi£)z.d,;) '::;lę z Ipoważny.m ryzykiem. lecz jak poci.1ueślają inf{)r'1w~.()n:y, mogło doświadczonym myśl'iwym przylnieść hczą,ce się ekonomicznie korzyści. Lasy dostarczały 'suro,wca dla rzemiosł i wytwórczości domowej. Każdy mężczyzna w Derenku .potrafił wykonać dla własnych potrzeb proste sprzęty domowe i narzędzia gospodarcze, dla których drewno bylo podstawowym surowcem. Powszechni'e np. własnoręcznie wylkonywano \\" gOSlpodarstwach ikrosna, na których kobiety tkały konopne, rzadziej lniane płótno. Bardziej 'wyspecj'alizowane zawody rzemieślnicze, jaik kowalstwo, bednarstwo,czy stolHr'stwo, nie były roz.powszechni·one. Miejscowych rzemieślników było niewielu, posiadali niskie kwa'lif1ka'Cje. ZaOlpatrywano się wiGc w potrzebne przedmioty na jarmarkach, u wędrownych rzemieślników, bądż w pob'liskiej, zna1cznie większej od >Derenku miejscowości Szogliget. 42 "PO'liJi my uhle. To uz by!o 9talI"odoWlne,sY'n od oj,ca umiał. Za jedYill dizi>eI1 !"oboty zaro-lYiol'imy teJc, ze mo.g1i kupić jedyn i pol k'iJ.o s,]lonlLny... za tydzieI1 midi mypare ciżmów (.butó,w). Roooe-1!imy od rani'a do wiecopa". Inf. Anda"a's Kovacs. ·13 "Lap'al,j lam kuny, ho drogie skórki bul:i. '" l,isia ko.silD'Wla:1oa 15 pengów, a kunina sto. W:tedy krowa kOSltowa.Ja 60 - 80 pengó.w (pong - nazwa węgienskkh pie·· nię-dzy)". IInf. .'\Indras K,ova,cs. �176 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR Wykonywano w Derenku ma,sowo na sprz'ooaż styliska ("poryska") do narzędzi 'z dr-enia słynącego z twardości oraz łyżki. Arty:kuły te rozwożono IpOokolky, bądź - ~zęśdej - sprzedawano żydowskim halndlarzom W Szin. Mimo dużej a!kitywrlOśiCi .gospCJIdar-cz'ej Derennan, :mimo powsz,ochnego zarob:kowania 'poza gospodarst'wem, ich 'stopa 'życiowa w oma wia'nym okr-esie nie była wysoka. Nie zdar~ało się gromaidzenie ~kapi'tału, jedynie nie!licz:ni byli w :stanie dokUipić zie'mię i las. Ogr-omna większość Derenczan 'Z najwyższym trudem utrzymywała sieibie i swoje rodziny. 6. ZMIANY GtOsrBODA!RKI LUDNOŚCI DERENKU PO PRZESIEDLENIU DO ISTV AN:MAJOR Do Istvanmajor prz'esiedlono z Deren'ku ok. 2'50 osób. Jak pamięt2my, ,cała ludność Dere'nku, tj. 5DO - 600 osób posiadała nie więcej niż 800 holdó1w liche!j 'Ziemi ornej. Przesiedileńcy do Istv;anmajor otrzymali ok. 1000 holdów rolnych, głównie 'Czarnoziemu. Średnio jedna rodzina w Istvanmajorotrzymała 15 - 20 ho~dów grUlntu, w tym 10 - 1'5 holdów ziemi ornej, zagr'Odę (ok. 600 sza:chow, 1 \Szach = 1.,7 m2), winnicę, której wielkość 'za1e:żałaod ogólnego nadziału ziemi oraz udz'iał we wspólnym .gromadzkim - "dziedziookim" - pastwi'sku 44. Warunki dla ,r,olnictwa i hodowli na nowym :ter-enie były bardzo korzystne, nie sprzyjał jednak gospodarc'e okres wojny. Mężczyźni w większoś'ci znajdowali się w wojosku, znac?Jna 'Część z ni,ch 'zginęła lub 'odniosła trwale okaleczenia, kobiety nie .by'ly w stanie uprawiać całego areału gruntów. Okres następny, mniej więcej la'ta 1945 - 195'0, był dla osadników czasem intensywnej Ina'lliki.Musieli opanować zasady upr,awy winnej latorośli, dostosować u;pr,awy zbÓ'żdo nowy'ch warUInków glebowych i !klimatycznych. Wipr<>waclvcmow tym -czasie zaobserwowane w okolicznych wsiach węgi'eI"skfch 'uprawy: arbuz, tytoń, słonecznik, zrezygnowano z niektó'rych 'Uipraw char,a'kterystyeznych dla Derenku, np. z 'karpieli zupełni'e niezlnanY'ch na nowym lerelIli'e. Nagminnie w tym czasie zaitrudniano Madziarów z .poibli'skichwsi, k'tórzy wprowadzali Der,enczan w arkana umiejętności rolniczych potrzeibny'ch w listvanmajor. "Le'n44 Obecnie wy.pals,em zajmuje się wy.najęlty pI'zez s'Pó}idz:i:~Inięna ,oKlres 'od maja do 1JLs,tClpadapaslteI1z, kitóry otrzymuje doon, pół mOT'gli z'iemd i mie&ięc.zną pensję w wysa.k,ości 2600 f,of'i'D/tów. l{'aroy gOSlpOdarz płaci za wyp:a-s:amą pr.zez niego kJrowę 400 f,Olri1l!tÓW (iza c'ały okres).We wsi jest ak. 70 krów i OZY.SityzY'5k Slpó1JdzieIni, po wyrna,grodzeniu pa'siter.za wyJI1Josiok. 10 tys. fori'rJItów. Część z tej sumy przeznaczona jeslt na utrzyma.nli·e pastwisk. �Dzieje Jedna i kultura wsi Derenk 177 i Istvanmajor z ,)endziels'k!ich" mieszkanek lstv3n:major przed swoim zbioru MU21eumim. Otto Hermana w Miskolcu. domem. Fot. ze dziele" urczyli się chętnie i szybko. W krótkim ,czasie opanowali nowe upra wy, osiągając wysokie plony np. arbuzów czy tytoniu. Okfels najbardzi'ej eksploatacyjinej i represyjnej polityki 'rządu Rakoczego worhecwsi, polegającej m. in. na narzucaniu nieuzasadnionej specjalizacji Ulpraw, nakładaniu nadmiernych podatków ;i 'wyśrubowanych dostaw obowiązkowych oraz likwidacji walnego rynku na płody rolne, podciął rozwijające się rolmiet'wo w listvanmajor Uini~mO'żiliwiającjego dalszy rozwój. Zasadniciz'ezmiany nalstąpiły w 1'9161 roku, Ibedy to we wsi powstała spółdzi'elni,a produkcyjna !(TSz- "Tijes"). Mieszkań,cy oddali Ido spółdzi~lni 'ziemię 0Tną i pas:twiska, 'Zaitrzymują1cwinnice i działki przyzagrodowe. Część ludzi, zwłaszczasta~si, znalazła zatrudnienie w T8z, część zatrudniono w E1mod,gdzi'e jest duży węzeł k<olejowy, 'a także w przemyśle w Miskolcu 'i 'dk'olicy. Następne lata uczyniły z 1'stvanmajor, wsi roLniczej, wieś chłoporobotniczą. Dallsze konsekwencje były nieuchronne. Młods'ze pOk'OIlen~e 12 "Lud" - tom 64 �178 EWA KRASINSKA, RYSZARD KANTOR opuściło Wles na :stale, osiedlając się w .miejscu 'pracy. We wsi pozostali główll'i'e Uudzie starzy, w wieku powyż'ej 5'5- 60 lat. Część jeszcze pracuje w TSz, iCZęŚ'Ć za przepracowalne lala pobiera EmeryLurę, 'prowadząc własne gOSlpoaaDstwa. Bardzo !dobrze rO'zwinięta jest ,ohecnie w I'stv,anmajor Iprzyzagrodowa hodclwila trzody ,chlewnej. W każdym gOSipodarSitwiehoduje się kilka, a niekiedy 'ki~kanaś.cie s7!tukświń. Ich sprzedaż, pomijając 1- 2 sztuki bite na wła,sny użytek, daje pokaż'noe do:chody. Sp:rzedaje się również 'drób, nabiał, ,k,róliki i niewielkie nadwyżki płodów rolnych uprawianych na działkach. Winną la'1Jorośluprawia się wyłącznie na użytek własny i najihliższej rodziny. Ogólnie stwi'erdzić moŻina, że obecn'a sytuacja ·e!konomiczna mieszkańców Istvanmajor jest korzystna. Ci starzy ludzie, częs'to w wieku poprodukcyjnym, nie tyl!k'Outnzyunują się z własnej pracy, ['eez 'także w znacznym zakresie ,pomalgają dzieciom, .mieszkającym 'poza wsią. DochO'd,owoś'ćhodowlano-'polnych g.()ispoda·rstww I'stvanmajoor ,pozwala na zakup .samochodów :dla dzieci, budowę i wyposażenie reprezentacyjnych domów, a także na niekiedy nieu'zasadniOt:1Yekonomiezni'e zakup narzędzi mechanicznych do uprawy raTio Wświetile obserwacji kres tradycyjnej "lend'Zielskiej" spoleiczności Istvanmaj-or rysuje się wyraźnie. Obe,cni wlaśdcieile gospodarS'tw 'wymrą, bądż prz'eniosą się do rodzin w mieście. Ich dzieci być maż'e zachowają winni'ce, lecz chyba nie zajmą się uprawą działek. Działki i do:my, a przynajmnie1j ich większość 'zost8.lniesprzedana 'spółdZielni, która zamieni j'e na mieszkania dla sezonowych robotników rolnych. W tym kontelkś1cie ,pytanie, w jakim stCipniu wchłonięci 'przez madZliar:skieotoczenie pC'tom:kowie polskich osadników Derenku 'zachowają Śiwiadomo'ść;poliski'elgootoczenia, narzuca się nieuehroil1inie i nie skłania dooptymiSltY'cznej odpowiedzi. EWA KRASI NSKA , RYSJZAiRD KANTOR THE HISTORY AND CULTURE OF THE "LE DZIEL" (I.E. POLISH) OF DERE KAND ISTVANMAJOR IN HUNGARY VILLAGES (S u m:mla:r y) The preserut patper adlms a1 summii<rl:gup the results of fiel,d research ca'l'med out in 1977 - 1978 in a peasar;ts' community which is stated to be of Polish ethnic ;character but which lives within the borders of the Hungarian liguistic area. The �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 179 field reseamh was ca:l'Iiied aut by s.ci·emjj;ificworkers of the De,pa;:(Itme;n1;of E'thmogralphy of Slm/ls ;xt J'a:giei1łoń'siki U.n'iv'ffi's'i:ty in c.o-operation with employees of both the Polish migrants Research Unit at the Polish Academy of Sciences in Poznań and Otto Herman Museum in Miskole. Istvanmajor, a village situated near Miskole is the matter of the present dispute. Since 1941 this village has been inhabited by emigrants from Derenk (a village spreading in the valley of the Bodva river) which in turn became populated by Polish settlers who had come there at the beginning of the 18th century. Both historic sources und linguistic data testify to the Polish ethnic origin of that group. It was interesting to prove whether and to what degree the inhabitants of Istvanmajor are owure of their Polish origin. To acquire the answer to that question we collected reports 0:1. the history of their ancestors' settlement in Derenk as well as on the reasons of their migration. Quite a few factors of both economic and social character sided with a pershotcnce of thelir a:w:arenesrs of :beU'cmgiJn;g to a diJif.ereJllt elth,ll'ic g)l'OU'p.The langrua,ge" howevelr, was the main d!istJi'l1!C'tiv·e featUJre. A'c.cE!ptilnrgilt a's one of the eXlpI'cssliooIllsof g)rorulp bonds, we made QU'r ~nf,Oifmants stute their ethnic affiliation and knowledge of the ,,lendziel" (i.e. Polish). language. Afterwards we collected some comprehensive information regarding basic dmna'i:nrs of martenia-l oullitUlfoe(ie. <J.'griocmllitiUJre, animail hu:s:ba:nl(iry arnrd othelr nOlD-agricultural activities). We also tried to point out all the changes which occured af<teorthe mi,glraUon from DereTlik to IrstVJall'1ma.j·or an!d t'hJillsto find oult the r€<a:sons and limits of those changes connected with the new life and economic conditions .. 12· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/443946044b9d60f6f4fc3165270a7fff.pdf f2fe5fc63d1d6f0d238b5f75280d4b6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia - metody strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1654 Title A name given to the resource Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Lévi-Straussa dla badań etnograficznych / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, WOJCIECH t. 64, 1980' BURSZTA IMPLIKACJE METODOLOGICZNE KRYTYKI KONCEPCJI CLAUDE L.8VI-STRAUSSA DLA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Niewielu jest chyba w dobie obecnej uczonych, :któryc:h koncepcje byłyby tak szeroko, wszechst1'olnnie, zróżnicowanie i - co najważniejsze - długo dyskutowane. Do grona takich uczonych n.al'eży bezsprzecznie Claude Levi-Strauss (ur. 19'OB), francuski etnolog, twórca własnej "antropologii strukturalnej". Wsz'elkich "strukturalizmów" można naliczyć w dziejach humanistyki co niemiara. Często bo'wiem bywało (i bywa nadal), że jedynym właściwie kryterium wyróżnienia daneg,o zes.połu poglądów metodologicZlno-teoretycznych jako właśnie "strukturalistycznych", był fakt posługiwania się przez przedstawi'Ci'eli różnych orientacji słowem "struktura" 1. Tak też chyba rozumuje J. Viet 2, kiedy traktuje jako stru'ktumlistycznekoncepcje osobowości podstawowej (A. Kardin'er i jego "q:>ocistawQwa struktura OSQ'bowości"),system Pars'onsa, t€()rię Radcliffe-Browne'a i in. Za strukturalistyczne uważa się także takie koncepcje, jak: Diltheyowsko-SprangerowS'ką wersję niemieckiej fi1O'Zofii humanistyki, teorię gestaltystów, języikoznawstwo strukturalne (szkoła praska, kopenhaska i dystrybucjonistyczlna), teorię gramatyk transformacyjno-generatywnych N. Chomsky'ego, strukturalizm J. Piageta. Jakby tego bylo mało, wylicza się poszczególnych badaczy, który'ch trudno zaszeregować do określonych koncepcji, ale w spolecznej świadomości metodologicznej funkcjonują oni jako "stru:kturaliści": Althusser, Foucault (i jego "strukturalizm bez stru:ktur"), Lacan, Balibar, Ddenze, Godelier, Glucksman, Barthes, Eco, Greimas, Green, Genett'e, Derrida, To_ dorov, Sebag, ThiOln3 ... A. Schaff wyznacza 4 zasadnicze kryteria wyróżniające teorie strukturalistyczne. Są to: l szawa 2 J. Kmi:ta, Z metodo~ogicznych 1>rob~emów interpretacji humanistycznej, 1971, s. 126. J. Vj~t, Les method.es structuralistes dans les sc.iences socia~es, 19£7. 3 Por. .T. M. A'ltZli:a;;, C.~efs pour les structuraJisme, PaI1i:s 1967, s. 12. WarPari'~, �106 WOJCIECH BURSZTA 1) .podejście do przedmiotu badał1 jako calości mającej charakter syst'emu; 2} Jkreślenie celu badań j.ako dążenia do wykrycia struktury danego systemu; 3) dążenie w 'konsekwencji do wykrycia praw strukturulrl~'c\ które występują w danym systemie; 4) badanie systemu w przekroju synchronicznym, który jako model idealizacyjny eliminuje parametr czasu (t=O) 4. W prakty,ce okazuje się jednak, że wielu z powyżej wymie!nionych badaczy wymyka się tej charakterystyce. Nie próbując więc w tym miejscu czynić jakiegokolwiek uporządkowania w zagmatwanej sy t u'acj i, przyjmuję, ż,e używając terminu "strukturalizm" Levi-Straussa, będę pod nim rozumiał koncepcję wYrDslq z założeń językoznawstwa struktunlnego (szczególnie wersji prasbej) i posługującą się je g () m e t o d a m i w ce l u k o n c 'e p t u a l i z a c j i zjawisk ze sfery kultury symbolicznej W tych wstę,pny'ch uwaga,chchó,ałbym jeszcze naszkicować sposób rozumienia kultury (w sz,erokim sensie), a kultury symbolicznej w szczególności, jaki będzi'e przyjęty w nimiejszym artykule; jest to zabieg niezbędny dla efektywności pr·owadzonej ikrytyki założ,eń badawczych Levi-Straussa. Sz'czupłość miejsca ogranicza mnie do uwag podstawowych. Proponowane tutaj rozumienie kultury zakłada, że nie można utożsamiać jej ani 1) ze zbi'orem wytworów dzialalnoś,ci ludzkiej, ani 2) z systemem zac'howań kulturowych. Pr,oponuje ono natomiast przez 'kulturę rozumieć systemy reguł technologiczlno-użytkowych i reguł interpretacyjnych danej grupy kulturowej wraz z charakterystycznymi dla niej porządkami wartości 5. W ten sposób kulturę można utożsamiać z zespołem odpowiednich form świadomo,ści społecznej, z których każda jest zbiorem :przekonań akc'eptowanych społecznie i dających się wyrazić z jednej strony (kultura techniczno-użytkowa) 1) w 'postaci reguł technologiczno-użytkowych, 2) w posta-ci przekonań :normatywnych wyznaczający.ch pewne wartości bezpośrednio praktyczne, z drugiej zaś (kultura symboliczna) 1) w postaci reguł interpr'etacji 'kulturowej, bądż 2) w postaó n{)rm wyznacwją,cych waTtoś,ci 6. Oczywiście inaczej funk,cjonują reguły interpretacji kulturowej, inacz€j reguły technologicZiiflo-użytA. Schaff, Szkice a sirukturaLiźmie, Wm'5zawa 1975, 5. 30. A. Piabubi'C1ka,O dwóch pojęciach kuLtu.ry, (ow:) Wartość, dzrclo, sens. Szkice z 1i.!ozo1~i kultury artystycznej, Warszawa 10975, s. 68. 6 J. Kmit,a:, O naukowo-teoretycznym ujęciu kultury symboLicznej, (w:) Zagadnienie przetomu antypozytywistycznego w humanistyce, J. Kmi'ta (,reid.), Warszawa 1978, s. 64. Także artykuł A. P3łubickiej, O światopogLądowum uprawianiu wiedzy o kulturze, (w:) op. cit., s. 125. 4 5 �Implikacje metodologiczne krUtliki koncepcji Claude IAvi-Strcmssa 107 j{''''i''. Pierwsze z nich wyrażają wiedzę o spo3'obach wykonywalnia p0s/cególnych czynności mających realizować jakąś wartość i jednocześn fe przY'P0rzqdkowuj'-I odpowiednim czynnościom od:povviednie sensy k: tUJ'(nve (wartości), umożliwia.jąc czynnościom kultur0wymich praktyu;1e funkcjonowanie. Natomia:st reguły technologiezmo-użytkowe wyjedynie ~;połecznie akceptowaną wiedzę >O sposobach osiągania d~'i':~l()nych 'v:lrtości bezpośredniio-praktycznych. l{oguły t2clmologiczno- użytkowe są w całości elementami do'świadc;l:~lia Społ~'(;znego - związek pomiędzy czynnością techinologiczno-użytk(!lvq (np. budowq domu), a jej cel'em, jest związkiem obiektywnym, niezaicżnym od faktu jego społecznego rozpoznania. Reguły inter:pretacji kuL turowej tylko w swej części prowadzą do uzysbwania efektów uchwytnych praktycznie (np. sfera komuni'kacji międzyludzkiej), ogromny zaś ich blok należy już do światopoglądu 7 (Inp. "wiara" re1iJgijna). Łatwo zauważyć, że charakterystyka kultury (w szerokim sensie) w powyższym ujęciu zawiera w sobie, tradycyjni'e wyróżniane na gruncie etnografii, pojęcia kultury materialnej, społecznej i duchowej. I .,Żelaznym" punktem prawie wszystkich opracowań koncentrujących si(~ na koncepcji badawczej Claude Levi-Strauss-a jest wykazywanie jej genealogii oraz powiązań ze współcześnie palllującymi orienta'cjami w humanistyce. Po'szukiwania poszczególnych interpretatorów i krytyków frc\Ylcuskiego ,etnologa ,plasują się na 2 płaszczyznach: 1) filowrfkznej i2) teoriopoznawczej. O wiele hardziej owocne wydaje się być ujęcle typu 2) -- a więc wnikliwe spojrzenie na praktykę Levi-Straussa i wyciągnięcie z niej wniosków Inatury teoretyczno-metodologicznej, które są instruktywne dla rzetelnych analiz teoriopo'znawczych. Najważniejsze w tym względzi'e jest zagadnienie konsekwencji przyjęcia i wykorzystania w etnologii założeń z kręgu językoznawstWla strukturalnego. Słów jednak parę o podstawowych, jak się wyda}e, inspira1cjach teO:0etycznych, które wywarły swoje piętno ina francuskim etnologu. Fakt, że Lóvi-Strauss przyjął postulaty i metody strukturalistów praskkh, ma swoje uzasadnienie nie tylko w kontekście dokonań tej szkoły. Otóż całość tradycji rfrancuskiej myśli socjologicznej XIX i XX wieku grała tu także niebagatelną rolę. Decydujące znaczenie miała inspiracja myślami Dutkheima i Maussa oraz rfundamenta'lnymi ustaleniami Ferdynainda de Snussure'a i skierowanie przez Levi-Straussa uwagi na metody wypra7 A. Pałubicka, op. cit., s. 125. �108 WOJCIECH BURSZT A cowane przez Trubiecbegoi Jakobsona jest tylko k o n se k wen c ją "sposobu myślenia" o kulturze, zapoczątkowanego przez mistrza socjologii francuskiej, Emila Dur1kheima. Nie jest istotne, że w wielu miejscach Durkheim i Levi-Strauss różnią się zasadniczo - chodzi tylko o wspomnianą perspektywę badań. Myślę, że w tym momencie będzie wygodnie posłużyć się wykresem, który unaocznia (oczywiście w uproszczeniu) genealogię "strukturalizmu" Levi-Straussowskieg-o. DurkheiJm Sau'S5u,re ~ / MallS's I~ Szkoła praska I t t L e v i - S ,t ir a u '5 t S Jak widać, inspiracje bezpośrednio płynęły z trzech źródeł: z ustaleń de Saussure'a, od M. Maussa (szczególnie fundamentalny w tym względzj,e Szkic o darze) oraz z praktyki badawczej prażan. Durkheim rys1,lje się nam ja1ko, przede wszystkim, "duchowy patron", howi,em idee tego uczonego twórczo prz'ekształcone lub rozwiinięt,e przez Maussa i F. de Saussure'a, odnajdujemy na kartach Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej 8. Z wielu wątków myśrli Dur'kheima i de Saussure'a chciałbym teraz zaprezentować jeden - chyba o największym znaczeniu dla dalszej analizy postępowania badawczego U~vi-Straussa. W Zasadach metody socjologicznej Durkheim pisał -onaczelnym pojęciu nauk s:połeczlnych- faktach społecznych, 'że odznaczają się szczególnymi cechami i "polegają one na sposobach działania, myślenia i odczuwania zewnętrznych wobec jednostek, a zawdzięczających swoje istnienie potędze przymusu, przy której pomocy jednostce się narzucają" 9. Istota ich polega ina "wyobrażeniach i dz:iałani:a'ch"i stąd nie można ich mieszać ze zjawiskami organicznymi i psychicznymi. Tym zaś, Co 'konstytuuje falkty społ'eczne, są "wierzenia, skłonności i praktyki gI'Upy, wziętej jako zbiorowość. Czymś zupełnie ilnnym są formy, jakie przybierają stany zbiorowe załamujące się w jednostka,ch" 10. Ostateczlnie Durkheim definiuje fakt społeczny jako taki, "który jest w danym społeczeństwie powszechny, mają'cy jed8 Zwra'ca na to uwa'gę j'eden z najwię~s,zY'ch znawców !JwórCl:wśCliLrancuskiego e'tnCJIloga, E. Lea,ch, Claude Levi-Strauss Anthropologist and Philosopher, (w:) Theory in Anthropology. A Sourcebook, R. MaJnners, D. K!ap1an (ed.), Chicago 1958, s. 543. 9 E. Dunkheim, Zasady metody socjologicznej, WaI'sllaw<I 1958, s. 32. 10 Ibidem, s. '1:2. �Implikacje metodologiczne nak własną egzystencję, krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 109 niezależną od jego jednostlkowych manifesta- .. " 11 CJl . Odbicie tych poglądów znajdujemy w ujęciu języka, dokonanym przez de Saussure'a, u którego "la langue" (język) dokładni,e odpowiada durkheimowskiemu faktowi społecznemu; jest zewnętrzny wobec jednostek i kieruje się własnymi prawami dźwiękowego narzędzia mowy (paroje). W tym miejscu trzeba koniecznie podkreślić, iż "langue" jest wymodelowana wedle durkheimowskiej koncepcji 'wyobrażeń zbiorowych, przeciwstawionych wyobraż,eniom jednostkowym (stąd również opozycja "langue" i "parole"). Konsekwencją tabego ujęcia faktu społecznego z jednej strony, języka zaś z drugiej, był postulatlokaJizowania badanych zjawis'k poza świadomością jednostek. De Saussure pisał, że celem językozna wstwa jest "ibadamie sił działających w sposób tI'wały i powszechny we wszys~bch językach i wydoby'Ci,epraw ogólnych, do których można by sprowadzić wszystlbe poszcz'ególne zjawiska występujące w historii języków" 12. Zdanie przed chwilą przytoczone jest dokładnym odbiciem zapatrywań Durkheima, który prolponował rozpatrywać zjawiska społeczne "jako same w sobie, oddzielone od świadomych podmiotów, które je sobie wyobrażają" 13. Levi-Straussowskie "poszukiwania" inwariantów mieszczą się również w tej perspektywie teoretycznej. Francuski etnolog ,przyjął saussurows1kie rozróżnielnie na "langue' i "parole" i także fOIzumiejęzyk jako zjoawiskospołeczne - żyjące i rozwijające się jako wytwór zbiorowy. Zaakceptował także drugie z fundamentalnych założeń językoznawstwa strukturalnego mówiące, iż wszystkie (lub - prawie wszystkie) zachowania językowe sytuują się na pozimnie myśli nie uświadamianej 14. Levi-Strauss uważa,że tak jak językoznawcy badaj e! swój przedmiot (anali:za rzeczywista, upraszczająca i tlumacząca), tak powinni postępować także przedstawi,ciele innych (nauk społecznych - w tym etnologowi'e w pierwszym rzędzie. Stąd podaje jako ideał schemat metody fonologi'cznej, wypracowany swego czasu przez M. Trubieckiego. Należy więc: 1) przechodzić od zjawisk uświada~ mianych do badania ich nieuświadamianej infrastruktury, 2) ana1iwwać je jako człony wi'ch wzajemnych relacjach, 3) wprowadzić pojęcie systemu oraz 4) ostatecznie odkrywać ogólne prawa 15. Aby jedinak adekwatnie zastosować metody językoznawstwa do badań nad kulturą, mu11 ,Ibidem, s. 35. 12 F. de Saus'sUlre, 13 E. DUI1kheim, Kurs op. cit., językoznawstwa s. 57; pm. także ogólnego, tegoż 1967, rozdz. L 14 C. Levi-8t'TauS's, Antropologia strukturalna, goż auto'ra The Scope of Anthropology, "Cul1r,ent 15 C. Levi-StraUlss, Antropolog;ia .,. , s. !H. Wa,I1s'Z'awa Sociologie 19,61, s. et philosophie, 22. PalI1~s W'aiI1SIZlaIWa 1970, s. 1'17 oraz teAll1itbr'OiPology" 1966, nr 7, s. 119. �WOJCIECH BURSZTA 110 siał Levi-StraussprzYJąc hipotezę, że między językiem a innymi dZIedzinami kultury symhohcznej istnieje zasadnicza analogia. Jaki jest tok myślowy francuskiego etnol'oga? W dotychczasowej tradycji refleksji antropologicznej nad kulturą traktowano język bądż jako wytwór kultury (czyli, że język używany w społecz'eństwie odzwierciedla ogóLną jego kulturę), bądź też ujmowano ,go jako integralną część kultury I(np. E. Tylor). Levi-Strauss nie przeczy, że język jest jecin:oc-eśni'e i wytworem, i częścią kultury, a'le sam rozumuje zupełnie ina'czej. Tak kultura, juk i język nie są hcywiem dla niego ani ogółem określonych procesów psychicznych, ani też zbiorem wytworów tych procesów. Zakładając zdecydowanie mentalny charakter zjawisk społeczlnych, Levi-Strauss sikupia się na kwestii: język jako warunek kultury w aspekcie ich wspólnej budowy. Pisze: "Zarówno język, jak kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc -z,e stosunków h:Jgicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożO\ne, ale tego samego typu co te, które są mu właściwe, odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze" 16. Ale to nie wszystko - to tylko szkic samego zakresu zjawisk. Najważni'ejsze wydaje się stwierdzenie, że język i kultura są dwoma równoległymi przejawami bardziej fundamentalnej działalności aktywności ludzkiego umysłu 17. Levi-Strauss twierdzi, że fonologia potrafiła już wyjść poza historyczne i świadQmie Ikształtowane zj.awiska i dotarła do "obiektywnych" realności, polegających na "systemach stosunków stCllllowiących wytwór ni'euświadamianej działalności umysłu". Teraz kolej na etnologię. Głównym warunbem powodzenia jest jednak wypracowanie uniwersalnego kodu, który zdolny będzie wyrazić wspólne własności struktur różnych aspektów życia społecznego, a więc obok jęr:yka - także systemów pokrewieństwa, sztu1ki, religii, mitologii itd. 18 Fundamentem konstytutywnym kodu jest właśnie ludzki umysł i jego nieuświ;1damiana działalność. II W historii nauk społecznych założenie o stałości ludzkiej natury nie jest nowością. Jednak w przypadku Levi-Straussa mamy do czynienia z zupełnie od:miennymi implikacjami teoretyczn'o-metodulogicznymi c. L,ev.i-SińrauslS, op. cit., s. 130 - 131. Ibwdem, s. 133. 18 Ibjldem, s. 124. Po ra,z pre,r\\1S'zy myśl tę wy!ra,zJił w Les strltct1LYeS elementaires de la parente (Wig tłum. ang. The Elementary Structures of Kinship, Boston 1969, rozdz. The Principles of KLnshi,p). 16 17 �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude .Levi-Straussa Ill: visp-omniunego założenia. ZosLałoo:n-o prz-ez Levi-Straussa zinterpretowane w sposób n<.1stępujący: u podstaw życia spoleczne:go stoi zawsze działalność intelektu; jej własności formalne nigdy nie są .bezpośrednim odbiciem konkretnej organizacji społeczeństwa, zasadnicze (formalne) aspekty umysłu ludzkiego są tożsame dla wszysVki.chludzi . .Jerzy Topolski, aby ukazać przedmiot analizy Levi-Straussowskiej, po-sługuje się wygodnym schematem 19, -który także 'vvykorzy.stam. ! U o!i'vvep . .;a l:ne ; i n.iczlnil'-l1'1ll' i pravva i , .':-'c·dy . ~ (""órvch •~'l. . .•.. ! ~:.J·nl<.l st.uDG\v,i : U111ysiu ludzkil:g'o ~ i kul'~~:~~ l' ! I P,rzejawianic się ; un.i·,,"' ....cu·:.';lal:nych -.-,. p':"'ti"\v (pqprz1e1z , kody) w dZ'~ała!I1ilar:h 1 i l"~.l,d·Lklch .Jasno widać z przedstawionego schematu, ż'etpunktem docelowym ana-· liz Levi-Straussa są właśnie ow,e uniwersalne i ni-ezmienne prawa ludzkiego umysłu. Punktem wyj'ściowym zaś zaledwie to, co dla, np. funkcjoonalistów brytyjskich, stan-owi przedmiot właściwej interp1"eta,cji i wyjaśniani,a - świadome działania ludzkie. Trzeba bowiem podkreślić w tym momell1ci,esposób rozumowania francuskiego etnologa, który wyrażnie ustala ,granicę między wiedzą czysto faktografi'czną (czyli zapisem danych ob::;erwacyjnych), a teoretycznym oprac'owaniem tego wstępnego materiału. Danymi obserwacyjnymi są zaś wlaśni,e sysL-ematyczneobserwa'cje zachowań poszczególny;ch jednostek ,oraz zapisświa-domie stosowanych reguł kulturowych panujących w danej grupie. Tymi sprawami zajmuj-e się wg. Levi-Straussa ·etnografia - pojmowana jak,o pierwsza faza badawcza: obserwacja i opis, pra-ca w terenie (field-work) 20. Prz.edłużelniem teoretycznym etnografii jest dopiero ,etnologia, to ona właśnie syntetyzuje zebrany piecz.oł-owióe materiał terenowy i tworzy teoretyczne r-amy opracowal1. Daje się tutaj zauwa'żyć wyraźną kontynuację :pozytywistycznego mitu -o istnieniu sfery czystych faktów, które dają się opisywać hez poprzednich założel1 teoretycznych badacza. Levi-Strauss podkreśla zresztą z naciski-em, że zbierając materiał popebrriamy największy <grzech sugerując się hipotezmui teoretycznymi. Pisze: "Na poziomi,e -obserwa.cji zasadni-czą,a można nawet powi,e-ci'ziećjedyną regułą joest, że wszystiki'e fakty majq być dokładni,e zaobserwowane i opisane, przy czym ni-e wolno pozwolić na to, by przesądy teorety-czThezni,ekształeiły ich naturę i doniosłość" 21. Słusznie jednak zauważ,a .Jerzy Kmita, ż'e ta dyrektyw.a res19 J. l'CliP()]-sk'i, Strukturalizm C. Levi-Straussa, (w:) Elementy marksistowskiej J. ~mlita ('r'ad.), Poznań 197,3, s. 366. C. 1kvi ..Straus's, op. dt., s. 368. Ibidem, s. 68. PI1zy:pom~na to podZliał nauk na idiografLcZlne nomobetycz:ne. metodoLogii 20 21 humanistyki, �112 WOJCIECH BURSZTA pektowania wi'edzy "czysto" ,empirycZlnej musi być 'przez Levi-Straussa rozumiana bal'dzo specyficznie 2'2, dbserwowane są bowlem pewne zespoły świadomych zjawisk, któl'e są systemami klasyfi'ka'cyjnymi tworzonymi przez Judzi na IPodsta'wie7;astaneg.omateriału zjawisk tak przyr'odniczych, jak i społecznych. Mając do czyn1en:i:az tego rodzaju "nagimi faiktami" niemożliwe jest ich obserwowanie bez hipot'ez o charakterze czysto teoretycznym {a więc zdających sprawę ze zjawisk n:ieobserwowalnych bezpośrednio) 23. Wątpić zresztą naJeży w istnienie "nagich faktów" w ogóle. Przyjrzyjmy się teraz na przykładzie konkretnego zjawiska - totemizmu - jak Levi-Strauss wykorzystuje (jako ,etnolog teoretyk) materiał empiry'czny i jakie są dalsze etapy jego postępowania badawcz'e:go.Otóż materiał, z jakiego korzysta, został już z.ebrany wcz'eśni'ej prz.ez tej miary antropologów, cO F. Boas, A. L. Krc;eber, B. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown. Levi-Strauss wykorzystuje go, ale tylko jako materiał "czysty", bez interpretacji dokonanych przez poszczególnych badaczy. Uważa bowiem, ż·e wiedza repl'e:rentO'wana przez d'O'tychczasowe ustalenia jest fałszywa, lub nawet lnie może być w ogóle użyta w r'oli :prz'esłanek wyja'śniani'a 24. Tak więc z'ebrany prz,ez inny'ch materiał służy Levi-Straussowi tylko jako .ilustracja własnych poglądów, z,asadzających się na generalnymzałożeniu, iż istota totemizmu, czyli związ,ek pomiędzy stosun'kiemczlowieka do .natury a O'znaczan:i'emgrup społ'ecznych, tkwi w umyśle ludzikim, który pośred'niczy między światem Natury i Kultury 25. "Umysł za1dada homologię nie tylko w łonie systemu ozJllacz.ające:go, ile pomiędzy «odstępami różnicującymi», jabe istnieją z jednej strony między gatunkiem x i gatun:kiem y, z drugiej strony między klanem a i klanem b" 26. Levi-:Strauss proponuje więc analizę strukturalną o charakteTZ'e modelowym. J.est ona !pierwszym krokiem otwierającym "drogę dostępu do struktury" 27. ,Ma polegać na: 1) zdefiniowaniu 'badanych zjawisk jako stosunku 'pomiędzy dwiema lub większą iloś'cią kategorii rz'eczywistych lub możliwych; 2) zbudowaniu tablicy możliwych permutacji między tymi kategoriami; 3) poddaniu tej tablicy anahzi'e, która dopiero na tym poziomie może 22 Por. J. Klln&ta, C. Levi-Straussa propozycje metodologiczne, "S,tudia FiiloLOfi.c2'JDe" 197.1, n'r 3, s. 131 - 132. 23 Ihidem, s. 1.32. 24J. K:mi!La narzywa to dyreikltY'wą '1'1l€iEl'ktsoplaJIl'a:cy jrl1Joścl w'i0dzy ,;c:zys:t·o" empiTycznej, op. cit., S. 1312. 25 C. Lev'i-Sitlr!a'UiS's., T,otemizm, War1SlzaJWJa 1968, s. 46. 26 Ii!:iilldem,s. 23. 27 C. Levi-StraUlss, Antropologia strukturalna, s. 370. �Imp!ikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 113 dotrzeć do koniecznych związków (zjawisko empiryczne jest .bowiem tylko jedną z mo'żliwyeh kombinacji systemu) 28. Punkt pierwszy reali'zuje Levi-Stmuss ustalając zakres pojęcia totemizmu jako stosun'ków 'idealnie usytuowanych pomiędzy szeregiem natury i szeregiem kultury. Szer·eg natury składa się z 'klas 'oraz }ednostek, szereg kultury - 'Od'P0wied.jnio- z grup i <osób.Grupując teraz na 4 sposoby po dwie kategorie z różnych szeregów otrzymujemy schemat 29, w którym 'każdej z tych ,czterech kombinacji mają 'odpowiadać zjawiska obserwowane rz'€Czywiście wśród różnych ludów tzw. pierwotnych. Powyższe rozważania wyzna:czają :pewien system relacyjny (Levi-Strauss na'zywa go, wzorując się na lingwistyc,e struktura'lnej - p-olem semantycznym), zawierający 4 mo.żliwe, lo g ic z ni e równorzędne typy. Teraz ,autor Totemizmu przekra'cza dziedz,inę operacji czysto formal,nych i "szu'ka" w materialeempiry'cznym potwierdzenia 1) ohecności poszczególnych elementów systemu, 2) charakt,eru relacji, 3) momentów odróżniających system od innych systemów 30. Doprowadza go to w 'końcu doostate'cznego twi'€l'dzenia, iż instytucje tot'emi,czne odwołują się do homologii "między różn:i1eami,'któr,e się ujawniają z }ednejstfiOny w płaszczyźni'e grup, z drugiej zaś w płasz'czyżn~e gatunkóvv" 31. Tak więc istnieje tutaj homologia "pomiędzy dwoma systemami różnic" prz}'lna.leżącymi do ram natury i kultury. To jest dla Levi-Straussa ,,'cz.ysta struktura totemiczna". Struktura ta 'jest zbiorem czł'onów wi,elu klasyfikacji dwuczłonowych, z relacją opozycji jako zasadą podziału. Do takich właśnie struktur dociera w swych pra·cach francmtki ·etnolog i to wła'śnie uważa za ·nacz-elne zadanie nauki, :którą Teprez·entuje. Utrzymuj.e .bowiem powtórzmy - że "ni'euświ-adamiana działalność 'umysłu polega na Inakładaniu form na pewną treść [... l, formy te są zasadniczo tożsame dla 'Wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytnych, pi'erwotnych icywiliz.owanych [... ], wystaf'czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, by otrzymać zasadę interpretacji stosowalną pra'WomoClni,edo innych instytucji 'i innych zwyczajów" 32. Na czym zasadza się próba takiej naturalistyczno-ahistorycznej eksplikacji stałości struktury? Aby odpowiedzieć sobie 00 to pytanie musimy naj'Pierw określić sam jej status. Levi-'Stra'llss wydaje sięsklaniać do rozumienia struktur w sposób instrumentalistyczny. Jako podstawową zlasadę ustala, iż pojęcie struktu28 29 30 Claude 31 32 C. Uvi-Sitra:uss, s. 2B. Por. ciekawe Totemizm, s. 27. .Lbii!dem, QPI'aiC'owa.nie GElI,h'aroa K. K'1OSikli, Egzegeza "Lud" 1970, t. 5'4. C. Lev.i-,sbmuSls" Myś.r nieoswojona, W:al1S:Z'a:wa1969, s. 174. C. Uvi-S't'llaUJS6, AntropoLogia struktumlna, s. 77. Levi-Strau.ssa, • "Lud" - tom Sł "Totemizmu" �114 WOJCIEJC'H BURSZTA nie odnQsi się do rzeczywistości 'empirycznej, l,ecz do zbudowany·ch na j-ej podstawie modeh 33. Struktura nie jest więc :identyfikowa::1a z re.alistycznie pojętym całokształtem stosunków społecz'nych, aczkolwiek stanowi ich teor·etyczną charakterystykę; j'est w ni'ch jakby zawarta i popnez .:walizę może zostać ni,e tyle odkryta ~w rozumieniu realistycznym), ile "narzucona" na Ini'e.W konselkwencji więc należy budować teorie specyfikujące struktury w sposób czysto iJnstrumenta'lny 34. "Modelowe" konstrukcje struktur odnoszą się do semantycznych modeli systemów ludzkiej wiedzy i mogą być badane jako zespoły zasad nadających ludzkim przekonaniom charakter 'Usystematyzowany 35. Założenie o instrumentalistycznym charakterze stl'uktur łączy autor Myśli nieoswojonej z przekonani·em o istnieniu !pewnych ich roo'1nych od:pow.i!edników.!Sąone trwałymi f·ormami sposobu mysl-enia człowi·eka i jaiko takie z kolei są 'Odpo:wiedn:ilkami okr.eś1onych prawidło.wości działania kory mózgowej. IPrawidłowoś'Cite są z;a·ś:niezmienne, wyjaśnieni,e zasad ich dział-ania j,est ina;g;becnymetapi.e nauki nier·ealne. Levi-'Strauss przyjmuje więc na razie {i musi przyjąć), że np. taką podstawO'wą fo'rmalną umiejętnością Judzkiego mÓ'ZJgujest z.d:olnośćdo binarnego 'ujmowania rzeC'zywisto-5ci.Pogląd ten przejął zresztą od strukturalistów praskich i na wierze w jego-.....;:.Lu ppwdz:iwość ·opi'era wiele istotnych 'pun'któw swych ... , doóekań strukturalnych. Stąd analiza strukturalna wyjaśnia 'zasady istnieni·a rozmaitych zjawisk pra'ktyk'i spo~ecZjnej,ale .pnede wszystkim uoo'ocznia nam sposób funkcjonow:runia w nich uniwersalnych kategorii umysłu. Yv·an Simonis pisze a tym następująco: "Strukturalizm interesuje się funkcjonowaniem umysłu ludzkiego, interesuje się jego Inatura1ną kondycją, posiad'a on talent przypominania nam o naszlej radykalnej skoń'czonośei, uspokaja nasze 'Uczucie «transcedencji», mając nadzieję nawet uczucie to>7lnieść. Strukturalizm zajmuje się skończono.ścią czynią'Cz niej prawdę 'Człowieka" 36. Konse,kwencją takiego postępowania jest wyeliminowanie histo'fii. Decyzje działających jednostek są określane niezależnymi od człowieka (rządzącymi jego umysłem) reguł,ami. Levi-Strauss pisz,e: "Zdarzenie historyczne nie oznacza nic, jak tylko .to, 'że zaszło w da;nym miejscu i czasie" 37. Tyl1ko zj'awisko potraktowane w jego aspekeioe strukturaLnym, Ty 33 34 Iib~dem, s. 367. J. K:milva o:kre!ŚiJ.a to mianem "madeilcwej" C. Le'l;i-Siraus'sa propozycje ... , s. 1:54. 35 Wig J. Km~tl<l, Z metodologicznych WalI'SiZJ3IWla 36 Yvan 1971, s. p.rob.lemów kO[15'hroulkI::jii ,,~;tJJ'UlktUJry", interpretadi zob. humanistycznej, 1'5·&- 1-59. Siilmoniis, Cl'aucie Levi-Strauss ion au struciural.i$me, au la "pass,ion de l'inceste". Introduct- Plainiis 1968, s. 344. 37 C. 1kvli-6Jbra/uiSls, Mythologliques, s. 407; cyrt:. ~a: J. T'OiPollisiki,Strwktumli:zm t. 2, Du miel aux cendres, C. Levi~Straussa ... , \s. 369. PalfJfs 1967. �Implikacje metodologiczne .krytyki koncepcji Claude L!ivi-Straussa 115 wi~ "oczyszczone" z nawarstwień historycznych, pokazuje nam istotę - struktura jest ni'ezmienna, jej prawa to prawa synchroniczne, "synchronia - zaś - stawia opór dia,chr.-onii"i dla teg,o strukturalna organizacja świata społecznego Jest nilezmieI1lna. 8. III Spróbujmy teraz spojrz,eć na "instrumentalizm" Levi-Streussowski z nieco innej perspektywy. W badania{~h nad sferami kultury symholicznej, które obejmują kulturowe uogólnienia dO'świadczenia społecznego takie badania nad językiem 'prowadilili prażanie - możliwe było tr,aktowanie "struktur" i "systemów" w sposób r,ealistyczny. I tak np. związJki pomiędzy Jednostkami językowymi ("związ:kami c'ech dystynktywnych") oraz ich sensami kulturowymi ("znaczeniami") R Jakobson traktował jako rodzaj realnych 'prawidłowości (istnieją,cych hez związku z'e społecznymi przekonaniami kultuI'Owymi) 38. Podobnymi zresztą r'ealnościa m i miały być same jecinost'ki językowe, cechy dystynktywne i opozycje zachodzące między nimi. W ikonsekwe.ncji więc utożsamiano hadaną dziedzinę ze zjawiskami 'i prawidłowościami artykułowanymi przez uogólnienia językowego doświadcz'enia społeC'znego39. Nie zakładano przy tym istnienia jaki'chkolwi'ek ontologicznych struktur myślowych i prawa dotyczące systemu języka (la langue) i jego struktury tylko ,pośrednio mówiły nam o człQwieJkui jego sposobie myślenia. Claude Levi-Strauss uogólniając założenia językoZlnawstwa strukturalnego na ,całokształt kultury symbolicznej, a więc na takie jej dziedziny, jak m. in. sztuka i religia, nie mógł już utrzymać specyficznie realistyczneg.o stanowiska swych "struktur myślowych". Rz.eczywistoŚć społeczna, dana francuskiemu ,etnologowi w postaci "czysto" empirycz,nej, przedstawia się jako chaotyczny splot zjawisk, gdzi'e niemożliwe jest znalezi·enie prawidlow()1ści w f'enomenra1isty'cznym jej obrazie. Stąd "struktura" spełnia niezbędną rolę narzędzia :porządikująoe.gotę rz·eczywisto·ść selekcjonuje i systematyzuje wyobraż,enja odpowiadająee przekonaniom kulturowym jednostek; wnosi ład do rZieczywistośei. Jako taka joest zaś tworem umysłu ludzkiego, który w sposób nieświadomy k!lasyfi'kuje zjawiska ·otaczającego świata i nadaje im według niezm:i'einnych zasad sens. J·est więc zawsz'e klasyfika,cją -systemem, zł<o.ż·onymz członów prze'Ciwstawionych ;przez cechy "zna'cząoe". To joednaiknie wszystko. Etnolog, Levi-Straussa jest jakby drugim ogniwem w pr{)lC'es,ie "strukturyzowania"" 38 39 I' P'O!!". J. KmiJta, O naukowo-teoretycznym Ibi·d€m, s. 83. ujęciv :kultury ... , 'S. 79. �116 WOJCIECH BURSZTA rzeczywistości. Odtwarza bowiem ni·eświadomie tworz.one struktury, zakodowane w !pierwotnych umysł.ach i una'ocznia ich ,obraz z pełną świadomośóą ll'czonego .eUnologa. Zacytujmy raz j.eszcz,e SimO'nisa: "Celem wsz'elkiej aktywności struktura'listycznej [... l j-est rekonstytu·cjac·biektu w taki sposób, aby ukazać w tej r'ekonstru'kcji reguły funikcj,mowar.'ia tego ohiektu. Struktura jest więc w rzeczywist'o.ści niej.ako pO'z·oremobiektu, a·le pozorem sterowanym; zainŁeflesowanym, poni,ewa'ż imitowany .abiekt ukazuje coś, co dotąd było niewidzialne, albo też, co było niewidzialne w natura~nym obiekci.e [... J. Doszedłszy do nieświadomeg.o systemu Levi-Strauss prz'ejaw.ia tendencję, aby przekazać mu całą świadomość" 40. Po d w ó j nas t r u k t u raI i z a c j a jest char<:\'kterystycznym rysem wywodów Levi-Straussa. Zauważyć jednak trzeba w tym mornencie dwuznacz.no'ść ostatecznych efektów badawczych. Konstruowane "struktury" są bowiem ni:ejaiko imputowane badanym podmiotom, a ze.brany materiał w żadjnym wypadku nie pozwala przyjąćistnien:ia uniwersalnych zasad ludz'kioego umysłu w wymiarze ukazywanym na kartach Myśli. nieoswojonej i inny.ch 'książ,e:k Levi-Stra·ussa. R'ozstrzyga 'o tym fakóe ,cho·ciażby sama metoda modelowej konstrukcj,i "struktur", wzhudzająca 'Uzasadnione wą1;Jp1i woś,ci co do jej wartaś'ci poznawczej z,e względu na za:warty w niej elementarny błąd "ad ho'c" 41. Przesądza o nim, :po'ruszana już poprz.ednio, dyrektywa flespekto'w'Clinia wi'edzy "czysto" empirycznej. Wła,śni'e z ni·ej badacz selekcjonuje tylko ojf.ormułuje w nowy sposób pierwotny materiał, który ilustruje teorię ,i jest dlań odwoła'niem merytorycznym. Etnolog w rama'ch teorii nie potrzebuje już więcej danych poza tymi, które dostar.czył mu etnograf-'empiryk. J. Kmita określa to zwięźle: ,,8ytua'cja j-est taka,ż·e teoTi·apowstaje napodstaw1e materiału . empirycznego, który ma j-ednocześnie stanowić jej eksplanandum, nie przewiduje ona przy tym żadnego nowego materiału, żadnej nowej możliwej Eiwidencji ,empirycznej dla sie'bie" 42. InstrumentahstY'cznie tworzone modele są 'przy tym bardz.o wygodnym narzędziem w obronie przed! 'zarzutami braku od:powi,ooni1ej,ewideincji empirycznej dloa teorii. Levi...;Str:aussz'awsze prz'ocież może ,odwołać się wtedy do swojego fundamentalnego 'Ustalenia, mówiącego, iż badacz porządikują'c rzec'zywistość wyraża 'zaraz,em uniwersalne właściwości działania intelektualnego czł'o'W:ieka,któpe są prz.eci.eż "niepcdwa:ż'a.lne" j nie wymagają dla swego u'Z:asadnienia dClinych płynących z dQ,świaciczenia. 40 Y. :SiJmoIl!i's, op. 'met,ody 41 SltkiiJm zaś 42 'cit., s. '339" 341. 'Dalm też ls':oorze:j Levii-Stra U's'soWL<;i~ilej. Z,wrÓiCiił na bo uWlalgę J. w cyltO!waln€Ó jlUż ,pracy J. Km:ill.a, C. Le'l1i-Straussa Kmita w k!vłku Siwych I() ISlwoil~telj a,rltylkulia'ch, w ,,.SItuditaJclh Fil'o!1Jooli·c'1Jnylch". propo·zycje ... , s. 134. ,;diWU1Jna1CiznoŚoc.i" prwde Wlszy- �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa '117 IV 'Poruszając ten temat, weszliśmy na ter-en głównego zadania nauki w y j aś n i a n i a. Levi-!Stmuss z,ajmuje tutaj dość specyficzne stanowisko. Ja'k widzieliśmy na ;przykładzile totemizmu, odrzuca on zdecydowanie wyjaśnianie dokonywane "Ina po'ziomieświadomego myślenia jednostek". Wyjaśnianie to, polegają,ce naW/skazywaniu na cel podję!tej czynności, czy t'eż sens kultur,owy dan'ego obiektu (a więc tzw. :i!nterpr'eta'Cjahumanistyczna), jest dla Levi-Straussa banalne i ipoZniClWCZQ bez:płod:n,e.Chyba dlat'ego t'eż z największą krytyką autora Antropologii strukturalnej spotkał się Bronisław Malinowski, u iktól'ego mamy często' do czyni'enia z mniej lub bardziej T'o~winiętą for.mą inteppretacji humani'Stycmej. Zdaniem Levi-Stmussa tylko przesunięcie badań do "iIl'i!eu'Świaoomianejinfrastruktury" daje wartościoweu:stalenilCl poznawcz'e. 1P,0dohnie krytycznie ocenia Levi~Strauss 'Wszelkie odmiany wyjaśnilania genetycznego, które zre'Sztą nie występuje 'u niego zupełnie !(trlh. stosunek irancUlSkiego etnologa do wyjaśln:iania g.enetycznego Humaczy nam w dU!żymstopniu }ego traktowanie historii jako nau1ki). Sumując 'te u'wagi moż'emy 'powiedz,i'eć, ż,e wyjalśnianie LeV'i-Straussowskie nie bierz·e pod uwagę jakoeksplana:ilIsu: 1,)świ1a'domiestawi'anych celów i akceptowanej wiedzy, danej prz,ez Judz:ką praktykę oraz 2) prow mówiących o di:a'chrr{)lnkznY'ch pra widłoWimkilCllch. Narzędziem wyja'śniania 'pozostaje więc instrumenta.Jistyczny k<ms'tru'kt - struktura. Charaik. teryzowana Inad~r wieloznacznie j est ona jednak w każdym razie - i tu znów powtórzę - ok~eś'l'Onąserią typów reł3 cji opozycji, przy czym każdy typ j.est wyznaczony prz,ez rodzaj prz.eciwst'awnych i j-ednocześnilie "znaczących" 'oech (np. pr:z;eoenionei medooenioiI1:ewięzi lpolkrew'i'eństwiCl). Tak pojętą strukturę można określić jako funkcjonalną, gdyż utrzymuje się trwa'l'e, j<ejutrzymywaln:ie się nie j<est:przy tym celem żadnego świadomego działania ludzkiego i - dodatkowo - toon:a właśnie determinuje je. Ludzie wprawdzie prz,estrzegają norm, obrzędów,z:wyczajów i nakazów, ale 'CZYJnią to (i :muszą czy.nit) w ten sposób, i'e związane z ich zachowaniami "systemy", mimo ciągłych prz,ekształ:ceń, zachowują wcią'ż swoją "strukturę". Funkcja tedy ni,e ma nk wspólnego z s.ensem na'cz'elnym przestf'z,egani'aowych Inorm i nakazów 43. 'Przypomina to traktowanie systemu językowego 'Przez 'lingwistówstruktumlnych, u !których często znaleźć można przesł'anki wyj'a'śni,ani:af'unik'cjonalnego (prawo 'Utrzymywania równowagi sysbemu). Ta:k więc u Levi-Straussa spotykamy się prz1ede'Wszystkim z wyja'śniani'em :poprZlezwska'zlanie racji funkcj(J[nalnej danej czynności (lub i 43 ,1biJd€'m, s. 157. �118 WOJCIECH BURSZTA obi'ektu kulturowego) w określonym systemie. Można to zilustrować bardzo pro,stym przykładem. Pisząc o strukturze polkrewieństwa, charakt'eryzuje on ją jako wyrażają'cą się w "czterech członach (brat, siostra, ojciec, syn) połączonych 'przez dwi'e pary opozycji skorelowanych i takich, że w każdym z dwóch pokoleń wchodzą,cych w grę występujoe zawsze jeden stosunek pozytywny i jeden neg'atywny" H.Pozytywne są relacje familia'rnej zażyłości (Levi-Strauss ozlnacza je jako +), negatywne - rela'cje autorytatywnej surowości (-). Aby tak scharakteryzowana struktura mogła istnieć, muszą być, zdaniem Levi-Straussa, obecne trzy typy st:osun'ków rodzinnych - między rodzeństwem (stosunek pokrewieństwa), między małżonkami (stosunek więzi)ora'z między rodzicami i dziećmi (stosunek filiacji) 45. Jak łatwo się domyślić, rozpatrywana struktura może tylko wtedy spełnić swój potrójny wymóg (wyra'żony owymi stosunkami), jeśli będą w niej obe'Cinewszystkie podstawowe składniki -a więc brat, siostra, ojciec i syn. Brak chociażby jednego z nich powcduje automatycznie "rozpad" struktury. Sam Levi-Strauss określa to dobitnie, mówiąc, że przedstawiciel grupy dającej mężczyżnie żonę jest ni,ejako "wpisany" w podstawową strukturę systemu pokrewieństwa. "Żadne istnienie - pisze w innym miejscu - nie może być pomyślane ani dane poza fUlndamentalnymi wymogami swojej struktury" 46. Prowadzi t,o w konsekwencji do l'ozumi,enia poznania w sensie st:atycz,nym. Nie ma w nim miejsca na aktywne przekształcanie ,otaczającej człowieka rzeczywisto'ści, to co pozostaje jest tylko formalną kl'asyfiikacją, wyczerpującą się w -aprioryczlnie danej, uniwersalnej strukturze kategorii ludzkiego umysłu. Ten właśnie mom,ent koncepcji Levi-Straussa spotkał się ,chyba z naj większymi zastrz'eżeniami ze strony innych uczonych, w tym - co ciekawe - także samych "strukturalistów". Przedsta wici'el tzw. strukturalizmu ,genetycznego (dynamicznego), Jean Piaget, dziwi się, dlaczego ujmowalny w statycznej perspektywie umysł ludzki "miałby zasłużyć sobie [... J na lepsze traktowanie, jeżeli wygląda hardziej na zbiór stałych schematów, niż wciąż nie zakończ,ony wytwór ustawicznej aut:okonstrukcji" 47. Cechą bowiem daną tylko 'CZłowiekowijest to, że w odróżinieniu 'cd innych gatunków zwierzęcych (zmielniających się tylko poprzez zmianę gatunku), człowiek sam siebie prz1eksztaka, przeksztaka świat, sam konstruuje swoje "stI'uktury", miast "ulegać 'im na mocy jabejś pozaczasowej predystyna·cji, które mu je cd wewnątrz lub z zewnątrz l1Jarzuoa"48. Piaget stwier44 C. LeVli-,shra'U!s:s, 45 Ibidem. 48 Ibidem, s. 109. Antropologia 47 J. Pli'a,gelt, Str"lvktura1izm, 48 Iiood€lm. s. 147. strukturalna, Warszl<lJwa s. 106. 1972, s. 143'. �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 119 dza ostatecznie do:ść ironieznie, iż umysł przesz-edł przedeż j.akąś ewolucję od zwierzęoia i niemowlęcia ludzkieg.o do etnologii stru'kturalnej Levi-Straussa. Tego momentu francuski etnolog zdaje się nie zauważać, dlatego też Y. Simonis nie wa-ha się antwpologii strukturalnej Levi-Straussa z-amiast nauką nazwać "sztutką estetyczno-logiC'znej per'cepcji". v Dla wszystkich zainteresowanych dZ'iejami antropolog,ii jak,o dyscypliny naukowej oczywi'sty Jest fakt, iż 'koncepcja badań etnologiczmych w jCostad, jaką nadał j.ejLevi-Strauss, ni,e mogła zyskać a!kcepta'cji na gruncie brytyjskim. Tamtejsi alntropologowie społeczni, wychowani w odmiennej tradycji intel'ektualnej swej dy.scy'pliny, także i obecnie pr'ezentują (w większości) odmienną 'koncepcję zadań antl'O!pologii, stawitają jej inne cele pozna'wcze. Pogląd powyższy był zresztą wielokrotnie wymżany explicite przez cz.olowego brytyjski'ego antropologa społecznego, E. Leache'a. A-by dobrze zrozumieć na czym zasadza się isbota o'pozycyjin-eg,ostanowiska tego uczonego w stosunku do Levi-Straussa, ·koni,ecz:nejest poczynienie kilku wa-żnych uwag, które oz pewnej perspektywy traktują o sposobie rozumienia przedmiotu badań u obu tych ucz.onych. E. Lea.ch j'est reprez'entantem tradycji fun~cjonalistyczn€tgo podejścia do badań zachowań zwy'czajowych. Ujęcie to polega' - ogólnie mówiąc na odin:ajdywaniu na-stępstw instytucJonalnych, zorganizowanych t(S'połecznie 'Usa'n'kcjonowanych) zadlOWtań zwyczajowych. Chodzi tutaj o takie ich efekty, któr,e są obS'erw1acyjnie uchwytne i posiadają zna'cz,eni-e dla za.spokajoaniapotrz'ebindywidua-Iny,ch osobników w rama,ch danych instytucji (w rozumieniu Malinowskiego). Levi-Strauss koncentruje zaś swą uwagę1"aczej ,na "mentalnej" stronie tych zachowań. Ów "głębszy poziom" wyraża się w nie uśw:~adamianych (zwykle) indywidualni,e regułach, które manifestują się -zko'l'ei wł,atśnie w za'chowania,ch. Francuskiego etnologa interesuje głównie strukturaowychreguł.Wła,śni,e w stosunku do niej zakłada, że jest ponadczasowo trwała i przy jej trwałości wyjaśnia to, 00 dzi'eje się z posz'czególnymi systemami reguł zachowań zwyczaj-owych. Inny więc musi być - siłą rz,eczy - .przedmiot badań fUnJkcjonalistów, inny U~vi-.straussa. Następcy Malinowsló<ego badają uregulowane instytucjo.nalni'e z,achow:aniaspołeczne wra'z :z ich -efektami (uchwytnymi obserwacyjnie) - zachowania użyteczne oz .punktu widz,enia !pOtrzeb j'ed-nostki. Levi-Strauss postępuje inaczej - interelSują go ustrukturyzowane systemy reguł wyra:żających się w zachowt3.'niach.Reguły te u1egają �WOJ:CIECH BURSZTA 120 prz'ekształoeniom tylko Vi ramach wymogów, jakie "dyktuje" im trwałość ich struktury. Trzy są w konsekwencji :momenty, które decydują o opozycji fUn'kc}onalistów w stosunku do Levi-Stra!Ussa: 1) lekeeważenie przez niego następstw faktu,iż zachowania zwyczajowe pr-owadzą do określonych ,efektów, ważny,ch w jaki:ś sposób dla posz'czególnych jednostek, 2) arbitra~ność (z uwagi na diane doświadczalne) ustaleń strukturalizujących poszcz;ególne systemy reguł i 3) pobieżne traktowanie treści zawartych w tych regułaich (nacisk na trwałość struktur). Dla antropologów brytyjskich ogromnie ważnym miern.i'bem "pewności" i "pra'wdziwości" danej teorii są dobrze przeprowadzone badania t'erenowe - mają w tym względzie nied:ościgłlegomistrza - Bronisla wa Malinowskiego. Zdianiem Leache'a, Levi-Strauss prowadził swojoehadania powierzchoWlni-ei ni,e pozwoliło to mu zweryfikowa-ć swego pi'erwotnego spojrrenia na obserwowany system społe'czny, doznać zawodu pierwszych, pochopnie czyniony'ch uogóln;i'eń. Mając Jednak na uwadz\e fakt, ż,e Levi-Strauss Jest zwoliennibem autonomii wiedzy "czysto" empirycznej i(danych obserwacyjnych), argument ten jest dla Iniego nieistot'ny_ Zresztą, jak twieT'd'ziiLeach, autor Mythologiques zawsze znajdz:ie w materiale empirycznym to, cz-ego akurat szUJka, gdyż bardziej interesują go logiczne moż1irwoś'Cizaistnieni:a danego zjawiska, niż "czyste" fakty. p.oszczególny w)Tipadelkempiryczny Jest tylko jedną z aUerna,tywnych form -spośród .calego 'z;estawu możliwości 49. :Dolpiero-poprz'ez I'Ozwa'Ż€nie związ!ków fa'któw możliwych, których inioezauważyliśmy i faktów empi~ ryczny'ch już "zauw8.'żonych", zyskuj'emy nowy wlgląd w ist'otę tych ostatnich 50. Inna Tz,eez,że 'Wohec ty,ch "zau'W;a'żonych"faktów empiryczny'c'h Levi-Strauss z-achO'wujeza mały, nie tylko dla Brytyjczyków, krytycyzm i jego uogóln1enia odznaczają się jednostronnością. W sprz1eczności z pra1kty:ką <badawczą arntropologów społecznych stoi też, charakterystyczne dla Levi-St:mussa, Ineghżo'Wanieczasowych i przestrzenny-ch gnani'C'kultury. Jest to jednalk zupełnie z.rozumi'ałe Jeśli zważymy, iż zamierzeniem Levi-Straussa jest dać taką teorię, która będzieogólnie ważna. Tak więc w różny'ch szczegółach i fragmentach doświadcz.eniraspoł-ecmeg.o usiłuje on odnaleźć ponadczasowe inwari'anty, które traktuje j,ako przejaw ponadczlli')o'Wejde tercrniloocji.R'€'zygnuje ,przy tym ZoeoŚloo:z;enia hist.arycznych okoliczności, które !powodowały, ż-e funkcjonalnie ważne były te C'ochyprze1konań doświadcz.enia kultu:l'O'wego,które właśni-e n i e 'P 00 up a d a ł y pod ikat'egorię pOll1adtczasawychinwarian49 Poor. C. LeVli-Sitxal\1ss, 50 E. Lela/Clh, TotemiJ2:m, s. 27. Ll?vi-Strawss, Wm'S'Z'awa 197,3, s. 51. �Imphkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 121 tów. Sytuacja jest więc taka: Levi-Strauss, uznając w pełni istnieni·e . isto~nych cech kulturowych uogólni'eń doświadcz,enia społecznego (etniczną ich partykularność i kon:t<ekstowycharakter), n:ie moi·e :ich j'e~k uwzględniać na "pozi:omi'einwariJa:ntów"- wtedy bowiem cał'a jego teoria utraciłaby sens. Mają·c to w pamięd, mni'ejzd'llmi'ewający Jest dla nas fakt, który wręcz zasz'OikowałLeoche'a. Autor Mythologiques posuwa się bowiem czasami do twierdz,eń mówiących, i'żni'ektóre, zja:wislka(np. mity} nie mogą być w ogóle tłumaczone w swym 'kulturo1wym kontekśde :i tylko porównanie ,ich z całym "systemem paTadylgmatyczlnym" mitologii Ameryikiukazuje .nam ich istotę i podstawowe fU'I1k,c}e 51. Z tym j'Uż absolutnie nie mogą zgodzić się :brytyjscy antropolog'owie, dla których :istota mitu (jak i innych zjawisk kulturowych) tkwi za'wsze w sensie, jaki ma on w żyóu sp'oł'€cznym konkI'emej grupy. E. Lea'ch stwievdz'a ostatecznie, że Levi~Strauss, koncentrując się na swych ~'Dgicznyc!h s1;ruikturach, tworzy Je lnie na podsta'wi'e materiału empiTyc~nego, lecz ohok niego (at the back of empirical facts) 52. Z najwię'kszą jednalkkrytyką spotkała się Levi-Straussa teoria pokrewieństwa. f\unlkcjonaliści {nie tyTko oni Z1"esztą) uważają, iż kilka podstawowych typów systemDw pdkrewieństwa, występujących i powtarzających się na obszarze całego świata, wcale nie od~w:ierciedla uniwer'sallllychjakoby cech ludikie'go umysłu, lecz Jest odbiciem roonych wzo-. rów spo1ecznej organizacji. Od Ipodkl'€'ślen:iatej fundamentalnej Tóżnicy rozpoczynają swą polemikę z autorem Les structures elementaires de la: parente Romans i SchneideT 53, talk samo czyni Leach 54. Krytyka podąża więc znanym już torem: w.a,paroiu falkty empiryczne w6pomniani auto~ rzy 'zbijają po kole:i argumenty Levi-Streussa. Klasyczna roibi-eżność są- . dów z'alc'hodziszczególnie, gdy mowa jest o problemie kazirodztwa i egzog.amii. Leach, wychodząc z potoczno-doświadeza:lnego punktu wici'z'enia,. odróżnia 'egz.ogami'czlnest'osunki seksualne od stosunków se'ksuailnych o charakterze niekazirodczym. Różmica między kazir'Odztwem a -egzogamią jest dla nieg.o różnicą między ,seksem a małżeństwem i n:ie nałeżywg. ni'ego miesZ!aćze sobą tych dwóch pojęć. J~dnak dla Levi-StTaussa: istotne znaczenie posiada jedyni'e olpozy'cj:apomiędzy stosunkami seksualnymi a charakterze egzo-i endogamicznym, z, !których i jedn.e i drugie· (a raczej ich zaka'zy) są przejawami tego samego inwarialntu stru!kturalI() Ibidem, s. 70. E. L€'a'ch, Claude Lepi-Strauss, Anthropologist ... , s. 54,6. 53 Paf. M. HalI'niJs, The Riise of Anthropological Theory, Nerw Y:oll'ik 1969 s.501-503. li4 E. LeaJch, Levi-St,r,auss ... , :r,oz.dlZ. ,;P,OIdsitawOWle lS;trnikltUlI'y IPOIk!l'eiWlień'6'llwa'''~_ 51 52 0. �122 WOJCIECH BURSZTA onego. Tw:i:erozeni'eLevi-Strauss-a przypomina w tym względzie wcz1eśm'ejsze dużo ustalenia Tylora, który t'raiktował egzogamię jako odwrotność zakazu kazir-ociztwa i ściś'1'esplatał ZJesobą ,obi:ete kategorie. Dla funkcjonahstów ważne są ef'e'kty, jakie daJe zlarkazkazirodztwa i z:akl11Z endo.gamii - sko'ro te są różne w pers:pekty'wie życiowej danych j-ednost1ektoi pojęcia są różne. Dlatego to Leac'h może po:wiedzieć (ze swojego -punktu widzenia), ż'e Levi-Strauss myli się zakładając uniwersalność zakazu kazirodztwa i jego związek z 'egwgamią 55. Ale Levi-Strauss także ma rację (ZJeswoJego pUln'ktu widzenia) twierdząc, że "sbosUDek awun'kulatu, w swoJej Inajhardziej ogó:lnej formi'e, jest niczym innym jak następstwem -czasem przysł.oniętym, czasem Jawnym - powszechnego zakazu kazirodztwa" 56. Homans i Schneider swoimi statystycznymi zestawieniami potwierdzają wprawdz'ie sądy Leache'a, :c!'leLevi-"Stra'uSSoowi ni'czego nie udoWl3.dniają57. Nie wchodząc już w dalsz-e, ściśle antropologiczne szn1egóły krytyki ustaleń Levi~StraussowS'kich, chciałbym powyższ,e uwagi zakończyć pewnym podisumowalniem. Otóż wydaje się, ż'e cał-ość krytyki antropologów społecznych można sprowadzić w zasadzi'e do Jednego, generalnego punk.tu - weryfikacji empirycznej z'ebranego przez Levi-Straussa materiału. Koronnym argum·entem pol'emirk jest wła-śnie -ciągłe odwoływanie się do faktów empirycznych, stoją.cych w niezgodzie z teoretycznymi ustaleniami Levi-Strau.ssa. Stąd wypływają wszyst'kie dalsz,e punkty krytyki: ikO\n_ 'centrowanie się !nad doni.osłością formalnych schematów, mi.ast ro-z'poz.nawaru,e efektów wywoływanych występowani.em w społecz-eństwach owych zachow,ań zwyczajowych. Punkty, na których koncenlru}e się krytyka E. Leache'a, mówią wyra,źni'e o mod!elu nauki, akceptowanym wśród brytyjskich antropol'ogów społ'ecznY'ch.Społ,ecZlneuogólnienia d<oświacicz'enia :kulturowego iutożsamiane są w nim z "obi'ektywną", badaną rzeczy wishJśeią, a fioz'WÓjnauki -polega właśnie na systematyzowaniu i porządkowaniu tre9ci potocznego doświadcz:eni,a społ'ocznego. Wszystkioe więc po'czynan:ia, które C'hociaiŻpod pewnymi względami n:.iJeodpowiadają temu model'owi, autoonatyczni'e zostają poddaln,ekrytyce właśnie z pozycji przyjętego modelu i w języku -panującej teorii. W przy.padku krytyki funkcjon:ahstów dzieJe 'Się to cały czas w taki sposób, ż.e wyniki przeprowadzonej krytyki ustalleń Levi-Straussa pozostają w stosunku korespondencji eksplanacyjnej d,o treści do'świadczenia społecznego i krytykowane jest właśnie to, co z treścią tą wydaje się u Levi-Straussa być niezgodne. 55 LlJid:em, s. 118. 56 'fur. C. Lev,i-Stl1aJ1.llSs, 'f;. Antropologia 118. 57 M. H~nris, op. cit., s. 502. strukturaLna, cylt. za E. Leach, op. cit., �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 123 VI Jak chyb.a wynika z dotychczasowych usbaleń, strukturalizm Levi-StrausS'cwski najlepiej joest traktować jako rodzIaj metody badawcz,ej, tj. pewieln zespół norm (ustalających cele badań nad kulturą) oraz dyrektyw metodologic7nych (wskazujących na czy:nności badawcze zmierzają'ce do realizacji tych celów). I tak, chara1kt,eryz'owalem 1) dyf'ektywę respektowania autonomii wiedzy "czysto" 'empiry<:znej, '2) dyre'ktywę nieek:splanacyjncści tej wiedzy, 3) dyrektywę wyjaśniania fUri'kcjonalnego i 4) dyrektywę "modelowej" konstrukcji "struktury" - wszystkie one pozwalają spojrzeć na struktul'alizm Levi-Stra'Ussa właośnie jako Ina metodę. Przy uważnym 'przyjrz'eniu się tym wskazaniom badawczym oIkazuje się, że odpowi'ednie dyr'ektywy ,metodolo.giczne za,wierają talkże, nie zawsze werbalizowane bezpośrednio, pewne t'ezy doty'czące p o jęci a k u lt u r y jako przedmiotu badań e tnalog'icznych. Tezy Ite możemy odczytywać bardzo szeroko, aż do 'kO'ntekstu ogólnej 'teorii społecz'eństwa, czy ostatecznie -człowieka w ogóle. W tym miejscu chóał'bym jedynie skupić uwagę na dwóch dyrekty'N"<l'ch, dających możliwoś.ci wywi'eci'z.en:ia z ,nich tez dotyczących k'u1tury. Dyrektywa odnotowana w pun'kóe pierwszym - respektowalllia wiedzy ,,-czysto" empirycznej - joest joednocz'eśnie tezą o istnieniu danego w czasie i przestrz.eni z'€społu za'chowań społecznych i wytworów tych 'zachowań, który to zespól (lub zespoły) Jest trady'cyjnie wy,odrębn:iany przez 'etnografów przy pomocy terminu "kultura" i jako obiektywna rze'CzywiS,1oŚĆ badany.U~vi ... Strauss pisze: "Mianem kultury o'kreśHIffiYka'żdy zespół etnograficzny, który ,okazuje znaczą'ce z punktu widzenia badan odchylenia od i'nnych I...J Ponieważ ostatecznym prH~ldmiotem baldań strukturalnych są s t a l e związ-ane z takimi odchyleniami, prz'€to pojęcie kultury mo'że I... j odpowiadać rzeczywistości obiektywnej, pozostają,c zaraz·em funkcją pI'owadz'onych badań" 58. T,a!ka,charakbery:styka 'kultury jest j'ednak dla Levi-Straussa tylko punktem wyjściowym dla późniejszych wlaś'ciwych ustaleń o charakterze strukturalnym. W tym momencie słowa francuskiego etnologa ,ni'e odbiegają od tradycyjnych określeń kultury, stosowa,nych w praktyce badawczej antropologów. Gdy jednak przedsta wiciele metody funk'cj'o'nalno-stru1kturalnej p'0'7ostają na gruncie realnj'eobserwow,anyeh za,chowań zwyczajowych i ich 'ef.ektów, Levi-Strauss proponuje z.ejść "głębiej" i tam dopiew szukać istoty kultury. I tak dyrelktywa odnotowana pod punktem trz,ecim - dyrektywa wyjaśnialnia funkcJonalnego - zakłada j-ednocześni'e odpowiednie ujęcie po68 E. LEwi-Strauss" op. cit., s. 387. �WOJiCLElCH BURSZTA 124 sz-czególnych dziiedzin ku:ltury jako określonej struktury funkcjonalnej. Chodz.i tu przede wszystkim o dziedziny kultury symboli:cznej, takie jak język, sztu1ka,magia, które są charaktleryzowane poprzez ich wewnętrzne ulporządkowanie '0 ponadczasowym w istocie cha-rakterz-e.Obrazem tego u'Porządkowan~a jest wł,raśniekonstruowana struktura funkcJolnalna. Jaką konotację możemy więc przypisać Levi-Stmussowskiej koncepcji kultury symbolicznej? Akceptując ujęcie kultury podane na wstępie niniejszej pracy, możemy teraz ,(z punktu widzenia przyjętej koncepcji) określić Levi-Straussa charakterystykę !kultury jako zbliżoną, w pewnym stopniu, do ujęcia jej jako ze~połu f'O'Tmświadomości .społecznej. Oczywiście, w przypadku Levi~Stmussa mamy do IczYlnieniaze specyficznym rozumieniem świadomOiści.Przecież twri:erdzion, iż wł:aśdwie nie interesują go zupełni-e świadome działania jednostek i 'żywione przez nie przekonania - la więc w d-ziedzinie społ'ecznie funkcjonują-cych wyobrażeń o świecie i ich subiektywnego uporządkowania w "strukturach" myś:lowy,ch świadomość nie odgrywa zupełni1eI'oli. Wyobra1żeniom tym - i w kOlns'ekwencji "strukturom" - przysługuje cihara'kter pozaświadomośeiowy 59. Tak więcsemiantyczne odni,esienia przedmiotowe dla poszczególnych elementów dziedziny spoŁeeznie funkcjonujących wyobr1ażeńoświecie ni'e są przez LeviStraussa zrelaltywi'Zowane do społ-ecznego "wspókzynnilka humanistycznego". Tra'~nie jednak rozpoznał Levi-Strauss zasadniczo "myślowy" charakter kultury; :nie spotyikamy 'li tego uczonego typowego dla większości antropologów .konfliktu pomiędzy definiowaną oficjalnie "kulturą" a prak_ tyką badawczą, która nile polkrywla się z t-eoretycznymi założeniami. Cóż j1ednak można objąć badaniami, kiedy zakłada się determinację ludzkich dział,ań prz-ez "struktury" i neguje (czy t,eż eliminuje) funkcjona1no-gelne1tyeznądeterminację poszczególnych form świadomości społeeznej, determinację, która właśdwie wpływa na uporządkowanie poszczególnych sektorów tej sfery? Wydaje się, że wtedy etnografia może stać się Jedynie nauką o ipoZIQstałośdachi niie ma Iprzejścia do badań kultur współczesnych, .ich zmienności, zróżnieowanila i rozwoju. W istoóe neezy Levi-Strauss wypowiedzi,ał ikiedyś znami,enne zdalnie, które potwierdzałoby powyższe niepokoje. Oto bowiem, polemizując z G. Gurvitchern, pisze: "Etnologia, która j1est «'P:arexeellence» nauką ,o pOZiOstałościach, gdyż ima 'za dziedzinę tę "pozostałość" społ'eczeństw, którymi nie rac.zyły się zająć tradycyjne nauki humanisty-czne (właśnie dlatego, że uważały je za "astruktura'lne") - etnologia nie może, :nie mijając się z własnym powołaniem, stosować innej metody niż metoda pOZIQsta'łości" 60. 59PiOlf. dia J. Km-il1:,a, K,u,ka uwag M~tadolllolg1ilC'Zlne" 1977, nr lO C. LelV'i-Sltirau\S's, 0Ip. na marg,inesie 16, s. 129 - 130. cH., s. 422. dyskusji o strukturaliźmie, "Stu- �Implikacje mctodoLogiczne krytyki koncepcji Clatw.e Levi-Straussa 125 Oczywiście, Levi-Strauss nie ma na myśli "powstał'ości" w s~nsie nadanym im przez ewolucjonizm antropologiczny czy też sz,k'ołę kulturo'W'ohistoryczną - chodzi tu raczej o po'zostało'ści "strukturalne", najlepiej widoczne wl-aśnie w społeczeństwach badanych .prz,ez,etnografię - a więc społeczeństwach tzw. lpi'erwotnych. Stąd też za swój główny eeluwaia LE~vi-Strauss dataróe do pewnych stały'ch inwarialTItów, trwale 'przejawiających się w takim a nie innym uszeregowaniu ·elementów rzeczywistości. Pomijając w tym miejscu naturalistyczno-ahistoryczną próbę ,eksplikacji stałoś'ci struktury (o'cenianą jako nieprawomocną) wydaje się, że jeden głównie moment koncepcji Levi-Strarussa godzi'en jest pcdikreśleinia jako trafny i plodny pC'Znawczo. J'est to moment mówiący o potrz'ebie systemowego 'ujęci,a i u[.>ol·ządkcwania cdpowiednich dziedzin świad,o~ moś,ci społecznej. Na tym gruncie Levi-Straus.s uezynil wide dobrego przede wszystkim zaś obalił wiele zakorzenionych "mitów"antropologicznych. Najlepiej ukazuje swój punkt widzenia pisząc o wewnętrznych zasadach organi:zującydl myślenie i działania magiczno-rytualne. Jawią się nam one jako spójny syst'em organi:zowania Iprzez ludzi pewnego, danego im mat'eriału myślowego .. ,W społ'ecz'eństVv"ach - pisz'e Levi-Strauss - obrzędy ini'cjacj i, narodziny i śmierć stanowją materi'ał' dla 'konceptualizacji bogatej i różnorodnej [... J" 61 .Dodajmy, że konceptuahZ'acja owa oparta jest na reguła'ch logicznych i stąd tworzone przez ludzi systemy 'klasyfi'k'a'cji świata- przyrod'nic:aego i społecznego posiadają zawsz,e .swój 'O'kreś1.onysens i uzasadnienie. "Myśl nieoswojona jest 1.0giczna, w tym samym sensie iw ten sam spos6b .co nasZJa, lecz tak jak 'nasza jest nią tytko wtedy, 'kiedy używana Jest do poznawania WiS zech_ świata, w którym uznaje jed:nocz'eśni'e wł.asnośei fizyczne i wlasności semantyezne. Po rozproszeniu tego niepoDo'zumienia powst.aje fakt.em, że wbrew ,opinii Levy-Bruhla myśl ta posuwa się drogami r'ozumowymi, a nie uczuciowymi, drogą rozróżnień i przeciwst.awień, nie pr7Jez zamęt i partycypa'cję" 62. Takie właśni'e potraktowanie char:akteru myśli pierwotnej otworzyło prz.ed etnogr.afią nowe poł'e badań nad 'zjawiskami. z,e sf.ery kultury symbolicznej i usytuował.o je w innym 'kqn'teikśóe 1P0znaw'C'zym.Pierwotne .stanyświ'adomośei spolecznej przestają być n:ienormalnymi i dziwacznymi 'zjaiwiskami, Leczobrazują pewne podstawowe sposoby my'Śl·enia i 00.(:ZJuwania.Oczywiśóe - podkpeśł'a Levi-Strauss - myśl "prymitywna" dysponuje 'zupełn:ie innym materialem danym jej prz.ez dhi'ektywną rze,ezyw.isbość,innym np. od tego, który ma do dyspozycji myśl naukowa. et re. 8'2 Ibddem, s. 4li2. LeVli-iSitJra.uls,~, Myśl nieoswojona, Wlans"Za'Wa 1969, s. 399. �126 WOJCIECH BURSZTA Tworzone więc przez nią systemy klasyfika'cyjne cechują się odmiennymi T'elacj:ami. Jest j,edinak w istocie swej myślą r,acjonalną - chociaż z naszeg,o punktu widzenia ni·e zawsze 'ef'e'ktywną. Jak duża jest różnica w koneepcji Levi-Straussa w 'porównaniu z poprzedzają'cymi go badacZICl'illi - można 'ZJObrawwaćpodając 'przy1kładro'Z'umi'eni:amyśli pierwounej przez K. Moszyńsbeg.o. Np. rozpatruje on jeszcze magię ja1kofa.łszywe prze,świadczenie, rodzące się" w bezkrytycznym umyśle nieoświeoonego człowieka" 63. Wszystkie czynności magi,czue traktuje Mo'Szyńs'kij.ako dbjaw "wy'kol'ejenia" i ciemnoty, :bezładne skupisko doz.i WI1JOści, nie mo'żliwe do wytłum:acz,enia w kategoriach racjonalnych. iPnykłada doń jedynie własną sia~kę klasyfikującą rodzaje działań ma:gi'cznych (jest to rO'zhudow~na !klasyfikacja Frazera). Niczego podobnego ni'e spotk'amy na kartach książek Levi-Straussa - i to jest postęp etnografii, który możemy rozpatrywać w sz,erszych kategoriiach 'postępu nauki w ogóle. Jeśli bowiem Moszyński sprze-ciwiał się magii, to jednocz'eśni-e bard'z,o ograniezał warto,ść wsz:elkich objaś'ruień teoretycznych w etnografii. Ta;kie stanowisko było nb. charakt'erysty'cznym objawem u pozytywistów, dla których z:aTówno w nauoe, jak i w magii, istotne były tylko dane początkowe i wynik końcowy, tytlko Itym s,ię zajmowano, całą "spekulację" teoretyczmą pozostawiając na boku - waż'ne było tylko to, co j,est :bezp0tŚredniocibseTWlowalne.I tak np. zn.any fizyk Mach sprzeciwial się teorii a'tomów molekularnych, gdyż uważał zjawiska te za nieobs·erwowalne :i tworz€'Il'ioeteori:i o zjawiskach nie'ohserwowalny,ch za czystą spekulację. Levi-Stmuss Jest już przedstawicielem bardzo dalek,o posuniętej refleksji teoretycznej, która pozwoliła mu usankcjonować logiczlfiOŚćwyobrażeń magicznych i znaleźć wspólne cechy myślenia magiczno-rytualnego i naukowego. Wszystk,o 'zaś zasadza się na wprowadzeniu "zmiennych pośredniczącyoh" pomiędzy dane początkowe i efekt końcowy działalnc.ści mag.ioczneji naukowej oraz l:1aprzyję'ciu zalażen.ia 'O ra'cjoonalno'ś'ci{chociaż ni'eświ'adomej) ludzkich d'z.i,ałań.Przy talkim ujęciu magia i nauka kierują się podobnymi zasadami. a dl'Oga'ch,jakimi podąża myśl nieoswoJona i naukowa, Levi-Strauss pisz'e: "Ale skoro - teoretycznie przynajmn~ej li gdyby ni'e nastą'piły nagłe zmia'ny perspektywy - .przezna'czeniem ty'ch dwóch dróg był!oby spotkać się, to obie, niezależnie od siebie w czasie i rprzle.strzelni,musiały rprow:adzićdo ciwóchodrębnych, choć równie pozyty'vvnych systemów wi'edzy: tego, ,któregof'ozwój wiąże się z epoką neolitu, którego .podstawą jest t'eoria postrz,egania zmysłowego 83 K. MOIszyń!s!~i, KuLtur:a ludowa Słowian, t. 2, z. 1, Warsz:awa 1968, s. 268. Przykładem iMOIs!zyń!skie:~opo's'£UJżyłIS,ję Ł. :stomma w .artykule Magia dz,żsiaj. Rozważania o metodzie, "Po-Iska Sztum Ludowa" 1978, nr 3 - 4, s. 131- 142. �Implikacje metodo.logkzne krytyki koncepcj.i Claude 121 Levi-Straussa l. ·.l oraz tego, który od razu sytuuje się na gruncie pojmowania rozumowego i z któriego wyszła współczesna nauka" 64. Klasyfiik'acje strukturalne Levi-StrausSia. spełniają więc bardzo pożyteczną rolę rejestratora "systemowy'ch" stanów lświadomośó społecz'eństw prymitywnych, i to jest główna zasługa lwncepcji tego uczonego. Rację ma więc L. S~omma, tak mocno podkreślając ważność i słuszlno,ść klasyfikacji ta'ksonomiczny'ch "strukturalistów" 65. Ale na tych klasyfikacjach kończy się, moim zdaniem, czysto naukowa strona metody Lev;i-Stmussa. Wypada zgodzić się z samym uczonym, który uważa, że "badania strukturalne l...l stanowią l...l raczej metodę, dającą się stosować do ró>żnych problemówetnologlcznych i spokrewnioną 'z formami analizy strukturalnej stosowalnej w innych dziedzinach" 66, z tym j,ednak zastrzeżeniem 'że jej względna słuszność i wartość 'poznawcza wycz·erpuje się w całości w rejestracji poszczególnych dzied.zinświadomości społecznej. Tak jest zarówno w odniesieniu do językoznawstwa strukturalnego wersj:i pmskiej (dystrybucjonistycznej tym bardziej), jak i w odniesi,eniu do pmktyki badawczej Levi-Straussa. N. Chomsky zarzucił kiie:dyś Uingwilstom 'strukturalnym, że wiedza reprezentowana przez ich "strukturę" systemu językowego lnie wystarcza do wygenerowania j'a1kiegok'olwi'ek zdania, nie można też na grunci<e tej wiedzy nawet zinterpretować danego ciągu dźwięków jako zdania. Stąd określił 'stru'k'turalizm języko7mawczy jako taksonomilczne stadium rozwoju nauki 67. Myślę, że pogląd Chom'sky'ego można ,elkstrapolować także na koncepcję Levi-Straussowską - francuski etnolog właściwie klasyfikuje, systematyzuje i kodyfikuje zebrany materiał reguł kultuTO'wych i w tych działaniach wyczerpuje się naukowa ważność jego koncepcji. W <czym zawiera się więc tajemnica tak wielkiego rozgłosu, jaki zyskał Levi...:Strauss w ,światowej nauce? Myślę, rże odpowiedzi na to pytanie ,należy szukać nie w naukowej, ale raczej 'światopoglądowej wartości jego propozycji badawczych. 'Powodem bowiem przenikania st,rukturalisty.cznej orientacji teoretyczno-metodologicznej Levi-Straussa do .społecznej świadomości metodologicznej etnografów jest jej funkcjonowanie światopoglądowe. Odbyw:l się tJ w spcsób następują'cy: program :badań strukturalistycznych nad kulturą symboliczną nie odgrywa zasadniczo roli naukotwórczej, nadaje jednak pewną nową s a n kc j ę ś w.i a t o p;{) g l ą d 084 C. L€'v'i-Strau:;s, op. cit., s. 403 - 404. Pm'. L. s,tO'mma, op. nie,pCibr:zebnych, znaj<du,jamy 65 rze'czywli:stoś'clią 68 61 \V cit., s. spow zcalk'reJS'ie etnqgrafiii C. Lev'i-Sltmuss, Zob. eho'C'iażby Antro.pologia k:rÓltką pracę 140. Wartylkule tym, mumo głę!balbc h myś1i i refleksji wiie'lru f,na'gmen'tów nad wspók7)esną po:liSkriej. strukturaLna, .T. Lyol/1lse'a s. 367. pt. Chomsky, W1ar'szawa 197,5. �128 WOJCIECH BURSZTA w ą istnieją'cej już i utrwalonej I(z -pewnymi modyfikacjami rzecz jasna) pra'kty'ce vadawcz,ej. Ta sankcJa światopoglądowa -i to jest charakterystyczne - odwołuje .się do :pewnych paz/nawczych warto'sci nadrzędny'ch (a więc nie bezpośr'ednio-'praktycznych, "żyóowyC'h"), bądż do war:bości wykra,czających już poza ten obszar - a więc jeszcze bal'dziej uniwersalnych, ale akceptowanych społecznie - w tym przj1padku - wśród et.nografów oB. U Levi-Straussa moż,na zresztą zauważyć wyraźną ewolucję poglądów; pcnątkowo wiąz,ał on "struktury" z funkcjó! wy.mi'any (w Les struci ures elementaires de la parente) i jego działalinO'śćściśłe odpowiadała ka_ nonom naukowości. Później, jak mówi Y. Simonis, aktywność strukturalistyczna staJe się aktywnością artystyczną i odwołuje się coraz części'ej do wartości światopoglądowych, 'któl'e z istoty swej nie podleg'ają naukowym 'weryfikacJom. Trafnie do'strz'egł-o ten moment koncepcji LeviStralussa wielu Jej int'enpretatorćw {w tym - -co ·ciekawe - takŻ'e obrońców). M. Ziółkowski, traktująlc 'koncepcję autora Mythologiques jako rodzaj iJnstrumen'tali:zmu, 'pi'sze, ż'e "j'est to instrumen'tailizm dośćszczególneg.o typu, kiedy na tworwne przez badalczy konstrukty teoretyczne nakłada .się - czasem .nieświadomie - pewne dod:atJkowe warunki nie naukowej, aleest-etycznej natury, które czalsemwysuwają się nawet na pi'erw.szy pl,an" 69. Wartoś'ci "prz'ełomu .stl'ukturalistycznego", dokonanego przez LeviStraussa w etnologii, powirrniśmy więc moim zdaniem -doszukiwać się przede wszystkim w sferze światopoglądowej. Etnolog francuski niezwykle rozszeriył horyzonty myślowe wspókzesnejnauki, j'ego książki niosą ze sobą potężny hagaż wart!ośei ogólnohumanistycznych. Levi-Strauss na nie spotyik3Jnądo tej pmy skalę postawił przed letnologią zagadnienia fi10'zofi<czne,,od których dotąd nauka ta raczej stroniła. Cała twórczość tego uczonego jest próbą uczynienia z 'etnologii 'nauki wiodącej w humanistyce, próbą wyda:bycia jej tym samym z niejabej "za'sci'ankowo'śd" tra. dycyjnych zlaint!e~es()<wań.Koncepcja ta j-est jako taka subiektywnym pI"Z'ejawem i próbą wydoby<Ciahumanistyki z pozyiywi,stycznego stadium rozwojowego. W ,odniesi'eniuc.o zjawisk z-e sfery kultury symbolicznej w)'lpTaiOOwałateż <ffi,et!odę :pO'zwaJ.a'ją'cąr-ejestl'Ować i umaoczn:i-aćistotny fakt, Źlesystemy !ku1tuI'Owe,charakteryzują się wewnętrz.nym, logk'znym porządkiem. Jako taka jest j-uż jednak 'koncepcją h i s t o r y c z n ą i z a m k n i ę- tl8 łIł ·tywy :$. 113. Wg J. Kmity, Kaka uwag ... , s. 126. gfos M. Zń.ó~kQWIstkfi€!go w dySikU!sji ,Por. metodologiczne badań nad kultuTą, na temaJt StruktuTa,~~tycz;ne dYTek197'7, nr 16, "StUJdi<a MetodoLogkzme" �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 129 t ą (mimo iż U~vi-S'tmuss nadal tworzy) i nie może być mowy o uczynieniu z niej koncepcji dynamicznej i sterującej w całości praktyką badawczą etnologów. Istnieje wprawdzie 'Sporo prób kontJ'lnuacji "strukturalizmu" w etnologii 70, ale nie zmienia to postaci rzeczy. WOJCIECH BURSZTA CRITICISM OF CLAUDE LEVI-STRAUSS CONCEPTION AND ITS METHODOLOGICAL IMPLICATIONS FOR ETHNOGRAPHIC RESEARCH (Summary) It seems best to disouss Claude Levi-Strauss' conception as a kind of research method, i.e. a certaincomplex of methodologicalnof'm5 and directives. Thus, we are able to distingUli'sh the following directives in his works: 1) a di'reeotive of rocognizing an aut'Onomy of "pure" elllipirical knawl'edge, 2) a directive of the inexplicability of this knowledge, 3) a directive 'of functional explanation and 4) a directtive of the "model" composition of "slJru'Ctures". At the same time appropriate directives enable us to derive some these eO'Ilcer.,ing cuItulfe from them (in U~vi-StrauDs' meaning of this word). Levi-Strauss fixes his attention ,on the "mental" side of the cultu1re, i.e. on (usually) unrecll'gnizcd by individuals rules which manifest ihernselves i l customa.ry behaviour. As far as the stru'Ciure of 1hose 'Tules is concerned, it is stated to be hmele~sly pe.rsiste.nt and able -to explain what happens with paTticuJar systems of r.ules of customary behaviour. Claude Levi-Strawss ai= atgiving a theory which would be generally valid - ur:iversal. However, such a I1IaturalisUc and ahistoric attempt of explanalio1 is invalid; just a mere metho·d of model compo5ilion of "structures" settles this question on a'ccount of a rudimentary "ad hoc" error included in it. Thus, a cognitive value (and the purely scientific tS'ide) of Claude Levi-Strau·ss' conception consists in tax-onomic registratio:l. of paTticular domains of social consciou'sness. Those daslsifica1'ians are of an objectified chaa-acter, i.e. they lack the so-callod "hurnanis-tric fador". In th~s field, Claude Levi-S1rauss proved that socia-cultural phe lomena arechal'acterized by the~r own inner and logic order. It seems that the rea'wn of Levi-Strauss' fame in the wOlrld of science lies rather in the philosophical tha'n in the scientific value of his research proposition. He tnied to make et-hnDlo,gy more simil'ar to naltural science:;. However, with all its great humanistic v:1lues and extremely wide cognitlive prospects, the conception of Claude Levi-Strauss is of a historic and already "closed" c,haracter. 70 iNp. prace nad modelami strulktu1r'alnymi w folklorze. Zob. EUi K. Maranda, Pierre Ma.randa, Structural Models in Fo~klore and Transformationa~ Esseys, The Hague 1971; zob. takiŻe ciekawy artykuł tego drugiego: Structuralism in Cultural AnthTopo~ogy, "Annual Review of Anthl'opol'ogy" 1972, nr 2, s. 329 - 348. Pożyteczne byłoby bliż'sze przyjrzenie się P1faJkty;cebadawczej tych uczonych. 9 •.Lu.d" - tDm 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/902d770d2dd535819151a6540693ac16.pdf 8bdf423099684a4b0cc523d8b418e0a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1309 Title A name given to the resource Księga Pamięci ("Memorbuecher") a mit żydowskiego miasteczka / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldbergowa-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ (Izrael) KSIĘGA PAMIĘCI ( " M E M O R B U E C I I E R " ) A M I T ŻYDOWSKIEGO M I A S T E C Z K A Księga, której celem jest uczczenie, ocalenie od zapomnienia p o s z c z e g ó l ­ nych o s ó b czy też świata, który j u ż nie istnieje, nie jest zjawiskiem n o w y m w kulturze ż y d o w s k i e j . Tradycja wspominania z m a r ł y c h , s z c z e g ó l n i e postaci, które o d e g r a ł y w a ż n i e j s z ą rolę w ż y c i u gminy i o s ó b , które p o n i o s ł y ś m i e r ć dlatego, ż e były Ż y d a m i , przestrzegana była powszechnie w gminach aszkenazyjskich Europy Ś r o d k o w e j . J u ż w okresie wczesnego ś r e d n i o w i e c z a w Nad­ renii powszechny b y ł zwyczaj odczytywania (w czasie odpowiednich m o d ł ó w za z m a r ł y c h ) d ł u g i c h list nie żyjących c z ł o n k ó w gminy, lub wspominania o k o l i c z n o ś c i , w których miały miejsce a n t y ż y d o w s k i e pogromy. Zwyczaj ten u g r u n t o w a ł y tzw. Memorbuechcr, spotykane często w gminach ż y d o w s k i c h na terenie Niemiec ś r o d k o w y c h , Bawarii, Szwajcarii, Alzacji w okresie od Ś r e ­ dniowiecza po w i e k X V I Í I . J e d n ą z trzech podstawowych części każdej takiej księgi była lista z m a r ł y c h , zawierająca nieraz tysiące nazwisk, k t ó r ą n a l e ż a ł o o d c z y t a ć w synagodze, w dniach ku temu przeznaczonych (Weinberg 1982, Ycrushalmi 1982). Tradycja ta nie z a n i k n ę ł a i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym, po pogromie w 1919 roku w miejscowości P r o s k u r ó w , wychodzi księga opisująca wydarzenia oraz zawierająca nazwiska zamordowanych w ó w c z a s m i e s z k a ń c ó w miasteczka . 1 N o r m a l n ą w i ę c koleją rzeczy po tragedii z a g ł a d y narodu ż y d o w s k i e g o podczas drugiej wojny ś w i a t o w e j , ci którzy ocaleli, uznali za najgodniejszy s p o s ó b uczczenia z m a r ł y c h wydanie ksiąg p o ś w i ę c o n y c h pamięci ludzi i świata, który p r z e s t a ł istnieć. W s p ó ł c z e s n a księga p a m i ę c i , Pinkas zikaron po hcbrajsku, Yizker bukh w j ę z y k u jidysz, ma w i ę c w s w o i m z a ł o ż e n i u utrwalić świat sprzed zagłady, p r z e d ł u ż y ć istnienie ż y d o w s k i e g o miasteczka Europy wschodniej, tak zwanego sztetl, u w i e c z n i ć tych, co w n i m mieszkali. Księgi te o d n o s z ą się zawsze do konkretnego miejsca, które mają upamięt­ nić. J u ż w tytule najczęściej zaznaczona jest nazwa miasteczka, którego księga dotyczy ( c z ę s t o jest on poszerzony o dalszy tekst, który wyjaśnia, ż e u p a m i ę t ­ nione b ę d z i e miasteczko i jego z a m ę c z e n i m i e s z k a ń c y ) . �188 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Sugeruje to konstatację, że księgi p a m i ą t k o w e s t a n o w i ą monografie po­ s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i , dokument dla historyka dziejów najnowszych. Jako monografie historyczne nie spełniają jednak stawianych i m w a r u n k ó w , toteż w literaturze historycznej spotykamy przede wszystkim krytyczne usto­ sunkowanie s i ę z a r ó w n o dw-poszczególnych tomów, j a k i koncepcji w y d a w n i ­ czych (Szacki 1952, 1955; Wein 1972). Stanowisko lo jest na pewno s ł u s z n e , księgi te b o w i e m powinny z a i n t e r e s o w a ć przede wszystkim antropologa kultu­ ry. Nie s ą to monografie m i e j s c o w o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e etnograficznym kon­ cepcjom badawczym, nie m o ż e m y też z a l i c z y ć ich do literatury p a m i ę t n i k a r ­ skiej. S ą to książki o d o k ł a d n i e sprecyzowanym celu, który to cel narzuca treść i układ p o s z c z e g ó l n y c h tomów, oraz w y o d r ę b n i a j e jako o k r e ś l o n ą g r u p ę doku­ m e n t ó w . Na ich p r z y k ł a d z i e m o ż e m y prześledzić przede wszystkim dwa inter­ esujące zjawiska kulturowe. Poddawanie przeszłości procesowi mitologizacji oraz n i e ś w i a d o m e tworzenie na naszych oczach kolejnego mitu miasteczka ż y d o w s k i e g o " , mitu, który różni się od- dotychczasowych. Powstanie tego nowego mitu uwarunkowane jest przede wszystkim procesami o charakterze s p o ł e c z n y m , k t ó r e t o w a r z y s z ą wydaniu każdej pojedynczej księgi p a m i ę c i . Ruch wydawania tychże k s i ą g r o z p o c z ą ł się jeszcze w okresie ostatniej w o j n y i trwa do d z i ś . P o w s t a ł spontanicznie najczęściej w ś r o d o w i s k u licz­ nych ziomkoslw b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w gmin ż y d o w s k i c h Europy wschodniej. O ż y w i ł on istniejące j u ż organizacje, c z ę s t o p o w o ł a ł do życia nowe, s t a w i a j ą c e sobie za pierwszy i zasadniczy cel działania - wydanie księgi p a m i ę c i . Ruch ten p r z y c z y n i ł się do zacieśnienia s t o s u n k ó w i k o n t a k t ó w p o m i ę d z y grupami po­ c h o d z ą c y m i z jednego miasteczka żyjącymi i działającymi na r ó ż n y c h konty­ nentach oraz w z m o c n i ł więzi w e w n ą t r z g r u p o w e p o s z c z e g ó l n y c h organizacji ziomkoskich, intensyfikując w ś r ó d byłych m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h mia­ steczek, a c z ę s t o i w ś r ó d ich dzieci, urodzonych j u ż poza E u r o p ą w s c h o d n i ą , poczucia posiadania w s p ó l n e g o systemu odniesienia, własnej tradycji m a ł o ­ miasteczkowej. Ruch ten istnieje obok nurtu badawczego, obok działalności h i s t o r y k ó w , którzy s t a w i a j ą sobie za cel opracowanie historii p o s z c z e g ó l n y c h gmin ż y d o ­ wskiej diaspory , c h o ć bywa, ż e w p o s z c z e g ó l n y c h przypadkach ziomkostwa z w r a c a j ą się do n a u k o w c ó w z p r o ś b ą o opracowanie pojedynczych z a g a d n i e ń . Wydawane księgi o d n o s z ą się przede wszystkim do o b s z a r ó w , k t ó r e podczas ostatniej wojny światowej znalazły się pod o k u p a c j ą n i e m i e c k ą , a w i ę c gmin ż y d o w s k i c h l e ż ą c y c h przed ostatnią w o j n ą w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , Gre­ c j i , J u g o s ł a w i i , L i t w y , Ł o t w y , Polski, Rumunii, Węgier, ZSSR. Trudno jest o k r e ś l i ć ich liczbę - są to najczęściej bardzo m a ł e nakłady, drukowane w róż­ nych, czasem niewielkich drukarniach, na wielu kontynentach. R o z c h o d z ą się one w ś r ó d b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w danego miasteczka nie trafiając na półki s k l e p ó w k s i ę g a r s k i c h , ani do katalogów wydawniczych. Opierając się na biblio­ grafii sporządzonej przez Z. Bakera (Kugelmass, Boyarin 1983, s. 223-264), która wydaje m i się b y ć najpełniejszą, oraz na katalogu biblioteki Yad Va-shcm w Jerozolimie, posiadającej największy i najpełniejszy k s i ę g o z b i ó r z tego za­ kresu, o b l i c z y ł a m liczbę ksiąg p a m i ą t k o w y c h , które d o t y c z ą w y ż e j w y m i e n i o 3 5 �K S I Ę G A PAMIĘCI („Ml¡MORGUECIIER") 189 nych o b s z a r ó w na 526 t o m ó w z czego 428 ksiąg dotyczy terenów l e ż ą c y c h do 1939 roku w granicach Polski:i te b ę d ą tematem moich dalszych r o z w a ż a ń . Liczba wydanych ksiąg nie jest równa liczbie gmin, których te księgi d o t y c z ą . N i e k t ó r e bowiem m i e j s c o w o ś c i mają po kilka k s i ą g wydawanych kolejno, inne o d n o s z ą sie do szeregu gmin ż y d o w s k i c h sąsiadujących ze s o b ą . Czasem jest to zaznaczone w tytule, ale nie zawsze. Z moich obliczeń wynika, ż e w w y m i e n i o n y c h w y ż e j 428 tomach z n a l e ź ć m o ż n a dane d o t y c z ą c e 547 skupisk ż y d o w s k i c h , u w z g l ę d n i a j ą c , ż e np. C z ę s t o c h o w a ma cztery księgi p a m i ą t k o w e , S o k o ł ó w Podlaski trzy, D y n ó w d w i e itd. R ó w n i e ż w i e l k o ś ć osied­ la nie jest w s k a ź n i k i e m w y z n a c z a j ą c y m liczbę k s i ą g lub s t a r a n n o ś ć opracowa­ nia t y c h ż e . O ile m o ż n a w y s n u ć w tej dziedzinie j a k i e ś prognozy, b ę d ą one odwrotne od spodziewanych. Mianowicie, d u ż e skupiska ż y d o w s k i e o z r ó ż n i ­ cowanej s p o ł e c z n o ś c i i stosunkowo mniejszym zintegrowaniu w e w n ę t r z n y m trudniej o r g a n i z u j ą się w celu wydania wspólnej księgi. J e d n ą księgę p a m i ą t ­ k o w ą ma K r a k ó w i j e d n ą Sarnaki na Podlasiu, gdzie m i e s z k a ł o przed d r u g ą w o j n ą ś w i a t o w ą zaledwie 350 ż y d o w s k i c h r o d z i n , aż trzy księgi p a m i ą t k o w e wydano natomiast upamiętniając n i e w i e l k ą g m i n ę ż y d o w s k ą Gliniany w oko­ licach L w o w a . Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nie mają k s i ą g p a m i ą t k o w y c h n i e k t ó r e bardzo w a ż n e o ś r o d k i chasydzkie, ale do tego zagadnienia jeszcze p o w r ó c ę . Problemem istotnym dla antropologa jest j ę z y k , w którym księga p a m i ą t k o w a została wydana. J ę z y k księgi jest bowiem n i e w ą t p l i w i e odbiciem d z i e j ó w jej m i e s z k a ń c ó w i przekazuje nam dane na temat skomplikowanego problemu poczucia p r z y n a l e ż n o ś c i do o k r e ś l o n e g o kręgu kulturowego b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w miasteczka. J ę z y k i e m panującym w s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j tradycyjnego sztetl wschodniej Europy był jidysz b ę d ą c y w powszechnym użyciu obok hebrajskiego, który jako „język k s i ę g i " znany b y ł w tradycji w y k s z t a ł c o n y m m ę ż c z y z n o m , a w X X wieku części z w o l e n n i k ó w ideologii sjonistycznej. Ponadto, w tym okresie języka hebrajskiego uczonego w okre­ ś l o n y c h s z k o ł a c h ż y d o w s k i c h , z a r ó w n o powszechnych, j a k i ś r e d n i c h (w nie­ k t ó r y c h nawet hebrajski był j ę z y k i e m w y k ł a d o w y m ) . Poza tym prawie całe s p o ł e c z e ń s t w o ż y d o w s k i e z n a ł o j ę z y k miejscowy (polski, lub inny), k t ó r y m m ó w i ł a okoliczna, n i e ż y d o w s k a l u d n o ś ć . Księgi p a m i ą t k o w e napisane i wyda­ ne w y ł ą c z n i e w j ę z y k u j i d y s z n a l e ż ą do rzadkości. Jak z r e s z t ą w o g ó l e rzadko­ ś c i ą s ą księgi j e d n o j ę z y c z n e . Do grupy lej z a l i c z y ć należy pojedyncze księgi napisane w y ł ą c z n i e w j ę z y k a c h angielskim lub hebrajskim. Interesującym ewe­ nementem w tej dziedzinie jest korelacja m i ę d z y miejscem wydania księgi a jej językiem. Tak w i ę c księgi wydawane w Argentynie pisane są w y ł ą c z n i e w jidysz, w Stanach Zjednoczonych natomiast w j ę z y k u jidysz wydawano księgi tylko b e z p o ś r e d n i o po wojnie. W Izraelu, nieliczne prace lego typu pisane tylko w t y m j ę z y k u , pojawiają się do lat ostatnich. Tylko w Izraelu wydawane s ą leż księgi w y ł ą c z n i e po hebrajsku, i tylko w krajach diaspory nieliczne pisma s ą w y ł ą c z n i e po angielsku. R e a s u m u j ą c ten skomplikowany trochę w y w ó d , mo­ ż e m y u o g ó l n i ć , ż e księgi j e d n o j ę z y c z n e wydawane s ą przede wszystkim w g m i ­ nach ż y d o w s k i c h o bardzo silnym p r z y w i ą z a n i u do j ę z y k a jidysz i p i c l ę g n o w a 7 8 �190 OLGA GOLDBERG-MULKILWK'Z niu tradycji tegoż j ę z y k a oraz w gminach diaspory bardzo zintegrowanych, w k t ó r y c h powszechne u ż y w a n i e angielskiego w y p a r ł o z n a j o m o ś ć innych tra­ dycyjnych j ę z y k ó w , j a k i m i mówili Żydzi wschodnio-europejscy. Najczęściej pojedyncza księga p a m i ę c i wydana jesl w d w ó c h lub trzech j ę z y k a c h : hebraj­ skim, j i d y s z i angielskim. Czasami p o s z c z e g ó l n e części księgi są t ł u m a c z o n e w c a ł o ś c i na inny j ę z y k , czasem zamieszczone jest streszczenie n a j w a ż n i e j ­ szych r o z d z i a ł ó w po angielsku, „aby m o g ł y p r z e c z y t a ć i z a p a m i ę t a ć naszu w n u k i i i c h dzieci", j a k często zaznaczone jest we w s t ę p i e . Do r z a d k o ś c i n a l e ż ą artykuły w innych aniżeli wymienione j ę z y k a c h . Osiem ksiąg z omawianej grupy zawiera artykuły pisane po polsku, jedna po rosyjsku. Wydanie księgi p a m i ą t k o w e j to jeden z najważniejszych p r z e j a w ó w działal­ ności ziomkostwa. Najczęściej p o w o ł y w a n o do tego specjalny komitet w y d a w ­ niczy. Od przypadku z a l e ż a ł o czy z danego miasteczka p o c h o d z i ł y osoby z odpowiednim w y k s z t a ł c e n i e m i czy p o w o ł a n e zostały do komitetu redakcyj­ nego. W ó w c z a s księgi redagowano fachowo, w e d ł u g zasad przyjętych w no­ woczesnej historiografii. Gdy wśród c z ł o n k ó w ziomkostwa b r a k o w a ł o odpo­ wiedniego kandydata na redaktora księgi, do w s p ó ł p r a c y zapraszano osoby m a j ą c e d o ś w i a d c z e n i e w tej dziedzinie. W rezultacie, przede wszystkim w la­ tach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , w Izraelu w y k s z t a ł c i ł s i ę z a w ó d redaktora ksiąg p a m i ę c i . N i e k t ó r z y w y r o b i l i sobie dobre imię w lej dziedzinie i zwracano się do nich polecając redagowanie księgi. Wśród r e d a k t o r ó w ksiąg p o w t a r z a j ą s i ę w i ę c nazwiska o s ó b , które nie były z w i ą z a n e pochodzeniem z kolejnymi miastecz­ kami, ale r e d a g o w a ł y szereg ksiąg. Rzadko b y l i to zawodowi historycy. B y w a ­ ło, ż e komitet redakcyjny nie mając odpowiedniego d o ś w i a d c z e n i a i przygoto­ wania zawodowego opierał się na wzorach innych ksiąg, nie unikając jednak bardzo często w i e l u p o m y ł e k i nieścisłości. A u t o r a m i p o s z c z e g ó l n y c h artyku­ łów s ą zawsze b y l i m i e s z k a ń c y miasteczka. W niektórych wypadkach, poza Ż y d a m i p i s z ą ludzie, którzy ich kiedyś ratowali. O g ó l n i e , drukowane prace, poza zamieszczonym w każdej k s i ę d z e opraco­ waniem historii gminy ż y d o w s k i e j , które lo zadanie powierzano c z ę s t o zawo­ dowemu historykowi, podzielić m o ż n a n a d w a rodzaje. S ą to: artykuły o cha­ rakterze sprawozdawczym oraz wspomnienia. Jeśli dane miasteczko p o s i a d a ł o j a k i ś z w i ą z e k z przedstawicielami literatury pięknej, w ó w c z a s w k s i ę d z e pa­ m i ą t k o w e j pojawia się wiersz lub inny utwór literacki. Wiersz bywa napisany przez d o m o r o s ł e g o poetę, nawiązujący w swej tematyce najczęściej do okresu zagłady. O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą publikacje d o k u m e n t ó w . Mianem tym objęte s ą wszelkiego rodzaju archiwalia - prywatne listy, w y c i n k i z gazet o d n o s z ą c e s i ę do danego miasteczka, statuty i spisy c z ł o n k ó w p o s z c z e g ó l n y c h organizacji s p o ł e c z n y c h , itp. Bogaty dział stanowi dokumentacja fotograficzna i rysunko­ wa. Jednaki cel, który przyświeca wszystkim wydawcom ksiąg p a m i ą t k o w y c h , ta sama problematyka której te księgi dotyczą, s t w o r z y ł a pewien wzorzec, który z n i e w i e l k i m i odmianami powielany jest -w kolejnych ł o m a c h p o ś w i ę c o n y c h p o s z c z e g ó l n y m g m i n o m . Tak w i ę c , każda n i e m a l ż e księga zawiera c z ę ś ć histo­ r y c z n ą , m i t p o c z ą t k u , o p i s u j ą c ą dzieje gminy od c z a s ó w osiedlania się pier- �K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R U U E C I I E R " ) 191 wszych Ż y d ó w w miasteczku lub wsi. N a s t ę p n i e księgi z a w i e r a j ą szereg arty­ k u ł ó w o charakterze wspomnieniowym d o t y c z ą c y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Zawsze znajdują się w nich informacje o strukturze zawodowej gminy, działa­ j ą c y c h na jej terenie instytucjach o charakterze s p o ł e c z n y m , kulturalnym, j a k miejscowy teatr, organizacje sportowe itp. Ponadto księgi z a p o z n a j ą czytelnika z d z i a ł a l n o ś c i ą organizacji politycznych, partii, z w i ą z k ó w m ł o d z i e ż o w y c h . Po­ w t a r z a j ą się wspomnienia d o t y c z ą c e p o s z c z e g ó l n y c h znanych rodzin, czy też o s o b i s t o ś c i działających w miasteczku, albo w y w o d z ą c y c h się z tegoż. Obok postaci z a s ł u ż o n y c h dla s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j wspominane s ą i takie, które p o z o s t a ł y w p a m i ę c i jako charakterystyczne sylwetki, np. miejscowy nosiwoda, powszechnie znany w e s o ł e k , j a k i ś dziwak m a ł o m i a s t e c z k o w y i tym podo­ bni. Istotną c z ę ś c i ą każdej księgi jest opis zagłady. Wymienia się daty i okolicz­ ności tworzenia getta, p o s z c z e g ó l n e , kolejno o g ł a s z a n e , restrykcje i wreszcie tragiczny koniec gminy, dzień i o k o l i c z n o ś c i , w których przestała ona istnieć. C z ę s t o księga wymienia wszystkie rodziny lub osoby, które zginęły. C z ę ś ć p o ś w i ę c o n a okresowi z a g ł a d y zawiera r ó w n i e ż wspomnienia o s ó b , które j ą p r z e ż y ł y - o k o l i c z n o ś c i ucieczki, ukrywania się. Wiele ksiąg m ó w i o krótkim okresie, b e z p o ś r e d n i o po wojnie, gdy ocaleli Żydzi wracali do swoich miaste­ czek i wsi szukając rodzin, próbując o d b u d o w a ć przerwane ż y c i e . Najczęściej nie u d a w a ł o się to - kontynuacja n a s t ę p o w a ł a poza granicami Polski. O poczuciu ciągłości tradycji ziomkoskich świadczą zamieszczane n i e m a l ż e zawsze sprawozdania z uroczystości p o ś w i ę c o n y c h uczczeniu pamięci zmar­ łych, o d b y w a j ą c y c h się rokrocznie w rocznicę dnia zagłady w Izraelu lub w in­ nych grupach ż y d o w s k i e j diaspory, zdjęcia p o m n i k ó w ofitir z a g ł a d y stawianych czasem w Polsce na ż y d o w s k i c h cmentarzach, najczęściej jednak poza jej granicami. I wreszcie ostatnia żałobna lista zawiera nazwiska żołnierzy, pocho­ d z ą c y c h z omawianego miasteczka, lub też s y n ó w czy w n u k ó w b y ł y c h miesz­ k a ń c ó w urodzonych j u ż poza jego granicami, poległych w walce o p a ń s t w o Izrael. Dla tworzenia mitu przez księgi pamięci pomocnym jest n i e w ą t p l i w i e fakt, ich napisania i wydania zawsze poza granicami P o l s k i , najczęściej w kilkana­ ście lat po z a g ł a d z i e i wiele lat po opuszczeniu miasteczka przez tych, którzy przystąpili do wydania dzieła. O k o l i c z n o ś c i opuszczenia miasteczka były tra­ giczne, z w i ą z a n e z p r z e ż y c i a m i które uniemożliwiają spokojne, z r ó w n o w a ż o n e podejście do opisywanych z d a r z e ń . O tym, j a k i m i l księgi te tworzą decyduje w d u ż y m stopniu postawa ideologiczna ziomkostw, z e s p o ł ó w wydawniczych. Otóż, s k ł a d a j ą sie one przede wszystkim, z byłych m i e s z k a ń c ó w miasteczek, którzy w y w o d z i l i się z rodzin o ideologiach syjonistycznej i Bundu lub pocho­ d z ą c z rodzin tradycyjnie religijnych, zbuntowali się przeciw domowej tradycji, w s t ę p u j ą c do którejś z wyżej wymienionych organizacji. Z natury rzeczy w y ­ dawaniem księgi zajmują się b y l i lub w s p ó ł c z e ś n i d z i a ł a c z e kulturalni s p o ł e c z ­ ności, osoby w y k s z t a ł c o n e , czasem zawodowo zajmujące się nauką, dalekie od tradycyjnego trybu życia. Za o k r e ś l o n y m ukierunkowaniem ksiąg, przemawia r ó w n i e ż fakt, że z a g ł a d ę przeżyli przede wszystkim c i , którzy opuścili miaste9 1 0 �192 O L G A G0LDÜI-.RG-MULKIEWIC:Z czko jeszcze przed w o j n ą ; m o ż n a lo i n t e r p r e t o w a ć j a k o z w y c i ę s t w o s j o n i s t ó w i oni p o d k r e ś l a j ą swoje racje w drukowanych lekslach, s z c z e g ó l n i e w k s i ę g a c h wydawanych w I z r a e l u . Księgi wydane w k r ę g a c h bundowskich w diasporze skupiają u w a g ę przede wszystkim na działalności k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j w ł a s ­ nych organizacji. 11 Ś w i a t chasydzki, który p o z o s t a ł w pamięci n i e - Ż y d ó w j a k o element najbar­ dziej charakterystyczny w tradycyjnym miasteczku okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , s z c z e g ó l n i e w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , nie ma swego ambasadora w ś r ó d w y d a w c ó w k s i ą g p a m i ę c i . N a j c z ę ś c i e j rola i d e o l o g i i chasydzkiej w k s z t a ł t o w a n i u się obrazu życia codziennego miasteczka oraz istnienie i dzia­ ł a l n o ś ć d w o r ó w p o s z c z e g ó l n y c h c a d y k ó w pozostają na marginesie treści w i ę kszości o p r a c o w a ń ". Stan ten utrwala i to, ż e w s p ó ł c z e ś n i e rozwijające b o g a t ą d z i a ł a l n o ś ć p o s z c z e g ó l n e ugrupowania czy też dwory chasydzkie, z a r ó w n o w Izraelu, j a k i Stanach Zjednoczonych, nie przejawiają zainteresowania prze­ s z ł o ś c i ą i ż y c i e m gminy w diasporze. Leży to z r e s z t ą u podstaw chasydzkiej ideologii. K u l t cadyka jest ściśle personalny, przenosi się wraz z t y m ż e z miej­ sca na miejsce nie u s t o s u n k o w u j ą c s i ę do p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i , b ę d ą ­ cych niejako miejscem postoju,a nie o ś r o d k i e m , w którym toczy s i ę ż y c i e gminy. Jedyne co łączy c h a s y d ó w z przeszłością - konkretnym miejscem, gdzie rozwijało s i ę ż y c i e dawnej s p o ł e c z n o ś c i to kult grobu, miejsca p o c h ó w k u cadyka lub domu, w k t ó r y m mieszkał; kult ten m o ż n a p r a k t y k o w a ć bez upa­ miętniania innych treści. W a ż n e dla c h a s y d ó w , j a k też i dla ogółu Ż y d ó w , uczczenie miejsca p o c h ó w k u najbliższej rodziny m o ż e być r ó w n i e ż obserwo­ wane bez ustosunkowania s i ę d o m i e j s c o w o ś c i , w których nie toczy s i ę j u ż ż y c i e ż y d o w s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N i c angażują się w i ę c oni ani w wydawanie ksiąg p a m i ę c i , ani nie dbają, aby reprezentowany przez nich świat z n a l a z ł w nich w ł a ś c i w e mu miejsce i wierne odbicie. I wreszcie trzeba jeszcze p o d k r e ś l i ć ostatni czynnik, k t ó r e g o nie n a l e ż y l e k c e w a ż y ć . Księgi pamięci powstają w s p o ł e c z n o ś c i w s p ó ł c z e s n e j , dalekiej od tej, k t ó r ą m a j ą za zadanie u w i e c z n i ć . Grupa, która j e wydaje ma w ł a s n ą , wprawdzie krótką, ale jednak powszechnie przyjętą historię, w ł a s n e autorytety. K s i ę g i te s ą finansowane przez p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w ziomkostwa nie wedle r ó w n e g o p o d z i a ł u k o s z t ó w wydawnictwa, ale sponsorowane wedle mo­ ż l i w o ś c i i chęci p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , które czasem w w y s o k i m opodatkowa­ niu s i ę na rzecz wydania księgi w i d z ą m o ż l i w o ś ć p o d k r e ś l e n i a nie zawsze prawdziwych z a s ł u g w ł a s n e j rodziny. Wywodzenie się ze znanego gniazda, posiadanie w rodowodzie uczonych m ę ż ó w jest w a ż n y m atutem w k s z t a ł t o w a ­ niu etosu rodzinnego i budowaniu własnej pozycji. Wszystkie w y m i e n i o n e w y ż e j czynniki w p ł y w a j ą o c z y w i ś c i e na zaburzenie proporcji w ilości miejsca p o ś w i ę c o n e g o p o s z c z e g ó l n y m problemom, na przerysowanie niektórych w ą t ­ ków, niedopracowanie czy też c a ł k o w i t e p o m i n i ę c i e innych. Wymienione o k o l i c z n o ś c i t o w a r z y s z ą c e procesowi powstawania ksiąg pa­ m i ę c i odzwierciedlone s ą nie tylko w.treści tychże, ale m o ż e jeszcze bardziej dobitnie w ich szacie graficznej. �K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R B U E C I I E R " ) (Wieczny płomień - dla upamiętnienia Dolhinowu, Tel-Aviv 1985) Cyfry arabskie dodane zostały przez autorkę niniejszego artykułu aby umożliwić odczytanie planu nie znającym hebrajskiego. 1. Dom ludowy, gmina, posterunek. 2. Polska szkoła powszechna. 3. Szkoły „Tnrbul" (sieć szkól żydowskich z językiem w y k ł a d o w y m hebrajskim), 4. Synagogi. 5. Herder, jeszvbot. i». M ł y n Gordona. 7. Apteki. 8. Stary cemntarz dziecięcy. 9. Studnia. 10. Straż pożarna. U . Cmentarze, katolicki, żydowski, z pierwszej wojny światowej. 12. 1'taża dla kobiet. 13. Plaża dla mężczyzn. �194 OLGA GOLDBERG-MULKIEWICZ Do w y j ą t k ó w n a l e ż ą księgi bez ilustracji. S ą to tylko pojedyncze egzempla­ rze, wydawane pospiesznie, najczęściej zaraz po wojnie, techniką która unie­ m o ż l i w i a zamieszczenie zdjęć. Powszechnie przyjęte jest przekonanie, ż e fo­ tografia, rysunek, s t a n o w i ą o b i e k t y w i z a c j ę przeszłości, p r z e n o s z ą , ocalają od zapomnienia konkretne fakty, p o s z c z e g ó l n e postaci, świat w swojej prawdziwej istocie. D o b ó r zamieszczonych zdjęć z n ó w uwarunkowany jest procesami historycznymi. Burzliwe wojenne losy s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j sprawiły, ż e albumy rodzinne n a l e ż ą do r z a d k o ś c i , pozostały one najczęściej w Polsce, ale za to zdjęcie przedstawia n i e z w y k ł ą w a r t o ś ć , j a k o prawdziwa dokumentacja świata, który p r z e s t a ł istnieć. W dobytku o s ó b , k t ó r e wyjechały z Polski jeszcze przed w o j n ą lub u r a t o w a ł y się z wojennej p o ż o g i , z a c h o w a ł y s i ę przede wszy­ stkim fotografie pojedynczych o s ó b , najbliższych. Poza tym c z ę s t e są zdjęcia ilustrujące ż y c i e i przygody m ł o d y c h , a w i ę c fotografie ze szkoły, dokumentu­ j ą c e d z i a ł a l n o ś ć k l u b ó w sportowych, organizacji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h m ł o ­ d z i e ż y ż y d o w s k i e j . Rzadsze s ą zdjęcia ukazujące u r o c z y s t o ś c i o charakterze rodzinnym; robienie takowych nie leżało w ż y d o w s k i e j tradycji; fotografowa­ nie podczas świąt b y ł o w w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w n i e m o ż l i w e , g d y ż z a b r a n i a j ą tego przepisy religijne. Najmniej z a c h o w a ł o się zdjęć p r z e d s t a w i a j ą c y c h mia­ steczko, jego a r c h i t e k t u r ę , najważniejsze budynki, ulice. A to p r z e c i e ż stanowi element w i ą ż ą c y . Księgi w znacznej swej w i ę k s z o ś c i wydawano w okresie, w k t ó r y m trudno było do Polski p o j e c h a ć , aby u z u p e ł n i ć szatę ilustracyjną tomu. T o t e ż często spotykamy w k s i ę g a c h pamięci rysunki, które m a j ą czytel­ n i k o w i p r z y b l i ż y ć nie istniejący j u ż świat. D o m o r o ś l i najczęściej artyści odtwa­ rzają z p a m i ę c i ulice, p o s z c z e g ó l n e domy, w n ę t r z a synagogi. Do najbardziej interesujących należą mapy osiedli. Rysowane z p a m i ę c i u d e r z a j ą d ą ż e n i e m do przedstawienia c a ł e g o miasteczka, z a r ó w n o świata ż y d o ­ wskiego, j a k i tego, który istniał obok i - j a k s ą d z ą niektórzy badacze - b y ł przez Ż y d ó w z u p e ł n i e nie z a u w a ż o n y . Interesującym p r z y k ł a d e m łączenia tych d w ó c h ś w i a t ó w jest mapa Kałusza, zamieszczona w k s i ę d z e p a m i ą t k o w e j tego miasteczka . Na schematycznie narysowanym planie umieszczono wszystkie w a ż n i e j s z e , zdaniem autora, instytucje. P o d z i a ł na dwa światy widoczny jest na pierwszy rzut oka. Otóż, wszystkie instytucje n i e ż y d o w s k i e oraz nazwy ulic oznaczone s ą polskim alfabetem i po polsku, instytucje n a l e ż ą c e do świata ż y d o w s k i e g o , podpisane są po hebrajsku. S ą s i e d z k i e usytuowanie s p r a w i ł o , że n i e m a l ż e g r a n i c z ą ze s o b ą dwa teksty; „Plac piłki n o ż n e j " oraz napis oznacza­ j ą c y ż y d o w s k i cmentarz; cmentarz katolicki oznaczony jest k r z y ż e m i s ł o w e m „ c m e n t a r z " . U ż y c i e k r z y ż a jako oznacznika zasługuje na s z c z e g ó l n ą u w a g ę , g d y ż w g ł ę b o k o zakorzenionej tradycji ż y d o w s k i e j leży unikanie tego znaku. D w o m a alfabetami: ł a c i ń s k i m i hebrajskim, podpisana jest siedziba niemiec­ kiej policji kripo. W tym wypadku oznaczono bowiem instytucję, która nie należała do ż a d n e g o z tradycyjnych światów miasteczka, niemniej z a w a ż y ł a zasadniczo na jego losie. 1 3 14 Dwa światy istnieją w ś w i a d o m o ś c i oraz w pamięci byłych ż y d o w s k i c h m i e s z k a ń c ó w miasteczka, ale o c z y w i ś c i e obok siebie, a w n i e k t ó r y c h przypad­ kach s ą sobie przeciwstawne lub wrogie. Nie bez przyczyny autor mapy �K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R l i U E C I I E R " ) 195 D o l h i n o w a otacza k r ę g i e m rysunki kościoła i cerkwi, o g r a d z a j ą c j e szczelnie od świata k o n t a k t ó w i miejsca s p o t k a ń , j a k w y s z c z e g ó l n i o n e na tejże mapie: rynek, apteka, s z k o ł a , m ł y n . Instytucje ż y d o w s k i e zamieszczone na pojedynczych mapach c z ę s t o ozna­ czone s ą g w i a z d ą Dawida, m e n o r ą , co p o d k r e ś l a ich p r z y n a l e ż n o ś ć do świata Ż y d ó w , ż y d o w s k i e j tradycji. Kryteria doboru i hierarchia w a ż n o ś c i instytucji z a l e ż ą o c z y w i ś c i e od autora mapy. N i e w ą t p l i w i e jest to w y n i k jego postawy ideologicznej, rezultat poddania się o k r e ś l o n e m u m i t o w i miasteczka. N a j c z ę ­ ściej instytucje o b s ł u g u j ą c e s p o ł e c z n o ś ć ż y d o w s k ą u w z g l ę d n i o n e s ą bardzo s z c z e g ó ł o w o . W w i e l u przypadkach z r ó w n ą s t a r a n n o ś c i ą i j e d n a k o w y m zaan­ g a ż o w a n i e m autorzy map rysują tak w a ż n e dla tradycyjnej s p o ł e c z n o ś c i ż y d o ­ wskiej instytucje gminne, j a k synagoga, cmentarz, łaźnia rytualna, s z k o ł y dla m ł o d z i e ż y ż y d o w s k i e j , co siedziby p o s z c z e g ó l n y c h s t o w a r z y s z e ń o charakte­ rze s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y m czy też k l u b ó w sportowych, skupiających niekiedy tylko g a r s t k ę m ł o d z i e ż y . Charakter księgi podkreślają zawsze ilustracje s y m b o l i z u j ą c e smutek, ż a ł o ­ b ę . S ą one brane z a r ó w n o z symboliki ogólnej j a k i specyficznej dla r e l i g i i , ideologii ż y d o w s k i e j . Stronice księgi, s z c z e g ó l n i e te, gdzie w y m i e n i a s i ę na­ zwiska o s ó b , k t ó r e zginęły, ramowane s ą na czarno, p o s z c z e g ó l n e strony ozdabia s i ę rysunkami z ł a m a n e j świecy, p r z e w r ó c o n e g o lichtarza, d w ó c h l i c h ­ tarzy ze z ł a m a n y m i ś w i e c a m i , wizerunkiem p r z e w r ó c o n e j lub z ł a m a n e j menory, p ł o n ą c y m zniczem, itp. Przedstawiony p o w y ż e j model k s i ę g i p a m i ę c i miasteczka ż y d o w s k i e g o t w o r z y j e g o o k r e ś l o n y m i t . Autorzy k s i ą g i i c h redaktorzy z b u d o w a l i n o w y obraz, r ó ż n y od powszechnie spotykanego. W y o b r a ż e n i e , m i t tradycyjnego szteltz wschodniej Europy, nie jest z j a w i s k i e m n o w y m w ż y d o w s k i e j trady­ c j i . Przeciwnie, funkcjonuje j a k o d o k ł a d n i e sprecyzowany autostereotyp, k t ó r e g o pierwsze przekazy znamy z literatury p i ę k n e j pisanej w j ę z y k u j i ­ dysz p o d koniec X I X oraz na p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia. Stereotyp ten, u k s z t a ł t o w a n y , a m o ż e przede w s z y s t k i m u t r w a l o n y przez takich pisarzy j a k Szalom A s z , Mendele M o j c h e r Sforim czy S z o ł e m A l e j c h e m , p o z o s t a ł j a k o powszechnie f u n k c j o n u j ą c y do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h ( M i r o n 1 9 8 1 , s. 19139). Przedstawia on ż y d o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć m a ł o m i a s t e c z k o w ą , ż y j ą c ą w ł a s n y m z a m k n i ę t y m ż y c i e m , k t ó r e g o podstawowe zasady o p i e r a j ą s i ę prze­ de w s z y s t k i m na poszanowaniu instytucji patriarchalnej rodziny , przyna­ l e ż n o ś c i do s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n i u s i ę jej i n s t y t u c j o m . Stereotyp ten rysuje d o k ł a d n i e w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o ś c i ż y d o ­ wskiej i d e a l i z u j ą c r e g u ł y w s p ó ł ż y c i a w e w n ą t r z g m i n y , k t ó r e oparte s ą na p o d s t a w o w y c h zasadach r e l i g i i ż y d o w s k i e j i g ł ę b o k i e j humanitarnej trady­ c j i . M i t miasteczka ż y d o w s k i e g o przedstawia d o k ł a d n i e s p e c y f i c z n ą straty­ fikację s p o ł e c z n ą j e g o m i e s z k a ń c ó w , p o d k r e ś l a j ą c s t a ł o ś ć ł a d u s p o ł e c z n e g o opartego na w s p o m n i a n y c h w y ż e j w a r t o ś c i a c h . A l e tak idealny obraz nie jest j e d y n y m . J u ż na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia literatura p i ę k n a wzbogaca stereotypowy obraz miasteczka o nowe treści, włą­ czając w obraz tradycyjnego życia, elementy świeckie, i d e o l o g i ę buntu przeciw 1 5 �196 OLGA GOLDBERG-MUI .KIEWIOZ uznanym autorytetom (Weisscnberg 1933). Pozbawia to mit ż y d o w s k i e g o szletl zabarwienia optymistycznego, podkreślając smutne strony życia, beznadziej­ n o ś ć w a l k i o e g z y s t e n c j ę w bardzo trudnych warunkach. Z z e t k n i ę c i a s i ę tych d w ó c h podstawowych tendencji naturalną koleją rzeczy z w y c i ę s k o wychodzi stereotyp pozytywny. Dalsze k s z t a ł t o w a n i e się mitu miasteczka wschodnioeu­ ropejskiego p r z e b i e g a ł o j u ż bowiem w okresie przed d r u g ą w o j n ą światową, najczęściej poza granicami Europy, przede wszystkim w Stanach Zjednoczo­ nych i Izraelu, a to m u s i a ł o sprzyjać idealizacji. Tendencji tej nie oparli s i ę r ó w n i e ż naukowcy. M i t idealnej s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j w Europie wschod­ niej przewija s i ę w pracach a n t r o p o l o g ó w . M . Mead we w s t ę p i e do cytowanej j u ż w niniejszym artykule pierwszej modelowej monograťii miasteczka ż y d o ­ wskiego Europy wschodniej, pisze że celem b a d a ń (prowadzonych w parę lat po z a k o ń c z e n i u drugiej wojny światowej) bylo uchwycenie piękna życia w ma­ ł y m miasteczku ż y d o w s k i m , które z a c h o w a ł o się w pamięci w s p ó ł c z e s n y c h r e s p o n d e n t ó w (Zborowski, Herzog 1953, s. 11). Stawia ona znak r ó w n o ś c i p o m i ę d z y realiami a uzyskanym przez a n t r o p o l o g ó w wyidealizowanym wyob­ r a ż e n i e m t e g o ż ż y c i a . Realizacji mitu s z c z ę ś l i w o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n a jest wspomniana w y ż e j monografia, której autorzy piszą w y r a ź n i e we w s t ę p i e , ż e źródła literackie traktowali na równi z etnograficznymi, ale uważają, że stwo­ rzona przez nich modelowa monografia miasteczka ż y d o w s k i e g o reprezentuje c a ł o ś ć ż y d o w s k i e j kultury i ukazuje w s p ó l n y trzon, z którego mogły w y w o d z i ć się r ó ż n e zindywidualizowane, odmienne losy p o s z c z e g ó l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . Model stworzony przez p a r ę Herzog - Zborowski b y ł przez wiele lat jedynym i n i e p o d w a ż a l n y m wzorcem dla badaczy kultury szletl. Obierając inną m e t o d ę b a d a ń , para autorska Roskies - Roskies wydaje m o n o g r a f i ę miasteczka opartą przede wszystkim na publikowanych tekstach o charakterze m a t e r i a ł o w y m , literackim oraz w y j ą t k a c h z ksiąg pamięci (Roskies, Roskies 1973). D o b ó r t e k s t ó w dokonany zosta! bardzo starannie. Autorzy pragnęli o g a r n ą ć ramami książki j a k najwięcej dziedzin życia m a ł e g o miasteczka, p o k a z a ć jego barw­ ność i w i e l o s t r o n n o ś ć p o s z c z e g ó l n y c h zjawisk. Niemniej z a r ó w n o zestaw te­ kstów, j a k i komentarze do nich w s k a z u j ą na p o d p o r z ą d k o w a n i e się mitom „ z ł o t e g o w i e k u " (Stciner 1971, s. 3-4). Z ł o ż o n o ś ć problemu w i d z ą autorzy innego opracowania opartego na księgach p a m i ę c i . W obszernym i poruszają­ cym wiele p r o b l e m ó w w s t ę p i e do zbioru tekstów wybranych z ksiąg p a m i ę c i a s k ł a d a j ą c y c h s i ę na opis życia w ż y d o w s k i m miasteczku i z a g ł a d y tegoż, J. Kugelmass i J. Boyarin poruszają s p r a w ę ustosunkowania się do przeszłości a u t o r ó w p o s z c z e g ó l n y c h o p r a c o w a ń (Kugelmass, Boyarin 1983, s. 14-17). P r z y c z y n ę idealizacji przeszłości, mit spokojnego życia w miasteczku, gdzie p a n o w a ł a powszechna m i ł o ś ć b l i ź n i e g o i poszanowanie podstawowych praw w s p ó ł ż y c i a , który (powielany przez ich r e s p o n d e n t ó w ) W i d z ą oni w tym, że wszystkie wspomnienia o s ó b , które przeżyły, p r z y ć m i o n e są piętnem zagłady, co u n i e m o ż l i w i a krytyczne spojrzenie w przeszłość. Wydaje mi się jednak w a ż n y m poszerzenie platformy r o z w a ż a ń . M i t bo­ wiem, który t w o r z ą księgi pamięci, to nie tylko idcalizacja przeszłością ale przede wszystkim wprowadzenie zmian w tradycyjnym obraz'e miasteczka. �197 K S I Ę G A PAMIĘCI ( „ M E M O R B U E C I I E R " ) D o t y c z ą one c z ę s t o przerysowania r o l i instytucji o charakterze kulturalnos p o ł e c z n y m . O c z y w i ś c i e i s t n i a ł y takowe, p r o w a d z i ł y o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć ( s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d z i e ż y ) , niemniej n a l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć , czy we w s z y s t k i c h gminach ż y d o w s k i c h d z i a ł a l n o ś ć ta była tak w a ż n a i ż y w a , j a k to s u g e r u j ą n i e k t ó r e k s i ę g i p a m i ę c i . P o d k r e ś l a j ą c z a r ó w n o w tekstach, j a k i w dokumentacji wspomniane w y ż e j c z y n n i k i , j e d n o c z e ś n i e w i d z i m y ten­ d e n c j ę do zmniejszenia r o l i i instytucji i p r ą d ó w r e l i g i j n y c h w k s z t a ł t o w a n i u s i ę ż y c i a codziennego. Są to n i e w ą t p l i w i e nowe komponenty m i t u , k t ó r e z a s ł u g u j ą na u w a g ę badaczy. LITERATURA В a r t h e s R. 1972 Mythologies, London. В i d n e y D. 1953 Theoretical Anthropology, New York. K u g e l m a s s J., B o y a r í n J. eds. 1983 From a Ruined Garden. The Memorial Books York. M i r o n D. 1981 Der Image fun Sztetl, T e l - A v i v (jidysz) R о s к i e s D . K., R o s k i e s D . G. 1975 The Shletl Book, Tel-Aviv. S t e i n e r G. of Polish Jewry, New 1971 In Bluebard's Castle: Some Notes Towards Redefinition of Culture, New Haven. S z a c k i I. 1952, 1955 Yizkor Bicher Y i v o Blelter X X X V I 264-282, X X X I X 339-351, New York, (jidysz) W e i n A. 1973 Sifrei zikaron k'makor l'dicker toldot kehilol Israel b'Europa, Yad Vashem kovee 9 209-222, Jerozolima (hebrajski) W e i n b e r g M. 1938 Die Memorbuecher der juedichen Gemeinden in Bayern, W e i s s e n b e r g I. M. 1906 A Sztetl, Warszawa Qidysz). Y c r u s h a l m i Y. H . 1982 Zakhor: Jewish History and Jewish Memory, Seattle. Zborowski M . , H e r z o g E. 1962 Life is with People, New York. Mucnchcn. �198 OLGA GOLDBCRG-MULKILWICZ Przypisy * Księga ta ЮшгЬп Proskoiow (Zagląda P r o s k u r o w a ) słusznie uważana jest za p r o t o t y p w y c h o d z ą c y c h współcześnie { K u g e l - mass B o y a r i n 1983, s. 7). t ^ Posługując się w m o i c h dalszych rozważaniach terminem „ m i l " opieram sit,' na szerszej d e f i n i c j i lego pojęcia, znanej przede w s z y s t k i m z prac A . Barthesa oraz D. B i d n e y a . ^ Pierwszą znaną m i księgą pamięci w y d a n ą d l a uczczenia ofiar zagłady jest Lodzer Yizker-Bukh (Księga pamięci L o d z i ) , k t ó ­ ra ukazała się w 1943 r o k u w N o w y m Y o r k u . ** B a r d z o często j a k o w y d a w c a księgi f i g u r u j ą z i o m k o s t w a miasteczka X działające w U S A i Izraelu, A r g e n t y n i e , U S A i Izrae­ lu i ł p . ^ Badania nad p o j e d y n c z y m i g m i n a m i prowadzone są powszechnie; do najpopularniejszych w y d a w n i c t w o charakterze z b i o r o ­ w y m należą: Pinkas ¡ш-kehiloi; entsikhpetłia sheł ha-yishuvini... ( I lebr), (Pinkas ha-kehiloi; encyklopedia g m i n ż y d o w s k i c h ) w y d a ­ wana przez Instytut Pamięci Yad Va-shem w J e r o z o l i m i e , o d roku 1969.-Dotychczas ukazały się w tej serii t o m y dotyczące R u m u n i i , Węgier, B a w a r i i oraz częściowo terenów Polski. W o b l i c z e n i a c h t y c h c e l o w o p o m i n ę ł a m księgi pamięci g m i n ż y d o w s k i c h z terenów Europy ś r o d k o w e j i zachodniej, przede w s z y s t k i m N i e m i e c , różnią się one b o w i e m w sposób zasadniczy od o m a w i a n y c h . ^ N i e jest to obliczenie absolutnie dokładne, opieram się j e d y n i e na nazwach miejscowości w y m i e n i o n y c h w poszczególnych t y t u ł a c h . Istnieją jednak tomy, które w tytule mają zaznaczone, że dotyczą danej miejscowości „ i o k o l i c y " oraz takie, które w s p o m i ­ nają o o k o l i c z n y c h miejscowościach nie w y o d r ę b n i a j ą c tego. ^ Z zagłady w o j e n n e j uratowało się ponoć o k o ł o 20 osób. Sefer yizkor łe-kehiłat Sarnaki, (Księga pamięci g m i n y Sarnaki), Haifa 1%8. ^ W y j ą t e k stanowi, w y d a n a w 1947 roku w L o d z i księga pamięci W i l n a - a więc leż napisana poza miastem, którego d o t y c z y : Bleier vegn Vthie; ziunlbukh, L . Ran, L. K o r y s k i (red., w y d a l Z w i ą z e k Ż y d ó w Pochodzących z W i l n a w Polsce, Ł ó d ź 1947. ^ Okres największego nasilenia w ruchu w y d a w n i c z y m przypada na dziesięciolecie 1960-1970, co tłumaczone jest przez psy­ c h o l o g ó w t y m , że dopiero po u p ł y w i e pewnego czasu, c i którzy przeżyli zagładę mogli w r ó c i ć do w s p o m n i e ń . Następuje tu swego rodzaju zatuszowanie p r a w d z i w e j sytuacji. M ł o d z i e ż ż y d o w s k a o poglądach socjaldemokratycznych i w ogóle l e w i c o w y c h , też e m i g r o w a ł a przed w o j n a do ówczesnej Palestyny, gdzie s t w o r z y ł a dużą społeczność k i b u c o w ą . U pods­ taw i d e o l o g i i większości k i b u c ó w leży chęć oderwania się od tradycji diaspory i nie uczestniczą one w w y d a w a n i u ksiąg upamiętnia­ j ą c y c h poszczególne g m i n y . Z n a j d u j e to potwierdzenie w fakcie, że w i e l k i e i ważne ośrodki ruchu chasydzkiego, j a k np. B o b o w a nie doczekały się do dziś własnej księgi p a m i ę c i . ^ N a j d o b i t n i e j podkreślają to w swej książce \l. \ lerzog i M . Z b o r o w s k i ( 1 9 5 6 c.20) pisząc w e wstępie: „My shreil means community, ami community, means ¡he Jewish 1 4 Kałusz - chaieha Esz tamid -yizkor ve'hurbana I'Oolhhiiw my community". szef ha'atara (Kałusz, życie i zagłada miasteczka), T e l - A v i v , 1980. ( W i e c z n y p ł o m i e ń - dla upamiętnienia D o ł h y n o w a ) , T e l - A v i v , 1985. Jest t o powszechne w tradycji ż y d o w s k i e j , m i m o że o przynależności do narodu ż y d o w s k i e g o decyduje pochodzenie m a t k i , a nie ojca. Olga Goldbcrg-Mulkicwicz Tl IE M E M O R Y BOOK (MEMOR1ÍUECIIER) ANI) T H E M Y T U OF A J E W I S H L I T T L E T O W N Summary One of the most respectable w a y s of commemorating a deceased person in J e w i s h tradition w a s to issue a book describing his life and achievements. After Holocaust, according to that custom, numerous Jewish associations of compatriots had initiated an action of editing books commemorating Jewish communities inhabiting, up to the Second World War little towns, now extinct. T h e article deals with the Memory Books issued in honor of Jewish communities living once in Eastern Europe, in social units characteristic for Jewish culture called s z t e t l . It is not possible to give an exact number of those books neither the number of towns they concern. T h e author has recorded as many as 428 of them concerning the localities situated in the Polish state territory from before 1939. T h e y contain data referring to 547 Jewish communities. �KSIĘGA PAMIĘCI („MEMORBUECTIER") 199 The books began lo be published immediately after the war, the action reached its climax in the years 1960-1970, but they are appearing till now, issued by Jewish organizations of fellow countrymen, mainly in Israel, North and South America. T h e composition of each Memory Book corresponds with a pattern shaped by a long-lasting tradition. It always contains a historical part, myth of the origin, i.e. the settlement of J e w s in a particular town, a description of the Jewish life in the period between two Wars and then an account of Holocaust. Some of the Books refer to the vicissitudes of J e w s after the Second World War. Particular chapters of the Books are writlen by the members of communities who have survived, only historical indroductions are sometimes works of professional historians. Most of the Memory B o o k s are multilingual (mainly in Yidish, Hebrew and English). 'They are supplied with illustrations, first of all photos taken in the period 1918-1939. It could have been assumed that Memory Books would be a good sources documentation of the life of non-existing places and communities. But due to ihe category of people publishing and to other circumstances they rather créale a new, specific myth of a Jewish little town. T h e myth is not an absolute consequence of that created by fiction literature, known and widespread owing to such authors as Sholem A l e j c h c m and Mensele Mojcher Sforim. Neither does it correspond with the image of a Jewish little town as it remained in memory of the Poles. First of all it neglects the events having any meaning for the C h a s s i d (orthodox Jewish) communities, paying more attention to the activity of social and cultural institutions. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64aeb96417a2943735cd11ab4395638e.pdf fc234a2664943cabc0253e916490374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podhale - sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3990 Title A name given to the resource Z wystawy sztuki ludowej w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5 z.3; s.78-81 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z W Y S T A W Y S Z T U K I L U D O W E J W Z A K O P A N E M KOMAN Staraniem Departamentu Twórczości REIi\FVSS Artystycznej M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ł u Kultury Wojewódzkiej zorgani­ Rady Narodowej w Krakowie zowany został w Zakopanem konkurs, obejmujący nie­ które a dziedziny ludowej szczególności haft, K o n k u r s ten twórczości rzeźbiarstwo przygotowany artystycznej i m a l a r s t w o na w z i m i e przez w szkle. pracowni­ k ó w Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, mimo bar­ dzo ciężkich w a r u n k ó w torzy, przyniósł w w jakich rezultacie pracowali plon organiza­ obfity, o d u ż e j ż y w o t n o ś c i s z t u k i l u d o w e j na t y m świadcząc terenie. N a d e s ł a n e na k o n k u r s okazy z o s t a ł y n a s t ę p n i e przez Komisję Kwalifikacyjną, stanowiącą zarazem jury, p r z e g l ą d n i ę t e , przy c z y m najlepsze z p r z e d s t a w i o n y c h prac w y r ó ż n i o n o n a g r o d a m i p i e n i ę ż n y m i . Po n o w a n i u rzeczy n i e u d a n y c h l u b t a k i c h , które Komisji Kwalifikacyjnej cech nej sztuki ludowej, nie posiadają wyelimi­ zdaniem tradycyj­ z p o z o s t a ł e j reszty zrobiono w kopanem w y s t a w ę , której publiczne otwarcie ło w d n i u 8 k w i e t n i a Za­ nastąpi­ br. „ W y s t a w a l u d o w e j sztuki p o d ­ h a l a ń s k i e j " u r z ą d z o n a z o s t a ł a w obszernej sali, miesz­ czącej się w b u d y n k u Miejskiej Rady Narodowej. w y s t a w ę złożyły się trzy z e s p o ł y e k s p o n a t ó w : bór materiałów n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s , 2) p r z y k ł a ­ dy sztuki dawnej, p o c h o d z ą c e z M u z e u m Tatrzańskie­ go, i 3) g r u p a p r z e d m i o t ó w w y s t a w i o n y c h p r z e z tralę Przemysłu Cen­ Ludowego i Artystycznego. Z grupy pierwszej najobszerniejszą h a i t y b a r w n e , na stokątnych Na 1) w y ­ część stanowiły k t ó r e z ł o ż y ł y się w y k o n a n e na płatach białego sukna parzenice, pro­ pantofle oraz h a f t o w a n e chusty na g ł o w ę . Seria parzenic l i c z ą ­ ca p o n a d 20 o k a z ó w , o b e j m o w a ł a podhalańskie, głównie parzenice i nowotarskie, tereny przyległe (Spis-'., Orawa) były ledwie zamarkowane pojedynczymi oka­ zami. Szczawnica zaś zamiast parzenic n a d e s ł a ł a wy­ szycia dolnych rozporów przy nogawkach. Materiał, k t ó r y z n a l a z ł s i ę na w y s t a w i e z o s t a ł b a r d z o s i l n i e w y ­ selekcjonowany i przeplewiony, dlatego m o ż e wysta­ w i o n e okazy nie d a j ą w i e r n e g o o b r a z u dzisiejszej p o d ­ h a l a ń s k i e j parzenicy, k t ó r a r o z w i j a się w 2 k i e r u n k a c h , albo staje się jaskrawa, przeładowana r o ś l i n n y m i , gdzie w ł a ś c i w y elementami zarys parzenicy stapia w j e d n ą c a ł o ś ć z m o t y w e m o s t ó w czy r ó ż , b ą d ź ciwnie, redukuje s i ę , cofa do dawnej formy r.ie prze­ rombo­ idalnego „ k r z e s i w k a " . A n i jedna, ani druga forma wystawie należytego natomiast piękną wyrazu nie serię parzenic, pokazano których poważni z część m o ż n a b y określić m i a n e m „historycznych", reprezentują raczej f o r m y n;i znalazły, starsze, dziś a j a k i e z o s t a ł y o d t w o r z o n e , czy t o d l a gdyż nie noszone, celów muzeal­ n y c h czy k o n k u r s o w y c h . W p a r z e n i c a c h t y c h b r a k j e s t tego p r z e ł a d o w a n i a , Kolisty niż środek obecnie, j a k i e cechuje w y r o b y jest proporcjonalnie wypełniony czytelnym późniejsze. o wiele mniejszy geometrycznym o r n a m e n t e m (np. w postaci r o z e t y c y r k l o w e j ) , obszer­ ne p ę t l i c e o p r z e j r z y s t y m a ż u r z e , d o ł e m z g r a b n e k r z e ­ siwka, w g ó r n e j części o b r z e ż o n e „ m i r w ą " . C e c h ą s t a w i o n y c h parzenic jest r ó w n i e ż mniejsza Podczas gdy R})c. 2. starych T Gorsety podhalańskie wzorów wykonane przez H. Roj Kozłowską na podstawie Fot. R. Remfuss. w okresie międzywojennym wy­ jaskrawość. i później­ szym parzenica g ó r a l s k a j a r z y ł a się k i l k u n a s t u n i e k i e - �dy b a r w a m i , dziś ( p o m i j a j ą c formy dawne) mniejszej widać parzenice duże ilości b a r w , bardzo i nawrót umiejętnie nych. P r z y k ł a d e m może tu być wana rekonstruujące uspokojenie do zestawio­ parzenica reproduko­ n a r y c . 1, w y k o n a n a p r z e z W i r m a ń s k i e g o z R a - t u ł o w a , k t ó r a na k o n k u r s i e o t r z y m a ł a I n a g r o d ę . P r z y h a f t o w a n i u jej u ż y t o zaledwie czterech k o l o r ó w , czar­ nego, g r a n a t o w e g o , czerwonego i zielonego. N a bardzo u m i e j ę t n e g o rozłożenia dają s z l a c h e t n ą i w zasadzie b a r w n ą . skutek one c a ł o ś ć bardzo Sznurek, k t ó r y m ob­ szyte s ą k r a w ę d z i e p r z y p o r ó w s k r ę c o n y j e s t z w ł ó c z k i czerwonej i ciemno-granatowej, przyległe w o l u t y towane k o l o r e m c z e r w o n y m i czarnym, od zielonym, pętle w środku czerwone i ciemno-granatowe, czerwono-zielona w k r z e s i w k u czerwona Drugim i bogatym rozeta granatowym z czerwono-zielonymi wolutami dookoła. haf­ wewnątrz otoku Mirwa przy granatowa. działem barwnych haftów były p a n t o f l e , w y k o n a n e z b i a ł e g o , szarego l u b c i e m n o - b r ą z o w e g o s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o , o z d o b i o n e po w i e r z c h u kolorowym haftem. Haft spotykanego t e n r ó ż n i s i ę d o s y ć s i l n i e od na p a r z e n i c a c h i to z a r ó w n o j e ż e l i c h o d z i 0 t e c h n i k ę w y k o n a n i a j a k i rodzaj m o t y w ó w . gdy klasyczna parzenica zrobiona Podczas jest g ł ó w n i e ście­ giem ł a ń c u s z k o w y m i w założeniu s w y m stanowi kom­ b i n a c j ę e l e m e n t ó w g e o m e t r y c z n y c h , na p a n t o f l a c h w i ­ dzi się z d e c y d o w a n ą przewagę haftu płaskiego o du­ żych m o t y w a c h roślinnych, przy czym m o t y w y wiązują niejednokrotnie „zachwaszczonego tykanych Kwitną w w sposób ostatnim 25-leciu w ubiorze w i ę c na pantoflach kobiecych niesione z bukietów środek na parzenicy i t p . Jest robią w r a ż e n i e ujemne przez girlandą w wzdłuż o wzorach brzegów hafciarskie czyli s e r d a k ó w Wśród są nie tylko kolorowych, z naturalnej białej 1 czarnej Wyroby i rękawice) Andrzeja (pantofle Szlembarku u t r z y m a n i ; są w zastosowaniu wątku kolorach wełny. Harendzy żywych, białego, brązowego i p o m a r a ń c z o ­ wego w z g l ę d n i e czerwonego. O ile r ę k a w i c e dziane drewnu-*-ych ze przy formach są oddawna szeroko na rozpow­ szechnione w ś r ó d G ó r a l i k a r p a c k i c h , z a r ó w n o p o l s k i c h jak i r u s k i c h czy s ł o w a c k i c h , o t y l e wykonane tą techniką rzeczą czapki zimowe, nową robione są przez i układające to biegnących się po rogach wschodnich kolorowych n a l e ż a ł o b y jeszcze z a ­ zdobnictwo gorsetów noszonych przez i kożuszków mężczyzn i znajdowało rekonstrukcji dziś j u ż zupełnie form tej części ubioru kobiety. się kilka zapomnia­ gorset haftem kobiecego, ( r y c . 2). O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą n a w y s t a w i e białe, dziurkowane, obrobione 3). Jest rzeczą został na skimi wystawie haftami bardzo słuszną, uwypuklony, białymi zbyt góralskie ściegiem że płaskim ten dział gdyż podhalań­ się dotychczas mało interesowano, m i m o że w l u d o w y m p r z e m y ś l e na halu one i w Nowotarszczyźnie mniej ważną Bardzo rolę niż mogą odegrać omawiane wyżej hafty interesującym, jakkolwiek Pod­ nie­ barwne. zupełnie niewy- o d r ę b n i o n y m w katalogu był dział w y r o b ó w dzianych. Złożyły się n a ń r ę k a w i c e i (ryc. 4), pantofle czapki w y k o n a n e z grubej w e ł n y na specjalnych drewnianych f o r m a c h , na k t ó r y c h a rozpina się o s n o w ę następnie d r e w n i a n ą iglicą przewleka się w ą t e k . W y r o b y 1 w ą t k u najczęściej zupełnie np. (ryc. Anna Wilfi. Reinfiiss. męskim z płótna samodziałowego, zdobiony czerwonym hafty wykonała fot. ładne. kwiatowych, wystawionych gorsetów ciekawych nych białe Nowotarszyzny w Tylmanowej i Ochotnicy. Do g r u p y h a f t ó w liczyć kt.jj], charaktery­ b u k i e t y . C h u s t y te w y k o n y w a n e są na kresach 3. Kciralcrshic z Łopusznej. pretensjonalność wystawionych haftów głowę prze­ zdobiące stroju swą 1 brak u m i a r u , na pantoflach Trzecia grupa wianuszki które m o ż l i w e do p r z y j ę c i a , ale n a w e t c h u s t k i na dziewięciorniki, jednak rzeczą s t y c z n ą , ż e te s a m e m o t y w y , do spo­ męskim. portkach, róże cuchach, na­ silny ogródka" roślinnych motywów z a p o ż y c z o n e z h a f t u na m ę s k i c h w bardzo te Ryc. laik te, n i e ­ słychanie t r w a ł e , i ciepłe, wykonane są w deseń, p o w ­ Лус stający Uarendzą przez odpowiednie przewlekanie kolorowego 4. Rękawice wełniane ze Szlembarku. wyhor.ar.e przez fot. R. Andrzeja Reinfuss. �Ryc. 5. szka z Zakopanego Bronisławę Skrzynia Bartol z na bieliznę wykonana wym w przyszłości Zębu, jako Interesującym obczyznę panoszącą dokonane się z t e m a t y k i religijnej się w z i m o ­ ludowego na kla­ malowana wyko­ Serdaki pozwolić haftowany i aplikowany sa­ w Szlembarku, jest która wyżej obrazami świecką. się obrazy malo­ zorganizowa­ Maniowach i Dębnie, przez samą wspominane Helenę Roj część młodzież zaś Kozłowską, kursy prowadziła. m a l o w a n y m i przez Ponieważ zajmowaliśmy się j u ż w p o p r z e d n i m numerze Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej, na t y m D r u g i m z kolei d z i a ł e m w y s t a w y b y ł y zdobione w y ­ miejscu zwrócę uwagę wyłącznie na twórczość Roj Kozłowskiej. Na wystawie znalazło się roby z drzewa, j a k rzeźbione łyżniki, czerpaki, p i ó r n i ­ 10 p r a c t e j n i e w ą t p l i w i e u t a l e n t o w a n e j m a l a r k i , z k t ó ­ ki, kołowrotek rych cztery n a w i ą z u j ą ( „ w a r c u l a " ) oraz g a r ś ć s p r z ę t ó w w y c h j a k stół, stołki, s ą s i e k . pracowite i starannie Wyroby domo­ niejednokrotnie w y k o n a n e nie r e p r e z e n t u j ą jed­ jeden przedstawia nych, którzy t r e ś c i ą do t e m a t y k i z b ó j n i c k i e j , tzw. „pytocy" zapraszają tj. posłańców („pytają") „tkanie domowe") lub przemiany i postęp w życiu wsi prowadzonego w różnych ekspery­ kierunkach przez z a k o p i a ń s k ą szkołę' r z e ź b i a r s k ą ralskiego snycerza na manowce, z k t ó r y c h j u ż dzisiaj n i e m a zdaje s i ę p o w r o t u . Obecne sprowadziły góralskie wyroby d r e w n i a n e n a w e t najlepsze, p o d w z g l ę d e m nym nie wznoszą się wiele ponad gó­ artystycz­ poziom tego, z w y r a ź n y m odcieniem p e j o r a t y w n y m o k r e ś l a m y co mia­ nem „zakopiańszczyzny". Wśród w y r o b ó w z drzewa w y ­ r ó ż n i a się k i l k a sztuk m e b l i , w y k o n a n y c h przez piańskiego rzeźbiarza Gąsienicę W w y r o b a c h s w y c h stosuje Szymoszka zako­ ( r y c . 5). on szlachetniejsze gatunki d r z e w a n p . m o d r z e w , j a w o r czy j e s i o n i stosuje mało dzisiejszej a w i ę c „uczennice", wsi kon­ reszta zaś to obrazy ilustrujące lat ustawicznego na wesele, zealnych. P a r ę dziesiątków pracę na n a k t e g o p o z i o m u , co d a w n e z n a n e j u ż t y l k o z sal m u ­ mentowania („kosiarze" „elektryfikacja" itp. P o r ó w n u j ą c obrazy Roj K o z ł o w s k i e j z pracami jej ucz­ niów widzimy, zaciążyła na j a k silnie i n d y w i d u a l n o ś ć nauczycielki pracach kursistów, zarówno w tematyce (sceny z b ó j n i c k i e ) j a k i w s a m y m sposobie w y k o n a n i a . W n i e k t ó r y c h obrazach Roj K o z ł o w s k i e j zbójnickiej obrazów widoczne jest muzealnych wyraźne (,,niesom „zbójnicy"), w innych autorka o tematyce nawiązywanie dutki w do kotliku", staje s i ę bardziej ory­ ginalna, d a j ą c nowe ujęcie t e m a t ó w tradycyjnych, W g r u p i e o b r a z ó w nie n a w i ą z u j ą c y c h tematycznie do malarstwa tradycyjnego znajdują się* d w a , k t ó r e pod już dziś na Podhalu u ż y w a n ą i n t a r s j ę . N i e k t ó r e z w y ­ względem artystycznym wysuwają k o n a n y c h przez niego m e b l i , j a k n p . s t o ł e k z o p a r c i e m nowicie ozdobionym (ryc. 7 na o k ł a d c e ) p r z e d s t a w i a trzech G ó r a l i k o s z ą c y c h intarsjowanymi lelujami wego s t a n o w i ą blarstwa Wśród dobry przykład z drzewa dalszego rozwoju ciso­ me­ podhalańskiego. wyrobów płaskorzeźby z drzewa przedstawiające łąkę, na „kosiarze" dalszym i planie „tkanie kopy się na czoło a m i a ­ domowe". siana, Pierwszy ułożonego ostrewkach. Obraz s k o m p o n o w a n y jest w s p o s ó b na bar­ zwracają uwagę dwie dzo p r z e j r z y s t y . T r z y postacie k o s i a r z y u ł o ż o n e d i a g o ­ zbójników ( r y c . 6), w y ­ n a l n i e s ą i d e n t y c z n e w r u c h u , co z n a k o m i c i e p o d k r e ś l a Ja- r y t m w s p ó l n e j pracy. Czysta biel odzienia s t a n o w i silny nasa z D ę b n a . S ą to p i e r w s z e o i l e m i w i a d o m o p r ó b y , kontrast z b o g a t ą g a m ą ciepłych zieleni, k t ó r y m i m a l o - k o n a n e przez znanego r z e ź b i a r z a g ó r a l s k i e g o Jana I na w y k o n y w a n e przez m ł o d z i e ż na k u r s a c h serdak kobiecy, fianem. 80 Reinfuss. trzeci dział w y s t a w y s k ł a d a j ą nych baranich kożuszków. kożuch Na Szymo- R. przez tego a r t y s t ę w k i e r u n k u p r z e r z u c e n i a stroju był rekonstruo­ takie nosiły u b o ż s z e G ó r a l k i , k t ó r e nie m o g ł y drogi Gąsienicę wane na szkle: p r z y c z y m część ich s t a n o w i ą m a l a t u r y w a n y przez I I Roj K o z ł o w s k ą sobie n a przez stworzenia okazem ubioru, w s k a z u j ą c y m nany z w e ł n y na w z ó r sąsieka wyelimino­ próba ubiorze sportowym. sowe z r ó ż n i c o w a n i e dawnego Fot. nowego modelu czapki narciarskiej, który wałby w postaci �wana jest wskazują łąka. na Pociągnięcia pędzla śmiałe i pewne duże opanowanie przez autorkę trudnej t e c h n i k i j a k ą jest m a l o w a n i e na o d w r o c i e t a f l i nej. Drugi ze w s p o m n i a n y c h obrazów w n ę t r z e izby z krosnami tkackimi, cują tkaczki. Obraz kompozycyjnym ten bardzo utrzymany przy k t ó r y c h dobry pod jest szkla­ przedstawia w pra­ względem spokojnej gamie (a z a p e w n e i wystawy) postawili sobie „wytypowanie najlepszych i najbardziej t y p o w y c h w z o r ó w haftu i r y ­ zowania w drzewie oraz zachęcenie artystów ludo­ w y c h do dalszej t w ó r c z e j p r a c y w o p a r c i u o najlepsze artystyczne poziomu tradycje artystycznego ludowe", „podniesienie sztuki podhalańskiej, J istotne wartości" ) to zadanie wskazanie należało na jej przeprowa­ kolorystycznej, pozbawionej t a k częstej w obrazach na dzić w sposób bardziej dydaktyczny. N a l e ż a ł o szkle j a s k r a w o ś c i . S t a n o w i on j e d e n z najlepszych o- nie t y l k o rzeczy d o b r e ale i z ł e , n a l e ż a ł o w s k a z a ć brazów Jest jakie ona dotychczas Góralką i opowiadań zakopiańską, Roj autorką Kozłowska. kilku Tatrzańskiego stów ludowych w Zakopanem. stanowi kobiet wiejskich, wiślu, czy postać malujących malarzy swoistą, na górników Roj-Kozłowskiej W gronie z różną okresu powinna Prócz wymienionych wyżej od Po­ śląskiego. doczekać materiałów wystawione zostały jako arty­ Dąbrowskim gruntownego opracowania i bardzo w n i k l i w e j wych sztuk góralskich, ostatnio z a ś p r a c o w n i c ą M u ­ zeum Twórczość wykonała części się analizy. konkurso­ wyodrębnione: czym istota „zła" polega. Tego miałaby kolosalne twórców l u d o w y c h , ale przede wczasowiczów, którzy zdezorientowani tandetę znaczenie tylko w dla do wykupują przekonaniu, samych tysięcy Zakopanego, co najgorszą że to właśnie jest sztuka l u d o w a Podhala. Mimo wyżej wysuniętych niła bardzo łanie na poważne ludowych oficjalnej zastrzeżeń zadanie, twórców. wystawy można wystawa jeśli chodzi o Po zakończeniu części było widzieć grupki góral­ d z i a ł starej s z t u k i l u d o w e j , na k t ó r y złożyły się ekspo­ skich a r t y s t ó w l u d o w y c h , z u w a g ą a n a l i z u j ą c y c h dy z w y s t a w i o n y c h o b i e k t ó w wyroby Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ s o b ą na temat o g l ą d a n y c h powiadanych nego. słuszny p o m y s ł pokazania dla celów porównaw­ czych p o d h a l a ń s k i e j sztuki zabytkowej w praktyce m i ­ n ą ł się nieco z celem. Z e s p ó ł e k s p o n a t ó w muzealnych został bowiem dobrany w sposób dosyć przypadkowy, wa stała żadnym i dyskutujących każ­ między przedmiotów. Z uwag w y ­ przy tej s p o s o b n o ś c i w y n i k a , się dla nich speł­ oddzia­ n a t y M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o oraz d z i a ł reprezentujący na ekspozycja w s z y s t k i m dla przyjeżdżając kompletnie pamiątkarską nie rodzaju pokazać że w y s t a ­ swego r o d z a j u l e k c j ą , w y p a d k u nie przejdzie bez która w echa i p r z y c z y n i się do podniesienia w a r t o ś c i p r z y s z ł e j t w ó r c z o ś c i arty­ stycznej. nie zawsze p o w i ą z a n y z m a t e r i a ł e m w s p ó ł c z e s n y m , b y ­ ła np. gunia z Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a nie łączyła się z całością w y s t a w y , natomiast nie pokazano podhalańskiej, której zdobnictwo hafciarskie *) C y t a t ze w s t ę p u do k a t a l o g u w y s t a w y . cuchy znajduje odbicie w haftach na pantoflach . D z i a ł z o r g a n i z o w a n y przez C P L i A w m a ł y m wiązał się z całością wystawy. można, Spodziewać że i n s t y t u c j a ta p o k a ż e stopniu się serię w y r o b ó w w y c h p r o d u k o w a n y c h przez w i e j s k i c h było ludo­ artystów w ra­ m a c h u s p o ł e c z n i o n e g o i prowadzonego przez C P L i A l u ­ dowego rękodzieła, w rzeczywistości jednak pokazano t k a n i n y i w y r o b y d r e w n i a n e , w y k o n y w a n e przez G ó ­ rali we wzorcowych zakładach w z o r ó w dostarczonych przez artystów wszelkich cech z CPLiA, zewnątrz nieludowych, regionalnych na podstawie i opracowanych często pozbawionych (kosmopolityczna s t o ł k a p r z y stole o p r a c o w a n y m na forma motywach góral­ skich). Przechodząc do o g ó l n e g o o m ó w i e n i a całości stwier­ dzić m u s i m y , ż e ograniczenie t e m a t u k o n k u r s u i w y ­ stawy, r z e ź b y i o b r a z ó w m a l o w a n y c h na szkle nie b y ł o pomysłem najszczęśliwszym. Skoro już w imprezy włożone zostało zagadnienie n i e c o szerzej ująć tyle wysiłku organizację trzeba było i dać przegląd rzemiosła artystycznego p o w i a t u nowotarskiego. czas z n a l a z ł y b y się na (pasiaste k a n a f a s y , i haftowane (spinki wystawie i tkaniny kraciaste materiały na wełniane do k o s z u l , k u k i e ł k i do p a s ó w , Wów­ góralskie koce, torby) i wyroby to całego pasiaste metalowe cyfrowane że- l e ź c a d o c i u p a g ) , czy s k ó r z a n e (pasy t ł o c z o n e , r ó ż n e o d ­ miany wy zdobionych k i e r p c ó w pokazany sposób myśli dawnych „pokazów", dydaktycznej. Materiał cie r o z g r a n i c z o n y r z e c z o w o z p a n t o f l a m i ) , szereg niewłaściwą Jeżeli ale bez wystawo­ potraktowany problematyki, nie zawsze b y ł (np. czerpaki, ciekawych na czy należy­ pomieszane przedmiotów ekspozycję gubił się w p o z o s t a ł y m r i a l e (np. w s p o m n i a n e I itp). Materiał b y ł estetycznie, przez mate­ w y ż e j w y r o b y dziane). organizatorowie w y s t a w y za cel konkursu Ryc. bna. 6. Zbójnik, płaskorzeźba wykonał Jan Janas Fot. R. z Dę­ Reinfuss �O Z A G A D N I E N I U G. L U D O W O Ś C I W S Z T U C E RADZIECKIEJ*) NIEDOSZIWIh Spośród podstawowych e s t e t y k i —. z a g a d n i e n i e problemów ludowości radzieckiej sztuki jest z n a j i s t o t n i e j s z y c h . Jest to powszechnie wymaga dalszych komentarzy. tyczne opracowanie proporcji Inne — zresztą opracowane ki nie uznane i nie Idea W. o ludowości sztuki. Ściślejsza żadnej nego znaczenia. „ S z t u k a n a l e ż y do l u d u — m ó w i ł W ł o ­ niemniej gatunkowym i ważne znaczeniem. problemy — zostały d z i m i e r z I l j i c z do K l a r y puszczać swe szerzej. R a d z i e c k a historia sztu­ szerokich w sposób zumiała np. istoty metody realizmu do­ socjalistycznego, ale m i m o w s z y s t k o z o s t a ł y p o d j ę t e p e w n e k r o k i w t e j winna ich".i) ludowości, chociaż wchodzi w samo wydaje się nam, że pojęcie realizmu socjali­ Ta budzić prawda t y c e naszej stycznego j a k o jego konieczna i organiczna część s k ł a ­ kiego l u d u większą jest najważniejszą kultury problemów ludowości sztuki c z y m . W naszej e s t e t y c z n e j literaturze często deklaratywnymi cechą naszej i dlatego opracowanie jest arty­ teoretycznych zadaniem zasadni­ i historyczno-artystycznej spotykamy się l i t y l k o z ogólnymi niniejszego od m y ś l i w y ś w i e t l a n i a teoretycznych bie znacznie w sam za­ gąszcz mas i kochana przez nie. P o w i n n a w tych masach codziennie teraz sztuki należącej — była artystów i potwierdzana rzeczywiście podkreślana energią, ponieważ rozwijać przez w owym w do prak­ radziec­ Lenina czasie, z tym w pierw­ s z y c h l a t a c h r e w o l u c j i , d u ż o jeszcze b y ł o w a r t y s t y c z ­ stwa. Ale Wielka wolucja zdobyła Październikowa już podstawy społeczeń­ Socjalistyczna tego, ażeby Re­ sztuka stała się p r a w d z i w i e i konsekwentnie ludowa. Radziec­ k i u s t r ó j s p o ł e c z n y u w o l n i ł a r t y s t ó w od u j a r z m i a n i a ich tezami. autor — P o w i n n a ona nej k u l t u r z e r d z e n n y c h cech b u r ż u a z y j n e g o myśli Oczywiście Zetkin. jak najgłębiej mas p r a c u j ą c y c h . Sztuka p o w i n n a b y ć zro­ dla tych dowa. Ludowość korzenie ł ą c z y ć uczucia, m y ś l i i w o l ę t y c h mas, p o d n o s i ć je. P o ­ dziedzinie. Inaczej sprawa przedstawia się jeśli chodzi stycznej łączność sztuki z ludem tego p r o b l e m u n i e stoi w jeszcze d o t y c h c z a s ludowość propagandy" b y ł a dla L e n i n a g w a r a n c j ą jej życiowej siły i społecz­ znacznie o zagadnienie „monumentalnej teore­ rozpracowała stateczny I . Lenina jest j e d n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u leninowskiej n a u k i tymczasem z jego c i ę ż a r e m A jednym artykułu całokształtu daleki jest najpoważniejszych problemów ludowości. skromniejsze zadanie nienia n i e k t ó r y c h stron zagadnienia Postawił — on próby so­ wyjaś­ p r z e z co, b y ć m o ­ że, p r z y c z y n i się do z w r ó c e n i a u w a g i h i s t o r y k ó w sztu­ przez klasy wyzyskujące. na m a od tego czasu jednego Twórczość artystycz­ konsumenta i tylko je­ m u służy. W ł a d z a radziecka odrazu p o s t a r a ł a się, a ż e ­ by sztuka zostały Państwo wy realnie stała się w ł a s n o ś c i ą znacjonalizowane stało szeroko muzea się z l e c e n i o d a w c ą otworzyły szerokich mas; i prywatne zbiory. dzieł sztuki; wysta­ swe p o d w o j e p r z e d r o b o t n i k a ­ k i na o p r a c o w a n i e p r o b l e m u l u d o w o ś c i . Z tego p o w o ­ m i i c h ł o p a m i . W s z y s t k i e z a b y t k i s z t u k i , w s z y s t k o co du m a w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , co z o s t a ł o s t w o r z o n e w szereg zagadnień związanych z ogólnym tematem prze­ a r t y k u ł u p o z o s t a ł t u albo z u p e ł n i e nie poruszony, albo szłości i b y ł o t w o r z o n e obecnie — s t a ł o s i ę w ł a s n o ś c i ą potraktowany ludu, ażeby niem klasy marginesowo. L u d o w o ś ć jest n a j w a ż n i e j s z ą , cechą co w i ę c e j sztuki w socjalistycznym podstawową społeczeństwie. Nie znaczy to o c z y w i ś c i e , że sztuka p r z e s z ł o ś c i , sztuka roz­ wijająca się w tagonistyczne dowa. społeczeństwach klasy, nie b y ł a Ludowość twórczości jest podzielonych na chociażby najistotniejszym momentem wszystkich wybitniejszych artystów szłości. A l e l u d o w o ś ć sztuki r e a l i z m u an- częściowo l u ­ w prze­ socjalistycznego posiada, j a k to dalej zobaczymy, zasadniczo inny cha­ pomagać „zamienienie talizm mu w walce i budowie. robotniczej — w s k a z y w a ł całej sumy nagromadzonego najbogatszego, historycznie przez zamienienie wszystkiego co b y ł o narzędziem partia zamieniła ją w „narzędzie Nawet wisk zewnętrzna, i faktów przeszkód masami ludzi partii zawsze b y ł o pomiędzy sztuką usunięcie a szerokimi milionowych powierzchowna obserwacja świadczy pracy. rozwojowi W ś w i e t l e t y c h i d e i n a s t a w i o n y c h n a coraz z b l i ż e n i e s z t u k i z l u d e m staje się z r o z u m i a ł e tak doniosłą rolę odegrał tak zwany plan talnej propagandy", nina „monumen­ u podstaw k t ó r e g o leży m y ś l L e ­ o konieczności środka większe dlaczego „posunięcia agitacyjnego". naprzód Włodzimierz Iljicz sztuki jako proponował, aby t y m szeroko z a k r o j o n y m p l a n e m s k i e r o w a ć arty­ s t ó w na r o z w i ą z a n i e k o n k r e t n y c h , realnych, ż y c i o w y c h z a d a ń . Stawianie p o m n i k ó w na ulicach i placach miast poVinno było zbliżyć trzeb i z a i n t e r e s o w a ń artystów bezpośrednio do po­ ludu. ścią sztuki klasycznej wśród skłonni stosun­ porów­ radzieckiej sztuki z l u d o w o ­ lub sztuki Odrodzenia. Wyda­ w a ł a się, że A k r o p o l Peryklesa lub Florencja Medyceuszów były zrealizowaniem tak l u d o w y c h mas logii ze s z t u k ą szerokiego ogarnięcia przez s z t u k ę , ż e p o b u d z a ł o t o do radziecką. Nie uwzględniało t y m , że j a k a k o l w i e k n a w e t najszersza ana­ się przy demokratyzacja sztuki w przeszłości nie w y t r z y m u j e p o r ó w n a n i a z t y m istotnie o g ó l n o l u d o w y m jak rozpowszechnieniem sztuki, t o m a m i e j s c e w naszej epoce. Sztuka szerokiego zacja *) T ł u m a c z e n i e z j . r o s y j s k i e g o . I s k u s t w o N r 6, 1950. historii stanowczo l u d z k o ś c i . Jeszcze historycy sztuki byli n y w a ć ludowy charakter o jej radzieckiej sztuki m a s — p r z e c i w s t a w i a s i ę ona kowo niedawno zja­ t naszej s z t u k i w y r a ź n i e poprzedzającemu ludowi, socjalizmu". l u d o w o ś c i . J u ż ze w z g l ę d u n a n i e s p o t y k a n e w Celem bolszewickiej kapita­ l i z m u w n a r z ę d z i e socjalizmu".2) D a j ą c s z t u k ę olbrzymie rozpowszechnienie wszystkich ko­ n i e c z n e g o d l a nas z a p a s u k u l t u r y , w i e d z y i t e c h n i k i — dzo znaczna jakości. kapi­ nieuchronnie r a k t e r aniżeli sztuka u b i e g ł y c h stuleci. Istnieje t u bar­ różnica, różnica Zada­ L e n i n — jest w przeszłości n i g d y nie m o g ł a rozpowszechnienia. Względna osiągnąć sztuki w Atenach w V w . przed naszą tyczyła tylko panującej klasy właścicieli tak demokraty­ erą do­ niewolników �i co w i ę c e j , uważała za wskazane pozbawienie eks­ ploatowanej masy n i e w o l n i k ó w wszystkich m o ż l i w o ś c i i w a r u n k ó w ludzkiego rozwoju — w t e j liczbie, i s z t u ­ ki. Od pierwszych dni władza i prowadzi lud radziecka zaczęła prze­ b u d o w ę naszej s z t u k i k i e r u j ą c j ą n a d r o g ę s o c j a l i z m u . Sztuka sztuki w Związku plastyczne rozmiarach Radzieckim, a posiadają w szczególności niespotykane a u d y t o r i u m . Estetyczne w swych potrzeby narodu W t y m sensie o b s e r w u j e m y n o w e w a ż n e c e c h y s z t u ­ ki socjalistycznego maso­ głąb ż y c i a l u d u , w i ą ż e s i ę z n i m znacznie ściślej przez swo­ tycznym j ą t r e ś ć , idee i o b r a z y n i ż k i e d y k o l w i e k na rok. Cyfry i wystawy zadziwiają j ą c y c h d o nas z z a g r a n i c y . S p r a w a t y l k o na n i e z w y k ł y m ką, które wykazuje wzroście nasz n i g d y samo p a ń s t w o szerokim żadne wiek dla j e d n a k polega l u d , ale nawet przyswojenia. nie sztu­ w lud, nigdy robić czegokol­ Radzieckie państwo j u ż od p i e r w s z y c h d n i swego i s t n i e n i a r o b i ł o k o co m o ż l i w e c e l e m m a k s y m a l n e g o tak wszyst­ zbliżenia ludu do sztuki. O r g a n i z o w a ł o stałą i silną łączność widza z ar­ tystą, ludu ze s z t u k ą . S t w o r z e n i e takiej łączności le­ żało w ł a ś n i e u podstaw całej p o l i t y k i partii bolszewic­ kiej, wszystkich przedsięwzięć władzy radzieckiej przez c a ł y okres, k t ó r y u p ł y n ą ł od dnia w i e l k i e j dziernikowej W Socjalistycznej burżuazyjnym żałosne społeczeństwie doświadczenia — jeżeli odrzucić demago­ swego k o n s u m e n t a samorzut­ nie. Sztuka j a k i wszystko inne jest w w a r u n k a c h pitalizmu przedmiotem kupna i sprzedaży. artysty od kiesy z p i e n i ę d z m i przejawia się w czysto m a t e r i a l n y . Nawet najszlachetniejsze dania sztuki narodowi n a p o t y k a j ą ka­ Zależność sposób dążenia na przeszkody; uci­ ś n i o n e masy w tych w a r u n k a c h są oderwane od sztu­ k i tzw. „uczonej". Organizacja Towarzystwa Objazdo­ wych Wystaw przedsięwzięć społeczny była jednym rosyjskich jednak najszlachetniejszych artystów; przeszkadzał artystów-demokratów mas z istniejący temu, przeniknęły w aby głąb ustrój dzieła W W. socjalistycznej rzeczywistości sprawa przedsta­ n ą rolę o d g r y w a sztuka w codziennym życiu radziec­ tylko przodujące wskazywał szerszego wartości przeszłości. w dążenia ludu, ale to, że k o n i e c z n y m wa­ bezpośrednio. na rozpowszechnienia masach jest artystycznych socjalistyczna rewolucja. „Tołstoj j a k o pisarz — pisał on — nawet w Rosji ny zna­ jest t y l k o z n i k o m e j m n i e j s z o ś c i . A ż e b y jego kie dzieła kich, stały trzeba się rzeczywiście na ciemnotę, i nędzę. Trzeba Historyczny przez Rewolucję, zahukanie, wszyst­ przewrotu". ) o wszechświatowym Wielką pobudził z podstawowych który wyzyskiwacze znacze­ Październikową Socjali­ m i l i o n o w e masy p r a c y do h i s t o r y c z n e j t w ó r c z o ś c i . L e n i n jedno katorżniczą 5 socjalistycznego przewrót dokonany styczną własnością s p o ł e c z n e m u , k t ó r y skazał miliony, dzie­ siątki milionów pracę wiel­ w a l k i i jeszcze raz w a l k i p r z e c i w t a k i e ­ m u ustrojowi osiągnięć usiłowali ludzi u w a ż a ł t o za rewolucji. trzymać Naród, pod podwój­ nym, t j . materialnym i m o r a l n y m uciskiem — pierwszy zdobył możliwość w y p r o s t o w a n i a się. K a p i t a l i z m sił, t ł u m i ł , r o z b i j a ł botników masy i pracujących du­ talentów w środowisku chłopów. Talenty te ro­ ginęły pod u c i s k i e m u b ó s t w a , n ę d z y , n a t r z ą s a n i a się n a d l u d z ­ ką istotą. Naszym obowiązkiem leźć te t a l e n t y 6 cy" ) — pisał szych z a d a ń i dać im Lenin teraz jest u m i e ć zna­ warunki pra­ odpowiednie określając jedno z najważniej­ partii. Proces z b l i ż a n i a sztuki z l u d e m b y ł procesem stronnym. w i a s i ę z u p e ł n i e inaczej. Jest r z e c z ą z n a n ą , j a k o g r o m ­ nie I . Lenin runkiem szerokich pracujących. ona jego uczucia i m y ś l i w y r a ż a niu, socjalno-artystycznej gii — sztuka poszukuje Wyraża Paź­ Rewolucji. w W t e n s p o s ó b nasza s z t u k a s t a j e s i ę p o d w ó j n i e l u d o w a . jeszcze n a t y m , ż e zainteresowane s z t u k i przez nie p r ó b o w a ł o takiego przyjeżdża­ zainteresowania nie było przyswojeniu dzieł państwo zwiedzających ludzi w i d z e m — sztuka istotnie t a k samo j a k i a r t y s t y c z n y jego p o z i o m r o s n ą w g i g a n ­ tempie z r o k u wym realizmu. Władając nasza s i l n i e p r z e n i k a w nasze m u e z a Z jednej strony konieczne wszystkich runkach duchowych eksploatacji wartości ludzi było dwu­ zwrócenie stworzonych w pracy — samemu wa­ ludowi o r a z o s w o j e n i e go z k u l t u r ą i s z t u k ą . Z d r u g i e j s t r o n y k i c h l u d z i . N a r ó d , k t ó r y o b u d z i ł s i ę do ś w i a d o m e j h i ­ konieczne było p r z e o b r a ż e n i e storycznej twórczości, j u ż w pierwszych latach radziec­ n y c h i o d e r w a n y c h od mas w l u d z i n i e r o z e r w a l n i e i o r ­ kiej ganicznie z l u d e m władzy, „Nigdzie rozpoczął — pisał zainteresowane zagadnienia i tak kultury kulturą nie jak państwowa robotniczej klasy, k t ó r a o opanowanie — ludowe masy prawdziwą tej władza walkę Lenin konsekwentnie kraju, u stawia nas; się tak nigdzie nie znajduje w swej kultury. nie są j a k u nas; masie w się w tak Jedno z istotnych osiągnięć realistycz­ głęboko ona żadnym „wykształconego rękach doskonale ro­ sprawą niewielu, i bezpośrednim lionów. dla polep­ j a k u nas ' •>) ogromnie. wąskiego kręgu przedstawicieli towarzystwa", a stała wyrażeniem „Sprawa się prostym myśli, uczuć i dążeń m i ­ literatury powinna cze w u m i e j ę t n o ś c i czytania i pisania; nigdzie nie jest O b e c n i e k u l t u r a n a r o d u p o d n i o s ł a s i ę u nas przodującej nej s z t u k i radzieckiej polega na t y m , że p r z e s t a ł a b y ć wiem swej sytuacji p o d t y m w z g l ę d e m stać się 7 sprawy" ) — pisał 1905 г., p o d k r e ś l a j ą c konieczność nej j e d n o ś c i sztuki z m a s a m i . W i d z i a ł on w t e d y p r o r o ­ czo, w epoce r o z w o j u tyludowych wszelkich formalistycznych an- tendencji sztuki, że przyszła w o l n o ś ć sztu­ k i w epoce s o c j a l i z m u b ę d z i e o z n a c z a ł a p r z e d e kim „ B o l s z e w i c y — m ó w i . A . A . Ż d a n o w — w y s o k o ce­ historyczną ną brak wszelkich sprzeczności pomiędzy twórczością dlatego nie n o ś c i ludu, w zespoleniu i w y c h o w a n i u l u d u . C e n t r a l ­ „górnym ny Komitet siątkom chce, a ż e b y u nas b y ł d o s t a t e k du­ chowej kultury, b o w i e m w t y m bogactwie kultury w i ­ 1 dzi o n j e d n o z g ł ó w n y c h z a d a ń socjalizmu".' ) D o tego znudzonym kraju, wszyst­ artystycz­ a l u d e m : „ B ę d z i e to l i t e r a t u r a w o l n a , że będzie misję i rolę w umocnieniu moralnej i polityczuej jed­ Partii jesz­ nierozerwal­ sowane, a ż e b y d a l e j p o d n o s i ć p o z i o m k u l t u r a l n y тпчи. częścią Lenin Partia, P a ń s t w o Radzieckie jest ż y w o w t y m zaintere­ nią literaturę, d o k ł a d n i e widzą jej wielką samot­ nigdzie ogólno-proletaciackiej szenia artystów z ludzi związanych. z u m i e b r a k i s w o j e j , n i e p o w i e m k u l t u r a l n o ś c i , lecz p o ­ on g o t ó w p o n o s i ć i nie' ponosi t a k i c h ofiar I bogactwa partia nieugięcie p r o w a d z i ł a radziecki. służyła nie przesyconej i cierpiącym dziesięciu z tysiącom", nadmiaru bohaterce, tłuszczu lecz m i l i o n o m , m i l i o n ó w ludzi pracy, którzy s t a n o w i ą jego siłę, jego p r z y s z ł o ś ć . B ę d z i e wolna, zapładniająca dzie­ kwiat to literatura ostatnie s ł o w o r e w o l u c y j n e j m y - �śli l u d z k o ś c i d o ś w i a d c z e n i e m stycznego proletariatu..."8) i tętniącą pracą socjali­ Ta niebywale głęboka uwaga w w a r u n k a c h socjalizmu. W r a d z i e c k i e j sztuce j e j i d e e i u c z u c i a s ą b e z p o ś r e d ­ nimi ideami i uczuciami ludu. Jest to b y ć m o ż e najistotniejsza i najbardziej zasadnicza w rzecz socjalistycz­ zała, że wszystkie cuda techniki, na potęga pracy, człowieka gwarantującym Należy możliwości tu wspomnieć o rozdwojeniu k t ó r e m i a ł o miejsce socjalistycznego. W antagonistyczne artystycznego w sztuce o k r e s u społeczeństwie przed- podzielonym klasy, sztuka rozwija się w d w ó c h sadniczych chociaż z w i ą z a n y c h z s o b ą pionach. Z nej s t r o n y jest to sztuka A. Żdanow, na za­ jed­ „uczona", j a k ją n a z y w a ł A . z drugiej — twórczość ludowa. W prze­ ludowej swój są w lud został posiadaniu sztuka wywłaszczony, klas a panujących bezpośrednio która — obsługująca z znajduje drugiej twórczość ludowa zawierała pra­ twórczość Ta artystyczne skarby, w s p a n i a ł e w swej g ł ę b o k i e j m y ś l i i skali uczu­ T cia — ale w z a s a d z i e z a c h o w a ł a chalne, cia epiczne śpiewał formy. piękne Glinki, wyrosłej tworzył on nie znając na glebie t y c h się S u r i k o w i k t ó r e naiwno-patriar- Rosyjski chłop zeszłego pieśni, wspaniałe swe prawie dawały stule­ muzyki l u d o w y c h jego pieśni, wzory, którymi artyście tak zachwycał natchnienie, ten chłop n i g d y nie w i d z i a ł „ B o j a r y n i kła Ta okoliczność w ale r o sprzeczn3 ch istnieją w społeczeń­ antagonistyczne klasy interesach. W takich warunkach sztu­ ka, j a k i wszystkie f o r m y nadbudowy, obsługuje „jed­ ną klasę ze o dwóch szkodą 5 innych klas". *) kulturach w granicach jaskrawe Lenina jednego rodu rzuca Była by to oczywista w u l g a r y z a c j a , g d y b y ś m y dostrzegać elementy ideologii w ś w i a t ł o na Nauka kultury demokratycznej i syjskiej sztuki pierwszej — w. połowy mokratycznej całego postępowego od dworskiej — tylko Twórczość rozwoju przodującej ro­ sztuki X I X w . do s z t u k i r e w o l u c y j n o - d e - drugiej połowy czej j e d n a k o b r a z r o z w o j u klasowych chcieli socjalistycznej XIX w sztuce c h ł o p s k i e j , w l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . ta stanowi p o d s t a w ę na­ ten istotny problem. sztuce — p o w i e d z m y stulecia. sztuki w społeczeństwach Tak czy ina­ antagonistycznych — jest z jednej strony, o b r a z e m w a l k i p r ą d ó w , g d z i e „ n o w e " w a l c z y ze „sta­ r y m " , p r z y s z ł o ś ć z p r z e s z ł o ś c i ą i gdzie ta w a l k a koń­ czy się obaleniem starego, „wybuchem" starego k i e ­ r u n k u w r o d z a j u s ł y n n e g o „ b u n t u 13" w 1863 r . Z u p e ł n i e inaczej u k ł a d a się stosunek łeczeństwa „uczonej" dziś chociaż świadkami Zatracając rozwija W i spo­ zanik sztuką ludową. nieprzebytej a n i e oznacza sztuką to o c z y w i ś c i e , zaciera się w ogóle wszelka Innymi przepaści amatorską zbliżenia słowy pomiędzy (samorodną), że pomiędzy nimi w W s w y m s ł y n n y m w s t ę p i e do „ K r y t y k i e k o n o m i i po­ litycznej" M a r k s w s k a z a ł na sprzeczność epickiej t w ó r ­ oczywiście ale nie Kiedy znaczy warunkach Gorki nazwa! nia radzieckiej kultury n a i w n o ś c i , epopea swą zasadniczą źródła zwy­ metaforyczna. warunkach radzieckich treść — bezpośrednie, warunkach Sztuka ludowej ogra­ zachowuje jednakże zachodzi zawodowa twórczości i także szeroko z poe­ i dążeń lud kolei wchła­ się nimi wzbogaca. Motorem i stopniowego amatorskiej zbliżenia (samorodnej), w sztuki którym zawodowej to zbliżeniu sztuka jedna i druga wzajemnie wzbogaca i rozwija się na nowej osnowie, jest to, ż e nasza sztuka nie ma i nie m o ż e m i e ć i n n y c h i n t e r e s ó w oprócz i n t e r e s ó w l u ­ du. i Istotną przyczyną „ludową" także w — podziału był podział klasowe sztuki pracy, rozwarstwienie epoce socjalizmu, c h o c i a ż na który społeczeństwa. podział ruch Stachanowski — nakreśla pracy drogi umysłowej i oznaki zacierania nawiasem „uczoną" spowodował pracy c h o w a n y , to j e d n a k i s t n i e j ą j u ż tendencje — jak nas za­ do jego z n i ­ wskazuje przezwyciężania fizycznej; U został Sta­ przeciwieństw pojawiły się istotnie g r a n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą , co mówiąc, znalazło już swój artystyczny w y ­ raz w p o s z u k i w a n i a c h a r c h i t e k t o n i c z n e g o o b r a z u w s i miasta. Przy zachowaniu jednak podziału pracy w w a ­ r u n k a c h socjalizmu — a r t y ś c i z a w o d o w i nie są o d e r w a ­ ni od ludu. N a o d w r ó t , sytuacja ta daje i m na danym etapie pogłębienia staran­ historycznym możliwość nego o p r a c o w a n i a m a zasadniczej w sztuce m y ś l i różnicy i i uczuć w pojęciu obrazu ludu. jeszcze artysty-amatora, przedstawiającym zwycięstwo dzieckiej a Armii, dziełami mistrzów Nie m y ś l i i ze­ społu uczuć p o m i ę d z y n i e d o s k o n a ł y m obrazem Ra­ malarstwa — Sokołowa-Skali, Grekowa, Awiłowa, Kriwonogowa itd. A l e z a w o d o w i malarze w ł a ś n i e dlatego, że są m i s t r z a ­ mi w swego rzemiosła swych obrazach pełniej dążenia i wyraźniej ludu. realizują d l a t e g o , t<- Właśnie z a w o d o w y a r t y s t a czerpie m a t e r i a ł b e z p o ś r e d n i o z ż y ­ cia i zainteresowań ludu. dlatego, "że socjalistycznego społeczeństwa istnienia odrębnych dwóch ności między den twórczością s w ó j zasadniczy materiał, jeden nie nurtów ludową charakter. cel, j e d n a w ma strukturze podstaw sztuki — a sztuką zawodową Istnieje dla nich idea. do sprzecz­ Artysta je­ czerpie s w e n a t c h n i e n i a i s w e i d e e , k t ó r y m i s i ę k i e r u j e i cele, które sobie kierunkiem stawia z ludu partii pędy naszej budującego bolszewickiej; otrzymuje on p o c h w a ł y Żywe różnica. rozwojowi tym radzieckich konwencjonalne. o d w r o t n y proces. tracą stopniowego sztuki z twórczością obserwujemy zawodową s z t u k i do w epoce s o c j a l i z m u . Jesteśmy i niczoność patriarchalnej weczenia: Morozowej". j e s t n i e do u n i k n i ę c i a którym przy sztuki w charakterystyka lin stwie, ona tyczne wcielenie powszechnych p r a g n i e ń rozwoju. prawdziwie Traci przeszkadza naiwnie-mitologiczny charakter, sztuczne w sobie c a ł e a r t y ­ postępowego duchowych — nie Stalskiego „ H o m e r e m X X w i e k u " — nie b y ł a to k t ó r a w w a r u n k a c h klasowego s p o ł e c z e ń s t w a nie m i a ­ wszystkich możliwości warunkiem wszystkich i l u d o w a , k t ó r a b y ł a z w i ą z a n a b c z p o ś r d n i o z l u d e m , ale ła twórczości. ujarzmiającą się strony styczne d o ś w i a d c z e n i e i p r a c ę l u d u , b e z p o ś r e d n i o wie d o ń nie dochodziła — z drugiej strony, staje wyzwolenie człowieka treść wyka­ uprzemysłowio­ być strony, l u d ; z jednej widzimy sztukę, która koncentrując się cała przestaje naodwrót, to, ż e e p i c k i e f o r m y szłości m o ż e m y dostrzec z jednej strony s z t u k ę , z k t ó ­ rej kiedy s i ł ą , lecz n e j sztuce, p o d w z g l ę d e m j e j t r e ś c i i j e j h i s t o r y c z n o ś c i . rozwoju, otrzymuje nową P r a k t y k a socjalizmu i k o m u n i z m pod właśnie krytykę swej s z t u k i w s z y s t k i e swe od ludu działalności. korzenie za­ p u s z c z a j ą w l u d i są z w i ą z a n e nierozerwalnie z ludem. W radzieckich warunkach bardziej niż kiedykolwiek 1 czości i wielkiej maszynowej produkcji, d o s t r z e g a j ą c że gleba eposu — m i t o l o g i a wistego opanowania — z n i k n ę ł a „z c h w i l ą sił p r z y r o d y " . H I ) rzeczy­ „ s z t u k a nie m o ż e o d e r w a ć się od losu l u d u " . ! ) Jeżeli a takim dawniej zasadnicza różnica między sztuką społecznym zjawiskiem jak język polegała na �t y m , że ten ostatni b y ł o g ó l n o l u d o w y , a sztuka, z po­ człowieka — własności klasy panującej. wodu podziału społeczeństwa kla­ rlinie, S u r i k o w w Strzelcach dostrzegli p o t ę ż n e możli­ stoi wości ducha ludzkiego, k t ó r y m sądzo­ sy, t a k ą na antagonistyczne nie b y ł a — to obecnie radziecka sztuka starający n i g d y nie było ne w p e ł n i d a ć t e m u w y r a z w ż y c i u . na stanowisku o g ó l n o l u d o w y m . Artysta się o d t w o r z y ć kołchozowe chłop­ Z drugiej strony ż a d n e w y z y s k u j ą c e stwo — pod ż a d n y m w z g l ę d e m nie p r z e c i w s t a w i a swe­ a w szczególności go stanowiska j e s t z d o l n e do t e g o b y c e n i ć c z ł o w i e k a w przeważającej innym dla elementów społecznej Dlatego też artystom. A. Płastow mierze malarzem życia go, ale t o n i e s t a n o w i jego jest kołchozowe­ sztuki jakichkolwiek „wyłączności". możemy Riepin w K a ­ społeczeństwo społeczeństwo, kapitalistyczne, jak nie człowieka. W i ą ż e ono siłą rzeczy swe p r z e d s t a w i e n i e o c z ł o w i e k u ze stanowymi, rasowymi, majątkowymi albo jakimiś i n n y m i o g r a n i c z a j ą c y m i momentami. T y l k o socjalisty­ powiedzieć, ż e nasza sztuka czne s p o ł e c z e ń s t w o r o z b i j a t o c a ł e o g r a n i c z a j ą c e uwa­ p r z e d s t a w i a w y ż s z y t y p , zasadniczo n o w ą f a z ę r o z w o ­ r u n k o w a n i e i otwiera nieograniczone możliwości p r a w ­ ju dziwej ludowej artystycznej tu kultury, bo l u d o w o ś ć osiąga taki rozmach i głębię, o jakich nie b y ł o m o w y oceny człowieka. „Nie stan majątkowy, nie na pochodzenie n a r o d o w o ś c i o w e , nie płeć, nie stanowisko Co to jest l u d o w o ś ć radzieckiej sztuki, jeżeli b ę d z i e ­ dego o b y w a t e l a o k r e ś l a j ą jego s t a n o w i s k o w s p o ł e c z e ń ­ ż a d n y m p o p r z e d n i m etapie r o z w o j u sztuki. s ł u ż b o w e , lecz osobiste z d o l n o ś c i i o s o b i s t a p r a c ą m y r o z p a t r y w a ć s p r a w ę z p u n k t u widzenia jej treści? Podstawą ludowości radzieckiej dem treści jest jej nierozerwalna sztuki pod wzglę­ łączność życiem z ludu, z interesami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą ­ cymi ideami bolszewickiej partii. Stosunki, k t ó r e uło­ żyły się p o m i ę d z y s z t u k ą a socjalistycznym społeczeń­ stwem, g w a r a n t u j ą sztuce m o ż n o ś ć b r a n i a bezpośred­ niego u d z i a ł u w p r a k t y c z n e j b u d o w i e k o m u n i s t y c z n e ­ go s p o ł e c z e ń s t w a . Przodujący bohaterowie utworów radzieckiej literatury, filmu, teatru, plastyki są typo­ wymi przedstawicielami „gospodarzami życia" radzieckiego w ludu. rzeczywistości; Są ich oni myśli, s t w i e " , 13) — p o d k r e ś l a Stalin nowe każ­ kryteria oceny człowieka w socjalistycznym społeczeństwie. Tylko dla to, c z y m w istocie jest c z ł o w i e k , jego dobra ojczyzny, w której ści — s t a n o w i p r a w d z i w ą w y k a z u j e swe wartość osobowości. też dla sztuki otwiera się źródło duchowego człowieka w każdym po raz Stąd bogactwa aktywnym, świadomym n i c z y m k o m u n i z m u . U nas praca zdolno­ budow­ pierwszy w całej pełni i z p e ł n y m wyrazem dźwięczą piękne słowa Gor­ kiego — „Człowiek — to b r z m i dumnie". „ P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m n a u c z y ć się oceniać uczucia i w o l a są realizowane w obrazach radzieckich l u d z i " — u c z y ł S t a l i n i jego m ą d r a artystów. jako nić przewodnia artystom postępującym drogą L u d o w o ś ć t e g o czy i n n e g o d z i e ł a o k r e ś l a s i ę w ł a ś c i ­ w ą m i a r ą życiowej prawdy. Dawniej służyć społeczeń­ stwu oznaczało dla artysty, służyć jakiejś k i e j ś k l a s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a . niu moralno-politycznej najbardziej powołania, wyraźna Obecnie, p r z y i s t n i e ­ jedności radzieckiego świadomość konieczność c z ę ś c i , ja-- służenia swego ludu, społeczenego życiowym potrzebom znaczy c e n i ć w l u d z i a c h Mówiąc o zadaniach szkolnej sprawy zrobiła swym bohaterem t w ó r c ó w nowego życia. Z drugiej strony, sztuka n a r z ę d z i e m ich duchowego wzbogacenia. fiq miliono­ pracy — budowniczych komunizmu, wymagała nieuchronnie j ukształtowania od myśli i uczuć, tych milionowych sztuki dążeń i Ta stała sytua- ; п <м}Ыя.г?=пу trzeb ludu. miejsca „Albowiem stały po­ ludu i postawiono jej socjalizm, marksistowski nie ograniczenie potrzeb osobistych, ich rozszerzenie i rozkwit, oznacza nie o g r a n i c z e n i e czy w y r z e c z e n i e s i ę z a s p o k o j e n i a potrzeb, ale wszechstronne i wszystkich pracy ludzi całkowite tych zaspokojenie rozwiniętych pod względem kulturalnym".12) jednostki. że może svtuacje człowieka pracy w społe­ zrobić ninowska do myśl sztuki. znajduje Tylko w pełni twórczość znakomita le­ swoje zastosowanie artystyczna nierozerwal­ ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y , się burżuazyjnej Tej na korzyść Przeciwnie. stawnym narzędziem polityki. leninowskiej myśli maczyć wyrażająca „narzędziem wychowania Jest nie należy oczywiście ona skierowana przeciwko bezpod­ pretensjom formalistów chcących wyrazić „ o s o b i s t ą w o l n o ś ć c z ł o w i e k a " i jego t w ó r c z o ś c i . sku klasy panujące. Zniszczenie wszelkiego z a g w a r a n t o w a ł o m a s o m j a k najszersze duchowego rozwoju, dając k a ż d e m u człowiekowi tylko nie przyczyniają s i ę do d u c h o w e g o l u d z i , lecz n a o d w r ó t , d e m o r a l i z u j ą człowieka dla dogodzenia Radziecka sztuka natomiast niosąc w masy ludzkiej sztuka dostrzegania była całego postawiona bogactwa przed pra­ milionów jednostki". ludzi duszę reakcyjnemu imperializmo­ chetne idee i uczucia, w r z e c z y w i s t o ś c i rzędziem wzbogacenia i deprawują szla­ staje się „ n a ­ Obrar. Kukryniksów w s t o s u n k u do nieprze­ nikczemnego podżegacza wojny — H i t l e r a ; w t y m znaczeniu obraz ten realizacją ludo­ jest j a s k r a w ą wych, myśli i wzruszeń. najszerszych dążeń „ A t o m o w a melancholia" Sal­ człowiekiem. w a t o r a D a l i m a n a c e l u zaszczepienie w d u s z ę c z ł o w i e ­ koniecznością ka zwierzęcego strachu, zgniłego z a m ę t u uczuć, zatru­ cy m o ż n o ś ć , a n a w e t o b o w i ą z e k s t a n i a s i ę Dawna wyzy­ możliwości Ame­ r y k a ń s c y surrealiści sporo na ten temat k r z y c z ą c , nie jednania przez tłu­ formalistycznego subiektywizmu. chowe w a r t o ś c i mu jest tylko socjalistyczna szkoła, stojąca w nierozerwalnej ł ą c z n o ­ „ K o n i e c " jest uosobieniem gniewu, pogardy, i odebrane czoło politykę... czeństwie, przywróciła m u wszystkie materialne i d u ­ stworzone jego p r a c ą narzę­ na Teraz to ś c i ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y . T a wi. Wielka P a ź d z i e r n i k o w a Socjalistyczna Rewolucja ra­ dykalnie zmieniła ludzkiej ludzkiej jednostki", a nie z a m a s k o w a n y m sztuce "wyznaczono n i e m a ł o potrzeb swą burżuazyjną wszystkich namiętności wzrost materialnych i duchowych ale w s z e c h s t r o n n e dla ich interesy, m o ż e stać Dla zaspokojenia d u c h o w y c h potrzeb s o c j a l i z m oznacza wychowania nie z w i ą z a n a mas. n i e m a ł e zadania: jako pisał: „...burżuazja... stawiała uogólnienia Sukcesy socjalizmu w r w s z v m k m i n n o w o d u j a i radzieckiej szkoły n i g d y n i e t r o s z c z ą c s i ę o t o , a ż e b y ze s z k o ł y z r o b i ć n a ­ zrozumiałe ludzi człowieka. dzia w y c h o w a n i a , L e n i n rv artystycznej. masy so­ b i s t y c h zalet, w e d ł u g t w ó r c z o ś c i , w e d ł u g i c h s p r a w — rzędzie Sztuka radziecka służy c j a l i s t y c z n e g o r e a l i z m u . O c e n i a ć l u d z i w e d ł u g i c h oso­ ludu — stanowi p o d s t a w ę ludowości radzieckiej k u l t u - we wskazówka duchowych możliwości tego r o z k ł a d u myśli. Czy jest to „ n a r z ę d z i e ludzkiej �jednostki"? Radziecka j e d n o s t k i " , bo człowieka sztuka t y l k o ona staje p r a c y , w y s ł a w i ć go za w i ś c i e jest. Znajduje mieszkają, walczą, się „narzędziem jest zdolna ocenić, ona to, c z y m o n człowieka tworzą i wysławić myślą rzeczy­ wszędzie, gdzie radzieccy Widzimy ich w „ P r z e s ł u c h a n i u k o m u n i s t ó w " ludzie. Johanso- na i w „ L e n i n i e " C y p l a k o w a , w „Liście z f r o n t u " Lak- tionowa, „ N a t r a t w a c h " Romasa, w „ G o s p o d a r z a c h zie­ m i " Maksimienki, w w „Święcie w kołchozie" niestorowskim portrecie Muchinej i portretach stachanowców „Sierpa i młotu" Gorełowa. W nieprze­ w — twórcy, zwycięzcy, swych d ą ż e n i a c h , pod jednolitego dowództwem i Lud, zwykły człowiek pracy wszedł do Leninaspra­ jako ideał narodowy w walce o komunizm, w stałym zwy­ c i ę s k i m m a r s z u n a p r z ó d , w t w o r z e n i u „nowego" w ciu, k t ó r e bezgranicznie wzbogaca c z ł o w i e k a ostatnie znamiona zakorzenionych ży­ niszcząc przeżytków kapitalizmu. Na ogromnej tow byli gruncie w artystom możliwości, starej Rosji. runki możliwości których Nic i n i k t nie stawia m i s t r z o m sztuki służbie organizacyjne artysty gwarantują s i ę ze swym tym im odbywa się zwalczanie s z e r o k i c h mas swych osobistych i wątpliwości kastowego, niektó­ j e s t c e l e m , do przeciw­ artystycznych trosk którego prowadzi wyro­ bienie w a r t y ś c i e nie t y l k o poczucia o b o w i ą z k u telskiego „ o d p o w i a d a n i a " s p r a w y , ale tylko na istotne s t y wyrażania d ą ż e ń mas ludu u arty­ w ich najlepszych i najbar­ przejawach. Bardzo w a ż n y m warunkiem tego było stworzenie Partia w y c h o w a ł a wą a socjalistyczną inteligencję, w tej liczbie no­ także artystyczną. też ważnym warunkiem jego wyra­ owocności pracy a r t y s t y w naszym k r a j u jest jego b l i s k i stosunek z l u ­ dem, z jego ż y c i e m i m y ś l a m i . Najbardziej przeszkadza a r t y ś c i e oderwanie ność stania się w od pełnym ludu, tego natomiast nieumiejęt­ słowa znaczeniu jeszcze s p o t k a ć m a l a r z y , którzy j a k o ś s t r o n i ą od k i p i ą c e g o ż y c i a naszych l u d z i , du". Niestety m o ż n a którzy ludowej, socjalistycznej turalnej rewolucji w naszym nowej, ludowej przedstawiciele zbliżających — szukają a w konują w — kul­ kraju".Щ CK WKP(b) ujawniając braki w rozwoju nych ogniw radzieckiej dramatopisarzy nień artystycznej starszego że „wielu zagad­ nie zna życia 1 7 kiego c z ł o w i e k a " . ) Być artystą treści „pracę bliskiej ludowi inteligencji pokolenia malarzy skutek cier­ formalizmu w sztuce j a k się duchowo budowania socjalizmu. Ta czna p o t r a f i ł a posunąć dalszy r o z w ó j kiej, osiągając najwyższy w warunkach nowa inteligencja artysty­ sztuki poziom realizmu N a sztuce t e j p a r t i a m o g ł a w z u p e ł n o ś c i p o l e ­ gać, jeśli chodzi o komunistyczne wychowanie pracy, albowiem sztuka ta p r z e n i k n i ę t a dążeniem do była ludzi duchem oddania swych ludu. w demoralizująca jego w r o g i m 1 9 w muzyce posiada skrajnie a n t y l u d o w y mówił A. A. Żdanow. jak i malarstwa. były Odnosi się to w c a ł e j p e ł n i t a k ­ wrogie tak pod Formalistyczne one charakter", ) jak nieskończenie pod względem względem „dzieła" charakter działalności inteligencji. n i e j m u s i a ł a ona s ł u ż y ć k l a s o m b o g a t y m , n i e m i a ł a innego wyjścia. a l b o w i e m nie ma warunkach Teraz powinna służyć — Daw­ bo­ ludowi, j u ż k l a s w y z y s k u j ą c y c h " . 16) ustroju ludowi starej Rosji — artysta zawsze b y ł zmuszony doświad­ swojej skórze ucisku klas p a n u j ą c y c h , ponie^ wodę, dalekie, systemu przemądrzałej, w co myślowego bezsensownej formy. Rozumiejąc ludowość jako szeroką, ideową, nie-organizującą oczywiście w pełni do bazę naszej wniosku, czerpać swój skarbnicy ludowej nasza m u z y k a n a nia że sztuki sztuka materiał, twórczości. szeroką — się na filmach społecz- dochodzimy nasza obrazy Widzimy powinna i formy istotnie skalę wykorzystuje ludową inscenizacji r ó ż n e g o rodzaju rzystywanie m o t y w ó w ludowej twórczości ze jak pojawia­ wych opowieści itp. W literaturze obserwujemy w ludo­ wyko­ dużej ilości i s k a l i (np. w i e r s z e I s a k o w s k i e g o ) . Mamy obszarniczo-burżuazyjnego Tatlina, kamień pieśń, ludowe melodie. Spotykamy p r z y k ł a d y „ W r e s z c i e z m i e n i ł się — p o d k r e ś l a ł J. W . S t a l i n sto­ j e g o t w ó r c z o ś c i — oznacza, ż e f o r m a l i s t y c z n y k i e r u n e k radziec­ socjalisty­ wy­ dostępnej, „ P o m i j a n i e z a p y t a ń l u d u , jego ducha, więcej uczelniach w Nigdzie tak j a s k r a w i ę nie w y r a ż a się istota du, wyższych — formie. ponieważ sam ludowym radzieckich ludzi, ich wysiłki i bohaterstwo, ich n i — oraz k a d r y m ł o d y c h a r t y s t ó w , k t ó r z y w y s z l i z l u ­ ideowości, narodu, w Sterenberga, Tischlera z n i k n ę ł y bolszewickiej i potrzeb swej s z t u k i — to znaczy u m i e ć o d z w i e r c i e d l a ć partii — tacy jak G r e k ó w , Brodzki, Grabar, Juon i i n ­ kształtujących wy­ uboczu p o d s t a w o w y c h ż e i do radzieckich testa­ poszczegól­ sztuki podkreślał, stoi na współczesności, s u n k u do l u d u . się do w ł a d z y r a d z i e c k i e j na w najbardziej pracowni. pliwej i w y t r w a ł e j wychowawczej pracy bolszewickiej studiujących jak domu, w b r e w m e n t o w i F i e d o t o w a , c a ł ą , czy p r a w i e c a ł ą p r a c ę inte­ l i g e n c j i jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h r e z u l t a t ó w skład latem z Moskwy, miejscowości 1 „ M y ś l ę — m ó w i ł S t a l i n na X V I I I Z j e ź d z i e P a r t i i c z a ć na wa­ nieograniczone ludem, myślenia s o k i e m o r a l n e i s p o ł e c z n e zalety" **) ż e narodzenie tej n o w e j , W mu n i e u m i e o d t w a r z a ć p o z y t y w n y c h cech i z a l e t r a d z i e c ­ nowej, artystycznej inteligencji. wiem ZSRR duchowe dążeń. obywa­ dla i w y r o b i e n i e poczucia o b o w i ą z k u dziej p o s t ę p o w y c h również i W ż a n i a jego n a j g ł ę b s z y c h zapadłych sił d l a ludowi. się jego wzruszeniami, Dlatego da­ mieli zżycia nigdy myślami, przejmowania wyjeżdżając cznego. Mamon- nie bezpośredniej pracy bez (Wuzach), ich burżuazyjnej U w o l n i e n i e od p a n u j ą c y c h i w y z y s k u j ą c y c h klas wało Żyć zaintere­ W i sposób uciekinierzy z wyjątkami. sowaniami i dążnościami weszli pa­ ograni­ k l a s y , j a k п р . P. M . T r e t i a k o w a l b o n a w e t S. rych radzieckich a r t y s t ó w z przeszłości. i zmu­ o k i e m — albo j a k m ó w i ł G o r k i „ z b i o r n i k i e m duszy l u ­ zawodowego e l i t a r y z m u odziedziczonego przez stawiania środki to j e d n a k ż e mierze jego z a m y s ł y Tego rodzaju materialne, swój nim w wyrażania. społecznych, wszystkie sztuki w czała stosunków zgodnego Sztuka radziecka w i d z i treść. nujących w partii się s z a ł a a r t y s t y do p r z e j ś c i a na p o z y c j ę w y c h w a l a n i a przeszkód komunizmu. jej najpiękniejsza ostatnich z n a j d o w a ł y obraz S t a l i n a c e l e m d o p r o w a d z e n i a do k o ń c a w i e l k i e j w y budowania tych materialne. J e ż e l i n a w e t z a l e ż n o ś ć finansowa nie Piastowa, w branej m n o g o ś c i o t w i e r a się przed n a m i p i ę k n y ludu waż w rękach t u do c z y n i e n i a z b a r d z o w a ż n y m niem, niezwykle aktualnym w budowie artystycznej że pozostając kultury. w zagadnie­ socjalistycznej, Z a g a d n i e n i e to p o l e g a n a ścisłym związku z ludem tym, radzieckim �j a k o całością — sztuka socjalistyczna w t r e ś c i posiada najbogatszą rosyjska, różnorodność ukraińska, itd. — przy treści — narodowych uzbecka, gruzińska, zachowaniu jedności posiada r ó ż n o r o d n o ś ć wykazania swej narodowej form. swej Sztuka ormiańska socjalistycznej i niezwykłe bogactwo formy. Oczywiście gólnych elementach i wzorach korzystne. niana w rozstrzą- Przypomnijmy Eweranie. ważnym N i e m a m y z a m i a r u w ł a ś n i e na t y m m i e j s c u wykorzystywanie ludowej w szczególności sztuki średniowiecznej może być chociażby poszcze­ nadzwyczaj budowle Tama- Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że bardzo elementem architektonicznej jest w y k o r z y s t y w a n i e l u d o w y c h ornamentyki wzorów, czego sać n i e z w y k l e w a ż n e g o zagadnienia socjalistycznej t r e ­ k ł a d y z n a j d u j e m y na U k r a i n i e , w U z b e k i s t a n i e , ści i n a r o d o w e j f o r m y r a d z i e c k i e j sztuki. itd. Problem ten poruszamy tylko w z w i ą z k u z zagadnieniem ludowości. U podstaw teorii sztuki socjalistycznej w jej rodnych narodowych przejawach leży różno­ nauka Józefa Stalina o socjalistycznej treści i n a r o d o w e j formie tury kul­ radzieckiej. Stalin dał znakomite w swej głębi i jasności czną jest sztuka: „ P r o l e t a r i a c k a w okre­ organi­ swej treści, naro­ dowa w formie — t a k a jest o g ó l n o l u d z k a k u l t u r a , której socjalizm".20) zmierza Stalin mówił: to z u p e ł n i e kultura różne proletariacką Ale słuszne proletariacka, przyjmuje ludów „Tworzymy słuszne. Przedstawiając jest formy w swej w treści, u różnych socjalistycznej budowie, itd."21) Kosmopolityczni „idee" wojującego krzewiąc na obiek­ amerykańskiego imperializ­ d ą ż ą c e g o do zniszczenia politycznej i kulturalnej narodów dy — podkopując — Moralno-polityczna terstwo narodów niemałe komunizmu, mających — gwarantuje narodowych form jedność ZSRR dzieckiej sztuki. wyrządzili szko­ same p o d s t a w y b o l s z e w i c k i e j t y k i w dziedzinie r o z w o j u nie krytycy, w poli­ powszechnym bra­ marszu do j e d e n cel i j e d n o z a i n t e r e s o w a ­ jedność socjalistycznej treści A l e ta j e d n a t r e ś ć n a b i e r a kryje N i e m a j ą c tego na d o j ś ć do k o p i o w a n i a , do ra­ różnorod­ bezkrytycznego odtwarzania od naszej wiadomą, rzeczywistości socjalistycznej. że burżuazyjni do nacjonaliści Jest w radzieckiego l u d u pod maską du — usilnie m a s k o w a ł a swój formalizm starą ukraińską sztukę. Warto przy tym wych tradycji. nie d o p r o w a d z i ł y n i g d y do Bojczuk plótł o u k r a i ń s k i m Podstawą powinno być rozwoju i bogatych tradycji Maksymalny rozwój narodo­ narodu, tylko określone formalne kul­ sztuki realizmu. właściwości, p r z y p u ś ć m y kolorystycznego stroju, typo­ mają O c z y w i ś c i e i te m o m e n t y s w o j e z n a c z e n i e , a l e w y d a j e s i ę n a m , ż e n i e s ą one Armenii J. W . S t a l i n — j e s t j ę z y k . „ N a r o d o w y j ę z y k jest 2 2 narodowej kultury". ) Jest to forma, w for­ której m o ż e b y ć zawarta r ó ż n a t r e ś ć i k t ó r a dlatego posiada ogólno-narodowy żuazyjną dek charakter. i socjalistyczna, komunikowania „Kultura język może być natomiast, się ludzi, jest jako zawsze kultu­ socjalistyczną".^) Te bardzo istotne wskazania Stalina służą n a m Nie byłoby rodowej tylko ludowej do wykorzystywania twórczości, jako stanie lub na na średniowieczną starożytne folkloru miniaturę freski w artystycznych form ile charakterem odzwierciedlonym w dziełach Od kazachskiego artysty nie ż ą d a m y odtworze­ nia życia w i n n i c o w y c h kołchozów z całym południowej ormiańskiego artysty nie stepowych przestrzeni, po tak będziemy oczekiwali której na wyścigi koni. istotny mo­ włą­ czania do r o z w o j u naszym od poezji m e n t — b y n a j m n i e j nie zaprzeczamy k o n i e c z n o ś c i każdego ten, samo j a k urządzają dżygici wyspecjalizowani w hodowli Wskazując otaczającym przyrody, zdaniem, socjalistycznej k u l t u r y artystycznej narodu jego bogatej przeszłości artystycznej. P r z y r o z p a t r y w a n i u tego zagadnienia p o w i n n i ś m y się Lenin Gruzji, stom. każ.dej Uzbeki­ narodowych. współczes­ wej kulturze. Istnieje wielkoruska k u l t u r a jeszcze jak narody w k a ż d y m na­ np. owo­ Są dwie narodowe kultury w charakteryzująca się t a k i m i Czernyszewski i Plechanow. kultury istnieją u Ukraińców, Francji, Anglii, u Żydów Nauka Lenina o dwóch do z a g a d n i e ń r o z w o j u jak narodo­ Purlszkiewi- c z ó w , G u c z k o w y c h i S t r u w e — ale i s t n i e j e t e ż ruska kultura m i jak w pisał: „Są dwa nacjonal-socjali- wzorów lub w w y p a d k u Gudiaszwiliego, nie jest p r z y k ł a d e m cnego r o z w o j u malarską, raKa­ n y m narodzie — powiemy wszystkim bardziej feudalnej sztuki danego narodu. Stylizacja Republiki de­ na­ treści. chyba słuszne sprowadzanie pojęcia formy motywów i socjalistycznej w ludu, Sztuka oprzeć na w a ż n y c h wskazaniach L e n i n a i Stalina. n i ć p r z e w o d n i a do r o z w i ą z a n i a zagadnienia s z t u k i rodowej w formie śro­ językiem ogólno-narodowym i może obsługiwać zarówno rę burżuazyjną jak i bur­ r ó ż n i się od sztuki zachskiej nie t y l e m a n i e r ą przepychem wskazuje ra­ motywy, wego ornamentu itd. sztuki. mą któ­ rzeczy­ N a r o d o w a forma socjalistycznej w treści plastyki dzieckiej — to nie liwości samoistnego r o z w o j u P o d s t a w ą narodowej formy kultury — jak sztuce żywych re w z b o g a c a j ą się przez p r a k t y k ę w s p ó ł c z e s n e j i sposobem życia całej forma­ w wszystkich artystycznej k u l t u r y osią­ portrecie, narodowej formy odrodzenie i r o z w ó j na narodo­ a m a l o w a ł obrazy w duchu kosmopolitycznego lizmu. lu­ podkreślić, gnięcia prawdziwego odrodzenia rzeczywiście wej sztuki, zagwarantowanie k a ż d e j n a r o d o w o ś c i m o . ż - socjalistycznego form. stylizacją dzieckej t u r y — jest w a ż n y m w a r u n k i e m r o z k w i t u rzekomego Grupa Bojczuka, k t ó r y był wrogiem u k r a i ń s k i e g o tego artystycznej na wrogą odrodzenia feudalnych „ i k o n o w y c h " n a r o d o w y c h sobu życia, w ł a ś c i w o ś c i swojej rzeczą Gruzji, miejscach wciągali swoją c y d u j ą c e w dziedzinie sztuk plastycznych. czy i n n e g o l u d u , n a r o d u . sze­ można ś r e d n i o w i e c z n y c h obrazów, oczywiście bardzo dalekich spo­ i charakteru po po­ cały uwadze nej f o r m y w z a l e ż n o ś c i od h i s t o r y c z n y c h t r a d y c j i , obyczajów arty­ — wistości. sztuki. ludu. radzieckiego, sztu­ starannego w y b o r u , n i e w a ż w ł a ś n i e sztuka ś r e d n i o w i e c z n a że podobne w y p a d k i na­ za­ w średniowiecznych się d o k o n a ć ideologię że r o d o w o ś c i a n i na o b e c n y m etapie h i s t o r y c z n y m ani suwerenności drugie powinno Jest to, Nie ma i nie m o ż e b y ć o d t ą d sztuki pozbawionej mu, szczególności kulturę. w zależności od r ó ż n i c y j ę z y k a , o b y c z a j ó w tywnie w Ukrainie i w innych i sposoby w y r a z u zaangażowanych przyszłość. stycznych, tezę i ludowej tradycji ce t y l k o d o o d t w o r z e n i a t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w tę także socjalistyczna do przy­ Gruzji A l e p o p i e r w s z e n i e m o ż n a s p r o w a d z a ć całego gadnienia narodowej formy, reg o g r a n i c z o n o ś c i . ślenie istoty radzieckiej kultury, której częścią i tradycji, w jej wielko­ nazwiska­ T a k i e same i w dwie Niemczech, 2 itd." *) kulturach określa narodowych tradycji w podejście radziec- �kich warunkach. Włodzimierz Iljicz żądał, ażeby z k a ż ­ d o 1917 r o k u i nasza R o s j a n i e j e s t ta s a m a i nasz c h a ­ dej n a r o d o w e j k u l t u r y b y ł y b r a n e „jej rakter konsekwentnie 2 5 socjalistyczne i demokratyczne e l e m e n t y " . ) w i ś c i e nie n a l e ż y r o z u m o w a ć w na to w sztuce rosyjskiej pieredwiżników, stów a nie początku ten s p o s ó b , że należy należy X I X wieku rozwijać rozwijać — Kiprenskiego, z ludem tendencje podstawowym Martosa związane materiałem, się w n o w y c h w a r u n k a c h . Portrety k o t o w a i L e w i c k i e g o n a l e ż ą do n a j w i ę k s z y c h narodowej one nas tradycji rosyjskiej sztuki. stanowej ograniczoności, postępowej lecz w interesują swej swej szlachecko- ogólnoludzkiej treści, k t ó r a jest j e d n y m z ogniw rosyjskiej narodowej w formie artystycznej Wielkie postępowe nabywają tradycje nieograniczonych warunkach socjalizmu. sztuki rozwoju kultury. każdego możliwości Teraz „kultury Tylko w dopiero Puriszkiewiczów, prawdziwie stają runkach — szeroko i b u j n i e wyjątkowo przeszłości, czuła na ludowe z najlepszymi artystycznej k u l t u r y czasów stycznych jest u w a r u n k o w a n y cjalistycznych narodów w wa­ się — powstają i rozwijają się burżuazyjny naród, nieprzejednanych burżuazyjne ludowe klasowych arty­ nowych so­ „Na socjalistyczne aniżeli jakikolwiek podstawy tradycji turze przeszłości. pitalizmu uratował go wspaniałymi treścią. rodowej ogólno- narodów rozkwitu przemysł teraz artysty­ warunkach ka­ socjalistyczny zachwycamy uzbecką się rzeź­ nowego życia, się, n a p e ł n i a j ą c się nową formy socjalistycznej w na­ treści wyj­ artystyczna. O l b r z y m i e p r z e m i a n y w c h a r a k t e r z e , sposobie ż y c i a , a równocześnie rodowej nej formy, treści życia do formy wszczepiać ludu — ich że na Oczywiście skutek artystycznej stopniowo, w nowych byłoby ludów ZSRR przyczyniają elementów włączenia sztuki nowych odpowiadających się do przeszłości, elementów nowej ro­ dziwne zachowania kultury, nie narodo­ powinniśmy miarę kulturalnego obrazów, rodzajów i rozwoju metod sztuki. B u r i a t - M o n g o ł o w i e do c z a s ó w r e w o l u c j i nie m i e l i ma­ larstwa we Ma­ współczesnym tego s ł o w a l a r s t w o S a m p i ł o w a daje n a m ki głęboko narodowej śli, s p o s ó b życia znaczeniu. jaskrawy przykład w formie, i obyczaje w której sztu­ obraz my­ buriackiego narodu zna­ l a z ł y s w ó j j a s k r a w y w y r a z — c h o c i a ż c a ł y szereg doświadczenia Rola rosyjskiej cenia sztuki w narodowej olbrzymia. Jej rosyjskiej mo­ w formie sztuki. dziele r o z w o j u sztuki ludów i wzboga­ ZSRR szlachetnego w p ł y w u na r o z w ó j elementów swej rodzimej kultury jest postę­ artystycz­ d o ś w i a d c z y ł o w i e l e l u d ó w Z S R R jeszcze p r z e d wolucją. Tak w ł a ś n i e pod w p ł y w e m sztuki na­ socjalistycz­ narodu. N a w e t w o d n i e s i e n i u do n a r o d u rosyjskiego, k t ó r e g o k u l t u r a t a k ż e i do w y b u c h u r e w o l u c j i s t a ł a na b a r ­ dzo w y s o k i m p o z i o m i e — A . A . Ż d a n o w z a u w a ż y ł , ż e „nie jesteśmy już t y m i Rosjanami, k t ó r y m i b y l i ś m y re­ pieredwiż­ n i k ó w p o w s t a ł a realistyczna szkoła malarstwa w Gru­ z j i z G a b a s z w i l i m i T o i d z e n a czele. P o W i e l k i e j Paź­ dziernikowej wzrósł Socjalistycznej jeszcze b a r d z i e j , p o n i e w a ż dokonywało rę rozwoju gc Rewolucji ten oddziaływanie jego s i ę t e r a z z u p e ł n i e bez narodowych kultur. stwa — rozwija przeszkód w mia­ W i e l e n a r o d ó w do :zasu w ogóle nie z n a j ą c y c h stów wpływ je teraz p r z y pomocy rosyjskich Związku Radzieckiego własne narodowe my. te- realistycznego m a l a r ­ mnożąc arty­ równocześnie kadry. C a ł e zagadnienie polega na t y m , a ż e b y ta for­ nowa forma b y ł a narodowa, a nie s t a n o w i ł a l i tylko zaprze­ rozwijać i wzbogacać w nowych kul­ O d b y w a się proces w z r o s t u , wzbogacania postępowych wej sądzili, w i n n a je ona artystycznej dywanami, ś c i o w y m jest l u d o w a t r a d y c j a rozwoju kości, plecenie itd. doświadczenia artystyczne n a b y w a j ą poziomie k u l t u r y na gdybyśmy czenia sztuki, k t ó r e j p o d s t a w ą , fundamentem, p u n k t e m w ba kulturalnego Ustrój Lu­ dowego i ich f o r m y sztuki b y ł y też odpowiednie: rzeź­ całego kach. gnął poprzedniego Szczucew b u d u j ą c do ganczu. twórczej artystycznego ludu. teatr w współpracy Starożytna i w Przeciwnie Taszkencie doskonałych tradycja rzemiosła ogóle — po­ warun­ przycią­ rzeźbiarzy odrodziła się t u w n o w y c h f o r m a c h i n o w y c h obrazach. Zagadnienie narodowej formy w sztuce j e s t zerwalnie z w i ą z a n e z i n n y m zagadnieniem wzbogacają artystycznej stopniu rozwoju. się w s t a d i u m r o z k ł a d u u s t r o j u żywych na ca­ rewo­ N o w a socjalistyczna t r e ś ć sztuki w y m a g a n o w e j so­ haftem. Obecnie f o r m y się, i czasu i wzbogacenia zagładę. turkmeńskimi do gruncie i Azji był w od 'zniszczenia bą, tadżyskim rozwijają na Północy, kultura tym sztuki Cudowny ludowy Środkowej skazany trawiących podstawy niebywałego odrodzenia od naród". ) narodów, demokracji i socjalizmu w czny n a r o d ó w wolne 2 8 burżuazyjny ogólnoludowej rozwoju, one jakikol­ o wiele bardziej ogólnoludowych cjalistycznych tworzy są sprzeczności n a r o d y i s ą one Narodzenie prawdziwie ponieważ carskiej podbitych. niezwykle niskim d y te z n a j d o w a ł y nej ludowej n a r o d y , k t ó r e są o wiele bardziej z w a r t e n i ż wiek l u c j i s t a ł a na powych Radzieckim. nowe, większym Jest r z e c z ą powszechnie z n a n ą , że na p r z y k ł a d u sztuce tradycji rozwojem znacznie sytuacji n a r o d ó w ł e g o szeregu l u d ó w sztukę w g r u z a c h s t a r y c h , b u r ż u a z y j n y c h n a r o d ó w — pisze S t a ­ lin Rosji b y ł y w wyrażająca przejawami Związku w dującego radziecką ludowych sam". ) Struwe". przeszłych. W n a s z y c h czasach r o z w ó j 3 7 ten m e n t ó w swego m a l a r s t w a S a m p i ł o w z a c z e r p n ą ł z p r z o ­ radzieckich tradycje zbliża jest pożywkę i to p o w o d u j e , ż e staje nierozerwalnie każdego narodu się w one wyzysku­ i sztuka, sztuka rozwija w się stanowiły Guczkowych ludowa interesy m i l i o n ó w ona przeszłości narodu rozkwitu zdolne do ż y c i a , p o n i e w a ż z o s t a ł y zniszczone jące klasy, k t ó r e Ro- skarbów Nie jednak jako dziedzictwo w arty­ nie s t o p n i u odnosi się to do t y c h l u d ó w , k t ó r e w tradycje Jest t y l k o w a ż n e , a ż e b y p o s t ę p o w e , który rozwija dajmy tradycji i innych. były Oczywi- nia artystycznego dziedzictwa przeszłości. Zagadnie­ nie dziedzictwa jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h nień nia rozwoju naszej socjalistycznej sztuki socjalistycznego znajomości kultury dziedzictwa — może sztuka się r o z w i j a ć . sztuki, realizmu. przeszłości, socjalistycznego Problem zagad­ formowa­ Bez bez niero­ przyswoje­ dokładnej wykorzystania realizmu dziedzictwa jest nie jednym z najważniejszych p r o b l e m ó w z punktu widzenia prak­ t y c z n e g o b u d o w a n i a naszej a r t y s t y c z n e j kultury. A l e co to z n a c z y p r o b l e m d z i e d z i c t w a ? Co t o z n a c z y dziedziczyć sztukę P a r t i a u c z y nas s i ę do dziedzictwa. przeszłości? uważnego i troskliwego odnoszenia Wszelkie nihilistyczne odnoszenie się d o ń jest z r e g u ł y z w i ą z a n e z a n t y l u d o w y m i listycznymi forma- tendencjami, a zatem m o ż e i powinno rozpatrywane jako dążenie do poderwania być podstaw �b u d o w n i c t w a radzieckiej cjalistycznego. sztuki, sztuki realizmu Wyjaśniając zagadnienie kultury do klasyków stosunku starej nowej, kultury, nia on od kultury Wszystko to jest z u p e ł n a bzdura. ka powinna być p r a w i d ł o w y m proletariackiej. Kultura proletariac­ rozwinięciem tych sobów wiedzy, k t ó r e ludzkość w y p r a c o w a ł a mem społeczeństwa obszarniczego, kapitalistycznego, pod za­ jarz­ społeczeństwa mistrzostwa u c z ą się nasi a r t y ś c i . i inna rzecz, cznemu biurokratycznego". ") my odwracać mamy ma­ s i ę o d tego co p r a w d z i w i e p i ę k n e , w y ­ rzec się tego j a k o p u n k t u rozwoju do k l a s y k ó w — tylko dlatego, uwielbiać wyjściowego że to nowość jest jak do dalszego „stare"? boga, Dlaczego któremu należy p o d d a ć się t y l k o dlatego, że „ t o nowe"? Nonsens, c a ł ­ 30 kowity nonsens". ) Te nieśmiertelne nina są w y t y c z n y m i w praktycznej wskazania pracy Le­ przodującej sztuki radzieckiej r o s n ą c e j w oparciu o klasyczne dzictwo, przede wszystkim dziedzictwo dzie­ rosyjskiego realizmu. którego z powo­ A l e w a ż n a j e s t jeszcze określenia stosunku sztuki r e a l i z m u do s z t u k i p r z e s z ł o ś c i po Na przestrzeni lucji całego socjalistycznej rozwoju ludzkości — nagromadziło d o w a ć . N a l e ż y n a ś l a d o w a ć t o co n a j l e p s z e , to, doświadczenie, postawiono problemy. dokonano i częściowo W ciągu tysiąclecia rewo­ olbrzymich rozwiązano osią­ ważniejsze swego istnienia s t w o r z y ł a o l b r z y m i e w a r t o ś c i w sensie najrozmaitszych do s i ę w sztuce o l ­ stron rzeczywistości. sztuka przedstawienia Ludzkość wzbo­ gaciła się wiedzą z w i e l u k r a ń c ó w świata. To całe o l ­ brzymie doświadczenie artystycznego poznania życia artystyczny. P r z e d s t a w i a j ą c duchowe bogactwa radzieckiego wieka, malarze n a s i b i o r ą za p u n k t w y j ś c i a czenie w o d t w a r z a n i u d u c h o w e g o b o g a c t w a k t ó r e zostało zdobyte przez artystów Gierasimow w swych portretach czło­ doświad­ człowieka, przeszłości. korzysta z A. doświad­ czeń Riepina, B u b n o w w s w o i m „ P o r a n k u na Kuliko- w y m P o l u " o p i e r a ł się na S u r i k o w i e , R o m a d i n w s w y c h pejzażach i — na dziełach Lewitana. Przyłączają realistycznego poznania dzieckiej zostały Waśniecowa, Sawrasowa się o n i do w i e l k i c h rzeczywistości. osiągnięte W tradycji sztuce największe ra­ zwycięstwa w w y n i k u głębokiego i skrupulatnego studiowania Oczywiście nic wszystko z przeszłości należy naśla­ t o co n a j ­ s y k ó w właśnie z p u n k t u widzenia treści. się na w z o r a c h k l a s y c z n y c h — to nie znaczy „Nie t w i e r d z i m y — m ó w i ł A . A . Ż d a n o w na obradach dzia­ kulturach. łaczy radzieckiej cznie co n a j c e l n i e j sze sztuce prze­ J e d n a k ż e co k o n k r e t n i e oznacza — wykorzystywać dziedzictwo? w praktycznym wzroście cznej w posiada radzieckiej podniesienie Duże kultury rzemiosła Wielcy mistrzowie przeszłości zdobyli dotychczas w y ż y n y mistrzostwa kryty­ znaczenie artysty­ artystycznego. nieprześcignione artystycznego. Sztuka ich jest w s p a n i a ł ą szkołą dla artysty. Na dziełach syków rzemiosła można i powinno w ś c i s ł y m tego s ł o w a się uczyć kla­ sztuki rozwiązań iest wielkich absolutnym byśmy tak znaniem kach. mistrzów powta­ s z ł o ś c i — j a k to w y n i k a z l e n i n o w s k i e j n a u k i o d w ó c h postępowe, rzać kla­ Ale opierać przeszłości. bardziej muzyki — że klasyczne szczytem mówili, kultury byłoby s i ę d o tego, ż e posteD k o ń c z y A l e do tego czasu klqsvo^ne nieprześcignione. W i e m y bardzo dobrze, j a k w i e l e skorzystali nasi tyści przez studiowanie syjskiego m a l a r s t w a . pina i jego naszych maniery a r t y s t ó w , na nie się r z e m i o s ł a dziedzictwa stylu wielkich klasyków M o ż e m y w s k a z a ć na w p ł y w malarskiej przykład na Johansona. nie jest j e d y n ą — t o jeszcze n i e twórczość wielu A l e ucze­ formą opanowania wszystko. Opanowanie m i o s ł a w ogóle nie m o ż e b y ć i jeżeli artysta w znaczeniu władania techniką ale nie potrafi zrealizować nie jest rze­ swych poten­ pomysłów. Uczyć się w ł a d a n i a s w y m r z e m i o s ł e m u a r t y s t ó w szłości — to znaczy w s p i n a ć s i ę do s z c z y t ó w łego opanowania technikę szłości Ale jeżeli sztuki, jej rzemiosło, majsterstwo tego s ł o w a przez mistrzostwa. znaczeniu, to o c z y w i ś c i e nie to w y k o r z y s t a n i a interesuje nas dziedzictwa. nie tylko W rze­ swego m i o s ł a — to b ę d z i e n a j z n a k o m i t s z y m m a l a r z e m cjalnie, ro­ Rie­ r z e m i o s ł a j e s t r z e c z ą n i e z w y k l e w a ż n ą . S z t u k i bez mistrzem ar­ prze­ wspania­ weźmiemy w ścisłym wyczerpiemy sztuce technika. prze­ Jeżeli - szcze r a z u c z y ć , b r a ć z k l a s y c z n e g o z przy­ się na wzory T o znaczy, ż e trzeba klasy­ pozostają się uczyć i je­ muzycznego dzie­ d z i c t w a w s z y s t k o co j e s t w n i m n a j l e p s z e i co j e s t k o ­ n i e c z n e d o dalszego r o z w o j u znaczeniu. dziedzictwo muzycznej. tn r ó w n o z n a c z n e S ł o w a te w p e ł n i z n a j d u j ą 1 precyzyjnej aby u c h w y c i ć z a s a d ę wykorzystania dziedzictwa. Lenin przeciw formalisty- n i h i l i z m o w i w stosunku artystycznego, a m. próba socjalistycznego szy r o z w ó j „Dlaczego — protestował stwarzania dlań stanowi p o d s t a w ę , na k t ó r e j m o ż e d o k o n y w a ć się d a l ­ 2 społeczeństwa prze­ uogólnia­ umiejętności i znalezienia dzeniem gnięć, specjalistami zjawisk, obrazu i To wszystko, ściśle m ó w i ą c , w c h o d z i w zakres p r o ­ brzymie mienią­ obserwowania blemów ła nie w i a d o m o s k ą d , nie jest w y m y s ł e m l u d z i się i p o w i n n o się uczyć głębi z e w n ę t r z n e j .formy. proleta­ sformułował dostrzeganych artystycznego z n a k o m i t ą tezę: „ K u l t u r a proletariacka nie wyskoczy­ cych można nikania życia, u m i e j ę t n o ś c i Wiadomo jak konsekwentnie podkreślał W. I . L e ­ n i n konieczność opanowania dziedzictwa w okresie, kiedy forma.liści podnieśli szczególnie w i e l k i h a ł a s , chcąc „wyrzucić k l a s y k ó w na śmietnik". Podkreślał on, że „ t r z e b a w z i ą ć całą k u l t u r ę , k t ó r ą p o z o s t a w i ł k a ­ pitalizm i z niej z b u d o w a ć socjalizm. Trzeba w z i ą ć całą n a u k ę , t e c h n i k ę , c a ł ą w i e d z ę , s z t u k ę . Bez tego ż y ­ cia k o m u n i s t y c z n e g o s p o ł e c z e ń s t w a z b u d o w a ć n i e m o ­ ż e m y " . 28) riackiej U so­ larstwa. skiego Wielkie dzieła Riepina i Iwanowa, Tycjana prześcignięte muzyka i Surikowa, i Velasqueza przez r a d z i e c k i c h m a l a r z y . czy, ż e n i e m o ż n a i c h p r z e ś c i g n ą ć . głębokim badaniu sztuki ma­ Kipren- nie zostały To nie zna­ A l e po to, zdaniem A. A . Ż d a n o w a , trzeba je n a j p i e r w Przy radzieckiej".3i) zastosowanie t a k ż e do „doścignąć". przeszłości artysta r a d z i e c k i styka się z szeregiem t a k i c h p r o b l e m ó w , k t ó ­ rych klasycy, bez względu na k o ś ć — nie o o t r a f i l i r o z w i ą z a ć . historii światowej zwanych ich p r a w d z i w ą Możemy wiel­ wykazać na sztuki istnienia c a ł e g o szeregu „zakazanych" zagadnień, których tak sztuka przeszłości nie b y ł a w stanie r o z w i ą z a ć , a l b o w i e m nie b y ł o na to w a r u n k ó w historycznych. siłki aby konflikty, m. je rozwiązać, ale p o z o s t a w a ł a i n . zagadnienie stwa, obowiązku R o b i ł a ona często wchodziła jednostki wolności do wy­ tragiczne j e d n a k ż e bezsilna. stosunku i uczucia, w Było to społeczeń­ i niewolnictwa, ż y c i a i ś m i e r c i i t d . W s z y s t k e te z a g a d n i e n i a były po- �stawione i rozpracowane w sposób bardzo różnorodny i b o g a t y , ale m i m o w s z y s t k o l u d z k i g e n i u s z d o nie m ó g ł ich rozwiązać. realizmu I oto socjalistycznego okazuje jest w się, że sztuka stanie r o z w i ą z a ć tragiczne antynomie artystycznych k u l t u r j e s t ona końca przeszłości: w swym artystycznym w poprzednich epokach. rozwoju Nie znaczy to, że nasi ści r o z w i ą z a l i j u ż w s z y s t k i e te z a g a d n i e n i a . chodzi t u raczej o tendencje. ciu o d o ś w i a d c z e n i a opar­ po­ słowo. w tego s ł o w a ścisłym uczenia się techniki znaczeniu. może być dużym, wybitnym — za­ rzemiosła Prawdziwy mistrzem, artysta rozwiązującym i s t o t n e p r o b l e m y s w e g o czasu t y l k o w t e d y , g d y opa­ n o w a ł całe d o ś w i a d c z e n i e artystycznego rozwoju prze­ szłości. tak w problemów, przeszłości się na już nie i wysunąć się do mistrzów sztuki podstawowych sztukę nowe proble­ osiągnięciach, problemu wykorzysty­ klasycznej, przede w s z y s t k i m w y j a ś n i e n i e nień, sztu­ pozostały Dlatego też p r o b l e m dzie­ sprowadza metod które dokonanych przez pokolenia p r z e s z ł o ś c i . wania stawia podstawowych problemów, on zagad­ wysuniętych przez Powróćmy wyraża teraz To rozwój do że ogólnej sztuka kultury analizy zagadnienia socjalistycznego narodowej w realizmu formie, kultury socjalistycznych n a r o d ó w — określa tę szczególną lę, k t ó r ą o d g r y w a n a r o d o w a t r a d y c j a . rozwój narodowej tradycji wych, historycznych M a m y na w jej najbardziej tendencjach. To ro­ myśli postępo­ właśnie powo­ duje, że p r o b l e m opanowania narodowego dziedzictwa jest tak zasadniczy rozwiązać o naukę w i istotny. sposób Zagadnienie prawidłowy tylko Rozpatrując dowej formy problemy socjalistycznej —"często wyłącza nie — s z t u k ę Sztuka Rosji sztuka kimś amorficznym skiej" sztuki. w niej ści" — samej mach. sztuki, Taka popełnia jest czy w jakimś w swej ogólnym istocie rosyjska, swych dzie­ i każda inna oczywiście praktyce Na­ nie jest swego n a r o d o w e g o oblicza — odgałęzieniem oczywiście ja­ „ogólno-europej- wyrazistych sztuk nieodłączną częścią wyrażonej jeżeli posłużymy „narodowej się oderwanym idealistyczna wskazaniami o histo­ się się badania i narodu. S ł u s z n e b ę d z i e t y l k o to p o d e j ś c i e , p r z y k t ó r y m zagad­ nienie p o s t a w i m y na gruncie h i s t o r y c z n y m . Nie b ę d z i e ­ pomniejszać że w głębokiego narodowego s z t u k i R u b l o w a , ale twórczości Riepina charakteru powinniśmy zro­ demokratyczne ele­ menty sztuki rosyjskiej w y s t ę p u j ą w okresie przedso- cjalistycznym z największą s i ł ą , j a k i e j — rzecz z r o z u ­ miała z w — nie mogło epoce R u b l o w a . być przyczyn Narodową formę historycznych rosyjskiej trzeba u j m o w a ć w procesie r o z w o j o w y m . ki rosyjskiej w warunkach socjalizmu sztu­ jest nie tylko odtworzeniem form staro-rosyjskiej k u l t u r y nej, c h o c i a ż j e s t ona artystycz­ z ł o t ą r e z e r w ą naszej s z t u k i . we życie, nowa k u l t u r a tradycji. treści sztuki Rozwój wymaga rozwoju No­ narodowej W y m a g a to j e d n a k t a k ż e s t w o r z e n i a n o w y c h ' ale stanowią i formy, nie tylko i s t o t ę s z t u k i — ale obrazów itd. znaczeniu w znaczeniu idei, i w Dlatego l u d o w o ś ć znaczeniu sztuki które nowych socjalistycznej z a k ł a d a n i e t y l k o l u d o w o ś ć t r e ś c i ale i f o r m y . Byłoby b ł ę d e m widzieć tę ostatnią w n a ś l a d o w n i c t w i e starych tradycyjnych m o t y w ó w i wzorów. Niekiedy takie ś l a d o w n i c t w o m o ż e d o p r o w a d z i ć a r t y s t ę nie do dziwie jak ludowej formy, to na przykład na­ praw­ lecz d o j e j p s e u d o l u d o w o ś c i m i a ł o miejsce u n i e k t ó r y c h stów w narodowych republikach, usiłujących — arty­ przedsta­ w i ć pod m a s k ą l u d o w o ś c i reprodukcje zacofanych w i s k ż y c i a , d o t e g o jeszcze w ś r e d n i o w i e c z n y c h zja­ zwie­ formach. Ludowość formy czenia dostępność. z a k ł a d a przede w s z y s t k i m jej Skomplikowane, kolorystyczne zwolenników impresjonizmu tożsamość Problem realistycznej formy larstwie radzieckim wymaga Zagadnienie to poruszane w sposób osobnego jest niewystarczający. przez naszą Dlatego n a l e ż y — to przede najbardziej siła w zrozu­ w ma­ rozpatrzenia. podkreślić, że realizm formy przekonywująca zna­ subiektywny formy, k t ó r a jest konieczna dla jasnej, o g ó l n e j miałości obrazu sze­ ćwi­ zaciemniają czenie o d t w a r z a n e g o z j a w i s k a , p o n i e w a ż krytykę tu tylko wszystkim przekazywaniu n o r m a l n e l u d z k i e oko — ś w i a t a nieoszpeconego c h o r o ­ ma Bie­ b l i w ą f a n t a z j ą i n ę d z n y m sileniem się na oryginalność. B y ć d o s t ę p n y m dla l u d u w znaczeniu f o r m y — to zna­ czy w i d z i e ć t a k , jak widzą miliony ludzi. Nie to — w i d z i e ć t a k samo j a k w i d z i k a ż d y i n n y wyrzeka for­ koncepcja kul­ lińskiego. Sztuka radziecka nie poję­ tylko w różnych ś w i a t a o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e g o i dostrzegalnego przez indywidualno­ sformułowaniem że roz­ naro­ A l e nie znaczy to z u p e ł n i e , że nie jasno kultu­ sądząc, poprzedzającym r y c z n y m charakterze procesu f o r m o w a n i a niesłusz­ w naszej ma­ Siero- rosyjskiej się b ł ą d , czymś j e s t s p r z e c z n a ze s t a l i n o w s k i m i trzałych potwierdza tę tezę. z najbardziej d o w y c h , jest ona Riepina proces postrzegania z a s t ę p u j e t u p r a w d z i w ą przypisujemy widzenia tury ludzkości. jak narodo­ naro­ formę. dziedzictwu sztuki rosyjskiej, Będąc jedną Fiedotowa, ciem pewnej idei, w y s t ę p u j ą c e j roką t r e ś ć , posiada Znaczenie, k t ó r e radziecka formie. treści i się z u p e ł n i e Radzieckiej, . w y r a ż a j ą c socjalistyczną z punktu kul­ rosyjską. sztuka n a r o d o w ą sza można oparciu Stalina o socjalistycznych narodach i o turze socjalistycznej w treści i narodowej łach to w — czym sztuki rosyjskiej: f o r m , w y t y c z e n i a n o w y c h d r ó g , nie t y l k o w przeszłości. przeszłości. wój zumieć, rozwiązania sztuki Co j e s t n a j b a r d z i e j Często charakter dą­ opierając dzictwa artystycznej. p r z e s z ł o ś c i , z b a d a n i e go, z r o z u m i e n i e nierozwiązane my, ry średniowiecznej do rosyjskiej skomplikowanym. W O c z y w i ś c i e i pierwsze i drugie i trzecie i czwar­ my sztuce kulturę zadania te p r z e d s t a w a r ó ż n e s t r o n y r o z w o j u ma przeszłości, z t y m jednak, a ż e b y w swej w ł a s n e j dążyć wa? Kipreńskiego, do­ itd., k t ó r e były postawione w w u j a w n i a się z n a j w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą n a r o d o w y cha­ artystycznego każdego formie się k o n k r e t n e formy rakter sztuki rosyjskiej? sobie żeń, p o s z u k i w a ń ce narodowej zagadnieniem bardzo radzieckiego artysty Dlatego dla dużą w a g ę przyswojenie świadczenia Zagadnienie jest narodowy Z tego p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m a r t y s t y c z n e g o dzie­ samego narodową określają larstwo dzictwa jest znacznie bardziej s k o m p l i k o w a n y niż gadnienie naszą tym razie przeszłości, radziecki artysta nowe i we z punktu widzenia rozwoju A l e i z tego p u n k t u w i ­ t r a f i w y p o w i e d z i e ć w sztuce swe budujemy arty­ Na dzenia n a l e ż y koniecznie p o d k r e ś l i ć , że t y l k o w my i znaczenie, k t ó r e z d o b y w a n a r o d o w e dziedzictwo. te z d o l n a d a ć o d p o w i e d ź na te zagadnienia, k t ó ­ re l u d z k o ś ć p o s t a w i ł a ale artystyczną wyko­ rzystywania wszystkich osiągnięć światowej klasyki — Takie podejście gólnej ostrości byłoby odmówieniem wzroku, artyście umiejętności znaczy człowiek. szcze­ głębszego �i ostrzejszego u nie-artystów. Na p e w n o nie szego s z c z ę ś c i a , niż umieć w widzenia sposób tak niż ma to ma dla zobaczyć miejsce artysty każdy więk­ przedmiot bogaty i wielostronny, w j a k i m o g ą z o b a c z y ć m i l i o n y ócz. powiedzieć, świata, Z tego p u n k t u w i d z e n i a że jeżeli ludowość sztuki polega go można na nie formy N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że w tej bezwarunkowo osobistej i jest inicjatywy dyspozycji, pola konieczne na dużą działania dziedzi­ zagwarantowanie skalę, myśli indywidualnych i fantazji, formy treści".33) wy­ r a ż e n i u m y ś l i , u c z u ć i d ą ż e ń l u d u , to l u d o w o ś ć Stalin dobitnie podkreślał szkodliwość praktykowa­ nego przez R A P P przenoszenia na d z i e d z i n ę s z t u k i po­ artystycznej z a k ł a d a u m i e j ę t n o ś ć widzenia tak jak w i ­ jęć niesłuszne samo dzi oko postawienie sprawy o „ p r a w y c h " i „ l e w y c h " w litera­ Oto zem ludu. dlaczego zagadnienia l u d o w o ś c i f o r m y , l u d o w o ś c i sztuki w ogóle, nie n a l e ż y t y l k o do zagadnienia n a ś l a d o w n i c t w a a stanie p r z e d s t a w i e ń i f o r m rodowej, ale jej socjalistyczną dwa zagadnienia. na ludowość treścią. Narodowa w e " lub „ l e w e " obecnie w naszym k r a j u jest partyjnym, „Prawe"' szych w a r u n k a c h wyrażeniem du, w rodowej te najostrzej dalszy r o z w ó j okre­ tj. innymi i postępowych słowy, s i ę sceny, nia lu­ jeszcze na­ zaciemniały jak „Czapajew" filmowej; Wystę­ gdzie m a m y do pracujących, — czy­ o sprawę lu­ t j . tam, nowa, socjalistyczna wal­ obraz ze związku w szym stopniu jakby miast zespalania wnieśli w hamująco nią na Ojczyzny, socjalizmu, bolszewików, N a l e ż y u ś w i a d o m i ć sobie j e d n o n i e z w y k ł e j w a g i nia, sztuki które realizmu Lenin stosunki problemu socjalistycznego sformułował nienie partyjności sztuki. w ideologii, która nie b y ł a b y w y r a ż e n i e m w i przez sztuka, a k t y w n i e Łączność z życiem, bezpośredni włączo­ nie­ Lenina-Stali- udział w prakty­ wyciągać s ł o w a znaczeniu. 3 2 wy". ) stać się Mając stąd działalności socjalistycz­ wnioski społecznej identyfiko­ jak pracą we w ł a ś c i w y m na ogólno-proletariackiej uwadze konieczność nak i w t y m w y p a d k u przed upraszczaniem. wątpliwości, tego że sprawa literatury po­ spra­ nierozerwalnej jedności i n t e r e s ó w artysty i ludu, przestrzegał on ga sztu­ Lenin żądał: „Sprawa literatury częścią widzenia jest każda sztuką zawsze r z e c z y w i s t o ś ć sztuka „partyjną". z określonych Wszelkie legendy o bezpartyjności r o z p o w s z e c h n i a n y m przez a p o l o g e t ó w Nigdy i nigdzie nie b y ł o i nie któraby jawnie lub skrycie nie czy i n n y c h s o c j a l n y c h i d e i i d ą ż e ń . d z e n i a nasza sztu­ na, j ^ k i każda inna; broni spraw, broni Ale partyjność ona określonych klas wyzy­ może być wyrażała tych Z tego p u n k t u w i ­ sztuka radziecka jest tak w jed­ „Nie ule­ mniejszym sie wać samo określonych zasad, partyj­ społecz­ zasad sztuki radzieckiej różni się przedrewolucyjnym, komu­ zasadni­ „Organizacja Zasada otwartą partyjna łączność z sztuki się ludem, proste riackiej sprawy". wszelkimi Sztuka i jasne w stanowisk, tym, aby przewiduje uświado­ przeciwnie, i zamaskowania ponieważ ukryć do­ artykule ogólnoproleta- burżuazyjną, s p o s o b a m i d ą ż y do u k r y c i a prawdziwych formo­ Lenin partyjna". radzieckiej m i e n i e sobie i u z n a n i e s i e b i e za „ c z ę ś ć zainteresowana nad zaczęła a literatura partyjności swych większości tylko proletariatu — k ł a d n i e o k r e ś l i ł to zasadnicze r o z r ó ż n i e n i e w stopniu niż wszystko inne poddaje się m e c h a n i c z n e m u panowaniu jak sztuka rewolucyjnego zrównaniu, niwelowaniu, punktu klasowym społe­ społecznych czo o d p a r t y j n o ś c i s z t u k i b u r ż u a z y j n e j . Jeszcze w o k r e ­ ka — z polityczno-partyjną winna ideowość mo­ artystycznej. formy grup określonych są a l b o z ł u d z e n i e m , a l b o ś w i a d o m y m o s z u s t w e m , c h ę t ­ nie nizmu. błędem ona idei określonych być która k i , o jej niezależności od s p r a w y praktycznego życia — nych takiej tego i nie m o ż e ponadklasowa, ś l o n e zasady. partyj­ c z ł o w i e k a r a d z i e c k i e g o — oto p o d s t a w o w e Byłoby sprecyzowania. ni określonych interesów społecznych, propaguje okre­ cznej w a l c e mas p r a c u j ą c y c h , r e a l i z o w a n i e najlepszych wania Z Rozpatruje dążeń bolszewicką właśnie za­ zagadnie­ w a l k i o k o m u n i z m , m u s i b y ć organicznie, kultury sztuki lu­ 1905 r. j a k o z a g a d ­ Rozumiejąc rozerwalnie związana z ludem, z partią nej wpływając naszej byłaby odbijałaby społeczeństwie sztuki, menty ,określające ugrupowań W k l a s o w y m s p o ł e c z e ń s t w i e nie ma n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e nasza na. za­ rappowcy partii. skujących. do należy radzieckiej, Dlatego są t u potrzebne n i e k t ó r e ność sztuki nasiąknięcie artysty ideami bolszewizmu— na manię rozwoju i Innymi słowy, stanowisk społecznych, walczy o określone ideały, bro­ pod d o w ó d z t w e m Lenina i Stalina. dowości — Wytwarzała wickiej interesów. gadnienie: j a k i e są w z a j e m n e baczności. sztuki rozłam, jego partii siły sprawę utwierdzaniu kierownictwem neorappostwa rzeczy. „niepełnowartościowi" przed n i m i m i e ć się na w pod przez niekiedy jeżeli w osiągniętych swoistego się więk­ cznych, k t ó r a nie naszej zagadnieniem n i e są c z ł o n k a m i p a r t i i — s ą w m n i e j s z y m l u b tradycjami. zdobyczy formie znaczeniu Wypacze­ ludo­ L u d o w o ś ć naszej s z t u k i p r z e j a w i a s i ę p r z e d e w s z y ­ budowie utożsamianie odradzające najelementarniejsze stkim w walce sztuki o szczęście i rozwijanie się ludu, w z tym „teoretyków", dzisiaj takiej i wysławianiu miejsca w jej łączności z l u d e m , z p o s t ę p o w y m i i d e a m i bolsze­ (Np. p i e ś n i Jermaka). uczestnictwie mieć organizacyjno-politycznym gdzie treść starymi piękna, się taka sytuacja, że wszyscy radzieccy artyści, Z tą n o w ą treścią organicznie zlewa­ wiążące powinno dokonane w rappowskich dążeń taki film, mas A nowe elementy człowieka, rewolucjonisty, występuje wości bohatera. literatura tego s ł o w a i s p r a w l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y c h . sztuki, rzeczą t e a t r itd.".34) na­ nienia z obrazem n a m i ę t n e g o bojownika szczęście szerszej d z i e d z i n y , j a k dlatego d a n e m u n a r o d o w i — ale w przede w s z y s t k i m tam, o porównania Byłoby w c z y m polega l u d o w o ś ć obrazu Czapajewa? czącego czysto p a r t y j n e j . nie równocześnie d u , z o b r a z e m nowego linii zatem formy. p u j e ona od partyjności, jedno z klasycznych dzieł radzieckiej sztuki ją d z i w n ą s t o s o w a ć t e p o j ę c i a d o t a k i e j n i e p a r t y j n e j i bez się Weźmy jako przykład na ną do­ treścią czy na­ opiera sztuce ż y c i a warunkujących partyjnym. by­ istnieje rozdzielić sztuki rozwoju socjalizmu, ten śla się socjalistyczną formy ściśle w e w n ą t r z „pra­ pojęciem „ l e w e " — to ludzie o d c h y l a j ą c y się w t ę l u b i n n ą stro­ artystycznego o p a n o w a n i u i dalszym świadczenia właściwego twór­ Wykorzy­ sztuki nie forma za sprowadzać ludowej Trzeba „Uważam Pojęcie sztuki ludowej m o ż n a radzieckiej partyjnych. t u r z e p i ę k n e j (a t o z n a c z y i w t e a t r z e ) . ło n a z w a ć k o n i e c z n y m w a r u n k i e m r o z w o j u poza ściśle zara­ czości l u b w ogóle starej sztuki narodowej. [ mniejszością. jest egoistyczną ona istotę 91 �idei swojej klasy. Właśnie dlatego ideą proletariacką, bezpartyjność ną — wskazywał hasło w Lenin. Hasłem przeciwstawienia kajdany" życia burżuazyjne partyjność jest ideą jest burżuazyj­ bezpatryjności, „wolnej" sztuki i — maska, u k r y w a j ą c a k l a s o w e oblicze w s z e l k i e j jest „skutego prawdziwie formalistycznej sztuki. W warunkach przedrewolucyjnych, w nie p a r t y j n o ś c i o z n a c z a ł o , ż e artysta m u s i sobie s w e k l a s o w e s t a n o w i s k o , a ż e b y udział zyjnym ki" ły i dążenia w społecznej walce. formie i w swą własną ideowo-politycznej. W społeczeństwie burżua- ż e o n i w istocie, szedł w kie­ nującej skoj żąda­ demokratycznej swej sztuki. wizmu, teresy nej było lepszych przeciwko „bezpartyjności" sztuki burżuazyjnej, ponieważ u c i s k u , m e j e s t i nie m o ż e b v ć z a i n t e r e s o w a n a swego stoi p r a w d a , klasowego za n i ą s t o i stanowiska. przyszłość. została Sytuacja społeczeństwa, i dążeń. Sztuka stajać interesów Józef naszym wszystkich grun Stalin wskazywał, „granice między teligencją — zacierają 3 5 nic m a t a k i c h łecznych, zanika radzieckich mistrzów Jeżeli Ł ą c z ą c wszystkie swe t w ó r c z e s i ­ sztuka przv ł e c z e ń s t w a r a d z i e c k i e g o , lecz p o z a n i m . S z t u k a w z m a ­ cnia swe zasady i idee w r o z s t r z y g a j ą c e j ciwko zdeprawowanej sztuki, ideologii przeciwko całemu światu imperializmu, niewolnictwa. Jeżeli siebie o d losu dzieckich, jeżeli w pełnym tego s ł o w a znaczeniu jest ludu, że w nabiera nowego charakteru. antagonistyczne społeczeń­ zawierała moment robotnicza klasy i n n y m kla­ naszym wyrażały­ sobie klas l u b g r u p s p o ­ na klasowej o d ­ zawsze klasom. teresów, ona wyraża jedną Sztuka klasowe prze­ interesy, przeciwstawienia swojej W radzieckich warunkach k a k s z t a ł t u j e i d e ę całego sztu­ s p o ł e c z e ń s t w a , b r o n i jego i n ­ dążenia całego ludu. Reprezentuje z form ideologicznych ugruntowania panu­ jących stosunków socjalnych, obrony ich przed zama­ chem z z e w n ą t r z , przed ś w i a t e m imperializmu ny przeciwstawiającemu jedność radzieckiego l u d u Ta zjed­ właśnie dło, się światu i woj­ socjalizmu specyficzne w Hórym ziszcza sie c a ł a ideologia radzieckiego okoliczność, radzieckiej, zasadniczo n o w y jej ogólnoludowość i de­ prawidła jej historycznego o r z e s / ł o ś c i w a l k a „ n o w e g o " ze „ s t a r y m " szej s z t u k i p r z e k s z t a ł c a ła ona p o s t ę p o w e się w jej ludowość, idee c a ł e g o l u d u . ponieważ Ideowe sta­ nieuchronnie do „ w y b u c h u " , ły w y r a z e m w y k l u c z a j ą c y c h w t y m , ż e w y r a ż a o n a idee całeffo l u d u , s ł u ż y interesów. l u d o w i , brom' i n t e r e s ó w całego t y m znaczeniu sytuacja listycznym społeczeństwie formacjach jedność sztuki w naszym i Dołożenie s z t u k i w społecznych gonistyczne klasy — r ó ż n i ą naszego partii, około wielkiego kiedy ludu. narodu zespolonego t y m , że l u d n a z w a ł Stalinowskim blokiem. komunistów i rosyjska młodzież i swój demokracji, odbi­ ugruntowania negacją 13", artystyczna „starego" Moral- konsekwetną klasowych „buntu T a k i sam charakter wybuchu, zanegowania bezpartyjnych N i e m o ż e to nie znaleźć demokratyczna się nawzajem już przykład z d o p r o w a d z a d o tego, ż e n i e i m ż a d n e j r ó ż n i c y w i n t e ­ silny w y r a z w radzieckiej, socjalistycznej Przytaczaliśmy Akademii. wokó? resach i i d e a ł a c h k o m u n i s t ó w i b e z p a r t y j n y c h . sta­ wystąpiła Stalina, no-polityczna j e d n o ś ć radzieckich ludzi znajduje do zaprzeczenia prze­ Niewzru­ wodza — towarzysza W socja­ podzielonych na a n t a - s i ę zasadniczo. rozwoju. doprowadza­ rych form artystycznych, ponieważ takie wybuchy b y ­ n o w i s k o naszei s z t u k i p r z e j a w i a s i ę przede w s z y s t k i m całemu charakter — warunkuje s r t o ł e c z e ń t w a . Z tego p u n k t u w i d z e n i a p a r t y j n o ś ć n a ­ w nasza narodu"36), jeżeli łączy myśli, w o l ę i uczucia wszystkich ludzi r a ­ sztuki szalna walce prze­ reakcyjno-burżuazyj- mokracji. Moralno-politvczna szłych siebie w r o g i e m u o b o z o w i , t o t e n o b ó z l e ż y n i e w e w n ą t r z spo­ noczonego w o k ó ł p a r t i i L e n i n a - S t a l i n a s t a n o w i to ź r ó ­ W o n i swe za­ t y m przeciwstawia szłości, w y r a ż a j ą c rębności. wyraża naj­ wyrażeniem żeń radzieckiej klasa zbudowana jest społecznych: artystycznych, które sztuka postępowe i n ­ ły w o k ó ł idei k o m u n i z m u — u g r u n t o w u j ą sady. idei o g ó l n o l u d o w a — umocnienie w niej i d e a ł ó w i d ą ­ sie. d a w n a z a ś w y ł ą c z n o ś ć by i n t e r e s y r ó ż n y c h , w r o g i c h rozwinięcia znaleźć się ona Dlatego w społeczeństwie prądów celu musieli harmonij­ a chłopstwem, jak również między tymi klasami a in­ sowa — z a n i k a " . ) dzieł n i e rrjoże o d ł ą c z y ć idei Kram- programem Ideowa .tendencyjność „sztuka jego w z najbardziej całości. nabiera innego stosunku do ant^ponistyczne to najwyższe, jako kapitalistycznego klasv robotniczej, k o ł c h o z o w e g o c h ł o p s t w a , stwie ludu agresji, się w pełni wyrazem ważne Sztuka radziecka uzbrojona i d e a m i bolsze- dążeń całego ludu. nej sie w W naszym snołeczeństwie osiągnięto inteligencji. najbar­ — wystąpili programu warun­ zmienia U s t r ó j socjalistyczny niszczv jedność już przejawach. historyczna jednak socjalizmu klasy. była 1905 г., t a k a p o ­ s z t u k a r a d z i e c k a n a zawsze w s w y c h dziej przodujących kach Z a nia Taką sztuka Gorkiego w okresie r e w o l u c j i na sztuka p o w o ł a n e j do zniszczenia w s z e l k i e j tego wyraża p r z y ł ą c z e n i a s i ę do o k r e ś l o ­ skierowane tendencje obozie o p o z y c y j n y m w s t o s u n k u d o d w o r s k i c h oblicza w y m a g a ł o decyzji ukrywaniu wyraża często w y r a ż a ona i przodujące współtowarzysze ugruntowania w T o u ś w i a d o m i e n i e sobie s w e g o k l a s o w e g o postępowe i jego Akademii. w sztuka d ą ż e n i a i idee t y l k o c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . K i e d y k t ó r e j s t r o n i e b a r y k a d y s t o i i o co w a l c z y za p o m o c ą formy każda dla c a ł e g o l u d u — to i t a k realizuje ona b e z p o ś r e d n i o ł o s i ę o d a r t y s t y d o k ł a d n e g o z d a n i a sobie s p r a w y , p o klasy rewolucyjnej, klasowym lecz u c i e m i ę ż o n e j , c h o c i a ż najbardziej sztuki historycznych warunkach Lenina powszech­ w e t j e ż e l i m a m y d o c z y n i e n i a n i e ze s z t u k ą k l a s y p a ­ i Hasło plat­ kultura ludową. wania iluzji. partii. ideałów Nasza artystyczna jest w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu k u l t u r ą r u n k u odsłonięcia sprzeczności społecznych i demasko­ W tych od na w s p ó l n e j uświadomić Wskazując bezpartyjność, czymkolwiek zawsze i n t e r e s y t y l k o j a k i e j ś c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . N a ­ móc świadomie się w niewoli „kiesy" — Lenin się w artystów, stojących żąda­ artystom, święcie w i e r z ą c y m w „ w o l n o ś ć sztu­ znajdują różnią i dążeń innych warunkach klas, leninowskie J e ż e l i A . P ł a s t o w j e s t w zasadzie p i e w ­ cą radzieckiej wsi, to nie znaczy to wcale, ż e jego idea­ nie zdecydowanego z r ó ż n i c o w a n i a brać c i a w sztuce. dworskiej „nowego" na sztuki jego zgli­ szczach — m i a ł a a r t y s t y c z n a r e f o r m a c z a s ó w P i o t r a I z j e j stanowczym zaprzeczeniem ś r e d n i o w i e c z n y c h , r e ­ ligijnych staw ści. form sztuki realistyczngo Historia wolucyjnych i śmiałym sposobu zaszczepieniem odtwarzania pod­ rzeczywisto­ s z t u k i powszechnej zna w i e l e t a k i c h skoków. Przypomnijmy przewrót re­ doko­ n a n y przez a r t y s t ó w Odrodzenia, albo g r u n t o w n e oba­ l e n i e s t a r y c h zasad s z t u k i w y w o ł a n e p r z e z s k ą r e w o l u c j ę f r a n c u s k ą w 1789 r o k u . mieszczań­ �Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , stwa nego k i e r u n k u w na omawianych „wybuchu". jak warunkach klas. pracy drogą społeczeń­ wość, jedność artystycz­ pracy Z w i ą z k u starego, zawsze o d b y w a ć gwałtownie, podlega inne zjawisko Ale jak „prawo nowy musiała warunkch Sztuka każde tej że w antagonistycznego — zmiana takim za samym społeczne związane wskazuje Józef Stalin w swej „Marksizm a zagadnienia przechodzenia w y b u c h u nie historii rozwoju od jakości również leżących do kategorii bazy lub do z u j e ono w stosunku na w r o g i e k l a s y . innych do zjawisk nowej tylko Ojczyzny, Tu właśnie tkwi rdzeń obrony dzieła ma sztuki, zdoby­ zwycięstw, i nie reakcji. może być które nie Ra­ walki najszlachetniejszej s z t u k i r a d z i e c k i e j —, j e j p a t r i o t y z m . N i e m a dużego wro­ jej z ciemnymi siłami międzynarodowej na­ mo­ sławienia cechy i nie mo­ prawdziwego, byłoby przesiąknięte d u m ą ze s w e g o k r a j u , r a d o ś c i ą z p o w o d u s u k c e s ó w — dzieła, w którym nie wyczuwałoby się gorącego i szczerego u c z u c i a m i ł o ś c i d o s w e j s o c j a l i s t y c z n e j oj­ czyzny. Kosmopolityczna znakomita ręce klucz nowa do sztuki realizmu W sztuką chów" w teza J ó z e f a zrozumienia nie i nie kulturze rozwoju z jego może być ogólnolu- takich któreby „wybu­ wzrastanie i rozwój umacniania i sztu­ idzie pogłębiania drogą twórczej Od o b r a z ó w a c h r r o w c ó w do dzieł p o ł o w y 3 0 - t y c h i d a l e j jeszcze p o p r z e z o b r a z y e p o k i ojczyźnianej larstwa no­ radzieckiego ciągnie nowymi się jedną zadaniami ogólnoludowej uwagę na jedną czego w p r z e s z ł o ś c i , w gonistycznych, język doskonalenia języka"?™) rozwoju albowiem stał jakim mogły nie on na rozwijania istniejącego dlatego, że j ę z y k od interesów ogólnoludowym stać dą­ anta- zależny nadbudowy, w swym wrogich klas, stanowisku, a w zostało jeszcze jej wykorzenione niedocenianie idei radzieckiego p a t r i o t y z m u owocnego r o z w o j u Burżuazyjny naszej dla sztuki. kosmopolityzm próbuje czncie m i ł o ś c i r a d z i e c k i e g o a r t y s t y do poderwać swej u- ojczyzny. Z p r z e m ó w i e ń o j e d n o ś c i ś w i a t o w e j k u l t u r y — w epo­ ce, k i e d y ś w i a t p o d z i e l i ł s i ę n a dwa wo poderwania przebijają złośliwe wysiłki obozy — jaskra­ wiary w g w a r a n t o w a n y r e a l n y m i sukcesami Radzieckiego K r a j u — jest jasnym rozwoju. tej na liczbie uświadomieniem Prawo do sobie optymizmu dróg zostało dalszego zaczerpnięte przez s z t u k ę r a d z i e c k ą w surowej walce o s o c j a l i s t y c z n ą ojczyznę. podstawowych elementów był wzrostu ludzi. „drogą nie za­ warunkach społeczeństw się u nas „roboty" naj­ skutek l y s i y szlachetnego historycznego o p t y m i z m u , k t ó r y ma­ Dla­ Działo się tak nie lepszych d z i e ł a c h radzieckich a r t y s t ó w . Na wielkiej okoliczność. rozwijał temu ar- walki, nowymi ważną przeciwko sukcesy socjalizmu, ciięć pozbawienia radzieckiego „ N o w e " w naszej s z t u c e ż y w i s i ę żeniami i z w y c i ę s t w a m i radzieckich Zwróćmy linią walczyła lat do obecnego e t a p u — r o z w ó j i współzawodnictwa. krytyka p r a w e m u i w z n i o s ł e m u uczuciu zrealizowanemu w odrzucając jej miejsce j a k ą ś z u p e ł n i e J u ż pierwsze poczynania radzieckiej konsekwentnego wojny nam wrogiej artystycznej, realistycznej, jej metody. daje prawidłowego socjalistycznym ma p r z e s z ł o ś ć , s t a w i a ł y na w ą zasadę. Stalina socjalistycznego. społeczeństwie dową Nasz artysta miennego optymizmu, wielu spośród posiada o pełne którym prawo do nadaremnie najlepszych a r t y s t ó w pro­ marzyło przeszłości. Opty­ m i z m ten o p i e r a się na t r w a ł e j p o d s t a w i e i jest żywą d u s z ą naszej s z t u k i w ł a ś n i e dlatego, że a r t y s t a nasz jest p r z e k o n a n y o p r z y s z ł o ś c i s w e g o k r a j u i zna s i ł ę s o c j a ­ listycznego s p o ł e c z e ń s t w a , silę idei komunizmu, 0 słuszności drogi naszego s p o ł e c z e ń s t w a , wskazuje bolszewicka i jej partia wie drogi którą wodzowie Lenin i sztuka. Dzisiaj w w a r u n k a c h socjalizmu, kiedy sztu­ 1 Stalin. ka n i e j a k o j a k a ś j e j f o r m a l n a cecha, lecz j a k o p r a w i d ł o ­ obsługuje całe społeczeństwo, kiedy tak samo jak i j ę z y k staje n a o g ó l n o l u d o w y m s t a n o w i s k u — rozwój jej o d b y w a się „ n i e d r o g ą w y b u c h u , nie d r o g ą unice­ s t w i e n i a za j e d n y m z a m a c h e m tego co s t a r e i b u d o w y n o w e g o , lecz d r o g ą stopniowego i d ł u g o t r w a ł e g o 3 madzenia e l e m e n t ó w nowej jakości..." "). serwować tę p r a w i d ł o w o ś ć w rozwoju socjalistycznego właśnie jako Możemy gro­ ob­ sztuki realizmu sztuki ogólnoludowej. Wzrost realistycznego mistrzostwa, głębi i wielostron­ ności poznania R i a ż s k i e g o do życia od „Kołchoźnicy-Brygadiera" „ Z b o ż a " J a b ł o ń s k i e j , od o b r a z u z Górek" Sokołowa-Skalia do m o n u m e n t a l n e j „Droga n i n . . . " — t o d ł u g a d r o g a n a g r o m a d z e n i a t e g o co „drogą rozwijania i doskonalenia podstawowych Le­ nowe ele­ Tak tedy optymizm Mobilizująca stów, władających realizmu sta­ praca naszych socjalistycznego arty­ realizmu p o l e g a na t y m , ż e w y c h o w u j ą o n i n a s z y c h l u d z i w chu komunizmu, w duchu wierności m i ł o ś c i do ojczyzny; w wszystkim tkwi tym sztuki ideami patriotyzmu. radzieckiej, Dobitnie ujawniła partii, i właśnie w uszlachetniające wanie duchu tym przede człowieka przesiąkniętej się ta czyźnianej. Jak niu wojsk oddziały­ wzniosłymi cecha s z t u k i r e a l i z m u w i a d o m o , na hitlerowskich du­ w cjalistycznego w m a l a r s t w i e epoki w i e l k i e j Wyjątkową Rozwijanie i doskonalenie e l e m e n t ó w metodą występuje rozwoju. i przekształcająca plakat wzywający m e n t ó w t e g o co i s t n i e j e . naszej s z t u k i wa tendencja jej historycznego płasko­ r z e ź b y Wuczeticza „ P r z y s i ę g a m y tobie towarzyszu so­ wojny d r u g i d z i e ń po Oj­ wkrocze­ do Z S R R u k a z a ł się p i e r w s z y do o b r o n y socjalistycznej ojczyzny. r o l ę , o d e g r a ł y „ O k n a Tass", p l a k a t y , k a r y ­ k a t u r y w prasie w sprawie mobilizacji duchowych ło się g r u n t e m , na k t ó r y m o d b y w a ł o się „ w y g r y w a n i e " radzieckich A l e nie tego co s t a r e , a p r z e d e w s z y s t k i m a n t y l u d o w e g o takie rodzaje sztuki malizmu, pozostawionego nam przez for­ kapitalistyczną przeszłość. U sztuki takiego leży charakteru monolityczna rozwojowego baza — jej ra­ ludo­ ludzi w walce z wrogiem. jak plakat, grafika owych k a na rzyło dniach ideową bronią sił tylko satyryczna, k t ó r e z n a t u r y swej są s z t u k ą a g i t a c y j n ą — stały w podstawy dzieckiej I sobie s w e g o p o w o ł a n i a że b y ć artysty, nie podzielonego ono n a t o m i a s t z u p e ł n i e dzieckiej klas". ) Ta i obozy ścisłego : ! 7 gich ki dwa a r t y s t y przede w s z y s t k i m za­ Obowią­ cy o b o w i ą z u j ą c e j d l a s p o ł e c z e ń s t w a n i e m a j ą c e g o w do społecznych społeczeństwa Nie ma się od czy s o c j a l i z m u za p o m o c ą s w e j t w ó r c z o ś c i , o b r o n y do nadbudowy. ludzi uświadomienia walką j ę z y k a — nie zawsze daje się ono stosować Dzisiaj w w a r u n k a c h r o z ł a m u ś w i a t a na — wymaga mas prawom znakomi­ się z a s t o s o w a ć nie wielomilionowych Radzieckiego. z językoznawstwa", dawnej daje się pomocą interesów radzieckiego się człowie­ wojnie. Radzieckie malarstwo sztalugowe stwo­ szereg z n a k o m i t y c h o b r a z ó w , k t ó r y c h mobilizu- 93 �] ą c e z n a c z e n i e p a t r i o t y c z n e j e s t b a r d z o znaczne. P r z y ­ w obrazie „ J . W . S t a l i n i К . E. W o r o s z y ł o w na pomnijmy lu" stowa, takie dzieła jak „Niemiec „Po odejściu Kukryniksów, „Na Niemców" i szczerymi Gaponienko, wyzwolonej i wiele innych. Były przeleciał" ziemi" „Tania" przepełnione czucie gorącymi surowym stwem i groźną nienawiścią, wzywającą mę­ Gerasimowa, duma zwycięstwa Krem­ w obrazie życia w „Święcie w Kołchozie" A. Piastowa, szczęśliwa radość młodości w „Oktiabrinach" A . B u b n o w a — oto p r z e w a ż a j ą c y do w a l k i . B y ­ ły to dzieła, k t ó r e m ó w i ł y o m y ś l a c h , uczuciach, A. „ W ó d z , n a u c z y c i e l , p r z y j a c i e l " G . Szegala, k i p i ą c e w y ­ Szmarinowa to r z e c z y p r z e n i k n i ę t e uczuciami, Pia­ emocjonalny ton sztuki te­ go o k r e s u . O k r e s t e n j e s t j a k b y w c i e l e n i e m dąże­ s ł ó w wodza, wypowiedzianych przezeń radosnych na Pierwszej n i a c h , k t ó r y m i ż y ł l u d , a one b y ł y i c h u k s z t a ł t o w a n y m Wszechzwiązkowej w y r a z e m . B y ł y to d z i e ł a o d u ż e j t r e ś c i patriotycznej. k u . „ Ż y c i e s t a ł o s i ę lepsze, t o w a r z y s z e . Ż y c i e s t a ł o s i ę n a r a d z i e s t a c h a n o w c ó w w 1935 r o ­ całkowicie oddała weselsze. A g d y ż y c i e j e s t w e s o ł e , t o i p r a c a i d z i e d o ­ siebie s p r a w i e o b r o n y O j c z y z n y . W t y m f a k c i e bardzo brze". '-) W latach wojny sztuka wyraziście ujawnił radziecka 4 Społeczeństwo się silny z w i ą z e k artysty z ludem, socjalistyczne otworzyło przed k t ó r y s p o w o d o w a ł , że sztuka w e wszystkich jej czoło­ stami niezwykłe perspektywy odtworzenia wych i Rzeczywistość przejawach stała wych milionowych się wyrazem i n t e r e s ó w mas l u d z i p r a c y Z w i ą z k u kiego. Jest t o sytuacja, stwie b u r ż u a z y j n y m o której nie śmiał artysta nawet w życio­ Radziec­ społeczeń­ — posługując „zbiornikiem wszelkimi Z się wyrażeniem u c z u ć duszy sposobami goryczą pisał ponadto do o d e r w a n i a prezes L i g i artysta różne narady artystów od życia. momenty uroczystości, dążą artysty sze p o c i ą g a j ą c e dowe Gorkiego — stał ludu", nowych form w do o d t w a r z a n i a . czasie których podsumuwujące p e r s p e k t y w y dalszego p o s t ę p u — d a ł y m a t e r i a ł S z e g a lowi i Efanowowi; które raz na historyczne lizmu s t ó w pozostawia W a w A m e r y c e najlepszych amerykańskiej byli najbardziej zaniepokojeni d ą ż e n i a szerokich mas rodu a m e r y k a ń s k i e g o w walce z faszyzmem mały rynarki jenną z polecenia na­ nie otrzy­ w y r a z u w m a l a r s t w i e i grafice. „ W o j e n n i ści" pracujący arty­ Ministerstwa Wojny i Ma­ tworzyli dzieła p r o p a g u j ą c e a m e r y k a ń s k ą technikę jennego albo „powaby" życia — spacery wo­ amerykańskiego wo­ po afrykańskich „kolonialnych" miastach, „odpoczynek w towarzystwie panienek" śmierci Inni opiewali i zniszczenia, stynkty, Taka itd. żołnierzy chorobliwą pobudzając demoralizujące Stanów i rozkładające znaczenie amerykań­ ideą zabronioną. Z oblicze ludzi Pimenowa. wyrazem radości i zwycięstwa punktu widzenia o s i ą g n i ę t e g o przez storycznym optymizmem sztuki realizmu nego. W y r a ż a j ą c socjalistycz­ uczucia i m y ś l i z w y c i ę s k i e g o l u d u artyści widzieli w życiu świętość historycznych czy socjalizmu. stawała Sztuka się h y m n e m konsekwentnie p o c h w a l n y m na i prawidłowo g o r ą c e u c z u c i e l u d z i do s w e j socjalistycznej To b y ł o w y r a ż e n i e m p a t r i o t y z m u Coraz w i ę c e j powstaje trują w dzieł, k t ó r y c h się poezji w t w ó r c z e j bohaterstwie autorzy ojczyzny budownictwa komuniz­ są pod t y m w z g l ę d e m b o h a t e r ó w socjalistycznej pracy na zaczęli ludzie pojmować, zajmujący że szym stopniu sprzyja się sztuką „radziecki rozwojowi Patriotyzm sztuki radzieckiej średnim wyrażeniem system w Ameryce w najwięk­ jest p r o s t y m i bezpo­ idei i nabyła szczególnie jaskrawego twórczego i dobitnego sztu­ wyra­ zrywu, ludzi sprawy kraju, niem twórczości. miś przemijającymi warunkami. odtwarzania wizerunków twórców rozwoju jej ludzi, d u m ą artystycznej chwilowymi, szlachetności olbrzymiej, sztuki realizmu Patrio­ W aby z sukcesów j a k najgodniej różnych formach unieśmiertelnić i na różnych k i ; może on p r z y j m o w a ć różne formy d ą ż e n i e do u g r u n t o w a n i a s o c j a l i s t y c z n e g o h i s t o r y c z n y c h , ale n a l e ż y niecznie p o d k r e ś l i ć , że jest on n i e o d ł ą c z n ą cechą socjalistycznego realizmu w wyrazistość przeszłości każdy radzieckie realizmu nie m ó g ł nietrudno w świątecznego jej jako u s t r o j u spo­ i najpiękniejszej obronie tego artysta stojący na zdo­ stanowisku c a ł k o w i c i e i bez z a s t r z e ż e ń ustroju stanąć społecznego, w k t ó r y m żył i t w o r z y ł . W i d z ą c ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e k a , n i e ­ nastrój radości „Niezapom­ u b ł a g a n i e powinien był stać się k r y t y k i e m nianego" majestatyczna podniosłość ju Efanowa, rozwoju patriotyzm nastroju życia. Triumfalny W. swej byczy ludzkości. W m a l a r s t w o d r u g i e j p o ł o w y lat 30-tych — to n i m szczególną łecznego, jako najznakomitszej sztuce. Jeżeli na p r z y k ł a d w e ź m i e m y pod u w a g ę dostrzec w ko­ organiczną się do dąże­ ich w etapach sztuki radzieckiej przejawia konkretnych w a r u n k ó w socjali­ i osiągnięć, t y z m r a d z i e c k i l e ż y u samej p o d s t a w y radzieckiej s z t u ­ w z a l e ż n o ś c i od doniosłej stycznego odznacza się t a k ż e n i e p o d z i e l n ą m i ł o ś c i ą z u — ale b y ł o b y d u ż y m b ł ę d e m s ą d z i ć , ż e t a cecha r a ­ jaki­ do artyści wszystkim społecznej. dzieckiej k u l t u r y została w y w o ł a n a dążą jako Goriełowa, Kotowa i innych; przede T e n n o w y etap w uczuć. W epoce s u r o w e j w a l k i z n i e m i e c k i m f a s z y z m e m ka wyrażenia naszych sztuki".4i) ogólnoludowych szukają portrety Wszechzwiązkowej Sieriebriennego, Efanowa, dopa­ pracy dla dobra codziennego mu. Charakterystyczne ojczyzny. radzieckiego. W y s t a w i e 1949 г., p r a c e D u d n i k a , K u g a c z a , wojny no­ wych form życia. W t y m utwierdzaniu rosło i krzepło la­ tach zdo­ b y c z y , s t a w a ł a s i ę a r t y s t y c z n ą f o r m ą utwierdzenia ka­ O t o dlaczego w — zdoby­ cześć tych tegorii myśli". na­ dowódz­ t w e m S t a l i n a . S t ą d p o c h o d z i t o , co m o ż n a n a z w a ć h i ­ a p o l o g e t ó w i m p e r i a l i z m u t o z n a c z e n i e n a l e ż a ł o do „niebezpiecznych socja­ natchnęły ród radziecki pod k i e r o w n i c t w e m partii, pod ludzką. rękę imperialistom wyzwalające artystów ale duszę in­ wojny przeciwko faszyzmowi pozostało dla skich Zjednoczonych, „poezję" najciemniejsze „sztuka" oczywiście była na duchowe Gierasi- Ś w i ą t e c z n y n a s t r ó j sztuki radzieckiej lat 30-tych b y ł światowej kierownicy poli­ t y m , a ż e b y demokratyczne zmieniające wsi, wiejskiego ż y c i a w epoce Bubnowa, Łukomskiego, Odincowa, bezczynności". ) czasie d r u g i e j w o j n y tyki arty­ 4 0 się w z „głupotą ż y c i a " — p o w o ł a ł o do ż y c i a d z i e ł a P i a s t o w a , si n a j w y b i t n i e j s i to przekształcenie zawsze s k o ń c z y ł o mowa, Gaponienki; nowe formy co m o g ą n a j l e p s z e g o , kreślące się amerykańskich dać miejsce i one ludu. zostali w e z w a n i aby dnia Ogólno-lu- miały zwycięstwa R o k w e l l K e n t w 1942 г . : „ W Z w i ą z k u R a d z i e c k i m w a ­ artyści co i co g o d z i n ę n a s t r ę c z a ł a a r t y ś c i e c o r a z to n o w e i n o w ­ Koła marzyć. r z ą d z ą c e nie są w t y m zainteresowane, a ż e b y piękna arty­ bogactwa albo o d e j ś ć w utopijne tego u s t r o ­ przeciwstawianie prawdy �i p i ę k n a . W ż a d n y m w y p a d k u n i e p r z e s ą d z a to j e d n a k , tarza że 0 g ł ę b i ę naszej s z t u k i — k r y t y k a także artysta w przeszłości każdy był gorącym patriotą prawdziwie swej W społeczeństwie burżuazyjnym postępowy ojczyzny. przyznawała" artysta jest pasier­ t o n u naszej b e m — ale i t a m m i ł o ś ć d o o j c z y z n y j e s t niejszą cechą wolność postępowych i pomyślność artystów ojczyzny. walczących Przypomnijmy za pod­ ubieg­ łego stulecia — od K i p r e n s k i e g o i A l e k s a n d r a Iwano­ Poczucie stokroć narodowej dumy znaczniejszą radzieckiego podstawę artysty ponieważ Rosja ma stała życiu. powszechnego, Walcząc jakoby ta ż a d n ą m i a r ą radosnego, sztuce. nie polega na t y m , że sztu­ pień ludzkich. N a w e t w t e d y jednak, kiedy je odtwa­ r z a ł a , nie t r a c i ł a swego o p t y m i z m u o p i e r a j ą c e g o s i ę na niespożytych patriotycznych podoba uczuciach. I właśnie się kosmopolitycznym politykom. nienie nie polega nie o d t w a r z a j ą n a t y m , czy a r t y ś c i o d t w a r z a j ą j a k i e z tego w y s n u w a s i ę w n i o s k i . T o ł k a c z e w w ficznej formy społecznego W sztuce r e a l i z m u s o c j a l i s t y c z n e g o p i e r w s z y raz h i s t o r i i staje s i ę m o ż l i w e p e ł n e , k o n s e k w e n t n e , dzielne u g r u n t o w a n i e artysta otrzymuje podstaw w niepo­ ustroju społecznego — znalezienia wyższego p i ę k n a w s a m y m życiu, w jego p o s t ę p o w y m pochodzie. W możliwość społeczeństwie radzieckim została osiągnięta nolityczna jedność ogólnoludowych, interesów. Przyjacielska mo­ ogólnonarodowych współpraca choźników i inteligencji robotników, w powszechnej sprawie wania komunizmu — warunkuje zasadniczą koł­ budo­ wspólność i n t e r e s ó w i dążeń wszystkich ludzi radzieckich. „ W ł a ś n i e na gruncie tej spójni — uczy Stalin — roz­ winęły się takie siły n a p ę d o w e polityczna społeczeństwa jak jedność moralno- radzieckiego, p r z y j a ź ń ludu w interesów wszystkich ludzi społeczeństwie wyra­ pracy, socjalistycznym i to całego otwiera przed artystami p i ę k n e perspektywy umacniania i w y ­ Obraz artysty Chmielko „Za wielki naród zwycięstwa nad hitlerowskimi N i e m c a m i na obchód Kremlu. Centralna p o s t a ć Stalina, jego towarzysze broni, przed­ stawiciele l u d u — wszyscy połączeni są j e d n y m p o r y ­ w e m t r i u m f u z w y c i ę s t w a . Z obrazu bije spokojne ś w i a d c z e n i e , silny poważny ność koloru. obraz dumy Cały rytm, natężona przesiąknięty z wielkiego historycznego bezgranicznej Te żywe histerycznym jest obrazie sztuce. P a c h o m o w wysoki swój uogólniony trafią tak obrazy samo w ł o ż y ć dużo zachwyt nad każdą przeszkodę. Uczucie nie z a w i o d ł o Pachomowa, czew w omawianej Stąd płynie radzieckiego patriotyzmu jeden wniosek, że cechą charaktery­ nie p r a w a do o d t w a r z a n i a c i e r p i e ń i tak n o w i s k o j a k o w y r a z uczucia uczucia patriotyzmu i wiary k o s m o p o l i t y c z n a nie szuka pogłębienia zjawiskach p o d s t a w naszego ż y c i a , d o p e s y m i z m u , do sceptycyzmu, do k r y t y k i w stosunku do socjalistycznej rzeczywistości. K r y t y k a i s a m o k r y t y k a jest m o ż l i w a t a k ż e i w sztu­ plastycznych, chociaż rzecz prosta — raczej grafice niż w malarstwie i rzeźbie. powoduje konieczność walki z ludu. w Dąże­ tym co przeżyte. „ S a m o k r y t y k a jest n i e o d ł ą c z n ą i stale a k t y w n ą bro­ związaną 4 4 z istotą bolszewizmu z jego r e w o l u c y j n y m duchem". ) Duch rewolucyjny bolszewizmu stąpienia życia na­ cjalistycznego, z d r o g i s ł u ż e n i a l u d o w i , p o p c h n ą ć j ą do zaprzeczenia artyści w w szej s z t u k i , chce o n a z a w r ó c i ć j ą z d r o g i r e a l i z m u so­ ale w y p a c z e n i e patriotyzmu za­ niezwyciężoność socjalizmu. wyrazić — po­ jest smutków, n i ą w arsenale bolszewizmu, nierozerwalnie od­ Tołka­ serii. lecz o g ó l n e , zasadnicze, p o z y t y w n e , o p t y m i s t y c z n e s t a ­ koncentrują na du­ pokonać utracił je sztuki r e a l i z m u socjalistycznego przeczanie ale lecz męstwem, zdolnego natomiast s t a r e , c h y l ą c e s i ę do u p a d k u , polega poświę­ męki — tu beznadziejności, człowieka, nie n a p r z ó d akcja strachu, nieubła­ serię, ogrom zdumiewającym siłą radzieckiego samokrytyki, jest p r ó b ą umniejszeniem za­ postępowych rzeczywistości. Kosmopolitycznej w żąda jej istotnego znaczenia samokrytyki z j a w i s k naszej powszedniości w jej najpospolit­ szych, codziennych, z w y k ł y c h znakomitą — wyraz. Niemniej jednak poświęcone napełniły przed I t u jest uczuciem w y d a r z e n i a -— m i ­ żeby stworzył chową satyrycznej się znajduje te od­ trafili wycieńczeni, w y g ł o d z e n i ludzie, nadludzkie w y s i ł k i poczuciem tworzeniu wielkiego historycznego Ojczyzny którzy Męki pokora 1 nadludzki heroizm. Nie ma kach łość do Ślepa zwycięstwa ludzkie uczucia Chmielko, którego szlochem. coną oblężeniu Leningradu. prze­ wiel­ ludzi, potworów. gra­ próbował g a n y m losem — oto t e m a t serii, t e m a t obcy radzieckiej intensyw­ j a k g d y b y w sobie p a t r i o t y z m l u d u . W faszystowskich męki dokonania, m i ł o ś c i do t w ó r c y kiego Stalina. łapy Krytyka rosyjski" wydarzenie historyczne, uroczysty Majdanku" m u serce r o z p a c z ą i j e g o p l a n s z e s ą k r z y k i e m s ł a w i a n i a w swej t w ó r c z o ś c i zdobyczy socjalizmu. przedstawia na nieprawdopodobne styczną P a t r i o t y z m r a d z i e c k i jest w i ę c b e z p o ś r e d n i m spójni w naro­ 4 3 d ó w ZSRR, patriotyzm radziecki". ) zem serii „ C h r y s t u s tworzyć ucisku. czy c i e r p i e ń r a d z i e c k i c h l u d z i , lecz n a t y m , socjalizmu, k t ó r y wszelkie to Zagad­ się ojczyzną nowego w y ż s z e g o p o r z ą d k u społecznego — obalił „nie zwycięskiego k a radziecka nie p o w i n n a o d t w a r z a ć z m a r t w i e ń i cier­ nie do R i e p i n a i S i e r o w a . radzieckiemu O c z y w i ś c i e zagadnienie najszlachet­ n i o s ł e patriotyczne uczucia r o s y j s k i c h a r t y s t ó w wa naszemu krytyce niezwykle n a s z e j sztuce w s z y s t k o co s m u t n e , podoba się tragiczne — ale O b r a z G r i g o r i e w a „ P r z y j ę c i e d o k o m s o m o ł u " czy „ S t a ­ nie m o ż e linowskie P r z y tej okazji p o w o ł u j e się ona często na dziedzictwo. każdego pokolenie" — jest już choćby z tego zdolny poruszyć powodu, że serce artysta tak szczerze i t k l i w i e p o k a z a ł n a m nasze d z i e c i . P r a w d z i ­ wa miłość do radzieckiej młodzieży spowodowała, że Jeżeli ona ścierpieć Rembrandt w niej radości odtwarzał tragiczne i optymizmu. twarze giczne losy, a p r z y t y m o s i ą g a ł n a j w y ż s z e i to w ł a ś n i e dlatego, że t r a g i z m l e ż a ł u p o d s t a w społecz­ jego prace p r z e n i k n i ę t e są szczerym p a t r i o t y c z n y m u - nego u s t r o j u , w k t ó r y m czuciem; życia. Bezsensowne i g ł u p i e jest przeprowadzanie piewca w obrazie naszego tym zaangażowany życia, s z t u k i znaczenie p i ę k n a dzieckiej sztuce k r y t y k a umacniający za jest gorący pomocą i t r e ś ć tego ż y c i a . W r o g a kosmopolityczna nieraz swej ra­ wy­ logii pod t y m w z g l ę d e m społeczeństwie żeniem w żył. Była pomiędzy to f o r m a społeczeństwie osądzenia sytuacją klasowo-antagonistycznym tra­ pogłębienie, a ana­ sztuki jej socjalistycznym. Jak w poło­ zazna­ t y k a ł a w f o r m i e z a r z u t u j e j zasadniczy o p t y m i z m , s t a ł e c z y l i ś m y w y ż e j — stosunek s z t u k i realistycznej do spo­ i u p o r c z y w e „ t a k jest" („da"), k t ó r e nasza sztuka p o w ­ łeczeństwa różni się w sposób zasadniczy w obydwu �tych wypadkach. A zatem i treść k r y t y k i rzeczywisto­ ści w sztuce s p o ł e c z e ń s t w a przeciwko burżuazyjnego skierowana p o d s t a w o m tego s p o ł e c z e ń s t w a , r ó ż n i się od treści k r y t y k i przeżytych form rzeczywistości w sztu­ ce r a d z i e c k i e j , n a s t a w i o n e j n a u m o c n i e n i e p o d s t a w stroju socjalistycznego. Krytyka sze „Mówiłem zasadniczego zagadnienia r a d z i e c k i e g o , lecz w o k ó ł — poprawienia słowem obalenia praktycznych wokół błędów że poglądów w ś r ó d ś w i a t a p r a c y w obecnych w a r u n k a c h toczy kich się ustroju zagadnień po­ gruncie triotycznym Można powiedzieć artysty zatem, radzieckiego że zdobyczy socjalizmu d r o g ą zistych i głębokich to posiada s z c z e g ó l n ą obrona i bu­ zada­ propaganda odtworzenia ich w obrazach artystycznych. wyra­ Zadanie aktualność polityczną. W epoce w a l k i socjalizmu z kapitalizmem, kiedy reakcyjny perializm im­ przygotowuje nowe wydarzenia z zamiarem p o d e r w a n i a siły i n i e z a l e ż n o ś c i Ojczyzny, zadania radzieckich podstawowym, ona utwierdzenia Zaufanie obliczem naszej socjalistycznej artystów postawionych ludowym, w dnia optymizm, przewodnich, przyszłość, jutrzejszego socjalistycznego jako n i e w a ż n e , o d p o w i e d z i a l n e ale z a r a z e m i z a s z c z y t n e . pa­ artystyczną Niezaprzeczalną stycznej jest jej cechą socjalistycznej patriotyzm związany socjalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . Obecnie j e d n a k p a t r i o ­ tyzm nieustraszoność prz':d nione wiary p r o w a d z ą do k o m u n i z m u " i k i e d y r o z b e s t w i o n y i m p e ­ określają pełen do bajki radziecki przyjmuje od historycznej specyficzne epoki, rializm dąży wszystkimi kiedy Gorkiego, ale miłość)". tylko głęboka i wskazanie szych zalet p o s t ę p o w a j sztuki Goethego słowach tych ocena c u d o w n e j bajki na W jedną z najistotniej­ socjalistycznej. N i e k i e d y u w a ż a s i ę , ż e p a t r i o t y z m t o tylko twórcy, która powinna wyrazić się drogi ludzkości. Patriotyzm miłości artysty L e n i n a — S t a l i n a . Z d r u g i e j s t r o n y •— j e s t t o zagad­ n i e n i e i s t o t y t r e ś c i naszej s z t u k i p r z e d s t a w i a j ą c e j moralna nie w mu. do swej socjalistycznej umacniania Dlatego życia, walki patriotyzm S p r a w a j e d n a k jest znacznie g ł ę b s z a . Ź r ó d ł e m nego w i a r y peł­ w ż y c i e c h a r a k t e r u naszej s z t u k i jest no­ w y j e j s t o s u n e k do s o c j a l i s t y c z n e j r z e c z y w i s t o ś c i . tego t e ż radziecki artysta jest organicznie Dla­ związany z l u d e m i czuje się p i e w c ą i o b r o ń c ą tego ż y c i a , z k t ó ­ r e g o c z e r p i e m a t e r i a ł , do się z kolei s w ą rozwoju którego kretnym zagadnie­ o zbudowanie komuniz­ radziecki artystyczno-politycznym naszej s z t u k i . mi­ Ojczyzny, jest najważniejszą p o d s t a w ą naszego a r t y s t y c z n e g o r o z w o j u . J e s t o n dziele. po­ radziecki do s w e g o k r a j u , d o s w e g o l u d u , o d d a n i a s p r a w i e p a r t i i łość l u d u jego uzależ­ s i ł a m i do przeszkodzenia jest w y r a z e m l u d o w o ś c i naszej sztuki, ta jest silniejsza n i ż „ F a u s t " rozwojowi formy, „wszystkie dział: „Sztuka jest z a w a r t a nie istotą form stępowemu przez arty­ samą postępowych w ż y c i e c h a r a k t e r naszej sztuki. N a w i ą z u j ą c pokonana kultury z G o r k i e g o „ D z i e w c z y n a i ś m i e r ć " — J. W . S t a l i n p o w i e ­ cecha życia podstawowym jest radziec- zadaniem sztuki realizmu nieuchronnie rodzi (śmierć Tyl­ konsekwent­ obecnie „ w pierwszej l i n i i ognia" — s t a j ą się szczegól­ s p o ł e c z n e g o — jest życia. rozłamowi pełna afirmacja radziec­ W a l k a o umocnienie podstaw socjalistycznego u s t r o ­ formę realistycznym jest m o ż l i w a władzy 4 i kres i prosty, praktyczny, b e z p o ś r e d n i udział sztuki w organów utrwalenia kiej". -"')ju nie niem już, że w a l k a p o g l ą d ó w jest i będzie, lepszenia Rad, z o s t a ł ostatecznie p o ł o ż o n y k o w epoce s o c j a l i z m u s t a j ą c n a najważniej­ Stalina: bez t e g o n i e j e s t m o ż l i w y p o s t ę p . A l e w a l k a wokół nas d o w i e tego życia. artystyczna powinna p a m i ę t a ć wskazania Józefa nie u- U między artystą a ludem, między sztuką a życiem. wyrazem kon­ ludowości Właśnie w patriotyzmie radzieckim l e ż y s z u k a ć p o d s t a w o w y c h , p r z e w o d n i c h zasad, na­ kryte­ r i ó w i m i a r y d l a p o j m o w a n i a tego, co to j e s t l u d o w o ś ć naszej sztuki. przyczynia Przekład: twórczością. Władysława Jaworska. PRZYPISY 1. „ L e n i n o k u l t u r z e i s z t u c e " M . 1938, str. 2. W. I . L e n i n : 3. W. I . L e n i n : 4. A. A. str. Dz. T . X X V I I , str. i „Leningrad", W. I . L e n i n : str. D z . Т . X X X , str. Dz. Т. X , str. 7. W. I . L e n i n : 8. T a m ż e str. 30—31. W y d . p o l . str. 9. J. W . Stalin: Marksizm K. 11. A. A. Z d a n o w: 12. J. W . str. da" i J. 1947, str. str. 14. W. I. 17. 14. „O Dz. Referat 11-e teatrów dramatycznych i sposo­ (b) z 26 s i e r p n i a 1946 r . G o s p o l i t i z d a t . str. 47. Т. str. 18. da" I, 19. „Narada „Zwiez- 23. XVII partii. Zagadnienia leninizmu, wyd. 447. O projekcie Konstytucji leninizmu, str. Związku wyd. 386. 11-e, J. W . 21. Tamże. 22. J. W . Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „ L e n i n g r a d " , str. działaczy WKP(b)" 20. muzyki w CK Wyd. „Prawda", M . 1948, str. 137. D z . Т . V I I , btr. Stalin: Marksizm k o z n a w s t w a , str. 23. T a m ż e , str. 24. W. I . L e n i n : 25. W. I . L e n i n : 26. J. W . 27. A. A. 5. radzieckiej Stalin: 138. a zagadnienia języko- 21. 20. Dz. Т . X X . str. 16. Dz. Т. X I X , str. Stalin: Z d a n o w: da" 1950, 11—12. A. A. Z d a n o w: 8. X I I , cz. o czasopiśmie Dz. T . X X V I I I , Związku wyd. bach i c h ulepszenia". Postanowienie C K W K P 517. Lenin: leninizmu, 512. repertuarze 54. sprawozdawczy na Zagadnienie O projekcie konstytucji Zagadnienia str. wyd. 589. J. W . S t a 1 i n : 27. str. 473. W y d . p o l . str. W. S t a l i n : SRR. Referat i „ L e n i n g r a d " , str. Stalin: 11-e, 16. str. SRR. a zagadnienie j ę z y k o ­ Engels: XVIII 388. 203. zjeździe 13. F. Referat sprawozdawczy na 11-e, z n a w s t w a . G o s p o l i t i z d a t . M . 1950, 10. Stalin: zjeździe partii. Zagadnienia leninizmu, D z . Т . X V I str. 293. W y d . p o l . L e ­ W. I . L e n i n : M a r k s J. W . 38. nin o literaturze . Książka 6. 15. 299. 376 Z d a n o w : Referat o czasopismach „ Z w i e z da" 5. Dz. T. X X V I I , Dz. Т. X I , str. 217. 340—341. Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „Leningrad", str. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ae2d4d6aa846068b3b2d773fc1e619f.pdf 1d27b27974271e4404642a6bc6c89362 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3171 Title A name given to the resource Biografia i twórczość. O Bronisławie Krawczuku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski BIOGRAFIA I TWÓRCZOŚĆ, O BRONISŁAWIE KRAWCZUKU Biografia o d g r y w a s z c z e g ó l n e znaczenie p r z y opisie twór­ emocjonalnym, osobistym. Zwłaszcza w tych przypadkach, g d y czości z a l e ż n e j n i e m a l w y ł ą c z n i e o d n a k a z ó w i d y s p o z y c j i wew­ d z i e ł o zawiera w sobio w a r s t w ę s y m b o l i c z n ą , g d y jest n ę t r z n y c h t w ó r c y . Czym bliżej znajdujemy kompensacji — b i o g r a f i a a r t y s t y s t a n o w i ć m o ż e i s t o t n y k l u c z się „ n a t u r y " , t y m mniejszy w p ł y w c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h , k u l t u r o w y c h . Czło­ w i e k , m a l u j ą c y z w ł a s n e j p o t r z e b y , bez w z o r ó w , bez s c h e m a t ó w do zrozumienia sensu d z i e ł a , d i a l o g u c z ł o w i e k a M o ż n a p o w i e d z i e ć , że i m s ł a b s z a jest i n t e r w e n c j a ze formą światem. świadomości prawda t w ó r c y , i m mniejsza jego wiedza o p r ą d a c h , s t y l a c h , f o r m a c h r ó w n i e ż z w i ą z a n y ze s w y m czasem i miejscem, ale t e z a l e ż n o ś c i w y r a z u , t y m w i ę c e j w s k a z ó w e k do zrozumienia jego d z i e ł m o ż e s ą w jego dziele mniej u c h w y t n e i m n i e j w a ż n e . Zapis ż y c i a , d a ć biografia. narzucanych m u przez e p o k ę czy ś r o d o w i s k o jest co determinanty wynikające z osobowości, potencjału intelektual­ Badania t w ó r c z o ś c i „ n a i w n e j " , czy jak-ją-tam-zecheemy- nego, k o n f l i k t ó w , s t r e s ó w , t r w a ł y c h n a p i ę ć o k r e ś l a j ą w znacznio n a z w a ć , zmusza do szukania przede w s z y s t k i m i n d y w i d u a l n y c h w i ę k s z y m s t o p n i u charakter t w ó r c z o ś c i l u d z i „ s p o z a ś r o d o w i s k a " , czynników, wpływających n i ż osadzonych sztukę w y r a z s y m b o l i c z n y i s p o s ó b u j ę c i a . N i e w y s t a r c z y w nich o d w o ­ silnie w k u l t u r z e . D l a t e g o p a t r z ą c na na c h a r a k t e r dzieła,, na jego treść, l u d o w ą nie m u s i m y w istocie niczego w i e d z i e ć o k o n k r e t n y m ł a n i e się do ś r o d o w i s k a , k u l t u r y , s c h e m a t ó w a r t y s t y c z n y c h , nie garncarzu c z y m a l a r z u . K a ż d y ż y c i o r y s „ l u d o w y " m o ż e b y ć cie­ w y s t a r c z y t e ż doszukiwanie się a n a l o g i i (opisanie k a w y , ale nie t ł u m a c z y c h a r a k t e r u t w ó r c z o ś c i . T a jest b o w i e m przez p r z y r ó w n a n i e go do j u ż znanego). T r o p i e n i e a n a l o g i i i za­ przede w s z y s t k i m r e z u l t a t e m zbiorowej m y ś l i i p r a c y . Kiedy nieznanego p o ż y c z e ń jest oczywiście pomocne w i n t e r p r e t a c j i s z t u k i , wskazu­ j e d n a k z a j m u j ę się N i k i f o r e m w a ż n e s ą jego m y ś l i , t o co k s z t a ł ­ j e b o w i e m na preferencje, t o w a ł o jego o s o b o w o ś ć , a co za t y m idzio t w ó r c z o ś ć . N a t o m i a s t stwa J u s t y n a Grzegory czy C z e s ł a w a K o n o p k ó w n a s ą w p i e r w s z y m 2>ostrzeżcnia d z i e ł a , w r ę c z niebezpieczny, r z ę d z i e k o n t y n u a t o r k a m i t r a d y c j i , i ona t o w ł a ś n i e (a nie oso­ dywidualność dzieła i twórcy. p o k r e w i e ń s t w a m y ś l i czy p o d o b i e ń ­ w e w n ę t r z n e , alo jest t o w ł a ś c i w i e t y l k o p i e r w s z y etap kiedy przesłania i n ­ b o w o ś ć a r t y s t y ) s t a n o w i p u n k t odniesienia. T r a d y c j a oraz ś r o ­ K l a s y f i k a c j e s ą pomocne, z w ł a s z c z a w t e d y , k i e d y opisywacz dowisko. W i ą ż e się t o o c z y w i ś c i o ze stopniem ekspresji osobo­ porusza się po n o w y m , n i e p e w n y m gruncie, zdany t y l k o na w ł a s n ą w o ś c i w dziele, z nasyceniem o b r a z u c z y - r z e ź b y p i e r w i a s t k i e m intuicję. Pozwalają uchwycić związki, sformułować pytania 27 �П. 1. B r o n i s ł a w Kra"wczuk z c ó r k ą i s y n e m ; i l . 2. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Kraków, A l e p o r ó w n u j ą c i s z u f l a d k u j ą c w c i ą ż j e s t e ś m y zdani na swoją i l . 3. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Gliwice w zimie niepoznawalnego, refleks w i e l k i e j t a j e m n i c y , k t ó r a nas w r a ż l i w o ś ć , n a s u b i e k t y w i z m s k o j a r z e ń i ocen, a w i ę c na pozna­ otacza i jest cudowna w ł a ś n i e przez t o , że jest. C z y ż i s t n i a ł y b y nie nie t y l e n a u k o w e , co i n t u i c y j n e . religia, sztuka, d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a , n a u k a , w y o b r a ź n i a , K i e d y ś t o m n i e m a r t w i ł o , zło w i d z i a ł e m warsztatu pisarskiego, Dlatego szukałem w za m a ł e j natarczywie w świadomości przynajmniej wraż­ niedostatkach liwość, i n t u i c j a , fantazja — g d y b y ilość p y t a ń b y ł a s k o ń c z o n a , artystycznej. a o d p o w i e d z i m o g ł y z a l e ż e ć t y l k o o d czasu i ś r o d k ó w przezna­ pozorów nauko­ czonych na ,,badania p o d s t a w o w e " ? Z a j m u j ą c się od wielu lat op is s z t u k ą , ze s m u t k i e m k o n s t a t u j ę , że coraz m n i e j r o z u m i e m jej c z ł o w i e k a , w socjologizowanio. C z y n i ę to i teraz, m o ż e z j e d n ą fenomen, ż e p r z y b l i ż a j ą c się do celu, w i d z ę go w coraz w i ę k s z e j różnica. — zdaję, sobie s p r a w ę nie t y l k o z w ł a s n y c h o g r a n i c z e ń , o d d a l i . C z y m jest ale i n i e m o ż n o ś c i d o t a r c i a do sedna, pochwycenia k t ó r y się niespodzianie wych zabiegów. Budowałem klasyfikacje, uciekałem w istoty pło­ m i e n i a " . M o ż e m y t y l k o u s i ł o w a ć lepiej i precyzyjniej go o p i s a ć . Opisując, dochodzimy jednak zawsze do j a k i e g o ś progu, niesprzyjających b o w i e m o l ś n i e n i e malarskie ? C z y m talent, p o j a w i a w najbardziej, z d a w a ł o b y się, okolicznościach ? S k ą d się bierze dojrzałość, niewiadomo j a k o s i ą g n i ę t a ? Co b y ł o s z k o ł ą w r a ż l i w o ś c i F e l i c j i poza k t ó r y m jest t o , co nieopisywalne, do czego m o ż o m y t y l k o G ł o w a c k i e j , j a k d o s z ł o do tego, że nagle choroba się z b l i ż a ć . Tajemnica n i e p r z ' 3 k ł a d a m o ś c i jednego rodzaju s z t u k i w czterdziestoletniej kobiecie w s p a n i a ł ą w y o b r a ź n i ę k o l o r y s t y c z ­ na d r u g i , specyfika, k t ó r ą s ł o w o osacza t y l k o z o d d a l i . Wszelkie n ą , ż e nie s z u k a j ą c z n a l a z ł a t o , do czego w mozole d ą ż y ł o w i e l u starania nasze d a j ą j e d n a k t o , ż e p r z y b l i ż a j ą c się do i s t o t y zja­ ś w i e t n i e k s z t a ł c o n y c h m a l a r z y . J a k o s i ą g n ą ł w r a ż l i w o ś ć , subtel­ w i s k a s t a w i a m y coraz nowo p y t a n i a , na k t ó r e albo nie m a m y ność i precyzję rysunku Zdzisław Piekarski, rolnik o ciężkich, o d p o w i e d z i , albo s ą t o w y j a ś n i e n i a c z ą s t k o w e . Ale nawet w t e d y , spracowanych d ł o n i a c h . Ski%d m ą d r o ś ć i g ł ę b i a p r z e ż y c i a r e l i g i j ­ g d y t y l k o s t a w i a m y pyt? nia, c z y n i m y opisywane d z i e ł o bardziej nego, a zarazem artystycznego i n t r y g u j ą c y m i z r o z u m i a ł y m dla c z y t e l n i k a . S a m i jednak t a j e m ­ Romana nica d z i e ł a nie daje się łj,two z g ł ę b i ć . Czujemy j ą , ale przemawiania w rzeźbach Józefa wyzwoliła L u r k i czy J możemy niż raczej przoz tworzenie emocjonalnych racjonalnych wyjaśnień. Sam, zajmując opisać ekwiwalentów się twórczością n a i w n ą " c z u j ę s i ę j a k kolekcjoner m o t y l i , k t ó r y w i e gdzie j e Ś l e d z i a ? S k ą d n i e s a m o w i t y dar J a n i n y W i t k o w s k i e j językiem dawnych mistrzów, kobiety p r z e c i e ż p>za ś r o d o w i s k i e m a r t y s t y c z n y m , z dala o d żyjącej muzeów, bibliotek z albumami sztuki? Skąd „naiwność" Krawczuka ? Czym ją wytłumaczyć, z n a l e ź ć , j a k p o c h w y c i ć , o p i s a ć czy s k l a s y f i k o w a ć , p r z y s z p i l i ć — skoro odpada w t y m p r z y p a d k u a r g u m e n t psychicznej b l o k a d y , bezradny wobec i c h p i ę k n a . S k ą d się ono biorze? N a to odpowie­ i n f a n t y l i z m u czy s z c z e g ó l n e j , szalonej w y o b r a ź n i ? J a k d z i n i k t nie zna i c h y b a z n a ć nie b ę d z i e . B y ł czas, ż e n i e p o k o i ł y d o j r z a ł y talent jego syna, r o z w i j a j ą c y s i ę bez z a h a m o w a ń i k o n ­ m n i e b a r i e r y , k t ó r y c h nie m o g ł e m p r z e k r o c z y ć . Teraz sekwentnie o d wczesnych l a t m ł o d o ś c i po m ł o d z i e ń c z ą d o j r z a ł o ś ć T w r ę c z rodzaj 28 dostrzegam s a t y s f a k c j i z tego, ż e istnieje poza n a m i sfora wyjaśnić R e j e s t r u j ę p y t a n i a . F r a p u j ą m n i e samego, ale nie u m i e m na nie �n l p o w i c d z i e ć . Mogę natomiast s t a r a ć się p r z y b l i ż y ć c z y t e l n i k o m nie z a m a z a ć . M i e l i ś m y toż w d o m u c h a r a k t e r y s t y c z n y dla t a m t y c h эзоЬз i dzieło B r o n i s ł a w a K r a w c z u k a , w s p o m n i e ć o jego rodzinie, okolic w i e l k i pioc g l i n i a n y , z a j m u j ą c y p ó l i z b y . M a t k a zawsze o jej ż y c i u w sztuce. W ł a ś n i e przez opis c z ł o w i e k a i jego l o s ó w . przed w i e l k i m i ś w i ę t a m i w y p r o w a d z a ł o na n i m f a r b a m i P o s ł u ż ę się p r z y t y m f r a g m e n t a m i ż y c i o r y s u , a n k i e t y , zanoto­ i liście." w a n y c h r o z m ó w i c y t a t a m i z l i s t ó w , k t ó r e do m n i e p i s a ł . j a k zaczyna s w ą Oto autobiografię: kwiaty Przypuszczam, że ten r o z m a l o w a n y d o m m i a ł w p ł y w na pobudze­ nie w r a ż l i w o ś c i estetycznej m ł o d e g o c h ł o p c a . W rozmowie wspo­ „ U r o d z i ł e m się 24 g r u d n i a 1935 r. w P a n a s ó w c e . B y ł t o p o w i a t s k a ł a c k i w w o j . t a r n o p o l s k i m . M ó j ojciec — J a n —• p r a c o w a ł m i n a , że na ś c i a n a c h w i s i a ł y o l e o d r u k i , o b r a z y religijne i m a k a t y z k w i a t a m i . M i a l 8 l a t k i e d y front p r z e s u n ą ł się na z a c h ó d . Zo­ folwarku, b a c z y ł w ó w c z a s w p o b l i s k i m miasteczku strzaskany pociskami m i t k a —- R o z a l i a — z a j m o w a ł a się gospodarstwem. S z k o ł ę p o d ­ k o ś c i ó ł , w k t ó r y m m o d l i l i się ludzie. W i e l k i e w r a ż e n i e w y w a r ł y jako maszynista m ł o e a r n i parowej w miejscowym radzieckiej. na c h ł o p c u m a l o w i d ł a , k t ó r y c h f r a g m e n t y o c a l a ł y , a z w ł a s z c z a W d z i e c i ń s t w i e p r z e s z e d ł e m t r u d n ą do z i d e n t y f i k o w a n i a c h o r o b ę , w i t r a ż e . N a ich w z ó r z a m a l o w a ł p r y m i t y w n y m i f a r b a m i o k n a k t ó r a s p o w o d o w a ł a p a r a l i ż lewej r ę k i i n i e d o w ł a d n o g i . B y ł o to w s t a r y m spichrzu. P ó ź n i e j pisze: stawową ukończyłem w Skalacie, j u ż za władzy w czasie w o j n y i nio m o ż n a b y ł o n a w e t m a r z y ć o opiece lekar­ „ P r z e n i o s ł e m się do opuszczonogo f o l w a r k u i z a c z ą ł e m t a m skiej. W dzieciństwie p r a g n ą ł e m zostać m a s z y n i s t ą m a l o w y w a ć wszystkie o k n a . K o s z a r o w a l i t a m w ó w c z a s rosyjscy Interesowały mnie pojazdy mechaniczne kolejowym. i pragnąłem pójść roz- ż o ł n i e r z e i c h w a l i l i m n i e za te w i t r a ż e . N a k a w a ł k a c h s z k ł a g d y w ś l a d y ojca, ale p a r a l i ż r ę k i p r z e k r e ś l i ł c a ł k o w i c i e te marzenia. je t y l k o z n a l a z ł e m bo w czasach w o j n y t r u d n o b y ł o o s z k ł o — W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h m i a ł e m k ł o p o t y ze znalezieniem pracy, m i ł o w a ł e m mało obrazki o motywach wojennyoh i sakralnych ponieważ inwalidztwo a t a k ż o k w i a t y , p t a k i , sceny rodzajowe i o r n a m e n t y . T r a k t o ­ nie p o z w a l a ł o m i na w y k o n y w a n i e cięż­ szych r o b ó t . W d o m u r o d z i n n y m p r z e b y w a ł e m do 16 r o k u ż y c i a , w a ł e m to zajęcie przede w s z y s t k i m j a k o z a b a w ę , nie m o g ą c ze do ś m i e r c i m a t k i . P ó ź n i e j p r a c o w a ł e m w o k o l i c z n y c h k o ł c h o z a c h , w z g l ę d u na i n w a l i d z t w o u c z e s t n i c z y ć w zabawach r ó w i e ś n i k ó w . a nawet k o ł o Odessy. R o d z i n a m o j a nie b y ł a z a m o ż n a , m a t k a P ó ź n i e j , kiedy n a b r a ł e m w p r a w y w malowaniu i kiedy kupiono j e d n a k bardzo d b a ł a o w y g l ą d mioszkania. M i a ł a d u ż o z d o l n o ś c i m i p r a w d z i w e akwarele i tusze moje o b r a z k i , z w ł a s z c z a r e l i g i j n e , do m a l o w a n i a . Jej m a k a t k i i zdobione kolorowe f i r a n k i z p a p i e r u zaczęły kupowali nawet sąsiedzi. A w soboty m a l o w a ł a r ó ż n y m i barwni­ d a w n y c h r u b l i . Te skromne k w o t y s t a n o w i ł y j e d n a k j a k i ś w k ł a d znajdować nabywców. Otrzymywałem za nie po 10 k a m i g l i n i a n ą p o d ł o g ę , bo nie s t a ć nas b y ł o na d r e w n i a n ą . W y ­ do b u d ż e t u d o m o w e g o . " g l ą d a ł a w t e d y j a k d y w a n i trzeba b y ł o u w a ż a ć , b y tego p i ę k n a 29 �П . 4. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Polonez As S k o ń c z y ł a się w o j n a , P a n a s ó w k a z n a l a z ł a się na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego. Z i m a b y ł a m r o ź n a i ś n i e g p a d a ł o b f i t y . Dur na w y s t a w y o k r ę g o w e t w ó r c ó w l u d o w y c h . J a k i e to b y ł y obrazy? N i c się nie z a c h o w a ł o . Sam K r a w c z u k m ó w i : N i e c h o d z i ł e m do s z k o ł y z b r a k u o d z i e ż y i o b u w i a , nie p o z o s t a ł o nic innego j a k m a l o w a n i e . T y l k o d z i ę k i k r o w i e p r z e t r w a l i ś m y „ M i m o , że o t r z y m y w a ł e m za nie p o c h w a ł y i n a g r o d y nie g ł ó d , a w k o ń c u z j e d l i ś m y k r o w ę , g d y nie s t a r c z y ł o dla niej po­ p o t r a f i ę o c e n i ć i c h w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y c h o w a ł e m się b o w i e m żywienia. z dala od ś r o d o w i s k a a r t y s t y c z n e g o , nie m i a ł e m k o n t a k t u z za­ w o d o w y m i p l a s t y k a m i , nie c z y t a ł e m i nie z n a ł e m z u p e ł n i e k s i ą ż e k ,,(...) W 1955 r. za n a m o w ą i p r z y p o m o c y miejscowej nauczy­ z zakresu h i s t o r i i s z t u k i . " c i e l k i s t a r a ł e m się o p r z y j ę c i e do s z k o ł y plastycznej w Kosowie ( o d p o w i e d n i k naszego L i c e u m K e n a r a ) . N a podstawie p r z e d ł o ­ ż o n y c h o b r a z ó w na szkle z o s t a ł e m p r z y j ę t y bez egzaminu, ale o d r z u c o n y przez k o m i s j ę l e k a r s k ą , g d y ż g ł ó w n y m szkoły była rzeźba, wymagająca pełnej sprawności kierunkiem fizycznej. B y ł o to dla m n i e bardzo p r z y k r y m p r z e ż y c i o m , bo z n ó w musia­ ł e m w r ó c i ć do d o m u n a ł o n o k o ł c ł i o z u , gdzie nie n a d a w a ł e m się do c i ę ż s z y c h i lepiej p ł a t n y c h r o b ó t . Ż y c z l i w y m i kierownik z n a j d o w a ł d l a mnie od czasu do czasu l ż e j s z ą p r a c ę , p o l e g a j ą c ą n p . na w y p i s y w a n i u r ó ż n y c h z o b o w i ą z a ń i h a s e ł . B y ł e m w t e d y n a d w o r n y m m a l a r z e m w k o ł c h o z i e . P o r t r e t o w a ł e m stachanow­ c ó w , uiirnieolinięte ś w i n i a r k i z d o r o d n y m i p r o s i ę t a m i na rakach, (...) ż y w y c h i u m a r ł y c h tego ś w i a t a (...). W y p i s y w a ł e m z o b o w i ą ­ zania na k o m b a j n a c h i i n n y c h r o l n i c z y c h maszynach, żo t y l e to a t y l e k a ż d a z n i c h zaorze, skosi czy zbiorze. P o ł n e ręce malo­ wania, m i a ł e m z w ł a s z c z a p r z e d 1 maja i p r z e d ś w i ę t e m Rewo­ l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . D o s t a w a ł e m za to ziaTno, p o t e m p i e n i ą d z e W 1957 r. żeni się z „ c z a r n i u t k ą w d o w ą spod z n a k u Skor­ p i o n a " . M i m o , że p o w o d z i i m się c a ł k i e m dobrze d e c y d u j ą się na r e p a t r i a c j ę do P o l s k i . K r a w c z u k o w i e o s i e d l a j ą się w Gliwicach „ w s a m y m s?rcu g ó r n i c z e g o Ś l ą s k a " . P o c z ą t e k b y ł t r u d n y , wszystko t r z e b a b y ł o z a c z y n a ć o d p o c z ą t k u . „ M a l o w a n i e s z y l d ó w nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę . N i e z n a ł e m p r z e c i e ż l i t e r i polskiego pisma. A m b i c j a nie p o z w a l a ł a m i na p o d j ę c i e p r a c y w charakterze nocnego s t r ó ż a czy i n n y c h zawo­ d ó w , k t ó r o m i proponowano. Ż y ł e m przez k i l k a l a t z prac do­ r y w c z y c h . M u s i a k m j e d n a k p o d j ą ć s y s t e m a t y c z n ą p r a c ę zarob­ k o w ą , g d y ż 9 . I X . 1958 r. u r o d z i ł m i się syn Eugeniusz, a w cztery lata później córka Zofia. P r a c o w a ł e m więc jako stróż nocny, p o r t i e r i wreszcie palacz centralnego ogrzewania w P r z y c h o d n i Lekarskiej P K P w Gliwicach. Zawodowi temu jestom wierny do dnia dzisiejszego i nie zamierzam go z m i e n i ć , c h o c i a ż jest dla mnie dość t r u d n y . i t a k w c i ą g n ą ł e m się w m a l a r s t w o dekoracyjno-transparentowo-sloganowe." Przez pewien czas pracuje w „ s z y l d z i a r n i " w Ska­ C i ę ż k o m i j e d n a k b y ł o ż y ć n a Ś l ą s k u . Nie m o g ł e m p r z y ­ lacie. Jego obrazy na szkle miejscowi d z i a ł a c z e k u l t u r y w y s ł a l i z w y c z a i ć się do z m i a n y k o l o r y t u po z i e l o n y m P o d o l u . Przez 30 �I I . 5. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Autoportret w czapce pewien czas w ogólo nie m a l o w a ł e m . C z ę s t o d o k u c z a ł a m i ę t ę s k n o t a , a ż m y ś l a ł e m , czy b y nie w r ó c i ć . (...) W r a c a ł e m p a m i ę c i ą na moje ukochano Podole, do t y c h z i m w b i a ł e ś n i e g i o b f i t y c h i do toj soozystej, polnej b a r w zieloni, p a c h n ą c e g o s ł o ń c o m po­ w i e t r z a , i ziemi p u l c h n e j , blyszczp^cej w s ł o ń c u , czarnej jak s m o ł a , k t ó r a r o d z i p ł o d y w k s z t a ł c i e i b a r w i e b a r o k u . W s z y s t k o to starałom się p r z o n i e ś ć na o b r a z . " się to na j e d n ą , to na d r u g ą s t r o n ę . Otoczenie o d n o s i ł o się lekce­ w a ż ą c o do jego w y s i ł k ó w . Z a c i ą ł s i ę , m a l o w a ł m i m o wszystko, s t a r a j ą c się p o d p a t r z y ć w p r z y r o d z i e i w d z i e ł a c h i n n y c h m a l a r z y „ j a k n a p r a w d ę ś w i a t w y g l ą d a " . D z i w i ł o go, że p r z e c i e ż w i d z i miasteczko, d e m y — „ f a m i l i c k i " , a gdy do rodzinnego p e j z a ż u , z po­ t r z e b y oswojenia zadymionego Ś l ą s k a , w k t ó r y z t r u d o m w r a s t ' d . A l o n a w e t g d y p r ó b o w a ł m a l o w a ć Ś l ą s k , b y ł o t o w c i ą ż P. .dolo. Z a c z ą ł się w ó w c z a s i n t e r e s o w a ć s z t u k ą . chce je w y r a z i ć na p ł ó t n i e okazuje się to szalenie s k o m p l i k o w a n e . Stopniowo j e d n a k e l i m i n o w a ł niechciane deformacje. D o s z e d ł do s t o p n i a d u ż e j po­ p r a w n o ś c i . Móeł zapewno na Stal się m a l a r z o m . Z t ę s k n o t y Stańczyka t y m p o p r z e s t a ć , iść w k i e r u n k u poprawnego r e a l i z m u , ale czy t o k i e r o w a n y w ł a s n y m i n s t y n k t e m , czy c z y i m ś u w a g a m i z a c z ą ł w y k o r z y s t y w a ć efekt doformacji. Ś w i a d o m i e p o s z e d ł w k i e r u n k u n a i w n e j p o e t y k i . Owocem tego b y ł a m i n . I nagroda, k t ó r ą o t r z y m a ł w 1970 r o k u n a o g ó l n o ­ ,,Z w y s t a w y w G l i w i c k i m D o m u P l a s t y k a w y s z e d ł e m rozcza­ r o w a n y . Nie m o g ł o m i s i ę p o m i e ś c i ć w g ł o w i e , że obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł e m s t a n o w i ą d z i e ł a s z t u k i . N i e r o z u m i a ł e m m o d n y c h kie­ r u n k ó w , n p . a b s t r a k e j o n i z m u . (...) Z a p i s a ł e m się do Ogniska Plastycznego w G l i w i c a c h , ale w y s t ą p i ł e m s t a m t ą d , g d y ż znu­ dziło m i się ciągle malowanie „ m a r t w y c h n a t u r " . P r z e s z e d ł e m do Ogniska Plastycznego p r z y K o p a l n i „ Z a b r z e " , z k t ó r y m z w i ą z a n y jestem do dzisiaj. M a l o w a ł e m j e d n a k zawsze w d o m u , p o k a z u j ą c w O g n i s k u j u ż gotowe prace. W z b u d z a ł y one zawsze k o n t r o w e r s y j n e opinie. Z a c z ą ł e m p o c h ł a n i a ć k s i ą ż k i z dziedziny sztuki, zarówno w języku polskim jak i rosyjskim. Oglądałem a l b u m y i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i f i l m y o sztuce. Jedno z najsilniej­ szych w r a ż e ń w y w a r ł a n a m n i e w y s t a w a V a n Gogha w Warsza­ wie. C z ę s t o m i a ł e m k o n f l i k t y z i n s t r u k t o r a m i p l a s t y c z n y m i , a t a k ż e z n a j b l i ż s z y m otoczeniem k t ó r e nie a k c e p t o w a ł o m o i c h obrazów." polskiej w y s t a w i e z w i ą z k o w c ó w - a m a t o r ó w w K r a k o w i e . N a g r o d a D o p i e r o w 1966 r. z a c z ą ł m a l o w a ć p e j z a ż e ś l ą s k i e . S p r a w i a ł o wentnie i ś w i a d o m i e r o z w i j a n y w p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h . Zawsze m u t r u d n o ś ć opanowanie p e r s p e k t y w y , d o m y p r z y ulicach w a l i ł y c e c h o w a ł a go ś m i a ł o ś ć r y s u n k u , wyczucie k o m p o z y c y j n e ( z w ł a s z - z m i e n i ł a stosunek r o d z i n y i s ą s i a d ó w do malarza. Z a c z ę l i do­ s z u k i w a ć się w jego pracach w a r t o ś c i . U w i e r z y l i w to, ż e m o ż n a m a l o w a ć również tak, jak on. W t e d y w ł a ś n i e z a c z ę ł y się k r y s t a l i z o w a ć a r t y s t y c z n e z a i n ­ teresowania m ł o d e g o K r a w c z u k a . „ W y d a j e m i się — k o m e n t u j e ojciec — że s t a ł o się to za m o i m p r z y k ł a d e m . N i e udzielałem m u jednak ż a d n y c h rad, pozostawiając pełną swobodę rozwoju." Syn, w ankiecie w y p e ł n i o n e j d l a P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjo­ nalnej I S P A N p o t w i e r d z a t o . N a p y t a n i e co w y w a r ł o w p ł y w na jego zainteresowania o d p o w i e d z i a ł — ojciec, atmosfera d o m u . P r z y t y m r z e c z y w i ś c i e m a l o w a ł inaczej n i ż ojciec, inaczej n i ż otoezonie. Frapował go przede wszystkim kołor. Problemy p e r s p e k t y w y nie z a j m o w a ł y go z b y t n i o . M a l o w a ł p ł a s k o , deko­ r a c y j n i e . B y ł o w t y m sporo ze s z t u k i dziecka, ale j u ż w pracach 12 letniego c h ł o p c a dostrzec m o ż n a k i e r u n e k d ą ż e ń konsek­ 31 �I I . 6. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Portret oza r y t m i z a c j i p ł a s z c z y z n y ) , ł a t w o ś ć decyzji kolorystycznych. W o d r ó ż n i e n i u od ojca, o p e r u j ą c e g o przode w s z y s t k i m c i e m n ą rodzinny namalował dużych rozmiarów tryptyki przedstawiające odsło­ nięcie p o m n i k a g d a ń s k i e g o , sceny z p a t r i o t y c z n y c h manifestacji zielenią, b r ą z a m i , bielą, kolorami ciemnymi, k ł a d z i o n y m i płasko, i w y d a r z e ń historycznych. Nie laserunkowo Eugeniusz operuje p e ł n ą p a l e t ą , p ł a s z c z y z n ę b r r w n ą wczesnych prac z a c z ą ł sprawnie p o s ł u g i w a ć się „ e f e k t e m ł a m i e a r i b e s k ą l i n i i , o r n a m e n t y k ą , zostawia w y r a ź n y ś l a d p ę d z l a , i w n o ś c i " . Stal sio w r ę c z z n a w c ą togo k i e r u n k u s z t u k i . Z p r a w ­ próbuje dziwym efektów fakturowych. Pierwsze o b r a z y maluje do p ó ł t o r a m e t r a w y s o k o ś c i , p r z e w a ż n i e na t w a r d y m duże, podłożu (podobnie j a k ojciec). O d t e m p e r y szybko p r z o d u dzi do oleju. zainteresowaniem oglądaniu Triennale t r a c ą c niczego z słuchałem Sztuki jego autentyzmu na­ komentarzy Nieprofesjonalnej oraz Ludwiga Z i m m т е г а . B y ł tam c z ę s t y m gościem. Nie przy kolekcji pozostało M a ł o m ó w n y , s k u p i o n y , o d p o c z ą t k u w i e d z i t i i w i e r z y ł w t i , ż>' to bez w p l v w u na d e c y z j ę p o d j ę t ą g d z i e ś p r z e d 10 l a t y s t w r z o n i r , malarstwo m o ż e się p r z e j a w i a ć w r ó ż n e j postaci. Dlatego zr/pewnj sobi' z d o ł a ł t a k n a t u r a l n i e i b e z p o ś r e d n i o p r z e j ś ć od fazy d z i e c i ę c e g o opinio, m a l o w a n i a do d o j r z a ł e g o . W i e d z i a ł czego chce. Czul silne oparcie właśnie wKsnego z b i o r u m a l a r s t w a ś l ą s k i c h n a i w i s t ó w . toteż od Wybierał o r g a n i z u j ą c d z i t i l p o l s k i w Zagrzebiu na Naivi niego w y p o ż y c z y ł e m najlepsze w ojcu i m i a ł , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , m y ś l ą c y c h a w k a ż d y m Wróbla, Erwina Z g r o m a d z i ł t y c h prac blisko s e t k ę . S k a r ż y ł się j e d n a k p ó ź n i e j , ż y c i a w y s t a w i a ł z r e s z t ą wraz z ojcem. Jego obrazy z tego okresu że to obrazy, z a p e ł n i a j ą c e ś c i a n y mieszkania, p r z e s z k a d z a j ą ( i l . 8) z n a l a z ł y się na zasadzie w y j ą t k u na I Triennale P l a s t y k i we twórczości. W zadymionych, Leopolda 77 Pawła razie nie p r z e s z k a d z a j ą c y c h nauczycieli w szkole. Od 15 r o k u własnej S ó w k i , Eugeniusza B ą k a , obrazy — szarych Wróbla. mu Gliwicach powszechne zaintere­ mieszkanie K r a w c z u k ó w jest j a k oaza. C a ł a rodzina żyje w k r ę g u sowanie. K i l k a z n i c h k u p i o n o do z b i o r ó w m u z e a l n y c h w W a r ­ s z t u k i . Trzeba b o w i e m d o d a ć , że z a c z ę ł a t a k ż e m a l o w a ć (pozo­ szawie, K r a k o w i e i W r o c ł a w i u . s t a j ą c pod w p ł y w o m b r a t a ) — c ó r k a Zofia. N a w e t ż o n ę p r ó b o w a ł Nieprofesjonalnej w Szczecinie. B u d z i ł y Ojca i syna w i d z i a ł e m wiele r a z y , czy to k i e d y z a w z i ę c i e d y s k u t o w a l i o B o t i c e l l i m i malarstwie Quatroeonta po wyjściu B r o n i s ł a w z a c h ę c i ć do m i ł o w a n i a ! S z t u k ą K r a w c z u k ó w intere­ s u j ą się s ą s i e d z i . N i e k t ó r z y m a j ą nawet ( i to k u p i o n e ) obrazy z sal M u z e u m Narodowego w Warszawie, czy to podczas o g l ą d a ­ ojca i syna. Jest t o w i ę c fenomen nie t y l k o a r t y s t y c z n y , nia i prac amatorów. wrażliwości Konstatowałem i horyzontów myślenia ze zdziwieniem Bronisława, rozwój podczas gdy ale kulturowy. K r a w c z u k i wie m i e s z k a j ą c na Ś l ą s k u i w r a s t a j ą c w otoczenie w m a l a r s t w i e nie w y c h o d z i ł poza w y p r a c o w a n y w c z e ś n i e j s t y l . zachowali j e d n a k , nawet z e w n ę t r z n i e , p e w n ą o d r ę b n o ś ć . D o s k o n a l i ł go j e d n a k , cechy „ n a i w n e " u c z y n i ł ś w i a d o m i e k s z t a ł ­ inne t w a r z e , szerokie, u ś m i e c h n i ę t e , inne s y l w e t k i , i n n ą m o w ę — t o w a n ą w a r t o ś c i ą . O p e r o w a ł coraz bardziej p r e c y z y j n ą m i ę k k ą , z t y p o w o k r e s o w y m z a ś p i e w e m . W o d r ó ż n i e n i u od w i e l u kreską, coraz lepiej d a w a ł sobie r a d ę z k o m p o z y c j ą , p l a n a m i , perspek­ nieprofesjonalnych tywą, p r ę d z e j p o z b y ć się statusu a m a t o r a , K r a w c z u k o w i e nie porządkowaniem elementów, co we wczesnym okresie malarzy, m a r z ą c y c h o t y m , aby jak Mają naj­ mają nie zawsze m u się u d a w a ł o . W c i e k a w y s p o s ó b p r z e s z e d ł od p r y ­ tego rodzaju d ą ż e ń . M a l u j ą przecie w s z y s t k i m z p o t r z e b y we­ m i t y w u w y n i k a j ą c e g o z n i e u m i e j ę t n o ś c i do ś w i a d o m e g o w n ę t r z n e j , dla satysfakcji, w zasadzie nie dla z a r o b k u . giwania się wypracowanym przez siebie stylem. posłu­ Zaskoczył swoją pracę zarobkową (Eugeniusz s k o ń c z y ł szkołę Mają rzemiosł m n i e w 1979 г., k i e d y to n a m a l o w a ł d u ż y c h r o z m i a r ó w t r y p t y k i jest z ł o t n i k i e m ) . N i k t z n i c h nie chce się d o k s z t a ł c a ć , u c z ę s z c z a ć przedstawiający na k u r s y malarskie. I d ą s w o j ą d r o g ą , a o s i ą g n i ę t e sukcesy (z re­ jak mrowisko pokryte t ł u m e m niegdzie 32 „ Z r y w " . N a t r z e c h obrazach w i d n i e j ą transparentami, postaci z w i d n i e j ą c y m i sztandarami. Później hałdy, gdzie kilkakrotnie g u ł y I n a g r o d y na k o n k u r s a c h w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł ) p o t w i e r ­ d z a j ą s ł u s z n o ś ć obranego k i e r u n k u . �, . N a i w n o ś ć " ojca b y ł a na p o c z ą t k u po prostu najbardziej o d p o w i a d a j ą c ą m u f o r m ą wypowiedzi. K o m p o z y c j a , rysunek —• Z a najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h malarzy uznaje Chagalla a w Polsce Gielniaka, Suberlaka i D u d ę - G r a c z a . s p r a w i a ł y mu t r u d n o ś ć . E f e k t n a i w n o ś c i w y n i k a ł więc ze sposobu takiego Zarówno ojciec j a k i syn najwięcej cenią s z t u k ę porządkowania elementów wyobrażanego świata, który dawną, u m o ż l i w i a ł jego umowny opis. B r a k tu warstwy symbolicznej, najmniej w s p ó ł c z e s n ą — a w a n g a r d o w ą oraz l u d o w ą . S y n , zapy­ wieloznacznej roli e l e m e n t ó w , tego co pojawi s i ę dopiero we wspa­ tany o swe fascynacje wymienia Leonarda da V i n c i a ze współ­ n i a ł y c h p ł ó t n a c h p o w s t a ł y c h po 1979 г., ś w i a d o m i e o p e r u j ą c y c h czesnych Suberlaka. Z wystaw, które w y w a r ł y na nim n a j w i ę k s z e symboliką, wrażenie wymienia kolekcję Zimmerera, Nikifora, Zagajewskiego, skojarzeniami, alegorią. We wczesnych pracach „ n a i w n y c h " obraz jest p ł a s k i , g ł a d k i , w i d a ć w t y m d o ś w i a d c z e ­ Ociepkę, nie nabyte przez malowanie s z y l d ó w . Ś w i a t przedstawiony m a w ankiecie czym się różnią malarze profesjonalni od nieprofesjo­ jednak s w ą p o e t y k ę , jest w nim p r ó b a uchwycenia atmosfery nalnych odpowiada: „ T y m że zawodowcy m a l u j ą obrazy współ­ ft laska. Borykanie s i ę z p e j z a ż e m czesne, podczas gdy m y malujemy to, co k a ż d y m a od siebie jest t u przede wszystkim Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej. Na pytanie w a l k ą ze s o b ą , z n a t a r c z y w o ś c i ą p a m i ę c i , k t ó r a w pierwszych do powiedzenia". A c z y m jest dla Ciebie malowanie — koniecz­ obrazach j a k b y n a k ł a d a ł a wizję podolskioh ziem na ś l ą s k i e hał­ nością dy. S ą d z ę nawet, że w ł a ś n i e poczucie o b c o ś c i b y ł o z a s a d n i c z ą odpowiada. „ M a l o w a n i e daje m i zadowolenie". p r z y c z y n ą dla k t ó r e j K r a w c z u k zaczął m i ł o w a ć . To m u pomaga­ ło o s w o i ć nowe ś r o d o w i s k o , to m u dało uspokojenie i s a t y s f a k c j ę a nawet ś w i a d o m o ś ć społecznej w a r t o ś c i tego co robi (stwierdze­ nie w ankiecie). wewnętrzną, źródłem zarobku itd. 1 „ R o z r y w k ą " — W t y m punkcie odpowiedzi syna i ojca różnią się chyba naj­ bardziej. „Malarstwo daje mi w i e l k ą s a t y s f a k c j ę i nie w y o b r a ż a m sobie j a k b y m m ó g ł ż y ć bez niego. W 1979 r. o t r z y m a ł e m do­ roczną n a g r o d ę miasta Gliwic z a osiągnięcia twórcze i to b y ł W swoich pracach ceni „ s z c z e r o ś ć " ( „ m o j e prace — pisze — zaszczyt n a j w i ę k s z y j a k i mnie s p o t k a ł w ż y c i u . " pisze B r o n i s ł a w . są bardziej szczere od uczonych a więc prawdziwe"). N a pytanie P y t a m : a gdyby nie b y ł o tych s u k c e s ó w czy również by P a n kogo u w a ż a za swego mistrza odpowiada zdecydowanie: nikogo. m a l o w a ł ? „ N a powno, ale chyba mniej... malarstwo mnie rozpię­ l i . 7. Eugeniusz K r a w c z u k , Portret jubileuszowy, olej na p ł y c i e , w y m . 128x 108 cm 33 �I I . 8. Eugeniusz K r a w c z u k , Akwarium 2 fa, m u s z ę m a l o w a ć . J u ż nie m ó g ł b y m nie m a l o w a ć . Bo to dla mnie nie zabawa, ale azyl. T a k , a z y l ! " — powtarza z naciskiem. Prace K r a w o z u k ó w z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Z a ­ brzu, Muzeum O k r ę g o w e g o w R a d o m i u , P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie, w kolekcji L . Zimmerera. P . S . Krawczukowie n a l e ż ą do najczęściej w y s t a w i a j ą c y c h t w ó r c ó w nieprofesjonalnych w Polsce. Mieli i n d y w i d u a l n ą wy­ s t a w ę w Winterthur (1980). Obrazy swoje pokazywali w Gli­ wicach (wielokrotnie), B ę d z i n i e , K a t o w i c a c h , Krakowie, Szcze­ cinie, Warszawie W r o c ł a w i u . I c h prace wystawiano za granicą w R F N , Szwajcarii, J u g o s ł a w i i , Czechosłowacji, Szwecji, Nor­ wegii, D a n i i itd. Fot.: Z. Czajkowski, il. 1; J. Świderski, il. 8 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/444321ecaa6602cc1da89412a76007e3.pdf 5c17514a4c36ba2b6a864d45fbb62b1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:740 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:682 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.287-314 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E T O M A S Z M A R S Z E W S K I , The Age of Maize Cultivation in Asia (a Review of Hypotheses and New Ethnographical, Linguistic and Historical Data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The Age of Maize Cultivation in Asia (Further Inve­ stigations) „Folia Orientalia", t. 10: 1969, s. 91-191; 1 mapa. Botanikom, historykom kultury, geografom, a także historykom gospodarczym nie jest obca doniosła rola, jaką liczne odmiany kukurydzy odegrały w gospodarce Nowego i Starego Świata. Pochodzenie tej rośliny i czas jej pojawienia się w Sta­ rym Świecie nie zostały jeszcze dotąd ostatecznie ustalone. Zdaniem większości ba­ daczy roślina ta rozwinęła się w Ameryce, przy czym przeważa opinia, że jej udo­ mowienie dokonało się na obszarze dzisiejszego Meksyku, gdzie w dolinie Tehuacan znaleziono kolby kukurydzy, z których najstarsze liczą 6-7 tysięcy lat. Taką datę podaje wybitny znawca tego problemu P. C. Mangelsdorf, który poświęcił sprawie udomowienia kukurydzy i jej dziejom szereg w a ż n y c h studiów wykorzystanych w recenzowanej tu pracy . Z drugiej strony botanik amerykański Anderson (1945) w y s u n ą ł hipotezę, której słuszności nie wykluczało również szereg innych badaczy amerykańskich (np. Carter 1963), japońskich (np. Suto i Yoshida 1956) i indyjskich (np. Vishnu Mittre i Gupta 1966), chociaż on sam się później z niej wycofał — a według której ojczyzną kukurydzy mogła być Birma Północna. Jeżeli idzie o z w o l e n n i k ó w amerykańskiego pochodzenia kukurydzy, to znacz­ na ich część jest zdania, że przeniesienie uprawy tej rośliny z Ameryki do Starego Świata zostało dokonane po wyprawach Kolumba. Równocześnie nie brak g ł o s ó w wśród geografów, botaników i historyków kultury, jak Stonor i Anderson (1949), Sauer (1952), Heine-Geldern (1958), Carter (1953, 1963, 1964) i inni, że uprawa k u ­ kurydzy mogła zostać przeniesiona z Ameryki do Azji (lub vice versa) drogą transрасу ficzną w czasach przedkolumbijskich. Należy przy tym dodać, że adherenci tego poglądu różnią się pomiędzy sobą co do czasu, w którym to mogło ewentual­ nie nastąpić, czyniąc odpowiedzialnym za to ten lub ów lud mieszkający na wy­ spach Pacyfiku, czy też na jego azjatyckich wybrzeżach. W każdym razie ich hi­ potezy otwierają szerokie horyzonty przed badaczami z w i ą z k ó w kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem. Odosobnione stanowisko zajmuje wybitny skądinąd uczony, jakim jest botanik M. D. W. Jeffreys, który w swej hipotezie (bardzo słabo zresztą uzasadnionej) do­ wodzi, że uprawa kukurydzy została przeniesiona z Ameryki do Starego Ś w i a t a w średniowieczu szlakiem transatlantyckim. Mieli tego dokonać Arabowie, którzy 1 7 1 T. Marszewski nie zna jednak dwóch artykułów Mangelsdorfa, które mogłyby rzucić pewne światło na interesujące go zagadnienie. Mam tu na myśli artykuł New evidence on the origin and ancestry of maize, „American Antiquity", t. 19, nr 4, s. 409-410, oraz Reconstructing the ancestor of corn, „Proc. of American Philo­ sophical Soc", t. 102, nr 5, s. 454-463. �288 RECENZJE jakoby wprowadzili uprawę tej rośliny zrazu w Azji Zachodniej, a potem i Po­ łudniowej, aż po Filipiny włącznie. Tak duża rozbieżność opinii naukowych co do czasu i miejsca udomowienia kukurydzy i co do początków wprowadzenia uprawy tej rośliny w Starym Świecie pochodzi przede wszystkim stąd, że badacze interesujący się tym problemem nie wykorzystali wszystkich istniejących źródeł mogących rzucić jakieś światło na to zagadnienie i budowali swe hipotezy na niewielkich, a w każdym razie na bardzo niepełnych grupach ś w i a d e c t w źródłowych. Dopiero Tomasz Marszewski w swej recenzowanej tu pracy nie tylko dokonał przeglądu wszystkich hipotez odnośnie do czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, ale przede wszystkim sklasyfikował i uporządkował wszelkie rodzaje źródeł do tego problemu, kładąc w ten sposób jako pierwszy realne podstawy do badań nad najważniejszym od­ cinkiem dziejów uprawy kukurydzy w Starym Świecie. Marszewski przedstawił też w obu częściach swej pracy („Folia Orientalia" t. 4 i t. 10) pewne własne su­ gestie, a nawet w ł a s n ą hipotezę w tym zakresie w oparciu o szeroki wachlarz róż­ norodnych źródeł, które potrafił nader umiejętnie wykorzystać. Wysunięta przez Marszewskiego hipoteza sugeruje (por. „Folia Orientalia", t. 10, s. 190-191), że pierwsze wprowadzenie pewnych „prymitywnych" t y p ó w kukurydzy z Ameryki do Azji mogło mieć miejsce jeszcze w czasach przedkolumbijskich. Marszewski uważa jednak za przedwczesne, w obecnym stanie badań, aby można było udo­ wodnić jaką drogą lub drogami mogło to zostać dokonane. Autor nie wyklucza, że stało się to za pośrednictwem drogi wiodącej ku Himalajom przez zachodni Syjam lub zachodnią Birmę względnie przez Wietnam i Laos, przy czym droga penetracji z Ameryki na P ó ł w y s e p Indochiński mogła biec przez którąś z wysp położonych na Oceanie Indyjskim. Zastanawiając się nad poszczególnymi kategoriami źródeł, które mogą w n i e ś ć jakieś wartościowe dane do badań nad interesującym go problemem, Tomasz Mar­ szewski zwraca u w a g ę na szczególną wartość następujących informacji: 1. Dane taksonomiczne i cytogenetyczne, tzn. dotyczące zewnętrznej i we­ wnętrznej morfologii form kukurydzy uprawianych przez rozmaite ludy Azji. 2. Dane paleobotaniczne, a więc przede wszystkim rezultaty badań (zresztą bar­ dzo trudnych) nad ewentualnymi fosylnymi i subfosylnymi szczątkami kukurydzy; badania takie mogą pozwolić na ustalenie terminu ante quern wprowadzenia upra­ wy kukurydzy do Azji. 3. Dane archeobotaniczne, tzn. odciski fragmentów kukurydzy na ceramice, oraz dane ikonograficzne, tzn. wyobrażenia tej rośliny na zabytkach archeologicz­ nych, itp. 4. Informacje źródeł pisanych, przede wszystkim azjatyckich, ale również i europejskich traktujących o Azji. 5. Dane etnobotaniczne dotyczące roli i miejsca kukurydzy w gospodarce, obrzędach, mitologii i tradycjach historycznych ludów azjatyckich. 6. Rezultaty analizy semantycznej i etymologicznej lokalnych nazw kukurydzy w powiązaniu z ich geograficznym rozmieszczeniem. Analiza taka jest szczególnie ważna jeżeli idzie o wykrycie najstarszego centrum uprawy tej rośliny w Azji i ustalenie kierunków jej wczesnego rozprzestrzeniania się. T. Marszewski, zastanawiając się następnie nad dotychczasowym w k ł a d e m wy­ żej wymienionych dyscyplin do problemu badań nad początkiem uprawy kuku­ rydzy w Azji, podkreśla zwłaszcza ważność wszystkich badań taksonomicznych w tym zakresie, od Collinsa (1909, 1920) po Suto i Yoshida (1956) oraz VishnuMittre i Gupta (1966). Badania tych uczonych objęły kolekcje kukurydzy z całego �RECENZJE 289 prawie obszaru Azji (Turcja, Azerbejdżan, Iran, Azja Środkowa, Afganistan, Indie, Nepal, Birma, Filipiny, Japonia, Chiny i wschodnia Syberia). Suto i Yoshida w swej pracy stanowiącej najobszerniejsze studium nad formami kukurydzy uprawianymi w Azji wyróżniają piąć różnych r a s , podając przy tym ich szczegółową charakte­ rystykę, zasięg i domniemane pochodzenie. Z tych pięciu ras tzw. „perska" i „egej­ ska", najbardziej zbliżone do prymitywnych odmian kukurydzy amerykańskiej, by­ ły — w e d ł u g zdania Suto i Yoshida — uprawiane w A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Natomiast inne rasy rozprzestrzenić się miały na tym kontynencie w późniejszych czasach. Marszewski, omawiając wyniki badań tych japońskich uczonych, dochodzi do słusznego przekonania, że niektóre ich wnioski są nieco przedwczesne i że brak nam, dla uzyskania pełnego obrazu, badań taksonomicz­ nych nad kukurydzą uprawianą we wschodniej części P ó ł w y s p u Indochińskiego, co do której nie posiadamy jeszcze rozeznania morfologicznego. Spostrzeżenie Marszewskiego jest bardzo ważne z uwagi na to, że idzie tu o obszar, na którym m ó g ł powstać, jak to wynika z innych danych, pierwszy ośrodek uprawy kukurydzy w Azji. 2 Analizując następnie rezultaty prac paleobotanicznych mogących rzucić pewne światło na czas wprowadzenia uprawy kukurydzy do Azji, Marszewski odnosi się ostrożnie do poglądu Vishnu-Mittre i Gupta (1966) w sprawie wczesnego datowa­ nia (ewentualnie X I I I lub X I V w.) subfosylnych p y ł k ó w kukurydzy znalezionych w górach zachodniego Kaszmiru. Z drugiej jednak strony zdaniem Marszewskiego. gdyby nawet pyłki te pochodziły z okresu wczesnopokolumbijskiego, byłoby to dla tych tak odległych od wielkich szlaków komunikacyjnych terenów wystarczająco wczesne świadectwo mogące przemawiać pośrednio za wprowadzeniem kukurydzy do A z j i już w okresie przedkolumbijskim. Zgadzając się z pierwszą częścią wnio­ sku Marszewskiego muszę tu jednak podnieść, że nie bardzo przekonująca wy­ daje mi się jego część druga. Czy jednak naprawdę potrzeba było dłuższego czasu, aby przenieść uprawę kukurydzy z wybrzeża południowej Azji na teren Himala­ jów? Nie wydaje mi się to konieczne. Przecież kupcy czy pielgrzymi mogli prze­ nieść znajomość tej rośliny z wybrzeży Indii do Kaszmiru w ciągu paru lat. W związku z tym nie jest wykluczone pośrednictwo Portugalczyków w okresie pokolumbijskim. Przypomnieć tu należy w istocie, że Portugalczycy, którzy prawdo­ podobnie uprawiali kukurydzę w Mina na wybrzeżu Afryki zachodniej już w 1502 r, (por. jednak o tym Mauny, Tableau géographique de 1'Ouest Africain au moyen age, I F A N - D a k a r 1961, s. 240-241), mogli z łatwością przenieść jej uprawę do Goa na wybrzeżu Indii, gdzie posiadali swą kolonię już w 1510 r. Stąd już bardzo ła­ two znajomość tej rośliny mogła dojść do Kaszmiru, gdzie kukurydza mogła zna­ leźć się już w połowie X V I w. Oczywiście przypuszczenie to może mieć jakieś pod­ stawy jedynie w tym wypadku, gdyby kukurydza z Mina i z Kaszmiru należała do tych samych ras. T. Marszewski odnosi się również z dużą ostrożnością do rzekomych wyobra­ żeń kukurydzy na chińskich zabytkach archeologicznych i ikonograficznych, a zwłaszcza do rzekomego wyobrażenia kukurydzy na steli z Szan-si pochodzącej z czasów dynastii Han (początek naszej ery), o którym pisze chiński uczony Czang Jen-Hsia (1967). U w a ż a on, że może tu chodzić o wyobrażenie innej rośliny upraw­ nej z rodziny Gramineae. Podkreśla też, że najstarsze znane wyobrażenie kukury2 Termin rasa użyty tu został w znaczeniu bot. w ę ż s z y m niż gatunek, lecz szerszym niż odmiana. Określa populację danego gatunku odizolowaną w pewnym środowisku, do którego przystosowując się, nabywa ona nieco odrębnego zespołu cech genetycznych — izolat (Przyp. red.). 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V , z. 2 �290 RECENZJE dzy w źródłach chińskich pochodzi dopiero z końca X V I wieku. Marszewski nie mając też możliwości zweryfikowania Siedowa, który dopatruje się wyobrażeń k u ­ kurydzy na pewnych reliefach khmerskich z X I I wieku, odnosi się do tej identy­ fikacji, moim zdaniem fantastycznej, z dużą rezerwą. Szczególnie interesujące są rozważania Marszewskiego na temat przydatności źródeł etnograficznych w badaniach nad czasem uprawy kukurydzy w Azji. Autor zbadał osobiście w czasie swych prac terenowych, które prowadził w Assamie (głównie w Górach Luszai) w 1960 roku, tradycje miejscowe dotyczące tej upra­ wy, przy czym — co jest rzeczą nader ważną — wyniki jego badań są po części zgodne z wynikami dawniejszych badań terenowych Stonora (głównie w Górach Naga), który jest zdania, że początki uprawy kukurydzy na tym obszarze sięgają okresu przedkolumbijskiego. Według Marszewskiego, za bardzo odległym momen­ tem wprowadzenia kukurydzy do gospodarki szeregu ludów zamieszkujących H i ­ malaje i P ó ł w y s e p Indochiński przemawia duża rola, jaką roślina ta odgrywa w wierzeniach religijnych, rytuałach i tradycjach tych ludów. Wydaje się, że argu­ ment ten jest bardzo ważny, zwłaszcza jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę duży konser­ watyzm wierzeń religijnych i związanych z nimi rytuałów. W związku z tym autor dochodzi do wniosku, sformułowanego zresztą bardzo ostrożnie, że nie można zu­ pełnie odrzucić hipotezy Stratanowicza (1964) o istnieniu uprawy kukurydzy u l u ­ dów grupy Mon-Khmer już w odległej starożytności, chociaż stwierdza, że w obec­ nej postaci jest ona trudna do przyjęcia. Dużą zasługę Marszewskiego stanowi uporządkowanie nazw różnych odmian kukurydzy u ludów zamieszkujących Himalaje i Azję południowo-wschodnią i wschodnią. Autor zwraca przy tym u w a g ę na duże znaczenie, jakie prowadzone w tym kierunku badania mogą mieć dla ustalenia czasu i kierunków wprowadze­ nia uprawy kukurydzy do Azji. Również i te badania mogłyby potwierdzić hipo­ tezę Stratanowicza o uprawie kukurydzy u ludów Mon-Khmer już w odległej sta­ rożytności. Należy żałować, że autor nie objął swymi badaniami nazw kukurydzy w Azji Zachodniej i Środkowej: tureckich, tatarskich, kirgiskich, kaukaskich czy irańskich, świadomie chyba zawężając krąg swych poszukiwań do wschodniej i po­ łudniowo-wschodniej Azji i do obszaru Himalajów. A przecież byłoby ciekawie do­ wiedzieć się пр., że w przeciwieństwie do Persów, którzy określali kukurydzę nazwą dhurrat oznaczającą pierwotnie proso sorgho, mieszkający w głębi Azji K i r ­ gizi posiadali własną oryginalną n a z w ę dla tej rośliny, a mianowicie zügerü, b y ć może pokrewną węgierskiej nazwie kukurydzy — tengeri. Z drugiej strony byłoby może interesujące wskazać na to, że turecka nazwa kukurydzy misyr boghda'i (ściśle „pszenica egipska") mogłaby w s k a z y w a ć na Egipt jako na pośrednie ogniwo penetracji uprawy kukurydzy z Europy południowej do Turcji. Sprzeciwia się jed­ nak temu włoska nazwa kukurydzy grano turco i francuska blé de Turquie, które w s k a z y w a ł y b y na Turcję jako na miejsce, skąd uprawa kukurydzy dotarła do Włoch i do Francji. Inna turecka nazwa tej rośliny řcoícoroz (skąd nasza „kukury­ dza") ma chyba charakter rodzimy. Interesujące jest też, że u jednego z ludów tureckich na Kaukazie kukurydza nosi n a z w ę Turk bughdai („pszenica turecka"), co w s k a z y w a ł o b y na kierunek ekspansji uprawy tej rośliny z Turcji na Kaukaz. W Egipcie istnieją dwa gatunki kukurydzy: żółty i biały. Pierwszy z nich zwie się w dialekcie lokalnym dhura misri (dosłownie „proso egipskie"), drugi zaś dhura, asz-szami (dosłownie „proso syryjskie"). Wskazywałoby to, że ten drugi gatunek przyszedł do Egiptu z północy, tj. z Syrii. Interesujące jest, że w Egipcie nie wy­ tworzyła się żadna specjalna nazwa arabska dla kukurydzy, którą w tym kraju określano mianem innego ziarna, od dawna uprawianego w Afryce (dhura). �RECENZJE 291 Т. Marszewski przeanalizował również dane źródeł pisanych dotyczące upra­ wy kukurydzy w Azji. Omówił więc źródła chińskie, wietnamskie, tajskie. khmerskie, tybetańskie, nepalskie, indyjskie, arabskie, portugalskie, hiszpańskie, włoskie, holenderskie, angielskie itd. Ze źródeł tych zdaje się wynikać, że Chiny południo­ we znały już kukurydzę w drugiej połowie X V I wieku (ewentualnie nawet w X V wieku, o ile źródło chińskie sygnalizowane przez japońskiego badacza Chiba jest wiarygodne), a Wietnam północny i Nepal środkowy — w X V I I wieku. Na­ tomiast Tybet południowo-wschodni być może znał już kukurydzę o wiele wcześniej pod nazwą ma rmos pa'i lo thog, którą znajdujemy w miejscowej kronice zaty­ tułowanej Rgyal Rabs Gsal Bai Me bong, skompilowanej, według tybetologa T u c ciego, w 1508 г., a według innych badaczy już w X V , a nawet w X I V wieku. J e ­ żeli istotnie nazwa ma rmos pa'i lo thog oznacza kukurydzę, to mielibyśmy tutaj najstarszą ze znanych, p e w n ą w z m i a n k ę źródłową o uprawie tej rośliny w Azji. Szkoda, że autor, który zresztą nie jest ani turkologiem, ani iranistą, nie prze­ badał dokładniej źródeł tureckich ani też perskich. Sięgnął natomiast do starych źródeł europejskich m ó w i ą c y c h o Turcji. W źródłach tych zastanowiła go wzmian­ ka zawarta w rachunkowej księdze weneckiego kupca Badoera bawiącego w K o n ­ stantynopolu w latach 1436-1444, gdzie jest mowa o jormento de Turchia. T a ostat­ nia nazwa jest włoskim odpowiednikiem łacińskiego terminu frumentum turcium oznaczającego kukurydzę w źródłach południowoeuropejskich okresu pokolumbijskiego. Do wiadomości tej, niewątpliwie bardzo ponętnej dla badacza, który przy­ puszcza istnienie w Azji uprawy kukurydzy w okresie przedkolumbijskim, Mar­ szewski odnosi się jednak bardzo krytycznie, nie wykluczając, że może tu chodzić 0 jakiekolwiek inne ziarno importowane z Turcji. Bardzo interesująca jest wzmianka o w y s t ę p o w a n i u kukurydzy na jednej z wysp archipelagu Bandan w południowo-wschodniej Azji, którą podaje w ł o s k i podróżnik Pigafetta w epoce bardzo wczesnej, a mianowicie w 1521 r. Roślina ta jednak wymieniona jest pod nazwą hiszpańsko-portugalską mahiz, która jest po­ chodzenia arawackiego (z Haiti). Czyżby na archipelagu Bandan nie istniała miej­ scowa nazwa kukurydzy? A może Pigafetta posłużył się tą nazwą na określenie jakiejś rośliny (niekoniecznie kukurydzy), która na wyspie posiadała swą w ł a s n ą nazwę? Sądzę, że sprawa ta, bardzo ważna, bo mogąca istotnie w s k a z y w a ć na przedkolumbijskie początki uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji, win­ na stać się przedmiotem szczególnie wnikliwych badań ze strony historyków kul­ tury i etnobotaników. Po przeanalizowaniu informacji źródeł pisanych m ó w i ą c y c h o uprawie kuku­ rydzy w Azji, Marszewski dochodzi do wniosku, że wszelkie wzmianki źródłowe traktujące o tej uprawie, a odnoszące się do Chin, Wietnamu, Tybetu, Iranu i I n ­ donezji i podejrzane o pochodzenie z okresu przedkolumbijskiego, winny zostać starannie przebadane przez specjalistów-filologów. Autor niewątpliwie ma rację, winien jednak rozszerzyć swe poszukiwania, jak już o tym wyżej wspomniałem, również i na źródła traktujące o Turcji i o Azji Środkowej. Bardzo słuszną jest dalsza uwaga T. Marszewskiego, iż brak informacji o upra­ wie kukurydzy na poszczególnych obszarach nie może być dowodem (zwłaszcza bio­ rąc pod u w a g ę przypadkowość tych informacji), iż rośliny tej nie uprawiano tam. Marszewski bardzo słusznie podkreśla w związku z tym, że ważne centra kulturowe 1 porty południowo-wschodniej Azji były zbyt odległe od obszarów intensywnej uprawy kukurydzy w północnych Indiach, w Syjamie i w Chinach, aby ich mie­ szkańcy mogli posiadać jakieś wystarczające informacje o tej uprawie. Po o m ó w i e n i u dawniejszych hipotez i po rozpatrzeniu różnorodnych danych �292 RECENZJE źródłowych odnośnie do problemu miejsca i czasu rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w Azji, Marszewski przedstawia postulaty dalszych badań w tym za­ kresie, w y s u w a j ą c hipotezę — zresztą sformułowaną bardzo ostrożnie — iż upra­ wa tej rośliny została przeniesiona z Ameryki do południowo-wschodniej Azji już w okresie przedkolumbijskim. Szczególnie interesuje przy tym autora miejscami zwarty, miejscami zaś rozerwany i występujący wyspowo zasięg uprawy kukury­ dzy, rozciągający się od Turcji północnej poprzez Himalaje aż do P ó ł w y s p u Indochińskiego. Ważna tu jest sprawa zasięgów w y s t ę p o w a n i a dwóch najprymitywniej­ szych form kukurydzy azjatyckiej (tzw. rasy perskiej i rasy egejskiej), które po­ k r y w a j ą się na obszarze H i m a l a j ó w i gór sąsiednich. Ważny tu jest również fakt, że jedyne znane dotąd domniemane kopalne pyłki kukurydzy pochodzą z zachod­ niego Kaszmiru i że ewentualną w z m i a n k ę o kukurydzy spotykamy już w starej kronice tybetańskiej skompilowanej najpóźniej w 1508 r. W Himalajach i na obszarach sąsiednich można zauważyć również skojarzenie ważności kukurydzy w miejscowej gospodarce tradycyjnej z rolą, jaką ta roślina odgrywa w różnych przejawach wierzeń i kultów miejscowych ludów. Nader ciekawe są rozważania Marszewskiego nad tym, skąd i jakimi drogami wtargnęła uprawa kukurydzy na obszar Himalajów. Według jego hipotezy, zresztą doskonale uzasadnionej, punktem w y j ś c i o w y m uprawy tej rośliny w Azji połud­ niowo-wschodniej był P ó ł w y s e p Indochiński, skąd kukurydza mogła dotrzeć do Himalajów, zapewne już w okresie przedkolumbijskim, dwoma g ł ó w n y m i szlakami. Jeden z nich wiódł przez góry i doliny zachodniego Syjamu i wschodniej Birmy, przez obszary zajęte dziś przez najbardziej zwarty obszar uprawy kukurydzy w południowo-wschodniej Azji. Drugi szlak wiódł, według Marszewskiego, przez góry środkowego i północnego Wietnamu oraz przez północny Laos. Jak wynika z tego, autor recenzowanej pracy uważa, że najstarszym obszarem uprawy kuku­ rydzy w Azji była południowo-wschodnia część tego kontynentu, w szczególności zaś P ó ł w y s e p Indochiński. Tu, według jego zdania, najwcześniej rozpoczęto tę uprawę, po przeniesieniu kukurydzy z Ameryki przez Ocean Spokojny do Azji. Idąc za znakomitym znawcą stosunków przedkolumbijskich pomiędzy Starym a Nowym Światem, zmarłym niedawno uczonym austriackim Heine-Geldernem, Marszewski przypuszcza, że p e w n ą rolę w przeniesieniu tej uprawy mogły odegrać żeglarskie ludy południowo-wschodniej Azji, jak Wietowie, Czarnowie, a przed ni­ mi, jeszcze w odległej starożytności, lud kultury Dong-Son będący zapewne po­ chodzenia austronezyjskiego. Według Marszewskiego ta transpacyficzna droga mo­ gła zahaczyć o Indonezję. Autor odrzuca, i słusznie, możliwość przeniesienia upra­ wy kukurydzy z Ameryki do Azji drogą północną, przez Alaskę, a także fanta­ styczną hipotezę Jeffreysa o przeniesieniu tej uprawy z Ameryki przez Atlantyk do Azji zachodniej i dalej, aż do Chin, za pośrednictwem żeglarzy arabskich. Mar­ szewski nie wierzy też w pośrednictwo portugalskie, gdy chodzi o wprowadzenie „prymitywnych" odmian kukurydzy — co moim zdaniem jest już bardziej praw­ dopodobne — chociaż nie wyklucza on, że p e w n ą rolę przy wprowadzeniu uprawy tej rośliny na P ó ł w y s e p Indochiński mogła odegrać założona w 1519 r. portugalska faktoria w Martaban, z którego to portu prowadził szlak wiodący ku wschodniej Birmie. Sprawa ta wymaga jednak jeszcze, moim zdaniem, bardziej wnikliwych studiów. Mimo pewnych zastrzeżeń sformułowanych na poprzednich kartach niniejszej recenzji, zrozumiałych zresztą w sprawie tak spornej, jaką jest czas i miejsce wpro­ wadzenia uprawy kukurydzy do Azji, zastrzeżeń, do których jeszcze powrócę, uwa­ żam pracę Marszewskiego za znakomitą. Należy zwłaszcza z uznaniem podnieść za- �RECENZJE 293 lety metodolologiczne tej pracy, a zwłaszcza fakt uporządkowania źródeł mających stanowić podstawę przyszłych badań nad historią uprawy kukurydzy w Azji. Po­ dziwu godna jest również olbrzymia erudycja autora, który potrafił wykorzystać wszystkie dostępne mu źródła i wskazać na te, których przebadanie może rzucić nowe światło na sprawę pojawienia się tej uprawy w Starym Świecie. Sądzę, że pod tym w z g l ę d e m praca T. Marszewskiego przewyższa wszystko to, co napisano na temat uprawy kukurydzy w Azji. Jeżeli idzie o wykorzystanie źródeł pisanych, to autor sięgnął przede wszyst­ kim do źródeł azjatyckich (chińskich, wietnamskich, tajskich, tybetańskich, nepal­ skich i innych), wykorzystując przy tym cały szereg materiałów zupełnie nie zna­ nych swym poprzednikom. Marszewski wykorzystał m. in. jako pierwszy badacz fragment encyklopedii wietnamskiej z X V I I I wieku dotyczący rozprzestrzeniania się w północnym Wietnamie różnych odmian kukurydzy. Odkrył też w z m i a n k ę o tej roślinie w pewnym tekście czamskim z X V I I - X I X w., a także w s p o m n i a n ą już wyżej ewentualną informację o kukurydzy w kronice tybetańskiej, skompilo­ wanej w każdym razie przed końcem pierwszej dekady X V I wieku, a być może, jak sugerują niektórzy badacze, w X V , bądź nawet w X I V wieku. Inna wzmianka źródłowa, dopiero po raz pierwszy wykorzystana przez Marszewskiego, to infor­ macja kroniki nepalskiej skompilowanej na przełomie X V I I I / X I X wieku o prze­ niesieniu ziarna kukurydzy do doliny Katmandu w pierwszej połowie X V I I wie­ ku. Jeżeli idzie o źródła europejskie, to szczególnie ważna jest odkryta przez Mar­ szewskiego wzmianka o uprawie kukurydzy na pewnej wyspie archipelagu Bandan (na południe od Moluków) już w 1521 г., jako też bardzo ważna, ale w y m a g a j ą c a jeszcze przebadania informacja Badoera o formento de Turchia z lat 1436 -1444. Do wielu źródeł autor nie dotarł. Z tych nie przebadanych źródeł pisanych szczególną w a g ę dla interesującego go problemu mogą posiadać inskrypcje czamskie z X I I I - X V wieku. Nie jest wykluczone, jak sądzi Marszewski, że zawierają one dane o uprawie kukurydzy na Półwyspie Indochińskim w okresie przedkolum­ bijskim, co mogłoby ostatecznie wyjaśnić tę ciągle jeszcze niezbyt jasną sprawę. Podobną nadzieję pokłada autor w historycznych źródłach wietnamskich skompi­ lowanych przed X V I I wiekiem w źródłach assamskich pochodzących z tejże sa­ mej epoki. Jeżeli idzie o uprawę kukurydzy w zachodniej Azji, który to problem posiada w pracy Marszewskiego charakter marginesowy (czy nie należałoby w związku z tym zmienić tytułu pracy?), to szczególną w a g ę posiadałyby źródła perskie i tu­ reckie, a także i arabskie z I X - X V I I wieku. Te źródła Marszewski wykorzystał je­ dynie tylko odnośnie do Azji wschodniej i południowo-wschodniej, przy czym oparł się przeważnie na wyjątkach ogłoszonych w przekładzie francuskim przez G. F e r randa w latach 1913-1914. Trzeba zresztą podkreślić, że od czasu edycji Ferranda upłynęło już 66 lat i pojawiło się odtąd wiele nowych w y d a ń i przekładów t e k s t ó w arabskich, perskich i tureckich dotyczących Azji wschodniej i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej, które należałoby poddać analizie. Jeżeli idzie o pisane źródła tureckie, to wydaje mi się, że mogą one nawet mieć decydujące znaczenie dla wyjaśnienia sprawy początku uprawy przynajmniej jednego z gatunków kukurydzy w Azji Zachodniej. W grę wchodziły tu różne re­ jestry podatkowe itd., których jest m n ó s t w o w archiwach tureckich, a które nie są na ogół znane badaczom zajmującym się dziejami kukurydzy. Obecnie przy­ puszcza się, że uprawa kukurydzy została wprowadzona do Turcji w pierwszej ćwierci X V I wieku. Jak sądzi Willet (1962), chodzi tu o odmiany ,,hard grained flint maizes" pochodzące z Wysp Karaibskich i ze środkowej Ameryki. �294 RECENZJE Wydaje się, że warto było również zwrócić u w a g ę na źródła ruskie i ro­ syjskie z X V I I - X I X wieku, które mogłyby nas zorientować co do uprawy kukury­ dzy w Azji Środkowej, na Kaukazie i w Iranie. Podobne znaczenie dla Iranu mia­ łyby również relacje podróżników angielskich i francuskich z X V I - X I X w. Brak źródeł zmusił zapewne autora do ograniczenia swych dociekań do obszaru Azji południowo-wschodniej oraz do przylegających do tej części kontynentu wysp, chociaż z tytułu pracy zdaje się wynikać, że miał on zamiar zająć się problemem miejsca i czasu wprowadzenia uprawy kukurydzy w całej Azji. Tak się jednak składa, że teren, do którego zbadania autor musiał się ograniczyć w oparciu o po­ siadany przez siebie materiał źródłowy i o rezultaty własnych badań terenowych, jest szczególnie ważny jako ośrodek rozprzestrzenienia się uprawy kukurydzy w początku okresu pokolumbijskiego. Spotykamy tam bardzo prymitywne odmia­ ny tej rośliny. Na znaczenie tych obszarów dla dziejów uprawy kukurydzy w Sta­ rym Świecie zwraca u w a g ę między innymi znany historyk kultury Afryki R. Mauny, który — omawiając sprawę przeniesienia uprawy tej rośliny na Czarny Ląd — podkreśla (Tableau géographique de l'Ouest Africain au moyen age, s. 240), że problem pojawienia się kukurydzy w Azji południowo-wschodniej nie jest dotąd rozwiązany i że nie jest wykluczone, iż dotarła ona na te obszary bezpośrednio z Ameryki, drogą przez Ocean Spokojny. Czy kukurydza dotarła tą drogą i dalej k u zachodowi, do Iranu i do Turcji"? Na to pytanie trudno odpowiedzieć. W każdym razie z braku informacji o kuku­ rydzy w arabskim i perskim materiale źródłowym sprzed końca X V wieku nie mamy bynajmniej prawa wnioskować, że roślina ta nie była znana Arabom, Per­ som czy Turkom doby przedkolumbijskiej. W istocie źródła te, zawierając m n ó ­ stwo informacji o geografii Zachodniej Azji i o zamieszkujących te obszary lu­ dach, m ó w i ą bardzo niewiele o stosunkach gospodarczych tych obszarów, pomi­ jając często informacje o najpospolitszych i najczęściej uprawianych tam roślinach. Doskonała praca T. Marszewskiego, znakomicie udokumentowana, wykazuje, że nie jest niemożliwe, aby kukurydza dotarła do Starego Świata przez Pacyfik i przez południowo-wschodnią Azję. Ten ostatni teren pozostaje ciągle jeszcze możliwym, a nawet bardzo prawdopodobnym pomostem do penetracji kukurydzy do Azji dro­ gą transpacyficzną i wydaje się, że hipoteza Marszewskiego, tak bardzo ostrożnie sformułowana, jest niemożliwa do odrzucenia w dzisiejszym stanie badań, przed wyczerpaniem tych wszystkich źródeł, na które wskazał autor. T. Marszewski zdaje sobie sprawę z konieczności prowadzenia dalszych badań w tej materii i w pierwszej części swej pracy (1963) wysuwa w związku z tym po­ stulat podjęcia specjalistycznych badań terenowych w różnych rejonach południo­ wo-wschodniej Azji, analogicznych do tych, jakie etnograf angielski Stonor, a po­ tem i on sam, przeprowadzili w Assamie i w sąsiadujących z nim rejonach. Wszystkie powyższe uwagi nie mają na celu, powtarzam, jakiegoś podważenia wartości pracy T. Marszewskiego. Przeciwnie, uważam ją za niezwykle cenną dla poznania czasu i miejsca wprowadzenia uprawy kukurydzy w Azji. U w a ż a m też, że posuwa ona bardzo znacznie naprzód zagadnienie kontaktów kulturowych po­ między Starym a Nowym Światem, co jest, jak wiadomo, jednym z najciekawszych i najmniej zbadanych problemów w dziejach ludzkości. Trzeba też podkreślić, że dopiero Marszewskiemu udało się usystematyzować i wyczerpująco przeanalizować wszystkie dostępne źródła do dziejów uprawy kukurydzy w Azji, a zwłaszcza w po­ łudniowo-wschodniej części tego kontynentu, kładąc w ten sposób podwaliny pod dalsze naukowe badania nad tym problemem. Tadeusz Lewicki �295 RECENZJE S I E R G I E J A. T O K A R I E W , i Wiedza, Warszawa 1969. Pierwotne formy religii i ich rozwój, Książka W KiW-owskiej Serii Religioznawczej, obok prac M. Eliadego, R. Petazzoniego, R. Otta, została wydana synteza radzieckiego uczonego starszego pokolenia S. A. Tokariewa Pierwotne formy religii i ich rozwój (tytuł oryginału: Rannije formy rieligii i ich razwitje, Moskwa 1964). S. A. Tokariew, wybitny etnograf, historyk kul­ tury i religioznawca, urodzony w 1899 roku, może się poszczycić ponad 250 publi­ kacjami, między innymi z zakresu historii i teorii religii, ze szczególnym u w z g l ę d ­ nieniem wierzeń pierwotnych. Jego ostatnią pracę należy ocenić jako interesującą próbę nowoczesnego, mar­ ksistowskiego spojrzenia na problem klasyfikacji i genezy religii, próbę uporząd­ kowania i uogólnienia ogromnego i różnorodnego empirycznego materiału etno­ graficznego i religioznawczego. Tokariew stoi na stanowisku redukcjonizmu marksistowskiego, tzn. rozumie re­ ligię jako mistyfikującą formę świadomości społecznej, której istoty należy szukać w strukturze ekonomiczno-społęcznej. Tak wiec pierwszym i podstawowym zada­ niem marksistowskiej nauki o religii będzie wykrycie materialnej podstawy każdej poszczególnej formy religii, znalezienie jej realnych korzeni. Najogólniej można podzielić wszystkie religie na dwa podstawowe typy: re­ ligie ustroju przedklasowego (wspólnoty rodowej) i religie społeczeństw klaso­ wych, jakkolwiek nie da się przeprowadzić między nimi jakiejś wyraźnej granicy. Uczony radziecki zajmuje się pierwszym typem religii dochodząc do wniosku, że zasób odziedziczonych z przeszłości wyobrażeń ideologicznych nie znika, lecz otrzy­ muje nowy sens i jest wykorzystywany dla nowych konstrukcji — dlatego też znajomość treści przedhistorycznych (przedklasowych) religii jest niezbędna dla zrozumienia współczesnych nawet najbardziej wysublimowanych s y s t e m ó w religijno-filozoficznych. W części wstępnej swej pracy Tokariew przeprowadza krytykę dotychczaso­ wych s c h e m a t ó w klasyfikacyjnych, które w większości w y p a d k ó w mylą poszcze­ gólne religie indywidualne z typem (formą) religii, włączając w ramy jednej k a ­ tegorii klasyfikacyjnej takie zjawiska ogólne, jak fetyszyzm, totemizm itd. i przy­ padki indywidualne, jak buddyzm, chrześcijaństwo. Występuje przeciwko klasyfikacjom opartym na podstawie bezpośrednich obiektów kultu religijnego (kult słońca, kulty lunárně), a grupujących różnorodne zjawiska według ich czysto formalnego podobieństwa. Krytykuje ewolucjonistyczne klasyfikacje religii, schematy jedno- lub wielo­ kierunkowe, gdzie każda forma wyrasta jakby spontanicznie z poprzedniej, uważa też, że posługują się one kategoriami zbyt ogólnymi, obejmującymi zjawiska różne i historycznie odległe (animizm, fetyszyzm, magia), nieprzydatne dla morfologicz­ nej klasyfikacji religii, którą proponuje autor, właśnie z racji swej ogólności i zbyt szerokiego zakresu. Zjawiska te są elementami każdej religii —• nigdzie jej jednak nie tworzą samodzielnie, nie stanowią bowiem całokształtu powiązanych wzajem­ nie wierzeń, a przede wszystkim nie odpowiada im żadna określona forma sto­ sunków społecznych. Właśnie w tym miejscu leży najważniejszy punkt teorii radzieckiego uczo­ nego. Przedstawia on główne zasady, które powinny obowiązywać marksistowską klasyfikację religii: 1) powinna być ona dokonana na podstawie istotnych cech religii; 2) podstawowe cechy klasyfikacji to te, które najłatwiej poddają się obiek­ tywnej obserwacji i analizie; 3) winna ona ujmować religię jako zjawisko społecz- �296 RECENZJE nego życia człowieka; 4) winna być historyczna, tzn. dynamicznie u j m o w a ć formy religii w rozwoju, we wzajemnym historycznym powiązaniu; 5) klasyfikacja winna prowadzić do problemu genezy poszczególnych form religii, do kwestii ich uwarun­ kowania materialnego. Społeczny aspekt religii jest tym najbardziej istotnym elementem, który należy wziąć za podstawę morfologicznej klasyfikacji zjawisk religijnych. Społeczny cha­ rakter stanowi podstawową cechę religii, nadaje on konkretność mglistym i nieuformowanym wierzeniom, jakie powstają w świadomości człowieka. Społeczna for­ ma religii jest odzwierciedleniem określonej formy organizacji społecznej. Zgodnie z zasadami swojej klasyfikacji Tokariew dzieli religie ustroju przedklasowego na piętnaście form. Historyczną formę religii definiuje jako społeczną stronę religii wraz z charakterystycznymi dla niej kompleksami wierzeń i czyn­ ności obrzędowych, a także z określoną orientacją umysłową stanowiącą jej styl. Każda historyczna forma religii obejmuje z jednej strony pozytywne zalecenia, działania i obrzędy oraz odnoszące się do nich wierzenia, z drugiej — negatywne żądania, ograniczenia i zakazy. Według autora każda forma organizacji społecznej, każda formacja społeczno-ekonomiczna posiada własne, odpowiadające jej formy religii, a obok nich przeżytki wcześniejszych form religijnych trwające w zre­ dukowanej postaci o wiele dłużej niż historyczne warunki, które je zrodziły. Do grupy najstarszych (jeżeli chodzi o pochodzenie) form religii Tokariew z a ­ licza: totemizm, czarownictwo, znachorstwo, obrzędy erotyczne i kult grzebalny. Wywodzą się one z w a r u n k ó w życia ludzi pierwotnych. Do późniejszych form re­ ligii odzwierciedlających procesy rozkładu ustroju wspólnoty pierwotnej należy we­ dług autora zaliczyć: kult wczesnoplemienny (inicjacja), kult łowiecki, macierzystorodowy kult świętości i opiekunów, patriarchalny, rodzinno-rodowy kult przod­ ków, szamanizm, nagualizm (kult indywidualnych duchów-opiekunów), tajne związki, kult wodzów, kult boga plemiennego oraz kulty agrarne. Piętnaście w y ż e j wymienionych form religii stanowi główną część opisową pracy. Oprócz materialnej podstawy w a r u n k ó w społeczno-ekonomicznych genezą n a j ­ dawniejszych form religii była bezsilność człowieka ograniczonego pierwotnie przez wąskie ramy ustroju wspólnoty pierwotnej. Formy tych religii odzwierciedlały różne aspekty stosunków społecznych: pokrewieństwo (totemizm), stosunki między płciami (kult erotyczny), bezsilność wobec chorób (znachorstwo), wrogość m i ę d z y rodową i międzyplemienną (czarownictwo), czy też w późniejszych czasach procesy indywidualizacji światopoglądu, wyodrębnienia małej rodziny ze wspólnoty rodo­ wej, rozwoju indywidualnych form pracy (nagualizm), bezsilność pierwotnego rol­ nika czy ł o w c y wobec przyrody (kulty agrarne, kult łowiecki). Tokariew dorzuca swój głos do dyskusji nad totemizmem, definiując go jako fantastyczne odzwierciedlenie w świadomości ludzi stosunków pokrewieństwa or­ ganizacji wczesnorodowej. Ciekawie i niewątpliwie nowatorsko zostały potraktowane przez autora kulty i obrzędy erotyczne, które uważa on za jedne z najstarszych a zarazem najbardziej autonomicznych wierzeń. Źródłem ich są wzajemne stosunki płci. Na początku To­ kariew omawia nieliczne dotychczasowe teorie na ten temat, następnie przechodzi do opisu obrzędów magii erotycznej, totemizmu płci, egzogamii i endogamii, reli­ gijnego uświęcenia małżeństwa, dziewictwa i ascetyzmu, a także opisuje zabobonne wyobrażenia o nieczystości kobiety, wiarę w seksualny związek człowieka z istotami nadprzyrodzonymi i kulty bóstw miłości. Grupa wymienionych zjawisk jest nie­ wątpliwie bardzo różnorodna. Wspólny termin (kulty erotyczne) użyty dla ich okre- �297 RECENZJE ślenia jest terminem umownym. Jednakże według autora istnieje dla wszystkich tych zjawisk wspólne źródło, wspólna historyczna, materialna podstawa, na której owe wierzenia i obrzędy wyrosły, a jest nią domena wzajemnych stosunków m i ę ­ dzy płciami. Jakkolwiek wykształciły się one w epoce wczesnorodowej, przeżytki tej formy religii znajdziemy i w czasach współczesnych lub w wiekach poprzed­ nich, jak np. resztki magii miłosnej, wiara w stosunki czarownic z diabłem, czy też w chrześcijańskiej odpowiedniczce Izydy — dziewicy Marii. W bibliografii l i ­ teratury do tego rozdziału, z której autor czerpał przykłady do swojej teorii, znajdują się między innymi prace Malinowskiego, Frazera, Makarego i Flawiusza. Należy jeszcze raz podkreślić wartość pracy jako rzadkiej w tej dziedzinie syntezy, charakteryzującej się twórczym zastosowaniem metodologii marksistow­ skiej do badań nad religią. Agnieszka Bartelska VÓLKERKUNDE FÜR J E D E R M A N N . V EВ Hermann Haack, Geographisch-Kartographische Anstalt Gotha, Lipsk 1966, ss. 436, map 57, ilustracji czarno-bia­ łych 154, kolorowych 72. Vólkerkunde für jedermann (Etnografia dla każdego), pomyślana jako kompen­ dium popularnonaukowe, ujmuje w łatwo przyswajalny sposób całość etnografii świata. Książka dzieli się na „Etnologię ogólną" (Allgemeine Vólkerkunde), „Etno­ grafię regionalną" (Regionale Vólkerkunde) oraz „Leksykon etnograficzny" (Lexi­ kon der Vólkerkunde), ponadto zawiera spis ludności świata i rejestr haseł. Najlepiej opracowana jest część pierwsza „Etnologia ogólna". Na podkreślenie zasługuje przejrzystość zastosowanego tu układu, co jest tak ważne w książce, która (jak to autorzy zastrzegają w przedmowie), nie ma być podręcznikiem etno­ logii, lecz popularnonaukowym zbiorem informacji. Na podkreślenie zasługuje tu ostrożność autorów, którzy w sprawach spornych nie wykorzystują swego auto­ rytetu, lecz wskazują na istnienie różnych poglądów, bądź na zagadnienia, co do których nauka nie wypowiedziała się ostatecznie (np. w podrozdziale „Der religiose Lebensbereich" s. 41-42). Dużą też zaletą części ogólnej są liczne wykresy, ilustrujące w przystępny spo­ sób tekst. Zwłaszcza pouczające są wykresy wykazujące współzależność pomiędzy porami roku a gospodarką u ludów pasterskich i kopieniaczych („Hirtenomader" i „die Bodenbauer"); należy tylko żałować, że autorzy nie zastosowali tej metody przy opisie innych form gospodarki („Gruppen ohne Bodenbau und Viehzucht"), które są też przecież uzależnione od pór roku. W tekście znajdują się liczne mapy, jednakże stosowane w nich nazewnictwo odznacza się dziwnym brakiem konsekwencji. Tak np. stolica Polski raz nazywa się „Warszawa" (mapa 1 „Erde, Volker"), a drugi „Warschau" (mapa 16 „Anfánge des Kolonialismus. Politische Karde der Erde 1648"). Ponieważ równocześnie au­ torzy na tych samych mapach w innych miejscach stosują zasadę używania no­ menklatury ówcześnie obowiązującej — tak np. na tejże mapie 16 Australia zwie się jeszcze „Neuholland", a Nowy Jork „Neuamsterdam" — całość sprawia w r a ż e ­ nie, że w połowie X V I I w. oficjalną nazwą stolicy Polski było „Warschau", a g ł ó w ­ nego miasta Włoch „Rom", a dopiero w późniejszym czasie zmieniono je na „War­ szawa" i „Roma". Usterki te są jednak stosunkowo niewielkie i pierwsza częśćksiążki (strony od 9 do 107) musi b y ć oceniona pozytywnie. �298 RECENZJE Trzeba jednak przyznać, że część ta nie w y m a g a ł a zbyt szczegółowej znajomo­ ści poszczególnych grup etnograficznych, jak również nie grozi tu w w i ę k s z y m stopniu korzystanie ze źródeł o nastawieniu tendencyjnym, a o takie w literaturze niemieckiej, na której przede wszystkim opierają się autorzy, nie jest trudno. Uderza nas to w drugiej części, obejmującej strony od 111 do 412. Zwłaszcza za­ skakujące są tu informacje dotyczące Polaków. T a k np. na s. 123 spotykamy się ze stwierdzeniem, iż „...naród polski uformował się z szeregu plemion zachodniosłowiańskich, jak Polanie, Chorwaci, Kujawianie, Mazowszanie i Jadźwingowie w I X i X w., wraz z powstaniem P a ń s t w a Polskiego, które około roku 1000 objęło wszystkie tereny dzisiejszej Polski (łącznie ze Śląskiem i Pomorzem)". Pominąwszy już mocno przestarzałe ХГХ -wieczne określenie „Chorwatów", czy­ li Chrobatów, zdziwienie w y w o ł u j e fakt uznania za Słowian Jadźwingów, jak rów­ nież wyłączenie Ślązaków spośród plemion, z których uformował się naród polski. Konsekwencją zaś wyłączenia Pomorzan jest stwierdzenie, iż w północnej Polsce żyją prawie całkiem spolonizowani („fast vollig im polnischen Volk aufgegangen...") Kaszubi — reszta zachodniosłowiańskich Pomorzan. Drugą narodowością zaludniającą według autorów obszar północnej Polski są zachodniosłowiańscy Ma­ zurzy. Wybierając źródła należało zorientować się, które z nich i w czyim interesie głosiły istnienie „Masurenvolku". Również uderza nas fakt pominięcia na mapach odkryć osiągnięć badaczy polskich, nawet takich, jak Strzelecki w Australii czy Rogoziński w Kamerunie. Polskie nazwiska, takie jak Czerski czy Czekanowski (i to w przekręconej pisowni „Tscherski" i „Tschekanowski"), znalazły się w tej książce chyba tylko przez pomyłkę, gdyż zaklasyfikowano tych ludzi jako rosyj­ skich badaczy Syberii (mapa nr 28). Także i w innych rozdziałach poświęconych etnografii regionalnej można spot­ k a ć się z pewnymi niedokładnościami. T a k np. na mapie nr 22, poświęconej języ­ kom i narodowościom Z S R R , brak jest zwartego obszaru w y s t ę p o w a n i a ludności polskiej na Wileńszczyźnie — wyraźnie zaznaczonego w radzieckim Atlasie narodów mira, na którym przecież opierano się przy opracowywaniu mapy. Nieuzasadniony wydaje się fakt poświęcenia Baskom — jednemu z najciekaw­ szych etnograficznie narodów Europy — zaledwie 11 linijek tekstu. Autorzy wśród cech wyróżniających B a s k ó w podają na równi odrębny system liczenia: „An der vorrómischer Zeit stammen ihr vigesimales Zahlensystem (Zwanzigersystem)", jak też zachowanie własnych, nieromańskich nazw miesięcy: „...und vorromische Zeitrechnung (so haben einige Monate niechtromische Namen)". Tak bardzo za­ skakujące N i e m c ó w zachowanie własnych nazw kalendarzowych nie powinno chy­ ba dziwić autorów opracowujących etnografię Europy, w której oprócz Basków są i inne ludy, nie przyjmujące rzymskiego nazewnictwa miesięcy. Przy opisie etnografii Niemiec znajduje się na s. 120 charakterystyczne dla wydawnictw NRD-owskich stwierdzenie prasłowiańskości dzisiejszego wschodniego pogranicza Niemiec, ale przy krótkiej wzmiance o Fryzach — czterechsettysięcznym ludzie mieszkającym wg autorów jedynie w północnej Holandii (s. 118) — brak jest jakiejkolwiek informacji o Fryzach wschodnich, zamieszkujących tereny Nie­ miec północnych. Należy tu zaznaczyć, że istnienie języka fryzyjskiego na tych terenach podają starsze atlasy niemieckie. Również i w odniesieniu do innych k o n t y n e n t ó w — wobec niepodania źródeł — nie jest rzeczą wyjaśnioną, na czym opierali się autorzy zaznaczając np. dawne siedziby plemienia Urubu w Ameryce Południowej na wschód od zatoki Sao Mar­ cos, a więc na paręset kilometrów od ich obecnych siedzib nad Rio Gurupi (mapa �299 RECENZJE 57). Tego rodzaju przykładowo zacytowane tu uwagi znacznie podważają wiarogodność podanych w tekście treści. Nasuwają się też pewne zastrzeżenia co do wyboru haseł do „Leksykonu etno­ graficznego". W y d a w a ć by się mogło, że na 48 haseł umieszczonych na 6 stronach tekstu (s. 407-412) materiału nie zabraknie, tymczasem obok takich dość zasadni­ czych dla etnografii pojęć, jak antropologia, animizm, totemizm, krwawa zemsta, lewirat, kuwada czy systemy klasyfikacyjne, znajdują się hasła kowboj czy gaucho, co wobec braku np. kręgów kulturowych — tak ważnych w teorii rozwoju — świadczy o zupełnej przypadkowości w układzie leksykonu. Na końcu książki (s. 413-422) znajdujemy statystyczny spis ludności świata ułożony według narodowości („Die Ethnische Zusammensetzung"). Jest on sporzą­ dzony niekonsekwentnie: w niektórych przypadkach opiera się na danych narodo­ wych, w innych na danych językowych. Na przykład Irlandczycy potraktowani są łącznie — zarówno używający języka irlandzkiego, jak i angielskiego — ale już S z k o t ó w podzielono na celtyckich Gallów („Gállen) i germańskich Szkotów („Schotten"). Szwajcarzy zostali rozbici na cztery odrębne grupy językowe znajdu­ jące się w spisie dość daleko od siebie. Ludy należące do tej samej narodowości, lecz tworzące odrębne formacje polityczne, raz są traktowane łącznie (np. Włosi i Sanmarińczycy, Niemcy Wschodni i Zachodni, Austriacy i Liechtensteinczycy), a raz oddzielnie (np. Rumuni i Mołdawianie, a nawet Anglicy i „Północnoirlandczycy", o których przypis mówi, że są to „Bewohner Nordirlands englischer Herkunft"). Niepodobna tu też zrozumieć, dlaczego rozbito Żydów na trzy odrębne części: Ż y d ó w („Juden") używających różnych j ę z y k ó w indoeuropejskich, Żydów w krajach arabskich oraz Izraelitów („Israelis"), czyli mieszkańców państwa Izrael. Wszystkie te braki i niedokładności bardzo obniżają wartość Etnografii dla każdego, gdyż fakt, iż książka ta była pisana jako dziełko popularne nie zwalnia autorów z obowiązku ścisłości i dokładności. B r a k ó w tych nie może w y r ó w n a ć : świetna szata ilustracyjna, przystępnie opracowane wykresy, liczne mapy, łatwo zrozumiały, potoczysty język, staranne wydanie. Jest to jedyny na polskim rynku księgarskim popularny zarys etnologii ogólnej. Jednakże ze względu na rażące błędy w zakresie informacji o polskim dorobku naukowym i zasięgu zasiedlenia, publikacja ta nie daje gwarancji sumiennego przedstawienia także i innych grup etnicznych. Posługując się tą książką trzeba stale o tym pamiętać i krytycznie podchodzić do zawartych w niej wiadomości. Janusz Kamocki V I L M O S V O I G H T , Towards balancing of folklore structuralism, „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969, z. 1-3, s. 247-266. Tocząca się od dłuższego czasu w wielu krajach dyskusja na temat strukturalizmu zatacza coraz to szersze kręgi. Ożywione debaty wokół przydatności i per­ spektyw rozwojowych strukturalizmu prowadzone są również na Węgrzech. Godny odnotowania jest głos młodego węgierskiego strukturalisty, dra Vilmosa Voighta, który zajął się zagadnieniem strukturalizmu w odniesieniu do badań folklory­ stycznych. Punktem wyjścia jego rozważań jest ustalenie podłoża filozoficznego badań fol­ klorystycznych o charakterze strukturalnym. Wychodząc od fenomenologii, autor podkreśla, że koncepcje fenomenologiczne pojawiły się bezpośrednio w teorii lite- �300 RECENZJE ratury i częściowo w językoznawstwie, jednakże w badaniach folklorystycznych z początku stulecia nie znajdujemy bezpośrednich śladów tego kierunku. Badanie folklorystyczne przedstawiające z w y k ł y opis zjawiska zamiast analizy czerpało głównie z fenomenologicznej epistemologii. Fenomenologia, zwłaszcza w wydaniu Husserla, rozwinęła się w filozofię społeczną obejmującą takie problemy, jak or­ ganizacja społeczna, religia, mity, etc., i z tego też względu została wysoko oce­ niona przez czołowych strukturalistów. Nieco większą rolę w strukturalnych ba­ daniach folklorystycznych spełniła semantyka filozoficzna ze względu na jej ścisły kontakt z pewnymi działami językoznawstwa. Marksistowska wersja semantyki roz­ winęła się szczególnie w Polsce i Związku Radzieckim. W Z S R R próbowano sto­ sować ją jako praktyczną semiologię, która w badaniach folklorystycznych posia­ dała raczej charakter specyficznego zbioru technik naukowych niż kierunku filo­ zoficznego. Analizując tło filozoficzne strukturalizmu autor omawianego artykułu pod­ kreśla, że we wszystkich pracach teoretycznych nie dostrzeżono specyficznej filo­ zofii folkloru, a mimo to obserwuje się wielkie zainteresowanie strukturalnymi badaniami zjawisk folklorystycznych. Problem nurtujący Voighta zawiera się w pytaniu: czy strukturalizm w fol­ klorystyce jest tylko modą, czy jest to konieczny w stosunku do poprzednich eta­ p ó w rozwój metod badawczych? W celu odpowiedzenia na to pytanie dokonuje przeglądu g ł ó w n y c h osiągnięć strukturalizmu w folklorystyce i zastanawia się nad zakresem tematów, które mogą b y ć prowadzone tą metodą. Dotychczasowe prace badawcze wykazują pierwszeństwo stosowania metody strukturalnej w dziedzinie literatury ludowej (bajki, podania, przysłowia, zagadki). Oprócz literatury ludowej objęto doraźnymi badaniami strukturalnymi problema­ t y k ę wierzeń i zwyczajów, włączając w to zwłaszcza analizę czarów i badania Lěvi-Straussa nad mitem. Z a paradoks uważa autor fakt, że do tej pory nie pod­ jęto badań strukturalnych w dziedzinie muzyki ludowej, tańca i sztuki, mimo ż e posiadają łatwiejszą do uchwycenia strukturę. Pojęcie „struktury" jest podstawową kategorią poznawczą metodologii struktu­ ralnej. W badaniu folkloru szczególnie istotne jest to, że analizując warianty dzieła sztuki zakładamy odkrycie rzeczywistego podmiotu naszych badań, którym nie jest hipotetyczna, niezależna kompozycja, ale „szkielet", tj. struktura. Struktura jest trafnie dobranym pojęciem, poprzez którego odpowiednią i n ­ terpretację można z łatwością ustalić stałe i zmienne cechy. Jednocześnie zesta­ wiając różne struktury wykonujemy dodatkowo pracę badawczą typu p o r ó w n a w ­ czego. W przyszłości analizowano pewne zjawiska folklorystyczne (zwłaszcza ele­ menty zwarte, takie jak wątki i motywy) za pomocą badań porównawczych. Jed­ nakże tylko kilku czołowych reprezentantów badań porównawczych w foklorystyce (A. N. Wiesiełowskij, C. W. von Sydow, E . W. Peuckert) podkreślało konieczność porównywania kompleksowego ważniejszych jednostek, kategorii i zespołów ga­ tunków. W dyskusji o strukturalizmie przewija się często zarzut, że strukturalizm w folklorystyce nie analizuje powiązań społecznych, ale odnosi się do badanych f a k t ó w tak, jak do „tekstu". Jednak Voight zaznacza, że podjęto już pierwsze próby w kierunku dociekań historycznych (por. W. Propp, Morfołogija skazki, L e ­ ningrad 1928; Istoriczeskije korni wolszebnoj skazki, Leningrad 1946), co sugerowa­ łoby m o ż l i w o ś ć praktycznego zharmonizowania tendencji strukturalnych z tymi, które są w ł a ś c i w e kierunkom społecznym lub historycznym. Strukturalizm nie jest niezależnym, „zamkniętym" systemem rozwiniętym na �RECENZJE 301 polu jednej dyscypliny, zapożyczył bowiem wiele z najnowszej lingwistyki i teorii literatury oraz w mniejszym zakresie z teorii informacji i cybernetyki. Aktualne próby odnowy badań folklorystycznych eklektycznie adaptują rezultaty innych dy­ scyplin. Vilmos Voight podkreśla, że nie wynaleziono jeszcze uniwersalnej, nieza­ leżnej od innych, metodologii folklorystyki strukturalnej. Dotychczasowe zaś osiąg­ nięcia na tym polu świadczyłyby raczej o stosowaniu „częściowego" strukturalizmu. W rozumieniu autora strukturalizm jest metodą „częściową" wtedy, kiedy tylko pewne aspekty tej metody mają charakter strukturalny lub jeśli dany problem naukowy był już sformułowany w tradycyjnych badaniach folklorystycznych. Tak na przykład z tych samych pozycji tradycyjnych w y w o d z i ł a się morfologia bajki Proppa, jak i The morphology of North American Indian Folktales A. Dundesa (1964), aczkolwiek praktyka narzuciła dzisiejszym badaczom konieczność użycia k o m p u t e r ó w przy opracowywaniu katalogów bajek. Stało się więc jasne, że „no­ woczesne" (strukturalne) metody zostały zastosowane w celu rozwiązania „trady­ cyjnych" [niestrukturalnych] problemów. Metody półstrukturalne stosowane są więc często na pewnym etapie badań szczegółowych. (Por. prace folklorystów amery­ kańskich: I . L . Fischera, M. Jacobsa, I . Greenwaya, W. Bascoma). „Całkowite" studia strukturalne, tj. takie, w których i metody analizy, i pro­ blemy będą w ł a ś c i w e dla badań strukturalnych, są — zdaniem autora — sprawą przyszłości. Rozwój k o m p u t e r ó w i innych w y n a l a z k ó w technicznych pozwoli zme­ chanizować nie tylko systematyzowanie i magazynowanie materiałów, ale również procesy badawcze i analityczne. Pierwsze eksperymenty w tej dziedzinie idą nie tylko w kierunku wykorzystania matematyki, teorii informacji, topologii, modelologii etc. jako środków pomocnicznych w badaniach nad folklorem, ale również w kierunku stworzenia niezależnego aparatu naukowego, dzięki któremu materiał folklorystyczny mógłby być podstawą badań np. problemów cybernetycznych. W ce­ lu osiągnięcia tego będzie oczywiście potrzebny nowy typ folklorystów (z wykształ­ ceniem humanistyczno-technicznym), jak również odpowiedni park maszynowy (komputery). Autor przypomina, że wstępne prace w tym zakresie poczyniono r ó w ­ nież na Węgrzech. Snując dalej prognostyczne przewidywania, Voight widzi możliwość rozsze­ rzenia badań strukturalnych na typologiczne, które również wymagają dokładnego i systematycznego opisu części składowych. Podstawą do tych p r z e w i d y w a ń są ty­ pologiczne badania uczonych radzieckich: W. Żirmunskiego i E . M. Mieletynskiego. Ostatnim zagadnieniem, które porusza w swym artykule Vogiht, jest kwestia zakresu dociekań strukturalnych i możliwości ich rozwoju. Autor przewiduje, że powszechnie będą kontynuowane badania strukturalne bajek, podań i legend. B a ­ dania zaś anegdot, dowcipów i przysłów oraz tekstów ludowych pieśni lirycznych zintensyfikują się w najbliższej przyszłości. Natomiast badania nad wersyfikacją, m u z y k ą i tańcem będą szły w kierunku porównawczo-typologicznym. Ten rodzaj wszechstronnego badania folkloru może być uprawiany przede wszystkim przez przedstawicieli szkół porównawczych w Związku Radzieckim, dalej w Stanach Zjednoczonych i we Francji, głównie w studiach porównawczych nad poezją róż­ nych ludów. W Europie wschodniej strukturalne badania pewnych gatunków fol­ kloru chłopskiego będą raczej miały charakter lokalny. Wielkie znaczenie dla opra­ cowania metodologii strukturalizmu w folklorystyce mogą mieć dyskusje toczące się między anglosaską antropologią społeczną a strukturalną etnologią, na równi z metodologicznymi dysputami towarzyszącymi radzieckim badaniom p o r ó w n a w ­ czo-typologicznym. Metodologiczne zaś zapożyczenia z semantyki doprowadzą do �302 RECENZJE dyskusji na wielką skalę, która w y ś w i e t l i wspólne wymagania i możliwości w za­ kresie badania tak folkloru, jak i semantyki. Zasługą Vilmosa Voighta jest dokonanie w krótkim artykule przeglądu wy­ n i k ó w metody stosowanej w strukturalizmie folklorystycznym, jak również poka­ zanie możliwych perspektyw rozwojowych tego kierunku. Przegląd ten jest tym cenniejszy, że autor opatrzył go szerokimi komentarzami bibliograficznymi, które pełnią rolę przewodnika w nie uporządkowanym jeszcze materiale teoretycznym. Víoletta E R N E S T I N E F R I E D L , Vasilika. A village and Winston, New York 1965, ss. 110. in modern Greece, Krawczyk Holt, Rinehart Kulturę europejską możemy rozpatrywać w dwóch aspektach: jej kulturowej jedności i zróżnicowania. Można jednak zaryzykować stwierdzenie, że aspekty te wykluczają się tylko pozornie i dopiero konfrontacja dwóch skrajnie odmiennych w a r i a n t ó w kultury europejskiej pozwoli w sposób ostry dostrzec konkretny układ e l e m e n t ó w pochodzących przecież z ogólnoeuropejskiego zasobu. A m e r y k a ń s k a autorka monografii wsi greckiej tak określiła wrażenia związa­ ne z pierwszym zetknięciem z przedmiotem swych badań: „Sposób życia wsi wy­ wołał w nas dwa przeciwstawne rodzaje reakcji: jedna — to przemożne poczucie swojskości, druga — zdumiewającej obcości. Poczucie swojskości w y p ł y w a z podo­ bieństwa szeregu e l e m e n t ó w kulturowych do tych, które znamy z własnej ojczyz­ ny, wrażenie obcości — z często bardzo niewielkich różnic w formie tych ele­ mentów, a dokładniej, w sposobie, w jaki są ułożone z nowych w z o r ó w stworzo­ nych przez różną od naszej organizację przedmiotów, z różnych kontekstów, w j a ­ kich one występują" (s. 5). Na wstępie stawia sobie jednak autorka pytanie o dalsze zróżnicowania w r a ­ mach tego zespołu, który przez pozorną jednolitość skłonni bylibyśmy uogólnić, pytanie o stopień reprezentatywności wyczerpującej przecie i dokładnej monografii wsi, stopień, w jakim może ona służyć za narzędzie poznania kultury w i ę k s z e j jednostki —• prowincji, czy może całego narodu. Odpowiedź daje sobie Fiedl jasną i oczywistą: aby maksymalnie zbliżyć monografię do ideału należy uwzględnić przede wszystkim 2 momenty: wybór do badań wsi możliwie pod każdym w z g l ę d e m typowej oraz rozszerzenie analizy na więzi łączące interesującą nas społeczność ze społecznościami sąsiednimi, z miastami, z instytucjami ogólnonarodowymi. Tak w i ę c życie Vasiliki — wsi beockiej — „ma swoisty aromat" oraz „szereg cech charakterystycznych dla społeczeństw agrarnych Europy i Azji" (s. 5). Monografia omawiana wyszła w serii „Case Studies in Cultural Anthropology", która ma m. in. charakter podręcznika dla studentów antropologii, czemu służy szeroki zakres geograficzny prac wchodzących w jej skład, jak i dążenie do c a ł o ­ ściowego ujęcia wsi, regionu czy grupy etnicznej oraz do wyboru w miarę typo­ wych przedmiotów badań. Ernestine Friedl prowadziła zasadnicze badania terenowe do swej pracy w la­ tach 1955-1956. Przebywała we wsi przez dłuższy czas razem z mężem —• pro­ fesorem filologii klasycznej. Potem wracała do niej jeszcze dwukrotnie — w le­ cie 1959 i 1961. W tym okresie badaniami zostały objęte wszystkie dziedziny życia wsi. W y ­ chodząc od położenia wsi na terenie prowincji przez rzeźbę terenu i warunki na- �RECENZJE 303 turalne do opisu jej rozplanowania. Zręcznym przejściem do tematu życia ekono­ micznego jest opis „kierunków ruchu" — funkcja poszczególnych dróg i ścieżek, charakter i natężenie ruchu na nich ujęte w rozkładzie dziennym. Życie gospo­ darcze Vasiliki — to przede wszystkim struktura zamożności jej mieszkańców, struktura i technika upraw oraz zmiany, które zaszły w ostatnim okresie (powo­ jennym, a więc dla Grecji praktycznie od 1949 r.) w wyposażeniu rolnictwa. Dalej następuje opis rozkładu zajęć rolniczych w ciągu roku —• dla każdej uprawy osobno — oraz temat specjalizacji pracy. Mamy tu m. in. wzmiankę o grupie za­ wodowych pasterzy (Vlachi) w pierwszym dopiero pokoleniu osiadłych koczowni­ kach, będących w trakcie asymilacji z czysto rolniczą ludnością Vasiliki. Za moment przełomowy dla wzrostu stopy życiowej wsi greckiej autorka określa 1950 r. Wiąże się on z upowszechnieniem roślin przemysłowych, przede wszystkim tytoniu i bawełny. Stosowany jest szeroko system kontraktacji idący w parze z szeregiem ograniczeń odnośnie do areału tych upraw w poszczególnych gospodarstwach. Uprawa od dawna w Beocji powszechna — pszenica — stanowi jednak w dalszym ciągu podstawę. Ze zmianami w dochodzie gospodarstw idą zmiany „ n a w y k ó w konsumpcyj­ nych", przede wszystkim w y g l ą d u i wyposażenia domu. Rozplanowaniu i wyposa­ żeniu domu autorka poświęca sporo miejsca, gdyż teren ten stanowi dobrą ilustra­ cję zmian modernizującej się wsi. Wygląd i wyposażenie domu zajmuje jedno z centralnych miejsc w systemie wartości wsi beockiej i jest wyznacznikiem pre­ stiżu właściciela. Przeobrażenia w tej dziedzinie idą w kierunku jak najpełniejszego zaakcepto­ wania w z o r ó w miejskich. Wzory te łatwo przenikają do wsi ze względu m. in. na to, że większość rodzin Vasiliki ma krewnych w mieście (Livadia, Ateny). Zasad­ niczy podział funkcjonalny mieszkania (pokój mieszkalny, pokój gościnny, kuchnia z paleniskiem) ma długą tradycję i pozostaje niezmieniony przy ew. zwiększeniu się ilości pomieszczeń. Wśród sprzętów pomieszczenia reprezentacyjnego najwyższe aspiracje rodzin skupia skrzynia posagowa córek. Zagadnienie systemu dziedziczenia i wyposażania dzieci Ernestine Friedl umieściła w centrum opisu życia rodzinnego i społecz­ nego wsi, zgodnie z pozycją, jaką problem ten zajmuje w systemie wartości jej mieszkańców. Zdaniem autorki, panujące w tej dziedzinie wzory mają ogromny w p ł y w , nawet na życie ekonomiczne kraju. Zasadą prawa spadkowego jest po­ dział majątku na r ó w n e części. Córki dostają swój udział w momencie zamążpójścia. Aby uniknąć rozdrobnienia gospodarstwa, s y n ó w na ogół kształci się w za­ wodach nierolniczych, koszty wykształcenia są częścią spadku. Wykształcony syn nie tylko odciąża gospodarstwo, ale i zwiększa znacznie prestiż rodziny (co m. in. może ułatwić jego siostrom „dobre małżeństwo"). Tak więc system ten prowadzi do zwiększenia ruchliwości społecznej. W wy­ padku Vasiliki ruchliwość tę zwiększa jeszcze niepisana zasada egzogamii spo­ wodowana faktem, że wieś jest w większości spokrewniona. Dziewczęta szukają m ę ż ó w w sąsiednich wsiach oraz w mieście (Livadia), co uchodzi za szczególnie dobrą partię. Z kolei miejski zięć czy szwagier, zwiększając ogromnie prestiż ro­ dziny, może z kolei żądać od niej większego posagu (autorka zauważyła stały wzrost sumy warunkującej dobre zamążpójście). Ojcowie i bracia robią wszystko, aby sprostać tym wymaganiom, zdarza się nawet, że bracia ustępują siostrze część swego udziału. Wyposażenie córki — to jeden z najcięższych obowiązków rodziny, ale jednocześnie punkt honoru, sprawa o dużym podkładzie emocjonalnym. Wy­ kazuje on trwałość m. in. ze względu na pewien specyficzny typ stosunków m i ę - �306 RECENZJE O niektórych aspektach historii i w a r u n k ó w bytu współczesnych zespołów pra­ cowniczych miasta Kutaisi pisze 3 autorów: M. Gegeszidze, G. Dżawachiszwili i R. Todua. Kutaisi, dawna stolica zachodniej Gruzji i ważny ośrodek gospodarczy, jest dziś drugim miastem Gruzji i liczy około 170 tys. mieszkańców (43 tys. w 1922 г.), w ogromnej większości Gruzinów. Wiejskie zaplecze Kutaisi oznacza się g ę s t y m zaludnieniem i stanowi ważne źródło siły roboczej dla zakładów prze­ m y s ł o w y c h tego miasta. Autorzy zajęli się załogami fabryki samochodów oraz fa­ bryki lekkich traktorów „Rioni", które mają duże znaczenie dla gospodarki rolnej górzystej Gruzji. Około 90°/o załogi fabryki traktorów stanowią młodzi Gruzini, po­ chodzący głównie ze wsi; znaczna część z nich nadal mieszka w okolicznych wsiach. Autorzy charakteryzują bliżej styl życia robotników mieszkających we wsi K w a r czichi, leżącej w pobliżu fabryki traktorów. Ze wsi tej około 200 osób pracuje w Kutaisi, większość z nich przeniosła się już do miasta, niektórzy jednak chcą zostać na wsi. Uderza podkreślany przez autorów brak istotnych różnic w stylu życia robotników i kołchoźników w tej wsi. Większość młodych robotników spędza jednak dużą część wolnego czasu w mieście. Niektórzy rodzice starają się kształ­ tować życie swych dzieci według tradycyjnych wzorów, ale z niewielkim skut­ kiem. Ciekawe, że robotnicy zamieszkali w blokach przyfabrycznych korzystają też z niewielkich ogródków i zbudowanych opodal bloków mieszkalnych małych po­ mieszczeń gospodarczych. Materiały dotyczące współczesnych w a r u n k ó w bytu i kultury mieszkańców miasta Telawi zaprezentowali w krótkim szkicu N. Abesadze i L . Beriaszwili. Telawi jest również jednym z najstarszych miast Gruzji i dawną stolicą królestwa kachetyńskiego, obecnie zaś ośrodkiem rejonowym, liczącym kilkanaście tysięcy mieszkańców. Do rewolucji było tu rozwinięte rzemiosło oraz parę fabryczek jedwabniczych. Autorzy badali życie załogi przędzalni jedwabiu (zał. 1926 r.) liczą­ cej prawie tysiąc osób, a złożonej w ponad 85%> z kobiet, przeważnie młodych. W fabryce tej, ze względu na szkodliwość pracy, nie występuje prawie zjawisko dziedziczenia zawodu. Około 70 dziewcząt dojeżdża do fabryki z pobliskich wsi. Zdaniem autorów są to osoby, które jeszcze nie ustaliły swego życia, a są na dro­ dze do zamieszkania na stałe w mieście. Obydwa artykuły z zakresu etnografii miasta względnie klasy robotniczej ogra­ niczają się głównie do podania pewnej liczby zwięzłych informacji dotyczących za­ łóg i fabryk. Nieco interesujących prób wyjaśnień niektórych prawidłowości zna­ leźć można w pierwszym z tych artykułów. Wynikają z nich pewne zbieżności jak i różnice w przebiegu zjawisk i zmian dokonujących się w Gruzji i u nas w za­ kresie adaptacji do przemysłu robotników wiejskiego pochodzenia oraz w ich ż y ­ ciu prywatnym. Są to ostatnie artykuły opracowane na podstawie serii badań gru­ zińskich etnografów nad życiem ludności miejskiej, a klasy robotniczej w szczegól­ ności. Rozmaite trudności związane z tego rodzaju badaniami spowodowały za­ wieszenie ich na jakiś czas, podobnie jak to się stało na Ukrainie. Obecnie wszystkie placówki etnograficzne w Gruzji zintensyfikowały badania nad kulturą tradycyjną, sięgając w nich nieraz daleko w przeszłość, aby przy współpracy z archeologią i historią odtworzyć nie poznane dotąd fragmenty historii bardzo bogatej gruzińskiej kultury ludowej i opisać jej materialne pozostałości. Owocem tych badań ma b y ć atlas etnograficzny Gruzji, a także muzeum skanse­ nowskie w Tbilisi, znajdujące się w trakcie budowy. Edward Pietraszek �307 RECENZJE A. I . R O B A K I D Z E , The social structure scow 1968, s. 14. of the Caucasian mountaineers, Mo­ Niewielka ta broszura, opublikowana z okazji odbytego w 1968 r. V I I I K o n ­ gresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, stanowi pierwszą próbę ogólnej charakterystyki struktury społecznej ludności Kaukazu (do X I X w.) i z tego po­ wodu zasługuje na uwagę. Autor należy do najlepszych z n a w c ó w etnograficznych zagadnień Kaukazu i do nielicznych, którzy mają prawo w y p o w i a d a ć się o tak ogólnych zagadnieniach. Górskie plemiona kaukaskie znajdowały się w okresie ich wejścia w obręb państwa rosyjskiego na różnych poziomach rozwoju społecznego i zachowały wiele dawnych, reliktowych instytucji społecznych. Autor przypomina, że dawniej przy­ pisywano góralom kaukaskim system klanowy, później zaczęto nazywać społeczeń­ stwa kaukaskie plemiennymi lub patriarchalno-plemiennymi (co znalazło odbicie w Narodach mira). Sformułowanie to jest jednak nietrafne, ponieważ we wszyst­ kich społeczeństwach kaukaskich, zdaniem autora, pojawiło się wewnętrzne zróż­ nicowanie społeczne o charakterze klasowym. Zagadnienie zróżnicowania społecz­ nego ludów kaukaskich uważa autor za bardzo istotne dla porównawczo-historycznych badań nad genezą stosunków feudalnych. Najważniejszych danych do tego za­ gadnienia dostarczają etnografia i historia kultury materialnej społeczeństw kau­ kaskich. Duże znaczenie przyznaje autor stratygraficznej metodzie w badaniu historii osiedli kaukaskich, pozwalającej na ustalenie etapów w rozwoju ich zabudowy . Najstarsze z dających się ustalić faz należy odnieść do X I I - X I V wieku, ostatnie zaś do wieku X V I I I . Z poszczególnymi etapami tego rozwoju można powiązać roz­ wój odpowiednich instytucji społecznych. Autor omawia dalej, w oparciu o to za­ łożenie, kolejno występujące typy zabudowy i budowli, zmieniające się stosownie do zmian w organizacji rodowej i rodzinnej. Szereg danych wskazuje na to, że w różnych częściach Kaukazu w y s t ę p o w a ł y osiedla rodowe, nazywane od imienia eponima rodu (wielkiej rodziny). Najstarsze osady kaukaskie były małe i usytuo­ wane w trudno dostępnych miejscach, zwłaszcza na niewielkich, skalistych wierz­ chołkach. Tworzyły one małe, niezależne społeczności oparte na gospodarce paster­ skiej. Charakterystyczne, że nie miały one wspólnych urządzeń obronnych — każ­ dy (rodzinny) kompleks mieszkalny (zbudowany z kamienia, z wieżą obronną) sta­ nowił autonomiczny ośrodek obrony. Z pojawieniem się zróżnicowania feudalnego rozwinął się system obronny przez wznoszenie murów, wież strażniczych i zespo­ ł ó w typu zamkowego. Wśród zuniformizowanych k o m p l e k s ó w mieszkalnych wsi kaukaskich można znaleźć już w najstarszych warstwach rozwojowych pewne cechy (rozmiary, usy­ tuowanie itp.) wskazujące na zróżnicowanie społeczne ich użytkowników. Czas i formy pojawienia się własności prywatnej wśród l u d ó w kaukaskich nie są znane, chociaż na podstawie różnych danych pośrednich, w tym pisanych z X I X w., za­ chowanej tradycji itd. można wnosić, że wytworzyła się ona dość wcześnie w re­ zultacie ścierania się interesów „silnych" i „słabych" rodzin. W okresie włączania Kaukazu do Rosji (głównie I połowa X I X w.) istniały tam różne formy własności społecznej i rodowej, obok prywatnej. Z rozwojem własności prywatnej postępo1 1 Stosował ją autor w swych badaniach nad osiedlami swańskimi, inguskimi i innymi. Por. R. C h a r a d z e , A. R o b a k i d z e , Swanietis sopeli dzwelat (Swanskoje sielo w proszlom), Tbilisi 1964; A. R o b a k i d z e , Ziliszcza i posielenia gór­ nych ingusziei, „Kawkazskij Etnograficzeskij Sbornik", t. 2: 1968, Tbilisi. �308 RECENZJE w a ł o zróżnicowanie społeczne znajdujące swe odbicie w odpowiednio bogatej ter­ minologii. Najniżej stali niewolnicy, których porywanie było rozpowszechnione wśród wszystkich ludów Kaukazu. Organizowano w tym celu specjalne zbrojne wyprawy na sąsiadów. Dawniej chwytano ludzi dla okupu lub sprzedaży, później także w ce­ lu uzyskania siły roboczej dla prac gospodarskich. Pojawiło się też niewolnictwo w e w n ę t r z n e jako kara za złamanie prawa (adatu), świadczące o postępującym pro­ cesie osłabiania integracji społeczności wioskowej. Niewolnicy, określani jako k a ­ tegoria społeczna swoistymi nazwami, nie mieli prawa do posiadania nierucho­ mości ani zakładania rodziny, poza pewnymi wyjątkami (np. u Inguszów). Wyjąt­ kowo mogli uzyskać nawet pełną niezależność i równouprawnienie. Liczebność tych niewolników, według danych z trzeciej ćwierci X I X w., była bardzo niewielka, mieściła się zwykle w granicach ułamka procentu miejscowej ludności. Większe znaczenie posiadało różnicowanie się społeczności na „silne" oraz „sła­ be" rodziny, uzależnione ekonomicznie przez te pierwsze na zasadzie patronatu przekształcającego się w poddaństwo. Ważnym krokiem w ukształtowaniu się spo­ łecznej nierówności było umocnienie się jako osobnej, wyższej warstwy tych, któ­ rzy specjalizowali się w wyprawach wojennych, w zdobywaniu łupów i jeńców. Oznaczało to wytwarzanie się wczesnofeudalnych stosunków obok formy niewol­ nictwa. Równocześnie niektóre plemiona kaukaskie w y z w a l a ł y się spod narzuco­ nych im wcześniej w i ę z ó w feudalnych ze strony rozwiniętych państw. Tak było u Adygejców, a na większą skalę i wcześniej wśród górali gruzińskich (Swanów i Chewsurów), którzy odzyskawszy pełną niezależność po załamaniu się w X V w. monarchii feudalnej w Gruzji, utrzymali i spetryfikowali swe przedfeudalne insty­ tucje aż po X I X w. W tym krótkim zarysie autor wskazał szczególnie na podłoża i przejawy kształ­ towania się feudalnych stosunków wśród różnych ludów kaukaskich, utrzymujących do pierwszej połowy X I X w. pełną lub częściową niepodległość i kształtujących sa­ modzielnie swe formy życia społecznego. W m a ł y m stopniu uwzględnił autor kau­ kaskie ludy Dagestanu, nie w s p o m n i a ł nic o roli utrzymujących się na Kaukazie niezwykle długo wierzeń pogańskich oraz o znaczeniu dwóch religii związanych ze społeczeństwami feudalnymi, które w y s t ę p o w a ł y wśród większości ludów K a u ­ kazu: mahometańskiej, rozpowszechnionej głównie na północy i wschodzie (cały Dagestan), i prawosławia (górale gruzińscy, część Osetyńców). Na większe, p o r ó w ­ nawcze studium, dotyczące zróżnicowania społecznego ogółu ludów kaukaskich, za­ sygnalizowane omawianą rozprawką Robakidzego, trzeba jeszcze poczekać, gdyż liczne i skomplikowane zagadnienia etnografii i historii ludów kaukaskich są w trakcie opracowywania lub dopiero czekają na podjęcie badań. Edward N E L I B R E G A D Z E , Mtis raicatmokmedeba dasawlet sakartweloszi, streszczenia rosyjskie i angielskie, s. 248 i 14 tabl. ilustr. Pietraszek Tbilisi 1969, Książka ta przedstawia charakterystykę historyczną górskiego rolnictwa w za­ chodniej Gruzji, a w szczególności dwóch jej krain: Raczy i Leczchumi. Autorka wykorzystała bogate materiały etnograficzne z własnych badań terenowych prze­ prowadzonych w latach 1956-1959, a także źródła pisane, dane archeologii, języ­ koznawstwa i botaniki oraz liczne publikacje naukowe w kilku językach (w tym angielskie i niemieckie). Główną u w a g ę poświęciła uprawie zbóż. Podkreśliła fakt, �309 HECENZJE że współczesne badania archeologiczne i botaniczne, które pozwoliły na ustalenie najstarszych ośrodków rozwoju różnych upraw, wskazują na Gruzję jako na jedno z pierwotnych ognisk rozwoju uprawy pszenicy. Wśród licznych odmian pszenicy gruzińskiej wyróżniają się dwie takie, które mają właściwości pszenicy dzikiej lub najdawniej uprawianej; te reliktowe odmiany zachowały się jeszcze właśnie w R a ­ czy i Leczchumi. W krainach tych znana jest największa ilość odmian pszenicy (także endemicznych) oraz szereg starodawnych, samoistnie wytworzonych tu ele­ m e n t ó w kultury materialnej związanej z rolnictwem. Na terytorium Raczy i Lecz­ chumi archeologowie ustalili istnienie rozwiniętego rolnictwa już w I tysiącleciu p.n.e., a także materialne relikty dawniejszych kultur. Autorka przedstawiła obszernie historię i stan rolnictwa w Raczy i Leczchumi do początku X X w., a następnie jego zmiany w epoce socjalistycznej i zachowane relikty z dawnych epok, uwzględniając związane z rolnictwem rozmaite wytwory kultury materialnej, duchowej i społecznej. Zobrazowała rozliczne zabiegi agrotech­ niczne, narzędzia, ludową wiedzę agrotechniczną i agrobiologiczną, organizację prac polowych, a także stare zwyczaje i obrzędy religijne związane z rocznym cyklem prac rolniczych, przeprowadzając analizy porównawcze. Wśród narzędzi zademon­ strowanych przez autorkę na ilustracjach występują liczne prymitywne radła oraz motyki, sfotografowane w czasie jej badań terenowych. Na u w a g ę zasługuje mocno podkreślona przez autorkę hipoteza, że rolnictwo w górskich rejonach Raczy i Leczchumi (górne dorzecze rzeki Rioni na wysokości ponad 1000 m n.p.m.) nie zostało zapoczątkowane przez wprowadzenie go z ze­ wnątrz, lecz że rozwinęło się samoistnie jeszcze w odległej starożytności i zawsze posiadało pierwszoplanowe znaczenie. Na badanych terenach istniały dobre, natu­ ralne warunki dla rozwoju rolnictwa. W oparciu o dane dotyczące Raczy i Lecz­ chumi autorka wyprowadza wniosek o pierwotności rolnictwa w górskich rejonach Gruzji. Sąd ten, oparty na analizie rozległych danych empirycznych i p o r ó w n a w ­ czych, wydaje się ciekawy i ważny, gdyż tereny górskie uchodzą za dawną i w ł a ­ ściwą ojczyznę pasterstwa górskiego, związanego z hodowlą owiec, kóz i bydła. Słabą stroną omawianej książki wydaje się pominięcie hodowli, brak porównania jej rozwoju z rozwojem rolnictwa w obydwu omówionych krainach. Hodowla jed­ nak (głównie bydła) nie odgrywa obecnie w tej części Gruzji większej roli. Edward KSIĄŻKI Pietraszek NADESŁANE A l b e r t o Manuel Simoes, Os Angonis — elementos para urna monografia, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 47-94 Artykuł jest wyborem zagadnień mających złożyć się na monografię mozam­ bickiego plemienia Angoni. Autor w części historycznej pierwotną siedzibę przod­ ków ludności afrykańskiej umiejscawia w Azji. Następne migracje wiodły na po­ łudnie wzdłuż doliny Nilu — do obecnych siedzib Bantu. Nie pomija autor póź­ niejszych w p ł y w ó w innych kultur — do okresu odkryć portugalskich w tym rejo­ nie Afryki. W ten sposób dochodzi do utworzenia się w końcu X V I I I w. naro­ dowości Zulu, z której wyłoniło się plemię Angoni. Następnie artykuł omawia ge­ nealogię plemienną i związaną z nią organizację klanową. Podkreślona jest w a ż ­ ność tej ostatniej dla życia społeczności pierwotnej. M. A. K. �310 RECENZJE m Archeologiniai ir etnografiniai tyrinejimai Lietuvoje 1968 ir 1969 -> red. A. T a u tavičius i A. Daniliauskas, Lietuvos T S R Mokslu Akademija Istorijos Instituías, Vilnius 1970, ss. 154 Przegląd badań archeologicznych i etnograficznych prowadzonych na Litwie w latach 1968-1869. Część poświęcona archeologii zawiera ponad 20 krótkich spra­ wozdań kilkunastu autorów z prac wykopaliskowych prowadzonych w różnych re­ jonach Litwy. W części etnograficznej J . Butkevičius pisze o ekspedycjach etnogra­ ficznych w latach 1968-1969 oraz o typach litewskich spichlerzy, A. Vyšniauskaite 0 obróbce lnu na Litwie na przełomie X I X i X X w., V. Milius o litewskich mate­ riałach etnograficznych w muzeach polskich, A. Daniliauskas zaś omawia etnogra­ ficzne badania kultury miast litewskich prowadzone w latach 1966-1969. Streszcze­ nia sprawozdań w języku rosyjskim. A. W. E l i a d e Mircea, Sacrum, mit, historia, P I W , Warszawa 1970, ss. 310 Książka jest wyborem tekstów pochodzących z pięciu prac Eliadego, wyda­ nych w latach 1949-1962. Łączącym je elementem jest stosunek archaicznych kultur 1 społeczeństw do historii i zmian w niej zachodzących. Autor śledzi rozwój ś w i a ­ domości historycznej różnych ludów, która czyni społeczności ludzkie pewne swojej wartości i włącza je w nurt cywilizacji. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Cheuas da Macanga, „Memorias do Instituto Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 8: 1966, Lourenco Mar­ ques, ss. 332, zdjęcia czarno-białe i mapy w tekście. Praca jest monografią mozambickiego plemienia Cheua zamieszkałego w dy­ strykcie Macanga w prowincji Tete. Układ jest tradycyjny. Po części wstępnej za­ wierającej dane historyczne i geograficzne, rozpatruje autor następujące działy kultury: organizację polityczną i społeczną, zasady sądownictwa plemiennego, struk­ turę rodową, życie codzienne, ekonomikę, magię i czary, tradycyjną medycynę, kosmogonię, a także pieśni, opowiadania i aforyzmy; wreszcie kulturę materialną, do której włączona jest sztuka, muzyka i taniec. Rozdział ostatni jest przedstawie­ niem zmian, jakie współcześnie zachodzą w życiu plemienia. M. A. K. F e r r e i r a A. Rita, Os Africanos de Lourenco Marques, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie С, Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 95-492, mapy i zdjęcia czarno-białe w tekście. Praca jest analizą przyczyn migracji ludności afrykańskiej do miast i efektów tego procesu, na przykładzie stolicy Mozambiku. Zasadnicze dociekania poprzedzo­ ne zostały badaniami kwestionariuszowymi. W rezultacie powstała monografia roz­ patrująca niemal wszystkie aspekty tematu. Osiedlanie się w miastach podykto­ wane jest możliwością uzyskania wyższych zarobków i atrakcyjnością życia w mie­ ście. Prowadzi to wszakże do rozpadu struktur plemiennych. Autor w y w a ż a wszak­ że plusy i minusy detrybalizacji z punktu widzenia administracji kolonialnej. A więc rodzaj „applied anthropology". W sumie jest to jeszcze jedna praca na te­ mat procesu obejmującego całą Afrykę, ale dotycząca mało znanego terytorium. M. A. K. �RECENZJE 311 Gwiana. Gajana, Francuzkaja Gwiana, Surinam, red. I. R. Griguliewicz, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. Mikłucho-Makłaja, wyd. „Nauka", Moskwa 1969, ss. 245 Praca zbiorowa poświęcona historii, etnografii i antropologii fizycznej dawnej Gujany Brytyjskiej, Gujany Francuskiej i Surinamu (Gujany Holenderskiej). A. W. Liaudies kuryba, Lietuvos T S R Paminklu Apsaugos ir Kraštotyros Draugija — L i e tuvos T S R Liaudies Meno Draugija, wyd. „Mintis", Vilnius 1969, ss. 383 Artykuły zawarte w tomie zatytułowanym Twórczość ludowa przedstawione zostały w następujących grupach: zagadnienia teorii i historii, zadania i problemy klasyfikacji, ze wspomnień o wykonawcach pieśni i bajek ludowych, materiały dy­ skusyjne, twórczość ludowa w życiu i szkole, notki biograficzne. Szereg artykułów poświęconych jest zagadnieniom związanym z folklorem muzycznym, próbom jego klasyfikacji i określenia miejsca w życiu współczesnego społeczeństwa. Szczególną rolę w kultywowaniu folkloru odgrywa na Litwie średnia szkoła sztuk pięknych im. M. K . Čiurlionisa, której działalności poświęcone są artykuły J . Korsakaite i A. Kristapavičiene. W grupie materiałów dyskusyjnych w y m i e n i ć można artyku­ ły: A. Stepanovičiusa o w p ł y w i e sztuki ludowej na ilustracje literatury dziecięcej, S. Nosevičiute o folklorze w teatrze oraz A. Daniliauskasa o posażnych skrzyniach malowanych, a także inne o przysłowiach, zwyczajach dorocznych i rodzinnych. Z artykułów teoretycznych zasługuje na u w a g ę praca B. Motuzy: Rozważania o sztuce ludowej, rzemiośle i twórczości amatorskiej. Autor zwraca u w a g ę na fakt, że do chwili obecnej brak jest wyraźnej granicy między pojęciami „sztuka ludo­ wa", „rzemiosło artystyczne" i „twórczość amatorska", co często powoduje błędy w ocenie przedmiotów twórczości artystycznej o różnym poziomie estetycznym. Tom zawiera liczne ilustracje i fotografie. Streszczenie poszczególnych artyku­ ł ó w w języku rosyjskim. M, W. Lietuvos TSR Istorijos Bibliografija 1940-1965, Lietuvos T S R Mokslu Akademijos Centrine Biblioteka ir Istorijos Instituías, Vilnius 1969, ss. 709 Jest to pierwsza, w miarę pełna — jak podkreślają redaktorzy — bibliografia prac poświęconych historii, archeologii i etnografii Litwy, wydanych w latach 19401965. Składa się z 11 rozdziałów (nie licząc wstępu i krótkiego wprowadzenia w j ę ­ zyku litewskim i rosyjskim, omawiającego jej charakter i układ) i kilkudziesięciu podrozdziałów zawierających w sumie przeszło 5 tys. pozycji bibliograficznych uło­ żonych w porządku alfabetycznym. Ponieważ redakcja nie była w stanie pomieścić w bibliografii całego historiograficznego opublikowanego w czasopismach, w pierw­ szym rzędzie zostały w niej odnotowane wszystkie artykuły drukowane w wy­ dawnictwach Akademii Nauk Litewskiej S R R , z pozostałych litewskich gazet i cza­ sopism wybrano jedynie pozycje najcenniejsze. Oprócz materiałów litewskich umieszczone zostały w omawianym wydawnictwie książki i artykuły w języku ro­ syjskim i językach innych narodów Związku Radzieckiego dotyczące historii, archeologii i etnografii Litwy, a z literatury innych krajów — polskie recenzje prac autorów radzieckich. Pierwszy rozdział zawiera prace k l a s y k ó w marksizmu-leninizmu dotyczące za­ gadnień związanych z historią Litwy, drugi, ogólny — bibliografie, wydawnictwa encyklopedyczne, historiografię, nauki pomocnicze historii itp. Następne rozdziały �312 RECENZJE (oprócz I V , o którym mowa niżej) obejmują prace dotyczące poszczególnych okre­ s ó w historii Litwy od wspólnoty pierwotnej począwszy, aż do roku 1965. Po rozdziale I I I , zatytułowanym „Ustrój wspólnoty pierwotnej. Archeologia", w którym znajdujemy osobny podrozdział dotyczący plemion bałtyjskich i ich etno­ genezy (kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych), umieszczony został zestawiony przez V. Miliusa rozdział zawierający prace z dziedziny etnografii (rozdz. IV). We wprowadzeniu autorzy bibliografii uzasadniają taki układ podkreślając, że „obie te samodzielne dziedziny nauk historycznych [tj. archeologii i etnografii — A. W.] są ze sobą związane i wzajemnie się wzbogacają". Dział etnografii zawiera około 250 pozycji zestawionych jedynie w porządku alfabetycznym, bez wyodrębnionych podrozdziałów. Najliczniej reprezentowane są prace dotyczące budownictwa, rolnictwa, sztuki ludowej i folkloru. Następne roz­ działy zawierają literaturę do poszczególnych okresów historii Litwy; V — obej­ muje dzieje państwa litewskiego od X I I I do X V I I I w., V I — L i t w ę w składzie Imperium Rosyjskiego, V I I —• Rewolucję Październikową i pierwszy, krótki okres władzy radzieckiej, V I I I — Litwę jako państwo burżuazyjne, I X — socjalistyczną rewolucję na Litwie i okres 1940-1941, X — okres wojny 1941-1945, X I — lata 1945-1965. Bibliografia zaopatrzona została oprócz indeksu nazwisk także w indeks tytu­ łów, którego przydatność w nowoczesnej bibliografii może budzić pewne zastrze­ żenia. Wydaje się, że bardziej celowe byłoby umieszczenie zamiast niego indeksu rzeczowego. Wątpliwości może także budzić podział umieszczonych w poszczegól­ nych podrozdziałach bibliografii prac na książki i artykuły. A. W. M а г к a r j a n E . S., Oczierki tieorii kultury, wyd. A N Armianskoj SSR, Jieriewan 1969, ss. 227 Praca poświęcona w ę z ł o w y m zagadnieniom teorii kultury, rozpatrywanej przez autora jako część teorii bardziej ogólnej — teorii systemu społecznego. W pierw­ szej części pracy autor zajmuje się zagadnieniem miejsca i roli pojęcia kultura we współczesnych naukach społecznych. Część druga poświęcona jest historycznej ty­ pologii s y s t e m ó w społeczno-kulturowych. Jedna z pierwszych tego rodzaju prac w literaturze radzieckiej. Streszczenie w języku angielskim. A. W. M a r k i e w i c z S. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, L S W , Warszawa 1969, ss. 397 Praca poświęcona współczesnym problemom katolicyzmu w Ameryce Łacińskiej. Autor zajmuje się sytuacją prawną i pozycją polityczną kościoła katolickiego w po­ szczególnych krajach latynoamerykańskich, postawą narodowych episkopatów i du­ c h o w i e ń s t w a katolickiego w stosunku do najbardziej istotnych problemów społecz­ nych i politycznych tego „kontynentu pozornie katolickiego". A. W. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, red. W. Antoniewicz, t. 8: Studia podhalań­ skie oraz bibliografia pasterstwa Tatr i Podhala, Wroclaw—Warszawa—Kraków 1970, Ossolineum, ss. 436, ryc. 45 i 5 map Tom zamykający zbiorową, wszechstronną monografię obszaru Tatr Polskich i Podtatrza, poświęcony znanemu badaczowi tego regionu prof. Stanisławowi L e - �RECENZJE 313 szczyckiemu w 60 rocznicę jego urodzin. Oprócz artykułu W. H. Paryskiego o dzia­ łalności naukowej jubilata zawiera Studia podhalańskie prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego i bibliografię pasterstwa Tatr i Podtatrza W. H. Paryskiego. A. W. P o 1 a n a h Luis, Possessao e exorcismo em Mocambique, „Memorias do Instituto de Investigacáo Científica de Mocambique", Serie C , Ciencias Humanas, t. 9: 1967/68, s. 3-46 Autor artykułu rozpatruje różne formy magii, czarów i odchyleń religijnych wśród społeczności Mozambiku. Odchyleń tak od wierzeń plemiennych, jak i chrze­ ścijaństwa. Przeprowadzona jest analiza idei dobra i zła, wiary w istnienie demo­ nów i sposobu ich odpędzania, psychoterapii religijnej stosowanej w niektórych plemionach, wreszcie egzorcyzmów. Wyłania się z całości problem synkretyzmu re­ ligijnego, chociaż nominalnie mieszkańcy Mozambiku są w 80% chrześcijanami. Jest to magiczno-religijna rozprawa, jak formułuje to sam autor. Przykłady za­ czerpnięte są z plemion Ronga, Ndau i Cheua. M. A. K. S z y f e r Anna, Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskie­ go w Olsztynie, nr 27, Olsztyn 1969, s. 112, 15 tabl., 12 map Praca dokumentuje przemiany i rozpad tradycyjnego systemu ludowej wiedzy i wierzeń materiałem zebranym na terenie Warmii i Mazur oraz sąsiednich K u r ­ piów. Autorka wskazuje na wyraźne i ciekawe w ludowej wiedzy o kosmosie są­ siadowanie dwóch odmiennych s y s t e m ó w kulturowych: tradycyjnego, nienaukowe­ go, opartego na założeniach magii i mistyki, oraz współczesnego, tworzonego na podstawie empirii i wiedzy naukowej. Analiza jest przeprowadzona na tle ogólnie zarysowanego całokształtu przemian, jakim podlega rzeczywistość kulturowa, z w ł a s z ­ cza na skomplikowanym historycznie, demograficznie i etnograficznie terytorium warmińsko-mazurskim. Porównanie tego materiału z danymi etnograficznymi z są­ siednich terenów Polski pozwala na konkluzję o zasadniczym pokrewieństwie obu tych zespołów. W aneksie, poza licznymi tablicami i mapami, autorka załącza kwe­ stionariusz, służący za podstawę do przeprowadzonych badań. J. S. W. U r b a n c o v a V., Počiatky slovenskej etnografie, Vydavatel'stvo Slovenskej A k a ­ demie Vied, Bratislava 1970, ss. 385, ryc. 32 W pierwszej części pracy autorka zajmuje się zagadnieniem początków etno­ grafii słowackiej (lata 1780-1830), podkreślając szczególną rolę ideologii okresu Oświecenia dla rozwoju zainteresowań ludoznawczych. Zwraca u w a g ę na materiał etnograficzny w oświeceniowej literaturze naukowej i publicystycznej, w opisach podróży, literaturze krajoznawczej, geograficznej i topograficznej z pocz. X I X w. Ostatni rozdział części pierwszej poświęcony jest kształtowaniu się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Na część drugą złożyły się fragmenty tekstów z literatury krajoznawczej, opisów podróży itp., zawierające wiadomości o charak­ terze ludoznawczym oraz pierwsze etnograficzne prace Jana Čaploviča. Streszcze­ nie w języku niemieckim. A. W. �314 RECENZJE W y p y c h Konrad, W cieniu je. Siadami Jana Stanisława Kubarego, Biblioteka Po­ pularnonaukowa P T L , t. 5, Wrocław 1969, ss. 181, zdjęcia, rysunki i mapy w tekście Wielkie, kamienne koła z otworami w środku, znajdowane na terenie Mikro­ nezji, zwane były przez wyspiarzy tego archipelagu ,,fe". Pełniły rolę pieniądza. Jednym z badaczy tej pierwotnej ekonomii był nasz rodak, Jan Kubary. Niewiele o nim wiemy. Być może ze w z g l ę d ó w polityczno-moralnych. Był bowiem Kubary po powstaniu styczniowym agentem carskiej policji. Ale drugą stroną zagadnienia jest jego działalność naukowa. Związawszy się z hamburskim domem handlowym, niedoszły medyk stał się zbieraczem flory, fauny i okazów etnograficznych z Oceanii. Konrad Wypych wydobywa z zapomnienia tę sylwetkę, opisując pracę etnograficzną. Tekst książki przedstawia kulturę tubylców Mikronezji z końca X I X w. Uzupełnienie fragmentami listów i notatek Kubarego podnosi autentyzm książki. Mapki pozwalają się zorientować w szlakach podróży i miejscach pobytu badacza. Dobrze się stało, że autor zajął się postacią Kubarego, którego dorobek naukowy ciągle jest mało znany. Tylko niektóre zdjęcia niepotrzebnie reproduko­ wane są na żółtym tle, co zamazuje czytelność obrazu. Lepiej było zostawić je w czarno-białych barwach. M. A. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a8bc64c3d4abcb43c5d00e4e975436b.pdf 4b69a08998c9801f2ac433835e618993 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6599 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje potrawy weselne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6169 Title A name given to the resource Produkty przynoszone na ucztę podczas kolejnych dni wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 19 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 19. Produkty przynoszone na ucztę podczas kolejnych dni wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Przynoszono: 1 - alkohol; 2 - produkty żywnościowe; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji infor­ Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1972-1982 (Kwestionariusz nrXll). W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza: Kwestionariusz nr XII do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką"(oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy „poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne? Wymienić je. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d09c3ab8f46f9489a0e87b090ae6e06.pdf 37e8b1b9efd522293509f19549173b06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6598 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny wesele - zwyczaje współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6168 Title A name given to the resource Udział społeczności wiejskiej w przygotowaniu kolejnych dni wesela / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 18 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 18. Udział społeczności wiejskiej w przygotowaniu kolejnych dni wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - zwyczaj występuje; 2 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji;6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza: Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także „tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przynoszenie gotowych potraw na ucztę weselną? oraz informacje zebrane według kwestionariusz nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek, przy współudziale F. Olesiejuka) pyt. nr 212. Czy uczestnicy „poprawin" przynoszą jakieś dary, jeśli tak - co przynoszą? Potrawy? Żywność? Napoje, podarunki inne? Wymienić je. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d65ced131c0ee27071b2ffbc45918e4.pdf da86df7d417a45b5124c2ba5ca92cae8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6161 Title A name given to the resource Osoby przygotowujące panną młodą do ślubu (2) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 11 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 11. Osoby przygotowujące pannę m ł o d ą d o ś l u b u (2) O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż Objaśnienia znaków: P a n n ę m ł o d ą ubierały: 1 - p a n n y ( d r u h n y ) ; 2 - p a n n y ( d r u h n y ) i kobiety z a m ę ż n e (starsze druhny, starościny, s w a s z k i ) ; 3 - kobiety z a m ę ż n e (starsze druhny, starościny, s w a s z k i ) ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak tradycji [ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się w d o m u r o d z i n n y m ] ; 7 - brak informacji W o p a r c i u o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u ­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 77. Ubieranie panny młodej: a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki, starościna, inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był obecny? b. Gdzie ją ubierano? Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu? Wymienić, w którym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12ef0e37782547914512ff1db90555.pdf 3291a445ace68218d78341471c78360b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6590 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atllasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6160 Title A name given to the resource Osoby przygotowujące pannę młodą do ślubu (1) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 10 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M a p a 10. O s o b y p r z y g o t o w u j ą c e p a n n ę m ł o d ą d o ś l u b u (1) O p r a c . nauk. A n n a D r o ż d ż Objaśnienia znaków: P a n n ę m ł o d ą ubierały: 1 - kobiety n a l e ż ą c e d o d r u ż y n y w e s e l n e j ; 2 - kobiety z rodziny; 3 - i n f o r m a c j e p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y był w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - informacje u z y s k a n e z w y p o w i e d z i o s ó b p r z e s i e d l o n y c h i o s a d n i k ó w ; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji [ o z n a c z a , iż p a n n a m ł o d a ubierała się s a m a lub w y b ó r o s ó b p o m a g a j ą c y c h nie był o k r e ś l o n y tradycją] B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii PAN w latach 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . W oparciu o w y p o w i e d z i s p o n t a n i c z n e p o j a w i a j ą c e się w r a m a c h o d p o w i e d z i z e b r a n y c h w e d ł u g k w e s t i o n a r i u ­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 77. Ubieranie panny młodej: a. Kto ubiera (ubierał) do ślubu młodą? Matka, drużki. starościna, inne osoby? Kto przy ubieraniu jej był obecny? b. Gdzie ją ubierano? Dawniej, obecnie, w komorze, u sąsiadów, w innym pomieszczeniu? Wymienić, w którym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb11ae37d9b05a051d09742d59216b.pdf d669be7de813ed6e0dd92b301efcf3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje uczta weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6163 Title A name given to the resource Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; (mapa nr 13 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 13. Pomoc przy roznoszeniu potraw w czasie uczty weselnej Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Podczas uczty weselnej pomagano w roznoszeniu: 1 - potraw; 2 - alkoholi; 3 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 4 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji [oznacza, iż do stołu podają wynajęte osoby] Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 125. Kto podaje potrawy do stołu: matka młodej? Ojciec? Marszałek, starosta, starościna, wynajęta kucharka, drużki lub inne osoby? Jak było dawniej? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eadcd48fdc93c2147a16b0765b9969a.pdf e93345f4deba760f677f3a8aed8ba57f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6592 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6162 Title A name given to the resource Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8.Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek); (mapa nr 12 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 12. Wstępowanie uczestników wesela do karczmy po ślubie kościelnym Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Po ślubie k o ś c i e l n y m : 1 - w s t ę p o w a n o d o k a r c z m y ; 2 - z a t r z y m y w a n o się w i n n y m m i e j s c u ; 3 - informacje p o c h o d z ą z literatury X I X - w i e c z n e j oraz m o n o g r a f i i F. O l e s i e j u k a ; 4 - z w y c z a j p r a k t y k o w a n y byt w p r z e s z ł o ś c i ; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji W niektórych p u n k t a c h b a d a w c z y c h z a n o t o w a n o w y s t ę p o w a n i e w p r z e s z ł o ś c i z w y c z a j u z a t r z y m y w a n i a się w pobliskiej k a r c z m i e p o ślubie k o ś c i e l n y m . P o c z ę s t u n e k z a z w y c z a j przynosiły z e s o b ą kobiety u c z e s t n i c z ą c e w w e s e l u . Najczęściej p r z y s t a n e k w k a r c z m i e miał na celu p o z o s t a w i e n i e więcej w o l n e g o c z a s u o r g a n i z a t o r o m w e s e l a na to, by mogli p r z y g o t o w a ć p o t r a w y na ucztę w e s e l n ą . B a d a n i a P r a c o w n i A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o Instytutu A r c h e o l o g i i i Etnologii P A N w l a t a c h : 1 9 8 2 - 1 9 9 0 . W o p a r c i u o informacje z e b r a n e w e d ł u g k w e s t i o n a r i u s z a nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J . G a j e k przy w s p ó ł u d z i a l e F. O l e s i e j u k a ) : 110. Czy młodzi z drużyną wstępowali względnie wstępują do karczmy? Jak było dawniej? Jak obecnie? Jakie motywy powodowały zwyczaj wstępowania do karczmy? (Ważne!) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b000286d30643f8fb996aa32a69a68f.pdf 46d8f481d57359555c3e055d365e063c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6595 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6165 Title A name given to the resource Wypożyczanie izby na potrzeby wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 15. Wypożyczanie izby na potrzeby wesela Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: 1 - sąsiedzi udostępniali pomieszczenia na potrzeby wesela; 2 - organizowanie poczęstunków w czasie wesela w domach kolejnych „urzędników" weselnych; 3 - zwyczaj praktykowany byt w przeszłości; 4 - infor­ macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 5 - brak informacji; 6 - brak tradycji Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990 (Kwestio­ nariusz nr IX) i 1975-1982 (Kwestionariusz nr XII). W oparciu o informacje zebrane według kwestionariusza: Kwestionariusz nr XII do badań zagadnienia pomocy sąsiedzkiej zw. takie „tłoką" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne w obrzędzie weselnym: Która z form współdziałania występuje we wsi? [...]. Przyjmowanie na nocleg gości weselnych oraz wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariusza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 123. Czy znane są wypadki, że wesele - nie licząc poprawin odbywało się w dwu domach? Sprawa wyma­ gałaby dokładnych badań, gdyż dotychczasowe materiały są niejasne i niepewne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b485b0db2649b7c74d18542b11a008bc.pdf 9702a378b900bd22714cec396b46dc02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6594 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje uczta weselna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6164 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się roznoszeniem potraw w czasie uczty weselnej / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 14 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 14. Osoby zajmujące się roznoszeniem potraw w czasie uczty weselnej Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienia znaków: Potrawy: 1 - roznosiły kobiety; 2 - roznosili mężczyźni; 3 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej; 4 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 5 - informacje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 6 - brak informacji; 7 - brak tradycji [oznacza, iż do stołu podają wynajęte osoby] Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. W oparciu o wypowiedzi spontaniczne pojawiające się w ramach odpowiedzi zebranych według kwestionariu­ sza nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprac. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 125. Kto podaje potrawy do stołu: matka młodej? Ojciec? Marszałek, starosta, starościna, wynajęta kucharka, drużki lub inne osoby? Jak było dawniej? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997430afa140e6f147c90a823eef2b3e.pdf 5eb3b28710b90f76f47223cd0d9c83fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6597 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje oczepiny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6167 Title A name given to the resource Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 17 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 17. Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienie znaków: Zwyczaj zbierania: 1 - pieniędzy do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń, powiązane z opłatą za taniec z młodą; 2 - do bucika panny młodej, licytacja bucika; 3 - przekazywanie darów (brak określonego tradycją przebiegu), 4 - darów do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń; 5 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 6 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 7 - infor­ macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji Uwagi Na mapie zamieszczono parę znaków na kresach wschodnich pochodzących z zapisów O. Kolberga. Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. Kwestionariusz PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 181 Wianowanie. Zbadać, czy w obrzędzie weselnym istnieje zwyczaj składania młodej parze darów czyli „wianowanie"?: A. Czy wiąże się je lub wiązało z oczepinami? Tj. Następowało w czasie oczepin lub zaraz po nich ?[...] C. Kto kierował tym zwyczajem (starosta, starościna ? rajek, swaszka lub inna osoba) określić ją. D. Jak przebiega ten zwyczaj? E. Kto ijakie dary składa „na czepiec": pieniądze, płótno, naczynia, inne przedmioty? F. Czy w tym czasie śpiewają pieśń o chmielu? Zapisać tekst. 182. Taniec młodej i jego związek z wianowaniem. Należy zbadać, czy istnieje związek lub czy istniał zwyczaj wg którego młoda winna tańczyć z weselnikami?: A. Wpierw z młodymi mężczyznami, na pożegnanie ze stanem panieńskim? B. Z żonatymi mężczyznami - na wejście do społeczności mężatek? C. Inne obowiązujące formy tańca na przykład ze swachą? D. Z kim takim taniec młoda rozpoczynała ? Z kim kończyła ? E. Jak taniec ten nazywają ? Zapisać w cudzysłowie! F. Czy partnerzy tańca młodej rzucali pieniądze na talerz jako zapłatę, czy też rzucają je muzykantom do basa?[...]. �