4 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc0bb8e8789c86b92ad15e02bf7ff17b.pdf 84249b67a7e326dbba12f5c17a85ba50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3977 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Twardowski, Antoni - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3722 Title A name given to the resource Antoni Twardowski, nieznany rzeźbiarz ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.252-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text tych f o r m a c h o g o n ó w , p o k r y t e n a całej powierzchni stawie t y c h rysunków projektowano pod kierunkiem _ drobnymi, wielowarstwowymi motywami z kolorowych nauczycielki kompozycje papierków. po z a t w i e r d z e n i u przez ob. Bąkowską były przez dzieci Oprócz t y c h w y c i n a n e k (typu abstrakcyjnego, c h o d z i o sposób t r a k t o w a n i a roślin i p t a k ó w ) sie. w e w s p o m n i a n e j jeśli znajdują tece w y c i n a n k i o m o t y w a c h r o ­ ślinnych i z w i e r z ę c y c h (ptaki), wykonane z wyraźną wykonywane przyszłych w y c i n a n e k , które w postaci w y k l e j a n e k z k o l o r o w y c h p a ­ pierów. I n f o r m a c j e z e b r a n e w czasie w y w i a d u z o b . B ą k o w ­ ską, która p o przejściu n a e m e r y t u r ę zamieszkała w tendencją d o n a t u r a l i z m u . C z a s e m z d a r z a się r ó w n i e ż , sąsiedniej w s i , K a l i n i e W i e l k i e j , p o k r y w a j ą że p e w n e e l e m e n t y a b s t r a k c y j n e , t r a k t o w a n e w sposób n i c z o z t y m , co m ó w i ł y j e j d a w n e n a t u r a l i s t y c z n y , występują d o t y c z y ł y j e d y n i e m e t o d y , j a k ą n a u c z y c i e l k a stosowała, n a jednej wycinance obok siebie. Ażeby zagadnienie wycinanek Śladowskich wyjaś­ dzieci się z a s a d ­ uczennice. starając się w ś r ó d barwnej wyklejanki. Z jej wypowiedzi zaszczepić zamiłowanie do wynika bo­ nić, zostały z r a m i e n i a Z a k ł a d u B a d a n i a P l a s t y k i , A r ­ w i e m , że n i e narzucała o n a d z i e c i o m g o t o w y c h chitektury ale zostawiała tak że s a m e dzone i Zdobnictwa badania Głowa i Jerzy terenowe. Ludowego Brali w PIS nich przeprowa­ udział Z a w o j s k i , p r a c o w n i c y Zakładu, Zofia zaopa­ t r z e n i w w y k a z a u t o r e k , k t ó r y c h p r a c e z n a j d o w a ł y się w muzealnej tece. U d a l i się o n i d o Śladowa, g d z i e n a wstępie p r z e p r o w a d z i l i w y w i a d y z kilkoma wycinan- karkami. J a k w y n i k a z i c h zgodnych wypowiedzi, na t e r e n i e Śladowa i w s i o k o l i c z n y c h — z a r ó w n o wyci­ n a n k i , j a k i w y k l e j a n k i długo b y ł y zupełnie n i e z n a n e . D o p i e r o około r o k u 1926 zapoznały się z n i m i p o r a z p i e r w s z y d z i e c i s z k o l n e , które w I I I i I V k l a s i e uczyła i m w t y m zakresie dochodziły zupełną d o dziś w y k l e j a n k a c h . P o r ó w n u j ą c j e d n a k w y c i n a n k i znajdujące się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e z t y m i , które p o ­ siadała u s i e b i e o b . B ą k o w s k a , n i e d o s t r z e g a m y ' i n d y ­ widualnych gdyby różnic, dzieciom które musiałyby istotnie zostawiono s z u k a n i u własnych f o r m w y r a z u z a r y s o w a ć się, pełną s w o b o d ę w plastycznego. Jak w y n i k a z przeprowadzonych wywiadów, j a n k i Śladowskie są z j a w i s k i e m o b c y m , k o w s k a ( s i o s t r a m a l a r z a k r a k o w s k i e g o , Józefa B ą k o w - sztucznie skiego). niego Nauczycielka t a , chcąc rozbudzić w m ł o d z i e ż y zain­ a r t y s t y c z n e , przynosiła d o k l a s y książki i czasopisma i l u s t r o w a n e , b a r w n e pocztówki i t p . R y s o ­ za p o ś r e d n i c t w e m zajmowały Reinfuss ze zbiorów odpowied­ s p o w o d o w a ł , że się już w y k l e j a n k a m i , n i g d z i e dekoracji Roman Brak trwal­ szego r e z u l t a t u . D z i e w c z ę t a p o o p u s z c z e n i u szkoły n i e ci przerysowywały Fotografował wykle­ zaszczepionym w y s i ł k i o b . B ą k o w s k i e j n i e p o z o s t a w i ł y p o sobie j a n F i r o b i o n e w szkole Na pod­ szkoły. podłoża w t r a d y c j i m i e j s c o w e j w a ł a w z o r y m o t y w ó w n a t a b l i c y , k t ó r e następnie d z i e ­ j malowały w zeszytach. wzorów, swobodę, d o t y c h f o r m , które zostały utrwalone w zachowanych robót ręcznych u t a l e n t o w a n a p l a s t y c z k a Salomeą B ą - teresowania Różnice Muzeum n i e znalazły izb wiejskich w Etnograficznego w też w y k l e - zastosowania do Sladowie. Krakowie, A N T O N I TWARDOWSKI, NIEZNANY RZEŹBIARZ L U D O W Y ADAM W i e l k o p o l s k a rzeźba l u d o w a j e s t mało z n a n a i w m i ­ n i m a l n y m s t o p n i u zbadana. W y d r u k o w a n e przyczynki są g ł ó w n i e w y n i k i e m spostrzeżeń p o c z y n i o n y c h w o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m Ze wszech najwięcej l u b jeszcze p r z e d więcej, ale o których nic l u b niewiele w i e m y ze w z g l ę d u n a n i k ł e d o t y c h c z a s k o n t a k t y z t e ­ renem i b r a k badań o d k r y w c z y c h n a szerszą skalę.' r o k i e m 1914. m i a r pożądane w i ę c j e s t d r u k o w a n i e j a k materiałów, b y stworzyć podstawę d o n a p i ­ s a n i a ogólniejszych p r a c . M a j ą c t o n a u w a d z e , chciał­ b y m zapoznać c z y t e l n i k ó w z j e d n y m z w i e l k o p o l s k i c h rzeźbiarzy l u d o w y c h , k t ó r y c h n a o b s z a r z e n a s z y m Ryc. 252 niewątpliwie GLAPA 1. Rzeźba w drzewie jest M g r Stanisław Błaszczyk p r z e z k i l k a l a t w o k r e s i e p o w o j e n n y m , p o 1945 r „ p r o w a d z i ł b a d a n i a t e r e n o w e n a d rzeźbą l u d o w ą w p o ł u d n i o w e j W i e l k o p o l s c e . W y ­ n i k i t y c h badań j e d n a k d o t y c h c z a s n i e zostały o p u b l i ­ k o w a n e a n i w e f r a g m e n t a c h , a n i w całości. 1 zdobiąca łóżko, Wys. 35 cm. dl 120 cm. �Ryc. Ryc. 2. Antoni 3. Dudziarze. Twardowski, rzeźbiarz ludowy. Polichromowana rzeźba Wys. 30 cm. Ok. 1948 r. Rzeźbiarzem tym jest Antoni w drzewie. Twardowski, uro­ d z o n y 23 m a j a 1884 r . w Uścięcicach, p o w . N o w y myśl, a mieszkający dziskiem w obecnie w Piaskach t y m s a m y m powiecie. To­ pod Gro­ Przez długie l a t a pracował o n w majątkach z i e m i a n w c h a r a k t e r z e r o ­ botnika rolnego. Obecnie jest z a t r u d n i o n y w P G R ki Pias­ skrzypiec prace pochodzą z lat minio­ zakończeniami g ł ó w n i e orły, k t ó r e są dekoracją bram triumfalnych stawianych w d n i u 1 M a j a w Grodzisku, Grąblewie i nych. T w a r d o w s k i już j a k o d z i e c k o wykazywał zdolności i z a m i ł o w a n i e d o s t r u g a n i a i rzeźbienia. Będąc chłop­ c e m , k i e d y pasał gęsi i k r o w y , często p r z e z całe d n i e przebywając ptaki, koszyczki, na polu i drzew. Pierwsze te p r a c e — j a k m ó w i n a m d z i s i a j z p e w n y m rozrzew­ z rosnących p r z y robił drodze zające, krzewów Piaskach. W które Stanisławowi na gipso­ i ś w i e c ą c e niż Ostatnie jego l a t t e m u miałem rzeźby, możność oglądać w j e g o m i e s z k a n i u , zostały już w y r z u c o n e n a strych Tomyśl) z drzewa. jeszcze c z t e r y — p i ę ć (mieszka (pow. N o w y jak twierdzi — w e , żelazne, p r z e d m i o t y p o l a k i e r o w a n e t o , co o n w y k o n u j e ku Urbanowie środowisku jego — ogół n i e cenią t y c h rzeźb. L u d z i e w o l ą o d l e w y n i e n i e m i w s t y d e m — ofiarowywał d y r e k t o r o w i mająt­ w rzeźbionymi O b e c n i e , j a k już w s p o m n i a ł e m , mało rzeźbi. W y c i n a j a k o s t e l m a c h . Dziś, k i e d y m a już 70 l a t , r z a d k o rzeźbi. R e p r o d u k o w a n e z fantastycznie szyjek. (ryc 1). razem W mieszkaniu z zięciem) pozostali Twardowskiego tylko dudziarze K o b y l i ń s k i e m u , b y m i e ć u n i e g o dobrą opinię, b y s i e ­ (ryc. 3) p o s t a w i e n i n a k u n s z t o w n i e r z e ź b i o n e j , bie i s w e g o o j c a , k t ó r y p r a c o w a ł p r z y wołach, uchronić n i e s i o n e j z pałacu i z a w i e s z o n e j n a ścianie, p o d s t a w i e . prze­ p r z e d b i c i e m . R z e ź b a m i t y m i w ó w c z a s b a w i ł y się cór­ D u d z i a r z e zdobią w o l n ą przestrzeń p r z y p i e c u i p r z y ­ k i K o b y l i ń s k i e g o , a T w a r d o w s k i cieszył się pominają T w a r d o w s k i e m u d a w n e „ w e s o ł a " i j e g o w y ­ liński n i e b i j e a n i j ego Kiedy Niemiec że Koby­ czyny a n i j ego o j ca w y r ó s ł i m i a ł już około 20 l a t , w y j e c h a ł n a r o b o t y . Pracując ciężko w cegielni, Z do nie rzeźbiarskie. rozmowy z T w a r d o w s k i m j a s n o w y n i k a , że n i e ­ m a l p r z e z całe ż y c i e umiejętność „ w y c i n a n i a " eksploa­ w o j n a świa­ t o w a ł i t r a k t o w a ł j a k o skuteczną broń, zabezpieczającą t o w a zagnała go n a f r o n t w s c h o d n i . T a m w y r z e ź b i ł z j e g o i całą rodzinę p r z e d b i c i e m p r z e z a d m i n i s t r a t o r a drzewa, posiadłości h r a b i o w s k i c h , następnie p r z e d w y s y ł k ą n a miał sił a n i czasu d o rzeźbienia. P i e r w s z a żołnierza dla dekoracji o b o z u , orła 50 c m wielkości, o k . 160 c m w y s o k i e g o długości. Z a narzędzia i d w a l w y 100 c m do w y k o n a n i a t y c h prac słu­ żyły m u : t o p o r e k , nóż k i e s z o n k o w y i piłka d o rżnięcia. Podczas c o f a n i a się f r o n t u z placówki p r z y f r o n t o w e j prace t e zostały Kiedy n a f r o n t z a c h o d n i , do Francji, pozycyjnych podczas kamienia długich kilka rzeźb, walk przedstawiających wykonał postacie ludzkie i psa. dochody. W w a r u n k a c h P o l s k i L u d o w e j istnieją z n a c z n i e w i ę k ­ sze m o ż l i w o ś c i swobodnego kształtowania zdobił łóżka oraz wykonał k i l k o r o Fotografował uzdolnień a r t y s t y c z n y c h d l a t w ó r c ó w pochodzących z d o t y c h c z a s upośledzonych k l a s społecznych. Dziś t w ó r c y c o r a z śmielej poszerzają z a k r e s t e m a t y c z n y s w e j czości, b y jeszcze pełniej w y r a z i ć w f o r m i e W okresie międzywojennym wyrzynał r a m y do o b r a ­ zów, ołtarzyki, go p r z e d nędzą, dając d o d a t k o w e zabrane i w y s ł a n e d o Essen. l o s y przerzuciły T w a r d o w s k i e g o z pierwszą linię f r o n t o w ą p o d c z a s p i e r w s z e j w o j n y ś w i a ­ t o w e j , a w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m w y c i n a n i e broniło ludowi twór­ artystycz­ n e j t e treści, k t ó r e z w i ą z a n e są z naszą n o w ą r z e c z y ­ wistością Kazimierz społeczną. Sledyńskl 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a86bd469fcfb210fbca40b7d0ae5904a.pdf b2b71a6751271cc3eabcc20374f1e59b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6415 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5988 Title A name given to the resource Antropolog i corrida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.175-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text agrzmiały trąby i oto byk pojawił się na arenie. Kim jest byk? - „Byk, dorosły samiec bawoła, ja­ ka, żubra, bizona, łosia, jelenia, renifera; bydła domowego” - podają leksykony. Uściślijmy od razu. Byk z areny to potomek tura BOS TAURUS, ściślej jeszcze rasy BO S TAU RUS AFRICANUS, a jeszcze ściślej odmiany ANDALUZYJSKIEJ lub NAWARYJSKIEJ. Jako taki, należy nasz byk do bydła domowego. Jego partnerką jest mlecznodajna krowa, zaś wytrze­ bioną wersją - roboczy wół. Nasuwa to od razu ele­ mentarną opozycję pomiędzy wynaturzonym i ujarz­ mionym a integralnym. W przeciwieństwie do zdegenerowanych krowy i wołu jest byk zwierzęciem naturalnym i dzikim (niezdatnym do zaprzęgu, ani możliwym do ujeżdżenia). Ten atrybut naturalności byka jest niezwykle mocno podkreślany we wszelkich regulaminach i przepisach hodowlanych. Byk bojowy hodowany być musi w warunkach maksymalnej wolności. Pastwiska mają po wiele tysię­ cy hektarów, na których żyją byki życiem ich dzikich praprzodków. Zabronione jest zabezpieczanie zwierząt przed dolegliwościami warunków klimatycznych (np. budowa obór), sztuczne ich dożywianie (furaż) etc. „W dzień i w nocy, zimą i latem - zachwyca się Clau­ de Popelin - życie byka toczy się na łonie dziewiczej natury. Zimą byki same muszą się bronić przed scho­ dzącymi z gór zgłodniałymi wilkami”.1 —W tym ostat­ nim zdaniu nie ma, wbrew pozorom, dużej przesady. Najsłynniejsze hodowle Hiszpanii usytuowane są czę­ sto wysoko w górach. I tak przeciętne wyniesienie pa­ stwisk Albarracin wynosi ok. 1800 m, Cesera Chico ok. 1500 m etc. Poznają tam byki i upał, i śnieg, i su­ sze, i powodzie. Powracają do natury.2 Nie darmo użyliśmy terminu „byk bojowy”. Drugim bowiem obok „naturalności” atrybutem byka, jedynego zwierzęcia udomowionego atakującego człowieka i inne zwierzęta domowe, jest jego „wojowniczość”. Lecz nie każdy groźny byk jest bykiem bojowym. Prawdziwą „bojowość” uzyskuje byk najczęściej w szóstej-ósmej gene­ racji, gdy wykazali już tę cechę i to w wysokim stopniu, wszyscy jego przodkowie. Stąd wielka waga, jaka przy­ kładana jest do genealogii stad, ich jednorodności i he­ raldyki. I tak na przykład stado Jandilla, w którym pie­ czętuje się byki sześcioramienną gwiazdą, wyprowadza swoją wielokrotnie sprawdzaną genealogię, poprzez pięć innych stad, z prastarego stada Salvador Varea. W odróżnieniu od genealogii psich lub końskich, byk bojowy nie może być fenomenalnym znajdą ude­ korowanym medalami na wystawach lub wygrywaj ącym wyścigi, a więc nobilitowanym przez swoją obiek­ tywną rasowość czy sprawność. Odwrotnie - byk może być czasem znacznie nieforemny, byleby pochodził „z rodu”.3 Ileż sporów toczy się dziś jeszcze wokół rze­ czywistego pochodzenia wspaniałych byków Don Edu­ ardo Miury, najpiękniejszych i najodważniejszych, ja­ kie zdarzyło mi się widzieć, z których wywodzą się LUDWI K S T O M M A Z Antropolog i corrida między innymi: słynny zabójca Domingo del Campo „Deserter” ; „Voleto”, który 25.07.1904 w Santander powalił po kolei dziewięciu pikadorów, czy „Islero”, który w sierpniu 1947 położył kres życiu legendarnego Manolete. Widać z tych dyskusji jasno, że „bojowość” byka to nie tylko jego atrybut fizyczny, ale także histo­ ryczny i - nie bójmy się słowa - metafizyczny. Trzecim wreszcie atrybutem byka, nad którym nie będziemy się długo rozwodzić, gdyż wystarczająco do­ bitnie dokumentują go magia, legenda czy paremiologia, jest jego seksualna „męskość”. Byk naturalny, byk waleczny, byk męski... Lecz oto zagrzmiały trąby i byk pojawił się na arenie. Naprzeciw toreador z szeroką płachtą szkarłatną z jedwabiu lub perkalu oczekuje na zwierzę, by wykonać z nim swoisty taniec: ciąg kilku­ nastu z około dwudziestu pięciu skodyfikowanych fi­ gur, pomiędzy którymi nieunikniona „Weronika”. Za każdym razem złowroga płachta przyciągająca uwagę byka i stanowiąca cel jego szarży przesuwa się w ostat­ niej chwili po jego rogach i łbie. Płachta ta nazywa się capa, czyli po hiszpańsku spódnica. Przypomnijmy w tym miejscu, iż wielu spośród naj­ słynniejszych torreadorów hiszpańskich, jak choćby Gitanillo de Triana, El Gallo, Fernando Gomez, czy Jo­ se Gomez Ortega, było Cyganami. To jedno tylko z licznych i dobitnych świadectw pokrewieństwa folk­ loru cygańskiego i hiszpańskiego, a w szczególności an­ daluzyjskiego (flamenco!). Istnieje też w folklorze an­ daluzyjskim obyczaj odpowiadający cygańskiej te zamegereł łes i podźitko mageripen, a polegający na ska­ laniu mężczyzny, wykpieniu jego męskości przez zarzu­ cenie kobiecej spódnicy na głowę. Zresztą w hiszpań­ skim czasownik capar („spódniczyć”) ma powszechne znaczenie: kastrować umniejszać. W rytuale capy zo­ staje więc byk symbolicznie wykastrowany, wyśmiany w swojej męskości. A oto pojawiają się pikadorzy. Niech nie mylą nas ciężkie materace chroniące ich konie. Wprowadzono je stosunkowo niedawno. Jeszcze w 1922 „Colmonero” zabił dwa konie, a w 1932 „Preciosillo” z hodowli Jose Maria Galacha aż trzy. Groteskowość pikadora wyraża się w znakach dużo bardziej subtelnych i wymagają­ 175 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA cych znajomości kodu. I tak na przykład ubrany jest on w okrągły, niegodny rycerza, chłopski kapelusz. Chłop­ stwo (chamstwo) przywołują też prymitywne, żelazne strzemiona właściwe mulnikom. Również broń pikadora jest niestosowna, gdyż pozorna - długa pika z ostrzem ograniczonym poprzeczką, którą można byka rozdrażnić, lecz nie sposób zrobić mu realnej krzywdy. I wreszcie, niczym jawny donos: wolno pikadorowi po­ ruszać się wzdłuż ścian areny tylko w kierunku przeciw­ nym do ruchu słońca, czyli kierunku karnawałowym, błazeńskim. Jest więc pikador przeciwnikiem pozornym (przypomnijmy przygody Don Kichote’a), z którym walka nie przynosi chwały, lecz przeciwnie - ośmiesza. Byk szarżujący brawurowo na pikadora chłopa-błazna wyśmiany więc zostaje i poniżony w drugim swym atry­ bucie: waleczności. Pojawiają się z kolei bandrijerzy. Będą wbijać w kark byka bandrije - siedemdziesięciocentymetrowe patyki z haczykiem na końcu, przystrojone kolo­ rowymi paskami papieru; od dwóch do czterech par (w XVIII w. wbijano bandrije pojedynczo). Byk ude­ korowany zostaje jak jarmarczny koń lub osioł. Czyż może istnieć dobitniejszy znak ujarzmienia, niż być ubranym, udekorowanym przez przeciwnika - włożyć jego barwy! - Tak traci byk swój atrybut ostatni: wolność i naturalność. Byk ośmieszony i złamany w tym wszystkim, co go wyróżniało i nadawało mu godność. Byk nie-byk. Lecz oto wychodzi toreador, w tej fazie corridy zwa­ ny częściej matadorem i rozpoczyna się walka. Z kim walka? - Z bykiem poniżonym i złamanym, z niegodnym bykiem nie-bykiem? - Otóż nie! By zrozumieć kondycję byka u progu trzeciej tercji corridy, odwołać się trzeba do starych, jakże pielęgno­ wanych w tradycji hiszpańskiej, rytuałów rycerskich, do kodeksów zakonów rekonkwisty z Calatravy, czy Alcantary. Nie będziemy ich omawiać w szczegółach temat to historykom znany. Przypomnijmy więc tylko, iż rytuał pasowania na rycerza, najzaszczytniejszego obrzędu w życiu wojownika, składa się tu z trzech ak­ tów: kąpieli inicjacyjnej, ceremonialnego spoliczkowania i przyjęcia składanego na klęczkach hołdu. Znawcy tematu, z Gautierem na czele, piszą tu o sym­ bolice powtórnego narodzenia. Mają oczywiście rację. Gdy jednak rozłożymy obrzęd na części składowe, przekonamy się, iż w części pierwszej (kąpiel) odebra­ na zostaje pretendentowi jego męskość (myty rycerz się nie myje!): jak niemowlę, nago, przez obce kobiety śpiewające dziecięce pieśni, sprowadzony zostaje do obojnaczego stanu dziecięctwa. Potem policzek uwła­ czający jego rycerskiej waleczności, wszak rycerz nie ma prawa puścić zniewagi płazem; wreszcie padnięcia na kolana będące zaparciem się natury swego stanu. Ta sama dokładnie triada, co w przypadku byka. Kimże jest więc byk u progu trzeciej tercji corridy? - Bykiem bojowym, którego szlachectwo oto się wy­ pełniło. Bykiem pasowanym, bykiem, z którym matador stanąć już może do dumnej walki na śmierć i życie. Matador dobrze rozumie owo przeobrażenie byka. Jeżeli więc podczas capy walczył z zakrytą głową, teraz z szacunkiem zdejmuje monterę i odrzuca ją w tył za siebie. W ręku nie trzyma już szerokiej płachty, ale krótką muletę - znak tarczy raczej. A i orkiestra oży­ wa nagle i grać zaczyna pasos dobles - turniejowe, woj­ skowe marsze niemieckie, importowane do Hiszpanii w czasach Karola V. Rozpoczyna się pojedynek. Istnieją dwa zasadnicze style walki: tremendese (szkoła Rondy) i fascinanse (szkoła Sewilli). Czyżby Rudolf Otto czerpał swoją terminologię z corridy? Szkoła Rondy, to szkoła maksymalnego, przyprawiają­ cego publiczność o dreszcz ryzyka. Reprezentowali ją ongiś Pedres, Chicuela II, do niedawna Paco Ojeda: dzisiaj Miguel Baez Litri i El Spartaco. Szkoła Sewilli eksponuje baletową grację ruchów toreadora. Widzo­ wie oczarowani pięknem tańca darowują toreadorowi minimalizację niebezpieczeństwa. Reprezentowali tę tendencję choćby Juan Belmonte, Paco Camino, El Cordobes; dzisiaj Manzanares. Ogromną większość matadorów wpisać by należało w przestrzeń między ty­ mi dwoma klasycznymi rozwiązaniami. Gdzieś pośrod­ ku między nimi umieścić by na przykład należało nie­ zapomnianych mistrzów tej miary co Manolete czy sądząc z zachowanych opisów - sam boski Francisco Montes. Podkreślmy jednak od razu, iż nawet w najskraj­ niejszym wydaniu szkoły sewilskiej, budzącym nieraz protesty koneserów (słynny epizod ośmieszenia El Cordobesa przez Miguelina podczas ferii w Madry­ cie 18 maja 1968) byk nie jest nigdy usunięty w cień. Gracja matadora eksponowana jest nie w opozycji do ewentualnej nieporadności byka, lecz przeciwnie podkreśla groźną harmonię jego szarż. Jest to pojedy­ nek równych. Matador, który ośmieszyć chciałby by­ ka, traci respekt widowni, ośmiesza się sam. Nie ma lepszych i gorszych w świętej wspólnocie rycerskiej, której śmierć jest honorem i naturalnym przeznacze­ niem. I oto śmierć nadchodzi. Istnieje pięć uznanych sposobów zadania estocady, czyli powalającego byka, decydującego ciosu szpadą volapie, suerte de arrancar, suerte de recibir, suerte de aguantar i suerte a un tiempo. Jedynym, co łączy wszys­ tkie te różnorodne techniki, jest symboliczny krzyż tworzony przez dwie ręce matadora w chwili ostatecz­ nej. Krzyż pożegnania definitywnie nobilitujący, czy wręcz uczłowieczający byka - wojownika, który spełnił swój obowiązek i w ten sposób zatriumfował nad hań­ bą inicjacji - grzechem pierworodnym rycerza. Byk jest martwy, ale to właśnie daje pełny i nie­ śmiertelny już wymiar jego waleczności, męskości i na­ 176 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA turze. Viva la muerte! - Oto cała wykładnia hiszpańskiej i rycerskiej nauki o sensie życia i śmierci. A my, skrom­ ni spektatorzy corridy, widząc naocznie nicość śmierci wobec wielkości honoru, przestajemy także, po trochu, lękać się kresu naszych własnych dni. Moc corridy ob­ myła nas z demonów strachu. Może zacząć się fiesta! Magiczne święto, w którym flamenco jest jakby przedłużeniem korridy: ciągiem suertes z przystankami oznaczającymi śmierć. * Przypisy 1 2 3 C. Popelin, La Tauromachie, Paris 1970, s. 93 Przypomnieć tu też należy kategoryczny zakaz ingerencji w integralność fizyczną byka, np. ostrzenia czy tępienia mu rogów, podawania wszelkiego rodzaju używek stymu­ lujących etc. Por.: P. Dupuy, J. Perrin, Ombres et soleils sur l 'arene, Pa­ ris 1988, s. 29-108 Tekst był publikowany w „Roczniku Muzealnym”, tom IV, Włocławek 1991 Corrida, Bilbao 2005, fot. Maria Rogala � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c8999d16f276499d875e0f3b1b05498.pdf c52a2d74b793b71d88c3c283f80aab9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6197 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe Afryka - współczesność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5781 Title A name given to the resource Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn ANTROPOLOG I POW OJENNA RZECZY W ISTOŚĆ W SPÓ ŁCZESN EJ AFRYKI. REFLEK SJE N A TEMAT B A D A Ń TEREN O W Y CH W PO ŁUD NIOW OSUDA ŃSKIEJ DŻUBIE Jeszcze nie tak dawno Afryka pogrążona była w głębokim kryzysie. Dość wspomnieć, iż jeszcze dziesięć lat temu znakiem rozpoznawczym kontynentu były konflikty zbrojne, które wybuchały jeden za drugim, z przerażającą siłą: w Kongo, Liberii, Mozambiku czy Sudanie, żeby wymienić tylko kilka. Choć większość należy już do przeszłości, wciąż mamy do czynienia z ich skutka­ mi i wiele krajów afrykańskich można zaliczyć do kategorii „powojennych”. Wraz z porozumieniami pokojowymi zakończyły się działania zbrojne, jednak na polu gospodarki czy interakcji międzyludzkich wciąż punktem odniesienia jest czas wojny, a nie pokoju. Kontynent ten cechuje wielowymiarowa przejściowość - w wielu krajach dokonuje się przejście od wojny do pokoju, od kryzysu do stabilizacji, od autorytaryzmu do demokracji, od gospodarki sterowanej (czy „wojennej”) do wolnego rynku. Podstawowym problemem jest: jak rozumieć zachodzące tam zjawiska, które nie należą ani do świata wojny i kryzysu, ani pokoju i stabilizacji? Wszystko to nie pozostaje bez konsekwencji dla pracy badacza w terenie, rzutuje na problematykę badań i metodologię, wiąże się także z szeregiem pro­ blemów etycznych. W ostatnich dekadach badania na kontynencie afrykańskim stały się swego rodzaju „antropologią cierpienia” - nauką o społecznościach doświadczonych przez różnego rodzaju kataklizmy: wojny, akty ludobójstwa, czystki etniczne, terror polityczny, niedostatek materialny, epidemie i katastro­ fy ekologiczne (Davis 1992). Rozbudziło to nowe zainteresowania badawcze. Na plan pierwszy wysunęły się studia nad socjoekonomiczną stroną życia Afrykańczyka rozpatrywaną z perspektywy jego nierzadko traumatycznych przeżyć. Wszystko ze względu na gardłową potrzebę szeroko pojętego rozwoju, stabili­ �144 Maciej Kurcz zacji i rekoncyliacji. W centrum uwagi specjalistów znalazło się także miasto aktualnie najważniejszy z obszarów, z perspektywy realiów życia Afrykańczyka. Jak wspomniałem, obecna sytuacja na kontynencie ma poważne konsekwencje metodologiczne. Rodzą się pytania: jak prowadzić badania w terenie w sytuacji zagrożenia, jak zachować postulat relatywizmu kulturowego wobec powszechnego cierpienia? Zasadniczym problemem jest to, czy można w ogóle prowadzić eks­ ploracje etnograficzne w sytuacji, gdy ludzie toczą walkę o życie, cierpią i umie­ rają. Dobitniej: jak rozmawiać ze zgwałconą kobietą albo z młodym mężczyzną, który jako dziecko zmuszany był do niewyobrażalnej wręcz przemocy, jak wresz­ cie w obliczu takich historii skupiać się na powziętych zamierzeniach - nierzadko mało istotnych z punktu widzenia samego rozmówcy? Mówiąc inaczej, praca w te­ renie, jak nigdy wcześniej, zmusza badacza do wypracowania postaw etycznych i nowych rozwiązań metodologicznych, które pozwoliłyby mu pozostać w zgodzie ze swoim sumieniem. Na temat tych i innych dylematów prowadzenia badań w sy­ tuacjach ekstremalnych istnieje już niemała literatura (m.in. Davis 1992; Nord­ strom, Robben, eds., 1995; Stańko, Lee, eds., 2003; Cramer, Hammond, Pottier, eds., 2011 ). W odniesieniu do postaw i procedur badawczych, które należy przyjmo­ wać w powojennej rzeczywistości Afryki, zdania są podzielone. Francuski socjo­ log Loïc Wacquant sugeruje porzucenie interpretacji na rzecz powrotu do bardziej opisowej formy nauki, oddania głosu ludziom, których badamy (Rouse 2007: 1). Inni przeciwnie, opowiadają się za jeszcze bardziej rozbudowanymi modelami in­ terpretacyjnymi w badaniu „zdezorganizowanego” świata Afryki (np. Paul Farmer, Philippe Bourgois, Nancy Scheper-Hughes). W artykule zaprezentuję garść wła­ snych refleksji na temat badań powojennych społeczeństw Afryki. Czerpać będę z moich doświadczeń zdobytych w czasie prac terenowych w południowosudańskiej Dżubie, w latach 2007 i 2008. Badania dotyczyły strategii przeżycia oraz poprawiania jakości życia przez mieszkańców miasta. Działania te analizowa­ łem zasadniczo przez pryzmat dwóch kategorii zjawisk: żywiołowych procesów urbanizacyjnych oraz wielowymiarowej pograniczności1. Powojenne miasto afrykańskie Ośrodki miejskie to centra życia, ale i traumatycznych doświadczeń Afrykańczyków - niedawne miejsca opresji, teraz reintegracji i galopujących procesów urbanizacyjnych. We współczesnych konfliktach (nie tylko w Afryce) miasta od­ grywają szczególną rolę, ze względu na swoje polityczne i ekonomiczne znacze­ nie. Ważny jest także ich mikroklimat kulturowy - generowany przez gigantycz­ n ą populację, w większości zamieszkującą „dzikie suburbia” (wild suburbia). To 1 Badania te realizowane były w ramach projektu „Dżuba - ośrodek kultur i konfliktów”, a finanso­ wane z grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 145 świat potencjalnych wywrotowców, rezerwuar rekrutów dla różnego rodzaju zbroj­ nych milicji (Hill 2009: 5-11). W krajach globalnego Południa to przede wszyst­ kim w miastach koncentruje się obecnie życie, mimo braku bezpieczeństwa i wielu infrastrukturalnych problemów. Miejsca te nadająton życiu ekonomicznemu i spo­ łeczno-kulturowemu całych regionów. Dlatego też ośrodki takie, jak Mogadiszu, Monrowia czy Dżuba zostały szczególnie dotknięte działaniami zbrojnymi w cza­ sie ostatnich wojen. Stały się arenami walk - strategicznymi punktami na mapie działań wojennych. To tutaj dały o sobie znać „nowe wojny”, których aktorami stały się różne grupy społeczeństwa (niekoniecznie państwo i jego aparat), a meto­ dą nierzadko terroryzm. W wyniku wojen wiele miast afrykańskich uległo znisz­ czeniu, a ich ludność rozproszeniu, żadne jednak nie przestało istnieć. Mimo po­ zornego rozkładu, nigdzie nie zapanowała anarchia. Wraz z dekompozycją struktur państwowych, deformalizacją życia, wytworzyła się swoista próżnia rodząca moż­ liwości reorganizacji podstawowych instytucji społecznych i ekonomicznych. Dla niektórych świat ten okazał się niezwykle atrakcyjny, oferując różnorakie szanse. Dla innych okazał się pułapką, źródłem wykluczenia. Niezależnie jednak od zalet i wad tego świata, powojenna Afryka to rzeczywi­ stość miejska, gdzie różnice między miastem a w sią praktycznie uległy zatarciu. Ludzie, bez względu na miejsce zamieszkania, w wielu dziedzinach przejmują typowo miejski styl życia. Widać to na płaszczyźnie relacji społecznych, życia ekonomicznego czy nawet w odniesieniu do sposobów spędzania wolnego czasu. Dodam także, iż kontynent ten charakteryzuje się obecnie najwyższym tempem urbanizacji. Żywiołowo rozwija się, a procesy te widoczne są najsilniej w ośrod­ kach zurbanizowanych. Wojenna przeszłość, wraz z wielopłaszczyznowymi zmianami modernizacyjnymi, odpowiadają za specyficzny, efemeryczny klimat tych miejsc, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżony do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia w koncepcji Arnolda van Gennepa (2006). Kategoria „liminalności”, moim zdaniem, to klucz do rozumienia wielu miast Afryki, w tym także eksplorowanej przeze mnie południowosudańskiej Dżuby. Dżuba - miasto w fazie tworzenia W czasie niedawnej wojny domowej w Sudanie Południowym (1983-2005) Dżuba była prowincjonalną mieściną, zamieszkaną przez kilkutysięczną gru­ pę wynędzniałej ludności. Na zbuntowanym terenie stanowiła główny ośrodek administracyjny i policyjny Chartumu. Teraz, niejako z dnia na dzień, staje się wielkim miastem - stolicą niepodległego Sudanu Południowego. Od 2005 roku do miasta płynie bowiem nieprzerwanie powódź imigrantów2. Są wśród nich 2 Od podpisania porozumień pokojowych w Naiwasza, w Kenii, 9.01.2005 r. Wydarzenie to wyzna­ czyło oficjalny koniec tzw. drugiej wojny domowej w Sudanie (1983-2005). �146 Maciej Kurcz urzędnicy tworzącej się właśnie administracji, ludzie drobnego biznesu, którzy zwęszyli tutaj koniunkturę, czy też ludność wiejska wypchnięta do miasta przez dramatycznie trudne warunki panujące na prowincji. Przede wszystkim jednak m igrują tu byli uciekinierzy, przebywający w innych częściach Sudanu, jak i w sąsiednich krajach afrykańskich. To oni są główną siłą m otoryczną przemian zachodzących w Dżubie - gwałtownych procesów urbanizacyjnych. Zasadniczą sprawą dla każdego imigranta jest zaadaptowanie się do nowego środowiska. Nie jest to zadanie łatwe, w mieście panująbow iem skrajnie trudne warunki życiowe. Brakuje wody i kanalizacji, o prądzie już nie wspominając. Na skutek niewy­ obrażalnie ubogiej infrastruktury komunikacyjnej regionu, wzrastają drastycz­ nie ceny. Dochodzi do tego wieloetniczność oraz wielokulturowość migrantów, sprzężona z tradycjonalizmem i konserwatyzmem poszczególnych jednostek. To mieszanka wywołująca u większości mieszkańców uczucie wyobcowania. Co gorsza, nakłada się na to różnorodny bagaż traumatycznych doświadczeń wojen­ nych. Z naszej perspektywy Dżuba jest miastem dysfunkcyjnym. Można by j ą nazwać kolokwialnie pewnego rodzaju przechowalnią, miejscem, gdzie - przy­ najmniej obecnie - istnieją największe szanse na przeżycie w powojennym Suda­ nie Południowym. Przypomina tym samym bardziej obóz dla uchodźców aniżeli miasto, powiększa się jednak niemal każdego dnia. Mimo swoich licznych bra­ ków, dla większości stanowi szansę na normalne życie. Dżuba a doświadczenie tymczasowości Człowiek przybywający do Dżuby wkracza w świat odmiennej rzeczywisto­ ści: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko, co tu spo­ tyka, kłóci się ze znanymi mu hierarchiami społecznymi oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, nato­ miast dla przybysza z globalnej Północy raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz nagromadzeniem patologii, beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Wspólna jest konieczność zmiany, przebudowania własne­ go światopoglądu czy nawet moralności. To nieuniknione w świecie, który jest krańcowo zmienny i nieprzyjazny człowiekowi zarazem. W takim środowisku wszystko podporządkowane jest właściwie jednem u tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma zasadniczo znaczenia, czy jest się wiej­ skim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Jak sądzę, dobrym przykładem tego zjawiska są „biali” mieszkańcy Dżuby. To jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można dostrzec wpływ specyfiki miejscowej rzeczywistości. Do zachowań takich zaliczyć można na przykład roz­ wiązłość seksualną czy pijaństwo. Wszystko zrzuca się na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. Rzeczywistość �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 147 powojennej Dżuby powoduje, iż przybysz z globalnej Północy zawiesza tutaj swoją tożsamość, w zamian wypracowując nową, cechującą się swoistą „mo­ ralnością” i obyczajowością. Zjawisko to, choć dotyczy przede wszystkim „bia­ łych”, nieobce jest także innym grupom migrującym do miasta. Miejscowa rzeczywistość jest jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości, może służyć na przykład bogaceniu się. Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturo­ wemu miasto żyje, a nawet rozwija się. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Niemniej, zdewastowany w ojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tem ­ po urbanizacyjnych przemian wywołują poczucie wyobcowania, braku zakorze­ nienia. Pracownicy organizacji pomocowych cały czas m uszą się liczyć z ewa­ kuacją. Obowiązujący ich regulamin nakazuje posiadanie specjalnego zestawu przedmiotów pierwszej potrzeby - tak „na wszelki wypadek”. Paradoksalnie, podobne jest podejście miejscowej ludności, którą także charakteryzuje poczucie niepewności i tymczasowości. Nikt nie wie, co stanie się jutro, ludzie nie m y­ ślą więc o następnym dniu. Przecież w każdej chwili może wydarzyć się jakaś katastrofa i kraj znów pogrąży się w wojnie. W takiej sytuacji jednym z najpo­ trzebniejszych przedmiotów jest karabin. Większość mieszkańców traktuje m ia­ sto jako miejsce tymczasowego pobytu, nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę; migranci wiejscy pragnąjedynie poprawić swoją sytuację życiową. Natomiast cudzoziem­ cy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych przebywają tutaj tylko w czasie trwania projektów, prędzej czy później będą musieli opuścić to miejsce. Tymcza­ sowość odczuwalna jest na każdym kroku, od zachowania ludzi, przez wystrój domów, po stan miejskich dróg. Uderzające jest nieprzywiązywanie przez ludzi wagi do wyglądu i wyposażenia swoich domostw. Dbano tylko o to, co niezbęd­ nie potrzebne, a czasem i o tym zapominano. N a przykład, w ciągu dwóch lat, w wielu odwiedzanych przeze mnie domach nie wybudowano nawet toalet! Na specyficzny mikroklimat kulturowy Dżuby składa się także żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, et­ nicznym czy społecznym. Miasto to ośrodek kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jego istnieniu. Wielokulturowość Dżuby powoduje, iż jej mieszkaniec stara się „ukryć” swoją etniczność - nie manifestuje jej w przestrze­ ni publicznej. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sfe­ rze publicznej, poza murami zagrody. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie, w heterogenicznym środowisku miejskim, obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Miesz­ kańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, która była przecież po części konfliktem etnicznym, lub też w czasie wy­ chodźstwa. �148 Maciej Kurcz Spajająca jest również bliskość granicy państwowej. Wywołuje ona u wszyst­ kich te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale i lęku przed nieznanym, obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło (np. HIV/AIDS). To miejsce realnych możliwości, lecz także metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyro­ dzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to od­ powiada za swoisty, „dekadencki” klimat miejscowej miejskiej kultury. Liczy się tylko to, co tu i teraz; nikt nikogo nie zna - wszyscy są tutaj obcy. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, zespalający, ułatwiający tworzenie się związków społecznych. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście prze­ konać. Specyficzne warunki w mieście uczyniły ze mnie do pewnego stopnia jego typowego mieszkańca. Byłem człowiekiem marginalnym; moja nieokreślo­ na sytuacja sprawiła, iż nieoczekiwanie stałem się członkiem badanego społe­ czeństwa imigranckiego, w którym prawie każdy był mniej lub bardziej obcym. W szyscy oni byli ludźmi z pogranicza, zawieszonymi między wieloma różnymi światami, zdystansowanymi do rzeczywistości, w której przyszło im żyć. Ów dystans stał się zaczynem specyficznego rodzaju interakcji. Ludzi wyłączonych poza ramy swoich dotychczasowych wspólnot jednoczy dążenie do przetrwania w silnie urbanizującym się mieście. Z punktu widzenia rezydenta podrzędnego afrykańskiego hotelu Dżuba jest, jak wynika z powyższego opisu, miejscem szczególnym. Jej specyficzne realia nie pozostają bez wpływu na życie wszystkich przebywa­ jących aktualnie w mieście ludzi, nie wyłączając mojej osoby - samodzielnie prowadzącego badania antropologa. Przede wszystkim uświadomiłem sobie, iż jestem integralną częścią badanej społeczności: „obcym” w miejscu pełnym ta­ kich jak ja. Prawie każdy był tutaj „migrantem”. Prawie każdy deklarował, iż jest tutaj tylko na chwilę. Mój status outsidera, człowieka z marginesu, nie utrudniał, a ułatwiał życie w tym mieście. Był czynnikiem ułatwiającym integrację. Prze­ konałem się o tym zaraz na początku moich badań w Dżubie, gdy stałem się rezydentem podrzędnego miejskiego hotelu. Z reguły badacze terenowi stająprzed następującym dylematem: czy zamiesz­ kać w trudnych warunkach, ale wśród badanej społeczności, czy też skorzystać z lepszej lokalizacji (np. w pobliskim miasteczku), godząc się jednak z pogłębie­ niem statusu outsidera. W moim przypadku było inaczej. Najważniejsze w kwestii znalezienia miejsca do pracy i odpoczynku były względy finansowe. Przyczyną była skrajna, niewyobrażalna wręcz drożyzna panująca w mieście (nocleg w na­ miotowym hotelu kosztował 180 dolarów za dobę i niełatwo było w nim o miej­ sce!). Miasto afrykańskie cierpi dziś z powodu niezliczonych problemów. Do naczelnych bez wątpienia należą wysokie koszty życia, nierzadko przewyższa­ �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 149 jące te panujące w Europie. Problemem jest także niedostatek miejsca do życia, ciasnota i chroniczny brak fizycznego dystansu między ludźmi oraz niezbędnej infrastruktury. Dziś sytuacja ta daje się we znaki także przybyszowi z globalnej Północy; to nie tylko problem tubylczej ludności, ale wszystkich mieszkańców miasta bez wyjątku. Każdy musi się mierzyć z nieprzyjazną rzeczywistością, nie­ rzadko pozostając wobec niej bezradnym. I tak, w czasie pierwszego wyjazdu zmuszony byłem zamieszkać w hotelu. Na szczęście, jakim ś zrządzeniem losu trafiłem na pole namiotowe prowadzone przez przedsiębiorców z Ugandy, a przeznaczone dla afrykańskich biznesmenów cudzoziemskiego pochodzenia. Tu ceny były zdecydowanie przystępniejsze. Mimo ciężkich warunków (nocowanie w dwuosobowym, turystycznym namio­ cie nieprzystosowanym do tropikalnych warunków klimatycznych), udało mi się tam zebrać ciekawe informacje. Przede wszystkim, miałem okazję porozmawiać z odwiedzającymi miasto cudzoziemcami (Arabami, Hindusami, Ugandyjczykami). Dzięki temu skonfrontowałem moje spostrzeżenia ze spostrzeżeniami innych „obcych”. Co udało mi się ustalić? Otóż moje wrażenia „dziwaczności” i „obco­ ści” okazały się nie tak odmienne od odczuć innych cudzoziemców. Wszyscy by­ liśmy do pewnego stopnia outsiderami. Jak już pisałem, byłem obcym w mieście pełnym takich jak ja. Zdecydowaną większość mieszkańców stanowili migranci. Wyobcowanie, osamotnienie okazało się czynnikiem spajającym, ułatwiającym zawiązywanie więzi. Każdy z nas był przedstawicielem odmiennej tradycji kul­ turowej, ale jednocześnie każdy z nas dystansował się wobec zastanego świata, tego, co doświadczaliśmy tu i teraz. Ustanowiło to między nami płaszczyznę dia­ logu. Gwałtowne procesy migracyjne i towarzyszące im przeobrażenia kulturo­ we sprzyjały podejmowanym przeze mnie krokom badawczym. W realny sposób łagodziły dystans kulturowy dzielący mnie od badanej społeczności. Przebywanie w podrzędnym afrykańskim hoteliku dało mi także możliwość przyjrzenia się miejskim zachowaniom ludycznym, obserwowania, jak bawi się mieszkaniec Dżuby. Dodam, iż miejskie zachowania ludyczne w powojennej Dżubie to zjawiska, których znaczenia nie da się przecenić. Gra w bilard, pi­ cie butelkowego piwa3 czy weekendowe potańcówki to kwintesencja miejskiego stylu życia, ale także sposoby nawiązywania interakcji w wielokulturowym spo­ łeczeństwie, wreszcie swoiste terapie w radzeniu sobie z traum ą wojennych prze­ żyć i beznadzieją okresu transformacji. Wspomnę jeszcze, iż miejsce to okazało się doskonałą przestrzenią do prowadzenia rozmów czy wywiadów. Pojawiali się tam przedstawiciele różnych grup społecznych miasta. Był to swoisty obszar neutralny, gdzie moja osoba w najmniejszym stopniu nie wzbudzała zdziwienia. Niestety, równocześnie pozostawałem także wyobcowany. Rzeczywistość Dżuby oddziaływała na mnie w podobny sposób, jak na innych jej mieszkańców 3 Picie piwa butelkowego kojarzone jest powszechnie z miastem, jako typowo miejski rodzaj kon­ sumpcji. �150 Maciej Kurcz - także u mnie miasto wzbudzało negatywne emocje: strachu, osamotnienia czy odrazy. W żadnym wypadku nie byłem w stanie utożsamiać się z tym miejscem, przeciwnie, każdy dzień był dla mnie dowodem na krańcową inność tego świa­ ta. Miejscowy system był dla mnie, jak i dla innych mieszkańców do pewnego stopnia odwróceniem normalności, a przekonanie to było tym silniejsze, że po­ dzielała je niemalże większość rozmówców. Wreszcie, moje działania były pod­ porządkowane temu samemu celowi: przeżyciu. Na przekór stereotypom W Afryce, której historia naznaczona jest silnie niewolnictwem i imperiali­ zmem, kolor skóry ma nieporównywalnie większe niż gdzie indziej znaczenie. Nie ma chyba drugiego takiego miejsca, gdzie biały byłby traktowany w tak szczególny sposób. Mimo upływu czasu, to wciąż big man - „wielki człowiek”, obdarzony przez los różnorodnymi dobrodziejstwami. Pogląd taki skutkuje nie­ wyobrażalnym wręcz szacunkiem okazywanym ludziom białym. Dowody na to odnaleźć można niemalże „na ulicy”, w każdym przejawie afrykańskiej kultury: muzyce, stroju, diecie, ideach religijnych. Fenomen ten jest poniekąd kluczem do rozumienia procesów westemizacyjnych i globalizacyjnych na południe od Sahary. Nie oznacza to jednak, iż ów biały zawsze spotyka się z życzliwością Przeciwnie, można go także oszukać, okraść czy nawet pozbawić życia. W czasach permanentnego kryzysu doszło do wzmocnienia, a zarazem nie­ znacznej modyfikacji wizerunku białego. Powodem takich modyfikacji stereo­ typu był napływ do Afryki, od lat 80. XX wieku, różnego rodzaju organizacji pomocowych4. Wraz z nimi pojawiła się nowa kategoria przedstawiciela global­ nej Północy: pracownik pomocowy, człowiek dobroczynności. Nowy wizerunek jest tym silniejszy, iż w iążą się z nim realne korzyści. Biały to człowiek z ka­ tegorii czynnych. To potencjalny pracodawca lub osoba, która może rozwiązać problemy tubylca. Może okazać się poszukiwanym patronem, który umożliwi dobry start w mieście - wielu moich informatorów znalazło pracę dzięki zna­ jomościom z obcokrajowcami. To nierzadko „pan życia i śmierci”, bowiem na wielu obszarach jego obecność wiązała się z dystrybuowaniem pomocy. Z tego między innymi powodu ludzi z Zachodu ceni się ponad wszystko. Uważani są za tych, z którymi warto się zadawać - mieć wśród nich przyjaciół. W opinii tu­ bylców, są to ludzie nieskorumpowani i niechciwi. Trzeba więc wkupić się w ich łaski, pozyskać życzliwość i przyjaźń, do której m ogą skłonić opowieści tubylca o osobistych tragediach z czasów niedawnej wojny. Wszystko to jest swego ro­ 4 Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy ONZ, jak UNICEF, WFP, UNOCEIA, UNMIS. Inne, to tzw. organizacje pozarządowe (non-government organizations, NGOs) - podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu żadnych sub­ wencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001: 38). �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 151 dzaju korpusem wiedzy - zestawem stereotypów, umożliwiającym poruszanie się w świecie, w którym znaczącą rolę pełnią organizacje dobroczynne. Palmę pierwszeństwa dzierżą w tym względzie uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni (intemally displaced people) - główni klienci pracowników organizacji pom o­ cowych. W południowosudańskiej Dżubie nie byłem typowym przedstawicielem cy­ wilizacji Zachodu. Także tam większość białych stanowili pracownicy różnego rodzaju organizacji pomocowych, mieszkający w zamkniętych enklawach i po­ ruszający się po mieście wyłącznie samochodami. W żadnym wypadku nie paso­ wałem do tego schematu. Szybko zorientowałem się, jak jednoznaczny jest w i­ zerunek białego w mieście, swoją obecnością bowiem naruszałem obowiązujący schemat. Była to wada, nierzadko powód nieufności wobec mojej osoby, do tego stopnia, że powątpiewano w m oją tożsamość. Nie podróżowałem samochodem, pojawiałem się w miejscach nietypowych dla ludzi z mojego kręgu kulturowe­ go, nie byłem pracownikiem żadnej organizacji, nikomu wreszcie nie chciałem wybudować domu czy załatwić pracy. U wszystkich, przynajmniej z początku, wywoływałem podejrzliwość. Zastanawiano się, czy aby nie skrywam pod fa­ sadą europejskości jakiejś innej, prawdziwej tożsamości. Jakiej? Trudno mi jest dzisiaj jednoznacznie powiedzieć. Nie było to więc chyba takie ważne. Zapewne dla każdego środowiska silnie doświadczonego przez wojnę charakterystyczne jest uczucie niepewności, tymczasowości. Także i tam punktem odniesienia był czas wojny; obowiązywał swoisty dekalog, w którym naczelne miejsca zajmo­ wały właśnie takie uczucia jak nieufność czy podejrzliwość. Tak też prezento­ wał się świat większości moich rozmówców. Aktualna sytuacja w mieście nie była postrzegana jako normalna. Przeciwnie, widziana była jako gra pozorów, dzięki której trw ają zakamuflowane przygotowania do kolejnego konfliktu zbrojnego. Sposoby pozyskiwania informacji Inne problemy badawcze również należy powiązać z wojennymi doświad­ czeniami znakomitej większości mieszkańców miasta. Wojna była wciąż powra­ cającym tematem. W wielu przypadkach wynikało to z działalności organizacji pomocowych, w szczególności ze sposobu komunikacji, wspomnianej wyżej strategii kontaktu. Tubylcy przyzwyczajeni byli mianowicie do przekazywania „świadectw” swojego cierpienia i wojennej tułaczki. Fakt ten zmusił mnie do poszerzenia procedury badawczej o elementy tak zwanego autobiograficznego wywiadu narracyjnego - czyli, w zasadniczej części, swobodnej, nieskrępo­ wanej wypowiedzi osoby badanej (narratora), która przedstawia jakąś historię ze swojego życia i jej interpretację (Chase 2009: 17). W moim przypadku była ona doskonałym wstępem do rozmowy - naturalnym, wychodzącym od samego �152 Maciej Kurcz rozmówcy. Dostarczała mi jednocześnie wielu cennych wskazówek i informa­ cji, dotyczących różnych aspektów ich życia (np. strategii migracji czy sytuacji rodzinnej). Rozpoczynałem od pytania o losy człowieka w czasie niedawnej wojny. N ie­ rzadko badany rozszerzał opowieść o bardziej całościową biografię, od dzieciń­ stwa po teraźniejszość, stąd też ten gatunek wywiadu sam ewoluował zatem do formy nazywanej w literaturze jako life history lub life story (Chase 2009: 17). Starałem się niczego nie wartościować ani nie sugerować. Koncentrowałem się na zachęcaniu mojego respondenta do rozwijania poruszanych historii. Dopiero po zakończeniu narracji prosiłem o rozwinięcie interesujących mnie kwestii lub wyjaśnienie wątków, które nie zostały dostatecznie omówione. Rozmówcy za­ skakująco chętnie dzielili się ze mną, nieraz bardzo intymnymi, historiami swo­ jego życia. Niestety, jak sygnalizowałem, nauczeni byli eksponować tylko pewne ich aspekty, ważne dla uzyskania materialnego wsparcia ze strony organizacji dobroczynnej. W przypadku tej procedury zdawałem sobie także sprawę z innych zagrożeń, choćby z tego, iż nie jestem w stanie zweryfikować uzyskiwanych in­ formacji. Mimo wszystko jestem zdania, iż technika ta jest szczególnie pomocna w eksploracjach empirycznych wśród różnego rodzaju przymusowych migran­ tów i winna być włączona na stałe do badań terenowych nad współczesnymi procesami migracyjnymi w Afryce. Niezwykle sprzyjająca okazała się sytuacja językowa w mieście. Ku moje­ mu wielkiemu zdziwieniu, większość mieszkańców Dżuby była anglojęzyczna (w czasie moich wcześniejszych prac terenowych w Sudanie Północnym przy­ datność tego języka do komunikacji z tubylcami okazała się minimalna). Po­ nadto, prawie zawsze znaleźć można było kogoś, kto gotowy był tłumaczyć z któregoś z lokalnych języków na angielski. Mało tego, próby komunikowania się po arabsku - czyli w języku państwowym - najczęściej spełzały na niczym. Tubylcy wymagali wręcz ode mnie posługiwania się językiem angielskim. Wiele jest przyczyn tego fenomenu. Dla Afrykańczyków to język, którym posługują się cudzoziemcy, język służący międzyetnicznej komunikacji. Przy tym, jest on stosunkowo dobrze znany, a co najważniejsze - nie budzi negatywnych emo­ cji. To język neutralny, co więcej, wyraża dobitnie reorientację kulturową Po­ łudnia na interior afrykański oraz cywilizację amerykańsko-europejską. W tym ostatnim aspekcie jego popularność należy uznać za jeden z przejawów globa­ lizacji. Dlatego też nie tyle mogłem, co nawet musiałem posługiwać się nim w kontaktach z tubylcami. Byłem przecież Europejczykiem, a moi rozmówcy chcieli za wszelką cenę pokazać, iż są kosmopolityczni. Do popularyzowania języka angielskiego przyczyniają się repatrianci z innych krajów afrykańskich, którzy opanowali ten język będąc na wygnaniu. Spore zasługi w tym zakresie m ają również Kościoły chrześcijańskie (zwłaszcza pentakostalne), dla których od początku istnienia w Afryce jest to język liturgii czy, ogólnie, działalności duszpasterskiej. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 153 Byli uchodźcy i kobiety - podstawowe kategorie moich rozmówców Na miejscu musiałem zrewidować większość wypracowanych wcześniej w Sudanie strategii badawczych. Przede wszystkim nie mogłem polegać na jed ­ nej, konkretnej procedurze. Podlegać musiały one nieustannym modyfikacjom. Praca w mieście była także ciągłym poszukiwaniem odźwiernych, przełamywa­ niem nieufności oraz pogonią za informatorami. Rozmówcy nie gwarantowali nawiązania kontaktu z innymi, a nierzadko przeciwnie, uniemożliwiali zawar­ cie kolejnych znajomości (tak było w przypadku kontaktów z przedstawicielami diaspory muzułmańskiej)5. W pracach w terenie oparłem się na grupie stałych informatorów. Reprezentowali różne środowiska etniczne, zamieszkiwali różne części miasta. Łączyły ich zaś wspólne doświadczenia życiowe - status byłych uchodźców i niedługi staż w mieście. Byli to przedstawiciele najliczniejszej gru­ py wśród imigrantów. Informatorzy ci byli dla mnie odźwiernymi - umożliwili mi kontakty ze swoimi środowiskami (pobratymcami etnicznymi, sąsiadami czy przyjaciółmi). Wybór tej konkretnej grupy podyktowały realia. Ludzie ci byli najłatwiej dostępni - jako niedawni azylanci byli przyzwyczajeni do kontaktów z „białymi”. Mało tego, przeświadczeni byli o korzyściach płynących z tego ro­ dzaju kontaktów. Wreszcie dysponowali swego rodzaju „strategią kontaktu” zestawem stereotypów na temat przedstawiciela globalnej Północy, służącym do komunikowania się z nim. W rezultacie szybko udawało się pozyskać ich sympa­ tię i zaufanie. Z powyższych względów spośród wszystkich grup miejskich prze­ jaw iali oni największe zrozumienie dla mojej pracy w terenie i byli najbardziej skorzy do rozmowy. Płaszczyzną porozumienia był także ich status. „Powraca­ jący” to ludzie wyobcowani, marginalni, zawieszeni między różnymi światami. Zapewne z tego powodu mieli tak wiele spostrzeżeń, nierzadko krytycznych, wobec otaczającej rzeczywistości i - co równie ważne - chętnie się nimi ze m ną dzielili. To dlatego mogłem włączyć ich do czynnego udziału w moich pracach, a także nader często korzystać z ich wiedzy i doświadczeń. Oczywiście, miało to ogromny wpływ na tempo badań oraz ich ostateczne rezultaty. Ze względu na ograniczone możliwości pozyskiwania informatorów, skoncentrowałem się w badaniach na kilku, reprezentujących różne sytuacje życiowe, bohaterach. Sy­ tuacje z ich życia - jako elementy badań typu case study - uczyniłem paradygmatycznymi dla moich studiów. W toku prowadzonych działań zainteresowałem się także problematyką genderową. Nie było to do końca zamierzone. Jako etnograf-mężczyzna uważałem, że ta problematyka nie rokuje dużych perspektyw badawczych. Rzeczywistość 5 W mieście utrzymywały się silne antagonizmy między ludnością miejscową, w większości chrze­ ścijańską a muzułmanami pochodzenia północnosudańskiego. Ich źródłem była wieloletnia wojna do­ mowa między Sudanem Południowym i Północnym. �154 Maciej Kurcz kulturowa jednak wymusiła na mnie zrewidowanie tego założenia. Okazało się bowiem, że kobieta jest postacią kluczową dla większości interesujących mnie zagadnień: migracji, dynamiki struktury społecznej, strategii ekonomicznych czy życia religijnego. Mieszkanka Dżuby okazała się ponadto nadspodziewanie ła­ two dostępna - chętnie występowała w roli informatorki. Kobieta afrykańska, zwłaszcza mieszkająca w mieście, emancypuje się; jest niezwykle aktywna na niwie społecznej czy ekonomicznej, świadoma swoich potrzeb. Dlatego też ko­ biety stanowiły znaczną grupę wśród moich współpracowników. Z tego powodu również nie należy już uważać ich za zmarginalizowane. Jeśli chodzi o obserwa­ cje naukowe, dysponujemy obecnie niem ałą literaturą na ich temat - nieporów­ nywalnie obszerniejszą aniżeli w przypadku mężczyzn. Pod tym względem to ci ostatni zasługują dzisiaj na większe zainteresowanie. Zakończenie - jak badać świat powojennej Afryki? Dla przybysza z globalnej Północy rzeczywistość współczesnej Afryki jest krańcowo obca, wręcz antystrukturalna. Jej zrozumienie wydaje się trudne czy wręcz niemożliwe. Kwestionariusze i dyspozycje do obserwacji w ydają się tu mało przydatne. Nie wiemy przecież, co jest m iarą normalności: świat dnia wczorajszego czy jutrzejszego, a może to, co „tu i teraz”. Wiemy już, iż Afrykańczycy włączyli do swojej tożsamości bagaż trudnych doświadczeń, nauczyli się z nim żyć i skutecznie go wykorzystywać. Słowem, nie są tak straumatyzowani, jak moglibyśmy przypuszczać. Ich życie dalekie jest jednak od harmonii - przeciwnie, jest w alką o przeżycie, nieustannym narażaniem ciała i umysłu na działalność skrajnych czynników. Jak zatem powinniśmy badać takie światy? W moim odczuciu, rozwiązaniem może okazać się autorefleksyjność, nastawienie w interpretacji na samego bada­ cza, czy - powtarzając za słynnym socjologiem Pierrem Bourdieu (2010) - zwró­ cenie się ku własnemu ja. To sposób na częściową choćby obiektywizację bada­ nego podmiotu. Szczególnie ważne jest to w przypadku zetknięcia się ze skrajnie trudnymi i wszechogarniającymi zjawiskami. W pewnych sytuacjach bowiem ludzie, nawet wywodzący się z różnych środowisk kulturowych, zaskakująco zbliżają się do siebie. Łączy ich, choć przejściowo, jakaś więź. Transformująca, „odwrócona” rzeczywistość wywołuje u wszystkich podobne uczucia: obcości, abnegacji czy dekadencji. Świat ten, mimo swych ułomności, integruje, sprzy­ ja interakcji, może przyczynić się do dialogu i porozumienia. W tym przypad­ ku nasuwają się skojarzenia z teorią rytuału liminalnego Victora Turnera (2005). Dżuba, podobnie jak wiele innych współczesnych miast afrykańskich, to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jed ną w ielką antystrukturą, generującą swoistą więź czy światopogląd. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 155 Eksplorator powojennego miasta afrykańskiego musi zdawać sobie sprawę i z innych uwarunkowań: czy chce, czy nie, jest członkiem badanej zbiorowości. Rzeczywistość współczesnej Afiyki pozostawia głęboki i trwały ślad w każdym, kto się z nią zetknie. Trudno mu jest zatem obserwować z zewnątrz, zachować dystans. Nie jest panem sytuacji; w większym niż zazwyczaj stopniu musi być gotowy do rewizji projektu badawczego. Praca nie jest jedynym zadaniem, nie­ rzadko schodzi na plan dalszy. Ważniejsze jest - całkiem zwyczajnie - przetrwa­ nie w zgoła nieprzyjaznej, na wskroś obcej rzeczywistości. Caroline Nordstrom i Antonius Robben (1995:10-11 ), autorzy słynnej pracy Field­ work under Fire, są zdania, iż antropolog powinien przemówić w imieniu pokrzyw­ dzonych. Zgadzam się w pełni z tym postulatem. Głosu ludzi cierpiących zazwyczaj przecież nie słychać. Tak jak w przeszłości antropolodzy tworzyli obrazy całych kul­ tur czy nawet obdarowywali je historią tak i teraz powinni opisać cierpienie i prze­ moc (writing violence). Ważne jest, aby, na ile to tylko możliwe, oddać głos same­ mu badanemu, pozwolić mu mówić. Afiykańczycy, doświadczeni różnego rodzaju krzywdami, zaskakująco chętnie dzielą się swoimi wspomnieniami z przybyszami z globalnej Północy. To rezultat aktywności tych drugich na polu dobroczynności w ostatnich dekadach. Dla Afiykańczyków z kolei, to swoista strategia poruszania się w świecie zdominowanym przez różnego rodzaju organizacje pomocowe. W takim środowisku, projektując badania etnograficzne, trzeba wziąć pod uwagę wiele różnych metod badań jakościowych. Szczególnie przydatne jako sposób wywoływania danych okazują się procedury narracyjne. Metody te słusz­ nie należą do nader często wykorzystywanych w szeroko pojętych studiach nad migracjami, pozwalają bowiem poznać złożoność motywów i strategii prze­ mieszczających się ludzi (dodam, zjawiska najwyższej wagi dla współczesnej Afiyki). Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z wielu obciążeń takich procedur, od niebezpieczeństwa konstruowania iluzorycznie zgodnych biografii6, po niewiel­ k ą przydatność w analizowaniu większych, strukturalnych problemów. Mimo wszystko uważam, iż są niezwykle ważne dla badacza, a także dla badanego. Dzięki nim rozmówca konceptualizuje swoje życie: musi zinterpretować własną kulturę czy, całkiem po ludzku, może uporać się z demonami własnej przeszłości. Okazuje się to cenne w procesie powrotu do „normalnego” życia. Antropolog ma ograniczone możliwości działania w kierunku poprawy życia Afiykańczyka, nie jest zazwyczaj dystrybutorem pomocy materialnej. Może jednak zrobić pozytyw­ ny użytek z badań terenowych, czyniąc z nich swego rodzaju terapię. Słowa kluczowe: antropologia cierpienia, badania terenowe, metoda narracyjna, miasto, Sudan Południowy, Dżuba 6 Chodzi o nieuchronne w tym przypadku koncentrowanie się jedynie na wybranych aspektach życia ludzi. Pojawia się również problem po stronie rozmówców, którzy przyzwyczajeni są do prezen­ towania swoich historii głównie z perspektywy traumatycznych przeżyć (w odpowiedzi na kwestiona­ riusze organizacji pomocowych). Inne pomijają uznając je za nieistotne. �Maciej Kurcz 156 LITERATURA Bourdieu R 2010 Chase S.E. 2009 Posłowie, w: P. Rabinów, Refleksje na temat badań terenowych w Afryce, przeł. K. Dudek, S. Sikora, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, s. 136-138. Wywiad narracyjny. Wielośćperspektyw, podejść, głosów, przeł. F. Schmidt, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 15-57. Cramer Ch., Hammond L., Pottier J. (eds.) 2011 Researching Violence in Africa. Ethical and Methodological Challenges, London: Brill. Davis J. 1992 The Anthropology o f Suffering, „Journal ofRefugee Studies” 5: 2, 149-161. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Hill A. 2009 Policing Post-Conflict Cities, London, New York: ZED Books. Łatoszek E., Proczek M. 2001 Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, Warszawa: ELIPSA. Nordstrom C., Robben A.C.G.M. (eds.) 1995 Fieldwork under Fire: Contemporary Studies o f Violence and Survival, Los Angeles, London: University of California Press. Rouse C. 2007 Stakeholders vs. Interlocutors: Translating Ethnographic Research into Public Policy Speak, http://ceas.iscte.pt/ethnografeast/papers/carolyn_rouse. pdf. Stańko R.M, Lee E. (eds.) 2003 Researching Violence: Essays on Methodology and Measurement, London: Routledge. Turner V. 2005 Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. �Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki 157 Maciej Kurcz THE ANTHROPOLOGIST AND POST-WAR REALITY OF CONTEMPORARY AFRICA. REFLECTIONS ON THE FIELDWORK IN JUBA (SOUTH SUDAN) (Summary) As many long lasting conflicts in Africa have come to an end the continent is de­ veloping very rapidly. These processes are mostly seen in urbanized post-war centres. The war past and the modernisation changes are responsible for the specific ephemeral climate of these places. Juba is a „liminal” city, tom between crisis and stabilisation, war and peace, chaos and order. This situation is intensified by spontaneous urbanization processes. Juba is a city in the making; it is also a place where globalisation and trade exchange are very intensive. This article describes the author’s reflections on the anthropological fieldwork in post­ -war Juba. The liminality has profound impact on the life of the people in the city, inclu­ ding the anthropologist during his fieldwork. The article shows how cultural phenomena characteristic of post-war African cities impact on the anthropologist and his work. Key words: anthropology of suffering, fieldwork, narrative method, city, South Sudan, Juba �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/763a1d6ed1c831af7285e653e8c4dd6f.pdf 8e19268a52ca04c1ee88d23d1e309a29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4655 Title A name given to the resource Antropolog on-line, a badanie w działaniu / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.14-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... Violetta Krawczyk-Wasilewska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Antropolog „on-line" a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski T ermin „badanie w działaniu", ukuty w latach czterdziestych przez psycholo­ ga społecznego Kurta Lewina (Lewin 1946: 202-203), znanego też jako pre­ kursora „teorii zmiany", przechodził rozmaite koleje losu; już to jako mani¬ pulacyjna socjotechnika odrzucona do lamusa, już to jako nurt emancypacyjny trak¬ tujący badanie jako formę refleksyjnej działalności podjętej przez badacza, uczest­ niczącego w sytuacji społecznej z zamiarem jej ulepszenia. Na gruncie brytyjskim badania w działaniu jako odmiana badań stosowanych bywają zaliczane do tak zwa­ nej metodologii systemów miękkich (SSM) i w ostatnich latach ponownie cieszą się tam sporą popularnością. Dyskusyjną próbę sprawdzenia możliwości wykorzystania tej metody w antropo­ logii on-line podjęła autorka niniejszego tekstu wraz z badaczem brytyjskim Dennisem W. Beer, podczas ich wspólnej pracy nad studium zatytułowanym Globalna wioska „singli", a kulturowe postawy starszych Brytyjczyków wobec randkowania „on-line" i zreferowanym podczas X V Kongresu ISFNR w Atenach w czerwcu 2009 roku w sekcji „Narratives and Modern Media". Wnioski metodologiczne au¬ torów poddam pod dyskusję po przedstawieniu materiału badawczego . Internetowe serwisy społecznościowe, a zwłaszcza portale randkowe są częścią współczesnego scenariusza kulturowego, gromadzą bowiem - liczonych w milionach - użytkowników reprezentujących wszystkie kategorie wiekowe, przy oczywistej domi­ nacji ludzi młodszych. Wielka rozmaitość i popularność tych portali w krajach wysoko rozwiniętych odzwierciedla głębokie lęki kulturowe związane ze zwiększającym się poczuciem ludzkiej samotności, której główne przyczyny upatrywane są w zaniku tra­ dycyjnych powiązań krewniaczych oraz tak zwanej gender revolution i „atomizacji" społeczeństwa. Ta ostatnia wiąże się z upadkiem rodziny, wzrostem neo-liberalizmu, konsumeryzmem i gloryfikacją autonomii jednostki. W tej sytuacji nawet związki mężczyzny i kobiety stają się towarem, który jako artykuł pierwszej potrzeby jest przedmiotem wymiany za pośrednictwem internetowych stron randkowych. Liczba osób samotnych, w żargonie zwanych z angielska singlami, cechuje się stałą tendencją wzrostową. Przewiduje się, iż do 2021 roku obejmie ona 40% dorosłych �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" 15 a badanie w działaniu... obywateli świata w krajach rozwiniętych i wymusi zmianę obyczajów, zmianę potrzeb mieszkaniowych, kosztów utrzymania, zużycia energii, usług, i tym podobnych . Ta prawdziwa rewolucja może zniszczyć zasady życia społecznego oparte na domu, ro­ dzinie i stałym miejscu zamieszkania. Single obojga płci nie odczuwają dziś stygmatyzacji, co więcej - wykorzystują swój status do poznawania świata, budowania kariery zawodowej i życiowego eksperymentowania. Wygodni i zadowoleni z siebie samotni tworzą powiększającą się populację, zwaną w USA quirkylones (quirky alone), na po­ trzeby której rynek odpowiada promocją życia solowego, małymi porcjami pakowanej żywności, wakacjami dla samotnych, mniejszymi mieszkaniami i domami oraz wzros¬ tem liczby internetowych serwisów randkowych, jak również... wzrostem liczby domów spokojnej starości. Oczywiście bycie tak zwanym singlem może być sprawą wyboru (w wypadku ludzi młodych, aktywnych zawodowo) albo koniecznością (w wypadku coraz młod¬ szych, rozwiedzionych lub owdowiałych emerytów i rencistów ). Poza korzyściami życie indywidualne rodzi pewne niedogodności, na przykład finansowe czy psy¬ chologiczne (puste gniazdo, brak stałego towarzystwa i wsparcia), wzmacniane doj¬ mującą samotnością, mimo posiadania progenitury. Ta sytuacja dociera powoli także do naszego kraju. 1 Wskazane wyżej problemy odzwierciedlają portale randkowe, które - co prawda - jeszcze nie dostarczają gotowego produktu, ale zmierzają w tym kierunku, o czym świadczy coraz większa liczba stron randkowych oferujących usługi psychometryczne, na przykład Parship.com, e-Harmony, Be-2.com, DDAffinity.com. Badając internetowe strony randkowe odnosimy wrażenie, o czym już pisaliśmy na łamach Fabuli (Krawczyk-Wasilewska 2006: 251-252), że zachowania on-line ich subskrybentów mają charakter globalny, świadczący o unifikującej sile mass-mediów i internetowej netykiety. Z drugiej zaś strony wspólnota sieciowych randkowiczów myśli lokalnie, o czym świadczą ich profile umieszczane w lokalnych lub transnaro¬ dowych, opartych na wymianie informacji, portalach. Studiując je, dostrzegamy różnice kulturowe, etniczne i społeczne; biedę i bogactwo, społeczną stratyfikację, lokalne oby¬ czaje, kryzys tradycyjnej rodziny , a także lokalną pozycję płci kulturowej. W Europie najwyższą liczbą samotnych osób i pojedynczych gospodarstw domo¬ wych cechuje się Wielka Brytania, gdzie w ciągu ostatnich czterdziestu lat ich liczba wzrosła czterokrotnie. Dziś wynosi piętnaście milionów przy sześćdziesięciomilionowej populacji. Tylko w samej Anglii samotne gospodarstwa liczą siedem milionów, przy prognozie wzrostu do dziewięciu milionów w roku 2021 (Palmer 2006). Tę sytuację odzwierciedlają brytyjskie usługi randkowe on-line (na przykład Match.com, YahooPersonals, DatingDirect.com), cechujące się ogromną liczbą użyt¬ kowników w porównaniu z innymi europejskimi stronami randkowymi. Wyjaśnie¬ nie kwestii, dlaczego Brytyjczycy są najbardziej samotnymi Europejczykami, wy¬ magałoby odrębnych, interdyscyplinarnych badań na większą skalę. Nasze zainteresowanie ograniczyliśmy do starszych Brytyjczyków i ich postaw kulturowych wobec internetowego randkowania. Celem było badanie w działaniu o charakterze jakościowym prowadzone przez autorów niniejszego - Polkę i Anglika; oboje w momencie badań samotni, oboje reprezentujący interesujący ich przedział wiekowy i status społeczny. 1 Tendencję tę uwidoczniają przewidywania statystyczne (między innymi Austriackiego Instytutu Eko­ logicznego) i projekty architektoniczne (na przykład wystawa „Singletown" na Biennale Architektury, Wenecja 2008). �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 16 Dla naszego badania wybraliśmy DatingDirect.com (dalej skrót: DD), jeden z naj­ większych i najbardziej popularnych na Wyspach odpłatnych portali randkowych, którego właścicielem jest Meetic, firma umocowana we Francji i operująca w piętna­ stu państwach europejskich, a także na innych kontynentach. W końcu 2008 roku DatingDirect liczył około siedmiuset tysięcy użytkowników, podczas gdy w maju roku następnego ich liczba wzrosła do pięciu milionów na całym świecie, co dowodzi dal¬ szej konsolidacji operatorów rynku randkowego. O popularności portalu świadczy licz­ ba zalogowanych, na przykład dwudziestego piątego maja 2009 roku, o godzinie dwu­ nastej trzydzieści pięć (wtorek) system wykazywał dwadzieścia osiem tysięcy sie­ demset sześćdziesiąt siedem osób on-line w dziewięćdziesięciu trzech państwach, podczas gdy w sobotę wieczorem było ich już około siedemdziesięciu tysięcy. Próbą badawczą objęto osiemdziesięciu mężczyzn (w większości Anglików), którzy opublikowali swój pełny profil i odpowiedzieli na test autorki. Wszyscy oni byli aktywnymi subskrybentami DD w ostatnim kwartale 2008 roku i deklarowali, że należą do rasy kaukaskiej, są nieżonaci, mieszczą się w przedziale wiekowym sześćdziesiąt - sześćdziesiąt pięć lat, poszukują kobiet od pięćdziesiątego do sześć¬ dziesiątego ósmego roku życia, posiadają wyższe wykształcenie (od magisterium po doktorat), reprezentują indywidualne gospodarstwa domowe i dochód średni do wy¬ sokiego. Nie brano pod uwagę religii, zatrudnienia/emerytury, liczby posiadanych dzieci i innych danych. Dla porównania wskażmy przykładową sesję z dnia piątego grudnia 2008 roku, kiedy to system wykazywał sześciu takich mężczyzn w Polsce (populacja 38,1 mi­ lionów), piętnastu w Niemczech (82 miliony), siedemnastu we Francji (65 milio­ nów), ale w Wielkiej Brytanii aż tysiąc, a w samym tylko Londynie czterystu dwudziestu. Brytyjczycy dominowali podczas tej i każdej następnej sesji. Jak już wspomniano, autorka opublikowała, składający się z dwudziestu pytań test zgodności, którego wyniki pokrótce omówimy. Na pytanie o preferowany ro¬ dzaj wypoczynku wakacyjnego (trekking czy wczasy typu all-inclusive), prawie 100% respondentów opowiedziało się za wakacjami aktywnie spędzonymi i w spo¬ sób indywidualny. Na pytanie o rodzaj spędzania wolnego czasu, większość optowała raczej za pielęgnacją ogródka, komputerem, majsterkowaniem i oglądaniem TV oraz DVD niż odległą wyprawą do kina czy teatru. Tak zwane „wyjścia" dla większości oznaczały wizytę w najbliższym pubie. Wszyscy samotnie popijali w domach, nikt nie deklarował abstynencji. Czytanie książek i aktywność sportowa (głównie jazda rowerem, ale też żeglowanie, czasem tenis i golf lub krykiet) dotyczyły mniejszości. Przyjmowanie gości w domu, składanie spontanicznych wizyt sąsiadom, zaprasza¬ nie dalszych znajomych, jak i inne formy życia towarzyskiego nie są powszechnie praktykowane. Wyjątek stanowią śluby i pogrzeby oraz rodzinne wakacje w małym gronie. Powiedzenie „Mój dom jest moim zamkiem" oddaje tradycyjne wartości: szacunek dla własnej przestrzeni i prywatności, posiadanie nieruchomości (spłacony lub odziedziczony dom), obowiązki domowe (mężczyźni gotują, sprzątają, remon¬ tują) i pracę w ogrodzie oraz czas poświęcony na własne hobby. Tak zindywiduali¬ zowany styl życia, jak i dość wczesne przechodzenie mężczyzn na emeryturę (od pięćdziesiątego piątego roku życia i z odpowiednim odszkodowaniem od firmy) nie sprzyja zawieraniu nowych znajomości. Przeciwieństwem powyższego są możliwości, jakie oferuje Internet. Samotny star¬ szy pan może randkować do woli, spotykając w sieci nieograniczoną liczbę nowych znajomych i potencjalnych życiowych partnerek, tak z najbliższej okolicy, jak i całkiem �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... odległej (prawdziwa globalizacja!), z którymi można korespondować, wymieniać poglądy i fotografie, „czatować" i wreszcie marzyć o podjęciu ryzyka spotkania wirtualnej damy, by przekonać się o jej osobowości, wspólnych zainteresowaniach i wzajemnym pociągu fizycznym, zwanym w żargonie randkowym „chemią". Co więcej, w przeciwieństwie do komunikacji „twarzą w twarz", komunikacja on-line pomaga naszemu stereotypowemu Brytyjczykowi pokonać jego nieśmiałość wynikającą z tak zwanego zimnego wychowania i klasowej stratyfikacji społecznej, rozpoznawanej po sposobie wymowy i określonym restrykcyjnie kodzie zachowa­ nia. Postępując zgodnie z globalną netykietą randkową wychodzi ów poza sferę swych przyzwyczajeń, otwiera się „na obcych", opisuje szczegóły z życia osobis¬ tego i uczuciowego, jak również czuje się zwolniony z konwencjonalnych zasad używania języka formalnego czy zwyczaju nieokazywania emocji i panowania nad reakcjami (Fox 2004). Wręcz odwrotnie, internetowy kod językowy, używanie za¬ bawnych znaków graficznych, piktogramów i akronimów, posługiwanie się tak zwa¬ nymi śmieszkami czy buźkami (ang. emoticons i smileys) to cechy „warsztatu" komunikacyjnego każdego randkowicza. Dlatego też randkowanie w sieci jest dla antropologa świadectwem istnienia pewnej sfery liminalnej, w której randkowicz oderwał się już od „profanum", ale nie osiągnął jeszcze sfery „sacrum" (Gennep: 2006). Problem się sam rozwiązuje, gdy związek wir­ tualny przekształca się w rzeczywisty, o czym marzy większość użytkowników. Na prze¬ szkodzie jednak stają stare przyzwyczajenia, nawyki, bagaż rodzinny i inne życiowe doświadczenia, wreszcie brak chęci do przystosowania się lub zmiany. I tak, mimo przyzwyczajenia do życia w wieloetnicznym społeczeństwie, starsi Brytyjczycy w większości nie wykazywali zainteresowania rozwijaniem znajomości z Polką w wieku średnim, grzecznie odsyłając j ą do polskiej strony internetowej i pod­ kreślając, iż nie życzą sobie kontaktu z paniami z kontynentu (europejskiego - V.K-W), a zwłaszcza z „.. .Portugalii, Hiszpanii, Rosji, Polski i Bawarii", a także nie są zainte­ resowani kobietami z bardziej odległych miejsc, takich jak Filipiny, Afryka i Ameryka Południowa. Niektórzy pytali, czy rzeczywiście pisze do nich kobieta, czy też mężczyz¬ na, chcący wyłudzić pieniądze na podróż do Zjednoczonego Królestwa. Te stereotypowe opinie bazujące na pogłoskach, jak również nieznajomość po­ litycznych i ekonomicznych realiów tak zwanej Nowej Europy świadczą, iż inter¬ netowe kontakty z kobietami z krajów zwanych drugim i trzecim światem w oczach przeciętnego Brytyjczyka mają konotację negatywną i mogą być również manifes¬ tacją konserwatywnego poczucia wyższości Wyspiarzy, szeroko znanego - od wieku dziewiętnastego - pod hasłem splendid isolation. Z drugiej zaś strony badanie nasze wykazało, że 15% subskrybentów wykazywało postawę neutralną wobec pochodzenia etnicznego, w kilku zaś wypadkach nawet wy¬ jątkowo przychylną wobec pochodzenia polskiego, co wynikało z wcześniejszych, po¬ zytywnie ocenianych kontaktów z naszym krajem. Dwóch respondentów - wdow¬ ców, których zmarłe żony pochodziły z Polski - nie było zainteresowanych ponowną znajomością z Polką, motywując swą decyzję różnicą mentalności. Pytanie „Czy życie zagranicą byłoby dla ciebie problemem" starsi Brytyjczycy traktowali jak wyzwanie, którego nie należy brać pod uwagę. Jedynym miejscem do relokacji jest dla większości Hiszpania, czemu sprzyja łagodny klimat i duża ilość na stałe zamieszkałych tam emery­ tów brytyjskich. Relokacja do Polski wymagałaby poznania języka, przetrwania mroź­ nej zimy i przystosowania się do „dziwnych" obyczajów oraz nieznanych przepisów praw­ nych i niepewnej - w dłuższej perspektywie czasowej - sytuacji polityczno-ekonomicznej. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 18 Mimo tych zastrzeżeń, nasi wirtualni randkowicze wykazywali się dużą tolerancją re­ ligijną, wyrażając przekonanie, iż dwie religie mogą koegzystować pod jednym da­ chem bez żadnego problemu. Nadmienić przy tym należy, że większość subskrybentów deklarowała się jako ateiści lub niepraktykujący protestanci. Interesującą kwestią jest trudna do wymierzenia realna skuteczność randkowania on-line w odniesieniu do badanej populacji. Z naszych informacji wynika, że dla nie¬ wielu zakończyło się ono sukcesem. Większość badanych uczciwie stwierdzała, że była aktywnym członkiem strony DD przeciętnie od trzech do sześciu miesięcy, po czym znudzona, odpoczywała przez jakiś czas lub przenosiła się do innego portalu, by po około roku powrócić ponownie do DD , mimo faktu, że „.. .ludzie byli w więk­ szości ci sami, a część niechętnie odpowiadała na e-listy" - jak stwierdził jeden z użyt¬ kowników. Brak odpowiedzi mógł wynikać nie tylko z nadmiaru bardziej interesu¬ jących ofert, ale też z faktu, powszechnie niezauważanego, że nowi użytkownicy mogą rejestrować się bezpłatnie i choć ich profile są wyświetlane, w rzeczywistości jednak powiększają rząd „martwych dusz" (Silverstein 2004) pozbawionych prawa aktyw¬ nego uczestnictwa do czasu wniesienia pełnej opłaty członkowskiej. W dużych miastach wirtualna randka często przeradza się w osobiste spotkanie. Jeśli nie spełnia oczekiwań - nie martwi żadnej ze stron, gdyż następnego weekendu można spotkać się z inną osobą - każda ze stron płaci za siebie i każdy chętnie spę¬ dzi czas poza domem. Natomiast w małych miejscowościach i wsiach wirtualne kon¬ takty (zwłaszcza tak zwane czaty) podtrzymywane są dużo dłużej, stanowiąc formę miłego spędzania czasu. Oto przykład: Wyprowadziłem psy na spacer, potem czatowałem z kobietami, następnie lunch, praca w ogródku, kilka e-maili do nowych pań z DD, wieczorny spacer z psami, no i dzień wypełniony... Dlatego też profile wielu starszych użytkowników DD oznakowane są setkami puszczanych „oczek" i tak zwanych odwiedzin, skrupulatnie wykazywanych przez zarządzających portalem webmasterów. Mając poczucie nieograniczonych możli¬ wości, cybernetyczni randkowicze nie wykazują pośpiechu i traktują wirtualne kon¬ takty jako formę zabawy z bezpiecznej odległości i bez wychodzenia z domu. Nie¬ którzy subskrybenci porównywali swe uzależnienie od wirtualnego randkowania do pasji cechującej kolekcjonerów na przykład znaczków pocztowych. Nadmienić tu należy, że podtrzymywaniu uzależnienia sprzyjają różne triki marketingowe właści¬ cieli portalu DD, takie jak automatyczne odnawianie płatności na następny okres sub¬ skrypcji, utrudniony sposób likwidacji konta, przenoszenie niepłacącego do grona opisanych wcześniej „martwych dusz", zachęcanie e-mailami w rodzaju „tęsknimy za t o b ą . " , „ . m a m y pasujące do ciebie, nowe osoby", „dla ciebie wyjątkowo tania o f e r t a . " i inne zniżki, promocje, i tym podobne. Nic tedy dziwnego, że wirtualny business randkowy kwitnie, a jego użytkownicy, często samotni emeryci, mimo po¬ czucia iż podlegają manipulacji, często wracają do DD, ponieważ świat zewnętrzny pogłębia jedynie ich samotność. Sumując powyższe, nasuwają się wnioski o specyfice izolacji społecznej starszych Brytyjczyków, wynikającej z ich dawniejszej mobilności zawodowej i częstych zmian miejsca zamieszkania (ograniczone więzi koleżeńskie i przyjacielskie) oraz ograni¬ czonych więzi krewniaczych i międzypokoleniowych. Te ostatnie na przykład w Pol¬ sce są o wiele ściślejsze, ponadto - zgodnie z polskimi zwyczajami i obowiązującym prawem - dorosłe dzieci zobligowane są do opieki nad starymi rodzicami. Z kolei izo¬ lacja towarzyska starszych Brytyjczyków wynika ze zwyczajowego indywidualizmu �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 19 i konserwatyzmu oraz tradycyjnego angielskiego stylu życia. Stąd też nasi respon¬ denci przezwyciężali swą samotność, ślęcząc przy komputerze - swoistym substy¬ tucie towarzyszki życia. Wirtualna miłość ze strony wyzwolonych, wymagających i często - w wyniku rozwodów lub wdowieństwa - bardziej zamożnych niż mężczyźni kobiet brytyj­ skich nieczęsto kończy się sukcesem. Z kolei brak powodzenia wśród kobiet z kon¬ tynentu może wynikać, iż postrzegają one starszych Brytyjczyków w sposób stere¬ otypowy - jako „zimnokrwistych", konserwatywnych i twardo po ziemi stąpających hipokrytów, dla których termin „romantyk" utożsamiany bywa nie z pojęciem za¬ kochanego, lecz raczej „artysty", „dziwaka", ekscentrycznego Don Kichota i nie¬ odpowiedzialnego życiowo człowieka. Oto przykład: ...Ona wszystko traktuje bardzo serio i pisze do mnie: „w twoim profilu stwier­ dziłeś, że nie jesteś romantyczny". Więc ja jej odpisałem, że była tam również opcja „całkowicie nieromantyczny", której nie wybrałem. Teraz fascynuje ją koresponden­ cja z artystą, WIELCE romantycznym... Na koniec wreszcie należałoby zwrócić uwagę na fakt, iż przeprowadzone przez nas badanie odbywało się w czasie globalnego kryzysu ekonomicznego, który w Wiel¬ kiej Brytanii przybrał formę recesji, dotkliwie odczuwanej przez większość tamtejsze¬ go społeczeństwa. Reakcją na kryzys jest, między innymi, hasło odwrotu od między¬ narodowych powiązań ekonomicznych w kierunku deglobalizacji. Tendencja ta po¬ woli wymusza określone zachowania społeczne, że wymienimy choćby: codzienne osz¬ czędzanie, spadek wartości nieruchomości oraz trudność ich sprzedaży, lęk o spokojną starość itp. Dlatego też kryzys może wpływać na zmniejszenie zainteresowania pod¬ różami, relokacją, a więc także międzynarodowym randkowaniem on-line. W świetle powyższego powrócić trzeba do postawionego na początku tego artyku¬ łu problemu metodologicznego, a mianowicie tak zwanego partycypacyjnego badania w działaniu zmodyfikowanego w odniesieniu do wybranej społeczności on-line, którą reprezentowaliśmy. W naszym wypadku przeprowadziliśmy je z perspektywy użyt¬ kowników popularnego na Wyspach portalu internetowego, a więc nasze zachowania, tak jak innych użytkowników, miały charakter indywidualnych, choć typowych dzia¬ łań, z których wyciągnęliśmy wnioski i przedstawiliśmy je w opracowaniu. Pozostaje otwartym do dyskusji pytanie czy użytkownicy portali randkowych wy¬ korzystują dla swego dobra wszystkie możliwości, jakie daje randkowanie on-line, by pokonać swą samotność i znaleźć odpowiedniego partnera. Zważyć tu zwłaszcza należy, że portale randkowe oferują pomoc w kreowaniu atrakcyjnego profilu i pub¬ likują liczne porady psychologiczne, dostarczając użytkownikowi swoistej edukacji, która wraz z dostępnymi - na rynku internetowym i księgarskim - poradnikami słu¬ żyć ma owemu celowi. Jak jest w rzeczywistości? Nie wiemy również jaka jest realna statystyka historii o „szczęśliwym zakończeniu" (Krawczyk-Wasilewska 2006: 252), tak chętnie publikowanych przez randkowe strony internetowe. Czy mają one jedy¬ nie wymiar komercyjny? Powyżej postawione pytania, a także wiele innych, wymagają dalszych badań, które mogłyby być wykorzystane do udoskonalenia randkowych stron interneto¬ wych i poprawy świadomości ich użytkowników. Jednakże omawiane portale, będąc w prywatnym posiadaniu i powiązaniu z użytkownikami różnych interfejsów nie wykazują skłonności do modyfikacji swojego oprogramowania. Stąd też zasięg na¬ szego badania ma charakter ograniczony. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 20 Literatura: Fox K., Watching the English.The Hidden Rules of English Behaviour, Hodder & Stroughton, London 2004. Gennep van A., Obrzędy przejścia, PIW, Warszawa 2006. Krawczyk-Wasilewska V., e-Folklore in the Age of Globalization, Fabula 47, heft 3/4, 2006, s. 248-254. Kwiecińska-Zdrenka M . , Badacz w działaniu - opisywać, zrozumieć czy zmieniać zastaną rzeczywistość? Socjologia Wychowania, t. XIV, 2000, s. 63-70. Lewin K., Resolving Social Conflict, Harper and Brothers, New York 1946. New Directions in Action Research, red. O. Zuber-Skerritt, Falmer Press, London 1996. Palmer G., Single Person Housholds, New Policy Institute, Joseph Rowntree Fo¬ undation, April 2006. Silverstein J., Online Dating for Dummies, Wiley Hoboken, New Jersey 2004. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8fc302a263f6567200c5b00ebc49915.pdf c3e6dfbb60af2317d53abd1f13cec40c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5491 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5107 Title A name given to the resource Antropolog w służbie publicznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.163-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 Maciej Ząbek Antropolog w służbie publicznej Pojęcie służby publicznej rozumiem tu szeroko, nie zawężając go do służby cywilnej czy wąsko pojętego aparatu państwowego. Służba publiczna to nie tylko praca w organizacjach publicznych, resortach i agendach rządowych, samorządach terytorialnych, edukacji, administracji, wojsku, policji czy służbie zdrowia, ale także w fundacjach i stowarzyszeniach na szerokim polu pozarządowym1. Organizacje pozarządowe (NGO2) zazwyczaj nie są do niej zaliczane, gdyż należą do tzw. trzeciego sektora, często są tworzone przez podmioty prywatne, jak fundacje, ale z założenia niezorientowane na zysk i mające misję pomocową: humanitarną, rozwojową, prawo-człowieczą lub polityczną, choć oczywiście nie należą do jawnych organizacji politycznych, takich jak partie polityczne. Niemniej to organizacje pozarządowe są najważniejszymi partnerami społecznymi państwa w realizacji wielu jego zadań. Powinny z nim współpracować, wypełniać luki lub monitorować jego działania. Nie mówiąc już o tym, że wiele z tych organizacji, zwłaszcza większych, faktycznie finansowanych jest całkowicie lub częściowo przez rządy, a zatem są pod ich kontrolą. Innymi słowy przez służbę publiczną rozumiem pojęcie odwołujące się do troski o własne państwo, o dobro zbiorowości, której jesteśmy częścią albo wobec której widzimy potrzebę naszego działania, przywołującej etos służby czy misji w interesie pro publico bono, ogólnie pojętego dobra wspólnego i poprawy jakości życia.  Organizacji pozarządowych, które mają powiązania międzynarodowe, jest na świecie ok. 40 tys. Liczby w poszczególnych krajach są zwykle dużo większe. Najwięcej jest w Indiach, gdzie szacuje się ich liczbę na ponad 3 mln. W Polsce według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. w rejestrze REGON zarejestrowanych było 136 829 podmiotów, w tym 81 967 stowarzyszeń i 10 451 fundacji, 14 113 jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego, 1462 jednostki innych kościołów i związków wyznaniowych, 3782 organizacje społeczne oddzielnie nie wymienione, 18 800 związków zawodowych, 5678 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego, 236 partii politycznych oraz 340 organizacji pracodawców. 2 Non-governmental organization. 1 �164 Maciej Ząbek Dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej liczne organizacje wchodzące do tak rozumianej służby publicznej od dawna stanowią potencjalne miejsce pracy. Nie kuszą wysokimi zarobkami, ale często dają nadzieję, że zdobyta na studiach etnologicznych wiedza może znaleźć tu przynajmniej częściowe zastosowanie, nawet jeśli zatrudniający nie biorą tego aspektu w ogóle pod uwagę. Dla ciekawych świata etnologów tego typu instytucje oferują szansę zdobycia rozległego doświadczenia, interesujących szkoleń, możliwość ustawicznego kształcenia, wyjazdów i pracy w terenie. Sektor publiczny gwarantuje ponadto względną stabilność zatrudnienia, co na niepewnym rynku pracy jest zaletą nie do przecenienia. Można wynegocjować niekiedy nawet elastyczny czas zatrudnienia, pracę w niepełnym wymiarze, co istotne jest zwłaszcza dla osób podejmujących studia doktoranckie lub wychowujących dzieci. Dodatkowo, co dla wielu młodych etnologów z poczuciem misji najważniejsze, stosowanie antropologii nie musi tu wykluczać jej zaangażowania w sprawy społeczne i kwestie lokalnie wrażliwe, a nawet może do tego zachęcać, choć oczywiście w konkretnych sytuacjach nie musi to wyglądać aż tak optymistycznie. Pracę w administracji czy w dużych organizacjach pozarządowych można także potraktować, jak robi to wielu, jako swego rodzaju przygotowanie do pracy we własnym biznesie czy do założenia fundacji. Daje ona bowiem szansę zdobycia, bez większego ryzyka, niezbędnego doświadczenia choćby w zakresie uporządkowania wiedzy w niektórych kwestiach prawnych. Zazwyczaj osoby prowadzące z sukcesem własne organizacje pozarządowe dysponowały właśnie takim doświadczeniem. Dla zainteresowanych możliwe jest też przejście ze szczebla administracji do polityki, co z perspektywy funkcjonowania państwa jest bardzo dobrą praktyką. Do negatywów, obok niskich zarobków, można zaliczyć także ograniczone szanse na awans. Nie jest on możliwy tak szybko, jak w biznesie. Wymaga cierpliwości i strategicznego podejścia do własnej kariery, podobnie zresztą, jak i w świecie akademickim. Praca w administracji często zniechęca młodych także swoimi procedurami, hierarchicznością i wszystkim tym, co wiąże się z biurokracją i skostnieniem. Zauważyć jednak trzeba, że bywają w jej ramach departamenty i biura odbiegające od stereotypu, dynamiczne i nowatorskie. Ogólnie rzecz biorąc, w sektorze publicznym stale rośnie zapotrzebowanie na analityków i badaczy charakteryzujących się pewną niezależnością myślenia, umiejętnością zarządzania i interpretowania ludzkich zachowań. Urzędy, fundacje czy stowarzyszenia coraz częściej poszukują osób z konkretnym wykształceniem i określonymi kompetencjami, zwłaszcza w zakresie tzw. umiejętności miękkich. Antropolodzy posiadają te zalety, choć zwykle wymagają �Antropolog w służbie publicznej 165 oni jeszcze dodatkowego przeszkolenia w zakresie niektórych dziedzin wiedzy. Praca ta wymaga bowiem posiadania pewnej znajomości prawa, ekonomii czy umiejętności menedżerskich. Antropologia tzw. publiczna (public anthropology), o której wspomniałem już we wstępie, przygotowująca studentów do podjęcia kariery w szeroko rozumianej służbie publicznej, jest w niektórych krajach oddzielnym kierunkiem studiów. Obok klasycznego programu z etnologii dodatkowe wykłady z zakresu prawa, zarządzania, negocjacji, rozwoju międzynarodowego, ćwiczeniowe projekty badawcze i praktyki pozwalają studentom zdobyć konieczne umiejętności nie tylko w zakresie krytycznych dociekań, ale i rozwiązywania praktycznych problemów w komunikacji publicznej, by potem móc pracować w takich dziedzinach jak np. zarządzanie zasobami kultury, integracja uchodźców, ochrona środowiska czy problemy etniczne. Uruchomienie takich studiów lub wzbogacenie dotychczasowych będzie wskazane i w Polsce, jeśli chcemy, aby nasi absolwenci mieli lepsze możliwości wykorzystywania antropologicznych metod i teorii w zakresie praktycznego uczestnictwa w zmianie społecznej i podejmowania bardzo złożonych i strategicznych problemów związanych ze specyfiką sektora publicznego. Zadania podejmowane przez antropologów w służbie publicznej, w tym doświadczenia własne Przypomnijmy jednak raz jeszcze, że z antropologią stosowaną mamy do czynienia nie wtedy, kiedy nasz absolwent zostanie zatrudniony w jakiejś organizacji, jako po prostu osoba z wyższym wykształceniem, ale w sytuacji, kiedy dana instytucja zatrudnia właśnie antropologa, by lepiej realizować swoje cele. Antropolog może zostać zatrudniony do realizacji różnych zadań, zarówno na stałe, jak i czasowo, do jednego tylko zagadnienia. W administracji państwowej lub samorządowej, a także w organizacjach pozarządowych może on pracować np. jako specjalista od spraw mniejszości religijnych lub etnicznych, konkretnych obszarów kulturowych, migrantów czy innych grup zagrożonych wykluczeniem. Osobiście przez wiele lat byłem zatrudniony w Urzędzie ds. Cudzoziemców przede wszystkim jako specjalista od Afryki i rozpoznawania przypadków z tamtego obszaru. Była to praca bardzo ciekawa, znacznie rozszerzająca moją dotychczasową wiedzę, często o kwestie unikalne i trudne do zdobycia w innym trybie, choć konieczność przestrzegania określonych procedur i poddania się temu, co nazywane jest kulturą danej organizacji, z pewnością stanowiła cenę tej wiedzy. �166 Maciej Ząbek W podobnym charakterze, czyli np. jako specjalista od świata islamu czy regionu Kaukazu, antropolog może zostać zatrudniony do przeprowadzenia szkoleń z określonej tematyki. Wielokrotnie prowadziłem takie szkolenia dla pracowników Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego, realizującego programy integracji uchodźców, oraz dla Oddziału Specjalnego Żandarmerii Wojskowej w Gliwicach, uczestniczącego w polskich misjach wojskowych za granicą. Tego typu szkolenie, zwłaszcza dla zawodowego wykładowcy, nie stanowi większego problemu, niemniej w przeciwieństwie do sytuacji, gdy słuchaczami są tylko studenci, oczekiwana jest tu od antropologa przede wszystkim umiejętność przełożenia wykładanych treści na praktykę, jak w całej antropologii stosowanej. Nie wystarczy więc powiedzieć o roli życia rodzinnego i klanowości struktur społecznych w kulturze Czeczenów, ale trzeba odpowiedzieć na pytanie, jak przełożyć to na konkretne działania wśród imigrantów tej grupy narodowościowej. Można próbować trzymać się zasady, postulowanej m.in. przez Monikę Kosterę, że nie udzielamy praktykom porad co mają robić, tylko najwyżej służymy im refleksją, inspirując ich poprzez problematyzację określonego zagadnienia (2005, s. 23), ale i tak nie unikniemy konkretnych pytań o praktyczne zarządzanie problemem. Dana organizacja może zatrudnić antropologa także jako konsultanta w trakcie projektowania programów, eksperta w ramach zespołu negocjacyjnego w konflikcie z daną społecznością lokalną lub grupą mniejszościową czy też jako fachowca do przeprowadzenia ekspertyzy sytuacyjnej przy realizacji określonego projektu lub badań ewaluacyjnych już po jego wykonaniu. Osobiście nie miałem w tym zakresie głębszych doświadczeń, choć w trakcie moich badań terenowych na obszarze Dar Hamid w Sudanie w 1991 roku, fińska organizacja pomocowa, realizująca w tym terenie program „walki z pustynnieniem”, zleciła mi przeprowadzenie takich badań. Program tej organizacji zakładał sadzenie drzew i budowę studni w tym rejonie Sahelu, ale miał on też jak zwykle ukrytą misję społeczną, czyli innymi słowy eksport współczesnej zachodniej ideologii. Była nią zaprojektowana próba podniesienia statusu miejscowych kobiet, silnie dyskryminowanych zwłaszcza w sferze publicznej, poprzez uaktywnienie ich przy pracy nad tym programem. Warunkiem finansowania programu był udział w nim kobiet, bezpośrednia ich praca przy budowie studni i przy opiece nad sadzonkami, co powinno później przełożyć się na zwiększenie ich roli w ramach wiejskich komitetów. Zakładano bowiem, że kobiety będą chciały mieć władzę przynajmniej nad tym, co same wykonały. Badania jednak szybko wykazały, że dodatkowa praca kobiet wcale nie przekłada się na wzrost ich roli w sferze publicznej. Nie doceniono choćby roli religii w utrwaleniu się pewnych �Antropolog w służbie publicznej 167 ról społecznych. Władza w komitetach pozostała i tak w rękach mężczyzn. W związku z powyższym raport mój zawierał konkluzję, że dokładanie pracy kobietom w sytuacji i tak dużego ich obciążenia obowiązkami domowymi nie jest drogą do ich społecznej aktywizacji. Do pracy tej podszedłem sumiennie, poświęcając jej wiele starań i czasu, stąd byłem też zainteresowany, jaki będzie odbiór mego raportu. Tym większe było moje zaskoczenie, gdy okazało się, że nie został on nawet przeczytany. Jego treść nie miała żadnego znaczenia, chodziło tylko o sam fakt przeprowadzenia badań ewaluacyjnych i wydanie na ten cel pieniędzy, rozliczenie się wobec donatorów, co było obowiązkiem wykonawców programu. Został powierzony akurat mi, gdyż byłem na miejscu, a sprowadzenie kogoś tylko w tym celu z Europy byłoby zapewne kosztowniejsze. Tego typu potraktowanie wyników badań antropologa przez organizację humanitarną nie należy do rzadkości. Krytycy organizacji pozarządowych przytaczają wiele tego typu przykładów pokazujących, że nie można zmienić świata, zwłaszcza wtedy, gdy się go nie rozumie. Oczywiście nie można wszystkiego uogólniać. Znane są studia w ramach antropologii rozwojowej (development anthropology), które cieszą się dużym zainteresowaniem ze strony niektórych praktyków. Przykładowo można tu wymienić choćby porównawcze badania z Bośni i Konga Mary Anderson, Do no harm. Haw aid can support peace – or war (1999), czy Południowego Sudanu, Rwandy i Angoli pod redakcją Sary Pantuliano, Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action (2009). Krytyczne studia nad pomocą, wyciągające wnioski z katastrof i konfliktów, próbujące odpowiadać na pytanie, jakiego typu interwencje mają sens, a jakie są jego pozbawione, uwrażliwiające środowiska humanitarne na to, żeby przede wszystkim nie szkodzić i uwzględniać w swych programach tzw. miękkie komponenty tych projektów, pisane przez antropologów mających często długoletnią praktykę przy ich wprowadzaniu w życie, nie są odrzucane przez humanitariuszy, o ile tylko nie negują one samej idei pomocy. Antropolog najczęściej potrzebny jest, aby dowiedzieć się czy funkcjonowanie danej organizacji jest skuteczne na terenie jej działania albo rzadziej w niej samej. Zwłaszcza w przypadku badań eksplorujących, rozpoznania zjawisk ukrytych lub o których niewiele wiadomo. W tym względzie etnograficzne badania jakościowe są nie do zastąpienia. Zdarzało się wprawdzie, że organizacje chcąc zaoszczędzić, próbowały wykonać je samodzielnie, ale z reguły kończyło się to niepowodzeniem. Do nieco innego typu należą badania poddające analizie funkcjonowanie całej organizacji lub jej wybranej części w kontekście instytucjonalnym, mające na celu poprawienie efektywności jej działania. Rozwijane są one w ramach tzw. antropologii organizacji, które �168 Maciej Ząbek są nową subdyscypliną w ramach antropologii3. Jest ona raczej działalnością zbliżoną do antropologii stosowanej niż rodzajem właściwych badań na zlecenie. Organizacje bowiem, zwłaszcza z sektora publicznego, raczej nie ryzykują poddania się badaniu, gdyż niejako ze swej natury niełatwo poddają się zmianie. Trzeba pamiętać także, że prowadząc badania nawet na innym polu niż sama organizacja, ale w końcu na terenie jej działalności, współpraca między antropologiem a zlecającą te badania instytucją może różnie się układać. Czasami jest bardzo dobra, gdyż niektóre z organizacji są otwarte i faktycznie nastawione na zwiększenie efektywności swojej działalności, zwłaszcza w sferze pomocowej. Przyjmują one z reguły wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Przykładem pozytywnym z mojego doświadczenia były badania na zlecenie Polskiej Akcji Humanitarnej z funduszu europejskiego programu Equal, dotyczące integracji społecznej i zawodowej cudzoziemców, obejmujące m.in. tzw. działania preintegracyjne, prowadzone przez PAH w ośrodkach dla uchodźców. Mimo że raport sceptycznie ustosunkowywał się do tego programu, przyjęty został pozytywnie. Nie stwarzają zwykle większych problemów także badania, które mają dopiero dany problem w określonym terenie rozpoznać i nie dotyczą bezpośrednio działalności samej organizacji. Zdarza się jednak, że antropolog krytykuje metody i skutki danej działalności, ujawnia błędy popełnione przez pracowników organizacji albo, co gorsza, same jej cele. Może więc spotkać się z niezadowoleniem, zwłaszcza że organizacje, których byt, a nawet legitymizacja zależy od różnego rodzaju sponsorów i donatorów, są szczególnie czułe na punkcie swojego wizerunku publicznego. Stąd często boją się „wtykających nos w nie swoje sprawy” antropologów. A przecież celem tych badań nie jest chęć zaszkodzenia danej organizacji, lecz tylko zrozumienie dlaczego np. dany projekt poniósł porażkę, znalezienie odpowiedzi na pytanie, jak go poprawić i uniknąć podobnych błędów w przyszłości. Antropolog pracujący na zlecenie uzależniony jest jednak od funduszy danej organizacji, a co gorsza często także od możliwości dostępu do danego terenu i ma niewielkie szanse przeciwstawienia się temu. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników badań, a samego antropologa zwalnia bądź naciska na niego, by zmodyfikował swoje podejście. Z moich doświad3  W Polsce antropologia organizacji rozwijana jest przede wszystkim przez prof. Monikę Kosterę z Wydziału Zarządzania UW. Dla czytelników zainteresowanych tym tematem godne polecenia są jej książki: Postmodernizm w zarządzaniu (1996), Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych (2005) czy Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm (2007). �Antropolog w służbie publicznej 169 czeń mogę przytoczyć zajście, które miało miejsce, gdy podczas wizyty we Władykaukazie na zaproszenie tamtejszego oddziału UNHCR mój referat krytykujący koncepcję integracji w obozach dla uchodźców, przetłumaczony na angielski, został umieszczony na wewnętrznych stronach tej organizacji. Już następnego dnia miałem telefon z krajowego oddziału UNHCR ze stanowczą prośbą napisania natychmiastowego wyjaśnienia, że moje badania w ośrodkach w Polsce były prowadzone kilka lat temu i od tego czasu sytuacja tam diametralnie się zmieniła. Chcąc współpracować dalej z tą organizacją, nie miałem wyjścia i musiałem spełnić ich prośbę, choć według mojego rozpoznania zmiany w ośrodkach, które faktycznie od tego czasu zaszły, nie dotyczyły istoty zagadnienia poruszonego w tym tekście. Podsumowując tą część wywodów, trzeba ponownie zauważyć, że w Polsce, w przeciwieństwie do wielu innych krajów zachodnich, zatrudnianie absolwentów etnologii i antropologii kulturowej przez organizacje wchodzące do szeroko rozumianej służby publicznej nie jest jeszcze powszechne. Tego typu badania są często u nas wykonywane przez socjologów. Wielu zlecających ma przekonanie o większej wiarygodności badań ilościowych, panuje mit „twardych danych”, których symbolem są liczby, tabele, wykresy. Tymczasem obiektywizm liczb jest często złudzeniem. Nawet w przypadku wspomnianych wyżej badań na zlecenie PAH poproszono mnie o przeprowadzenie ich razem z socjologiem, gdyż wyniki powinny zawierać „twarde dane”. Brak jest w dalszym ciągu szerszego zrozumienia, że badania ilościowe i jakościowe mają zupełnie inne cele. O ile te pierwsze służą do testowania hipotez i uogólniania wyników na całą populację, to te drugie poszukują zrozumienia badanych zjawisk, odpowiedzi na pytania dlaczego, odkrycia tego, co na co dzień niewidoczne, a na tego typu pytania organizacje często poszukują odpowiedzi. Stąd jest tylko kwestią czasu, kiedy wiedza ta będzie w Polsce powszechniejsza. Inną kwestią obecną w całej antropologii stosowanej jest za każdym razem problem przekładania wyników badań na konkretne rekomendacje. Zakładają one z góry uproszczenie pewnych kwestii, co prowadzi do konfliktu z rozumieniem tych spraw na gruncie antropologii. Przykładem może być tu kwestia integracji cudzoziemców albo ostatnio dyskutowana kwestia tzw. mowy nienawiści na forum Komisji Ekspertów ds. Migrantów przy rzeczniku Praw Obywatelskich. Praktycy oczekują tu prostych zaleceń, co np. bezwzględnie zakazać, co można tolerować, a w jakich sprawach należy cudzoziemcom wyjść naprzeciw. Nie rozumieją zwykle, że kultura nie jest zbiorem rzeczy, którą można mechanicznie zmieniać. Coś dodawać lub odejmować i do tego w trybie administracyjnym. Antropolog nie chcąc praktykom doradzać co mają robić, powinien ich umiejętnie inspirować, aby określone rozwiązania padły raczej �170 Maciej Ząbek z ich ust niż ze strony antropologa. Nie może jednak bez przerwy określonej kwestii problematyzować, gdyż wówczas sama obecność antropologa w tego typu gremiach staje się problematyczna. Antropologia stosowana w wojsku i na wojnie Formą zaangażowania antropologów w sprawy publiczne, budzącą zaciekawienie, ale wywołującą też wiele emocji i kontrowersji, jest ich praca dla wojska, policji czy wywiadu. Nie potrzeba tu już chyba tłumaczyć, że antropolog nauczony wnikania w rozmaite środowiska tubylcze, potrafiący odkrywać to, co ukryte, może być osobą w tych służbach bardzo pożądaną. Z drugiej jednak strony jego kodeks zawodowy nie pozwala na wykorzystywanie tych umiejętności przeciw swoim własnym rozmówcom. Nic więc dziwnego, że od początku tego typu zastosowanie antropologii zostało potępione przez autorytety antropologiczne. Franz Boas już w 1919 roku w artykule Scientists as spies (2005) potępił czterech antropologów, którzy pod pozorem badań terenowych prowadzili w czasie I wojny światowej działalność wywiadowczą na terenie Ameryki Środkowej. Wyraził wówczas zdanie, podzielane do dziś przez część antropologów, że wykorzystywanie antropologii do celów politycznych to zdrada nauki i narażenie wiarygodności badań terenowych. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne odparło wówczas ten atak twierdząc, że w używaniu antropologii w służbie własnemu krajowi z pobudek patriotycznych nie widzi nic niestosownego, a sam Boas został usunięty nawet z rady Towarzystwa (Price 2000). Do czasów II wojny światowej zaangażowanie antropologów w armii nie było jednak szerzej znane. Dopiero w jej trakcie wykorzystano zarówno patriotyzm, jak i konkretne ich umiejętności. Prawie 300 amerykańskich antropologów uczestniczyło w ten lub inny sposób w wysiłku wojennym swej ojczyzny (Kluckhohn 1949, s. 168–195; Mead 1977, s. 149). Do ich grona należała także Ruth Benedict, której słynna książka The Chrysanthemum and the Sword: Patterns of Japanese Culture (1946, wyd. pol. 1999) także została napisana na zlecenie armii. Uznanie dla ich ekspertyz sprawiło, że wzrosło zapotrzebowanie na antropologów ze strony samego państwa i jego instytucji, a nauka ta zyskała sobie w Stanach Zjednoczonych dużą popularność i rangę. Udział antropologów w zbiorowym wysiłku podjętym przez państwo przeciwko totalitaryzmowi i rasizmowi ucieleśnianemu przez niemiecki nazizm i japoński militaryzm nie budził w tym czasie niczyich obiekcji. W przypadku akcji militarnych USA w okresie zimnowojennym i współczesnej wojnie z terroryzmem było już inaczej. Niemniej antropologów amerykańskich do �Antropolog w służbie publicznej 171 celów militarnych wykorzystywano jeszcze niejednokrotnie. W Wietnamie w ramach programu Phoenix włączano ich do specjalnych plutonów piechoty morskiej, które zamieszkiwały w wietnamskich wioskach (Price 2007). Antropolodzy nawiązywali realny kontakt z miejscową ludnością i prowadzili taktyczne rozpoznanie. Dostarczali informacji na temat osób podejrzanych o kontakty z siłami komunistycznymi w celu ich późniejszej „neutralizacji”. W latach sześćdziesiątych przygotowywano, ostatecznie zarzucony, projekt Camelot w celu zbierania informacji w krajach Trzeciego Świata o mogących pojawić się konfliktach etnicznych i społecznych oraz określeniu ich przyczyn. Dopiero w czasie wojny w Iraku i Afganistanie w 2005 r. Pentagon ponownie sięgnął po antropologów. Antropolożki Montgomery McFate i Andrea Jackson przyczyniły się do stworzenia programu pod nazwą Human Terrain System (HTS), którego zadaniem było zniwelowanie braków świadomości kulturowej na poziomie taktycznym przez dostarczenie dowódcom brygad pomocy przy podejmowaniu decyzji operacyjnych adekwatnych do warunków kulturowych i środowiskowych na danym obszarze. Założeniem Systemu było, że drużyny HTS nie biorą udziału w walce ani nie zbierają informacji wywiadowczych typu wojskowego. W praktyce antropolodzy mieli po prostu rozmawiać z ludźmi, rozpoznając problemy, do których rozpoznania wojskowi nie byli szkoleni. System zdawał egzamin. Niewielkim sześcioosobowym oddziałom, w skład w których wchodził antropolog, docierającym do irackich i afgańskich wiosek udawało się nawiązać znacznie głębszy kontakt z lokalną ludnością niż było to do tej pory. Antropolodzy zauważyli np., że ludność niektórych wiosek wcale nie zawsze popiera talibów, ale potrzebują oni wsparcia, aby się im oprzeć albo dodatkowych źródeł zarobkowania, aby żołd w oddziałach Talibanu nie był czynnikiem zachęcającym młodych do wstąpienia w ich szeregi. Niekiedy, jak to odkryły drużyny HTS, wystarczyło porozmawiać z miejscowymi mułłami, zorganizować częstsze patrole, szkolenia zawodowe albo nawet podarować siatkę do gry w siatkówkę, aby starszyzna danej wioski przestała talibów wspierać4. Obecność antropologów w oddziałach wojskowych w Afganistanie okazała się mieć, podobnie jak wcześniej w czasie II wojny światowej i wojny w Wietnamie, wymierne efekty. Odnotowano spadek misji typowo bojowych, w poszczególnych przypadkach nawet o 60–70%5. Nic więc dziwnego, że posta4  Liczba publikacji internetowych dotyczących HTS jest ogromna. Patrz m.in.: http://humanterrainsystem.army.mil/impacts.html (lipiec 2011). 5  Więcej na stronie: www.openanthropology.wordpress.com, gdzie zamieszczono liczne artykuły dotyczące HTS. �172 Maciej Ząbek nowiono rozszerzyć program, włączając antropologów do każdej z 26 brygad stacjonujących w Afganistanie. Ryzyko związane z wojną (w ciągu 4 pierwszych lat działania Systemu zginęło trzech antropologów) i wysokie, przynajmniej z założenia, wymagania sprawiają jednak, że antropolodzy, mimo dobrych zarobków nie palą się do tej pracy. Wymagane jest obywatelstwo amerykańskie, znajomość języka regionu, możliwość wyjazdu na 6–9 miesięcy i wysoka sprawność fizyczna (zdolność do pracy przy małej ilości snu, noszenie obciążenia do 22 kg, mała wrażliwość na warunki pogodowe i nie posiadanie więcej niż 40% tłuszczu w ogólnej masie ciała). W praktyce, jak można dowiedzieć się z blogów, nie wszystkie te kryteria są szczegółowo sprawdzane (Ephron, Spring 2008). Ministerstwo Obrony Stanów Zjednoczonych przystąpiło zatem do realizacji projektu Minerva, zakładającego kształcenie wysoko kwalifikowanych specjalistów w zakresie bezpieczeństwa na obszarach wysokiego ryzyka. Pod uwagę wzięte zostały przede wszystkim kraje muzułmańskie i Chiny. Przystąpiono także z udziałem antropologów do tworzenia baz danych znaczących osób w danych regionach, lokalnych struktur społecznych, nieformalnych powiązań między klanami, funkcjonowania lokalnej gospodarki czy transportu publicznego. Interesujące jest jednak, że mimo docenienia przez amerykańskich wojskowych przydatności antropologów w działaniach militarnych, nie byli oni przez armię wykorzystywani na szczeblu wyższym niż taktyczny. Decyzja inwazji na Irak czy Afganistan nie była poprzedzona odpowiednimi badaniami (McFate 2011). Nie są znane przykłady, aby korzystano z ich ekspertyz przy podejmowaniu decyzji strategicznych. Być może to jest przyczyną, że choć armia amerykańska wygrywa prawie wszystkie bitwy, to jednak przegrywa wojny. Gdyby pytano antropologów, być może do niektórych wojen by nie doszło, a jeśli już, to wiedziano by może, jak je wygrać. Tym bardziej, że w tekstach typowo akademickich o wojnie w Afganistanie nie brakuje interesujących pomysłów. Przykładowo psycholog kulturowy Karl Slaikeu (2009), pracujący w Afganistanie jako mediator, proponuje działania polegające na opanowywaniu każdej wioski z osobna i zapewnianiu jej mieszkańcom 100% bezpieczeństwa, w tym wyraźną poprawę ich dobrobytu. Przy czym to mieszkańcy mieliby decydować, co ma ulec poprawie (higiena, zdrowie, edukacja czy utrzymanie rodziny). Nowe, odmienione wioski byłyby dla sąsiadów przykładem tego, jak Afganistan może wyglądać po wygranej wojnie z talibami. Z kolei antropolog wojny, badacz radykalnego islamu Ronald Holt (2009) proponuje, aby żołnierze mieszkali z wieśniakami pod jednym dachem, pomagając miejscowej ludności swymi umiejętnościami, w ten sposób przekształcając ich w sojuszników. �Antropolog w służbie publicznej 173 Inną propozycją jest, aby szkolić, uzbrajać i opłacać wiejskie milicje, a dolary wsparte rozpoznaniem antropologicznym powinny wygrać z dżihadem. Wbrew pozorom rozwiązanie takie byłoby tańsze i przede wszystkim nawiązujące poniekąd do sprawdzonych brytyjskich rozwiązań sprzed 100 lat. Inną kwestią jest fakt, że projekty typu HTS czy Minerva budzą od samego początku krytykę ze strony samych antropologów. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne po II wojnie światowej wycofało się ze swojego wcześniejszego stanowiska i przyznało rację tezom Boasa. Kodeks etyczny, które przyjęło w 1971 roku, zakłada odpowiedzialność antropologa wobec badanych, stawianie ich interesów na pierwszym miejscu w trakcie konfliktu, ochronę rozmówców oraz szanowanie ich godności i prywatności. W 2007 roku Towarzystwo oficjalnie potępiło udział antropologów w HTS, podkreślając, że obowiązkiem ich jest przede wszystkim nie szkodzić osobom badanym i wyjaśnić kim się jest i w jakim celu zbiera się informacje. Organizacja ta podkreśla, że antropolog w żadnym wypadku nie powinien angażować się w pracę niejawną, naruszającą zaufanie rozmówców, mogącą przyczynić się do krzywdy innych ludzi. Antropolożka McFate stara się odpierać ataki na HTS, dowodząc, że wspomniane drużyny działają jawnie, a pracujący w Systemie antropolodzy przestrzegają podstawowych zasad etycznych. Nikt poza tym nie jest zmuszony do rozmawiania z przedstawicielami HTS. Wymiernym zaś rezultatem „antropologizacji armii” jest spadek operacji ze skutkiem śmiertelnym. Wiedza zaś z zakresu społeczno-kulturowych uwarunkowań może przyczynić się do ograniczenia niepotrzebnej przemocy (McFate 2011). Niemniej dylematy moralne, mimo tych argumentów, pozostaną, a każdy z antropologów musi sam je rozstrzygać we własnym sumieniu. Musi odpowiedzieć sobie przede wszystkim, na ile działanie w służbie swojego państwa i dla jego obrony są jego obywatelskim obowiązkiem, tak jak w czasie II wojny światowej, a na ile wyłącznie realizacją imperialnych interesów i ukrytych tendencji neokolonialnych. Na ile antropolog ma bronić zachowań tubylców niezależnie od tego, co właściwie oni robią, a na ile uczestniczyć w próbie ich zmiany. Pytania te nie dotyczą tylko dzisiejszej walki z terroryzmem, ale i starych tematów tego typu, jak np. okaleczenia genitalne. Działać na rzecz zmiany czy tylko tłumaczyć punkt widzenia tubylców. To są dylematy z zakresu relatywizmu kulturowego, znane co najmniej od czasów Boasa. Kończąc, można tylko stwierdzić, że polski antropolog nie będzie musiał takich dylematów jeszcze rozstrzygać, ponieważ polska armia w przypadku wyjazdu żołnierzy na misje stabilizacyjne ogranicza się tylko do zorganizowania im wykładów dotyczących sytuacji w regionie i wynajęcia tłumaczy. Tymczasem udział antropologa w armii jest nie tylko przydatny w działaniach �174 Maciej Ząbek typowo militarnych, ale także w misjach stabilizacyjnych czy pokojowych, w których polscy żołnierze w ciągu ostatnich dwóch dekad służyli dość masowo. Na potrzebę badań antropologicznych w tym kontekście zwracał uwagę m.in. Amitav Ghosh (1994). W Polsce powstało jak do tej pory kilka prac magisterskich dotyczących wojska. Z ostatnich wymienić tu można studia w bazie Babilon w Iraku Anety Baranowskiej (2009) czy w Kosowie Anny Janickiej (2003). Niestety na razie nie była to jeszcze antropologia zastosowana. Temat wojny i wojska pozostaje jednak ciągle interesujący zarówno dla antropologii akademickiej, jak i stosowanej, a armia, nawet polska, to ciągle potencjalny dla antropologów pracodawca. Pozostaje mieć nadzieję, że polscy dowódcy nauczą się czegoś od swych amerykańskich kolegów i będą chcieli wykorzystać ich pomysły także we własnej armii. Rozwiązywanie konfliktów. Negocjacje z udziałem antropologa Nie ma zbiorowości ludzkich wolnych od konfliktów. Ludzie wykazują głęboką skłonność do tworzenia grup wewnętrznych i zewnętrznych, a tam, gdzie są takie grupy, dochodzi do napięć i problemów, gdyż jako istoty społeczne instynktownie opowiadamy się zawsze po jednej lub drugiej stronie. Całkowite ich wyeliminowanie nie jest możliwe ani nawet pożądane. Obok negatywnych skutków konflikty przyczyniają się niejednokrotnie do wzrostu motywacji, innowacyjności albo stanowią sygnał o złym funkcjonowaniu i dysfunkcjonalności określonych systemów i obszarów. Przedłużające się i nierozwiązane konflikty powodują jednak napięcia i niepokoje, obniżają efektywne osiąganie celów, dezorganizują pracę, prowadzą niejednokrotnie do jawnej agresji zarówno na poziomie grup, jak poszczególnych jednostek. Podejmowane często tradycyjne strategie wobec konfliktów poprzez ich ignorowanie, deprecjonowanie, separację, reorientację, czyli wskazanie tzw. kozła ofiarnego i odwrócenie uwagi od istoty problemu, aż po otwartą walkę, której wynikiem są wojny i konflikty zbrojne nie są uważane za metody efektywne. Za takie uchodzą natomiast negocjacje mające za zadanie rozpoznanie sytuacji konfliktowych i podjęcie rokowań w celu osiągnięcia porozumienia, zawarcia transakcji lub rozwiązania problemu między stronami konfliktu (Sikorski 2005; Kamiński 2004). We wszystkich negocjacjach jest jedna podstawowa zasada. Ten, kto wie najwięcej – wygrywa. Dlatego zdiagnozowanie danej sytuacji, określenie źródeł konfliktu, jego dynamiki i charakteru, poznanie historii związków mię- �Antropolog w służbie publicznej 175 dzy stronami i zrozumienie potrzeb drugiej strony należą do podstawowych elementów przygotowania się do negocjacji. Kluczową kwestią odniesienia sukcesu jest przy tym tzw. BATNA (Best Alternative to Negotiated Agreement), czyli najlepsza alternatywa negocjowanego porozumienia, a innymi słowy w miarę dokładne określenie zarówno swoich interesów, jak i przede wszystkim interesów drugiej strony, leżących u podstaw sporu. Realna siła negocjacyjna stron zależy przede wszystkim od tego, na ile atrakcyjne dla każdej z nich jest lub nie jest osiągnięcie porozumienia (Fisher, Ury, Patton 2009, s. 148). Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej będąc wyczuleni na zrozumienie drugiego człowieka, dysponując szeroką wiedzą faktograficzną o różnych grupach społecznych i kulturowych oraz mając umiejętność bezpośredniego kontaktu z ludźmi, umiejąc słuchać i zadawać pytania, są potencjalnie dobrze przygotowani do prowadzenia negocjacji, zwłaszcza typu międzykulturowego. Może brakować im tylko wiedzy i ćwiczeń z zakresu samych technik negocjacyjnych. Negocjacje dzielą się zazwyczaj na tzw. negocjacje pozycyjne – polegające na przetargu o stanowiska i integracyjne – będące procesem budowania porozumienia na podstawie analizy interesów stron. Można je prowadzić samodzielnie albo w zespole. W skład zespołu, poza szefem podejmującym decyzje, wchodzi bardzo często ekspert w zakresie danego tematu lub analityk (tudzież doradca czy obserwator), którym może zostać oczywiście antropolog. Może on zostać także doproszony (zwłaszcza gdy negocjacje utkną w martwym punkcie) również w charakterze mediatora6. Jeśli występuje jako strona w konflikcie, może dostać zlecenie przeprowadzenia badań dotyczących strony przeciwnej. W negocjacjach pozycyjnych celem jest dojście do punktu docelowego czyli punktu oporu drugiej strony. Na początku mamy zwykle do czynienia z tzw. pierwszą ofertą, ale przystępując do negocjacji zakładamy, że strona gotowa jest pójść na ustępstwa. Nie podejmuje negocjacji ten, kto nie chce ustępować. Różnica między pierwszą ofertą a punktem oporu to właśnie obszar negocjacyjnego porozumienia. Można jednak próbować zmienić ten punkt oporu, w najgorszym razie trzeba zawsze próbować się do niego zbliżyć. Dobrze jest jednak wcześniej znać możliwy obszar negocjacyjnego porozumienia, a więc poznać swojego rozmówcę, w tym celu etnograficzne ekspertyzy mogą być wręcz niezastąpione. 6 Mediator to osoba trzecia, z założenia neutralna i bezstronna, której zadaniem jest w bardziej poufny sposób dochodzenie do rozwiązania sporu i zawarcia satysfakcjonującego obie strony porozumienia. �176 Maciej Ząbek Przykładem klasycznych negocjacji pozycyjnych są oczywiście negocjacje cenowe, a te, do których dochodzi na arabskim targowisku, mogą być wręcz wzorcem tego typu negocjacji. Arabowie uwielbiają negocjować, umiejętność targowania się jest częścią ich kultury. Mają dobrze wystudiowane czynienie ustępstw i taktyk w rodzaju podpuszczania czy ociągania się z podjęciem decyzji. Negocjują też do samego końca, nawet wówczas, gdy wydaje się, że transakcja została już zawarta. Nic więc dziwnego, że arabski kupiec europejskiemu turyście jest w stanie zazwyczaj sprzedać dużo więcej niż on miał zamiar kupić i to za cenę wyższą niż ten był gotów początkowo zapłacić. Pamiętać jednak trzeba, że negocjacje mogą dotyczyć różnych kwestii konfliktowych nie tylko z zakresu kupna i sprzedaży czy ogólnie rzecz biorąc kwestii biznesowych. W zasadzie zdarzają się we wszystkich aspektach życia, a pracując w szeroko rozumianej służbie publicznej, będąc przedstawicielem administracji, policji czy organizacji pozarządowej ma się z nimi do czynienia wręcz na co dzień. Najczęściej dotyczą kwestii banalnych, np. terminu wydania decyzji administracyjnej, czy zakresu udzielenia świadczeń społecznych. Błędem negocjacyjnym jest tu zwykle wykazanie niezrozumienia drugiej strony i ograniczenie się do wyjaśnień formalnych. Prowadzi to zwykle do zaognienia konfliktu. Obietnica przyspieszenia procedury, wykazanie zrozumienia, empatii i współczucia jest tu strategią o wiele bardziej pożądaną, prowadzącą do rozładowania konfliktu, nawet jeśli z praktycznego punktu widzenia nie zmienia to sytuacji petenta. Poważniejsze negocjacje dotyczą jednak konfliktów będących już w stanie znacznego zaawansowania, jak protesty czy strajki różnych grup lokalnych, zawodowych, etnicznych czy religijnych, gdzie żądania nie dotyczą tylko postulatów płacowych, ale np. zachowania różnych przywilejów czy równego traktowania. Mogą dotyczyć też takich kwestii konfliktowych, jak np. zgoda lokalnej społeczności na budowę autostrady, zapory wodnej czy rozszerzenia obszaru parku narodowego oraz poziomu ewentualnych rekompensat z tego tytułu. Przykładem znanym mi z własnego doświadczenia może być strajk osób ubiegających się o status uchodźcy, mieszkających w ośrodku pobytowym w Polsce. Postulatem protestujących było zezwolenie na legalne opuszczenie przez nich Polski i możliwość ubiegania się o status uchodźcy w innych krajach Unii Europejskiej. Przedstawiciele Urzędu ds. Cudzoziemców, po rozpoznaniu sprawy założyli, że ubiegający się dobrze zdają sobie sprawę, że władze nie przyjmą tego typu żądań, chociażby z powodu obowiązującej konwencji dublińskiej. Trzymając się więc swego stanowiska, zaproponowali protestującym tylko nieznaczną poprawę warunków w ośrodku. Usłyszeli wówczas listę żądań dotyczących kwestii związanych zarówno z zarządzaniem ośrodkiem, jak �Antropolog w służbie publicznej 177 i szybszego wydawania decyzji statusowych. W tym przypadku po miesiącu przetargów udało się zakończyć protest niezobowiązującą obietnicą ze strony Urzędu przyspieszenia procedur i przeniesienia na inne stanowisko nielubianego kierownika ośrodka. Niemniej nie jest to najlepszy sposób rozwiązywania sporów. Nie prowadzi on bowiem do trwałego porozumienia, ale co najwyżej do przesunięcia rozwiązania konfliktu aż do następnego strajku. Strony nie zawsze chcą ustępować w tak prosty sposób, a chcąc zwiększyć szanse na porozumienie korzystne dla siebie, stosują klasyczne taktyki opóźniania rozmów, obstrukcjonizm, straszenie odejściem od stołu, czy klasyczną grę w tak zwanego dobrego lub złego policjanta i inne podobne posunięcia. Co więcej, gdy negocjatorzy targują się wokół stanowisk, zazwyczaj zamykają się w nich. Jest to widoczne zwłaszcza ze strony przedstawicieli administracji rządowej, którzy nie chcąc stracić twarzy i w trakcie negocjacji zwykle coraz bardziej identyfikują się ze swoim stanowiskiem. Sprawia to, że efektywne rozwiązanie sporu, czyli takie, gdzie osiąga się pogodzenie interesów obu stron, jest właściwie niemożliwe (Fisher, Urry, Patton 2009, s. 35). Antropolog będący ekspertem w takim sporze, niezależnie od tego czy pracuje dla Urzędu czy został wynajęty przez którąś z organizacji pozarządowych do pomocy uchodźcom, będzie miał, jak na wojnie, dylematy etyczne, jeśli jest zaangażowany w interesie tylko jednej ze stron. Dlatego powinien on dążyć do zmiany formuły negocjacji na negocjacje typu integracyjnego, polegające na dokładnej analizie rzeczywistych potrzeb stron, gdzie tym bardziej jego kompetencje mogą zostać docenione. Podręcznikowym, udanym przykładem odejścia od przetargu pozycyjnego były negocjacje pokojowe między Egiptem i Izraelem w Camp David. Egipt pragnął odzyskać utracone terytoria na Synaju, a Izrael nie chciał utraty bezpieczeństwa. Konieczne było znalezienie takiego rozwiązania, które zapewniłoby realizację żądań obu stron konfliktu. Znaleziono ją w formule integracji terytorialnej Egiptu w zamian za bezpieczeństwo Izraela. Egipt odzyskał Półwysep Synaj, ale za cenę jego demilitaryzacji. W przypadku konfliktu służb migracyjnych z poszukiwaczami azylu, potrzeby tych pierwszych są zogniskowane na przestrzeganiu prawa, umów międzynarodowych i przyjętych procedur. Natomiast prawdziwy interes ubiegających się o azyl polega na tym, aby wyrwać się z niekończącej się wegetacji w ośrodku i rozpocząć prawdziwe życie. Pozostaje więc wiele miejsca dla negocjacyjnego porozumienia. Dzięki wewnętrznej restrukturyzacji urzędu można skrócić procedury statusowe do ustawowego minimum, a w przypadku przedłużającego się oczekiwania dać ubiegającym się prawo do pracy, jak również prawo mieszkania poza ośrodkiem, nie naruszając przy tym obowią- �178 Maciej Ząbek zującego prawa. Postulaty te po latach częściowo zostały zrealizowane, co znacząco zredukowało liczbę strajków w ośrodkach. Możliwe jest więc osiąganie mądrych porozumień, które umożliwiają realizację uzasadnionych interesów stron w maksymalnym stopniu w zakresie tego co możliwe i względnie trwale rozwiązują konflikt interesów. Należy jednak zmierzać nie tyle do zwycięstwa, ile do obustronnej satysfakcji. W przypadkach naprawdę trudnych trzeba wyjść do drugiej strony z atrakcyjną propozycją, zbudować dla niej „złoty most”, jak zalecał Sun Tzu, aby mogła się wycofać, wciągnąć w tworzenie porozumienia i pomóc w zachowaniu twarzy (Ury 2009, s. 122–176). Przy rozwiązywaniu konfliktów zarówno na gruncie biznesowym, jak i tym bardziej w sferze publicznej tylko tego typu negocjacje mogą być naprawdę efektywne. Antropolog, jeśli zostanie zatrudniony w charakterze negocjatora, to jednak przede wszystkim z uwagi na to, że jest uznany za specjalistę od stosunków międzykulturowych. Znaczenie różnic kulturowych przy podejmowaniu negocjacji, zwłaszcza z obcokrajowcami, dostrzegają niemal wszyscy autorzy podręczników na ten temat. Podkreślają oni coraz częściej bariery, jakie wynikają z faktu z odmienności stylów i celów negocjacji, które uwarunkowane są kulturowo oraz kosztów, jakie z tego tytułu muszą ponosić. Próbują jednak uporać się z tematem samodzielnie, czego skutki są podobne, jak w przypadku tych organizacji, które próbują samodzielnie przeprowadzić badania jakościowe. Amerykańska specjalistka od konfliktów, polityki publicznej i negocjacji antropolożka Jayne Docherty przyrównuje to do próby nauczenia się angielskiego przez wkuwanie słówek ze słownika bez znajomości gramatyki (2004, s. 711). Sposób rozumienia kultury w popularnych książkach o negocjacjach jest daleki od antropologicznego, zawierając szereg błędnych założeń na ten temat. Ich autorzy widzą zwykle to, co na powierzchni, nie uwzględniając przy tym dynamiki i zmienności kultury. Powstają w ten sposób pewne katalogi nakazów, zakazów i uwag, o których negocjator powinien pamiętać, w stylu: naucz się podstawowych zwrotów i poszukaj informacji w Internecie, szanuj różnice kulturowe, zwracaj uwagę na mowę ciała, pamiętaj, że Hiszpanie mają skłonność do czynienia obietnic, a Francuzi do stosowania gróźb, Niemcy są konkretni, a Rosjanie nie uznają kompromisów, jeśli spotkasz Japończyka, to ukłoń się głęboko, a w przypadku Araba uważaj przy zapraszaniu go na obiad. W ramach tych katalogów sporządza się też oddzielnie zbiór wskazówek dotyczących rozmawiania z płcią przeciwną7. 7 Dobrym przykładem tego typu zaleceń są np. książki Michaela Donaldsona, Negocjacje dla bystrzaków (2008), Magdaleny Kendik, Negocjacje międzynarodowe (2009) czy też Grażyny Rosa, Komunikacja i negocjacje w biznesie (2009). �Antropolog w służbie publicznej 179 Bardziej wyrafinowane podejście do kultury w podręcznikach do negocjacji polega na przedstawianiu listy cech dychotomicznych kultur, które dzielą je na wysoko i nisko kontekstowe, indywidualistyczne i kolektywistyczne, egalitarne i hierarchiczne, protransakcyjne i propartnerskie, o długim i krótkim horyzoncie czasowym8. I dopiero w tym kontekście opisywane są ich cechy przydatne z punktu widzenia negocjatorów. Tłumaczą one zainteresowanym czytelnikom, dlaczego przedstawiciel kultury wysokiego kontekstu, np. Chińczyk, nie oczekuje zapisania w umowie wszystkich wynegocjowanych szczegółów, gdyż opiera się często na komunikacji pośredniej, np. poprzez niewerbalne gesty, w przeciwieństwie do Amerykanina, przedstawiciela kultury niskiego kontekstu, dla którego umowa to rodzaj instrukcji obsługi danego przedsięwzięcia, w której wszystko musi być dokładnie wyszczególnione. Przedstawiciele z kolei kultur egalitarnych są mniej wrażliwi na kwestie rangi i przywileje niż kultur hierarchicznych. Reprezentantów kultury indywidualistycznej może z kolei mniej martwić odchodzące od konwenansu zachowanie strony przeciwnej niż negocjatorów z kultury kolektywistycznej. Ci pierwsi w przeciwieństwie do drugich nastawieni są na zawarcie jednorazowej transakcji, nie mają potrzeby trwałych kontaktów, słabo są zainteresowani rezultatem drugiej strony. Przedstawiciele kultur protransakcyjnych, jak np. Skandynawowie, są zwykle skupieni na zadaniach, a propartnerskich, jak kultury arabskie czy latynoamerykańskie – na ludziach, na ustanowieniu dobrych relacji między nimi. Stąd niejednokrotnie zdarzało się, że negocjatorzy arabscy zrywali uzgodniony już kontrakt, jeśli do jego podpisania wysyłano osobę, która tego z nimi nie negocjowała, a więc nie była z nimi wcześniej zaprzyjaźniona. W tym wszystkim zauważa się także niezmiernie istotne różnice, jeśli idzie o percepcję czasu. Istnieją kultury, jak np. chińska, o długim horyzoncie czasowym i krótkim, jak np. amerykańska. Podejście do czasu mierzone jest nawet tzw. wskaźnikiem LTO (long term orientation), który dla tych pierwszych wynosi 118, a dla tych drugich tylko 29, co obrazuje różnice w podejściu do negocjacji, ale też i w przestrzeganiu terminów. Przykładem tego typu różnic może być historyczny fakt zupełnie innego podejścia do negocjacji pokojowych między Wietnamem a Stanami Zjednoczonymi. Amerykanie przyjeżdżając do Paryża wynajęli hotel na tydzień, Wietnamczycy zaś na 2,5 roku. Zdaniem Jayne Docherty ten sposób jest o tyle lepszy, że nie tylko zwiększa zdolność ze zdawania sobie sprawy ze znaczenia kultury w negocjacjach, ale przede wszystkim uświadamia stronom konfliktu, że oni sami  Podziały te oparte są zwykle na koncepcjach Edwarda Halla (1959, 1966) i Geerta Hofstede (1997). 8 �180 Maciej Ząbek także posiadają kulturę (2004, s. 715). Doświadczamy jej bowiem zwykle dopiero wtedy, gdy jesteśmy zmuszeni uznać, że nie wszyscy myślą w ten sam sposób co my. Autorka przytacza przykład konfliktu we Francji na tle noszenia symboli religijnych w szkole, kiedy to negocjacje wydają się w zasadzie niemożliwe, gdyż każda ze stron w trakcie rozmów stoi na gruncie swojej kultury. Dla muzułmańskich uczniów i ich rodziców nakrycia głowy dla dziewcząt są kwestią nienegocjowalną. Z drugiej strony francuscy urzędnicy odmawiają imamom posiadania autorytetu i prawa do włączenia się w proces negocjacji. Jak wówczas negocjować? Możemy się wówczas skupić, twierdzi badaczka, na tym, co druga strona robi źle wobec nas. Postuluje raz jeszcze przede wszystkim uczenie kultury negocjatorów w taki sposób, aby podnieść u nich świadomość własnej kultury, a także uznania tego, że kultury nie muszą odnosić się wyłącznie do etnosów, ale także do grup zawodowych, organizacji i innych lokalnych grup. Nawet spotkanie dwóch osób może być wielokulturowe, gdyż po pierwsze każda z nich może należeć do wielu grup. Po drugie ważne jest, aby w procesie negocjacji pomóc zrozumieć uczestnikom mechanizmy, które przekazują kulturę i po trzecie – prawie nigdy dana kultura nie jest w całości podzielana przez wszystkich członków danej grupy. Jednostki mają zdolność selektywnego jej przyjmowania i dostosowywania się do wielu kultur. Stąd nie można zakładać, że każda osoba z kultury X zrobi y. Dlatego każde międzykulturowe spotkanie, jakim są często posiedzenia negocjacyjne, wymaga dużej dozy improwizacji, doświadczenia i po prostu „zdrowego rozsądku”. A także pamiętania, że żadnej z kultur nie są obce konflikty, choć nie wszystkie te same problemy spostrzegają jako konflikt lub mają te same założenia, jak ludzie powinni na nie reagować. Autorka, której misją jest, jak sama pisze, wykorzystać pozytywną energię konfliktu, jednocześnie minimalizując jej destrukcyjny potencjał, twierdzi, że wszyscy mimo wszystko należymy do jednej kultury ogólnoludzkiej, dlatego mimo różnic możliwe jest rozwiązywanie konfliktów i strategiczne budowanie pokoju (Docherty 2004, s. 711–722). Kończąc ten podrozdział, należy zauważyć, że udział antropologów w zespołach negocjacyjnych nie stał się jeszcze normą ani na gruncie międzynarodowym, ani tym bardziej krajowym. Niemniej od dawna uczestniczą oni często w charakterze mediatorów między różnymi społecznościami tubylczymi a władzą państwową, samorządową, organizacjami pozarządowymi lub firmami prywatnymi, np. firmami turystycznymi, ale też wszelkiego rodzaju inwestorami. Wspomnieć można jeszcze, że antropolożka Hazel Weidman (1976) rozwinęła koncepcję pośrednictwa kulturowego (cultural brokerage) w odniesieniu �Antropolog w służbie publicznej 181 do instytucji pomocy społecznej i ochrony zdrowia. Stwierdziła ona istnienie różnych, konkurujących ze sobą systemów w obrębie kultury zdrowotnej, zależnej od etniczności i zaplecza kulturowego jednostek w nią zaangażowanych. Stwierdzenie to pozwoliło jej na stworzenie projektu interwencyjnego, którego celem była zmiana relacji pomiędzy koegzystującymi systemami, a w konsekwencji dostosowanie publicznej opieki zdrowotnej do potrzeb grup mniejszościowych. Wykreowała w ramach programu zdrowotnego Departamentu Psychiatrii Uniwersytetu w Miami zawód tzw. brokera kulturowego, czyli osoby, która ułatwia ludziom przekraczanie granic z jednej kultury do drugiej. Brokerami kulturowymi powinny zostawać osoby znające obie kultury, ale niekoniecznie bikulturowe, doświadczające pewnego dystansu wobec ich obu, czyli np. socjolodzy lub antropolodzy (Willingen 2002). Należy mieć nadzieję, że dzięki wzrostowi świadomości roli czynników kulturowych, zwłaszcza w międzynarodowych negocjacjach, a także przy postępującej globalizacji biznesu i nieumiejętności radzenia sobie z kulturą przez dotychczasowych ekspertów, będzie to potencjalnie duży rynek pracy dla antropologów. Od szkół po wioski tematyczne. Inne przykłady zastosowań antropologii w służbie publicznej Możliwych zastosowań antropologii, poza murami instytucji naukowych, jest jeszcze wiele. Poniżej przedstawiam przykłady tylko kilku z nich, podejmowanych na zlecenie resortów rządowych lub instytucji samorządowych. Edukacja Pierwszym z nich mogą być przykłady zastosowań antropologii w edukacji, realizowane w Stanach Zjednoczonych. Ten kierunek wykorzystania praktycznego antropologii poza medycyną i rolnictwem należy zresztą w tym kraju do najczęstszych. Ma on poza tym długą tradycję, której początki można datować od artykułu Niny Vandewalker opublikowanego w The American Journal of Sociology w 1898 r., postulującego konieczność połączenia pedagogiki i studiów nad kulturą (Greenman 2005, s. 266). Ważną rolę w tej sprawie odegrała książka Margaret Mead Coming of Age in Samoa (1928), wywierając z czasem ogromny wpływ na pedagogikę na Zachodzie. Trwały związek natomiast między nią a antropologią datuje się w USA od konferencji w Carmel Valley w 1954 r., z udziałem pedagogów i antropologów, gdzie po raz pierwszy wyraźnie stwierdzono, że antropologia może przyczynić się do poprawy nauczania (Spindler 2000). �182 Maciej Ząbek Antropolodzy w swym podejściu do edukacji od początku zwracali uwagę przede wszystkim na środowisko pozaszkolne, edukację nieformalną i enkulturację, czyli po prostu w jaki sposób dzieci uczą się kultury (Greenman 2005, s. 263). Te badania otworzyły później drogę do dalszych szczegółowych pytań: Jak i gdzie uczą się dzieci? Kim są nauczyciele? W jaki sposób zachodzą zmiany w edukacji? Co się dzieje, gdy otrzymują one sprzeczne przekazy? Jak powinna wyglądać edukacja w środowisku wielokulturowym? Współcześni badacze zwracają szczególną uwagę na konteksty, które mogą mieć wpływ na naukę i wychowanie dzieci, na znaczenie wpływu rodziców i rodziny, miejsca zamieszkania i szeroko pojętego środowiska pozaszkolnego. Antropolożka Nancy Greenman postuluje, aby kwestię nabywania kultury i rozpoznania całego środowiska edukacyjnego uczynić zadaniem najważniejszym i dopiero z tej perspektywy podjąć się projektowania i realizacji programów, które przyczynią się do poprawy nauczania (2005, s. 280). Do podstawowych metod badawczych należą oczywiście rozmowy i obserwacja uczestnicząca, ale też i wywiady grupowe. Korzysta się też z materiałów zastanych, tworzy filmy i dokumentację fotograficzną, wykorzystywaną później w dyskusjach nad tematem. Badania mogą mieć miejsce zarówno w klasie podczas zajęć szkolnych, na boisku, w trakcie wycieczek, jak i w czasie wolnym, nie tylko wśród uczniów, ale i ich rodziców czy konkretnej społeczności, do której należą badane dzieci. Obecnie działa w USA kilkaset placówek zajmujących się stosowaniem antropologii w edukacji, m.in. Rada ds. Antropologii i Edukacji przy Amerykańskim Towarzystwie Antropologicznym z licznymi komisjami koordynującymi projekty zgodnie ze swoim profilem. Otrzymują one szereg zleceń na tego typu badania zarówno od konkretnych szkół, jak i agencji rządowych, organizacji pozarządowych czy muzeów. Specjalnością ich są oczywiście badania etnograficzne prowadzone w szkołach, do których uczęszczają dzieci z mniejszości etnicznych, w rezerwatach indiańskich, w obozach dla uchodźców czy w ogóle wśród mniejszości imigranckich. Przykładem takiej antropologii stosowanej w dziedzinie edukacji wielokulturowej mogą być badania Jerry’ego Lipka wśród Eskimosów Yup’ik i Theresy McCarty wśród Indian Navajo, które miały za cel wypracować kompromis pomiędzy ich kulturami i ich sposobami uczenia się a państwowym ustawodawstwem obowiązującym w edukacji (Lipka 1998, McCarty 2002). Były też badania Nancy Greenman nad problemem dlaczego dziewczęta pochodzenia latynoskiego i afrykańskiego nie odnosiły znaczących sukcesów w nauce, zwłaszcza w przedmiotach ścisłych (2005) czy projekty prowadzone np. przez �Antropolog w służbie publicznej 183 Biuro Stosowanych Badań w Antropologii9 dotyczące tego, jak młodzież latynoamerykańska doświadcza różnych form nierówności w szkole albo w jaki sposób dzieci uchodźców z Somalii przystosowują się do amerykańskiej szkoły i co ona może zrobić, aby ułatwić im adaptację. Wyniki tych i innych badań wprowadza się w życie. Mają one przede wszystkim na celu stworzenie przyjaźniejszego i efektywniejszego środowiska sprzyjającego nauczaniu. Należy jednak podkreślić, że podobnie jak w innych projektach antropologii stosowanej, nie wszystkie miały pozytywne konsekwencje. Badacze i ich sponsorzy też mają kulturę i to ona wpływa często na wybory, których dokonują. Na te same kwestie różni antropolodzy mogą patrzeć z różnych perspektyw, tym bardziej, że w badanych społecznościach też występują różne, często skrajnie odmienne głosy. Jedni popierają np. edukację dwujęzyczną, inni tylko w zakresie języka rodzimego, a jeszcze inni opowiadają się za nauką języka dominującego. Skutki mogą być różne, wzbudzające często kontrowersje, stąd badacze zajmujący się antropologią stosowaną w edukacji powinni mieć świadomość ich istnienia. Na amerykańskim tle zaangażowanie polskich antropologów w edukację prawie nie istnieje, choć wiadomo, że nasi absolwenci dość często podejmują pracę w szkołach. Zazwyczaj jednak są tylko nauczycielami niektórych przedmiotów humanistycznych lub języków obcych, choć należy się spodziewać, że używają również swojej wiedzy etnologicznej przynajmniej tak często, jak mają ku temu okazję. Zapewne też wyjaśnianie zagadnień kulturowych przez nich jest dużo bardziej profesjonalne niż innych nauczycieli. Najlepiej, jak trafiają do gimnazjów i liceów niepaństwowych, gdzie istnieje nieco większa szansa samodzielnego kształtowania programu, a nawet dołączenia do niego jakiegoś wstępu do antropologii czy zajęć o mniejszościach etnicznych lub etnografii regionu. Jest to oczywiście też pewien rodzaj stosowania antropologii, ale niestety bardzo nieformalny. Pewną szansę na zatrudnienie antropologów stwarzają także programy związane z koniecznością przeprowadzenia badań w zakresie edukacji specjalistycznej, np. na temat społecznego kontekstu żywienia niemowląt w związku z dość jednostronnym potraktowaniem tego tematu przez szkoły rodzenia. Jedna z absolwentek etnologii warszawskiej wystąpiła z projektem tego typu badań do Urzędu Miasta. Tego typu inicjatywy mają dużą szansę realizacji, jeśli wniosek zostanie odpowiednio przedstawiony i uzasadniony. Jest to jednak jednocześnie przykład, że antropolog w Polsce sam musi wyjść z pewną inicjatywą, musi przeszukiwać także strony internetowe różnych organizacji, 9 Bureau of Applied Research in Anthropology (BARA) założone w 1952 r. w Arizonie. �Maciej Ząbek 184 żeby dowiedzieć się o ogłaszanych konkursach na tego typu badania, a nie tylko oczekiwać, że dana instytucja zgłosi się do niego sama z odpowiednim zleceniem. Dotyczy to oczywiście nie tylko projektów z zakresu edukacji. W ramach nowej podstawy programowej przewidziano wprowadzenie obowiązkowej dla uczniów edukacji regionalnej w celu, jak napisano: „kształtowania trwałych więzi z małą ojczyzną, świadomości własnych korzeni, odnajdywania w kulturze źródeł najistotniejszych wartości, zaangażowania do aktywnego działania na rzecz środowiska” (Ministerstwo..., 2009). Może to stanowić także pewne wyzwanie i szanse dla absolwentów etnologii, ale zapytać można, dlaczego MEN nie zaangażował antropologów do współpracy nad nową podstawą programową, aby sprawdzić choćby, jakie są społeczne (lokalne) oczekiwania i potrzeby wobec proponowanych zajęć? Badań tego typu jak amerykańskie, o ile mi wiadomo, nie prowadzi się jeszcze w Polsce, choć niektórzy studenci i absolwenci robili już takie badania w ramach wolontariatu na zlecenie organizacji pozarządowych. Dotyczyły one przeważnie problemów adaptacji cudzoziemców w szkole czy też źródeł powstawania konfliktów międzykulturowych. Przykładem tych ostatnich mogą być badania w ramach prowadzonych przez mnie warsztatów z antropologii stosowanej, na zlecenie Fundacji Polskie Forum Migracyjne, w szkole w warszawskiej dzielnicy Targówek, do której uczęszczają dzieci czeczeńskie z pobliskiego ośrodka dla uchodźców. Istnieje więc pewna szansa, że kiedyś staną się one normalną praktyką, zwłaszcza w sytuacjach problemów kulturowych w szkole. W ramach obowiązujących do niedawna minimów kształcenia na pedagogice przewidywano również wprowadzenie antropologii. Niestety, osobiście miałem okazję zaobserwować, że wydziały pedagogiki przeznaczały na nie niewystarczającą liczbę godzin albo w ogóle z nich rezygnowały. Podsumowując, trzeba stwierdzić, że kontakt między antropologami i pedagogami jak dotychczas jest w Polsce zbyt wątły i aby coś się zmieniło, trzeba go przede wszystkim rozszerzyć. Rybołówstwo Zupełnie innym przykładem na wykorzystanie antropologicznych badań społeczno-kulturowych mogą być badania nad rybołówstwem na zlecenie Departamentu Gospodarki Stanów Zjednoczonych10. Miały na celu z jednej strony zaradzenie ubytkowi zasobów rybnych w oceanach, a z drugiej pomoc w przetrwaniu lokalnych społeczności rybackich. Podjęcie tych badań wiązało się z zakazem połowu mieczników na Hawajach, zagrażających populacji żółwi Dokładnie przez jednostkę wchodzącą w jego skład zajmującą się łowiskami morskimi i rybołówstwem (National Marine Fisheries Service http://www.nmfs.noaa.gov/). 10 �Antropolog w służbie publicznej 185 morskich. Konsekwencją tego było jednak bankructwo lub zubożenie społeczności rybaków wyspecjalizowanych w połowach mieczników. Nie pomogły dotacje rządowe i próba ich przejścia na połowy tuńczyków, gdyż pieniądze z dotacji okazały się niewystarczające, a zmiana specjalizacji wymagała czasu, aby nauczyć się nowych technik połowu (Allen, Gough 2006). Początkowo nie uznawano tego za problem, ale po przegraniu kilku procesów sądowych postanowiono jednak zbadać podłoże tego zjawiska, zlecając badania antropologom (Abbott-Jamieson, Clay, Colburn, 2006). Badania nad rybołówstwem różnych grup tubylczych zawsze interesowały wielu antropologów, stąd i tym razem nie było problemu ze znalezieniem chętnych, zwłaszcza gdy pojawiły się środki przeznaczone na ten cel. Zadali oni podstawowe pytania o to, jak są zorganizowane społeczności rybackie? Dlaczego rybacy podejmują się tego zawodu? Jak klasyfikują obszary swoich połowów i ich faunę? Jak wygląda ich życie w różnych grupach etnicznych? Jaki wpływ mają na nich działania rynkowe w skali globalnej? W przypadku wspomnianych rybaków z Hawajów pochodzenia wietnamskiego pokazano, jak jedna decyzja administracyjna potrafi rozbić silnie dotąd zintegrowaną społeczność rybacką, doprowadzić do kłótni wewnątrz rodzin, zmusić kobiety do podjęcia pracy zarobkowej, wpłynąć negatywnie na wychowanie dzieci. Badania pokazały też dużą zdolność adaptacyjną badanej grupy, ale za cenę zmiany miejsca zamieszkania (emigracji do Kalifornii) i obniżenia dotychczasowego poziomu życia (Allen, Gough 2006). Porównawcze badania przeprowadzone z kolei na Puerto Rico pokazały natomiast, jak wiedza lokalna na temat środowiska morskiego może przyczynić się do wzbogacenia wiedzy akademickiej w tym temacie. Ze studiów podjętych na tym terenie przez antropologa Carlosa Garìa-Quijano wynika, że rybacy portorykańscy rozpoznają zadziwiająco dużą liczbę gatunków żyjących w wodach przybrzeżnych i klasyfikują je według miejsca występowania i typów podwodnych środowisk. Przyjęli też inną strategię niż rybacy z Hawajów, nie koncentrując się na jednym gatunku, lecz na odławianiu różnych ryb i skorupiaków i utrzymując się na rynku poprzez dostarczanie świeżych owoców morza wysokiej jakości (Garìa-Quijano 2007). Badania tego rodzaju pokazały, że specjalizacja w połowie określonego gatunku staje się coraz bardziej ryzykowna, przyczynia się do naruszenia równowagi w środowisku, a w rezultacie grozi utratą dotychczasowych łowisk. Strategia rybaków portorykańskich jest natomiast pewnym sposobem zapobiegnięcia temu. Antropolodzy pokazali tu raz jeszcze, że są świetnymi „tłumaczami” między społecznościami lokalnymi a naukowcami od ochrony środowiska i administracją państwową. Dzięki dużej wartości danych zdo- �186 Maciej Ząbek bytych dzięki tym badaniom, amerykańskie agencje rządowe obecnie stale przyznają środki na prowadzenie badań nad rybołówstwem, które stają się coraz popularniejsze wśród tamtejszych antropologów. W Polsce niestety nikt nie zlecił antropologom przeprowadzenia badań jakościowych na ten temat, choć akurat w kwestii rybołówstwa byłyby one niesłychanie potrzebne i naglące, gdyż sytuacja polskich rybaków po wprowadzeniu przez Unię Europejską, w ramach tzw. Wspólnej Polityki Rybackiej, kwot połowowych zbliżona jest do tych z Hawajów. Na etnologii warszawskiej i szczecińskiej studenci podjęli badania tylko w ramach przygotowywanych prac magisterskich. Niestety, pisane są na użytek wyłącznie akademicki, a nie z uwagi na możliwość ich zastosowania11. Domy spokojnej starości w Danii Praktyczne stosowania antropologii nie ograniczają się tylko do obszaru Stanów Zjednoczonych. Przykładem badań stosowanych w Europie mogą być badania duńskich antropologów Jensa Kofoda i Anny Birkemose w domach spokojnej starości (2004). Wykonane zostały one na zlecenie duńskiego Ministerstwa Zdrowia z uwagi na zaskakujący fakt stwierdzenia u pensjonariuszy tych domów niedożywienia. Było to tym bardziej bulwersujące, że mamy tu do czynienia z taką sytuacją nie w ubogim państwie Trzeciego Świata, lecz w Danii, gdzie w tego typu domach panują wręcz doskonałe warunki i jest oczywiście pod dostatkiem jedzenia. Każdy z lokatorów ma własny pokój, balkon i ogródek, a kuchnia przygotowuje posiłki przynajmniej w dwóch zestawach. Są organizowane zajęcia gimnastyczne, wycieczki, wieczorki taneczne i inne imprezy okolicznościowe. A jednak u jednej trzeciej pensjonariuszy stwierdzono niebezpieczny dla zdrowia spadek wagi ciała. Władze próbowały się z tym problemem początkowo uporać same, tworząc specjalne domy eksperymentalne, w których starano się włączyć pensjonariuszy do wspólnych zajęć, także przy gotowaniu, gdzie mieli się oni poczuć jak we własnym domu. Dopiero gdy okazało się, że niechętnie włączają się oni w takie zajęcia, a indeks ich masy ciała nie wzrósł znacząco, dopiero wówczas rozwiązanie zagadki powierzono antropologom. Antropolodzy na przykładzie czterech wybranych domów przeprowadzili z ich mieszkańcami typowe badania etnograficzne na temat ich postrzegania 11  Na etnologii warszawskiej jedna z tych prac została już obroniona: N. P u c i a t o, Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. MalewskiejSzałygin (archiwum IEiAK, UW). �Antropolog w służbie publicznej 187 życia w takich domach, relacji z innymi mieszkańcami i oczywiście ich opinii na temat przygotowywanych tam posiłków. Wyniki może były do przewidzenia, choć niekoniecznie w Danii, gdzie tego typu domy opieki na seniorami stały się już czymś zupełnie naturalnym. Rodzina oddająca swoich bliskich nie musi obawiać się krytyki otoczenia, posądzenia o egoizm i brak troski, jak może zdarzyć się to jeszcze w Polsce. Pozornie ludzie starsi też są zadowoleni z takiego rozwiązania. Rozmówcy antropologów mówili im, że sami podjęli decyzję o przeprowadzce, gdyż nie chcieli być dla nikogo ciężarem. Okazało się jednak, że był to wybór ich rodzin. To one planowały przeprowadzkę, wynajdywały odpowiednią placówkę i załatwiały formalności. Tymczasem taka zmiana wiązała się z zawieszeniem dotychczasowej roli społecznej i staniem się uzależnionym od personelu i regulaminów ośrodka pensjonariuszem. Dlatego podejmowali walkę o utrzymanie odrobiny niezależności. Odmawiali uczestniczenia w różnych programach, ponieważ traktowali je jak zamach na swoją niezależność. Najbardziej jednak manifestowała się ona podczas posiłków, tym bardziej, że przy tej okazji byli często na siłę wyciągani ze swoich pokojów albo karmieni przez personel. Niejedzenie było więc jedną z nielicznych możliwych do zastosowania przez nich form buntu i zachowania swojej autonomiczności. Mimo że personel ciągle podkreślał, że w ośrodku panuje atmosfera domowa, to trudno było ją za taką uznać w sytuacji, gdy stosunek do nich był paternalistyczny, jak do małych dzieci. Istotne było także, że, jak pisze Kofod, nie tylko jedzenie jest ważne, ale także z kim się je. A musieli oni jeść z ludźmi, z którymi z reguły nie mieli nic wspólnego (2006). Wniosek antropologów z tych badań był taki, że problemu niedożywienia nie można rozpatrywać jedynie w kontekście medycznym lub kulinarnym. W tym przypadku ważna była podmiotowość badanych, trudna czy wręcz niemożliwa do zachowania w „instytucji typu totalnego”12. Pensjonariusze, nie znajdując innego wyjścia z sytuacji, wybierali bierny opór, unikanie wszelkich kontaktów i niejedzenie. Podsumowując, antropolodzy wywiązali się z powierzonego im zadania i odpowiedzieli na pytanie, dlaczego pensjonariusze domów spokojnej starości chudną. Odpowiedzi na pytanie, jak temu zaradzić, zlecenie już nie przewidywało. Można podejrzewać tylko, że zleceniodawca, jak w innych tego typu przypadkach, nie byłby z odpowiedzi zadowolony, jeśli wybiegałaby ona poza 12  Nawiązanie do koncepcji E. Goffmana, który to „instytucjami totalnymi” nazywa wszystkie te miejsca zamieszkania i pracy, gdzie większość przebywających tam osób prowadzi wspólnie zamknięty i formalnie administrowany tryb życia (1961/1991). �188 Maciej Ząbek dotychczasowy przyjęty i społecznie aprobowany system w postaci istnienia instytucji domów spokojnej starości. Wioski tematyczne Ostatni z przytoczonych tu przykładów zastosowań antropologii dotyczy polskiej wsi i zarazem interwencji w jej życie kulturalne. Koncepcja „wsi tematycznych” to idea ożywienia gospodarczego, polegająca na uczynieniu danej miejscowości atrakcyjną dla ruchu turystycznego i swego rodzaju pomysł na zarabianie pieniędzy poprzez wykorzystanie specyfiki dziedzictwa kulturowego i kapitału społecznego mieszkańców z określonych miejscowości wiejskich. Polega głównie na wykorzystaniu popularności agroturystyki, ale wobec terenów, na których pozornie nie ma nic szczególnie interesującego, gdzie bez specjalnych zabiegów nie mogłaby się ona rozwijać. Zaletą tej koncepcji rozwoju są niskie, przynajmniej na początku, nakłady finansowe potrzebne na uruchomienie takich projektów i objęcie nim praktycznie całej społeczności wiejskiej. Idea wsi tematycznych, w której aktywnie uczestniczą antropolodzy, nie jest nowa. Praktykowana jest już od dawna na terenie Stanów Zjednoczonych, Francji, Niemiec czy Austrii. W Polsce pojawiła się dopiero od niedawna. Rozwija się ona w odpowiedzi na kryzys lub wręcz upadek tradycyjnego rolnictwa, tam gdzie lokalna społeczność nie była w stanie z różnych przyczyn dostosować się do współczesnych zmian w tym sektorze. W Polsce inicjatorem i koordynatorem projektu „Wioski tematyczne” został Wacław Idziak13, który wraz z organizacjami pozarządowymi (Biurem Partnerstwa „Razem”, Fundacją Wspomagania Wsi, Koszalińskim Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym i innymi) pozyskał środki unijne z programu operacyjnego EQUAL, Europejskiego Funduszu Społecznego do wprowadzenia tej idei w życie. Pierwszym etapem jest poznanie wspomnianego dziedzictwa kulturowego i ukrytego potencjału społecznego, istniejącego w danej społeczności lokalnej oraz analiza potencjału zasobów lokalnych i sprawdzenie możliwości ich wykorzystania. Następnym jest przeprowadzenie badań etnograficznych i w razie potrzeby archiwalnych. Stąd współpraca realizatorów programu z naukowcami i studentami antropologii. W trakcie badań, w których uczest13  Wacław Idziak, naukowiec i działacz społeczny, zainteresowany kulturą wsi, wykładowca socjologii i takich przedmiotów, jak zachowania organizacyjne czy zarządzanie rozwojem lokalnym na Politechnice Koszalińskiej i Wydziale Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego. �Antropolog w służbie publicznej 189 niczą mieszkańcy wsi, dokonuje się wymiana wiedzy między badaczami a badaną społecznością, w wyniku czego pojawia się oczekiwany efekt sprzężenia zwrotnego i powstają w końcu pomysły na specjalizację danej wsi. Największą trudnością są tu, jak pisze Wacław Idziak, bariery związane z myśleniem, obawą narażenia się na śmieszność, jeśli się nie uda (2005). Antropolog musi tu także wejść w rolę negocjatora, umiejętnie przekonywującego do danego pomysłu. Przykładem tego typu projektów może być jeden z nich pod tytułem „Iwięcino – wieś z końca świata”. Wykorzystano tu obraz „końca świata” z miejscowego kościoła, który pozwolił uruchomić wśród badanej społeczności różne interpretacje związane z tym zagadnieniem, np. końca świata przyrodniczego, historycznego czy dziecięcego. Na tej podstawie mieszkańcy Iwięcina, dawnej wsi cysterskiej, stworzyli produkt w postaci zajęć o tematyce historycznej, astronomicznej i różnicach kulturowych, a wspólnie z antropologami udało im się odnaleźć w przestrzeni społeczno-kulturowej wsi swoiste ślady owego tytułowego „końca świata”. Powstała w ten sposób ścieżka dydaktyczna o nazwie „Końce świata w Iwięcinie”, po której wędrując można obejrzeć obelisk, kościół, cmentarz i grodzisko w lesie. Uzupełnieniem tego pomysłu stał się targ cysterski oraz warsztaty regionalne na temat tradycji bożonarodzeniowej (krucha tajemnica bombek choinkowych) i wielkanocnej (malowanie i kraszenie pisanek, zabawy z jajem). Dla dzieci przygotowano program pod nazwą „Misiowa kraina na końcu świata”. Z czasem wymyślono nowe imprezy, np. nocne zwiedzanie kościoła pt. „Nocą daj poprowadzić się aniołom”, a dzięki temu, że przez wieś przebiega fragment nadmorskiego szlaku kolarskiego, otworzono przy szkole podstawowej schronisko młodzieżowe im. Kazimierza Nowaka, podróżnika, któremu jeszcze w latach trzydziestych udało się objechać na rowerze Afrykę. Zorganizowano nawet konferencję naukową pt. „Pomorskie końce świata”. Dopiero tego typu program pozwolił rozwijać we wsi dochodową agroturystykę. Przy okazji udało się mieszkańcom Iwięcina pozyskać pieniądze na renowację zabytkowej ambony, chrzcielnicy i tablicy inskrypcyjnej oraz nowej remizy strażackiej służącej za świetlicę wiejską. Powstało też monograficzne opracowanie historii Iwięcina. Idea „wsi tematycznych”, bazująca na własnych pomysłach mieszkańców, stała się szansą szczególnie atrakcyjną dla miejscowości pozbawionych atrakcji turystycznych, jak np. typowe wsie popegeerowskie na Pomorzu. Tak np. w Sierakowie Sławieńskim zainspirowano się Tolkienem, budując bajkowe domki z gliny i słomy, organizując jarmarki hobbickie, warsztaty z pamiątkarstwa i rękodzieła, gry terenowe, liczne imprezy okazjonalne, jak majówka w wiosce hobbitów, a przy okazji serwując jadło hobbickie i oferując noclegi. �190 Maciej Ząbek W Paprotach inspiracją do pomysłu okazały się okoliczne źródła i liczne poplątane ścieżki między gospodarstwami. I tak Paproty stały się „wioską labiryntów i źródeł”, gdzie odbywają się liczne gry i zabawy. Dąbrowa, w której zachowała się znajomość zielarstwa, stała się natomiast „wioską zdrowego życia” z własnym ogrodem medytacyjnym, ścieżką zdrowia i zdrową kuchniąb a zwłaszcza produkowanymi tam wyrobami wędliniarskimi, miodami, syropami i oczywiście ziołami. Idea się przyjęła i obecnie w całej Polsce można już spotkać wioski, które reklamują się jako np. Kraina Bajek i Rowerów, Królestwo Żab, Biegun Zimna i Sera itp. Poza pomysłem na powiększenie swych dochodów poprzez przejście z niedochodowego rolnictwa do sektora usług, zaletą tego typu programów okazało się przede wszystkim to, że mieszkańcy tych wsi nauczyli się współpracować i wierzyć, że potrafią sami realizować swoje marzenia. Dla antropologów natomiast programy tego typu stały się miejscem dodatkowego zatrudnienia, gdyż wymagają one kogoś, kto potrafi wejść w system społeczny wsi i wprowadzić jej mieszkańców w obszar gospodarki opartej na wiedzy. Konkluzje Szeroko rozumiana służba publiczna, do której wchodzą instytucje i organizacje międzynarodowe, rządowe, samorządowe i pozarządowe, jest potencjalnie dużym i względnie atrakcyjnym rynkiem pracy dla absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Projektują one i wdrażają corocznie szeroką gamę programów w niemal wszystkich dziedzinach życia zarówno w kraju, jak i za granicą. Programy te stwarzają wiele unikalnych możliwości zastosowania wiedzy antropologicznej i etnograficznych badań jakościowych. W przeciwieństwie do zastosowań wyłącznie biznesowych mają szersze cele, przeniknięte nierzadko ideologią mającą na uwadze aktywne zmienianie świata dla wspólnego dobra. Poza tym często pozwalają etnologom i antropologom kontynuować zainteresowania badawcze poza murami uczelni, z korzyścią także dla nauki akademickiej. Prawdą jest, że w warunkach polskich tego typu organizacje nadal zbyt rzadko mają świadomość praktycznych możliwości wykorzystywania antropologii. Należy jednak przypomnieć, że zdarza się to nadal także w Stanach Zjednoczonych i innych krajach zachodnich. Przykładem może być opisana wyżej decyzja administracyjna w sprawie połowów mieczników. Nie zawsze jest to tylko kwestia niewiedzy lub chęci zaoszczędzenia środków na badania antropologiczne. Jest to także często problem arogancji władzy w ogóle lub poszczególnych organizacji, które są skłonne wdrażać swoje pomysły bez szer- �Antropolog w służbie publicznej 191 szych konsultacji czy mediacji z grupami lokalnymi, nie patrząc na możliwe skutki ich interwencji w delikatną materię życia społecznego. Przykładem mogą być konflikty między inwestorami (prywatnymi, ale także publicznymi), którzy dokonują dajmy na to wyburzeń lub budowy czy modyfikacji pewnych obiektów, a społecznością lokalną lub urzędem. Dochodzi do tego często już po zakończeniu realizacji danej inwestycji bez wcześniejszej konsultacji i partycypacji społecznej. W Polsce zbyt często dopuszcza się do otwartej konfrontacji w takich sytuacjach. W analogicznej sytuacji np. w Hiszpanii, kiedy pojawił się problem zagospodarowania byłego więzienia z czasów Franko, które to miejsce było przez wiele lat pustostanem, a jednocześnie miejscem kultowym dla graficiarzy, władze dzielnicy Carabanchel w Madrycie, na którego terenie znajdował się ten pustostan, zamówiły u antropologów badania jakościowe na ten temat14. W rezultacie przeprowadzono inwentaryzację obiektu, nakręcono film o historii i obecnym stanie więzienia, pokazano go mieszkańcom dzielnicy, potem przeprowadzono z nimi wywiady na temat ich stosunku do obiektu, ale także i ich pomysłów, co z nim zrobić. Kiedy okazało się, że większość z nich opowiedziała się za budową szpitala w tym miejscu i ewentualnie stworzenia w nim niewielkiej izby pamięci, dopiero wówczas ruszyły prace rozbiórkowe. Uniknięto w ten sposób większych protestów, co niestety w Polsce jest na porządku dziennym w tego typu sytuacjach. Należy tu podkreślić, że zastosowaniu antropologii w sferze publicznej sprzyja rozwój instytucji i przestrzegania praw społeczeństwa obywatelskiego. Przykłady jej niestosowania, zwłaszcza przez samorząd terytorialny, są zawsze dowodem na niedorozwój tych instytucji i brak poszanowania reguł demokracji. Inną kwestią jest, że antropolodzy chcący zatrudnić się w służbie publicznej muszą wykazać się pewną własną inicjatywą w tym zakresie, a nie po prostu oczekiwać na propozycje, tym bardziej, że w Polsce brak tego typu stowarzyszeń, jak w USA, które mogłyby pełnić funkcje swego rodzaju pośrednictwa pracy dla antropologów. Powinni też pamiętać o uzupełnianiu swojego wykształcenia, szczególnie w zakresie znajomości prawa, ekonomii, technik negocjacyjnych czy umiejętności menedżerskich. Muszą też nauczyć się pracować w pewnych określonych limitach czasowych, do których zobowiązują programy realizowane przez organizacje. Poza tym powinni umieć przekładać wyniki swych badań na praktykę, mieć umiejętność pisania skondensowanych raportów i rekomendacji, a nie tylko rozpraw i esejów naukowych, pamię Informacje na ten temat otrzymałem z relacji absolwenta etnologii Gawła Walczaka, który pracował jako mediator kulturowy właśnie w tej dzielnicy. 14 �192 Maciej Ząbek tając przy tym, że też nie są z natury obiektywni, też mają kulturę i mogą popełniać błędy. Literatura Abbott-Jamieson S., Clay P., Colburn L.L. 2006 – Anthropological Applications in the Management of Federally Managed Fisheries: Context Institutional and Prospectus, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 231–240. Allen S.D., Gough A. 2006 – Monitoring Environmental Justice Impacts: Vietnamese-American Longline Fishermen Adapt to the Hawaii Swordfish Fishery Closure, „Human Organization”, Washington, vol. 65, nr 3, s. 319–329. Anderson M. 1999 – Do no harm. Haw aid can support peace – or war, London. Baranowska A. 2009 – Proces kształtowania się tożsamości w instytucji totalnej na przykładzie żołnierzy obozu Babilon w Iraku, w: J. Maciejowski, W. Nowosielski (red.), Tożsamość społeczna grup dyspozycyjnych, Wrocław. Bednarek S. 1998 – Czym jest regionalizm?, Wrocław – Ciechanów. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Birkemose A., Kofod J. 2004 – Meals in nursing homes, Scand J Caring Sci, 18, s. 128–134. Boas F. 2005 [1919] – Scientists as Spies, „Anthropology Today”, June, vol. 21, p. 27. Docherty J.S. 2004 – Culture and negotiation: Symmetrical anthropology for negotiators, „Marquette Law Review”, 87(4), 711–722. Donaldson M.C. 2008 – Negocjacje dla bystrzaków, Gliwice. Dul R.A. 2009 – I cóż to za zawód, ten antropolog?, „Etnografia Nowa”, nr 1, s. 155–157. �Antropolog w służbie publicznej 193 Dżurak E. 2010 – Antropolog z karabinem na ramieniu, „(op.cit.)”, nr 41. Ephron D., Spring S. 2008 – A gun in one hand, a pen in the other, „Newsweek Magazine”, Apr 12. Ervin A.M. 2005 – Applied Anthropology: Tools and perspectives for contemporary practice, Boston. Fisher R., Urry W., Patton B. 2009 – Dochodząc do tak. Negocjowanie bez poddawania się, Warszawa. Garìa-Quijano C. 2007 – Fishers’ Knowledge of Marine Species Assemblages: Bridging Between Scientific and Local Ecological Knowledge in Southeastern Puerto Rico, „American Anthropologist” Washington, vol. 109, s. 529–537. Goffman E. 1961 [1991] – Asylums: Essays on the social situation of mental patiens and other inmates, London. Gonzales R.J. 2007 – Phoenix Reborn?, „Anthropology Today”, Dec., vol. 23, s. 21–22. Greenman N.P. 2005 – Anthropology Applied to Education, w: Applied Anthropology: Domains of Application, S. Kedia, J. Willingen (eds.), Westport and London, s. 262–306. Griffith D. 2006 – Editor’s Foreword: The Puertoricanization of North American Fisheries Research, „Human Organization”, Washington, vol. 65, s. 229–231. Hall E.T. 1987 [1959] – Bezgłośny język, Warszawa. 1978 [1966] – Ukryty wymiar, Warszawa. Holt R.L. 2009 – Afghan Village Militia: A People-Centric Strategy to Win, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Hofstede G. 2000 [1997] – Kultury i organizacje. Zaprogramowanie umysłu, Warszawa. Idziak W. 2005 – Wieś tematyczna, www.witrynawiejska.pl/strona.php?p=455/ (lipiec 2012). �194 Maciej Ząbek Janicka A. 2003 – Doświadczenie miejsca misji pokojowej przez polskich żołnierzy Kosovo Force, (niepublikowana praca magisterska, archiwum IEiAK UW, Warszawa). Kamiński J. 2004 – Negocjowanie. Techniki rozwiązywania konfliktów, Warszawa. Kedia S., van Willingen J. (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of application, Westport and London, s. 262–306. Kendik M. 2009 – Negocjacje międzynarodowe, Warszawa. Kofod J. 2006 – Waiting to go into a Danish Nursing Home, Generation Review, vol. 16, nr 2. Kluckhohn C. 1949 – Mirror for Man: The Relation of Anthropology to Modern Life, New York – Toronto. Kukuczka J. 2010 – Antropologia na wojennej ścieżce. Wojny i konflikty jako wyzwanie dla współczesnego etnologa, w: F. Wróblewski, Ł. Sochacki, J. Steblik (red.), Antropologia Zaangażowana, „Prace Etnograficzne”, z. 38., s. 75–83. Lipka J. (ed.) 1998 – Transforming the culture of schools: Yup’ik Eskimo examples, Mahwah. Mead M. 1928 – Coming of Age in Samoa, New York. 1977 – Applied Anthropology: The State of the Art, w: E.M. Eddy, W.L. Partrige (eds.), Applied Anthropology in America, New York, s. 425–437. Ministerstwo... 2009 – Ministerstwo Edukacji Narodowej, rozporządzenie z dnia 15 lutego 1999 roku, /Dz.U. 1999 Nr 14, poz. 129/ o „Edukacji regionalnej”. McCarty T. 2002 – A place to be navajo: Rough Rock and the struggle for self-determination in indigenous schooling, Malwah. McFate M., Fondacaro S. 2008 – Cultural Knowledge and Common Sense, „Anthropology Today”, Feb., vol. 24, s. 27. �Antropolog w służbie publicznej 195 2011 – Reflections on the First 4 Years of the Human Terrain System, „Prism. Journal, National Defense”, vol. 2, no 4. Pantuliano S. 2009 – Uncharted territory. Land, conflict and humanitarian action, Warwickshire. Price D. 2000 – Anthropology as Spies, „The Nation”, November, 20. http://www.thenation. com/issue/november-20-2000 (lipiec 2012). 2007 – Anthropology, Counterinsurgency, the Kill Chain, and Plagiarism, http:// zeroanthropology.net/2007/10/31/david-price-anthropology-counterinsurgency-the-kill-chain-and-plagiarism/ (lipiec 2012). Puciato N. 2012 – Jastanicy, przedsiębiorcy, ekolodzy i ryby – debata na temat zmian w rybołówstwie związanych z wprowadzeniem Wspólnej Polityki Rybackiej, praca magisterska pod kierunkiem prof. UW, dr hab. A. Malewskiej Szałygin (archiwum IEiAK, UW). Rosa G. 2009 – Komunikacja i negocjacje w biznesie, Szczecin. Satish Kedia and John van Willigen (eds.) 2005 – Applied Anthropology: Domains of Application, Westport, Connecticut. Sikorski C. 2005 – Język konfliktu. Kultura komunikacji społecznej w organizacji, Warszawa. Slaikeu K. 2009 – Winning the War in Afghanistan: An Oil Spot Plus Strategy for Coalition Forces, www.samllwarsjournal.com (maj 2012). Słaboń A. 2008 – Konflikt społeczny i negocjacje, Kraków. Spindler G. (ed.) 2000 – Fifty Years of Anthropology and Education 1950–2000, Mahwah. Weidman H. 1976 – On getting from „here to there”, „Medical Anthropology Newsletter”, vol. 8,1, s. 2–7. Winch A. i S. 2010 – Negocjacje. Jednostka, organizacja, kultura, Warszawa. �196 Maciej Ząbek Willingen J. van 2002 – Applied anthropology: an introduction, Greenwood Publishing Group. Ury W. 2009 – Odchodząc od nie. Negocjowanie od konfrontacji do kooperacji, Warszawa. Vandewalker N.C. 1898 – Some Demands of Education upon Anthropology, „American Journal of Sociology”, 4,69. Netografia (maj – czerwiec 2012): American Anthropological Association: www.aanet.org. Alliance for Applied Research in Educational Anthropology: http://antropology.usf. edu/aarea/. Bureau of Applied Research in Anthropology: http://bara.arizona.edu/index.htm Council on Anthropology and Education: www.aanetorg./section/cae/. Human Terrain System: www.humanterrainsystem.army.mil. Ministerstwo Obrony USA: www.defenselink.mil. National Association for the Practice of Anthropology: www.practicinganthropology. org/. National Marine Fisheries Service: http://www.nmfs.noaa.go. Partycypacja społeczna: www.abc.com.pl/problem/1500/4/. Wioski tematyczne: www.wioskitematyczne.org.pl/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23ac3f8c10024254c40d0c246f5c1c51.pdf 11abc35d9e5c7089352fc1caf257035a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5003 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Płeć i seksualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4640 Title A name given to the resource Antropolog wobec współczesności Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.227-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Kościańska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Praca profesor Anny Zadrożyńskiej Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kul­ turach różnych ludów (1981) jest jednym z pierwszych polskich tekstów wykorzystu­ jących dokonania etnologii i antropologii kulturowej w studiach nad płcią i seksual­ nością. Podążając t y m tropem, w niniejszym artykule przyglądam się temu, jak dominujące w kulturze polskiej stereotypy płciowe i wyobrażenia na temat seksual­ ności przenikają się z nauką i medycyną. Analizuję jedną z pierwszych i zdecydowanie najpopularniejszą (sprzedano co najmniej siedem milionów egzemplarzy) polską książkę o seksualności - Sztukę kochania Michaliny Wisłockiej. Wpływ kulturowych wyobrażeń na temat płci na wiedzę naukową z zakresu sek­ sualności był przedmiotem zainteresowania wielu badaczy Michel Foucault poka­ zuje związek między scientia sexualis a władzą (Foucault 1995), Thomas Laqueur analizuje zachodzące w ciągu wieków zmiany w postrzeganiu ciała kobiecego i męs­ kiego czy masturbacji (Laqueur 1986, 2003). N a wpływ kultury na seksuologię zwracają uwagę też sami seksuolodzy i terapeuci: krytykują m.in. to, że wcześ¬ niejsze prace koncentrują się na relacji heteroseksualnej i związanymi z nią rolami płciowymi lub nie doceniają oddziaływania relacji władzy między partnerami na jakość pożycia (np. Długołęcka 2008, Kaschak i Tiefer 2001). Z kolei antropolożka Emily M a r t i n (2006) wskazuje, że w opisach naukowych relacje między plemnikiem a jajem bardzo przypominają relacje między mężczyzną a kobietą. W książce poświęconej historii amerykańskiej seksuologii socjolożka Janice M . Irvine dowodzi, że już sam moment narodzin tej dyscypliny jest związany z pewnymi założeniami dotyczącymi płci. Bez wątpienia dziełem, które wyznacza początek seksuologii w Stanach Zjednoczonych, jest raport Kinseya. Jak podkreśla Irvine, Alfred Kinsey dąży do wyników naukowych, obiektywnych. Jego raport jest oparty na 12 tysiącach wywiadów. Zeby zachować obiektywizm, Kinsey - zoolog z wykształcenia - starannie dobierał ankieterów: osoba taka powinna być szczęśli¬ wa w małżeństwie, ale musi móc dużo podróżować (to, zdaniem Kinseya, wyklucza227 �Agnieszka Kościańska ło kobiety bo jak mówił, kobieta nie może bez męża dużo podróżować i mieć zarazem udanego związku); mieć wykształcenie medyczne lub doktorat, ale jedno­ cześnie umieć rozmawiać z ludźmi z niższych warstw; powinna być urodzona w Stanach Zjenoczonych i znać kulturę amerykańską. Ponadto Kinsey nigdy nie zatrudniał nikogo o „dziwnym" etnicznym imieniu, unikał zwłaszcza Żydów, żeby nie zrażać protestantów. W efekcie ankieterzy Kinseya to niemal wyłącznie biali, heteroseksualni mężczyźni - WASP-owie (ang. White Anglo-Saxon Protestant). O n i reprezentowali, jego zdaniem, amerykańskie społeczeństwo i jego moralność, co w tej perspektywie było gwarancją zdobycia obiektywnych danych (Irvine 2005, s. 25). Również późniejsze prace seksuologiczne opieraja się na pewnych założeniach kulturowych i promują określony t y p seksualności. N a przykład uważane za rewolucyjne książki Virginii Johnson i Williama Mastersa (np. 1975) umiejscawiają seks w małżeństwie i wskazują na jego znaczenie właśnie w t y m kontekście (Irvine 2005, s. 39). Także w polskiej naukowej wiedzy o seksualności można zauważyć uwarunko­ wania kulturowe. Szczególnie widać to w kwestiach związanych z płcią: jak kobiety i mężczyźni są opisywani, jakie role są i m wyznaczane, jaka jest definicja udanego związku. Przyjrzyjmy się, jak ta kwestia wygląda w Sztuce kochania. Jak podaje autor­ ka, książkę oparła na doświadczeniach z 15 lat pracy lekarskiej (rozmowy z pacjentka¬ mi, odpowiadanie na listy kierowane do Poradni Korespondencyjnej Towarzystwa Planowania Rodziny oraz do miesięcznika „Zdrowie"), naukowej i publicystycznej. „Wojowałam uparcie o kulturę uczuć i seksu" - pisze Wisłocka (1978, s. 9). Porady których w ten sposób udzielała, dotyczyły trudności seksualnych, antykoncepcji i dolegliwości ginekologicznych. Jako ginekolożka, Wisłocka rozmawiała głównie z kobietami, ale Sztuka kochania - jak pisze - jest dla „obojga" (Wisłocka 1978, s. 10). Już w t y m momencie, na samym początku książki, widoczne jest, jak autorka rozu¬ mie rolę kobiety w związku: „Nie sądzę jednak, żeby to nastawienie było ujemną stroną książki, ponieważ w moim przekonaniu w kobiecych rękach leży kształt miłości i kultura życia uczuciowego rodziny" (Wisłocka 1978, s. 10). Sztuka kochania podejmuje kwestie takie jak: dojrzewanie płciowe, działanie hor¬ monów, psychika i fizjologia kobiet mężczyzn, budowa narządów płciowych, pierw¬ szy stosunek, relacje między płciami, zdrowie seksualne i antykoncepcja. Najwięk¬ sze zainteresowanie i zarazem największe kontrowersje budził rozdział Monotonia wrogiem miłości, w którym czytelnicy mogli znaleźć Przegląd podstawowych pozycji przy stosunku. Opisowi towarzyszyły rysunki: biała postać kobiety i czarna postać m꿬 czyzny w akcie miłosnym oraz szkice ilustrujące, jak w danej pozycji członek wcho­ dzi do pochwy Niektóre późniejsze wydania zostały wzbogacone o zdjęcia (np. War­ szawa: Graf-Punkt 1995). Autorka z kolei następne edycje uzupełniała o najnowsze odkrycia medyczne, głównie z zakresu antykoncepcji. 228 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Sztuka kochania była niewątpliwie dziełem rewolucyjnym, elektryzującym opinię publiczną i budzącym sprzeciw środowiska lekarskiego , cenzury i Kościoła. W w y ­ wiadzie udzielonym Darkowi Zaborkowi na krótko przed śmiercią Wisłocka o p o ­ wiadała: 1 G d y książka w r e s z c i e trafiła d o c e n z u r y czepiali się, ż e z d j ę c i a p o z y c j i są za duże, a b y ł y wielkości p o c z t ó w k i . Z m n i e j s z a l i ś m y aż się z r o b i ł y maleńkie jak z n a c z e k p o c z t o w y C o i m zrobiłam m n i e j s z y t o miał b y ć jeszcze m n i e j s z y I tak na okrągło. W k o ń c u jak już b y ł t a k i mały ż e nie b y ł o w i a d o m o , k t o baba, a k t o chłop, t o m ó w i ę d o naszego grafika: „Panie, z r ó b pan c h ł o p a czarnego, b a b ę białą, a l b o o d w r o t n i e , ż e b y b y ł o widać, c z y j e n o g i , c z y j e ręce, b o p r z e c i e ż t o w s z y s t k o r a z e m jest d o n i ¬ czego". Z r o b i ł i r z e c z y w i ś c i e b a r d z o c z y t e l n e są te r y s u n k i . W i ę c p o t e m p y t a l i : „Ale dlaczego biała k o b i e t a z M u r z y n e m ? " . T o b y ł n a j w i ę k s z y z a r z u t . [ . . . ] Jak c e n z u r a już się zgodziła, podpisała, p o d p i e c z ę t o w a ł a , Sztuka miała w y j ś ć za t r z y miesiące. A ż t u nagle n i e s p o d z i e w a n i e p r z y s z ł o d o Iskier k i l k u p a n ó w w d z i w n y c h kapeluszach, jak z filmu. Kazali d y r e k t o r o w i zamknąć lokal i z r o b i l i rewizję w biurkach p o kolei. D o s z l i d o w y d a w c z y n i , p a n i M ę c i n y a ona miała r o z u m na s w o i m m i e j s c u i poprosiła U r z ą d C e n z u r y o d w a e g z e m p l a r z e o p i e c z ę t o w a n e . D a l i d w a , j e d e n schowała g ł ę b o k o d o sejfu, d r u g i miała w szufladzie. „Proszę o d d a ć e g z e m p l a r z o p i e c z ę t o w a n y " . U z n a l i , że d o s t a l i w s z y s t k o . Ryzykowała, g d y b y znaleźli d r u g i , blada jej t w a r z ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . W końcu jednak: d o Iskier p r z y s z e d ł n o w y d y r e k t o r . A m ó j p r z y j a c i e l R y s i o W i ś n i o w s k i , t a k i działacz m ł o d z i e ż o w o - s o c j a l i s t y c z n y , ale i d z i e n n i k a r z , p o w i e d z i a ł : „Wiesz, z n a m t e g o pana, m y ś m y r a z e m d o g i m n a z j u m c h o d z i l i , p o g a d a m z n i m . K s i ą ż k a jest super, m o ż e za¬ n i m się połapie, t o ją puści". N o w y szef w y d a w n i c t w a p o l e c i a ł d o m i n i s t r a i mówi: „To s p o k o j n a książka dla m a ł ż o n k ó w , ż e b y się p o d s z k o l i l i i p o m o r d a c h nie b i l i , t a m t a r a m ta, t a m t a r a m t a " . A m i n i s t e r : „Tu na o k ł a d c e z r o b i pan pana m ł o d e g o w muszce i p a n n ę m ł o d ą w w i e ń c u i t o b ę d z i e para ślubna z w e l o n e m . I już nie b ę d ą g a d a ć , ż e t o jest takie r o z p u s t n e , b o jak dla małżeństw, t o dla m a ł ż e ń s t w " ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . I rzeczywiście, na okładce pierwszego wydania (1978) jest rysunek przedstawia­ jący młodą parę. Uważna lektura książki pokazuje, że okładka zaproponowana przez komunistycznego decydenta dobrze oddawała treść książki. Wisłocka często zwra­ ca się do małżeństw, proponuje rozwiązania mające na celu przełamanie - jak to na1 Wisłocka tak t o w s p o m i n a w w y w i a d z i e z 2004 r.: „Kozakiewicz w swojej recenzji powyrzucał m i rzeczowe wyjaśnienia, rozwalając szereg p r o p o z y c j i dla pacjentów. Z e t o w y p r z e d z a n i e zaintereso­ wań l u d z i , że nie można proponować rzeczy, którymi się nie interesują. Uważał, że przewlekłe stany zapalne p r z y p i e r w s z y m stosunku, p r z y uszkodzeniu błony t o temat nie d o pisania. O n a n i z m t o na¬ stępny grzech, którego się czepiali, że jest taki strasznie szkodliwy. Po onanizmie i antykoncepcji re¬ cenzenci jeździli w tę i nazad. G d y b y m poprawiła według t y c h uwag, książka nadawałaby się na śmiet­ nik" (Wisłocka 2004). 229 �Agnieszka Kościańska zywa - nudy w małżeństwie. Autorka czerpie zatem z głównego nurtu seksuologii amerykańskiej tego okresu, prac Mastersa i Johnson, które - jak wspominałam - rów¬ nież są skierowane do małżeństw. Przyjrzyjmy się więc koncepcjom kobiecości i męskości, na których opiera się Wisłocka. Jawnie krytykuje, pojawiającą się w wielu amerykańskich pracach seksuo­ logicznych (m.in. u Kinseya), ideę podobieństwa kobiet i mężczyzn . Różnica mię¬ dzy nimi wynika - zdaniem Wisłockiej - przede wszystkim z działania hormonów i jest szczególnie istotna w okresie dojrzewania. Mężczyźni (zwłaszcza młodzi) nie mogą kontrolować swoich zachowań seksualnych. Odpowiedzialność spoczywa na kobietach. N a w e t w sytuacjach tak drastycznych jak gwałt: 2 O g l ą d a j ą c s p r a w o z d a n i a f i l m o w e d o t y c z ą c e z b i o r o w y c h g w a ł t ó w zastanawiałam się, c z y w w i e l u w y p a d k a c h „ofiary" gwałtu i n d y w i d u a l n e g o l u b z b i o r o w e g o nie są tak samo w i n n e zaistniałej s y t u a c j i jak gwałciciele, a w o s t a t e c z n y m efekcie t y l k o b a r d z i e j p o k r z y w d z o n e ? M o ż e n a w e t s ł o w o „winna" w s t o s u n k u d o d z i e w c z y n y nie jest słuszne, raczej n a l e ż y się o n o r o d z i c o m i w y c h o w a w c o m ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . Autorka wiąże to ze zmianą obyczajów: Z a c z a s ó w n a s z y c h mam i b a b e k b y ł o nie d o p o m y ś l e n i a , ż e b y m ł o d a d z i e w c z y n a udawała się z p r z y g o d n i e p o z n a n y m m ę ż c z y z n ą na spacer, d o l o k a l u c z y w miejsce o d l u d n e . O s ł a w i o n e „ p r z y z w o i t k i " t a m t y c h c z a s ó w , wysyłane p r z e z r o d z i c ó w dla t o ­ w a r z y s t w a córki s p o t y k a j ą c e j się z m ł o d y m c z ł o w i e k i e m , miały z a p o b i e c n i e o c z e k i ¬ w a n y m agresjom f i z y c z n y m za s t r o n y m ę ż c z y z n y . D z i ś ś m i e j e m y się z tego. D z i e w c z ę t a c h o d z ą z mało z n a n y m i c h ł o p c a m i na w y c i e c z ­ k i , pozwalają się p o d r y w a ć na u l i c y n i e z n a n y m m ę ż c z y z n o m , z g a d z a j ą się na p ó j ś c i e z n i m i d o o b c e g o mieszkania c z y d o lasu. W y d a j e i m się, ż e są t o o b j a w y p o s t ę p u i n o w o c z e s n o ś c i , a nie k a r y g o d n e j l e k k o m y ś l n o ś c i . R o d z i c e , niestety, r ó w n i e ż nie zdają sobie c z ę s t o s p r a w y z n i e b e z p i e c z e ń s t w a t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a i nie u p r z e d z a ¬ ją d z i e w c z ą t o g r o ż ą c y c h i m k o n s e k w e n c j a c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . W y n i k a to, jak wspominałam, z działania hormonów: C h ł o p a k nie ma wpływu na w y s o k o ś ć s w o j e g o napięcia seksualnego, ale d z i e w c z y n a p o w i n n a w i e d z i e ć , ż e każda sytuacja z w y ż e j w y m i e n i o n y c h staje się dla niego jawną p r o p o z y c j ą d o „gwałtu", i jeżeli nie chce b y ć z g w a ł c o n a , nie p o w i n n a dawać p o t e m u o k a z j i . [ . ] N i e s t e t y , g d y analizuje się d o k ł a d n i e s p r a w o z d a n i a s ą d o w e i p r a s o w e na t e n t e m a t , w p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w s t w i e r d z a m y z g o d ę d z i e w c z y n y na p ó j ś c i e d o mieszkania, d o lasu c z y w o d l u d n e miejsce z p r z e d chwilą p o z n a n y m c h ł o p c e m " ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 - 4 2 ) . 2 R ó w n i e ż Masters i Johnson, z których Wisłocka czerpie, dowodzą, że istnieją liczne p o d o b i e ń s t ­ wa między kobietami i mężczyznami, zob. Irvine 2005, s. 6 0 - 6 2 . 230 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności I tylko popularyzacja tej wiedzy może być - zdaniem autorki - równie skutecz¬ na co przyzwoitki: S ą d z ę , że szeroka p o p u l a r y z a c j a w i e d z y o p r o c e s a c h f i z j o l o g i c z n y c h z a c h o d z ą c y c h w w i e k u m ł o d z i e ń c z y m w o r g a n i z m i e c h ł o p c ó w i d z i e w c z ą t p o w i n n a d a ć w efekcie ostrożniejsze korzystanie przez dziewczęta z wywalczonej z trudem równości w o b e c c h ł o p c ó w . [ . ] W d z i e d z i n i e seksu p o s t ę p i z r ó w n a n i e p r a w d z i e w c z ą t i c h ł o p c ó w wyprzedziły znacznie wiedzę o niewzruszonych prawach rządzących przemianami fizjologicznymi i p s y c h i c z n y m i w organizmie młodzieży i pozostawiły dziewczęta w jakimś sensie b e z b r o n n e , narażone na agresję seksualną ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . Autorka podkreśla też, że kobieta jest odpowiedzialna nie tylko za siebie, ale też za mężczyznę: C h ł o p c ó w natomiast p o n i e s i o n y c h napięciami seksualnymi, b a r d z o gwałtownymi w t y m w i e k u , zwykła l e k k o m y ś l n o ś ć d z i e w c z ą t naraża na k o m p r o m i t a c j ę , k a r y s ą d o w e i n i e ­ j e d n o k r o t n e w y k o l e j e n i e się z d r o g i p r a w i d ł o w e g o r o z w o j u już w latach m ł o d z i e ń ­ c z y c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . 3 Młode kobiety, idąc z mężczyzną w odludne miejsce, kierują się uczuciem: „u dziewcząt w t y m wieku (jak i przez całe życie) dominuje uczucie, podświadomy instynkt macierzyński". O w e uczucia i instynkt leżą u podłoża relacji z mężczyzna­ mi. Dziewczęta „wiją gniazdo" i opiekują się nimi (np. gotują i m ; Wisłocka doradza dietę bogatą w mięso, jeśli chcą, by mąż był sprawny seksualnie). Kobiety, będąc odpowiedzialne za siebie, mężczyznę i za rodzinę, mają „kobie¬ ce" metody kontroli mężczyzn. C i ostatni nie lubią k r y t y k i i np. nie lubią chodzić do dentysty - kobiety powinny swoje uwagi (np. dotyczące uprzykrzającego współży¬ cie seksualne fatalnego stanu uzębienia męża) przedstawić drogą okrężną, nie wprost. Kobieta kontroluje też życie seksualne i uczuciowe - „kobieta buduje miłość dla obojga" (Wisłocka 1978, s. 150), jej rolą jest hamowanie „zapędów partnera, nie p o ­ winna przejmować inicjatywy ponieważ to może zabić związek" (s. 151). Wisłocka (odwołująca się i do autorytetu nauki, i do tradycji) od razu odpowiada na ewentu¬ alną krytykę: T u z a k r z y k n i e c i e na m n i e z o b u r z e n i e m : - A g d z i e r ó w n o u p r a w n i e n i e ? W sferze płci nie ma i nie b ę d z i e n i g d y i d e n t y c z n o ś c i o d c z u w a n i a . Z z a s a d n i c z y m i r ó ż n i c a m i i o d m i e n n o ś c i ą p s y c h o s e k s u a l n ą m ę ż c z y z n y i k o b i e t y trzeba się p o g o d z i ć jak z fak¬ t e m , ż e m ę ż c z y z n a n i g d y nie b ę d z i e r o d z i ł d z i e c i . [ . . . ] N a s z e babcie twierdziły że „ m ę ż c z y z n a t o myśliwy a k o b i e t a - ptaszka, na k t ó r ą p o l u j e " . I m t r u d n i e j s z a d o upo¬ l o w a n i a c z y złowienia, t y m cenniejsza. N i e o d b i e r a j c i e , d z i e w c z ę t a , w a s z y m c h ł o p - 3 W a r t o zaznaczyć, że w kolejnych wydaniach Sztuki kochania f r a g m e n t y te nie zostały usunięte (np. G r a f - P u n k t 1995, W y d a w n i c t w o Jacek Santorski & C o 2002). 231 �Agnieszka Kościańska c o m p r z y j e m n o ś c i p o l o w a n i a na c e n n ą z d o b y c z . S p ó j r z c i e na n i e s ł y c h a n i e d u m n e i r o z r a d o w a n e m i n y panów, k t ó r z y na łamach gazet c z y p r z e d ekranem t e l e w i z y j n y m p o k a z u j ą z t r i u m f e m taaaką r y b ę z ł o w i o n ą w ł a s n o r ę c z n i e . A b s o l u t n e s z c z ę ś c i e m a l u ­ je się na i c h o b l i c z u . Sam złowił taką r y b ę , jaką n i e w i e l u m o ż e się p o c h w a l i ć ( W i ­ słocka 1978, s. 152). Kobiety mają więc siłę oddziaływania, ale jest to siła szczególna, można powie­ dzieć zakulisowa. I w tej książce, i w swych innych publikacjach Wisłocka bardzo krytycznie odnosi się do postulatów feminizmu liberalnego i konstruktywistycznego myślenia o płci . C z y jednak Sztuka kochania to książka, która wyłącznie utrwala stereotypy płciowe? O t ó ż nie. Wisłocka wyraźnie pisze, że kobieta ma prawo do przyjemności seksualnej i że to kobieta decyduje o t y m , czy chce mieć dziecko. Krytykuje pornografię za odhumanizowanie ciała kobiecego. Radzi, jak zabezpie­ czyć się przed niechcianą ciążą i jak osiągnąć przyjemność. Jednak metody przez nią proponowane - szczególnie jeśli chodzi o ostatnią z tych kwestii - opierają się w dużej mierze na stereotypach płciowych i owe stereotypy utrwalają. Te wyobra¬ żenia na temat kobiecości i męskości są wzmacniane przez autorytet nauki i wyra¬ żane w języku odwołującym się do hormonów. Jednocześnie ten sam język nauki służy do tego, by opisać techniki życia seksualnego i metody osiągania przez kobie¬ ty orgazmu w sposób odważny i zdecydowanie kobiety emancypujący. 4 Taka wizja kobiecości i męskości z jednej strony harmonizuje z wyobrażeniami na ten temat dominującymi w Polsce lat 70. X X w., z drugiej - jest z nimi sprzeczna. Jak piszą Mirosława Marody i Anna Giza Poleszczuk (2000), prasa popularna z tego okresu przedstawia kobiety jako dzielne ofiary a mężczyzn jako duże dzieci. Kobie­ ty dbają o mężów i pomagają im dla dobra rodziny Poświęcają się, pozwalają im wy¬ chodzić z inicjatywą, nawet jeśli to one były pomysłodawczyniami. Seksualność w tym okresie jest nieobecna, jeśli się pojawia - jest raczej zadaniem. T u Wisłocka za­ uważa problem. W latach 70. seksualność w dyskursie oficjalnym prawie nie istnie­ je. N i e ma edukacji; udaje się, że nie ma przestępstw seksualnych. W tej ostatniej kwestii Wisłocka nie staje jednak na wysokości zadania. Jak pokazują badania Piotra Perkowskiego (2009), mimo że obowiązujący w t y m okresie kodeks przewidywał kary za gwałt - wyroki były bardzo rzadkie. T u przychodzą na myśl cytowane po¬ wyżej fragmenty Sztuki kochania. N i e należy się dziwić, że milicjanci i sędziowie nie traktowali ofiar gwałtów poważnie, skoro postępowa lekarka obarczała je winą. 4 W książce Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później (1988) Wisłocka poświęca dużo uwagi f e m i n i z ­ m o w i ( m . i n . obszernie k r y t y k u j e jedną z p i e r w s z y c h dostępnych po p o l s k u publikacji f e m i n i s t y c z ­ nych Nikt nie rodzi się kobietą p o d . r e d . Teresy H o ł ó w k i ) . Jej podejście d o b r z e streszcza następujący cytat: „Walka o prawa kobiet zaczęła się bardzo interesująco i stanowiła postęp po epoce »niewolnicy d o m o w e j « . Służyła szczęściu k o b i e t y i rodziny: Dalej nabierając z czasem rozpędu zaczyna służyć samej sobie i kończy się z b o c z e n i e m lesbijskim" (Wisłocka 1988, s. 30). 232 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Z kolei analiza prasy z końca lat 60., przeprowadzona przez Małgorzatę Szpakowską (2003, s. 73-82), pokazuje, że wiedza i edukacja w t y m zakresie były bardzo ogra¬ niczone, a wiele kobiet z powodu niewiedzy postrzegało współżycie jako torturę i grzech oraz panicznie bało się ciąży - Sztuka kochania mogła spowodować przełom w ich życiu . 5 W t y m sensie rola, jaką odegrała Sztuka kochania w wytwarzaniu dyskursu płci i seksualności, jest ambiwalentna - z jednej strony autorka bardzo dobrze diagnozu­ je problemy kobiet i częściowo dostarcza konkretnych narzędzi do rozwiązania tych problemów, z drugiej zaś - podobnie jak wiele innych prac naukowych doty¬ czących seksualności (zob. Fishman i M a m o 2001) - przyczynia się do utrwalania warunków kulturowych, które wytwarzają relacje władzy i przypisują określone role, a t y m samym owe problemy wywołują. Bibliografia Długołęcka A . 2008 Tworzenie intymnych związków, w: Kiedy kobieta kocha kobietę..., red. A . Długo­ łęcka i A. Engel-Bernatowicz, Warszawa, s. 115-160 Fishman J.R., Mamo L . 2001 What's is a disorder: a cultural analysis of medical and pharmaceutical constructions of male and female sexual dysfunction, W o m e n & Therapy", nr 1/2, s. 179-193 Foucault M . 1995 Historia seksualności, Warszawa Irvine J.M. 2005 Disorders of Desire. Sexuality Philadelphia and Qender in Modern American Sexology, Kaschak E., Tiefer L . (red.) 2001 A New View of Women's Sexual Problems, Binghamton, N e w York Laqueur T. 1986 2003 5 Orgasm, generation, and the politics of reproductive biology, Representations", nr 14, s. 1-41 Samotny seks. Kulturowa historia masturbacji, Kraków Szpakowska swoją analizę prasy uzupełnia odniesieniem d o społeczno-psychologicznych badań przeprowadzonych w t y m okresie przez Hannę Malewską. W n i o s k i Malewskiej są jednoznaczne: i m mniejsza wiedza, t y m gorsza jakość współżycia (zob. Szpakowska 2003, s. 75) 233 �Agnieszka Kościańska Marody M . , Giza-Poleszczuk A . 2000 Changing images of identity in Poland: from the self-sacrificing to the self-investing woman?, w: Reproducing Qender. Politics, Publics, and Everyday Life after Socialism, red. S. Gal, G. Kligman, Princeton M a r t i n E. 2007 Jajo i plemnik. Naukowy romans, w : Qender. Perspektywa antropologiczna, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, t. 1, Warsza­ wa, s. 33-49 Masters W . H . i Johnson V E . 1975 Niedobór seksualny człowieka, Warszawa Perkowski P. 2009 Przemoc seksualna wobec kobiet w świetle źródeł okresu Polski Ludowej, referat wygłoszony na konferencji Zapisy cierpienia, Warszawa, 15-16 kwietnia Szpakowska M . 2003 Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian, Warszawa Wisłocka M . 1978 Sztuka kochania, Warszawa 1988 2004 Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później, Warszawa Seksualistka. Z Michaliną Wisłocką rozmawia Darek Zaborek, „Gazeta W y ¬ borcza", 20 września Zadrożyńska A. 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Se¬ ksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Warszawa, s. 172-218 234 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e9e4f7d9634c27f47816288ee7f094.pdf da3e52f165c7b28e349690084b6acf6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2222 Title A name given to the resource Antropologai kultury, historia i Kubuś Puchatek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.123-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek Ludwik Stomma ,, — P r o s z ę p a ń s t w a , oto m i ś . M i ś jest bardzo grzeczny d z i ś . " W r o k u 1967 obroniona z o s t a ł a na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m praca magisterska p o d t y t u ł e m : Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów w Polsce z uwzględ­ nieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych. Uniwersytet A d a m a Mickiewicza w Poznaniu był znacznie skromniejszy i z a d o w o l i ł się Niedźwiedziem w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego na tle wierzeń i zwyczajów w środkowej Europie (1967). P ó ź n i e j w pracach p s y c h o a n a l i t y k ó w ze szkoły Lacana c z y t a ć m o g l i ś m y wielokrotnie o „ k o m p l e k s i e nie­ d ź w i e d z i a " , w r o d z o n y m p o c i ą g u dziecka d o niedźwiedziej m i ę k k o ś c i etc. M i ś naszych dziecinnych d o z n a ń w t a r g n ą ł w naukowe horyzonty i z u n i w e r s a l i z o w a ł się — chytre zwierzę. Tymczasem rzecz jest akurat prosta i udokumentowana. Pewnego dnia 1902 r o k u , prezydent Teodor Roosevelt, k t ó r y był zapalonym m y ś l i w y m o d m ó w i ł strzelania do m ł o d e g o n i e d ź w i a d k a . Scena stała się legendarna i j u ż w p a r ę t y g o d n i p ó ź n i e j zalały rynek a m e r y k a ń s k i m a ł e , pluszowe n i e d ź w i a ­ d k i zwane do dzisiaj w Stanach Zjednoczonych „ T e d d y bear". N o w a maskotka d o ś ć szybko p r z e n i o s ł a się do Europy, co szczególną jest z a s ł u g ą a r m i i a m e r y k a ń s k i e j interweniującej p o d koniec I wojny ś w i a t o w e j . Ostateczny t r i u m f z a p e w n i ł misiowi w latach dwudziestych A l a n Alexa­ nder M i l n e swoim Winnie-the-Pooh, czyli, j a k genialnie p r z e t ł u m a c z y ł a poetycko Irena T u w i m o w a — Puchatkiem (w samych latach 1926—1936 dziewiętnaście masowych w y d a ń anglojęzycznych). M u s i m y spojrzeć prawdzie w oczy: przed r o k i e m 1902 był miś pluszowy i s t o t ą n i e z n a n ą i nie b a w i ł y się n i m dzieci. J a k ż e m a ł o trzeba b y ł o czasu, by przypadek p r z e m i e n i ć w z a s a d ę , nabyte - we wrodzone i jeszcze znaleźć genezę tego wszystkiego u „ l u d ó w totemicznych", k t ó r e g o to pojęcia m i m o najlepszej w o l i r o z s z y f r o w a ć nie jestem w stanie. Jedno jest pewne: bez Misia Puchatka nie b y ł o b y m a j a c z e ń o k u l ­ tach niedźwiedzia w ś r e d n i m paleolicie. P r z y k ł a d to prostacki wręcz, j a k rudymentarna z g o ł a egzegeza historyczna u n i e w a ż n i ć m o ż e synchroniczne sofizmaty. Lecz n i e p r a w d ą jest, że ze szczętem zapomnieli etnologo­ wie o historii. P r z y k ł a d e m historycznych c i ą g o t , czy m o ż e i m p e r a t y w ó w , są j a k ż e częste o d w o ł a n i a etymologiczne — szukanie odległych z n a c z e ń słów, k t ó r e r o z s z e r z a ł o b y pole semiotyczne pojęć i symboli. A l e dlaczego t y l k o słów? — C z y ż b y p o d ś w i a d o m y strukturalizm? Czemu nie sięgnąć po dzieje p r z e d m i o t ó w , struktur spłecznych, i d i o m ó w ; dzieje najzupełniej materialne i fizyczne? „ Ż y c i e " . W marksistowskiej i j a k ż e j u ż przy literze „ Ż " cenzurowanej Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN ma­ m y p o d h a s ł e m „ ż y c i e " aspekta filozoficzne, teologiczne i genetyczne wreszcie. — Gdzie miejsce dla aspektu socjo-fizycznego? Tymczasem ś r e d n i a d ł u g o ś ć życia ludzkiego (bez u w z g l ę d n i e n i a śmiertelności n i e m o w l ą t ) w y n o s i ł a w V w . o k . 27 lat, w X V w. 33 lata, w 1850 — 36,4 lat; w 1900 — 48,9; w 1950 — 66,2. K r z y w a d ł u g o w i e c z n o ś c i we Francji przy wszystkich z r o z u m i a ł y c h wahaniach (rewolucja, wojny n a p o l e o ń s k i e ) p o k r y w a się z n o r m ą o g ó l n o e u r o p e j s k ą . Po­ wolny, ach, j a k ż e p o w o l n y p o s t ę p przez wieki i n a g ł y b o o m o k o ł o 1880 r o k u . W ciągu d w ó c h tysiącleci p r z y b y ł o n a m nadziei na trwanie lat osiem wszystkiego, i nagle w p r z e c i ą g u jednego, g ł u p i e g o w i e k u lat czterdzieści prawie (Francja 1985: 77,45 lat). C z y ż nie jest to rewolucja s p o ł e c z n a i pojęciowa? M a j ą c p e r s p e k t y w ę ś r e d n i o trzydziestoletniego życia nie ma się czasu na d z i e c i ń s t w o . „ W wieku o ś m i u lat — pisze V a n D e n Berg — Goethe pisał po niemiecku, francusku, grecku i łacinie; m i m o c h o d e m n a u c z y ł się w ł o s k i e g o , k t ó r e g o ojciec uczył jego s i e d m i o l e t n i ą siostrę. Czteroletni „ T u r n vater" Jahn u m i a ł p i s a ć i c z y t a ć . Przyszły ojciec Józef, b ę d ą c w t y m samym wieku, w d r a p y w a ł się na stolik i r e c y t o w a ł przed g o ś ć m i ojca dramat G o l g o t y . ' V a u b a n holenderski', M e n n o van Coehoorn, m i a ł szesnaście lat, kiedy j a k o komendant k o m p a n i i piechoty w y s ł a n y z o s t a ł z wojskiem z Fryzji do garnizonu w Maastricht. I tak dalej — nieprze­ r w a n y ciąg dzieci p r z e d w c z e ś n i e d o j r z a ł y c h (jak to dziś nazywamy), przed k t ó r y m i stawiano d o r o s ł e o b o w i ą z k i i k t ó r e najwyraźniej doskonale w y w i ą z y w a ł y się ze swoich z a d a ń . D o t y c z y to zresztą r ó w n i e ż dziewcząt: jeśli decydowa­ no się d a ć i m wykształcenie, nauka z a c z y n a ł a się z chwilą, gdy u k o ń c z y ł y d w a lub trzy lata. N i e k t ó r e w wieku pięciu lat m i a ł y j u ż za s o b ą l e k t u r ę całej B i b l i i , a skoro w t y m w i e k u czytały K s i ę g ę Świętą, to c z e m u ż by nie d a ć i m o d czasu do czasu historyjki z Dekamerona ( m i m o dezaprobaty M o n t a i g ne'a)." — V a n D e n Berg opowiada o w i e k u X V I I I . C ó ż m ó w i ć o czasach wcześniejszych. Przypomnijmy słynny dramat na z a m k u w C h i n o n 6 mar­ ca 1429, kiedy to rozpozna Joanna d ' A r c przebranego Delfina. K t ó ż gra w n i m g ł ó w n e role? — K t o decyduje 0 losach Francji? — K a r o l V I I lat 26, Joanna — lat 17, m a r s z a ł e k Gilles de Rais — 25, książę Jan d ' A l e n c o n — 19 1 jego siostra Charlotte — 16, k a n o n i k Thomas Basin - 17... A przecież, n i k o g o to nie dziwi. W bitwie p o d Maupertuis ( 1 9 I X 1 3 5 6 ) w y r ó ż n i się szcze­ gólnie czternastoletni syn Jana I I Dobrego — F i l i p , książę Burgundii. N i e ma w jego w i e k u niczego w y j ą t k o w e g o . Pasowanie na rycerza w wieku c z t e r n a s t u - p i ę t n a s t u lat b y ł o w X I V / X V w. rzeczą zupełnie n o r m a l n ą , p r z y d a r z a ł o się z a ś r ó w n i e ż i d w u n a s t o l a t k o m . Jakby to nie r a n i ł o czułych naszych serc, u z n a ć musimy, że tak p o d A z i n c o u r t , j a k i na p r z y k ł a d p o d G r u n w a l d e m , starły się ze s o b ą armie z ł o ż o n e w p o k a ź n e j części z n a s t o l a t k ó w . Jeszcze książę Piotr Aleksiejewicz K r o p o t k i n (urodzony 1842) s k a r ż y się we Wspomnieniach, że nie m i a ł w dziecińst­ wie zabawek. Nie t y l k o o n . P r z e c h a d z a j ą c się po muzeach o g l ą d a m y stroje m i n i o n y c h . Serie takich samych o d z i e ń w c a ł y m bogactwie w y m i a r ó w : dla trzylatka, dwudziestolat­ ka, j a k i dla pięćdziesięcioletniego starca. Dziecko jest t u m i n i a t u r o w y m d o r o s ł y m . N i c dziwnego, że nie ma specyficz­ nie m u n a l e ż n y c h p r z e d m i o t ó w . Wystarczy w y p o s a ż e n i e d o r o s ł y c h w zmniejszonej ewentualnie skali. Lecz oto koniec X I X w. Życie zaczyna się w y d ł u ż a ć tak namacalnie, że rodzi się też wiara w procesu tego t r w a ł o ś ć . 123 �M a m y czas i b ę d z i e m y go mieć coraz więcej. S z e r o k o ś ć w i d m a zaczyna b y ć w y s t a r c z a j ą c a , by dzielić je i klasyfiko­ w a ć . I tak rodzi się d z i e c i ń s t w o . „ D z i e c k o nie zawsze b y ł o dzieckiem — s t a ł o się n i m " pisze V a n D e n Berg. D o d a j m y , że „ s t a ł o się n i m " w stosunkowo k r ó t k i m i ł a t w y m do chronologizacji okresie. C ó ż t o jednak znaczy: „ k l a s y f i k o w a ć " ? Znaczy: z b u d o w a ć o p o z y c j ę . Dziecko d o t ą d nie r ó ż n i ą c e się od d o r o s ł e g o , musi z a c z ą ć się r ó ż n i ć o d niego i to r ó ż n i ć się radykalnie. Rozpoczyna się więc teatralizacja dzieciństwa. Odmienny s t r ó j , odmienny świat o b i e k t ó w (zabawki). W 1860 nie b y ł o w P a r y ż u ani jednego sklepu z zabawkami dla dzieci. W 1900 jest ich j u ż 26. A l e nie to m o ż e najbardziej szokuje. Jean de Greve, przedstawiciel starszawego j u ż w 1990 r o k u pokole­ nia, gorszy się w Dzienniku, iż nie d o ś ć , że w s p ó ł c z e s n e m a t k i o p o w i a d a j ą l u b czytają progeniturze teksty najwyższego infantylizmu, to o g ł u p i a j ą je jeszcze d o d a t k o w o p r z e k s z t a ł ­ ceniami słów i p o ł y k a n i e m l u b z m i ę k c z a n i e m zgłosek. Ależ tak. D o lat o k o ł o 1850-tych m ó w i o n o do dzieci j ę z y k i e m n o r m a l n y m , codziennym, niczym do partnera. — C y dzidziuś ce z r o b i ć k u p k ę ? — Dlacego j ę z y c e k wysuwa? — A m o ­ że w o l i mlecka cacany... — są to zdobycze ostatnich stukilkudziesięciu lat. N a p r z e ł o m i e X I X i X X wieku u p o w s z e c h n i ł y się we Francji — pisze M i c h e l Wlassikoff — k o n k u r s y na najpięk­ niejsze dziecko, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y wszystkim ważniejszym targom i jubileuszom. „ K o n k u r s y te m i a ł y pretensje nauko­ we. Dzieci były podczas nich w a ż o n e , mierzone i szczegóło­ w o badane przez wyspecjalizowanych lekarzy. W y g r a ć m a dziecko d o s k o n a ł e p o d k a ż d y m w z g l ą d e m — dziecko uoso­ bienie zdrowego dzieciństwa. P a t r z ą c na zdjęcia widzimy cały p r o g r a m ideowy tych imprez: nagie dziecko na o k r y t y m draperiami stole i zakutane po szyję j u r y d o r o s ł y c h . " N a g o ś ć o z n a c z a ć m a t u n i e w i n n o ś ć i b e z b r o n n o ś ć . Czy nie jest jednak tak n a p r a w d ę projekcją tylko obsesji r o d z i c ó w ? Opozycja raz stworzona, zaakceptowana i w d r o ż o n a społecznie przynosi n i e u b ł a g a n e skutki. „Dzisiejsi pionierzy n a u k i — oddajmy raz jeszcze głos V a n D e n Bergowi — nie ujawnili w m ł o d y c h latach znamion późniejszego geniuszu, przeciwnie, są o n i raczej p r z y k ł a d e m dojrzałości o p ó ź n i o n e j . A co do naszych w ł a s n y c h dzieci, to dziecko p o w t a r z a j ą c e p i e r w s z ą klasę, p o n i e w a ż intelektualnie nie o s i ą g n ę ł o jeszcze wieku szkolnego, jest w mniejszym stopniu przedmiotem rodzicielskiej troski niż dziecko, k t ó r e przerasta swoich r ó w i e ś n i k ó w i siedzi zagrzebane w k s i ą ż k a c h , w czasie, kiedy tamci k ą p i ą się, biją l u b d o k u c z a j ą d o r o s ł y m . " I nic dziw­ nego — to dziecko zaczytane zaciera w s z a k ż e w y r a z i s t o ś ć klasyfikacyjnej opozycji b a c h o r y : d o r o ś l i , wchodzi w niebez­ pieczny teren tego, co s t r u k t u r a l i ś c i n a z y w a j ą „ m e d i a c j ą " , czyli p o j ę c i o w e g o obojnactwa. M o d a o d z i e ż o w a dla dzieci. W y k r e ś l o n a r ó w n i e arbitral­ nie, j a k ta dla d o r o s ł y c h , t y m się jednak oznacza, że nigdy nie jest taka sama. G d y dla d o r o s ł y c h zalecane są k o l o r y jaskrawe, dziecko odnajdziemy popielate; kiedy d o r o ś l i n o s i ć się m a j ą obcisłe, dzieciom na pewno poleci się l u ź n e i swobodne... Bajka. Jeszcze bracia G r i m m , a nawet Andersen nic nie pojęli. I c h bajki ociekają p r a w d ą . Jest w nich miejsce dla cierpienia, zdrady, sprzeniewierzenia... Z ł u d z e n i e , że wystar­ czy przenieść w odrealnione, by z a s p o k o i ć z a s a d ę opozycji. D o p i e r o Disney z r o z u m i a ł . Przemoc jest u niego przym r ó ż e n i e m oka — pies Pluto się spłaszcza, ale zaraz o t r z ą s a i łypie lewym okiem; świnki trzy triumfują nad w i l k i e m . . . N i e wystarczy dzieci o d r ó ż n i ć . Trzeba i m s t w o r z y ć „ i c h ś w i a t " . A c h ten świat dziecięcy, czy też „ n a s z e g o d z i e c i ń s t w a " . K t ó ż by ośmielił się go wyrzec? Lecz j a k ż e u b o g i w istocie i p r y m i t y w n y to świat. Przypisu­ 124 je się dzieciom p o e t y k ę n a i w n o ś c i , n i e s k r ę p o w a n i e wyobra­ źni. Cienia tego nawet nie znajdziemy w n a j w i ę k s z y m p o n o ć w Europie sklepie z zabawkami przy bulwarze Sewastopolu w P a r y ż u . P e ł n y asortyment uzbrojenia, tyle że w rzeczywis­ tości przeciwnika nie r a ż ą c y ; m i l i o n y s a m o c h o d z i k ó w (nie­ raz wysoce elektronicznie skomplikowanych), służących nie do transportu; k l o c k i „ L e g o " i i m podobne, z k t ó r y c h s k o n s t r u o w a ć m o ż n a niemieszkalne budowle... Prosty za­ bieg odebrania funkcji p r z e n o s i ć m a obiekt ze ś w i a t a doros­ łych w d z i e c i ń s t w o . Zamiast „ n i e s k r ę p o w a n e j w y o b r a ź n i " prosta opozycja funkcjonalne : dysfunkcyjne. Zaiste, sklep z zabawkami nic n a m nie m ó w i o dzieciach (o ile takowe istnieją); w s p a n i a ł y m jest za to miejscem obserwacji obsesji, m a r z e ń i t r w ó g d o r o s ł y c h naszych społeczeństw. Ś r e d n i o ­ wiecze d a w a ł o m a l u c h o m miecze proporcjonalne do m o ż ­ liwości fizycznych, metalowe w s z a k ż e i prawdziwie ostre. W i e k X X proponuje gumowe i plastikowe miecze na niby. „ J a ustałyj staryj k ł o w n , j a b o d u miecziom k a r t o n n y m " — śpiewał W e r t y ń s k i w Żółtym Aniele. K l o w n e m , pajacem jest p o s ł u g u j ą c y się niefunkcjonalnym. D o d a t k o w a to rola s p o ł e c z n a sprowadzonych do r o l i m i l u s i ń s k i c h . I c h śmiesz­ n o ś ć gwarantuje n a s z ą p o w a g ę . Przed r o k i e m 1902 nie b y ł o pluszowych m i s i ó w — m ó w i historyk. Jeszcze w X V I I I wieku nie b y ł o dzieci — m ó w i historyk. Szampan wynaleziony z o s t a ł dopiero za c z a s ó w L u d w i k a X V , przedtem nie b y ł o szampana — m ó w i his­ toryk... A bajeczna historia kartofli?... — I j a , stary strukturalista, widzę nagle cały b ł ą d mojej wiary. O, nie polega ona nawet na „ p o w o ł y w a n i u b y t ó w " , czy sprowadzaniu wszystkiego do f o r m u ł y dziesięciu zaklęć, o co o s k a r ż a n o nas najczęściej. C h o d z i o p y c h ę „ s y n c h r o n i i " , k t ó r a tak napraw­ d ę uniwersalny m i a ł a m i e ć w y m i a r . Ileż w „ s y n c h r o n i c z ­ n y c h " naszych analizach o d w o ł a ń do R z y m i a n , G r e k ó w , średniowiecza, symboliki, s k ą d by ona nie była... Bo przecież nasze „ T a b l i c e Mendelejewa" - g ó r a : d ó ł , j a s n o ś ć : ciem­ n o ś ć , d z i e c i ń s t w o : wiek dojrzały, m i a ł y b y ć ponadczasowym do prawdy wytrychem. A t u , ot, nie m a dzieciństwa. I nie p o m o ż e Levi-Straussa w y k r ę t o „ l u d a c h bez h i s t o r i i " . K a j ­ many dopiero p o d koniec X V I I I wieku pojawiły się w O r i n o k o . J u ż to wystarczy: jest historia. Nie znaczy t o , by w y c o f a ć się m i a ł a etnologia z p o d ­ stawowej swojej tezy relatywizmu k u l t u r o w e g o . W r ę c z prze­ ciwnie: w i n n a mocniej a k c e n t o w a ć jego p o d w ó j n y — pozio­ my i pionowy wymiar. Jest we F r a n c j i gra w „ t o m a t e " ( p o m i d o r ) , m a j ą c a d o k ł a d ­ ny odpowiednik w polskim „ p o m i d o r z e " , a w z m i a n k o w a n a j u ż w X V I I I w i e k u . Opowiada się k o m u ś śmieszne rzeczy, a o n m a z p o w a g ą o d p o w i a d a ć : tomate. Jak będzie tak r o z ś m i e s z o n y , że nie z d o ł a warzywa w y m ó w i ć — przegrał. P o m i d o r y s p r o w a d z i ł do Francji Franciszek I . C o przedtem śmieszyło gawiedź? A m o ż e gry nie było? W k a ż d y m razie trzy przynajmniej w i e k i g ł u p a w e g o powtarzania „ t o m a t e " , to ciągłość i m p o n u j ą c a . M a ona jednak swój p o c z ą t e k i w każdej c h w i l i m o ż e m i e ć i koniec. O t , zadekretuje geniusz społeczny, że zabawniejsza jest „ k a p u s t a " . T a k , o t y m w ł a ś n i e z a p o m n i a ł a j a k b y etnologia, że k u l t u r ę w znacznej mierze się dekretuje. D o w o d e m dziecko. A k t o by jeszcze nie wierzył, niech przyjedzie na pokazy m o d y do P a r y ż a . M o d y na przyszły (sic!) sezon. Etnologia jest n a u k ą p o r ó w n a w c z ą . S t ą d jej imanentne zainteresowanie e g z o t y k ą z a m o r s k ą l u b s p o ł e c z n ą . Zada­ niem etnologa jest przecież dziwienie się. N i c z a ś nie jest dziwne samo w sobie, lecz zawsze w stosunku do c z e g o ś . Etnologia w s p ó ł c z e s n o ś c i s a m ą j u ż n a z w ą akcentuje swój nieuchronny p u n k t odniesienia. G d y z a s a d ą jest „ t e r a z " , w s p o s ó b naturalny p o r ó w n a n i e m staje się „ k i e d y indziej". Wtedy z a ś j a d ą c w teren p u k a m y do d r z w i historyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44cf6620345977b4e46651c601f433a7.pdf d32e6aec4026d4a7a73e9418c9a9f00c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6329 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia i literatura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5904 Title A name given to the resource Antropologia i literatura/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.2-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s Zbigniew B en ed y k to w ic z B ARTŁOMIEJ W a lc z a k t r e ś c i Antropologia i Literatura................................................. Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera ................................................................. A g n ie sz k a K arpo w icz J ACEK L e o c ia k PAWEŁ S t a n g r e t 5 Doświadczenie kolażu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego ............................ 17 Antygona współczesna.................................................... 41 Krótka historia awangardy w Lekcjach mediolańskich Tadeusza Kantora............................................................ A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty 2 55 Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego............................................. 65 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i Jerzy Jarnuszkiewicz —szkic do portretu....................... 71 W OJCIECH B a ł u s Gotyk bez korzeni .......................................................... 99 A l e k s a n d r a M elb e c h o w sk a -Lu ty Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz ............................................... 105 B ERND S t IEGHORST Tłum i jednostka ............................................................ 110 T ERESA R yf E sb e r t Magdalena Abakanowicz .............................................. 111 J o a n n a M. S o s n o w sk a Stara artystka maluje ..................................................... 112 W OJCIECH B a ł u s Dan Brown, jego macho i problem prawdy................... 121 A RTUR R u m pel Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim.................. 123 1 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM C ZESŁAW R o b o t y c k i Przeciw Kopalińskiemu w stronę Bartmińskiego. O polskim słowniku stereotypów i symboli ludowych .... 129 J ERZY B a r t m i ŃSKI Słownik stereotypów i symboli ludowych ...................... 135 D o r o t a Piek a rczy k , Jo a n n a S zadura Chaber.............................................................................. 136 A l e k sa n d e r J a c k o w sk i N a skróty. Posłowie......................................................... 148 M a re k N o w a k o w sk i W kawiarni..................................................................... 160 M a re k N o w a k o w sk i W ogródku...................................................................... 162 J o a n n a Piet r u sz k a O tych, co zostali. Starość na ukraińskiej wsi .............. 164 J u s t y n a C h m ielew ska Stara historia Nowej ]erozolimy. Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach Muraszkowcach ............... 171 W iesław S zpilka K rzysztof B iela w ski Nie tak dawno ................................................................ 183 Artysta w kompocie. Odpowiedź Maciejowi Rychłemu.................................. 186 Noty o autorach................................................................. 188 Summary............................................................................ 190 Contents............................................................................ 195 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ tor). Począwszy od owego słynnego zdania Geertza, za­ wierającego pytanie i odpowiedź: „Co robi etnograf? on pisze” , poprzez odsłanianie i podkreślanie przy-literackiego, quasi-literackiego charakteru antropologii, antropologii podszytej literaturą, czy też doświadcze­ niem tworzenia „gęstego opisu”, aż po wizję antropologii/etnografii jako nauki interpretatywnej, czy wręcz sztuki interpretacji - motyw związków antropologii i li­ teratury na trwałe zagościł we współczesnej refleksji antropologicznej. Problem niebezpiecznych - ale jakże czasem i owocnych, ożywczych, trzeba by od razu do­ dać - związków antropologii i literatury nieraz pojawiał się i powracał na naszych łamach. Poświęciliśmy temu i odrębny numer (Mit- literatura-antropologia kultury „Konteksty” nr 3-4/1995). A także odrębny rozdział Zycie i literatura („Konteksty” nr 3-4/2002). „Konteksty” mają 60 lat. Czy można by wymyślić lepszy temat na rozpoczęcie 61 rocznika, jak ten, któ­ ry złożył się dzięki autorom niejako sam: Antropologia Antropologia i literatura N ikt chyba bardziej dobitnie i wyraźnie nie zwró­ cił uwagi na związki, które łączą antropologię kultury z literaturą jak James Clifford (Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztu­ ka) i Clifford Geertz (Dzieło i życie. Antropolog jako au­ 2 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA i literatura, antropologia i sztuka? Zamiast spoglądać wstecz, patrzeć jak zmieniała się etnografia na tych łamach począwszy od pierwszego zeszytu „Polskiej Sztuki Ludowej” z 1947 poprzez lata 70., 80. i 90. od kiedy uzupełnił się, rozszerzył i utrwalił nie tylko jej dzisiejszy tytuł: KO NTEKSTY, ale i obszar zaintere­ sowań, zamiast patrzeć wstecz, jak zmienił się nie tyl­ ko świat, który zwykli byli badać antropologowie kul­ tury, ale również świat zakładów naukowych, z któ­ rych pochodzą ci badacze, jak zmieniła się sama an­ tropologia - od razu możemy wejść w sam środek rze­ czy. To przecież właśnie dzięki tym zmianom jakim ulegała i ulega antropologia pod wpływem własnej antropologicznej autorefleksji znacznie swobodniej możemy sięgać do tematów, „które - by użyć Bystroniowskiej formuły - nam odradzano”, możemy znacz­ nie swobodniej ją uprawiać. Świadomość hybrydycznej istoty jaką jest antropologia („między nauką a sztuką”), świadomość tego że „opisywanie”, „pisanie kultury”, tworzenie „gęstego opisu” jest wytworem (także wyobraźni, wrażliwości antropologa), że „pisa­ nie kultury” to także (w gruncie rzeczy) w doświad­ czeniu etnograficznym: „dokumentacja”, „spisywanie”„zapisywanie” tego, co mówią Inni,, a więc etno­ graficzne zapiski, notatki, zapisy biograficzne, biogra­ fie (a także własne autobiografie, autorskie sygnatury, w mniej czy bardziej ukryty sposób wpisane w dzieła antropologiczne) - wszystkie te „Geertzowskie” mo­ tywy i myśli sprawiają, że żaden ze współczesnych an­ tropologów nie musi się obawiać i lękać pytania, pa­ dającego zazwyczaj ze strony stróżów dbających o czy­ stość dyscypliny (etnografii): Dlaczego zajmuje się tym a nie innym tematem (np. dziełem sztuki, fil­ mem, miastem, wierszem, pocztówką, tramwajem, sklepikiem, targiem, bazarem, supermarketem, zarzą­ dzaniem, rzeczami wielkimi i małymi, dzieciństwem, starością, chowaniem zmarłych, itd.). Świadomość i przekonanie o tym, że etnografia nie jest nauką „twardą”, że jest interpretacją, że cechuje ją mikro­ skala, to także powód dlaczego warto przywołać w tym miejscu jeszcze kilka cytatów z Geertza zawie­ rających charakterystykę pisarstwa etnograficznego z jego książki Interpretacja kultur, której polski prze­ kład niedawno się ukazał1: „To właśnie z tego między innymi powodu esej, nie­ ważne, czy trzydziesto- czy też trzystustronicowy, wyda­ je się formą optymalną do prezentowania kulturowych interpretacji, jak również wspierających je teorii (...)” „Antropolodzy nie zawsze mieli jednak dostatecz­ ną świadomość faktu, że choć kultura istnieje w skle­ piku handlarza, w położonym na wzgórzu forcie czy na pastwisku dla owiec, antropologia zawiera się w książ­ ce, w artykule, w wykładzie, w muzealnej wystawie, czy też jak się to dzisiaj czasem zdarza w filmie. Uświa­ domienie sobie tego oznacza zrozumienie faktu, iż gra­ nica pomiędzy sposobem przedstawiania a konkretną treścią jest równie niemożliwa do wytyczenia w anali­ zie kulturowej, co w malarstwie.” „Tak więc istnieją trzy cechy etnograficznego opi­ su: jest to opis interpretatywny; przedmiotem jego in­ terpretacji jest strumień dyskursu społecznego; zaś bę­ dące jego treścią interpretowanie polega na próbie ocalenia tego, co w owym dyskursie zostało »powie­ dziane« przed zaginięciem wraz z ulotnością okolicz­ ności, w których do niego dochodzi i utrwalenia go w umożliwiającej dalsze studia formie. System Kula przeminął, albo się przekształcił, lecz Argonauci Za­ chodniego Pacyfiku pozostali, na dobre i na złe. Istnieje jeszcze jednak czwarta cecha tego rodzaju opisu, przy­ najmniej w tej jego formie, którą ja sam uprawiam: to jego mikroskopijna skala.”. Z tej perspektywy spoglądając wstecz, zaglądając w stare zeszyty „Kontekstów”, można by wręcz dojść do zaskakującego, paradoksalnego wniosku i powiedzieć, że nic się nie zmieniło, jeśli tylko spełniony został jesz­ cze jeden warunek, taki sam i ten sam, obowiązujący nas i dzisiaj, niezależnie od tematów jakie byśmy nie podejmowali, czy będzie to, jak w przypadku tego ze­ szytu, twórczość wielkich artystów: Leopolda Bucz­ kowskiego, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewi­ cza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz, twórczość późnego wieku Olgi Boznańskiej (por. stu­ dium Joanny Sosnowskiej Stara artystka maluje), czy ja­ kikolwiek inny temat. Warunek, o którym tak, w od­ niesieniu do antropologicznego pisarstwa, pisał Geertz: „Skoro interpretacja antropologiczna jest konstru­ owaniem odczytania tego, co się dzieje, to odcięcie jej od tego, co się dzieje, od tego, co w danym czasie i da­ nym miejscu mówią konkretni ludzie, tego, co owi lu­ dzie robią, od ich losów, od całego bezmiaru spraw te­ go świata - równa się odcięciu od jej zastosowania i uczynienia jej pustym tworem. Dobra interpretacja czegokolwiek - wiersza, osoby, historii, rytuału, insty­ tucji, społeczeństwa - ukazuje nam samo sedno, tego, co jest jej przedmiotem.” Zaczynamy więc ten zeszyt, od omówienia projektu eidetycznej etnografii, książki Paula Stollera, zawierają­ cej postulat uprawiania „smakowitej etnografii” [taste­ ful etnography], wedle którego „badacz powinien nie tyl­ ko analizować struktury pokrewieństwa, wymiany czy symbolikę, lecz także opisywać z literalną obrazowością zapachy, smaki i charakter ziemi, ludzi i jedzenia”. Ta smakowita etnografia jest „deskryptywna, nie-teoretyczna i wpadająca w ucho. Piszący ją mieszają zbierani­ nę składników: dialogi, opisy, metafory, metonimie, synekdochy, ironię, zapachy, widoki i dźwięki, by stwo­ rzyć narrację, która będzie trącić światem Innego.” (Bartłomiej Walczak, Granice empatii: projekt etnografii eidetycznej Paula Stollera). By zaraz przejść do fascynują­ cego projektu „literackiego”, a właściwie literacko-muzyczno-plastycznego, idei realizowanej w prozie i twór­ czości Leopolda Buczkowskiego zmierzającego nie tylko 3 �00_spis_tresci.ps - 4/25/2007 13:54 PM Zbigniew Benedyktowicz ♦ ANTROPOLOGIA I LITERATURA do udokumentowania, zachowania, ale i wydobycia to­ nu melodii umarłego języka: „Dźwiękowy świat podol­ skiej Nakwaszy koło Brodów, gdzie urodził się i wycho­ wywał Buczkowski przetrwał także w pamięci jako me­ lodia umarłego języka. Słowa polsko-ukraińsko-żydowskiego melanżu językowego są opisywane w kategoriach muzycznych, tak jakby ich ‘synkopowość’ i ‘fortakty’ wciąż dźwięczały w pamięci autora. Żywe, ‘rusińskie’ słowo-dźwięk jest dla Buczkowskiego nierozerwalnie związane z postawą życiową, światopoglądem, sposo­ bem myślenia. (...) Próby chwilowego wskrzeszenia te­ go języka, w którym zwykła przeklinać babka Buczkow­ skiego znajdujemy rozsiane w zapisach magnetofono­ wych seansów ‘prozy żywej’, kiedy autor opowiada po ‘polsko-rusińsku’ liczne facecje, anegdoty albo daje próbkę szesnastostronicowej historii mówionej po ‘chłopsko-rusińsku’. Część z nich ocalała w pamięci au­ tora, który w latach młodości poszukiwał, spisywał i ko­ lekcjonował wiejskie ‘bajki o diabłach, czortach i didkach’, podróżując po wsiach ‘konno, bryczką, gigiem, fejełonem, z bałaługą, kandybą, broniakiem, rowerem, per pedes’. W ten językowy tygiel wkracza także mowa podolskich Żydów. Nagrywane na magnetofon Inno-hit (Buczkowski zwykł go nazywać „trzecim twórcą”) opo­ wieści autora Wertepów (1947), chociaż pozornie spra­ wiają wrażenie autokomentarza do własnej twórczości są próbą stworzenia nowej gatunkowo formy prozator­ skiej, dramatu teoriopoznawczego, w którym medium wyznacza formę. (...) Utwory te wynikają z potrzeby stworzenia ‘prozy ożywionej na różne sposoby, bo ona sama z siebie taką nie jest. Trzeba wpompować w nią krew życia’.” (Agnieszka Karpowicz Doświadczenie kola­ żu. Archiwum Leopolda Buczkowskiego). Jakże bliskie by­ wają idee Antropologii i Literatury. Można by powiedzieć, że bohaterami tego antropologiczno - literackiego zeszytu, którego tematem jest opis i interpretacja, są słowa, owe „słowa-dźwięki” Buczkowskiego, słowa dokumentów opisujących do­ świadczenie inferno (Jacek Leociak Antygona współcze­ sna), słowa wielojęzycznych napisów pobożnych i na­ grobnych (Artur Rumpel, Napisy pobożne w dekanacie tworkowskim), słowa symboli i stereotypów ludowych (Jerzy Bartmiński, Słownik stereotypów i symboli ludo­ wych, Dorota Piekarczyk, Joanna Szadura, Chaber), „słowo-obrazy” - słowa literatury, (Marek Nowakow­ ski, W kawiarni, W ogródku, słowa autobiografii (Alek­ sander Jackowski N a skróty. Posłowie). Ale przecież i rzeźba, i obrazy. Twórczość. Leopolda Buczkowskie­ go, Tadeusza Kantora, Jerzego Jarnuszkiewicza, Jacka Sempolińskiego, Magdaleny Abakanowicz. To, co ich łączy, tak różnych (oprócz tego, ze też doskonale piszą) to doświadczenie wojny. Czas ich twórczości po woj­ nie, to ten sam czas, gdy powstawało nasze pismo. Ich postacie, osobne losy, poszukiwania, zgromadzone tu­ taj nieprzypadkowo, jakże wiele mogą powiedzieć ich twórczością o tamtym czasie. Co więc łączy te wszystkie tak różne zgromadzone tu teksty. Co wynika z tego spotkania antropologii/etnografii z literaturą, sztuką. Z pewnością nie uwolni nas ono od ustawicznego zadawania sobie pytania „Czym jest antropologia/etnografia?”. Wiesław Szpilka, które­ mu to pytanie (tak jak wielu innym etnografom) nie da­ je spokoju i wciąż chciałby do niego wracać, odwołuje się do Kantora. Świat etnografa to „rzeczywistość bied­ na” i przywołując Józefa Czapskiego tak pisze: „Jest i inna przesłanka dla której wspominać nie tylko można ale wręcz należy. Tak ją wykłada J. Czap­ ski: ‘Wszyscy mamy za sobą Atlantydy, o wojnach, ka­ tastrofach spisano już tomy historii, ale chodzi o ura­ towanie z niepamięci wypadków tak jak się przełamy­ wały w oczach jednostek tym wypadkom współcze­ snych. Te wspomnienia osobiste to bunt przeciwko znijaczeniu przeszłości, naszej przeszłości, która już przez historyków rozmieszczona w odpowiednich szu­ fladach, pożarta statystykami, milionowymi cyframi, staje się abstrakcyjna, prawie obojętna dla następnego pokolenia.’ Może uroda etnografii i w tym, że po stronie biedy się lokuje a czyniąc tak przywraca do godnego istnie­ nia światy zapoznane, nieusprawiedliwione, źle obec­ ne. Gdyby tak było to wobec skali wykluczenia i mar­ ginalizacji, której jesteśmy współcześnie świadkami miałaby nasza nauka wielką pracę do wykonania. Bycie po stronie wolności, pamięci, biedy, to two­ rzenie klasycznej etnografii.” (Wiesław Szpilka, Nie tak dawno). Czym więc jest antropologia? Gdyby nie było to poczytane za uzurpację, odpowie­ dzi może powinniśmy szukać w trawestacji słynnego wiersza (mógłby stać się wręcz mottem tego zeszytu): Czym jest antropologia, która nie ocala narodów i ludzi... Przypis: 1 Clifford Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przekład Maria M. Piechaczek, Kraków 2005 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60fd6066857e593a3100c02997f7a6cf.pdf 4a3f04c6f66bb707c1ccc2d0f577485a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5102 Title A name given to the resource Antropologia i polityka - zastosowanie czy uwikłanie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.41-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Anna Malewska-Szałygin Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie Polityczne uwikłania antropologii stosowanej Gdy Edward Evans-Prichard „przybył do kraju Nuerów na tyłach karnej wyprawy wojskowej, na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie, był przedmiotem ciągłych i silnych podejrzeń. Dopiero w ostatnich kilku miesiącach swojego pobytu mógł rozmawiać z pewnym skutkiem z informatorami” – pisał James Clifford (2000, s. 40). Ta informacja przybliża niebezpieczeństwa związane z uprawianiem antropologii stosowanej, a zwłaszcza z prowadzeniem badań zlecanych przez instytucje władzy, wykorzystujące ich wyniki do realizacji celów politycznych. Brytyjska antropologia stosowana miała być pomocna w usprawnianiu administrowania Imperium, nad którym nie zachodziło słońce. Taki cel przyświecał również badaniom prowadzonym w 1932 roku przez Edwarda Evans-Pricharda wśród Nuerów, „do których skierowały go z misją brytyjskie instytucje państwowe” (Evans-Prichard 2008, s. 7). Evans-Prichard opisując system władzy plemiennej, jak wiadomo akefaliczny, miał dostarczyć istotnych informacji ułatwiających Brytyjczykom kontrolowanie terytorium południowego Sudanu. Jest to wyjątkowo dobry przykład pokazujący problematyczność politycznie uwikłanej etnografii na zlecenie. Uwikłanie antropologii w projekt kolonialny zostało wytknięte i wnikliwie rozważone przez rozwijające się w ostatnich dekadach studia postkolonialne (Bhabha, Chakrabarty, Chakravorty Spivak, Ghandi i wielu innych). Jednakże niebezpieczne związki antropologii i polityki przybierają wciąż nową postać. Bardziej współczesną formę quasi-kolonialnej zależności ujawnia antropologiczna krytyka dyskursu rozwojowego. Doskonałym jej przykładem jest praca Jamesa Fergusona dotycząca pomocy rozwojowej dla afrykańskiego państwa Lesotho (1994). W 1979 r. rząd Lesotho otrzymał 64 miliony dolarów dotacji na rozwój gospodarczy. 26 państw przekazało wsparcie za pośrednictwem Świa- �42 Anna Malewska-Szałygin towego Systemu Monetarnego. Jakie zaklęcie spowodowało ten złoty deszcz? Podstawą przekazania tak hojnego subsydium był raport przypominający opis etnograficzny, przedstawiający Lesotho jako nierozwinięty gospodarczo kraj rolniczy. Raport przygotowany na zlecenie kreślił obraz idealnie zgodny z pierwszym etapem rozwoju opisanym przez Rostova w jego teorii modernizacji (1960). Ta teoria przez wiele dekad była wiodącą teorią dyskursu rozwojowego popularnego w światowych instytucjach finansowo-politycznych (Lewellen 2011). Specyficzną stosowalność, żeby nie powiedzieć instrumentalność pseudo-etnograficznego opisu obnażyły wyniki badań Jamesa Fergusona, z których wynikało niezbicie, że w Lesotho tradycyjne rolnictwo zaniknęło w połowie XIX wieku i od tamtej pory jego mieszkańcy słynęli w regionie jako najemna siła robocza, na przełomie wieków XIX i XX zatrudniana na plantacjach, a od połowy XX wieku przemieszczająca się w poszukiwaniu pracy w kopalniach i fabrykach. Jakie były polityczne skutki wsparcia finansowego dla Lesotho, uruchomionego przez raport przygotowany na zlecenie Banku Światowego? Dotacja zapewniła przetrwanie nieudolnej ekipy rządzącej. Nadchodzący nieuchronnie kryzys ekonomiczny zapewne położyłby kres jej rządom, gdyby nie to, że został zażegnany przez hojne wsparcie zewnętrzne. Raport opisujący społeczeństwo Lesotho był rodzajem antropologii stosowanej, co więcej okazał się niezwykle skuteczny, spowodował osiągnięcie zamierzonych celów, skrzętnie ukrytych pod retoryką pomocowo-modernizacyjną. Trudno jednak uznać go za budujący przykład antropologii stosowanej. Inaczej sprawa wygląda w przypadku monografii Fergusona, którego badania nie były wykonywane na zamówienie, a inspiracją do nich była raczej dociekliwość i krytyczne podejście badacza. Przytoczone przykłady stosowania wiedzy antropologicznej wybrałam, żeby uzasadnić nieufność, z jaką podchodzę do określenia antropologia stosowana. W miejsce tego nienajlepiej kojarzącego się terminu proponuję kategorię antropologia możliwa do zastosowania. Antropologia za-stosowana (aplikowalna) to wiedza antropologiczna wytwarzana dla celów poznawczych, bez nastawienia celowego na jakieś konkretne wykorzystanie, bez ustalenia konkretnych korzyści z niej płynących, bez bezpośredniego przełożenia na jakieś projektowane zmiany sytuacji społeczno-kulturowej. Czy to oznacza, że wiedza antropologiczna nie może być użyteczna? Czy miejscem jej funkcjonowania ma być uniwersytet, akademia i inne zamknięte środowiska naukowe? Oczywiście – nie, wiedza antropologiczna powinna być fundamentem projektów mających na celu zmianę praktyk, dyskursów, procedur, struktur, przepływów. Jednak z założenia nie powinna być wytwarzana pod kątem tych zastosowań. Na etapie wytwarzania powinna być zorientowana jedynie na prawdę doświadczenia, �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 43 mówiąc językiem Kirsten Hastrup, dopiero potem może zostać zastosowana. Językowo niewielka różnica (polegająca na dodaniu przedrostka za-) staje się różnicą zasadniczą dla praktyki antropologicznej. Specyfika wiedzy antropologicznej Odpowiedź na pytanie o możliwe zastosowania wiedzy antropologicznej warto rozpocząć od objaśnienia tego pojęcia. Wiedza antropologiczna to wiedza dotycząca „dyskursów lokalnych” (Mohl 1997), „lokalnych wyobrażeń” (Malewska-Szałygin 2008), lokalnych „obrazów świata” (Rapport 2000), „lokalnych znaczeń” (Smyrski 2005). Przymiotnik „lokalna” jest kluczowy dla zrozumienia specyfiki wiedzy antropologicznej. W czasach globalizacji oczywistym jest, że lokalności są wytwarzane (Appadurai 2005), że istnieje ciągłość pomiędzy dyskursami wewnętrznymi (lokalnymi) i zewnętrznymi (Certeau 2008), a wszelkie granice pomiędzy nimi są sztucznie konstruowane (Clifford 2004). Mimo to przymiotnik „lokalny” jest wciąż niezbędny dla podkreślenia, że w antropologii chodzi o „oddolny punkt widzenia”, o „liczne subiektywności” (Herzfeld 2004, s. 412). Jak wytwarzana jest wiedza antropologiczna? Odpowiedzi na to pytanie jest wiele, o czym przekonują teksty zawarte w tomie Teren w antropologii (2011). Ja zgadzam się z Jamesem Cliffordem (2004) i Kirsten Hastrup (2008), że etnograficzne badania terenowe to uprzywilejowany sposób uprawiania antropologii kulturowej i społecznej oraz etnologii. Chcąc krótko nakreślić specyfikę tej jakościowej metody badawczej, przywołam klasyczne już, a wciąż aktualne objaśnienia mówiące o tym, że są to „badania prowadzone w warunkach społecznej zażyłości, z udziałem rzeczywistych informatorów” (Herzfeld 2004, s. 406). Wartość tak rozumianej metody etnograficznej jest moim zdaniem niewątpliwa i unikalna. Wiedzy wytwarzanej tą metodą nie można zastąpić żadną inną. Dlaczego? Otóż dlatego, że jak przekonuje jeden z najpopularniejszych współczesnych antropologów, „etnografia daje nam możliwość idealnego dostępu do miejsca, w którym zbiegają się z jednej strony lokalne formy percepcji i praktyki, z drugiej zaś produkowane na skalę masową formy przedstawiania” (Herzfeld 2004, s. 410). W pełni się z nim zgadzam i również uważam, że tylko etnograficzny fieldwork pozwala na współuczestniczenie w kulturze, odczytywanie lokalnych znaczeń, rekonstruowanie podzielanych przez niewielkie grupy wyobrażeń, rozpoznawanie sensów słów i działań, słowem rozumienie niszowych dyskursów i praktyk przez współdoświadczanie. �44 Anna Malewska-Szałygin Przykłady zastosowania wiedzy antropologicznej Przedstawiając możliwe zastosowania wiedzy wytwarzanej metodą etnograficznych badań terenowych, posłużę się przykładami zaczerpniętymi z moich ostatnich doświadczeń badawczych, podsumowanych publikacją Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005 (2008). Przykład I: Nieporozumienia w interpretacji haseł wyborczych W roku 2000 rozmowy prowadzone w ramach nowotarskiego projektu badawczego1 ujawniły, że hasła konkurujących wówczas kandydatów na prezydenta, będące ważnym orężem w kampanii wyborczej, są lokalnie odbierane w sposób niezgodny z założeniami ich twórców. Wprawdzie Michel Herzfeld pisał, że „widzowie mogą interpretować przekazywane przez telewizję treści w sposób całkowicie odmienny od zamierzeń ich twórców” (2004, s. 413), a jednak lokalne interpretacje haseł zupełnie nas, badaczy, zaskoczyły. Według naszych podhalańskich rozmówców hasło wyborcze Aleksandra Kwaśniewskiego „Dom wszystkich – Polska” okazało się: „Takie niejasne. No to, że jest dom, to wiem, ale o jakim tym domie chodzi? Czy o ten we Warszawie, gdzie mieszka prezydent czy jaki to ten dom wszystkich Polaków?” Inne interpretacje były jeszcze bardziej zadziwiające: „Trochę za bardzo anty, anty, przeciw, tak tym antysemityzmem, anty, tak jakby mniejszości, no nie wiem... Mniejszości narodowe mogłyby się poczuć dotknięte tym hasłem, obrażone, chyba”. Zapewne twórcy hasła nigdy nie domyśliliby się, że jest ono antysemickie. Ta wypowiedź, podobnie jak kolejne, pokazuje otchłań nieporozumień. Doskonale unaocznia dyskursywną przepaść, jaka dzieli pracowników agencji PR, konstruujących wizerunek kandydata, od wiejskich odbiorców tego obrazu. Ta odmienność rozumienia słów i przenoszonych przez nie idei jest widoczna również wtedy, gdy hasło „Dom wszystkich – Polska” jest interpretowane w sposób bliski intencjom twórców: 1  Projekt badawczy dotyczący Etnopolitologii – wiedzy lokalnej o polityce państwowej był realizowany w latach 1999–2001 i kontynuowany do 2005 roku we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Naszymi rozmówcami byli w większości mężczyźni, w wieku od około 30 do 80 lat, z wykształceniem podstawowym lub średnim zawodowym, rzadziej średnim technicznym. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 45 „No to jest dom dla wszystkich Polaków, którzy chcą tu uczciwie żyć! [...] To chyba, żeby się wszyscy kupy trzymali, no! Bo to nie chodzi o mieszkania w tym haśle, nie?!” Rozmówcy, jakkolwiek odczytali integracyjne przesłanie hasła, nie pozbyli się wątpliwości, czy na pewno nie chodzi o bardziej konkretną mieszkaniową obietnicę wyborczą. Podobnie niejasne i wieloznaczne wydawało się nowotarskim rozmówcom hasło Mariana Krzaklewskiego „Każda rodzina na swoim”. Hasło rozumiano jako konkretną obietnicę materialną i dlatego uważano za nierealne: „Gdzie to postawić i za co? To jest obiecywanie gruszek na wierzbie! Naprawdę obiecywali różne rzeczy, ale to nierealne jest!” Odczytywane „po gospodarsku” budziło daleko idące wątpliwości: „Każda na swoim? No jak? Z czego oni będą ten dom remontować? Jak mąż ma 450 zł renty, to z czego by remontował?!” Wątpliwości były nie tylko natury ekonomicznej, ale również etycznej – para starszych rolników była oburzona tym hasłem, uważając, że nawołuje ono do oddawania starych ludzi do domu starców. Przytaczam szczegółowo lokalne objaśnienia haseł wyborczych, aby pokazać jak daleko idący jest brak porozumienia pomiędzy ich twórcami i odbiorcami. Konstruktorzy strategii kampanii i wizerunku kandydata swobodnie poruszają się w „dyskursie miejsko-inteligenckim” (Bukraba-Rylska 2005). Na potrzeby kampanii masowej specjalnie wybierają najprostsze słowa, by z ich pomocą przekazać swoje przesłanie jak najszerszej grupie wyborców także tych należących, ich zdaniem, do dyskursu „wiejsko-plebejskiego” (BukrabaRylska 2005). Problem w tym, że zakładają jednoznaczność najprostszych słów, a to założenie jest poważnym błędem niweczącym cały wysiłek kampanii wyborczej. Autorzy haseł nie wzięli pod uwagę, że mieszkańcy wsi nowotarskich do interpretacji haseł wyborczych używają swoich „kategorii uprzednich” (Sahlins 2006), lokalnej wiedzy potocznej, czy raczej wiedzy wspólnej, jak należałoby przetłumaczyć określenie common sense, wnikliwie analizowane przez Cliforda Geertza (2005). Wiedza ta była konstruowana przez pokolenia i zogniskowana wokół doświadczenia wspólnej pracy w wiejskim gospodarstwie. W efekcie hasła wyborcze analizowano z perspektywy, którą nazwałabym gospodarską. Przyjmując założenie, że „kluczowym elementem politycznej gry sloganowej jest znajomość zasad stosowania metafor opierających się na pokrewieństwie �46 Anna Malewska-Szałygin i innych intymnych sferach rzeczywistości społecznej” (Herzfeld 2004, s. 426), można śmiało postulować, żeby twórcy kampanii wyborczej wykorzystywali wyniki badań etnograficznych w celu rozpoznawania lokalnych metafor i nie popełniali błędów przy konstruowaniu haseł wyborczych. Przykład II: Odmienna wizja władzy i państwa Drugi przykład możliwego zastosowania wiedzy antropologicznej wybrałam tak, aby pokazać, jak głębokie mogą być różnice wyobrażeń dotyczących właściwych sposobów rządzenia, jak zasadniczo mogą różnić się rozwiązania uważane za dobre i pożądane. Materiał ilustrujący tę tezę również pochodzi z nowotarskiego projektu badawczego. Transformacja ustrojowa rozpoczęta w 1989 roku miała za zadanie przekształcenie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, której ustrój polityczny określany był jako demokracja socjalistyczna, w demokrację neoliberalną, parlamentarną, wielopartyjną. Ten wzór został przyjęty jako docelowy i rozpoczął się proces opisywany w literaturze socjologicznej jako „budowanie demokracji” (Grabowska, Szawiel 2003). Przez większość elit polityczno-społecznych takie rozwiązanie było uważane za jedyne możliwe i najlepsze, choć zdarzały się głosy krytyczne, wytykające wtórność tych rozwiązań i ich niedopasowanie do miejsca, w które miały być przeszczepiane (Krasnodębski 2003). Tymczasem nie wszystkie grupy społeczne uważały przyjęty model transformacji ustrojowej za optymalny. Wyniki badań etnograficznych dowodzą, że lokalne ideały dobrej władzy są konstruowane zupełnie inaczej, w sposób wręcz przeciwstawny względem modelu ustanowionego prawnie, wdrażanego instytucjonalnie i proceduralnie oraz propagowanego przez media. Zdanie rozpoczynające rozmowy prowadzone w 2000 roku na targowisku w powiatowym mieście Nowy Targ brzmiało najczęściej tak: „Teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Ta konstatacja odsyła do metafory gospodarskiej, organizującej nowotarski dyskurs o władzy i państwie. Często stosowane w lokalnej retoryce porównanie państwa do gospodarstwa pozwala przedstawiać relacje władzy w państwie zgodnie ze wzorem „dobrego gospodarza”, znanym naszym respondentom z doświadczeń nabywanych w gospodarstwie rolnym. Wzór „dobrego gospodarza” tkwi korzeniami w kulturze ludowej (Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej potwierdzają badania antropologiczne z lat dziewięćdziesiątych XX w. (Jaworska, Pieniążek 1995) i początku XXI w. (Rakowski 2009, s. 66). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 47 W nowotarskich rozmowach gospodarski ideał władzy werbalizowano następująco: „Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! Jest takie góralskie przysłowie: jak nie ma gazdy, głupi każdy!”. Przytoczone porównania pozwalają na rekonstrukcję lokalnych oczekiwań względem władzy. Gospodarski wzór władzy odsyła do modelu wielokrotnie opisywanego w literaturze jako „tradycyjny” (Weber 1975, s. 541), „suwerenny” (Foucault 1998, s. 45), „patriarchalny”, „pastoralny” (ibidem, s. 221) czy wprost „gospodarski” (Kasznica 1966, s. 22). W tym modelu ideałem jest władza integralna, skupiona w jednym ręku i obejmująca całość problemów, władza autokratyczna, zogniskowana w osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Istotną cechą gospodarskiego wzoru zarządzania jest, zdaniem nowotarskich rozmówców, skuteczność i siła dobrze widoczna w lokalnie popularnym porównaniu władzy do pasterza: „To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!”. Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim!”. Przytaczane fragmenty rozmów cytuję po to, by podkreślić, że lokalny ideał rządzenia jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!”. Niechęć do gremiów kolektywnych często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „Bin Ladena się musi uruchomić! Samolot pasażerski na ten sejm puścić! Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! Hitlera sprowadzić na nich!”. Wykrzyczane ze złością ostre słowa ujawniają niechęć do władzy kolektywnej, którą krótko podsumowuje zdanie: �48 Anna Malewska-Szałygin „Władza musi być jednolita, a nie taka rozbieżna! Po co nam taki parlament?! Tyle hołoty!”. Z tych kilku wypowiedzi wynika jasno, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentacyjną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, choć sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza, często ilustrowanego przykładami cesarza Franciszka Józefa I, Józefa Piłsudskiego, Edwarda Gierka, a najczęściej papieża Jana Pawła II. Każda z tych postaci była przywoływana po to, by uwydatnić inny aspekt pożądanego wzoru dobrego władcy. Tradycyjno-nowoczesny węzeł gordyjski Opis lokalnego ideału władzy warto zderzyć z modelem wdrażanym w Polsce po 1989 roku, zakładającym, że rządzenie odbywa się w sposób kolektywny, strukturalny, proceduralny. Rządzenie opiera się na wielostronnej negocjacji, realizowanej w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn” (Staniszkis 2006, s. 13). Jak opisać relację wzajemną tych dwóch modeli? Nowotarski ideał władzy odpowiada wzorowi tradycyjnemu przeciwstawianemu, między innymi przez Maxa Webera, wzorowi nowoczesnemu. Zatem relacja pomiędzy modelami ma charakter opozycji, jeśli rozważać ją w układzie synchronicznym. Gdy jednak spojrzymy na nią w układzie diachronicznym, wydaje się, że chodzi o modele następujące po sobie. Przedstawiciele politologii, socjologii i filozofii polityki uważają taki wzór panowania za rodzaj „przeżytku”, pozostałości systemu myślowego od dawna nieaktualnego w dyskursie elit zachodnioeuropejskich. O ile Michel Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu władzy na przełomie XVII i XVIII w., to Jadwiga Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś” (2006, s. 61–62). �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 49 Diachroniczne usytuowanie przeciwstawienia tradycyjne-nowoczesne pozwala na diagnozę mówiącą o „zapóźnieniu” intelektualnym mieszkańców wsi nowotarskich. Tymczasem, jak trafnie to dostrzegł Michał Buchowski, tego rodzaju kategorie są charakterystyczne dla praktyki dyskursywnej, którą nazywa wewnętrzną orientalizacją [„nesting orientalism”, „domestic oreintalism”] (Buchowski 2006). W pierwszej dekadzie po transformacji, a nawet dłużej, retoryka wyższości wykształconych elit nad wewnętrznym „dzikim” była bardzo popularna w debacie publicystyczno-politycznej, w której robotniczy czy wiejski homo sovieticus (np. Wnuk-Lipiński 2008) był ukazywany jako niedostosowany do nowej sytuacji, mniej otwarty na zmianę i jej dobrodziejstwa, wymagający doszkolenia i uelastycznienia (to podejście charakteryzuje szerzej Elisabeth Dunn 2008). Trop argumentacji posługującej się kategorią zapóźnienia mieści się w modelu historyzmu, który zakładał, że „czas historyczny jest miarą dystansu kulturowego” (Chakrabarty 2011, s. 9). Chakrabarty opisuje tak rozumiany historyzm jako ideę będącą narzędziem władzy, ustanawiającej swoją dominację poprzez umiejscowienie wykształconych elit społecznych i słabo wykształconych mieszkańców wsi na jednej, wektorowej osi czasu. Taki zabieg umożliwia orzekanie o zaawansowaniu na jednokierunkowej drodze postępu. Drodze wyobrażonej, będącej ideą, która wygrała konkurencję z innymi koncepcjami i stała się główną metaforą organizującą myślenie o rzeczywistości. Tymczasem antropologia dostarcza wiedzy o tym, że istnieją koncepcje równoległe, alternatywne, wypierane przez dyskurs hegemoniczny, który traktuje je jako podrzędne, ponieważ „nie przygotowują nas ani do demokracji, ani do praktyk obywatelskich” (Chakrabarty 2011, s. 127). Takie koncepcje, zarówno dotyczące przeszłości, jak i teraźniejszości, stanowią swego rodzaju suplement, patrząc z perspektywy dominującej. Chcąc uchwycić specyfikę owych suplementów, warto przywołać propozycję Nestora Garcia-Cancliniego (1995), który relację pomiędzy nowoczesnością a tradycją objaśnia wprowadzając termin „hybrydyczność” podkreślający, że oba ekstrema tej opozycji mogą współfunkcjonować jednocześnie tworząc hybrydyczną całość doświadczaną przez niego w czasie badań prowadzonych w Meksyku. Można też relację rozważanych modeli rządzenia scharakteryzować w kategoriach proponowanych przez Bruno Latoura, mówiąc, że modernizatorzy życia politycznego dążący do wdrożenia jedynie słusznych rozwiązań, kroczą drogą „puryfikacji” (Latour 2011), zapominając, że jednocześnie w rzeczywistości polityczno-publicznej wciąż dokonuje się „mediacja” czy „translacja” (Latour 2011) różnych wyobrażeń składających się na rozliczne �50 Anna Malewska-Szałygin „hybrydy” i „mieszaniny” (Latour 2011) współistniejących wyobrażeń, języków i praktyk. Jeśli zamiast koncepcji linearnego procesu następowania po sobie coraz doskonalszych form organizacji politycznej, zwieńczonych neoliberalną demokracją, przyjmiemy koncepcję hybrydy (Garcia-Canclini 1995), mieszaniny, węzła (Latour 2011) czy kłącza (Deleuze 2011), wówczas musimy znaleźć kogoś, kto umożliwi odnalezienie się w tym splątanym gąszczu. Zgadzam się z Bruno Latourem, że nikt nie jest tak dobrze przygotowany do tej roli jak etnolog czy antropolog kultury (Latour 2011). Etnolog rozpoznający splątanie występujących równolegle wyobrażeń, języków i działań może uzmysłowić modernizatorom, że pomysły, które wdrażają, nie są ani jedynie możliwe, ani jedynie słuszne. Życie polityczno-publiczne neoliberalnej demokracji nie jest nowoczesnością z „przeżytkami”, pozostałościami dawnego systemu rządzenia. Jest ono mieszaniną niemożliwych do rozdzielenia komponentów. Dychotomia tradycyjne versus nowoczesne wyznacza ekstrema, pomiędzy którymi nie ma przepaści, przeciwnie, przestrzeń pomiędzy nimi jest wypełniona różnymi formami pomieszania. Co więcej, języki należące do dwóch przeciwstawnych modeli rządzenia kształtują się nawzajem, podobnie jak związane z nimi wyobrażenia i praktyki. Konkluzje Antropolog jako przewodnik w dżungli splątanych dyskursów i praktyk Jak przejść od tych wysoce teoretycznych konstatacji do praktycznych zastosowań wyników badań etnograficznych? Pokazanie podporządkowanych praktyk dyskursywnych wyrażających alternatywne koncepcje władzy i państwa może uświadomić publicystom i politykom, że hegemoniczny dyskurs wciąż ma konkurentów, wprawdzie zepchniętych na margines, lecz mimo to atrakcyjnych dla pewnych grup społecznych. Świadomość tego faktu może okazać się cenna, a wiedza o nich może być wykorzystana na przykład przy okazji kampanii wyborczych czy społecznych. Oprócz świadomości istnienia alternatyw w debacie publicznej bardzo istotne jest zrozumienie, że pomiędzy dyskursem dominującym a dyskursami podrzędnymi istnieje pewna ciągłość. Badanie wzajemnych wpływów i wielorakich uwarunkowań może ułatwić budowanie porozumienia pomiędzy alternatywnymi dyskursami. Antropolog jest w stanie pokazać, jak różne dyskursy konstruują wspólną płaszczyznę sporu, jak zgodnie z zasadami przyjętej w nich retoryki pozycjonują swoje stanowisko zwykle jako antytezę �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 51 przeciwnika. Dostrzeżenie wzajemnych uwarunkowań można wykorzystać do budowania społecznego porozumienia. Antropologiczne rozpoznanie lokalnych strategii i taktyk erystycznych zwiększa szanse zrozumienia i dowartościowania dyskursów marginalizowanych. Antropolog kultury potrafi pokazać, że za narzekaniami i wyzwiskami, jawiącymi się ludziom wykształconym jako prostackie formy wyrażania poglądów, kryją się koncepcje, których sens i spójność można przedstawić w konwencji przyjętej w naukach społecznych. Z chwilą gdy zostają tak opisane, stają się bardziej zrozumiałe, zyskują wcześniej niedostrzeganą wartość i mogą być brane pod uwagę w debacie publicznej, z której eliminowała je zbyt duża odmienność formy wyrażania myśli. Oczywiście nie zamierzam formułować populistycznych haseł mówiących o tym, że system polityczno-społeczno-ekonomiczny należy reformować zgodnie z oczekiwaniami grup marginalizowanych w debacie publicznej. Jednakże wiedza o ich dyskursach, praktykach, retorykach, czy erystykach może wzbogacać refleksję legislatorów oraz ułatwić budowanie społecznego poparcia dla proponowanych zmian. Ta wiedza może być za-stosowana przez władze samorządowe i organizacje pozarządowe, które często powoływane są po to, by połączyć dyskursy podrzędne i nadać im taką siłę, by stały się słyszalne w debacie publicznej. Literatura Appadurai A. 2005 – Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Z. Pucek, Kraków. Buchowski M. 2006 – The Specter of Orientalism In Europe: From Exotic Other to Stigmatized Brother, „Anthropological Quarterly”, vol. 79, nr 3, s. 463–482. Bukraba-Rylska I. 2005 – Na temat wsi i socjologii wsi. Pomiędzy dyskursem wiejsko-plebejskim a miejsko-inteligenckim, Warszawa. Certeau M. de 2008 – Wynaleźć codzienność: sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków. Chakrabarty D. 2011 – Prowincjonalizacja Europy: myśl postkolonialna i różnica historyczna, Warszawa. �52 Anna Malewska-Szałygin Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłum. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Warszawa. 2004 – Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, tłum. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, E. Nowicka, M. Kempny (red.), Warszawa. Deleuze G., Gauttari F. 1988 – Kłącze, „Colloquia Communia” nr 1–3. Dobrowolski K. 1966 – Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków. Dunn E. 2008 – Prywatyzując Polskę: o bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, Warszawa. Evans-Pritchard E.E. 2008 – Czary, wyrocznie i magia u Azande, tłum. S. Szymański, Warszawa. Ferguson J. 1994 – The Anti-politics Machine: „Development”, Depoliticization and Bureaucratic Power in Lesotho, Cambridge. Foucault M. 1998 – Trzeba bronić społeczeństwa, tłum. M. Kowalska, Warszawa. Garcia Canclini N. 1995 – Hybrid Cultures: Strategies For Entering And Leaving Modernity, Minneapolis. Geertz C. 2005 – Myśl potoczna jako system kulturowy, w: Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D. Wolska, Kraków. Grabowska M., Szawiel T. 2003 – Budowanie demokracji, Warszawa. Hastrup K. 2008 – Droga do antropologii: między doświadczeniem a teorią, Kraków. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, tłum. M.M. Piechaczek, Kraków. �Antropologia i polityka – zastosowanie czy uwikłanie 53 Jaworska G., Pieniążek W. 1995 – Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa. Kasznica S. 1966 – Władza, Warszawa. Krasnodębski Z. 2003 – Demokracja peryferii, Gdańsk. Latour B. 2011 – Nigdy nie byliśmy nowocześni: studium z antropologii symetrycznej, Warszawa. Lewellen T.C. 2011 – Antropologia polityczna. Wprowadzenie, tłum. A. Dąbrowska, T. Sieczkowski, Kraków. Malewska-Szałygin A. 2008 – Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich 1999–2005, Warszawa. Mřhl P. 1997 – Village Voices. Coexistence and Communication in a Rural Community in Central France, Copenhagen. Rapport N. 2000 – Discourse, w: Social and Cultural Anthropology. The Key Concepts, N. Rapport, J. Overing (eds.), London–New York, s. 117–126. Rakowski T. 2009 – Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk. Rostov W. 1960 – The Stages of Economic Growth, Cambridge. Sahlins M. 2006 – Wyspy historii, tłum. I. Kołbon, Kraków. Smyrski Ł. 2005 – Wprowadzenie, w: Etnografia lokalnych znaczeń: monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Ł. Smyrski (red.), Warszawa. Staniszkis J. 2006 – O władzy i bezsilności, Kraków. �54 Anna Malewska-Szałygin Weber M. 1975 – Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki (red.), Warszawa. Wnuk-Lipiński E. 2008 – Długie pożegnanie, „Tygodnik Powszechny”, nr 2, 13.01.2008, s. 24–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/170496d3b17d3befa17210a433cc8643.pdf 5cb20bf0096a174135a57b6eeadc0f94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5321 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4942 Title A name given to the resource Antropologia i problem pamięci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.57-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATARZYNA KANIOWSKA O d jakiegoś czasu w humanistyce i w naukach społecznych toczą się dyskusje wokół proble­ mu pamięci. W metodologicznym wymiarze tych dyskusji zwraca się uwagę na kłopoty, jakie stwa­ rza pamięć, gdy obieramy ją jako przedmiot poznania, oraz na trudności z wyborem procedur jej poznania. Socjologowie zainteresowani są głównie badaniem te­ go, co pamiętamy, gdy rozpatrują społecznie uwarun­ kowane i społecznie funkcjonujące treści pamięci. H i­ storycy włączyli kwestie pamięci w dyskurs metodolo­ giczny o narracji i źródłach historycznej wiedzy. Filo­ zofowie przywołują pamięć w kontekście rozważań 0 tożsamości i wiedzy (samowiedzy).1 W arto zastanowić się, jak problem ten widzą dziś antropologowie, którzy bodaj najwcześniej dostrzegli istotną rolę pamięci w poznaniu. Zanim jednak antro­ Antropologia i problem pamięci samym wytworem umysłu ludzkiego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z pamięcią, nazwijmy to, w sensie czynnościowym, w drugim - z przedmio­ towym. Jednakże, jak się zdaje, nie można oderwać od siebie obydwu tych aspektów i pewnie to ich koniecz­ ne współwystępowanie powoduje, że przy wszelkich próbach definiowania pamięci miesza się je ze sobą. Powoduje to, że częściej definicje zastępują rozmaite klasyfikacje rodzajów pamięci. W yróżniając rodzaje mamy przeświadczenie, że tym samym wskazujemy na złożoność problemu oraz wskazujemy, iż jakkolwiek wciąż nie jesteśmy w stanie opisać i zrozumieć w pełni fenomenu pamięci, to przynajmniej zdajemy sobie sprawę ze stopnia skomplikowania przedmiotu. Wprowadzenie i posługiwanie się terminami okre­ ślającymi różne rodzaje pamięci jest skutkiem przyję­ cia w nauce tezy o strukturze pamięci. Dzięki temu można - nie definiując pamięci - budować jej mode­ le, co ułatwia pogodzenie obydwu wcześniej wspo­ mnianych aspektów: funkcjonalnego i przedmioto­ wego. Konstruowanie modelu pamięci daje możliwość wyróżnienia rodzajów pamięci (a więc zwrócenie uwa­ gi na jej strukturę, „budowę”) oraz funkcjonalnych jej cech (operuje się wtedy najczęściej pojęciem funkcjo­ nalnego systemu pam ięci).2 Jednym z najczęściej stosowanych w badaniach pologiczne podejście będzie mogło być scharakteryzo­ wane, ustalić trzeba, jakie rozumienie pamięci nas in ­ teresuje. Bez tego bowiem ustalenia nie wiadomo, w jakim znaczeniu używa się terminu „pamięć” i jakie znaczenia tego terminu są istotne dla antropologa. Sprawa ta jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenom enu), budu­ ją c je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja ­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, sy­ gnalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie „czym jest pamięć?” znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej powiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochem icznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym 1 kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka. Największy problem dotyczy zdefiniowania pamię­ ci. Zadowolenie się stwierdzeniem, że pamięć jest efektem ludzkiej zdolności do utrwalenia doświadcze­ nia i budowania wiedzy o sobie i świecie, nie wystar­ psychologów jest model R. A tkinsona i R. Shiffrina, który zakłada istnienie trzech rodzajów pamięci: sen­ sorycznej, krótkotrwałej i długotrwałej. M odel ten, w przekonaniu autorów, ilustruje przepływ inform acji w systemie pamięci, co oznacza, że ukazuje proces tworzenia się treści zapamiętanych, tj. opisuje m echa­ nizm pamięci jako układu wzajemnie zależnych od sie­ bie relacji pomiędzy rozmaitymi poziomami i treściami cza. Pojmowanie pamięci jako zdolności sprowadza pamięć do funkcji umysłu lub też do jednej z wielu czynności umysłu ludzkiego, której mechanizm nie jest dostatecznie wyjaśniony ani przez neurologów, ani przez psychologów. Mówimy tu więc o pamięci jako skutku zapamiętywania. Rozumienie zaś pamięci jako efektu owej ludzkiej zdolności każe nam skupić uwa­ gę na treściach zapamiętanych - pamięć staje się tym nie za jeden system, ale raczej złożony zestaw współ­ działających podsystemów, nazywany też pamięcią operacyjną) dokonuje się przetwarzanie, kodowanie i reagowanie na dane z poziomu pamięci sensorycznej; zaś pamięć długotrwałą tworzą utrwalone treści, infor­ m acje przechowywane trwale. Model ten zatem łączy w sobie dynamikę procesu zapamiętywania z pamięcią-wiedzą, zbiorem utrwalonych informacji. W arto pamięci. I tak: poziom pamięci sensorycznej gromadzi, przechowuje informacje wzrokowe, słuchowe i doty­ kowe wywołane bodźcami środowiska; w poziomie pa­ m ięci krótkotrwałej (uznawanym przez wielu badaczy 57 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI zwrócić uwagę, że wyróżniona w modelu pamięć dłu­ gotrwała jest niezwykle złożona. Składa się na nią kil­ ka typów pamięci, tj. pamięć epizodyczna i semantycz­ na oraz pamięć świadoma i utajona. Pamięć epizodycz­ na to utrwalona rejestracja określonych wydarzeń. Pa­ mięć semantyczna w zasadzie obejmuje wiedzę o świecie. Ten rodzaj pamięci „dotyczy skojarzeń między sło­ wami, ale faktycznie jest ona związana raczej z pojęcia­ mi lub ideami, które czasem są blisko związane ze sło­ wami, ale nimi nie są” (Baddeley 1998: 132). A zatem przechowuje ona wiedzę, dzięki której nie jedynie re­ jestrujemy i klasyfikujemy bodźce (fakty i zdarzenia), śnianiu elementy, które dotychczas uznawane były ja ­ ko pozalogiczne. Za jedną z najważniejszych cech współczesnej antropologii uznałabym w tym przypadku włączenie do procesu poznania pozalogicznych ele­ mentów poznania oraz uprawomocnienie subiektywi­ zmu w poznaniu. Uznanie subiektywizmu jako dodat­ kowej wartości oraz dostrzeżenie, że wartość ta pojawia się w dialogu, który buduje wiedzę obu uczestników te­ goż dialogu, jest ważne, ponieważ tym samym dostrze­ ga się, że wiedza antropologii wyrasta z subiektywnego doświadczenia, przeżycia, interpretowania i rozumienia świata przez badanego, a także z subiektywnego do­ świadczenia, przeżycia, interpretowania (czasem także rozumienia) świata przez badacza, i to zarazem jego własnego świata, jak i rzeczywistości badanej. To inne myślenie o poznaniu i wiedzy antropolo­ ale je rozumiemy. Rozróżnienie pamięci świadomej i nieświadomej wiążą psychologowie z procesem ucze­ nia świadomego i utajonego. Czasem interpretuje się te dwa rodzaje uczenia się i pamięci jeszcze inaczej, wprowadzając terminy: pamięć deklaratywna - odno­ sząca się do faktów i wydarzeń - i pamięć niedeklaratywna, odnosząca się do pozostałych treści zapamięta­ nych czy też „obecnych w pamięci”. W arto zadać sobie pytanie, które z tych rodzajów pamięci m ają szczególne znaczenie dla antropologa. Zasadniczo każdy z rodzajów pamięci ujętych we wspomnianym modelu może budzić zainteresowanie antropologii - badanie mechanizmów pamięci pozwa­ la m.in. na poszerzenie wiedzy o socjalizacji, kulturo­ wych uwarunkowaniach zapamiętywania i zapamięty­ wanych treści. Najwięcej jednak uwagi przywiązujemy do pamięci semantycznej. Dzieje się tak dlatego, że pamięć tak rozumiana pozwala skupić się na dwu n a j­ bardziej in teresu jących współczesną antropologię aspektach pamięci - pamięci jako wiedzy i pamięci ja ­ ko składnika poznania. Zainteresowanie pamięcią pojawiło się w antropo­ logii wraz z ową szczególną autorefleksją (dokonaną i dokonującą się wciąż jeszcze w obrębie naszej dyscy­ pliny), której owocem stała się zmiana paradygmatu. Pojawienie się tych zmian, wzmocnione bezsprzecznie silnym wpływem hermeneutyki na antropologię, spo­ wodowało, że przejęte od hermeneutów myślenie 0 wiedzy i poznaniu przyniosło antropologii rezygnację z wysiłku budowania kolejnych teorii kultury na rzecz pogłębionej samowiedzy zdającej sprawę ze specyfiki antropologicznego poznania. Konieczne stało się prze­ dyskutowanie od nowa starych problemów obiektyw­ ności poznania, podmiotu i przedmiotu, źródeł, inter­ pretacji, a także dostrzeżenia wagi takich składników poznania, których stary paradygmat nie uznawał lub je lekceważył. Tekst, retoryka, narracja rozpatrywane ja ­ ko ważne elementy procedury poznania wywołały zain­ teresow anie uwarunkowaniami dialogu, dyskursu 1 specyfiką wiedzy antropologicznej. Dokonywana gicznej spowodowało zainteresowanie antropologów pamięcią, przede wszystkim - pamięcią semantyczną. W dyskusjach o pamięci toczonych we współczesnej antropologii łatwo dostrzec, że rozpatrywana jest ona rozmaicie. C hcę zwrócić uwagę na trzy, zasadnicze moim zdaniem, sposoby rozumienia pamięci ujawnia­ jące się w tych dyskusjach oraz wskazać problemy, k tó ­ re z każdym z nich się łączą. Te trzy sposoby analizo­ wania pamięci i jej roli w poznaniu pojawiają się dziś w antropologii w ślad za którymś z następujących prze­ konań: - pamięć to źródło wiedzy antropologicznej; - pamięć to przedmiot wiedzy antropologów; - pamięć to w antropologii narzędzie poznania. Każde z tych założeń pociąga za sobą konieczność rozpatrzenia innych kwestii i wiąże się z odmiennymi, specyficznymi problemami epistemologicznymi. Pamięć jako źródło. Z krytycznej autorefleksji, jaka dokonała się we współczesnej antropologii, szczególnie zaś w tym jej nurcie, który ukształtował się pod wpływem idei hermeneutycznych, wyrosło przekonanie o dialogicznym charakterze wiedzy. Uznanie dialogu za konstytutywny elem ent wiedzy antropologicznej pociągnęło za sobą ważne konsekwencje. O kilku z nich trzeba przynaj­ mniej wspomnieć. Zmienił się status poznającego pod­ miotu. Badany przestał być informatorem, biernym i neutralnym źródłem, a badacz utracił władzę i auto­ rytet, stając się autorem antropologicznej narracji. C hoć role prowadzących dialog nie są równorzędne (badacz nadal decyduje o końcowym efekcie rozmowy z badanym), to jednak role obydwu są teraz zgoła inne od tych, które przyjmowały koncepcje poznania w an­ tropologii starego paradygmatu. Zmiana ta uprawo­ m ocniła subiektywizm poznania. Uporczywe wysiłki podejmowane na rzecz pozyskania wiedzy obiektywnej zastąpione zostały poszukiwaniem argumentów - a przede wszystkim takich kategorii, dzięki którym z perspektywy nowego paradygmatu analiza procesów poznania przyjmowanych w antropologii ukazała, że stosowane dotychczas sposoby wyjaśniania muszą ulec przebudowie i rozszerzeniu. Jeśli celem wyjaśniania ma być rozumienie, należy dopuścić do udziału w wyja­ 58 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nia pracę historyka i antropologa, o tyle realizacja te­ go zadania jest już różna. Różnica tkwi w źródłach wiedzy, jakie przez każdego z nich są wykorzystywane. Wykorzystanie ich zaś służy - ponownie - wspólnej treści subiektywne stać się mogły pełnoprawnym i po­ żądanym składnikiem wiedzy. Wydaje się, że kategoriami takimi stały się doświadczenie i pamięć właśnie. W ia­ rę w to, że obiektywny ogląd dostępnej poznaniu rze­ czywistości zapewni prawdziwą wiedzę, zastąpiła wiara w wiedzę przekazującą doświadczenie, co usankcjono­ wało zarazem subiektywność tej wiedzy, jak i owe pozalogiczne - jakby je dawniej nazwano - elementy procedury poznania. Subiektywne doświadczenie empiryczne i pozaempiryczne - stało się ważnym ogni­ wem, a nawet swoistą wartością antropologicznej wie­ dzy. Dotychczasowy model poznania, sprowadzany najczęściej do schematu: eksperyment/obserwacja opis - wyjaśnianie - progno/retrognozowanie, musiał zostać rozbudowany. Musiał też zostać uzupełniony, a konotacje występujących w nim składowych - zmie­ sprawie jaką jest stworzenie narracji naukowej. Różnica dotycząca źródeł jest pozornie głęboka. Historyk dysponuje źródłami historycznymi, pośredni­ mi i bezpośrednimi, które wydają się tworzyć solidną podstawę (uwiarygodnioną „konkretnością” doku­ mentu historycznego). Źródła antropologa są mniej „pewne” - są nimi przecież zsubiektywizowane, niepi­ sane wypowiedzi informatorów, opisy badaczy, a zatem narracje, których przyczyną i przedmiotem są do­ świadczenia przeszłej rzeczywistości i pamięć o nich. Jednakże te pozornie głębokie odrębności m aleją w świetle współczesnych ocen epistemologicznych i nieepistemologicznych wartości źródeł; ocen, jakie w tym względzie formułują konstruktywistyczny (post­ modernistyczny) model filozofii historii i antropologia krytyczna. Współczesne dyskusje dotyczące wartości źródeł historycznych i antropologicznych wychodzą z podob­ nych założeń - przeszłość nie jest rzeczywistością obiektywną, którą historyk czy antropolog może od­ kryć bez trudu i bez trudu do niej dociera, bo prze­ szłość obiektywna nie istnieje. Odkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie zasłon interpretacji, z który­ m i - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co „mówi nam” o przeszłym świecie. Przekonanie, że historyk ma dostęp do przeszłej rzeczywistości, zostaje przez konstruktywistyczny model filozofii historii odrzucone. Prawda źródeł historycznych staje się mitem. M it ten nione. Obserwacja, opis i wyjaśnianie (zastąpione te­ raz rozumieniem) pojmowane zaczęły być jako czyjaś obserwacja, czyjś opis i czyjeś wyjaśnianie. Pam ięć zaś stała się świadectwem doświadczenia. Pojawiająca się w dialogu konfrontacja subiektywnego doświadczenia badanego z subiektywnym doświadczeniem badacza to zarazem konfrontacja dwóch sposobów widzenia świa­ ta, dwóch pamięci przeżyć, em ocji i treści, a więc dwu semantycznych obszarów należących do porozumie­ w ających się podmiotów. W arto jednak zapytać, jak i czy powyższe zmiany wpływają na status źródła wiedzy antropologicznej. Jeśli bowiem wiedza wyrasta z dialogu, a przedmiotem dialogu staje się doświadczenie i pam ięć o nim, to za­ razem są one właśnie rzeczywistym źródłem wiedzy. Pojawia się zatem konkretne pytanie, czy źródłom tym można wierzyć. W szukaniu odpowiedzi na to py­ tanie inspirujące wydają się dyskusje toczące się na gruncie nauk antropologii pokrewnych. Myślę tu szczególnie o koncepcjach historiografów i filozofów historii, którzy zainteresowani ideami postm oderni­ stycznymi i przemianami w myśleniu o celach historii i specyfice narracji historycznej koncentrują swą uwa­ gę na problem ach epistemologicznych. Problemem szczególnym jest w tych dyskusjach właśnie problem źródeł i ich wartości. Znaczące są tu dla mnie rozwa­ żania m.in. A ntoona Van den Braem bussche, Franklina R. Ankersm ita, Jerzego Topolskiego, dla k tó ­ rych doświadczenie i pam ięć jako elementy wiedzy h i­ storycznej stają się - podobnie jak dla zainteresowa­ nych problematyką epistemologiczną antropologów ważnymi kategoriami w ocenie wartości źródeł historycznych.3 Van den Braembussche przypomina, że historia oznacza właściwie dwie postawy wobec przeszłości. Zgodnie z jedną - przeszłość traktujemy jako rzeczywi­ stość, która minęła; zgodnie z drugą - domagamy się wiedzy o tej rzeczywistości. Historyk, podobnie jak an­ tropolog, staje wobec podwójnego zadania, tj. zrekon­ struowania i opisania przeszłej rzeczywistości poprzez rekonstrukcję wiedzy o niej. O ile zadanie to upodob­ trwa z dotychczasową siłą pośród wielu historyków, ale dla zwolenników postm odernistycznej (narratywistycznej) historii prawda o przeszłości zależy od epistemologicznej wartości metafor wyrażających relację po­ między źródłem a konkretną przeszłą rzeczywistością. Takie metafory jak „dostęp”, „kontakt”, dotyk” „odbi­ cie” itp., zastosowane w odniesieniu do przeszłości mają wskazać to przede wszystkim, że źródło jako świa­ dectwo przeszłości jest zawsze świadectwem już zinter­ pretowanym. N arracja historyczna zatem opowiada o wcześniejszej opowieści.4 Antropologia postmodernistyczna jest także świa­ doma konieczności zmiany w myśleniu o prawdzie o poznawanym świecie i źródle tegoż poznania. Wpływ hermeneutyki utrwalił w antropologii przekonanie o dialogowości wiedzy, co już musiało zmienić stosu­ nek do źródła wiedzy i przydać źródłu inny od dotych­ czasowego status. Postmodernistyczna refleksja skon­ centrowana wokół problemów narracji ukazała niemal to samo, co nowy model historii odkrył przed history­ kami - narracja antropologiczna jest zawsze przetwo­ rzeniem czyjegoś przedstawienia świata. Wiedzę an­ tropologiczną winniśmy traktować więc jako znarratywizowaną interpretację faktów i doświadczeń bada­ 59 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI nych i badaczy. Nie ma zatem innego „prawdziwego” źródła niż narracja. Zainteresowanie antropologii pamięcią staje się w tym kontekście czymś, co nie może budzić zdziwienia. W antropologii współczesnej, dostrzegającej i do­ ceniającej znaczenie pamięci w poznaniu, wiadomo, że pamięć jest selektywna, wybiórcza, obciążona warto­ ściowaniem, przysłonięta rozmaitymi normatywnymi schematami. Śledząc antropologii stosunek do pamię­ ci można by sądzić, że antropologia dawnego paradyg­ m atu chętniej rekonstruowała, badała pamięć zbioro­ wą. Zainteresowana bowiem była budowaniem i wyja­ śnianiem całościowego obrazu kultury, będącego wy­ padkową doświadczeń (a więc i pamięci) badanych. Badacz zostawiał sobie rolę konstruktora tej pamięci. Antropologię nowego paradygmatu, nobilitującej su­ biektywizm w poznaniu, zajmuje przede wszystkim pa­ m ięć indywidualna jako świadectwo „inności” pod­ miotu, mimo jego kulturowego ukształtowania i zanu­ rzenia w konkretnej rzeczywistości kulturowej. Pamięć indywidualna jest tu swoistym świadectwem jednost­ kowego bycia w świecie i rozumienia tegoż świata. Jednakże zaznaczyć trzeba, że powyższe rozróżnie­ nie jest dość powierzchowne. Świadomość złożonej gry doświadczenia i pamięci badanego i badacza obec­ Pamięć nabywa epistemologicznej wartości. Jest - po­ dobnie jak historia - dokumentem rzeczywistej prze­ szłości („realnej” przeszłości), a zarazem wiedzą o prze­ szłości. Jest narracją, która wyraża jakąś prawdę i w tym sensie wydaje się jedynym tej prawdy nośnikiem i gwa­ rantem. Pamięć staje się przez to nieodzownym źródłem (ale źródłem rozumianym na nowy sposób), bez które­ go poznanie nie mogłoby się dokonać, choć oznacza ono inne procedury i inne cele niż te, z którymi łączyła poznanie antropologia starego paradygmatu. Pamięć jako przedmiot wiedzy. Przyjrzyjmy się teraz pamięci, stawiając inne od po­ przedniego pytanie. Zapytajmy więc nie o to, czy pa­ mięć może być źródłem wiedzy antropologicznej (a je ­ śli tak, to jak je traktować i jaką przypisać mu war­ tość), ale o to, jak traktować pamięć, gdy uczynimy z niej przedmiot wiedzy. W poszukiwaniu odpowiedzi trzeba być świadomym innego jeszcze podziału pamię­ ci, istotnego przy jej przedmiotowym ujęciu. Myślę tu oczywiście o funkcjonującym od dawna w naukach humanistycznych rozróżnieniu na pamięć indywidual­ ną i pamięć zbiorową. Rozróżnienie to jest ważne dla­ tego, że w innym jeszcze świetle i w innej niejako ska­ li stawia kategorie doświadczenia i rzeczywistości. Dzięki temu łatwiej przychodzi sprecyzować obszary, które badanie pamięci musi objąć. A zatem mamy tu do czynienia ze znanymi już sposobami rozumienia pa­ mięci, ale innymi zależnościami: 1. Pamięć przywołuje rzeczywistość przeszłości - doświadczenie przełożone jest na wspomnienie; 2. Pamięć jest wiedzą o przeszło­ ści, a to oznacza, że kształtuje świadomość historycz­ ną. Każdy z tych sposobów interpretacji pamięci poka­ zuje inne wymiary pamięci. Pamięć-wspomnienie, re­ konstruu jąca doświadczenie przeszłości, pozwala przede wszystkim badać pamięć w jej indywidualnym, jednostkowym wymiarze, którego poznanie pozwoli skupić się na rekonstrukcji m entalności „podmiotu pam iętającego”, a więc na poznaniu czyjegoś świata. ne były w naszej dyscyplinie wcześniej. Ich znaczenie w poznaniu nie zostało odkryte przez nowy model an­ tropologii. Można by powiedzieć, że gdzieś na margi­ nesie, na poboczu antropologii uprawianej pod dyk­ tanda kolejnych, dominujących teorii kultury i towa­ rzyszących im metodologii, obecny był namysł nad de­ likatną kwestią zrozumienia inności kulturowych światów badanych przez antropologa i przetłumacze­ nia obcego świata na kategorie świata własnego. N a­ mysł ten obecny był częściej w nurcie osobistej reflek­ sji, wplatanej w narracje „oficjalne”, niemniej jednak widać go wyraźnie w pracach E.E. Evans-Pritcharda, M. Leirisa (szczególnie w L'Afrique fa n tom e), M. Griaule’a, później u N. Barleya, a najwcześniej w pa­ m iętnikach B. Malinowskiego. Zanim więc antropo­ logia przyjęła i przekształciła na swój własny użytek hermeneutyczną koncepcję Innego, pytanie, czy in ­ ność, osobność nie stanowi ostatecznie najistotniej­ szego problemu, jakiem u procedury poznania muszą Badanie świadomości historycznej jako wytworu wie­ dzy o przeszłości nadaje pamięci-wiedzy o przeszłości ponadindywidualny wymiar i kieruje badacza ku re­ konstrukcji wiedzy zbiorowej, a w miejsce mentalności sprostać, pojawiało się wielokrotnie i na różne sposo­ by już wcześniej. N iechęć antropologii współczesnej do wyraźnego oddzielania pamięci zbiorowej i pamięci indywidualnej bierze się pewnie i stąd, że staje się owo oddzielenie kło­ potliwe, gdy chcąc rozstrzygać zasadniczą właściwie dla antropologii kwestię rozumienia inności badanego świata, a w szczególności Innego, który ze świata tego pochodzi i doń przynależy. Kłopot ten wynika z faktu stawia ideologie i światopoglądy, a nie „prywatne” ob­ razy świata. Historycy i socjologowie najczęściej roz­ dzielają te dwa typy pamięci. Wspomnienie i świado­ mość historyczna stanowią dla nich odrębne katego­ rie, choć w nurcie tzw. Nowej Historii czy mikrohistorii uznaje się, że badanie pamięci indywidualnej i zbio­ rowej zarazem jest niezbędne dla rzetelnej analizy pro­ wadzącej do zrozumienia przeszłości.5 specyficznej zmiany tożsamości Innego. O ile - jak wcześniej to zaznaczyłam, wspominając paradygmatyczne różnice w antropologii - kiedyś Inny był raczej pod­ miotem rekonstruowanym przez badacza z treści wydo­ bywanych ze zbiorowej pamięci uczestników kultury, ja ­ ką antropolog poznawał, o tyle dzisiaj procedury pozna­ nia antropologicznego pozwalają Innemu jako współ­ twórcy wiedzy i współtwórcy dialogu „pokazać” samego 60 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI siebie poprzez swoistą autointerpretację własnego do­ świadczenia i utrwalającej je własnej pamięci. Pojawia się tym samym jeden z największych dylematów współ­ czesnej antropologii: badany Inny jest tworem samego siebie, ale jest zarazem wizerunkiem tworzonym przez badacza, a co najważniejsze - także realnym bytem, bo­ wiem antropologia nie zrezygnowała przecież z empi­ rycznego wymiaru poznania. Z metodologicznego punk­ tu widzenia na ów dylemat patrząc, trzeba by zapytać o to, czy potrafimy dokonać takiego zabiegu, dzięki któ­ remu w procesie poznania udałoby się uchwycić wszyst­ kie te trzy wymiary. Wydaje się, że kategorie doświad­ czenia i pamięci mogą być szczególnie przydatne, ale nie przesądzają one o ewentualnych metodologicznych roz­ wiązaniach. Tych wciąż jeszcze antropologia poszukuje. Metodologiczne problemy komplikują się bardziej, jeśli uświadomimy sobie, że pamięć (gdy nadal rozu­ m ieć ja będziemy jako przedmiot wiedzy) najściślej związana jest z tożsamością podmiotu. Spośród rozma­ itych koncepcji roli pamięci w poznaniu, a szczególnie w poznaniu tożsamości osoby, tożsamości Ja (piszą Jednakże pamięć - niezależnie od tego, czy ujmie­ my ją jako siłę ograniczającą czy integrującą - nie wy­ starcza do rekonstrukcji i gwarancji naszej tożsamości. Skarga przywołuje z kolei rozważania H. Bergsona, który uznaje, iż czas buduje i wzbogaca. A więc egzy­ stujące w czasie Ja jest tym bogatsze, im więcej dozna­ ło, ale też i tym bogatsze, gdy wspomnienia o swoich doznaniach Ja „umie przywołać, gdy potrafi je uczynić żywymi i wykorzystać w procesie nieustannej samokreacji” (Skarga 1995: 6). W owym procesie samokreacji pamięć żywo więc uczestniczy. To właśnie antropolog musi zawsze brać pod uwagę. Jeśli bogactwo Ja zależy od tego, czy w procesie sam okreacji potrafimy czy nie potrafimy uczynić naszą przeszłość żywą, to pamięć właśnie staje się jedną z najbardziej istotnych katego­ rii w poznaniu siebie. Proces budowania sobości bez pamięci gwarantującej przetrwanie wszelkiemu nasze­ mu doświadczeniu jest nie do pomyślenia. Przypomina Skarga także stanowisko M. Heidegge­ ra, który tożsamość Ja uznaje za wciąż tworzącą się. N a­ sze istnienie zanurzone jest w czasie. Zależy od przeszło­ ści, teraźniejszości, która już jest przeszłością (bowiem to, co jest w momencie, gdy to sobie uświadamiam - już minęło) oraz przyszłości. Spośród tych trzech, przyszłość najbardziej odsłania czasowość egzystencji, wyznacza bycie ku czemuś, ale też i nadaje sens przeszłości, która z kolei będąc przyszłości źródłem sprawia, że egzystencja Ja jest nieustannym oczekiwaniem tego, co dopiero bę­ dzie; oczekiwaniem „ukształtowanym” niejako przez to, co już się zdarzyło. „Jestestwo, egzystując, nie może ni­ gdy ustalić siebie jako obecnego faktu, który wraz z upływem czasu powstaje i ginie i który częściowo jest już przeszły... Pierwotny egzystencjalny sens faktyczno- o tym ciekawie m.in. F. Ankersmit, H. Kellner) nie­ zwykle interesujące dla antropologa są, w moim prze­ konaniu, rozważania B. Skargi.6 Punktem wyjścia czyni Skarga założenie, iż pamięć jest tym obszarem „gdzie najczęściej szuka się najpewniejszej gwarancji sobości” (Skarga 1995:4). A le też - powołując się na R. Ingar­ dena (tj. esej o czasie zamieszczony w Książeczce o czło­ wieku) - zastrzega, że kruchość pamięci i jej skompliko­ wany przebieg czyni z niej gwarancję sobości, o której wiedzę niezmiernie trudno zdobyć. Pełnej wiedzy 0 tym, co było, co się nam zdarzyło, cośmy myśleli 1 czuli - nie posiadamy. „Nie rozporządzamy też takimi metodami wiedzy o sobie, które by gwarantowały wie­ dzy tej adekwatność. Pamięć na pewno takiej adekwat­ ności nie daje” (Skarga 1995:5). Ingarden twierdzi, że tworzenie się tożsamości potrzebuje pamięci, bowiem jest ona (pamięć) budulcem sobości o tyle, o ile jest też świadectwem, utrwaleniem doświadczenia. Proponuje więc podejście niezmiernie bliskie antropologom. Pa­ m ięć jest dla nas źródłem wiedzy o nas samych, ale w tym sensie przede wszystkim, że kumuluje ona i utrwala nasze bycie, doświadczenie. Ingarden wiąże tu problem sobości i pamięci z dwiema koncepcjami czasu. Według pierwszej Ja istnieje jakby „obok” czasu. ści tkwi w byłości” (Heidegger 1994: 460). W takim ra­ zie przeszłość stanowi fundament tożsamości; przeszłość to Ja. Czym jest zatem pamięć opisująca przeszłość? H e­ idegger przydaje pamięci dynamikę podobną do tej, ja ­ ka rządzi czasem. Pamięć, a właściwie pamiętanie, zapo­ minanie i przypominanie to nieustanna gra. Pamięć jest sposobem bycia, ponieważ wiąże to, co było, z teraźniej­ szością i przyszłością. Współtworzy, a pewnie nawet wręcz tworzy tożsamość Ja, ponieważ łącząc przeszłość z przyszłością pozwala Ja wciąż na nowo określać siebie, rozumieć swoje pojmowanie przeszłych i przyszłych wy­ darzeń. Stając się wciąż kimś innym, Ja interpretuje swoją własną przeszłość, ustala swą tożsamość, która niemal za chwilę stanie się inną, gdy pamięć i niepa­ mięć utworzą inną konfigurację. Bez wiedzy o tym współczesna antropologia nie mogłaby realizować swo­ „Czas spływa po mnie, pozostawia mnie nienaruszo­ nym” (Ingarden 1995:47). Pamięć przypomina to, co było, ale nie to tworzy mojej tożsamości. Pozostajemy tu w tradycji scholastyków: Ja to byt substancjalny. Pa­ mięć działa jakby wbrew pamiętającemu. „Gdyby cała przeszłość znikła (...) byłbym wolny pod wieloma względami (Ingarden 1995: 56), a więc jest siłą ograni­ czającą, zmusza i zobowiązuje do czegoś. Według dru­ giej - Ja jest wplecione w nurt czasu i istnieje zawsze „pomiędzy” tj. pomiędzy przeszłością a przyszłością. Pa­ mięć pełni teraz funkcję integracyjną, bo wiąże ze sobą te dwa pola, integrując istnienie. ich celów poznawczych. Pamięć jako narzędzie. Motyw budowania sobości w nieustannej, nieprze­ rwanej pracy pamięci odkryć można u P. Ricoeura. Ale Ricoeur kładzie nacisk na coś innego. Utrw alają­ 61 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI język. Poziom reguł sensu to poziom, w którym możli­ we staje się uporządkowanie narracji. W tej warstwie dokonuje się swoisty zabieg na tkance wytworzonej przez dwie poprzednie. Porządkowanie treści wyrażo­ nych w języku wymaga takiej ich interpretacji, która pam iętającem u podmiotowi pozwala szukać sensu rzą­ dzącego narracją pamięci. Na tym poziomie właściwie dokonuje się więc jakaś faza interpretacji. Wymaga to pewnego dystansu wobec własnej pamięci; dystansu, który zrodzić się może jedynie z analizy własnych do­ świadczeń, em ocji, przeżyć, działań. Taka analiza po­ zwala podmiotowi uzasadnić swoją przeszłość, zrozu­ m ieć przyczyny i motywy swoich myśli i działań, uwi­ kłanie w zależności zewnętrzne, w siły działające nań ze strony otaczającego go świata. Odkrycie reguł sen­ su oznacza więc zarazem pozyskanie świadomości te­ go, co tworzy naszą tożsamość, oraz tego, jak tę tożsa­ mość „wyraża” narracja pamięci. O statnia warstwa, warstwa epistemy, wspomaga i pogłębia poprzednią. W tej fazie oglądu pamięci narzędziem interpretacji staje się zbiór (a nie zawsze jest to system) idei i war­ tości, zawsze obecny, choć zmienny w czasie. Ta zmienność jest szczególnie ważna, bowiem to ona w największym pewnie stopniu decyduje o dynamice pamięci, a przede wszystkim o dynamice interpretacji narracji pamięci. B. Skarga dostrzega zatem dobrze znane każdemu antropologowi zjawisko, gdy mówi, że filtr epistemy może zniekształcać pamięć, zmieniać jej ca przeszłe doświadczenie pamięć jest „odpowiedzial­ na” za opis tegoż doświadczenia. Rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości. Pamiętając, każdy z nas staje się autorem tej narracji, co sprawia, że będąc narratorem i bohaterem naszej przeszłości, to my nadajemy jej sensy. Wydaje się jednak, że nie możemy poprzestać na stwierdzeniu, że narracja, jaką jest pamięć, opisuje i tłumaczy naszą przeszłość, nas samych, ponieważ od­ krywa sensy, jakie im nadajemy. Skądinąd wiadomo przecież, że dotarcie do sensów i znaczeń niesionych przez narrację wymaga analizy tej narracji. Aby zaś analiza ta była możliwa, musimy - zanim sensy owe dadzą się uchwycić - poświęcić uwagę strukturze nar­ racji. Pamięć, nieustannie konstruując znaczenie te ­ go, co było, jest zależna od wartości, tradycji, przeko­ nań moralnych, wyobrażeń i wielu innych elementów współtworzących sens zapamiętanego. Jednakże ów sens pojmiemy wtedy, gdy wyodrębnimy i zbadamy najpierw warstwy narracji, to znaczy gdy dostrzeżemy „części składowe” czy inaczej: strukturę narracji. W y­ różnienie i zbadanie ich pokaże - jak zakłada to Hyden W h ite - wszechobecność narracji, która będąc „naturalną”7 formą przedstawienia rzeczywistych zda­ rzeń „wynika z pragnienia, by zdarzenia te prezento­ wały spójność, integralność, pełnię i kom pletność ob­ razu życia, który może być tylko wyobrażeniowy (W hite 2000: 169). W szechobecność narracji uzasadnia z kolei pytanie 0 to, czy narracja ma jakąś stałą strukturę. Jeśli zaś pa­ mięć traktować będziemy jako narrację, to tym samym zapytać należy, czy pamięć posiada taką strukturę; czy możemy zasadnie mówić o warstwach pamięci. Odpo­ sensy i przyjęte sposoby narracji. Gdy „patrzę na to, co było, pragnę nie tylko zrozumieć, dlaczego tak, a nie inaczej postąpiłem, pragnę także się usprawiedliwić. Przypominam sobie własne błędy, niefortunne, a n a­ wet zbrodnicze wybory. Mogę się potępić, bo dziś my­ ślę już inaczej. Pragnę jednak zmniejszyć winę, tłum a­ czę się, tworzę mit siebie i przeszłości, jakąś historię fikcyjną” (Skarga 1995:18). Mitotwórcza siła tej warstwy (choć wkraczamy tu wiedź na te pytania będzie łatwiejsza, gdy przyjmiemy założenie, że struktura pamięci odpowiada strukturze tekstu. Taka analogia jest uzasadniona, skoro tylko pa­ mięć zgodziliśmy się traktować jako narrację. Struktu­ ralne podobieństwo pamięci i tekstu widać - wracam tu znów do rozważań B. Skargi8 - wyraźnie, bowiem w obu przypadkach mamy do czynienia z czterema ważnymi elementami: treściami (Skarga nazywa je „problemami”), językiem, regułami sensu i epistemą. Te elementy to warstwy pamięci/tekstu, których ana­ liza pozwoli na odkrycie i zrozumienie ukrytych sen­ sów niesionych przez pamięć lub tekst. Pierwsza warstwa to warstwa wszelkich treści prze­ chowywanych w pamięci. Wszelkich - a więc ważnych 1 nieważnych, ujawnianych i najintymniejszych, skry­ wanych. Zbiór tych treści jest nieuporządkowany, dy­ namiczny, podlega nieustannej interpretacji i reinterpretacji. Druga warstwa - język - w największym stop­ niu uwidacznia narracyjny charakter pamięci. Język na grunt psychologii i problem przestaje być jedynie za­ gadnieniem ontologicznym) jest bezsprzeczna. Pamięć może stać się obszarem przekłamań, zafałszowań, może także, uczestnicząc w kreacji Ja, fundować fałszywą toż­ samość. W tym kontekście tym bardziej warto czytać na nowo zapomnianiego dziś M arcela Griaule’a, który z właściwą sobie przesadą opowiadał się za manipulacją rozmówcami-tubylcami w celu wydobycia z nich infor­ macji, których nie zamierzają wyjawić.9 Jak słusznie od­ notowuje to J. Clifford, Griaule zakładał, że „każdy in­ formator wyraża odmienny rodzaj prawdy i etnograf musi stale zdawać sobie sprawę z jego ograniczeń, siły i słabości” (Clifford 2 0 00:84). Ten odmienny rodzaj prawdy zależy, zdaniem Griaule’a, po prostu od uczci­ wości, szczerości i pamięci informatora. „Każdy infor­ mator, nawet ten najszczerszy, doświadcza instynktow­ nej potrzeby ukrywania szczególnie delikatnych kwestii. Z chęcią korzysta z najdrobniejszej okazji ucieczki od te­ matu i przeskoczenia na inny” (Griaule 1957:58, za Cliffordem). Badania kłamią, ale te kłamstwa nie są je ­ także decyduje o samej narracji. C hoć jest niejedno­ znaczny, odsłania jednak prawdę mówiącego. Retory­ ka, konstrukcja, em ocjonalność językowej wypowiedzi przedstawia, interp retuje i utrwala przekaz. Pa­ mięć/tekst, zamknięte w języku odsłaniają się poprzez 62 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI dynie kwestią złej woli (choć oczywiście być mogą). Część kłamstw to nie nasza wina - to pamięć kłamie. Wyróżnienie tych czterech warstw narracji bez wątpienia przyczynić się może do uporządkowania i pogłębienia analizy pamięci/tekstu. Trzeba jednak podkreślić, że jeśli analizę tę miałby przeprowadzić antropolog, to powinien on być świadom tego, w ja ­ kim stopniu każda z tych warstw jest także ukształto­ wana kulturowo. Treści, jak i język (o czym przekony­ wał m.in. B. L. W horf) naszej pamięci zależą także od kulturowej tożsamości, a reguły sensu i epistema wy­ magają m etarefleksji i znajomości własnej kultury. Można by zastanawiać się (i tu pomocne okazać się mogą badania np. M argaret M ead), czy i w jakim stopniu kultura „przygotowuje” nas do zdobywania samowiedzy; na ile proces socjalizacji uposaża nas upostaciowiony, ograniczony do tylko tych rysów oso­ bowych, które wiążą się bezpośrednio czy pośrednio z użytkowaniem języka”; i dalej: „... ja przedstawione w tekście może być wyposażone we wszelkie cechy osobowościowe, lecz pozostaje zawsze ja wymagającym weryfikacji, zmediatyzowanym i unieruchomionym przez język, krótko mówiąc - ja uprzedmiotowionym” (Okopień-Sławińska 2001: 119). Tę prawidłowość an­ tropologia zna od dawna. Wszelkie antropologiczne narracje - tak jak zwykło się je widzieć w ramach an­ tropologii nowego paradygmatu - nieuchronnie to uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja po­ wodują. Najważniejsze zatem wydaje się to, że każda wypowiedź, każda narracja, każdy tekst, z jakim mamy do czynienia w antropologii, stawia nas wobec zjawi­ ska, które literaturoznawca nazywa paradoksem twór­ cy. „Paradoks ten polega na tym, że z jednej strony wszystko, co jest w dziele (wypowiedzi, tekście, narra­ cji - K. K .) powołane zostało do istnienia przez in ten ­ cję i działanie autora (...) on odpowiada za sens każde­ go słowa, każde zdanie może przedstawić jako swoje zdanie (...) - z drugiej jednak strony z żadnym swoim słownym wcieleniem nie może być w pełni utożsamio­ ny (...) i zawsze pozostaje na zewnątrz treści swej mo­ wy i swego dzieła” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 2 1 ). w zdolność do autorefleksji. C ho ć prawda pamięci jest zawsze subiektywna, ciekawym i ważnym dla an­ tropologa pytaniem jest pytanie o to, czy podmiot jest zdolny do rozpoznania owej subiektywności i czy roz­ poznanie to uzależnione jest od kulturowego zdeter­ m inowania tej zdolności. A zatem interesujące było­ by tu to, w jakim sensie m oja sobość zależy też od m o­ jego kulturowego wyposażenia. Uznanie narracyjności pamięci i rozważanie roli pamięci z zastosowaniem metafory tekstu pomocne jest również antropologii w rozważaniach nad inną jeszcze, a bardzo ważną funkcją pamięci. Skoro tekst, przez który pamięć się przebija i poprzez który pamięć się wyraża, ujawnia, prezentuje, kreuje jakieś Ja, to zwrócić trzeba koniecznie uwagę na konsekwencje, o których dotychczas jedynie wspomniałam. Chodzi m i teraz o to, że pamięć uruchamia podmiotowy pier­ A dzieje się tak też i dlatego, że opowiadający kontro­ luje swą narrację. W antropologii kontrola tej narracji jest podwójna, ponieważ mamy dwóch opowiadają­ cych w postaciach badanego i badacza - dwie narracje i dwie kontrole. Uprzedmiotowienie przedstawionego w tekście Ja, leżące u podstaw wspomnianego para­ doksu twórcy, zmienia w sposób zasadniczy antropolo­ giczną narrację. Podmiot budujący narrację przeista­ cza się w bohatera narracji. Odnosząc to do pamięci „odpowiedzialnej” za antropologiczne narracje, można powiedzieć, że stosunek pam iętającego do pamięci poprzez tę kontrolę właśnie - poprzez swoistą władzę nad pamięcią/tekstem, przypomina stosunek autora do tekstu jego autorstwa. W ładza pamiętającego nad pamięcią uzasadnia i tłumaczy nie tylko to, co J. Clif­ ford dostrzegał w naturze etnograficznych narracji, gdy pisał o etnograficznej autokreacji.11 Jeśli bowiem antropologiczne teksty uznamy za narracje pamięci, to problemu fikcji, który interesuje Clifforda, nie można rozpatrywać jedynie w kategoriach kreacji literackiej współobecnej czy współuczestniczącej w dyskursie n a­ ukowym. Trzeba raczej iść tropem owego paradoksu twórcy i wychwycić wszystkie uwikłania i konsekwen­ cje zmiany Ja podmiotowego w Ja przedmiotowe. Trop ten nie jest łatwy, bowiem wcale nie rozwią­ zuje, ale stawia w bardziej jaskrawym świetle te kwe­ stie, które w antropologii nowego paradygmatu, a szczególnie antropologii postmodernistycznej spra­ wiają metodologom najwięcej kłopotu. O dwu kwe­ stiach (choć jest ich znacznie więcej) chciałabym tu przede wszystkim wspomnieć. Po pierwsze - przywoła­ ny przeze mnie już wcześniej problem dystansu. Para­ wiastek w sposób podobny do tego, który ma miejsce w akcie twórczości. Realizuje się semantycznie nie przez to, co jednostka o sobie wprost mówi, ale przez sam sposób, w jaki się wypowiada i komunikuje z in­ nymi. Na ten problem, w moim przekonaniu niezmier­ nie ważny, zwraca uwagę m.in. Aleksandra Okopień-Sław ińska.10 Powołując się na poglądy Benveniste’a, Ricoeura i Meada, powiada ona: „Właśnie ten sposób - przez który rozumiem zarówno organizację wypowie­ dzi, jak jej nastawienie komunikacyjne - jest źródłem implikowanych znaczeń składających się na wyobraże­ nie podmiotowego Ja, tj. reprezentację twórcy w jego dziele” (Okopień-Sławińska 2 0 0 1 :1 1 9 ). D la antropologa niezmiernie ważne jest owo wy­ obrażenie podmiotowego Ja; pamięć tworzy reprezen­ tację narratora zawartą, w jego wypowiedzi. Przyjąwszy to, możemy założyć, że w relacji badanego stykamy się z przedstawieniem, reprezentacją, którą jego narra­ cja (pamięć/tekst) niesie. Charakteryzując bliżej ów zabieg, Okopień-Sławińska zastrzega: „Podmiotowego ja nie przedstawia żadne sformułowane wprost znacze­ nie tekstu, natom iast wszystkie składniki tekstu jakoś się doń odnoszą i jego wizerunek współtworzą. Za­ strzec trzeba jednak, że zawsze jest to wizerunek nie63 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI doks twórcy, paradoks „twórcy pam ięci” nie daje się zrozumieć bez namysłu nad tym, co rzeczywiście dy­ stans ów w badaniu narracji antropologicznych znaczy. Namysł ten jest tym bardziej konieczny, że w moim przekonaniu nie możemy w antropologii zadowolić się stwierdzeniem, iż dystans zmienia stosunek do przed­ miotu antropologicznego poznania i zmienia nasz (an­ tropologów) stosunek do badanej rzeczywistości. S ta ­ nowisko poprzestające na tym nie wystarcza i nie wy­ nowy sposób potraktowania przedmiotów antropolo­ gicznej wiedzy (np. przeszła rzeczywistość, tożsamość, sobość i kulturowe jej gwarancje) oraz na poświęcenie uwagi problemom i kategoriom metodologicznym, jaśnia problemów epistemologicznych współczesnej antropologii. A nie wyjaśnia dlatego, że nie pozwala na zmierzenie się w jakiś nowy sposób (zgodny z przy­ jętymi przez tę antropologię kategoriami i oczekiwa­ niami) z, moim zdaniem, fundamentalnym proble­ mem postmodernistycznej antropologii, jakim jest empiryzm, którego antropologia ta się nie wyrzekła. nakazuje wręcz podjęcie nowej dyskusji o problemie prawdy, obiektywności, statusu rzeczywistości itp. Ukazanie znaczenia pam ięci w poznaniu stwarza z ko­ lei konieczność sprawdzenia, jakie szanse daje antro­ pologii przejęcie nowego języka (R. Rorty powiedział­ by: nowego słownika), w którym dyskurs o narracji pa­ m ięci mógłby być sensownie prowadzony. Przy bada­ niu pamięci właśnie, która z oczywistych względów sankcjonuje dystans wobec rzeczywistości, szczególnie przydatne stają się np. takie pojęcia owego nowego ję ­ zyka metodologicznych rozważań antropologii, jak po­ jęcie przedstawienia, pojęcie reprezentacji. Już sam ten język otwiera przed naszą dyscypliną horyzonty postmodernistycznych interpretacji. D ość wspomnieć reguły czytania i odkrywania sensów tekstów; koncep­ cję struktur dyspatywnych, za pomocą których, zda­ niem Ilyi Prigogine’a, porządkujemy rzeczywistość, rozpraszając obiektywność tej rzeczywistości, czy też Derridiańskie pojęcie inwencji, która - moim zdaniem - podobnie jak pamięć odkrywa, odsłania prawdę tek­ stu. Również problemy metaforyczności narracji pa­ m ięci czy fikcji (swoiście ujawniającej swoją rolę w kontekście paradoksu twórcy, o którym wcześniej była mowa) pokazują, jak ważnym odkryciem stało się odkrycie pamięci i jak ogromny metodologiczny wysi­ łek muszą w ślad za tym podjąć antropologowie. O d­ krycie pamięci stwarzające antropologii nowe per­ spektywy uznaję za jedno z największych dokonań które, obecne we współczesnej antropologii, m ają wy­ tyczać nowe ścieżki postępowania, nowe analizy i pro­ cedury poznawcze, zgodne z wymogami nowego para­ dygmatu. Zwrócenie się antropologii ku problemowi pamięci O bok problemu dystansu jako drugi pojawia się więc problem poznania empirycznej rzeczywistości. Najbardziej zatem palącym pytaniem i zarazem n a j­ trudniejszym jest pytanie, jak utrzymać empiryczny charakter poznania i pogodzić je z poznaniem, które ustanawia i zawierza metapoziomowi, gromadzącemu narzędzia poznania innej natury. W rezultacie, w mo­ im przekonaniu, udając postmodernistów i tęskniąc za możliwością spełnienia epistemologicznych wymogów antropologii tego rodzaju, nie jesteśmy w stanie roz­ stać się z empiryczną wiedzą, chęć posiadania której każdy antropolog nosi nadal - choć ukrytą - w sobie. Czy zatem zgoda na postmodernistyczne idee nie jest w przypadku antropologów zgodą na konwencję, któ­ rą przyjmujemy ze świadomością (pogłębioną coraz większą wiedzą metodologiczną), konsekw encji tej zgody. Jeśli tak, to realizujemy w dzisiejszej antropolo­ gii postulat K. Szaniawskiego, który o nauce współ­ czesnej myślał jako o nauce nieodrzucającej ideału po­ znania prawdy, ale przy pełnej świadomości uczonych, iż ideał ten wyznacza cele, do których nauka dąży, a nie oznacza rzeczywistej zdolności nauki przyjmują­ cej nowy swój paradygmat.12 Podejmujemy zatem w naszej dyscyplinie, na różne sposoby, wysiłek pogo­ dzenia elementów starego paradygmatu z nowym, nie zawsze czyniąc to w pełni świadomie. N a pewno w rozważaniach nad tymi dylematami pomóc może właśnie refleksja nad pamięcią. Propono­ wane tu trzy sposoby traktowania pamięci ukazują, jak złożony jest to problem. Każde z wymienionych przeze mnie podejść zakłada inny sposób rozumienia pamięci i wymaga rozwiązań innych kwestii metodologicznych, a także pokazuje, gdzie szukać wsparcia przy ich roz­ wiązywaniu. Zakresy obszarów znaczeń nie są rozłącz­ ne; wyodrębniłam je po to, by pokazać, jak wielo­ znaczna i trudna w badaniu jest pamięć. współczesnej antropologii. Literatura D om ańska E. (red.) O jed en św iat za d a le k o ?, Poznań 1997 D om ańska E. (red.), Pam ięć, etyka i historia, Poznań 2002 Topolski J., J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice narracji histo­ rycznej, Warszawa 1996 Skarga B., T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr. 4 8 0 (5), s. 4-1 9 W h ite H ., P oetyka pisarstw a historycznego, Kraków 2 0 0 0 B arth es R ., W stęp d o analizy strukturalnej opow iadań , /w:/ M . G ło ­ wiński, H. M arkiew icz (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rze­ k ład ów „Pam iętnika L itera ckieg o ”, t. I, W rocław 1971 Skarga B., G ran ice historyczności, Warszawa 1989 Jednakże niezależnie od tego, czy traktow ać b ę­ dziemy ją chcieli w antropologii jako źródło, przed­ miot czy narzędzie, okazuje się, że narracyjność pamię­ ci jest najważniejszą, konstytutywną cechą pamięci. Uznanie narracyjnego charakteru pamięci pozwala na Clifford J., K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 Okopień-Sławińska A ., Semantyka wypowiedzi poetyckiej, Kraków 2001 Szaniawski K., O nauce, rozum ow aniu i w artościach, Warszawa 1994 Ingarden R ., K sią ż ecz k a o człow ieku, Kraków 1972 H eidegger M ., B ycie i czas, Warszawa 1994 64 �Katarzyna Kaniowska ♦ ANTROPOLOGIA I PROBLEM PAMIĘCI Przypisy 1 6 W śród polskich publikacji w spomnieć tu trzeba m .in. „Kulturę i Społeczeństw o”, t. XLV, nr. 3 -4 (2 0 0 1 ), zdający sprawę z zakre­ 2 3 4 7 O dw ołuję się tu do rozważań H. W h ite ’a Z naczenie narracyjno- su i sposobu zainteresow ania pam ięcią w gronie socjologów ; pu­ ści dla przedstaw iania rzeczyw istości (H. W h ite , Poetyka pisarstw a blikacje poznańskich historyków, zapoczątkow ane przez o stat­ historycznego, Kraków 2 0 0 0 , s. 1 3 5 -1 7 1 .), które zaczyna W h ite nie prace Jerzego Topolskiego, kontynuow ane przez m .in. E. od znanego stwierdzenia, iż „odruch opowiadania jest tak n a tu ­ D om ańską, W. W rzoska i innych. O zainteresow aniach filozo­ ralny, a form a n arracyjna tak dalece n ieu n ikn ion a w przypadku fów inform uje m .in. „Znak” (1 9 9 5 , nr. 480/5) i prace B. Skargi. jakiegokolw iek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym W yróżnienia rodzajów pam ięci dokonał w dziewięćdziesiątych przebiegiem, że narracyjność m ogłaby wydać się problem atycz­ la ta ch X IX w. W illiam Jam es, ch o ć aż do połowy X X w. wielu n a tylko w kulturze, w której byłaby n ieo becna, lub też - jak ma psychologów nie widziało takiej potrzeby. W ciągu następnych to m iejsce w pew nych dziedzinach współczesnej kultury umy­ dziesięcioleci pojawiło się bardzo wiele kon cep cji podziału pa­ słowej i artystycznej Zachodu - z której została programowo wy­ m ięci. rugowana. Traktow ane jako globalne kulturowe fakty, n arracja Część ty ch dyskusji dostępna je st polskiem u czytelnikow i dzię­ i n arracyjnośc należą nie tyle do sfery problemów, ile po prostu ki publikowanym przez E. D om ańską przekładom i m ateriałom danych” (s. 1 35). I przytacza zdanie R . Barth esa: „[opow iada­ z kon feren cji. Patrz np. E. D om ańska (red.) O jed en św iat za d a ­ nie] je st m iędzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturalne, le k o ?, Poznań 19 9 7 ; oraz E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i hi­ jest w szechobecne ja k życie”; R . Barth es, W stęp do analizy storia, Poznań 2 0 0 2 strukturalnej opowiadań, /w:/ M . G łow iński, H. M arkiewicz N a pytanie, ja k poradzić sobie z problem am i n arracji historycz­ (red.) Studia z teorii literatury. A rchiw u m p rzek ład ó w „Pam iętnika nej i w yjaśnianiem faktów i procesów historycznych, przyjmując Literackiego, t. I, W rocław 1971, s. 156 konstruktyw istyczny m odel filozofii historii, odpowiada częścio­ 8 Zob. B. Skarga G ran ice historyczności, Warszawa 1989 wo m .in. J. Topolski w: J a k się pisze i rozum ie historię. Tajem nice 9 Zob. J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 65 -1 0 5 narracji historycznej, Warszawa 1 9 9 6 oraz C zy historyk m a dostęp 10 d o przeszłej rzeczywistości? /w:/ E. D om ańska (red.) O jed en Zob. A . O kop ień-Sław iń ska, S em an tyka w ypow iedzi poetyckiej, Kraków 2001 św iat za d a le k o ?, Poznań 19 9 7 , a także: H istoria ja k o n a u k a po 11 postm odernizm ie /w:/ E. D om ańska (red.), Pam ięć, etyka i histo­ J. Clifford, O etnograficznej autokreacji /w:/ J. Clifford, K łopoty z kulturą, Warszawa 2 0 0 0 , s. 105-131 ria, Poznań 2 0 0 2 5 Zob. B. Skarga, T ożsam ość J a i pam ięć, Znak 1995, nr 4 8 0 (5), s. 4 -1 9 12 O pow iada się za tym m .in. A n to o n V an den Braem bussche. Patrz K. Szaniawski, O nau ce, rozum ow aniu i w artościach, W ar­ szawa 1994 (szczególnie s. 3 -1 3 9 ). Zob. H istoria i p a m ięć /w:/ E. D om ańska (red.), O jed en św iat za daleko?, Poznań 19 9 7 , s. 1 0 1 -1 1 9 A fganistan. M azar-i-Sharit. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c71b8760f07d9d90fc203975b858f74e.pdf 31c5c89280206cad872c8237f5faccba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki opieka psychiatryczna - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5111 Title A name given to the resource Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatryczneji / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.257-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Perzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10 Andrzej Perzanowski Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej Analizowana w poniższym artykule problematyka obejmuje determinanty medyczne, historyczne, ekonomiczne, prawne, kulturowe, filozoficzne, aksjologiczne, moralne i etyczne, określające procedury i metody stosowane w psychiatrii wobec osób ciężko i przewlekle chorych i izolowanych. Chodzi zatem o wszystkie czynniki, które wpływają na instytucjonalny kształt psychiatrii oraz wypracowywane przez nią koncepcje terapii, opieki i reintegracji społecznej osób chorych. Szczegółowym kontekstem jest deinstytucjonalizacja opieki nad chorymi psychicznie czy upośledzonymi intelektualnie. Procesy deinstytucjonalizacji wymagały nie tylko zmian w infrastrukturze: organizowania licznych, małych ośrodków wsparcia i pomocy w miejsce dużych szpitali psychiatrycznych. Prowadziły do współpracy psychiatrów, lekarzy z lokalnej opieki medycznej, zespołów współpracujących z rodzinami pacjentów i ich społecznościami, władz samorządowych, wolontariuszy, organizacji pozarządowych. Niemniej istotna jest jednak konieczność prowadzenia badań z użyciem jakościowych metod nauk społecznych, które miałyby z jednej strony rozpoznawać i wskazywać główne problemy stojące przed opieką psychiatryczną w środowisku (rodzinnym, sąsiedzkim, zawodowym etc.) osób chorych, z drugiej zaś być źródłem wiedzy o oddziaływaniu psychiatrii środowiskowej nie tylko w rozumieniu polepszenia stanu osób chorych, ale i wpływie na świadomość społeczną w sferze wiedzy o chorobach psychicznych, kulturowo ukształtowanych wyobrażeń, stereotypów i lęków z nimi związanych. Podstawowe znaczenie ma dla antropologa konstatacja, iż badanie kondycji osób, które łączy „bycie pacjentem” i „bycie chorym psychicznie” zasadniczo różni się od bardziej klasycznych sytuacji badawczych. Przede wszystkim nad podobieństwami w obrębie kategorii pacjentów i chorych dominuje różnorodność. Włączenie do tych kategorii odbywa się na podstawie diagnozy lub zewnętrznego rozpoznania podobieństw, takich jak symptomy lub problemy �Andrzej Perzanowski 258 życiowe. Część osób sama włącza się w obręb tych kategorii poprzez mówienie o swoich objawach czy doświadczeniach bądź w efekcie prośby o pomoc, część jednak doznaje przemocy w postaci przymusowej hospitalizacji. Żadne z wymienionych wspólnych elementów nie pozwalają na zakładanie istnienia uwzorowań społecznych i kulturowych uprzednich wobec kategorii pacjentów1. Co więcej, zarówno kuracja psychiatryczna, jak i reintegracja społeczna osób chorych to procesy, które z założenia nastawione są na ich przemianę: jest to walka jednostek o ukształtowanie nowej, akceptowalnej – przez siebie i innych – osobowości. Tożsamości te często stoją w sprzeczności, jest to proces radzenia sobie ze swoimi objawami, sytuacją społeczną, ekonomiczną (może to oznaczać próbę ich zintegrowania, zrozumienia, ale też zapomnienia) (Estroff 1985, s. 36). Na drodze do formułowania prostych klasyfikacji czy wzorów odnoszących się do kategorii pacjentów i ich kondycji społecznej stoją różnice w kwestii wieku, płci, długości trwania choroby, jej rodzaju, wcześniejszego sposobu życia, specyfiki interakcji społecznych: wszystko to wpływa na przebieg leczenia, treść okresu, w jakim osoba pozostaje pacjentem oraz proces reintegracji społecznej. Wszystkie wymienione etapy wymagają uwzględnienia determinantów o charakterze nie tylko medycznym, ale też etycznym i społeczno-kulturowym (Kleinman 2010, s. 85). * * * Podstawę do niniejszych rozważań stanowi szereg źródeł. Pierwszym są prowadzone przeze mnie pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w. i na początku XXI w. badania nad postrzeganiem osób odmiennych w społecznościach lokalnych. W dyskursie o odmienności pojawia się często wątek choroby psychicznej (domniemanej, przypisywanej lub dodatkowo opartej na diagnozie psychiatrycznej), opisywanej nie tylko z użyciem określeń potocznych, często archaicznych lub wręcz demonologicznych, ale także zaczerpniętych z języka medycznego i psychiatrycznego: „chory psychicznie”, „schizofrenia”, „upośledzenie”, „konflikt krwi”, chore „geny”. Jednym z wątków tego dyskursu jest zamknięcie, izolacja w szpitalu psychiatrycznym; traktowana jest ona jako krok ostateczny, jedyne rozwiązanie w sytuacji bez wyjścia, często fizycznie chroniące daną osobę i jej otoczenie. Kojarzy się z fizyczną i symboliczną przemocą, związaną szczególnie z oderwaniem od własnej społeczności i rodziny. Zamknięcie długotrwałe jest rzadkością, ale też odbierane jest jako nieszczęście, rodzaj klęski. Instytucja  Nie wyklucza to rzecz jasna kulturowego, aksjologicznego czy wręcz ideologicznego ukontekstowienia diagnoz i koncepcji w psychiatrii (patrz np. Sowa 1984). 1 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 259 szpitala psychiatrycznego, nawet odległego w przestrzeni, stanowi element wiedzy potocznej i lokalnej „geografii”. Nazwa miejscowości, w której znajduje się szpital, jest powszechnie znana, jest synonimem przestrzeni odizolowanej, miejsca wyobcowania i dehumanizacji. Skojarzenie jakiejś osoby czy rodziny z tą nazwą ma charakter jednoznacznie stygmatyzujący. Drugą podstawą źródłową są prowadzone obecnie przeze mnie badania nad procesami deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej. Ich częścią najbardziej interesującą z perspektywy antropologicznej jest społeczno-kulturowy kontekst działania instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny, oraz społeczne funkcjonowanie osób chorych psychicznie, zwłaszcza chorych przewlekle lub chronicznie. Konkretnym obszarem badań jest opieka domowa nad osobami chronicznie chorymi psychicznie w szpitalu psychiatrycznym w Choroszczy oraz działanie Zespołów Leczenia Środowiskowego w Białymstoku i Warszawie. Trzecim obszarem eksploracji jest dla mnie dyskurs psychiatryczny z jego refleksją nad pozamedycznymi aspektami funkcjonowania psychiatrii i osób chorych psychicznie: formami terapii uwzględniającymi godność pacjentów, koniecznością respektowania praw człowieka, oceną negatywnego wpływu długich pobytów w szpitalach psychiatrycznych i środowiska szpitalnego jako patologicznego etc. (patrz np.: Falicki 1997, Król 2012). Najistotniejszym zjawiskiem z tym związanym jest wdrażanie różnych form psychiatrii środowiskowej. Z antropologicznego punktu widzenia ważne jest uwzględnianie przez psychiatrię środowiskową dorobku nauk społecznych, jak choćby teorii stygmatyzacji, znaczenia środowiska pozaszpitalnego (rodzinnego, lokalnego) dla kondycji osób chorych psychicznie (Goffman 2007, 2011). Wiąże się z tym wykorzystanie etnograficznych i socjologicznych metod badawczych w postaci ankiet i pogłębionych wywiadów, mających dać obraz społecznego otoczenia osoby chorej, szczególnie tych wyobrażeń, które skutkują strachem, napiętnowaniem i wykluczeniem. Jest to rozległy obszar zastosowania antropologii, jej refleksji teoretycznej i metod badawczych, w rozwiązywaniu konkretnych problemów jednostek i społeczności. Deinstytucjonalizacja: perspektywa ogólna Deinstytucjonalizacja psychiatrii, proces o powszechnym charakterze, przybierała rozmaite formy, będące pochodnymi historii psychiatrii i medycyny w konkretnym społeczeństwie. Można jednak wskazać także szereg czynników bardziej uniwersalnej natury. Jednym z głównych było znaczenie roli tzw. detencyjnego modelu opieki psychiatrycznej, który wynikał z obawy przed zakładaną z góry agresją osób chorych psychicznie. Trwałą pozostałością �260 Andrzej Perzanowski tego modelu są wielkie szpitale psychiatryczne, najczęściej umieszczane na peryferiach miast lub nawet poza nimi, z dala od „zdrowych mieszkańców” (Bilikiewicz 2011, s. 674). Jedną z jego konsekwencji było nie tylko oczywiste pogłębienie wyobcowania i wykluczenia społecznego osób chorych psychicznie, ale i wykreowanie szpitala jako przestrzeni zamkniętej, nieznanej, a tym samym będącej źródłem szeregu wyobrażeń, najczęściej związanych z lękiem i będących źródłem stygmatyzacji. Dodatkowym faktem jest zasadnicza różnica między hospitalizacją psychiatryczną a umieszczeniem w innym szpitalu: bardzo często jest ona niedobrowolna i łączy się z „przymusem fizycznym i moralnym” (Langiewicz, Pasiorowska 2008, s. 132). Wiąże się to nie tylko z możliwością nadużywania przemocy (tak w postaci unieruchomienia, jak i stosowania zastrzyków), ale też pogwałceniem zasad etyczno-deontologicznych oraz praw człowieka (Bilikiewicz 2011, s. 675). Konsekwencją była niezwykle krytyczna ocena funkcjonowania dużych szpitali psychiatrycznych. W latach sześćdziesiątych XX w. rozwinął się szeroki ruch antypsychiatrii, mający swe źródła w krytyce metod psychiatrii, w tym działania szpitali (patrz np. Szasz 1977, 1998). Lecz także na gruncie samej psychiatrii wskazywano nie tylko na negatywne ze zdrowotnego punktu widzenia długie pobyty w szpitalu (przewlekłość choroby, pogłębiająca się niesprawność), ale zwłaszcza na antypodmiotowe traktowanie pacjentów. Stąd koncepcje deinstytucjonalizacji i dehospitalizacji, odstępowanie od „izolacjonizmu”, zastępowanie dużych szpitali małymi (Mechanic, Rochefort 1990, s. 306). Najbardziej skutecznym sposobem zniwelowania społecznego piętna wynikającego z hospitalizacji miałoby być tworzenie oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych (Załuska 2006, s. 278). Procesy deinstytucjonalizacji przybierały odmienny kształt w różnych krajach. Od lat pięćdziesiątych do połowy dziewięćdziesiątych liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych w krajach o zinstytucjonalizowanej opiece systematycznie spadała. Najszerzej opisywany jest przypadek Stanów Zjednoczonych, gdzie miał miejsce najbardziej drastyczny spadek liczby miejsc w szpitalach psychiatrycznych: od 559 000 w roku 1955 do 110 000 około roku 1990 (Mechanic, Rochefort 1990, s. 301). W Europie deinstytucjonalizacja najpełniejszy kształt przybrała we Włoszech, gdzie całkowicie zlikwidowano szpitale psychiatryczne. W Polsce od roku 1970 do 2005 z 21 do 98 zwiększyła się liczba oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych. Zarazem zmniejszała się liczba miejsc w dużych szpitalach psychiatrycznych i powstawały szpitale mniejsze (wzrost z 34 do 54). Ogólny wskaźnik liczby łóżek psychiatrycznych na 10 tys. mieszkańców spadł z 11,6 do 7,2 (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 22). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 261 Można też mówić o zjawisku określanym mianem transinstytucjonalizacji. W latach 1992–2005 przybyło 21% chorych poddanych całodobowej opiece. Jest to związane z wydłużaniem się długości życia, coraz większą dostępnością opieki psychiatrycznej etc., ale przede wszystkim oznacza przenoszenie chorych ze szpitali do placówek opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych (Boguszewska, Słupczyńska-Kossobudzka, Szirkowiec 2008, s. 344). Głównym wyzwaniem stojącym przed pacjentami opuszczającymi szpital psychiatryczny, w którym spędzili długi czas (podobnie jak przed wszystkimi innymi pacjentami psychiatrii), jest adaptacja w środowisku rodzinnym i społecznym. Przez wiele dziesięcioleci wiedza na temat realiów związanych z chorobami psychicznymi była społecznie ograniczona lub niedostępna. Instytucja szpitala psychiatrycznego wytworzyła wobec chorób psychicznych nastawienie w rodzaju „czego nie widać, tego nie ma”. Niedostępność wiedzy i brak kontaktu z realiami choroby psychicznej były źródłem różnych wyobrażeń i mitów, często istniejących obok siebie sprzecznych wyobrażeń. W coraz większym stopniu ugruntowuje się nierealistyczne oczekiwanie, iż wszystkie dolegliwości psychiczne mogą zostać wyleczone, którego skutkiem może być niezadowolenie czy gniew ze strony rodzin i sąsiadów, w sytuacji gdy pacjenci szpitali psychiatrycznych po powrocie nie czują się dobrze lub ich stan się pogarsza. Ogół społeczeństwa zdaje sobie doskonale sprawę, że nie wszystkie choroby podlegają leczeniu i że lekarze nie są odpowiedzialni za chroniczną astmę czy cukrzycę; są jednak odpowiedzialni za ułomności osób chorych psychicznie. Nie każdą śmierć w trakcie operacji chirurgicznej przypisuje się chirurgowi, natomiast każde zabójstwo popełnione przez osobę chorą psychicznie jest automatycznie uważane za dowód wady systemu. To małe zrozumienie ograniczeń leczenia i skutków chorób psychicznych nie zaskakuje, jeśli zdamy sobie sprawę, jak niewielkie rzeczywiste doświadczenie mają w tym temacie pokolenia ukształtowane w czasie dominacji dużych szpitali psychiatrycznych. Nie wyrasta się obok tego tak jak obok cukrzyków, ludzi z demencją, a obecnie obok cierpiących na depresję. Nierealistyczne wyobrażenia o skuteczności leczenia idą w parze z przesadzonymi lękami przed zagrożeniem ze strony osób chorych psychicznie i ich chronicznością (a tym samym przewidywalnością). Te przesadzone reakcje na chorobę psychiczną były wzmacniane przez bardziej ogólną kulturę konsumpcji. We współczesnych społeczeństwach, w których szybko zanika podległy stosunek do profesjonalistów i gdzie jednostki oczekują, że będą w coraz większym stopniu traktowane jako równe w rozmowie, podkreśla się potrzebę sprawdzania, że uzyskiwana opieka jest najlepsza. Wzrosły oczekiwania, a tym �Andrzej Perzanowski 262 samym wzrastają standardy profesjonalistów. To jednak prowadzi do pewnego stałego niezadowolenia z usług. Złożony obraz ryzyka i korzyści związanych z terapią w konkretnym przypadku jest trudny do wyjaśnienia osobom, których doświadczenie ogranicza się do pacjenta, którego znają blisko. Tym samym rozległa sfera osądów nie jest już pozostawiana jedynie profesjonalistom. Piętno społeczne chorób psychicznych Wszelkie rozważania nad społecznym umiejscowieniem osób chorych bądź upośledzonych psychicznie wiążą się od samego początku z kwestią piętna i wykluczenia, które są społecznymi konsekwencjami chorób psychicznych (Goffman 2007, Brodniak 2000, s. 178). Nie brak było co prawda szeregu romantycznych ze swej natury wyobrażeń, zgodnie z którymi chorobie („szaleństwu”, „opętaniu” etc.) przypisywano pewne duchowe, religijne lub demonologiczne wymiary (patrz np. Wodziński 2000, Foucault 1987). Miało to zyskiwać im w tradycyjnych społecznościach pewien status społeczny oraz opiekę. Z moich własnych badań terenowych wynikało, iż osoby chore psychicznie, jeśli nie zachowują się destruktywnie lub agresywnie, najczęściej mają dobrą opiekę w rodzinie, cieszą się w społecznościach lokalnych tolerancją, a nawet życzliwością (Perzanowski 2009, rozdz. III, VIII). Nie dotyczy to jednak ciężej chorych: mamy w ich przypadku do czynienia z wieloma formami stygmatyzacji i wykluczenia. W społeczeństwach, w których istnieje brak lub niedostatek rozwiniętych instytucjonalnych form opieki, szczególnie drastyczne konsekwencje ma wykluczenie w sferze opieki rodzinnej i możliwości zawarcia małżeństwa. Innym problemem jest w tym kontekście społeczny lęk przed przemocą ze strony osób chorych psychicznie. Związek między chorobami psychicznymi i zwiększoną przemocą bądź agresją jest niewątpliwy, o czym mówią liczne badania2. Jest to poza wszystkim problem, którego świadomość (i płynąca stąd odpowiedzialność) powinna być szczególnie pogłębiona w przypadku proponowania różnorodnych form deinstytucjonalizacji i rozwijania psychiatrii środowiskowej. Psychiatryczne badania stygmatyzacji osób chorych psychicznie opartej na lęku przed agresją z ich strony, z wykorzystaniem jakościowych metod badań społecznych, w coraz większym stopniu koncentrują się na roli środków masowej komunikacji w kreowaniu negatywnych, stereotypowych wyobrażeń i postaw. Chodzi przede wszystkim o dominujący obraz osoby chorej  Szacuje się, iż prawdopodobieństwo przemocy ze strony osób psychotycznych jest czterokrotnie wyższe niż ze strony osób niepsychotycznych (Burns 2004, s. 15). 2 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 263 psychicznie, pokazywanej w kontekście agresji, przemocy i nieprzewidywalności (Świtaj 2005, s. 141)3. Szczególnie choroba psychiczna w przypadku przestępców, a zwłaszcza zabójców, jest w mediach okolicznością mocno podkreślaną. Dostrzec można jednak wyraźną tendencję do rzetelnego, a nie stereotypowego przedstawiania problemu chorób psychicznych w dyskursie publicznym, co może mieć związek także z licznymi kampaniami społecznymi ukierunkowanymi na zmniejszenie stygmatyzacji. W zredukowaniu piętna może także pomóc rozpoznanie szczególnych społecznych i psychiatrycznych wyobrażeń i narracji na temat chorób psychicznych. Tradycyjnie w psychiatrii schizofrenia była opisywana za pomocą narracji o utracie: osoba sprzed choroby w pewnym sensie znika. Schizofrenia jest tutaj czymś więcej niż chorobą, którą się „miało”, to coś, czym dana osoba „jest” lub się „staje”. Osoba cierpiąca na schizofrenię doświadcza gwałtownego zerwania w ciągłości biografii. Trudno jest wówczas pytać o to, kto istniał przed chorobą, co stało się w jej trakcie i co przetrwało. Pewne podejścia zakładały, że w przypadku osoby schizofrenika nie istnieje „po”, a jedynie „przed” (Barham, Hayward 2002, s. 2). Innym wyobrażeniem, które wymaga zmiany w społecznej świadomości, jest poczucie ostatecznego nieszczęścia i nieuleczalności, kojarzonego z chorobami psychicznymi. Procesom deinstytucjonalizacji musi zatem towarzyszyć, po pierwsze, poprawa wiedzy, zrozumienia społecznego dotyczącego dostępnych kuracji i ich możliwych skutków. Przede wszystkim wiedza ta musi odnosić się do konkretnych chorób: schizofrenii, depresji, alzheimera, nie zaś „chorób psychicznych” jako takich. Po drugie, usunięcie społecznych i kulturowych skutków (jak stygmatyzacja i strach) trwającego wiele lat izolowania chorych psychicznie w instytucjach zamkniętych (Świtaj, Wciórka, Grygiel, SmolarskaŚwitaj, Anczewska, Chrostek 2010, s. 273). To wymaga postrzegania chorych cierpiących na zaburzenia psychicznie jako pełnych osób, a nie jedynie jako pacjentów, zaś choroby jako części ich tożsamości, a nie tożsamości jako takiej (Burns 2004, s. 17). Ponieważ głównymi obszarami działania różnych form psychiatrii środowiskowej jest przezwyciężenie przez chorych marginalizacji i piętna społecznego, najważniejszym zadaniem jest zbadanie skuteczności procesu reintegracji. Tym samym nie tylko uchronienie od długotrwałego pobytu w instytucji zamkniętej, lecz upewnienie się, iż pacjenci są w społeczeństwie. Zapewnienie „jakości życia” 3 Z niektórych badań wynika, że chorzy psychicznie przedstawiani w programach telewizyjnych w porze największej oglądalności byli agresywni w ponad 70% przypadków (Świtaj 2005, s. 141). �264 Andrzej Perzanowski rozumianej jako zintegrowanie z otoczeniem społecznym, możliwość pracy, przyjaźni etc. nie może być elementem opcjonalnym, dodatkowym, obok skutecznej terapii, lecz podstawowym zadaniem (Pietrzykowska 2011, s. 605). Opieka środowiskowa: deinstytucjonalizacja w psychiatrii polskiej Z perspektywy antropologicznej zasadnicze znaczenie ma główna zasada, zgodnie z którą psychiatria środowiskowa jest zarazem dyscypliną naukową oraz działaniem praktycznym, którego celem jest zapewnienie chorym psychicznie dóbr dostępnych innym. Dlatego też psychiatria środowiskowa bywa określana mianem psychiatrii społeczności lokalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 11). Tak rozumiana, psychiatria środowiskowa działa na rzecz społecznej reintegracji osób chorych, której narzędziami są dehospitalizacja, deinstytucjonalizacja i radykalne ograniczenie stosowania izolacji. Jednym z podstawowych postulatów deinstytucjonalizacji jest oczywiście likwidacja dużych szpitali psychiatrycznych i tworzenie mniejszych (do 300 łóżek), usytuowanych jak najbliżej miejsca zamieszkania pacjentów; optymalnym rozwiązaniem jest łączenie oddziałów psychiatrycznych ze szpitalami ogólnymi, co zmniejsza stygmatyzujący wymiar hospitalizacji (Załuska 2006, s. 278). Projekt tak rozumianej deinstytucjonalizacji opiera się na ochronie chorych przed „opresyjnymi trybami maszynerii szpitala” (Goffman 2011, s. 127). Chodzi nie tylko o sytuację izolacji, brak prywatności, zinstytucjonalizowane zaspokajanie wszystkich potrzeb, lecz o objawy wynikające nie ze specyfiki choroby, lecz z samego faktu hospitalizacji: wyuczona bezradność, bierność, ograniczony kontakt z otoczeniem. Ów negatywny wpływ instytucji zamkniętej zyskał własną nazwę nerwicy instytucjonalnej lub choroby szpitalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 14). Innym istotnym pryncypium jest założenie, iż czynniki stricte społeczne odgrywają ważną rolę w rozwoju choroby i przebiegu leczenia. Część odpowiedzialności za kondycję osób chorych jest zatem przenoszona na ich bliskich i społeczność lokalną, co oznacza z kolei konieczność poznania wielu elementów, które decydują o kulturowej specyfice tej społeczności (Pietrzykowska 2011, s. 610). Realizacja tego projektu oznacza konieczność badania i analizy (we współpracy i z wykorzystaniem dorobku psychiatrii), kulturowych uwarunkowań ocen, diagnoz i koncepcji psychiatrycznych z jednej strony, oraz społecznych wyobrażeń, lęków i oczekiwań związanych z chorobami psychicznymi z drugiej strony. Nie ulega wątpliwości, iż duża część działań przeprowadzanych �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 265 w środowisku osoby chorej psychicznie lub powracającej ze szpitala będzie mieć postać badań o charakterze etnograficznym. Aby zrealizować główne cele, przede wszystkim bliską współpracę psychiatrów i terapeutów z rodziną i otoczeniem chorych, kształtowanie postaw otwartości i tolerancji wobec nich, odbudowywanie sieci ich społecznych relacji, konieczne jest poznanie kulturowo ukształtowanych, lokalnie umiejscowionych form postrzegania chorób psychicznych i osób chorych, szczególnie tych, których efektem jest napiętnowanie i wykluczenie społeczne, będące przeszkodą w reintegracji pacjentów (tamże). Na związanych z tym elementach chciałbym się skoncentrować, analizując poniżej koncepcję psychiatrii środowiskowej na gruncie polskim. Pierwszym obszarem jest bliska współpraca z rodzinami pacjentów, które nie tylko obarczone są opieką i odpowiedzialnością za osoby chore, ale też są ofiarami negatywnych, nacechowanych lękiem postaw i wyobrażeń społecznych dotyczących osób poddawanych hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Rodziny, będąc podstawowym źródłem oparcia społecznego dla chorych, otrzymują od pracowników opieki psychiatrycznej wiedzę konieczną do radzenia sobie nie tylko z objawami choroby, ale też do społecznego funkcjonowania. Z drugiej strony są dla psychiatrii środowiskowej ważnym źródłem wiedzy o społecznym otoczeniu osób chorych (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 20). Drugim celem jest zmiana wizerunku chorego psychicznie w świadomości społecznej. Szczególnie interesująca jest w tym kontekście koncepcja angażowania władz samorządowych w działania na rzecz osób chorych i ich rodzin. Dotyczy to nie tylko prowadzenia placówek rehabilitacji i wsparcia społecznego, ale też chronionych miejsc pracy i zamieszkania (Brodniak 2000b, s. 340). Cel edukacyjny, polegający na zmianie postaw prowadzących do wykluczenia i stygmatyzacji chorych, ma być osiągany przez angażowanie społeczności lokalnych w pracę na ich rzecz, na przykład przez powoływanie organizacji pozarządowych (stowarzyszeń, fundacji) pomagających w reintegracji osób chorych. Kolejnym istotnym elementem modelu psychiatrii środowiskowej jest budowanie „sieci społecznego oparcia”, na które składają się relacje z bezpośrednim otoczeniem osoby chorej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 21). Jest ono źródłem nie tylko opieki czy pomocy materialnej, ale przede wszystkim akceptacji, wsparcia emocjonalnego, poczucia zaangażowania. Zasięg sieci oparcia i jej zróżnicowanie, czyli różnorodność form wsparcia, wspomaga nie tylko reintegrację społeczną, ale wpływa nawet na przebieg leczenia. Determinacja rodziny pacjenta dla jego reintegracji i wsparcie sieci społecznego oparcia, niezależnie od jego kondycji psychicznej, bywało uważane za najsilniejszy czynnik decydujący o długości pobytu w szpitalu psychiatrycznym (Scheff 1974, s. 448). Osoby chore psychicznie mają sieci oparcia mniej rozbudowane i zróżnicowane �266 Andrzej Perzanowski niż osoby zdrowe, ważną częścią strategii psychiatrii środowiskowej jest zatem ich wzmacnianie: pomoc dla rodziny, mediacje sąsiedzkie, pomoc w miejscu pracy. Poza wspomnianymi wyżej organizacjami pozarządowymi swoją rolę mają tutaj do odegrania lokalne organizacje kulturalno-oświatowe, sportowe czy związki wyznaniowe (Załuska, Prot, Bronowski 2007, tamże). Oczywiście częścią praktyki psychiatrii środowiskowej jest nie tylko analizowanie kwestii związanych bezpośrednio z kondycją osób chorych. To także uwzględnianie konserwatyzmu i sztywności dotychczasowego systemu oraz problemów ekonomicznych, wynikających z dramatycznego niedofinansowania opieki psychiatrycznej (Thornicroft, Tansella, Law 2008, s. 276). Psychiatria środowiskowa w działaniu: przykłady badań Wspomniane wyżej zastosowanie jakościowych metod badawczych obejmuje szereg problemów, traktowanych jako kluczowe w realizacji projektu psychiatrii środowiskowej oraz podmiotowego traktowania pacjentów w warunkach hospitalizacji. Omawiane poniżej przykłady prezentują badania wśród pacjentów szpitali psychiatrycznych, uczestników terapii środowiskowej, prowadzone przez psychiatrów badania dotyczące społecznych wyobrażeń na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie, oraz badania wśród pacjentów wracających do życia społecznego po okresie hospitalizacji. Badanie opinii pacjentów szpitali psychiatrycznych Badania dotyczą w tym przypadku przede wszystkim oceny przebiegu hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Za przykład mogą posłużyć przeprowadzone w latach 2004–2005 badania opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi (Zając, Rymaszewska, Hadryś, Adamowski, Szurmińska, Kiejna 2006, s. 671)4. Były one prowadzone przy użyciu kwestionariusza zawierającego 49 pytań dotyczących pobytu w szpitalu od przyjęcia do wypisania. Obok zamkniętych znajdowały się w nim dwa pytania otwarte dotyczące oceny najbardziej pozytywnych i negatywnych aspektów pobytu w szpitalu. Szczególnie ważne są odpowiedzi na pytania otwarte, w sposób najbardziej bezpośredni pokazując specyfikę szpitala psychiatrycznego (Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska, Prot 2007, s. 429). Poza kwestiami o charakterze materialnym (zatłoczenie, jakość posiłków, hałas) pacjenci wskazywali na 4 Badania ankietowe trwały rok i objęły 1190 pacjentów (22% z ówcześnie hospitalizowanych) warszawskiej placówki zajmującej się leczeniem pacjentów z zaburzeniami i chorobami psychicznymi (tamże, s. 672). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 267 różne formy agresji i przemocy (chodzi szczególnie o unieruchomienie), wynikający z ciągłego nadzoru brak intymności, nieuwzględnianie płci pacjenta przy wykonywaniu niektórych czynności. Przemoc była traktowana jako nieuzasadniona także przez wielu pacjentów w momencie wypisania, co oznacza, że nie była uważana za niezbędny element terapii. W jakościowej analizie wyników badań przemoc i agresja interpretowane są często jako wynikające z braku standardów etycznych personelu lub niewykorzystywania takich form komunikacji z pacjentami jak zebrania społeczności terapeutycznych (tamże, s. 431). Ważną rolę w negatywnych opiniach odgrywa problem poszanowania płci w relacjach pacjent-pacjent i pacjent-personel. Oddziały koedukacyjne są traktowane jako pozytywny efekt zmian czyniących hospitalizację bardziej przyjazną. Wnioskiem z badań jest zatem wprowadzenie możliwości wyboru przez pacjenta osoby wykonującej niektóre zabiegi. Za wartościową dla procesu zdrowienia uznaje się zmianę stosunku do pacjentów: w miejsce postawy paternalistycznej uznanie w nich partnerów, „ekspertów” w sferze, jaką jest doświadczenie choroby. Uznanie autonomii pacjenta jest częścią koncepcji psychiatrii, której działanie ma wykraczać poza model czysto medyczny (tamże). Za pozytywny uznaje się także sam fakt udzielenia głosu pacjentom; równie ważna co ich podmiotowe potraktowanie, jest tutaj możliwość zmiany społecznych wyobrażeń o osobach chorych psychicznie jako bezwolnych, nie posiadających żadnej kontroli nad własnym życiem. Podobne ankietowe badania prowadzone są wśród pacjentów opieki środowiskowej. W tym wypadku przedmiotem analizy jest współpraca z rodziną pacjenta, skuteczność pomocy w reintegracji społecznej, ale też satysfakcja z przyjętego modelu opieki (Prot, Pałyska, Anczewska, Indulska, Raduj 2005, s. 301). Ponieważ osoby chore i ich rodziny mają często wybór tradycyjnego modelu terapii w szpitalu psychiatrycznym, negatywna ocena opieki środowiskowej może być interpretowana nie tylko jako efekt jej niedoskonałości (wynikającej najczęściej z niedofinansowania i braku personelu), ale konsekwencja społecznych lęków przed kontaktem z osobą chorą. Badania ukazują korzyści wynikające z opieki środowiskowej w sferze skutecznej ochrony godności pacjentów, przestrzegania ich praw, ograniczenia negatywnych aspektów leczenia psychiatrycznego w postaci izolacji czy stosowania przemocy (Prot, Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska 2011, s. 805). Społeczne wyobrażenia na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie W przypadku badania społecznych wyobrażeń istotne jest przede wszystkim samo sformułowanie podlegających analizie problemów. Są one ważne �Andrzej Perzanowski 268 z perspektywy praktykujących psychiatrów, wykorzystują doświadczenia psychiatrii z różnymi formami terapii, ale uwzględniają też zmiany wynikające z deinstytucjonalizacji i koncepcji psychiatrii w środowisku chorego. Można tu wskazać takie kwestie jak: uleczalność/nieuleczalność chorób psychicznych, specyfika zachowania osób chorych psychicznie, odczucia osób zdrowych w spotkaniu z chorymi, określenia stosowane na choroby psychiczne, dystans społeczny wobec osób chorych, dyskryminacja chorych psychicznie (Wciórka, Wciórka 2006, s. 256–262). Blisko związane z nimi okazują się takie szczegółowe postawy, jak odbiór zachowań osób chorych jako niezrozumiałych lub agresywnych, współczucie, często połączone z lękiem lub poczuciem zagrożenia. Analiza określeń, zapatrywań na temat nieuleczalności choroby czy oczekiwań od osób chorych wskazuje na skalę stygmatyzacji i dyskryminacji (Rymaszewska, Dobrzyńska, Kiejna 2006, s. 102). Najsilniej stygmatyzujące następstwa chorób psychicznych przejawiają się w przekonaniach o ich wstydliwości (fakt choroby czy hospitalizacji powinien być ukrywany) oraz w niezgodzie na powierzanie osobom wcześniej leczonym ról społecznych związanych z odpowiedzialnością za czyjś los. Stygmatyzującemu i wykluczającemu traktowaniu osób chorych psychicznie towarzyszy – wynikająca częściowo z owej tendencji do wykluczenia – bezradność i strach w zetknięciu z chorymi (Wciórka, Wciórka 2006, s. 263)5. Odzwierciedleniem społeczno-kulturowych uwarunkowań związanych z chorobami psychicznymi są także badania wśród osób wcześniej leczonych psychiatrycznie. Przykładowe badania dotyczą kwestii takich jak: komunikacja i więzi międzyludzkie, kontakty społeczne, formy spędzania czasu, samodzielność, możliwości pracy (Bronowski, Sawicka, Kluczyńska 2009, s. 46–47). Analiza badań świadczy o dużej gotowości chorych do aktywności, komunikowania się, przeświadczeniu o samodzielności, gotowości do pracy. Z drugiej zaś strony w tych sferach, które mają kluczowe znaczenie dla społecznej reintegracji, jak na przykład możliwość podjęcia pracy, istnieją bariery prowadzące do stygmatyzacji i wykluczenia (tamże, s. 49). Konkluzje Specyfiką antropologicznej refleksji nad praktykami stosowanymi w psychiatrii, określanej często mianem psychiatrii kulturowej, jest zainteresowanie nie tyle problemami teoretycznymi, ile uwarunkowaniami o charakterze „Potoczny język i obyczaje życia codziennego podsuwają im [Polakom] raczej wzorce naznaczania, napiętnowania, dystansu i dyskryminacji wobec chorych” (tamże). 5 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 269 praktycznym, klinicznym. Stąd wynikają pytania i metody badawcze oraz sposoby interpretacji ich wyników. Równie zasadnicze znaczenie ma analiza teorii i praktyki psychiatrii jako wytworu konkretnej kultury (Kirmayer 2007, s. 4). Odzwierciedlają się w niej koncepcje jednostki, społeczne, ekonomiczne i polityczne wymiary diagnoz psychiatrycznych, postawy etyczne i zdefiniowane przez wartości społeczne zagrożenia. Deinstytucjonalizacja i wprowadzanie modelu psychiatrycznej opieki środowiskowej są współcześnie najbardziej dynamicznymi procesami, których determinanty i konsekwencje stanowią jeden z obszarów badań z praktycznym zastosowaniem metodologii antropologicznej. Literatura Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M., Prot K. 2007 – Analiza jakościowa opinii pacjentów o pobycie w szpitalu psychiatrycznym, „Psychiatria Polska”, t. 41, z. 4, s. 427–434. Barham P., Hayward R. 2002 – From the Mental Patient to the Person, London. Bilikiewicz A. 2011 – Niektóre problemy etyczno-deontologiczne w psychiatrii, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 674–682. Boguszewska L., Słupczyńska-Kossobudzka E., Szirkowiec W. 2008 – Przewlekle chorzy w psychiatrycznych placówkach leczniczych i opiekuńczych w latach 1992–2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 337–346. Brodniak W.A. 2000a – Choroba psychiczna w świadomości społecznej, Warszawa. 2000b – Przegląd badań nad postawami społeczeństwa wobec chorób psychicznych, osób psychicznie chorych i instytucji psychiatrycznych w Polsce (1963–1999), „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 9, z. 3, s. 339–351. Bronowski P., Sawicka M., Kluczyńska S. 2009 – Funkcjonowanie społeczne osób przewlekle chorych psychicznie uczestniczących w środowiskowych programach wsparcia społecznego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 18, nr 1, s. 43–50. Burns T. 2004 – Community Mental Health Teams: A Guide to Current Practices, New York. �270 Andrzej Perzanowski Estroff S.E. 1985 – Making it Crazy: An Ethnography of Psychiatric Clients in An American Community, Berkeley & Los Angeles. Falicki Z. 1997 – Godność chorego w praktyce psychiatrycznej, w: Kontrowersje w psychologii i filozofii medycyny. Skrypt dla studentów medycyny i farmacji, G. Zalewski (red.), Białystok, s. 93–100. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Goffman E. 2007 – Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk. 2011 – Instytucje totalne: o pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, Gdańsk. Kirmayer L.J. 2007 – Cultural Psychiatry in Historical Perspective, w: Textbook of Cultural Psychiatry, D. Bhugra, K. Bhui (eds.), Cambridge, s. 3–18. Kleinman A.M. 2010 – Medicine’s Symbolic Reality: On a Central Problem in the Philosophy of Medicine, w: A Reader in Medical Anthropology: Theoretical Trajectories, Emergent Realities, B. Good, M.M.J. Fischer, S.S. Willen (eds.), London, s. 85–90. Król E. 2012 – Przestrzeganie praw człowieka w szpitalach psychiatrycznych, dostępne pod adresem: http://www.opcat.interwencjaprawna.pl/pliki/plan-monitoringu-szpitali.pdf. Langiewicz W., Pasiorowska M. 2008 – Przymusowe hospitalizacje oraz przymus bezpośredni w oddziałach psychiatrycznych w 2006 roku na tle lat wcześniejszych, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 2, s. 127–133. Mechanic D., Rochefort D.A. 1990 – Deinstitutionalization: An Appraisal of Reform, „Annual Review of Sociology”, 16, s. 301–327. Perzanowski A. 2003 – Oddity as Challenge, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa, s. 25–36. 2009 – Odmieńcy. Antropologiczne stadium dewiacji, Warszawa. �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 271 Pietrzykowska B. 2011 – Psychiatria środowiskowa i organizacja psychiatrycznej opieki zdrowotnej, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 605–617. Prot K., Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M. 2011 – Satysfakcja pacjentów i rodzin z opieki środowiskowej – badanie pilotażowe, „Psychiatria Polska”, tom XLV, t. 6, s. 799–809. Prot K., Pałyska M., Anczewska M., Indulska A., Raduj J. 2005 – Badanie satysfakcji pacjenta w warunkach opieki środowiskowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 4, s. 299–304. Rymaszewska J., Dobrzyńska E., Kiejna A. 2006 – Funkcjonowanie społeczne i niesprawność społeczna – definicje, narzędzia oraz znaczenie kliniczne w psychiatrii, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 2, s. 99–104. Scheff T.J. 1974 – The Labelling Theory of Mental Illness, „American Sociological Review”, Vol. 39, No. 3, s. 444–452. Sowa J. 1984 – Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, Warszawa. Szasz T.S. 1977 – The Theology of Medicine: The Political-Philosophical Foundations of Medical Ethics, New York. 1998 – Psychiatric Slavery, Syracuse. Świtaj P. 2005 – Piętno choroby psychicznej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 2, s. 137–144. Świtaj P., Wciórka J., Grygiel P., Smolarska-Świtaj J., Anczewska M., Chrostek A. 2010 – Częstość doświadczeń stygmatyzacji u chorych na schizofrenię w porównaniu do pacjentów z innymi problemami zdrowotnymi, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 19, nr 4, s. 269–274. Thornicroft G., Tansella M., Law A. 2008 – Budowanie środowiskowej opieki psychiatrycznej – kroki, wyzwania i wnioski, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 273–290. Wciórka B., Wciórka J. 2006 – Sondaż opinii publicznej: społeczny obraz chorób psychicznych i osób chorych psychicznie w roku 2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 255–267. �272 Andrzej Perzanowski Winkelman M. 2009 – Culture and Health. Applying Medical Anthropology, San Francisco. Wodziński C. 2000 – Św. Idiota. Projekt antropologii apofatycznej, Gdańsk. Zając J., Rymaszewska J., Hadryś T., Adamowski T., Szurmińska M., Kiejna A. 2006 – Leczenie szpitalne w opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi, „Psychiatria Polska”, t. 40, z. 4, s. 671–681. Załuska M. 2006 – Środowiskowy model leczenia psychiatrycznego a zmiany w strukturze lecznictwa w ostatnich latach w Polsce, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 277–285. 2012 – Jak zapewnić integrację i ciągłość oddziaływań placówek opieki psychiatrycznej w gminie (z doświadczeń w warszawskiej gminie Targówek), dostępne na stronie: http://p-ntzp.com/dok/09Zaluska-p.pdf. Załuska M., Prot K., Bronowski P. 2007 – Psychiatria środowiskowa jako środowiskowa opieka nad zdrowiem psychicznym, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30364c553e69433d1d11becda0e74e4.pdf 5a534bc9468f3a1d98e7a68619c196e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6160 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5745 Title A name given to the resource Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.15-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań A N TRO PO LO G IA KULTUROW A/ETNOLOGIA W OBEC D W O ISTOŚCI GLOBA LIZACJI. GLO BA LIZA CJA JAK O ELEM EN T ŚWIATA ZOBIEKTY W IZO W ANEGO I GLO BA LIZM JAK O IDEO LO G IA Antropologowie kulturowi, podejmując badania nad globalizacją, stykają się z interesującym faktem ontologicznym. Napotykają zjawisko o wyraziście dwoja­ kim charakterze. Z jednej strony, są to procesy ujednolicenia i wzajemnego przy­ stosowywania się grup ludzi, wywołane rozwojem nowych technologii przemiesz­ czeń i komunikowania się, współwystępujące z nowymi formami gospodarki, polityki i pozostałych dziedzin kultury. Choć powstałe w wyniku aktywności ludzi, zarówno one, jak i ich następstwa sączęsto traktowane jako niezależne od podmio­ tu działającego, egzystującego w strukturalnych całościach przez nie stworzonych. Z drugiej strony, globalizacji towarzyszą wyobrażenia o jej genezie i sprawczej sile odmiany sposobu życia, wyobrażenia o jej obecnych i przyszłych skutkach i ich ocena. To właśnie wartościowanie globalizacji i zmian nią wywołanych prze­ kształciło myślenie o globalizacji w ideologię - globalizm. Zawarty w niej został, tak jak w innych ideologiach, obraz tego, jaki świat jest i jakim być powinien, oraz imperatyw działania skłaniający do urzeczywistnienia narzucanych przez ideologię wizji. Najbardziej wyraziste są ideologie wskazujące na zagrożenia wywołane glo­ balizacją i j ą kontestujące - antyglobalizm i alterglobalizm. Ideologie akceptujące globalizację i jej skutki, znajdujące wyraz w przekonaniach liberalnych, są mniej wyraziste i m ają m niejszą zdolność organizowania ludzi i skłaniania ich do spek­ takularnych, często dramatycznych działań. Między rzeczywistością zobiektywizowaną a wyobrażoną Przyjęte rozróżnienie globalizacji i jej skutków jako należących do świata zobiektywizowanego i ideologii nie ma na celu przeciwstawienia sobie porząd- �16 Zbigniew Jasiewicz ku wyobrażeń i rzeczywistości zewnętrznej wobec podmiotu. Nie jest przecież tak, że kultura jest jedynie wyobrażana, konstruowana i przeżywana. Tworzy także środowisko, którego wpływom człowiek podlega i musi w nim przeżyć, w sensie biologicznym i społecznym. Zastosowane rozróżnienie jest pożytecz­ ne dla przedstawienia charakteru świata; wskazuje ono ponadto na konieczność uwzględnienia dwoistości charakteru globalizacji i globalizmu w sposobach ba­ dania tych zjawisk. Termin „globalizacja” nie został zdefiniowany w sposób arbitralny, tak jak to się stało choćby z terminem „akulturacja”, w znanym memorandum ogłoszonym przez Roberta Redfielda, Ralpha Lintona i M elville’a Herskovitsa w czasopiśmie „Man” w roku 1935, co wszakże nie zapobiegło dyskusjom nad jego treścią oraz zmianom jego znaczenia. Nie jest to zresztą termin jedyny - jego synonimami, jednak daleko mniej popularnymi, sąmondializacja i planetaryzacja. Pojęcie glo­ balizacji obejmuje takie elementy składowe, w miarę powszechnie uznawane za należące do tego zjawiska, jak intensyfikacja powiązań ekonomicznych, społecz­ nych, politycznych i pozostałych kulturowych, skutkująca przepływem idei, w ie­ dzy, dóbr materialnych i ludzi oraz upodobnieniem się sposobu życia i systemu wartości, zawsze jednak z uwzględnieniem lokalnych uwarunkowań. Brakuje nie tyle antropologicznej definicji globalizacji, co zaproponowania zakresu antropo­ logicznych badań nad tym zjawiskiem. Globalizacja wskazuje na proces albo stan. Stan oznaczający proces zatrzy­ many, tworzący jednakże inną perspektywę opisu i analizy. Świat zglobalizowany nie zawsze podlega refleksji i ocenie człowieka w nim żyjącego; staje się jedyną znaną rzeczywistością. Człowiek obserwuje sytuację w szerszej skali i pragnie mieć stosunkowo szybki dostęp do stale zmienianych dóbr pojawiają­ cych się w obiegu globalnym. Nie jest łatwo stworzyć wzorzec dokonanej glo­ balizacji. Określenie „zglobalizowane społeczeństwo” jest abstrakcją, która nie ma odpowiednika w jakimkolwiek całościowo potraktowanym społeczeństwie, na przykład narodowym lub regionalnym. Ze względu na szybkie tempo zmian, a także z powodu zróżnicowanej sytuacji ekonomicznej i zróżnicowanych po­ glądów członków społeczeństwa, w jego ramach powstają przecież możliwości zachowania się enklaw w mniejszym stopniu objętych następstwami globalizacji. Możemy natomiast porównywać globalizujące się społeczeństwa i analizować różnice w charakterze, zakresie i tempie dokonujących się w ich ramach zmian. Powiązania między globalizacjąjako rzeczywistością społeczno-ekonomicz­ ną, którą można przyjmować jako zobiektywizowaną i narzuconą, a ideologią występują w różnych formach i z różną intensywnością. Wypływa to nie tyle z charakteru tych związków, ile ze społecznych potrzeb tworzenia i posługiwania się ideologią dla różnych celów: politycznych, etnicznych, religijnych. Uznane w jednym miejscu za znieważające przedstawienie symboli religijnych, w in­ nym powoduje bojkot towarów pochodzących z kraju, w którym dopuszczono się zniewagi. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 17 Interesująca dla poznania relatywności relacji między procesami ekonomicz­ nymi będącymi przejawem globalizacji a ideologią jest chociażby reakcja na napływ do Polski używanych przedmiotów z krajów zachodnich. Nie m ają one obiegu globalnego, ale transnacjonalny, w ramach wielkiego regionu, jakim jest Europa. Ich sprowadzanie jednak jest częścią i przejawem globalizacji. W wożo­ ne są stare auta i urządzenia produkcyjne, meble i sprzęty gospodarstwa domo­ wego oraz odzież. Pojawiły się wielkie targowiska używanych przedmiotów, na przykład w Czaczu pod Śmiglem, do niedawna wiosce o wysokim poziomie pro­ dukcji rolnej i o zasiedziałej ludności, ceniącej sobie pozycję rolnika. Na każdym niemal kroku spotkać można miejsca, w których handluje się odzieżą z drugiej ręki, chciałoby się powiedzieć: „z drugiego ciała”. Jeden ze sklepów z taką odzie­ żą na osiedlu Rataje w Poznaniu nosi nazwę „Angielska szafa”. Zakup używa­ nych przedmiotów nie został poddany ideologizacji, nie jest wykorzystywany do wywoływania poczucia niższości czy upokorzenia. Jest traktowany racjonalnie, jako oszczędzanie, a nawet przygoda, możliwość znalezienia, „upolowania” cze­ goś atrakcyjnego. Owe używane przedmioty, dzięki ich unikatowości związanej z czasem i miejscem wytworzenia, niektórym służą do tworzenia nowych war­ tości: mieszkania w bloku z dodanym, niestandardowym przedmiotem, salonu w nowo wybudowanym domu ze starymi lub stylizowanymi na stare meblami, stroju skomponowanego z oryginalnych składników. Elementy ideologii wystę­ pują w nazwach nadawanych sprzedawanym przedmiotom. Meble w Wielkopolsce zawsze są holenderskie, odzież włoska, francuska lub angielska, nie niemie­ cka. Silne przejawy ideologizacji, świadczące zresztą o tym, że ideologie m ogą zawierać treści racjonalne, widoczne są w działaniach podejmowanych przez państwo i organizacje proekologiczne w celu ograniczenia napływu starych sa­ mochodów lub w związku z odkryciem wwozu odpadów zagrażających środowi­ sku. Wówczas pojawia się hasło: „Polska śmietnikiem Europy”. Ideologie protestu zawsze budowane były na poczuciu zagrożenia, krzyw­ dy, wykluczenia, niesprawiedliwości. Takie są również podstawy ideologii kon­ testujących globalizację: antyglobalizmu i alterglobalizmu. M ają one oparcie w ukształtowanych historycznie i przeniesionych do naszej współczesności, i na niektórych terenach w niej utrwalanych, nierównościach w potencjale go­ spodarczym, społecznym oraz w zakresie wiedzy na poszczególnych obszarach i w państwach. Korzystają z podziału świata na centra i peryferie, i świadomość takiego podziału przekształcają w jedno z haseł ideologicznych. Zgodnie z tym hasłem, centra uzyskują dominację nad peryferiami, podporządkowują je poli­ tycznie, wykorzystują ekonomicznie i odbierają tożsamość, narzucając niektóre treści kulturowe. Przejmowanie wzorców sposobu życia w ramach globalizacji nazywane jest amerykanizacją lub westemizacją. Obraz świata dwubiegunowego upraszcza realnie występujący przepływ dóbr, poddawanych zresztą stałej rewa­ loryzacji. „Więcej moich przyjaciół ćwiczy jogę w Kalifornii niż w Indiach”, stwierdziła Anoushka Shankar (2007), piosenkarka akompaniująca sobie na sita­ �18 Zbigniew Jasiewicz rze. Filozofią i medycyną tybetańską w Europie i Ameryce Północnej zajmuje się więcej nie-Tybetańczyków niż Tybetańczyków, a w świecie zachodnim, również w Polsce, przybywa nowych mieszkańców, głównie z Azji. Obserwujemy nie tylko zjawisko westemizacji, ale również orientalizacji, czego przejawem jest choćby popularność kuchni z Dalekiego Wschodu i odzieży z Indii. Nie spo­ sób zagwarantować równego udziału różnych kultur w procesie upodabniania się świata. Istotne jest to, że tworzą się nowe jakości kulturowe, powstają formy hybrydalne, łączące elementy kultury wnoszonej z lokalnymi. Są one traktowane przez głosicieli apokaliptycznej wizji monokultury jako poważne zagrożenie dla dotychczasowych tożsamości kulturowych, ale przecież są wyrazem zmienności kultury, a nie jej unifikacji. Poznawanie ideologii, w tym anty- i alterglobalizmu, wymaga zwrócenia uwagi na konstytuujące je części składowe i umiejętności ich badania. Należy skupić się na badaniu nie tylko zespołu idei, ale także bu­ dowanych na ich podstawie programów, ujmowanych w postaci symboli, mitów i schematów myślenia, związków tych programów z potrzebami i oczekiwaniami ludzi, twórców i liderów ideologii, sposobów pozyskiwania zwolenników i ich organizowania, wreszcie realizowanych form działania. Przyjęte tu rozumienie ideologii różne jest od prób jej utożsamienia ze świato­ poglądem opartym na systemie wartości akceptowanych w codziennym doświad­ czeniu, co propagują niektóre studia kulturoznawcze. Tym, co odróżnia j ą od światopoglądu, jest wspólnotowy charakter, mniej lub bardziej zwarty system po­ glądów, tłumaczących świat zewnętrzny i ludzkie doświadczenia, rola wartościo­ wania oraz imperatyw działania. Takie pojmowanie ideologii, zresztą najczęściej spotykane, nie wyłącza jej poza obręb zjawisk kulturowych. Nie pozwala jednak stwierdzić, jak to zrobił Michał Buchowski, iż była ona „przedmiotem naszych badań od narodzin dyscypliny” (Buchowski 2006: 8); była raczej właściwa pod­ miotom tych badań, jakim i byli antropologowie. Nie zachęca zatem do powtó­ rzenia pytania, postawionego przez Michała Buchowskiego - „Czy znaczy to, że winniśmy dyscyplinę przechrzcie na «antropologię ideologii»?”. Oczywiście, ideologia pozostanie, w różnych jej znaczeniach, istotnym przedmiotem zaintere­ sowania w badaniach antropologicznych. Antropologowie, moim zdaniem, m ogą z pożytkiem posługiwać się również zastanymi znaczeniami terminu „ideologia” i wykorzystać doświadczenia dyscypliny do opisu i interpretacji tak określonego zjawiska. Poglądy utożsamiające globalizm z ideą „Wielkiego Planu” zdobycia władzy nad światem i zaprowadzenia „Nowego Porządku Świata”, realizowaną poprzez działalność bractw ezoterycznych i tajnych związków, poczynając od asasynów, templariuszy, różokrzyżowców, masonerii i iluminatów, oraz zakłada­ jące „ukryte cele” wielu innych organizacji politycznych i gospodarczych, rów­ nież nam współczesnych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu (Posacki 2002: 52 i n.), można dobrze interpretować w kategoriach mitu. Także inne pojęcia i kierunki badań zadomo- �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 19 wionę w antropologii m ogą być przydatne w analizowaniu ideologii związanych z globalizacją. N ależą do nich między innymi studia nad stereotypami, symbola­ mi, rytuałami, tożsamością kulturową, obcymi i wykluczonymi. Globalizacja. Od kiedy? Jednąz ważnych kwestii istotnych dla ustalenia możliwości i zakresu antropo­ logicznych badań nad globalizacjąjest określenie jej ram chronologicznych. Czy jest to zjawisko uniwersalne w czasie, zawsze występujące, obok fragmentaryzacji i partykularyzacji, czy też ujęte w ściśle wyznaczonych ramach czasowych? Thomas L. Friedman wyróżnił dwie epoki globalizacji, pierwszą od połowy XIX wieku do lat 20. XX wieku, drugą po roku 1989 (Friedman 2001: 11). Immanuel M. Wallerstein postrzegał system światowy jako rozwijający się od kilkuset lat (za Barnard 2006: 137-138). Czy nie należy wziąć pod uwagę również wcześniej szych działań, zmierzających do upodobnienia i zbliżenia rozległych obszarów świata, takich jak wymiana handlowa wzdłuż szlaków handlowych („Szlak Bur­ sztynowy”, „Szlak Jedwabny”) czy budowanie wielkich imperiów i cywilizacji (Aleksandra Wielkiego i Rzymu), i rozszerzania się uniwersalistycznych syste­ mów wierzeniowych (buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu)? Religie, nawet jeśli zwane były „światowymi”, nie miały w przeszłości zasięgu światowego, nie było zresztą świata jako w całości poznanego. Egzystowały często w zamkniętych en­ klawach, niekiedy pogłębiały podziały, tworzyły jednak pewne treści kulturowe 0 charakterze uniwersalnym, atrakcyjne w procesie przekazu. Nie sposób również nie dostrzec roli nauki w procesie ujednolicania świata. Uprawianie nauki wymagało przyjęcia podobnych rozwiązań organizacyjnych 1 założeń metodologicznych, sprzyjało ponadto upowszechnieniu podobnych sposobów myślenia. George W. Stocking Jr. dostrzegł w ramach antropologii, w okresie po II wojnie światowej, tworzenie się bazy „dla czegoś, co mogło być nazwane «antropologią światową»”. Umocnienie się „impulsów intemacjonalizujących” wiązał z tendencjami w powojennej antropologii amerykańskiej i angielskiej, widocznymi w problematyce Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz w założeniu „Current Anthropology” - pisma o świato­ wym zasięgu (Stocking 1995: 7). Rzecz jasna, przejawy umiędzynarodowienia antropologii pojawiały się również wcześniej. Kazimierz Moszyński uznał ewolucjonizm klasyczny za „potężny prąd (...) masowo ogarniający sobą etnologów i etnografów świata”, budzący „głębokie zainteresowanie problemami etnolo­ gicznymi bardzo wielu czołowych myślicieli czy całych szerokich warstw inte­ ligencji” (Moszyński 1958: 164). Nadanie globalizacji cech uniwersalności jest korzystne dla antropologii; pozwala rozpoznawać j ą w różnych okresach i uczy­ nić immanentną częścią kultury i teorii antropologicznej. �20 Zbigniew Jasiewicz Rodowód antropologiczny badań nad globalizacją Choć antropologia kulturowa z oporami i pewnym opóźnieniem (w porów­ naniu z ekonomią i socjologią), wywołanym między innymi silną w niej fascy­ nacją innością kulturową i obroną zróżnicowania kulturowego, przyjęła termin „globalizacja” i podjęła nad nią badania, to można dla nich odnaleźć „rodowód antropologiczny” (Eriksen 2003: 2). Jego początki sięgają zresztą starożytności i myśli społecznej oświecenia, wyprzedzającej ukształtowanie się antropologii jako dyscypliny naukowej. Wkład antropologii w rozwój idei globalizmu i zro­ zumienie procesów globalizacji polegał i polega na: 1. Rozwoju i upowszechnieniu idei jedności ludzkości, znanej zresztą od starożytności. Istotna była oświeceniowa teza o identyczności natury ludzkiej, uzasadniona podobnym sposobem odczuwania i podobnymi u wszystkich ludzi potrzebami, wyraźnie wyartykułowana także u Stanisława Staszica, wyróżnia­ jącego potrzeby „przyrodzone” i „wymyślone” : „Siedźmy człowieka potrzeby, a pójdziemy zawsze drogą, którą postępował rodzaj ludzki” (Staszic 1959: 77). Zasadnicze znaczenie dla uznania ludzkości jako jedności miało jednak przyjęcie na początku XIX wieku stanowiska monogenezy, opartego zarówno na przesłan­ kach ideologicznych, jak i materiałach z badań przyrodniczych (Barnard 2006: 56-57). Przekonanie o jednakowości psychiki ludzkiej stało się później funda­ mentem myślenia ewolucjonistycznego, a koncepcja potrzeb, odniesiona do całej ludzkości, uzyskała w ażną pozycję w antropologii Bronisława Malinowskiego, choć krytykowana jest, w części dotyczącej potrzeb tak zwanych podstawowych, jako przejaw biologizacji kultury. 2. Przyjęciu, również w oświeceniu, znowu za starożytnymi, i rozwinięciu w ewolucjonizmie teorii postępu, rozumianej jako proces doskonalenia się obej­ mujący całą ludzkość. Związek tej idei z teorią globalizacji polega na wskazaniu celu, jakim była cywilizacja, oraz na silnych konotacjach globalizacji z postę­ pem, nowoczesnością. 3. Podjęciu problematyki dyfuzji, rozprzestrzeniania się elementów kultu­ rowych i kulturowych całości. I w tym kierunku zainteresowań odnajdujemy oświeceniowe koncepcje egiptocentryzmu, panbabilonizmu i panhebraizmu, a u przedstawiciela polskiego oświecenia Hugo Kołłątaja - panscytyzmu, otwie­ rającego Słowianom drogę do najdawniejszej historii (Kołłątaj 1971: 18 i n.). Egiptocentryzm rozwijany był przez dyfuzjonistów angielskich z przełomu XIX i XX wieku - Graftona Eliota Smitha i jego ucznia, Williama Jamesa Perry’ego. Dyfuzjonistom niemieckim i amerykańskim z kolei zawdzięczamy studia nad przemieszczeniami się kultur i koncepcję kręgów i areałów kulturowych. Istotna była także w dyfuzjonizmie tendencja do traktowania kultury jako „zbioru ele­ mentów”, a nie organicznej całości, przydatna w rozumieniu procesu przejmo­ �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 21 wania zglobalizowanych treści i tworzenia społeczeństw wielokulturowych. Alan Barnard wyniki studiów dyfuzjonistycznych określa jako „jeden z najbardziej interesujących zbiorów pomysłów stworzonych w obrębie antropologii”, który jednak nie nawiązał kontaktu ze współczesną teorią globalizacji (Barnard 2006: 99). Wędrówki elementów kultury były również przedmiotem studiów Bronisła­ wa Malinowskiego nad instytucją „kula” i Marcela Maussa nad wymianą, także należących do „rodowodu antropologicznego” współczesnych studiów nad glo­ balizacją (Eriksen 2003: 6). 4. W skazaniu mechanizmów i następstw kontaktu kulturowego: akulturacji, akomodacji, enkulturacji, adaptacji, zderzenia kultur, asymilacji kulturowej, transkulturacji, inkulturacji, hybrydyzacji i synkretyzacji. 5. Podkreśleniu znaczenia wielości źródeł kultury i aktywności lokalnych sy­ stemów kulturowych wpływających na, jak to ma miejsce w ramach glokalizacji, obejmującej między innymi dziedzinę lecznictwa, sposób przyjęcia treści global­ nych w oparciu o wartości miejscowe (por. Penkala-Gawęcka 2006: 49, 256). 6. Zwróceniu uwagi na wartość odmienności kulturowych, domaganiu się szacunku dla tych odmienności, wspartym przyjęciem przez wielu antropologów stanowiska relatywizmu kulturowego, ograniczającego ideologię globalizmu i wspierającego ideologie antyglobalizmu i alterglobalizmu. 7. Wykorzystaniu możliwości - jak stwierdził Michael Herzfeld - „zakwe­ stionowania uniwersalnej logiki «globalizacji»”, wskazaniu, że globalizacja „grozi redukcją przestrzeni wyboru dla wszystkich społeczeństw”, wynikającym z krytycznych kompetencji antropologii (Herzfeld 2004: 37-38). * * * Antropologowie współcześni (np. Barnard, Eriksen, Herzfeld) są świadomi znaczenia globalizacji i konieczności rozwoju badań w tym zakresie. Wskazanie na dawność kontaktów międzykulturowych i „antropologiczny rodowód” badań nad problematyką globalizacji ma nas ochronić przed przekonaniem, że teraź­ niejszość jest całkowicie odmienna od przeszłości i potwierdzić przygotowanie antropologów do prowadzenia tych badań. Musimy jednak zdawać sobie spra­ wę ze złożoności zjawiska występującego w dwóch postaciach, jako w znacz­ nej mierze zobiektywizowanego procesu i jako ideologii. Nie możemy ponadto zrezygnować z uzupełnienia wiedzy, choćby w zakresie znajomości środowisk związanych z globalizacją, między innymi współczesnych elit, oraz z rozwijania niektórych metod badawczych, potrzebnych w badaniach nad ideologią. Takimi są na przykład badania nad postawami. Postawy, jako element rzeczywistości i kategoria analityczna, nie powinny być jednak w pracach antropologicznych nadmiernie autonomizowane i analizować je należy w połączeniu z innymi ro- �Zbigniew Jasiewicz 22 dzajami zachowań (por. Jasiewicz 2000: 213). Zaangażowanie się antropologów w studia nad globalizacją i wypracowanie programu takich studiów stwarza szan­ sę nie tylko lepszego poznania zjawiska, ale również rozwoju antropologii. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, globalizacja, globalizm, historia antropologii, ideologia LITERATURA Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Buchowski M. 2006 Z ideologią za pani siostra, „(op.cit.,) Maszyna Interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne”, 30-31, s. 7-8. Eriksen T.H. 2003 Introduction, w: T.H. Eriksen (ed.), Globalisation. Studies in Anthropology, London: Pluto Press, s. 1-17. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jasiewicz Z. 2000 Badania na ziemiach zachodnich i północnych. Przypadek „Niechcianych miast” Zdzisława Macha, „Kultura i Społeczeństwo” 4, s. 211-218. Kołłątaj H. 1971 Rozbiór krytyczny zasad historii początkowej wszystkich ludów, oprać. i wstępem opatrzył H. Hinz, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Ossoli-neum. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji ipresja globalizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Posacki A. 2002 Globalizm, w: C.S. Bartnik (red.), Encyklopedia „białychplam”, t. 7, Ra­ dom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, s. 51-57. Shankar A. 2007 Anoushka Shankar o Stingu, George ’u Harrisonie i Norah Jones, rozmawiał Jacek Cieślak, „Rzeczpospolita”, dodatek „Kultura, Nauka, Styl Życia”, 22-23.09.2007. Staszic S. 1959 Ród ludzki, oprać. Z. Daszkowski, przedm. B. Suchodolski, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji 23 Stocking G.W. Jr. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on the Boundaries o f a Boundless Discipline - Defining the Boundaries o f Social Inquiry, „Social Research”, Winter, s. 1-15, http://findarticles.eom/p/artieles/mi_m2267/is_ n4_v62/ai_l8229219/ (25.01.2008). Zbigniew Jasiewicz CULTURAL ANTHROPOLOGY/ETHNOLOGY IN FACE OF THE DUALITY OF GLOBALISATION. GLOBALISATION AS AN ELEMENT OF OBJECTIVE WORLD AND GLOBALISATION AS IDEOLOGY (Summary) On the one hand globalisation and its consequences create an objective reality and on the other - a subjective reality, which transforms into ideology, i.e. globalism. The author notices both the separateness and autonomy of globalisation as a process and so­ cio-economic state and globalism as ideology and the relations between them. He poses a question about the chronology of the globalisation process, also as regards the evo­ lution of global science, including global cultural anthropology. He is aware of the de­ lays in modem anthropological research on globalisation, but he tries to discover their provenance in earlier studies. In his opinion the involvement of anthropologists in stu­ dies on globalisation and development of a programme of such studies not only creates an opportunity for better understanding of the phenomenon but also for further develop­ ment of anthropology. Key words: cultural anthropology, globalisation, globalism, history of anthropology, ideology �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b48463a81f0bec3e6f303abfa9f3705.pdf 3be72d017068cbb88f396be1f826e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3021 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2825 Title A name given to the resource Antropologia kultury między nauką a sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowi:? • ANTROPOLOGIA K U L T U R Y MIĘDZY NAUKĄ A SZTUKĄ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Antropologia kultury między nauką a sztuką Oi d wielu już lat i numerów tropimy ten wątek. Ostatni rocznik, który by! jednocześnie kata­ logiem do wystawy Malinowski - Witkacy, opo­ wiadający wiadaiacv o Podróży od Zakopanego, Krakowa... do świa­ ta i o źródłach antropologicznej przygody X X wieku, jakim była wspólna podróż naukowca-antropologa i artysty do Australii u początków - jakże trudno przyzwyczaić się do tego słowa: nie naszego już, ale z e s z ł e g o wieku, nosił podtytuł Fotografia: między nauką a sztuką. Ale także i poprzednie numery poświęcone podróżom, miej­ scom mitycznym, przedmiotom, Jackowi Malczewskie­ mu, teatrowi Tadeusza Kantora, antropologii wizualnej (por. „Konteksty" 3-4/1997; 3-4/1998; 1-2/1999) pod­ nosiły i rozwijały ten motyw, i śmiało również mogłyby nosić ten situ podtytuł: „antropologia kultury, etnografia miedzy nauką i sztuką " Czyż można by sobie wyobrazić lepszy temat na kontynuowanie i rozwijanie tego wątku aniżeli wieloraka działalność Ośrodka Praktyk Teatral­ nych i Teatru „Gardzienice". Podróż do kultury ludowej, (gardzienickie Wyprawy i Zgromadzenia), podróż do źródeł, podróż do starożyt­ nej Grecji, podróż w sferę mitu. M i t - obrzęd - rytuał, misteria, inicjacje, odczytywanie, odtwarzanie d z i ś mitu, tradycja i współczesność to nie tylko słowa i pyta­ nia kluczowe dla działalności „Gatdzienic", to także główne pytania i zworniki tego całego numeru „Kon­ tekstów". A przynajmniej splot tematów inspitujących i intrygujących dla antropologa. Można by więc powie­ dzieć, że numer o „Gardzienicach" to kolejna cegiełka w budowaniu konstrukcji, we wznoszeniu budowli, w której mogłaby znaleźć swe miejsce i zamieszkać „an­ tropologia pomiędzy nauka i sztuką". „No lak - powie ktoś - ładna mi cegiełka. Toż to kolejna niesamowita cegła!". A szanowni koledzy w redakcji patrząc na gru­ bość grzbietu kolejnego rocznika już przyjaźnie radzą „koledze redaktorowi" zastanowić się czy nie powinni­ śmy przejść w przyszłości na drukowanie (znów sądząc po grzbietach, a nie treści)... książek telefonicznych. Tak, przyznaję, to niepokojące i dla mnie, paradok­ salne, i jakby na ironię losu dziejące się doświadczenie, że oto wobec wezwań z przywołanych na wstępie po­ przednich numerów, wezwań czerpiących z wzorów po­ ezji o to, by w szczególny sposób „widzieć więcej", z ma­ rzeń o „projekcie poetyckiej antropologii", jakby wbrew tym wezwaniom i na przekór wzorom poezji, jeśli rozu­ mieć ją - jak to podkreślał Zbigniew Bieńkowski - jako synonim precyzji, ścisłości mowy zwięzłej, „powstaje ta­ k a cegła", chociaż, od razu chciałoby się dodać: „po­ śród (nie) jednej (nie przespanej) nocy..." T y m bardziej, jakże niepokojąco i paradoksalnie, i znów jakby na prze­ kór i na ironię losu musi wyglądać taki ogromny numer o „Gardzienicach", zważywszy na zasłyszaną niegdyś re­ gułę, przywołaną przez Włodzimierza Staniewskiego tak, było to chyba, jak pamiętam, po spektaklu Awwakuma w Pałacu Prymasowskim w Warszawie - że: „prawdziwy dramat sceniczny nie powinien trwać dłużej niż 20-25 minut!". A tu jakaż więc rozpiętość proporcji! Ale czy można pLsać inaczej o „Gardzienicach". Prze­ cież to jedno z najważniejszych zjawisk na świecie w te­ atrze współczesnym. A nazwisko Włodzimierza Staniew­ skiego należy obok Petera Brooka, Jerzego Grotowskiego, Tadeusza Kantota, Eugenio Barby do listy najwybitniej­ szych twórców teatru XX wieku. Czy warto o „Gardzie­ nicach" pisać inaczej? Czy jednak nie oddajemy i m niedźwiedziej przysługi? Czy nie przykładamy się tym sąż­ nistym numerem do swoistego mitu „Gardzienic"? W wielu opiniach artyści tego zespołu, we wszystkim co robią unoszą się w c i ą ż kilka c e n t y m e t r ó w (dla i n n y c h : metrów) nad ziemią. Stworzyli własny słownik, w którym wiele słów jak choćby te Wyprawy i Zgromadzenia Z i i c z y nają się z dużych liter. Poważni, owładnięci swoją misją. Niekiedy (dla jednych) za mało powściągliwi w tym, co o sobie mówią i piszą, egzaltowani, żeby nie powiedzieć napuszeni. Z jednej strony jakiś dziwny Zakon Sztuki, po­ święcający dla niej całe życie. Z drugiej zaś strony (dla in­ nych) nienaturalnie tkwiący w tej wsi, a na jesieni i na wiosnę w błocie polskiej, podlubelskiej prowincji po pas — po co oni bratają się z tym ludem kiedy przecie'to już wiadomo, że nie ma żadnego ludu i kultury ludowej że kultura ludowa się skończyła" - jak oni mogą t ' i m, po¬ śród nie zaws e przyjaznego środowiska - T t mać?" Czv nie dokładamy sie do tveh obiegowych i s f reótvDOwvch sadów') Gtrd-ienicach" C ^ możni nisać o G a r d ' i e n i c i h " inaczej iak ni • rvlko wsoimiac stes i p i a c h hołdowniczó?AIbo kni'irsko i -e sr 'nrv~v7m sn ' Czy można, pisać o „Gardzienicach" krócej Czy warto pisać O „Gardzienicach" inaczej? Dotykamy t u drugiego antropologicznego zagadnie­ nia obecnego w przywołanych już i poprzednich nume­ rach „Kontekstów", od lat trapiącego etnografów i an­ tropologów. Nasze kłopoty ze wspomnianą paradoksal­ ną i ironiczną sytuacją w jakiej znaleźliśmy się na szla­ ku: „antropologia między nauką i sztuką", jak i powyż­ sze nie zawsze poważne pytania i wątpliwości wiążą się z generalnym problemem stojącym w samym centrum antropologii od lat. A mianowicie z problemem 7 �THgniew BenedykxiM'icz • ANTROPOLOGIA KULTURY MIEDZY NAUKA A SZTUKĄ o p i s u. T o jeszcze jeden temat przewodni łączący tek­ k i , oni artyści w stronę nauki. Powstały w ten sposób sty tego numeru. Staraliśmy się zgromadzić i pomieścić dwa osobliwe, kolejne roczniki, zamiast „cegły" wolał­ różnego rodzaju zapisy. Uczynić opis maksymalnie wie­ bym powiedzieć: dwa milowe kamienie na wspólnym logłosowy, polifoniczny, opis gęsty (słynne antropolo­ szlaku. Bo czyż nie jest to tęsknotą wspólną współcze­ giczne rozróżnienie „thick" and „thin" description) po­ snej nauki, humanistyki i sztuki przekraczać te sztywne łączyć, stronami i tonami cienkimi. Czytelnik znajdzie podziały na naukę i sztukę, odkrywać w naukowcy coś więc t u obok notatek, zapisków, rozmów, wywiadów, z artysty, w artyście coś z naukowca. listów, dyskusji panelowych, noty reżyserskie i zapisy Trzecim tematem obok „bycia pomiędzy nauką aktorów o realizowanych spektaklach, listy, „notatki i sztuką", „kłopotów z opisem" jest sam powracający t u z życia", swoiste „teatropisanie". Bo jakże inaczej na­ uporczywie temat „podróży". Wiąże się on niejako zwać ten gatunek twórczości, którą uprawiają „Gar­ z kwestią natury technicznej. W tym samym czasie, gdy dzienice".' Jak nie użyć strawestowanej formuły przy­ przygotowywane były oba projekty w 1999 roku redak­ woływanego w tym numerze Edwarda Stachury? cja przymierzała się do numeru na „koniec świata" Obok więc zapisów poczynionych „od wewnątrz", i przełomu stuleci. W Warszawie odbywał się cykl wy­ sporządzonych przez artystów i uczestników, zapisów staw „Sąd Ostateczny". Temat eschatologiczny, przej­ często subiektywnych, ciążących jakby w stronę bieguna ś c i a w nowy wiek i nowe tysiąclecie stał się niezwykle poezji i sztuki umieściliśmy t u teksty pisane „z zewnątrz" żywy i aktualny. T o także kontekst powstawania tych - opinie, analizy, dyskusje, teksty wychylone w stronę dwu projektów: naszej podróży do Australii śladami nauki lub stricte naukowe. Dlatego też i pytania o to czy naszych bohaterów należących do tego szczególnego po­ można pisać o „Gardzienicach" inaczej, czy można pisać kolenia, które doświadczyło dwu wojen i rewolucji (tak krócej, nazwałem niepoważnymi, bo odpowiedź jest pro­ naprawdę b y ł a to przecież t e ż i podróż do początków sta. Jeszcze bardziej paradoksalna i ironiczna wobec an­ naszego krwawego wieku - tropologicznych rozstrząsań - „jak pisać„(słynne antro­ „Gardzienic": jeszcze głębszej (do początków naszej pologiczne rozważania: „jak opisywać, pisać kulturę"). - ery: I I w. po Chrystusie) i wcześniej ukształtowanej - Ta rzecz chociaż po części zaplanowana, po prostu zło­ Metamorfozy były przecież już uformowane - podróży żyła się sama. „Gardzienice" napisały się same. Numer do „niemej" Grecji, by z okruchów wyczarować muzy­ 0 Gardzienicach" powstał dzięki samym Gardzienicza- kę, która ocala i pociesza. („Czyż jest na darmo legen­ 1914-1918!), i podróży da, że w trenach po Linosie/ pierwsza nieśmiała nom i ich przyjaciołom. O t o bowiem w tym samym nie­ ka przemogła drętwą martwotę [...] ta, która dziś nas mal czasie, gdy my wyruszaliśmy w naszą „podróż pomię­ porywa, pociesza, wspomaga." - Rainer Maria Rilke, dzy nauką i sztuką", podróż do źródeł antroptAogkznej / Elegia Duincjska, w przekl. M . Jastruna). Nie miejsce przygody u początków naszego zeszłego wieku, podążając tu by dalej snuć symetrie i asymetrie tropami Malinowskiego i Witkacego do Australii, aby podobieństwa i różnice w o b u podróżach na koniec i początek nowe­ odtworzyć ją w postaci wystawy i w „Kontekstach", go wieku i tysiąclecia. Problemem natury technicznej w tym samym dokładnie czasie na jesieni 1999 roku było to 'e można by oddzielić monograficzny numer „Gardzienice" zorganizowały w Krakowie swoją pierwszą o sesję naukową z cyklu Misteria, Inicjacje rozpoczynającą Gudzienicach" Misteriach i Inicjacjach od pozosta łych tekstów Postanowiliśmy inaczej Wybrać choćby dwuletni program zakończony Festiwalem i drugim sym­ te t e k s t y które Drzez swć>i charakter t e T t r a l n v pozjum pod tym samym tytułem. Cały program „Gar­ dzienic" (podobnie jak i nasz) rozgrywał się w ramach eic-nv ów m o t w n o d r ó ż l (Etwlo? Festiwalu Kraków 2000. Z tej to właśnie pierwszej sesji wam Chin w bodim KaroŁ Frycza misia na etnolo abto DdekiWs-hód) z 1999 roku pochodzą zamieszczone tu teksty history­ a t a k ż e i moment przejścia (Sąd Ostateczny ków kultury starożytnej, filologów klasycznych, specjali­ polskich; Pokolenie, którego me ma. Młody teatr lat dzie­ stów od starożytnej Grecji. Ich autorom składamy ser­ więćdziesiątych; deczne podziękowania tu i w stosownym miejscu obok „Wesele". Miedz^ Fredrą i Słowackim) Kraków między teatrem a rytuałem; w jakiś sposób łą­ czą się i głębiej'korespondują z doświadczeniami i po­ programu tej sesji. Dziękujemy również organizatorom 1 przyszłym wydawcom z Biura Węgajty artystów 2000 - przygoto­ wywana bowiem jest książkowa edycja materiałów z obu szukiwaniami „myślących artystów" z Gardzienic, i zda­ ją zarazem relację z owego czasu przejścia u końca i po­ czątku nowego wieku A . D 1999, 2000, 2001. Pozosta­ sesji - za zgodę na publikację, zwłaszcza zaś dziękujemy je nam jedynie na koniec przeprosić, prosić raz jeszcze Panu doktorowi Dariuszowi Kosińskiemu, który współ­ o cierpliwość i wyrozumiałość oraz zapewnić Autorów pracował z nami w tym względzie i będzie czuwał nad tekstów oczekujących na publikację już od dłuższego dalszymi losami zapowiadanej pełnej edycji. czasu a zepchniętych przez oba potężne roczniki, że Paradoksalne więc w tym spotkaniu z „Gardzienica- w n a s t ę p n y m roku powrócimy do pojedynczych kwar- m i " i obu „podróżach między nauką a sztuką" jest to, że talnikowych wymiarów. my nominalni naukowcy zwróciliśmy się w stronę sztu­ 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a8ef2a0a707d87f825147b2e0cee582.pdf 27abab5b19bbc5885c274ab6549424a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3203 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika, cz. III) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1, s.58-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz Czesław Robotycki Ludwik Stomma Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O SŁOWNIKA, CZ. III TARTU I RADZ'ECKA SEMIOTYKA tycznymi KULTURY wszelkie uporządkowane wyższe, sposoby nadbudowane wyrażania nad językowymi, informacji, posiadająco Z a c z y n i j m y o d sprostowania: mówienie o ,,szkole w T a r t u ' " . swoją gramatykę i słownictwo — systemy a r t y s t y c z n e , religijno — j a k to się u nas przyjęło — jest właściwe t y l k o z wydawniczego i t d . Realizacją danego s y s t e m u semiotycznego jest każdorazowo p u n k t u widzenia. P r z y t a m t e j s z y m b o w i e m uniwersytecko w y ­ tekst—elementarna dawany często używane, zwłaszcza przez jest z i n i c j a t y w y pioniera g r u p y , J u r i j a Łotmana jej jednostka kultury. Pojęcie Łotmana — tekstu oznacza — dużo organ —- , , T r u d y po z n a k o w y m s i s t i e m a m " , j a k też inne p u b l i ­ więcej niż t y l k o zapis w y p o w i e d z i , odnosić się może n p . również kacje do obrzędu j a k o „tekstu z a c h o w a n i a " . Jest n i m każda 1 — wy­ zbiorowe, z innymi których a u t o r z y są j e d n a k n a ogół związani ośrodkami, a przede strukturalno-typologioznyeh w s z y s t k i m z sektorom badań moskiewskiego noznaw-stwa i Bałtuistyki A k a d e m i i Nauk Instytutu ZSRR Slowia- (Wiaczesław rażająca system semiotyczny, 2 — odgraniczona od ,,nic - tekstów", 3 — s t r u k t u r a l n a całość o wewnętrznej organizacji. Pojęcie „system modelujący" oddaje z kolei tę właściwość I w a n o w , Władimir Toporów i i n . ) . Oczywiście ,.szkoła M o s k w a — s y s t e m u znakowego, T a r t u " nio s t a n o w i wyraźnie z u n i f i k o w a n e j g r u p y , przynależność b u d o w y z jego pomocą m o d e l i świata l u b jogo fragmentów. do której byłaby określona f o r m a l n i e — ludzi Poprzez t e i i a p a r a t myślowy — wyobrażenia, pojęcia, wierzenia — obrębie społeczność i jednostka percypują świat, przezeń możliwe jest połączonych wspólnotą orientacji t o aglomerat semiotycznych w jaką jest modelowanie czyli możliwość d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , lecz tworzących wachlarz bardzo szeroki. uporządkowanie jego obrazu. P i e r w o t n y m systemem Owe d y s c y p l i n y t o przede w s z y s t k i m językoznawstwo, l i t e r a t u r o ­ jącym jest — t o oczywiste dla zakorzenionej w językoznawstwie znawstwo semiotyki — i f o l k l o r y s t y k a (poza wyżej wymienionymi także język. O n jest p o d s t a w o w y m modelu­ „urządzeniom do T . C y w j a n , S. N i e k l i u d o w , J . N o w i k , D . Segal, В. Uspienski — m a t r y c o w a n i a " . Dostarcza członkom społeczeństwa i n t u i c y j n e g o b y wymienić t y l k o autorów prac wiążących się z szeroko rozu­ poczucia strukturalności ,,(...) zmusza łudzi do t r a k t o w a n i a j a k o mianą etnologią), o r i e n t a l i s t y k a (A. P i a t i g o r s k i j , B . Ogibenin), s t r u k t u r t a k i c h zjawisk, których strukturalność nio jest oczy­ szczegółowa etnografia (A. B a j b u r i n , G. L e w i n t o n ) , po części wista h i s t o r i a (A. Guriewicz), b y zmilczeć o przedstawicielach n a u k modelujące, któro znacznie m a t e m a t y c z n y c h i biologicznych. wistość, określają sposób widzenia świata, programują na za­ Co ląozy tę niemałą grupę badaczy ? J a k pokrótce scharak­ teryzować olbrzymią ilość i c h p u b l i k a c j i , imponujących eru­ ( I . 179)". N a d n i m nadbudowane są wtórne systemy k o n k r e t n i e j strukturyzują rzeczy­ sadzie cybernetycznej ludzkie działanie. ( W t e j ostatniej k w e s t i i radzieccy semiotycy powołują się n a prekursorskie prace psy­ dycją a niezmiernie rozstrzelonych w swej orientacji ?* Badacze chologa L . Wygotskiego ci, po pierwsze, traktują kulturę j a k o sieć kanałów k o m u n i k a c j i on znak j a k o środek k i e r o w a n i a l u d z k i m zachowaniem) i j a k o i n w e n t a r z j e j produktów — „niedziedziczną pamięć", zbiór zalegalizowanych wtóre, podstawową tekstów. Po rolę w budowie metodologii badań k u l t u r j ' przypisują lingwistyce, z l a t 3 0 - t y c h w których rozpatrywał Pora obecnie przedstawić z bliska prace — n a ogól wspólnie pisano — t y c h dwóch uczonych, którzy badając różnorodne systemy modelujące najbliżsi są etnograficznej p r a k t y c e . Są t o logice i t e o r i i i n f o r m a c j i , traktując każdy b a d a n y system se- przytłaczające m i o t y c z n y ( k u t y p o l o g i i których zmierzają) j a k o hierarchicznie spojrzeń p u b l i k a c j e W . u s t r u k t u r y z o w a n y język — „system systemów" — który można Ci znawcy języków indoeuropejskich Jokują mitologię słowiańską badać s t o s o w n y m i d l a każdego p o z i o m u m e t o d a m i (jak w ję­ na t l e mitów indoeuropejczyków, idąc w j e j r e k o n s t r u k c j i w ślad zykoznawstwie za Jakobsonem, i częściowo D u m e z i l e m , a rehabilitując jeszcze -— od fonologii do p o e t y k i t e k s t u ) . Po trzecie erudycją., rozległością I wa no wa tematyki i W. i śmiałością Toporowa. badacze c i widzą stosowalność swych m e t o d do badań zjawisk XIX-wieczne k u l t u r o w y c h wszystkich epok i różnych obszarów, traktując n a Traktują ją j a k o bogatą, złożoną i zhierarchizowaną. Odtwarzając t r a d y c j o szkoły mitologicznej (Afanasjow r i in.) równi treści duchowe k u l t u r archaicznych oraz złożone zjawiska d a w n y słowiański system r e l i g i j n y ustalają szość jego poziomów a r t y s t y c z n e w k u l t u r z e współczesnej (stąd n p . wiersz M a n d e l - — o d najwyższej w a r s t w y p a n t e o n u przez postacie sztama pojawiający się w kontekście analizy m i t u ) . zowane, demoniczne, herosów, s y l w e t k i z tekstów d r o b n y c h aż Przybliżmy niektóre t e r m i n y , powtarzające kacjach radzieckiego wtórne semiolyczne się w publi­ „nowego podejścia". Pojęcie kluczowe t o systemy modelujące. Rozłóżmy je na części po człowieka w jego f u n k c j a c h s a k r a l n y c h ( W . I w a n o w , W . To­ porów, Sławianskije jazykowyje sistiemy. Drewnij modielirujuszczije Moskwa pieriod, zawierają Pierwszy w którym naczelne miejsce zajmowała idea Drzewa n e u t y c z n y pogląd, że z n a k i nie mogą istnieć poza relacjami, wzajemnymi w o d e r w a n i u o d systemu. T a k jest w p r y m a r n y m systemie s e m i o t y c z n y m , j a k i m jest język n a t u r a l n y , gdzie •— p r z y p o m n i j m y rzecz wiadomą — cząstki elementarne (jednostki dyskretne fonemy) nie mają autonomicznego myślenia t y p u kosmologicznego, Kosmiczne­ u n i w e r s a l n y k o m p l e k s z n a k o w y , wieloaspektowy symbolicznie zapisujący podstawowe wyobrażenia na obraz temat świata i d y n a m i k i jego r o z w o j u . Analizując mitologię kosmogoniczną, a u t o r z y rekonstruują znaczenia, nieistniejący już tekst słowiańskiego m i t u o Gromowładcy poko­ a cechy d y s t y n k t y w n e , dzięki którym są one odróżnialne, ist­ nującym Żmija, p r z y c z y m kolejne e t a p y p o j e d y n k u odtwarzane nieją t y l k o w relacjach (nacechowanie — nienacechowanie: n p . są n a podstawie wzmianek w d r o b n y c h t e k s t a c h , t a k i c h j a k za­ dźwięczność — bezdźwięczność). Są również s y s t e m a m i semio- gadki, 58 — go — analizę przejawów semioliczeskije 1965 ( I ) . Liczne i c h prace składowe: system semiotyczny (znakowy) i system modelujący. człon zapisuje z n a m i e n n y d l a s e m i o t y k i a n t y h e r m e - wyspecjali­ magiczne formuły, g r y dziecięce a nawet rekwizyty �obrzędowe: f i g u r k i krów z ciasta, lepione n a k o r o w a j u , dające „szkoły M o s k w a — T a r t u " poszerzają naszą koncepcję człowieka się odczytać j a k o k r o w y p r z y drzewie k o s m i c z n y m . Utwierdzają i kultury, j g w one autorów w p r z e k o n a n i u , że p r z e d m i o t e m sporu o b u m i t y c z ­ n y c h personaży było bydło. A n a l i z y te dowodzą (a może raczej: zakładają?) że wielo tekstów s t a n o w i przekształcenie głębokiej struktury mitu kosmogonicznego, składając się na jogo krąg który może obejmować różne realizacje w różnych transformacji, systemach z n a k o w y c h (magia, s z t u k i piękne i t p . ) . Stały schemat. — inwariant daje się odnaleźć w allorytualach m i t u , a więc w t a k i c h przekształconych już wobec t e k s t u p i e r w o t ­ nego działaniach obrzędowych, f o r m y wyjściowej. które zachowały strukturę I w a n o w i Toporów wymieniają t u n p . grę dziecięcą w k o t k a i myszkę, które to postacie miałyby być alloporsonażami odpowiednio Gromowładcy i Żmija (tezę u p r a w ­ dopodobnić m a fakt przedstawiania Boga R a w postaci k o t a , uśmiercającego węża p o d s y k o m o r e m = drzewem kosmicznym Dobrą bibliografię t y c h w y d a w n i c t w (notującą n p . ok. 300 p o z y c j i samego t y l k o W . I w a n o w a ) s t a n o w i książka: K . E i mermacher, S. Shishkoff, Subject Bibliography of Soviet Se­ miotics. The Moscow-Tartu School, A n n A i b o r 1977. T e k s t y polskie i b i b l i o g r a f i a : Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M . R. Mayenowa, przedmowa S. Żółkiewski, W a r ­ szawa 1975. Wyraźnie podkreśla się inspirującą rolę dawnej p r a c y A . Zołotariewa, Dualnaja organizacja pierwobytnych narodów: proischożdienie dualisticzeskich kosmogonii (rękopis z r. 1941, w y d a n y p t . Rodowoj strój i pierwobytnaja mifologia, Moskwa 1964) który na m a t o r i a l e z całego świata udokumentował za­ sadę b i n a r y z m u w organizacji d a w n y c h g r u p społecznych i w i z j i świata. 1 2 w egipskiej księdze zmarłych). Przykładem innego przekształ­ cenia mają być i k o n y „ Ś w . J e r z y zabijający s m o k a " — na V A N GENNEP których wyobrażenia gór i wód w pejzażu miałyby być echem jaskiń, w których Żmij pochował ukradzione bydło l u b zamknął Van w o d y z i e m i i nieba. A u t o r m . i n . Mythes Wypada wspomnieć, że procedura o d k r y w a n i a i n w a r i a n t u Gennep moeurs w różnych w a r i a n t a c h , powstających w h i s t o r y c z n y m procesie Paris transformacji Folklore. (procedura której p o d w a l i n y położył W . P r o p p , imię którego nierzadko przywoływane jest przez autorów z g r u p y (1873—1957) etnograf et legendes. Essais d'ethnographic 1908—1914; La formation 1924; Croyances Manuel de folklore francais współczesnego f o l k l o r u francuskiego) I w a n o w , W . Toporów, Inwariant kich i folklornych folkloru. tiekstach Sbornik i transformacii (w:) Tipołogiczeskije statiej pamiali (W. w mitołogiczesissledowania W. J a . Proppa, po M o s k w a 1975, dzieciństwo, młodość, Religions t. I — V , Paris 1910; Le Paris francaises, (Podręcznik contemporain ohrzest, diachronię. Paris 1906; et linguistique, populaires ryzacji synchronii o folklorysta francuski. des legendes, et coutumes t a r t u s k i e j ) znamienna jest d l a radzieckiej t e n d e n c j i do histos e m i o t y k i , pogłębienia i et legendes d'Australie, t . I , cz. 1 •— n a r o d z i n y , narzeczeństwo; Paris 1943; t . I , cz. 2 — ślub, pogrzeb, 1946; t . I , cz. 3 — zapusty, post, Wielkanoc, 1947; t . I , cz. 4 •— c y k l m a j o w y , noc świętojańska. 1949; t . I , cz. 5; letnie obchody p a t r o n a l n e i rolnicze, 1 9 5 1 ; t . I , cz. 6 — jesienne obchody patronalne i rolnicze, 1953; t . I , s. 4 4 — 7 6 ) . Penetrujący mitologiczne przedpole h i s t o r i i Toporów stwier­ dza związek m i t u kosmogonicznego z t e k s t a m i quasi-historycz- n y m i , dotyczącymi legendarnych dziejów m i a s t a : mitologiczne pradzieje W i l n a tworzą kompleks z n a k o w y , który mógł o t r z y ­ mywać konkretną realizację w fabułę m i t u , w schemacie quasi- cz. 7 — c y k l d w u n a s t u d n i , 1958; t . I I I — kwestionariusze, p r o w i n c j o i regiony, b i b l i o g r a f i a adnotowana, 1937; t . I V — b i b l i o g r a f i a a d n o t o w a n a , indeks, 1938 (t. I I — b r a k , razem s. 4244). Również tłumacz i p o p u l a r y z a t o r w y b r a n y c h dziel m . i n . : J . Frazera, A . C. H a d d o n a , E . W e s t e r m a r c k a . społecznej, W y b i t n y współczesny e t n o g r a f f r a n c u s k i — Nicole Belmont w t o p o g r a f i i , w poezji, w języku. N i e w o l n o p r z y t y m nalegać nazwala A r n o l d a V a n Gennepa „twórcą e t n o g r a f i i f r a n c u s k i e j " -historycznym, na rytuale, pierwszeństwo złożoności, to w Wilno, wyje wszystkich zniekształceniem Wil'na: ramach którejkolwiek udziału bowiem w gorod instytucji interpretacji i aspektów obrazu. (W. negować i c h jednocześnie, Toporów, (w:) Bałto-slawianskije i mit grozi Vilnius. etnojazyko- Ważne miejsce w d o r o b k u o m a w i a n y c h autorów zajmuje analiza wytworów k u l t u r y duchowej przez p r y z m a t tkwiących w n i c h d y c h o t o m i c z n y c h opozycji. Posiłkując się materiałem e t n o g r a f i c z n y m z k i l k u n a s t u k u l t u r s k o m p l e t o w a l i o n i — co­ k o l w i e k mechanicznie w p r a w d z i e , bez o m a w i a n i a związku po­ między kategoriami opozycji linearnycłi — uniwersalny zestaw semantycznych ( t y p u góra-dół, prawo-lewo i t d . , łącznie 78 p a r , w t y m niektóre bardzo p r z y p a d k o w e ) . Te metajęzykowe kategorie są charakterystyczne systemów symbolicznej dawnych mitologii, przy uniworsalny tak wybitni ludoznawcy, j a k Pierre ( E m i l N o u r r y ) czy P a u l Sebillot. P o m n i k o w y Manuel Saintyves obejmuje b o w i e m nie t y l k o szeroką syntezę f o l k l o r u różnych regionów F>aneji, lecz również u n i k a l n y wykład m e t o d y k i badań tere­ s. 34). kontakty, i jest t o tytuł w pełni uzasadniony, p o m i m o , że poprzedzali V a n Gennepa dla wszystkich charakter owych b y szukać b e z p r o d u k t y w n y c h rozważań o t y p a c h a n k i e t czy formacie k a r t e k do zapisu i n f o r m a c j i (polski nonsens etnogra­ f i c z n y — pół ( ? ! ?) k a r t k i maszynopisu); znaleźć można n a t o m i a s t systematyczny kwestionariuszy używanych po dziś c y c h w ięc pozyskiwanie o d p o n a d 40 l a t w pełni porównywalnych r materiałów. Znaczenia dzieła A r n o l d a v a n Gennepa d l a nowej etnologii strukturę polskiej omawiani autorzy akcentują nawet k a t e g o r i i , n p . powszechne n a zestaw dzień do opisowej d o k u m e n t a c j i k u l t u r y l u d o w e j , umożliwiają­ determinują klasyfikacji, czym archaicznych n o w y c h i o p r a c o w y w a n i a i c h wyników. Wykład, w którym d a r m o nie wyznaczają jednak zasługi etnograficzne. jego Decyduje lokalne, prekursorskie o n i m jedna przede w s z y s t k i m jego praca — wydane w 1909 Les rites de passage B y zrozumieć pojęcio „obrzędów przejścia" całej prawie k u l i ziemskiej o d czasów p a l e o l i t u wiązanie płci {Obrzędy przejścia). męskiej ze stroną prawą a kobiecej z lewą ( W . I w a n o w , cofnąć się n a j p i e r w m u s i m y do t r z e c h d o k o n a n y c h przez A r n o l d a Toporów, Moskwa Issledowanija w oblasti słowiańskich W. driewnostiej, 1974) . 2 1 — iż w myśli m i t y c z n e j czas (również i czas życia ludz­ Wobec prac o w y c h uczonych t r u d n o pozostać obojętnym; jedne v a n Gennepa f u n d a m e n t a l n y c h ustaleń: wywołują podziw, inne —. p r z y n a j m n i e j zaskoczenie (gdy n p . opisują swe wrażenia z kontrolowanego e k s p e r y m e n t u kiego) nie przebiega linearnie, lecz cyklicznie i zawsze powTaca do siebie; nie z n a więc początku a n i końca. 2 — iż czas t e n m a c h a r a k t e r periodyczny (segmentarny). z meskaliną, przedsięwziętego z r a c j i zainteresowania d l a r o l i T r w a n i e r o z w i j a się o d cezury do cezury; p r z y c z y m każdy jego halucynogenów okres (odcinek) m a swoją własną wartość, (gdy — w k u l t u r z e ) , czasem •— zgoła opierając niedowierzanie oraz zasadzie 3 •— iż pozycja j e d n o s t k i w rzeczywistości społecznej k o n s t y ­ t r a n s f o r m a c j i postaci m i t o l o g i c z n y c h suponują związek staro­ t u o w a n a jest w k u l t u r a c h l u d o w y c h i p l e m i e n n y c h przez rytuał, żytnych M u z (gr. Mousai) z m y s z a m i , w t y m także z bohaterem nie zaś zobiektywizowane f a k t y biologiczne. Że więc, co d o b i t ­ kultury nie p o t w i e r d z i l i później m . i n . Gerardus v a n der Leeuw, Mifcea masowej się n a zbieżności językowej — Mickey Mouse... Zawsze j e d n a k prace 59 �E l i a d e , czy Claude Levi-Strauss, człowiek dorosły t r a k t o w a n y mieć żadnej k o n k u r e n c j i . Toteż zwłoki nieszczęśliwca po p r o s t u może być j a k dziecko i za nie u z n a w a n y , o i l o n i e przeszedł zachowano uprzednio i n i c j a c j i w j e j uznawanej przez daną grupę f o r m i e ; Jest t o k l i n i c z n y wręcz opis m e d i a c j i . Przyjmując zmarły nie p o c h o w a n y nie jest zmarłym w pełnym słowa tego m i t u zmarły naczelnik znajduje się b o w i e m jednocześnie w sta­ znaczeniu etc. nie śmierci (nio jest już pośród żywych) i życia (nie został po­ T r w a n i e (czas) jest więc w świadomośoi m i t y c z n e j niekoń­ czącym się łańcuchem różnych jakościowo ogniw, p r z y przejście z jednego ogniwa (stanu) do drugiego, czym kolejnego, grzebany poza = życiem, ale również nie w stanie śmierci." 1 kategorie nie odszedł spośród żywych), równolegle sytuując się poza oboma t y m i s t a n a m i . Jego sytuacja dajo się więc opisać formułą: usankcjonowane być m u s i przez obrzęd, rytuał. N a obrzęd t a k i składają się — podług A r n o l d a v a n Gennepa — t r z y zasadnicze fazy: rytuał oddzielenia marge) i przyjęcia (d'agregation). odpowiadają n p . rozplećmy dokonuje się magiczne g r u p y ze stanu ( ~ х Д ~ У ) Z = (x-Ay)A • (rites do separation), marginesu (do W pierwszej z n i c h , której w p o l s k i m obrzędzie weselnym, wyłączenie, uwolnienie j e d n o s t k i l u b dotychczasowego; w trzeciej ( n p . oczepiny) następuje włączenie do s t a n u nowego. -Natomiast faza gdzie x i v oznaczają odpowiednio człony opozycji życie : śmiorći Podobno elementy mediacyjne towarzyszą k a ż d e j opozycj I t a k n p . w opozycji dzień : noc c l m r a k t o r m e d i a c y j n y uzyskiwać będą zmierzchy i świty, w opozycji dwócli przestrzeni — i c h środ­ granice; w opozycji męskie : żeńskie — obojnakie etc. Totoż za k o w a — faza marginesu, t o czas, k i e d y p o d m i o t a k c j i r y t u a l n e j swoiste r e g n u m m e d i a t i o r u m uchodzić może m i t y c z n y środek znajduje się już poza stanem p o p r z e d n i m , a jeszcze poza nas­ świata u s y t u o w a n y pomiędzy członami o p o z y c j i : lowe : prawe, tępnym, jest więc niejako w y r z u c o n y poza poza świat, właśnie na M A R G I N E S bycia — t o co określone, czasu. I t e n właśnie okres nie b y c i a , okres marginesu jest t u najważniejszy, góra : dół, wschód : zachód, północ : południe i t p . T e n o s t a t n i przykład nakazuje jedna.k zwrócenie u w a g i n a jeden aspekt zjawiska mediacji. Otóż w opozycji s t a n o w i o oryginalności t e j g r u p y rytuałów, które nazwał A r n o l d środka) : zewnętrzne (na zewnątrz) t e n sam „środek v a n Gennep „obrzędami przejścia". w t a p i a się w joden z członów przeciwstawienia. W W okresie t y m j e d n o s t k a l u b g r u p a znajduje się z jednej jeszcze wewnętrzne więc od tego, które opozycje są eksponowane (do świata" zależności (lub występują) s t r o n y — co jest poniokąd prasformułowaniom s t r u k t u r a l n e g o w systemie, element Z może pełnić funkcje mediacyjne i wchodzić pojęcia m e d i a c j i — poza d w o m a s t a n a m i X i Y , należąc jedno­ w związki z i n n y m i elementami o t y m s a m y m charaktorzo l u b cześnie do n i c h o b u ; z d r u g i e j s t r o n y n a s k u t e k u s y t u o w a n i a odgrywać rolę członu opozycji łącząc się wówczas z o d p o w i e d n i m i poza t y m co określone, ciągle i sklasyfikowane staje się elemen­ członami pozostałych przeciwstawień. Spójnik „ l u b " nie oznacza t e m , uczestnikiem owego świata n a opak, który w wiele l a t później t u b y n a j m n i e j a l t e r n a t y w y . Poszczególne elementy mogą b o w i e m opisywać miał n p . Michał B a c h t i n . Zdekodowanie t e j m i t y c z n e j pełnić (i wobec mnogości opozycji w systemie l o g i k i p o z w a l a n a m zaś n a koherentną interpretację t a k i c h n p . rolę opozycyjną i mediacyjną jednocześnie. Poprawna analiza zjawisk, j a k n o r m a defloracji p a n n y młodej przez obcego (stąd w i n n a zdawać danego ius p r i m a e noctis), u s t a w i a n i a przeszkód n a drodze orszaku często pełnią) wówczas sprawę z o b u umiejscowień z n a k u w systemie i ze wszystkich, częstokroć pozornie sprzecz­ n y c h , relacji, w które w n i m wchodzi. nowożeńców i t d . T a k więc potrzeba było z górą pól w i o k u i doświadczeń p a r u W a r t o p r z y t y m zwrócić uwagę, iż k o n s t r u k c j e „ c z y s t e " , Gennepa oparte l i t y l k o n a k o m b i n o w a n i u p a r a l e l n y c h członów opozycji m o d e l mógł zostać w pełni z r o z u m i a n y i w y k o r z y s t a n y . Rozbu­ mają często w m i t a c h znaczenie p o t e n c j a l n y c h wzorców. N a t o ­ d o w u j e m y go zaś n a d a l ( P a t r z : Alkmeny Że zaś żadna miast w codziennej, dostępnej „ p r a k t y c e " d y s k u r s u mitycznego z ważniejszych prac A r n o l d a v a n Gennepa n i e została po dziś d o m i n u j e g r a mediacji. Z sytuacją taką m a m y do czynienia dzień przetłumaczona n a język polski? Cóż, zdarzają się, choć chociażby może n a z b y t często, i w i e l c y z a p o m n i a n i . Toż n a w e t w rodzmnej wiańskim micie kosmogonicznym, pokoleń etnografów, b y zaproponowany przez V a n magia). w analizowanym przez Ryszarda Tomickiego gdzie opozycyjny, sło­ binarnie F r a n c j i p r z y p o m n i a n o sobie o n i m i zaczęto korzystać z jego w y p r e p a r o w a n y Diabeł — przez duże D — pozostaje, inspiracji, nie ujawniającym się w baśni czy obrzędzie, a b s t r a k t o m ; zas­ praktycznie dopiero w ostatnim dziesięcioleciu, dzięki s t a r a n i o m Nicole B e l m o n t i Isaaca C h i v y . Ł g tępują go zaś w folklorze modiacyjne diabły — przez małe d . Również 2 w m i t y c z n y m wartościowaniu czasu czy przestrzeni c h a r a k t e r y s t y k a poszczególnych czasokresów (stanów) czy miejsc MIT A L K M E N Y Sensu sporadycz­ pozostaje striclissimo: udokumentowana, przez L u d w i k a Stommę na przykładzie słowiańskich obrzędów przejścia (patrz —>) s t r u k t u ­ r a l n a jedność specyficznych — mediacyjnych k a t e g o r i i czasu, przeszkadza często niedopowiedziana, jednak eksponowaniu niedookreślona; obrzędowego, co nio magicznego i t p . znaczenia s t r e f między n i m i granicznych — m e d i a c y j n y c h . Nazwa „magia A l k m e n y " pochodzi od i m i o n i a księżniczki powodująca tebańskiej — m a t k i Heraklesa. Postać Heraklesa, n i t o Boga. współwystępowanie i wymienność t y c h k a t e g o r i i p r z y a p l i k o ­ n i człowieka (ojcem był Zeus), poczętego w noc, która nie była w a n i u szeregu nocą (Zeus nakazał H e l i o s o w i przez t r z y d o b y wygaszać ognie przestrzeni i bytów (oś teognozyjno-kosmiczna), działań o charakterze m a g i c z n y m (np. w t z w . modyc3'nte ludowej). Sensu largo: zasada łączenia się (а Л Ь Л с Л ... słoneczne), obdarzonego ...n) kleństwem... ogniskuje t y l e mediacji, że zaiste uznanie jego m a t k i i wymionności (a V b V о V ...n) elementów w dyskursie m i t y c z n y m . Z a elementy mediacyjnych mediacyjne uważa się błogosławieństwem, które było prze­ za patronkę zjawisk g r a n i c z n y c h , pośrednich wydaje się w pełni p r z y t y m w poststraussowskim strukturałiźmie zjawiska, które uzasadniono. A zresztą, czyż w nauce w której m a m y już k o m ­ wykazując wyraźne związki z oboma członami d a n y c h opozycji pleks konstytuują wszelako skłonności niewydarzonego Narcyza... nic zasługuje na upamięt­ odrębną jakość, nie przynależą więc do żadnego z t y c h członów. Pisze n p . Gerardus v a n der L e e u w : „ K t o nie jest pogrzebany kulawego Edypa, syndrom zbrodniczej Klitajmestry, nienie księżniczka, która „przewyższała wszystkie inno k o b i e t y то swoich czasów urodą i r o z u m o m " . . . ? 3 nie jest także m a r t w y . M . H . K i n g s l e y znalazła na Kalabarze, w d o m u naczelnika plemienia, zwłoki jego nieżyjącego poprzed­ n i k a . Przebiegły k a c y k nie chciał dać go pogrzebać, ponieważ po spełnieniu togo r y t u jego p o p r z e d n i k byłby ostatecznie niożywy, a w t e d y mógłby z n o w u przyjść n a świat. Następca t a k b y l przekonany o trwałej wartości mana naczelnika, że nie chciał 60 G. v a n dor Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 249. J . R. T o m i c c y , Drzewo życia, W arszawa 1976. * R. Graves, Miły greckie, Warszawa 1974. 1 2 T �LIST D O REDAKCJI (...) Czytając w n r 1/80 artykuły •— Wielkanocne str. 15 i Krasnobrodzkie Palmy wieńce, s t r . 21 ośmielam się nadmienić, stroje gospodyń w i e j s k i c h , mężczyźni w s t y l i z o w a n y c h strojach chłopskich (8 osób), młodzież, dzieci — wszyscy gromadnie że we w s i Niegownice — 8 k m od H u t y K a t o w i c e , zachował się idą w g r u p a c h z orkiestrą i niosą wieńce w y k o n a n e ze zbóż, zwyczaj, że na Niedzielę Palmową w y k o n u j e się masowo bardzo kwiatów p o l n y c h i ogrodowych, wiele p a l m . W t y m r o k u (80) było p o n a d 400 s z t u k . Niektóre owoców często w połączeniu z narzędziami r o l n i c z y m i i domo­ makówek, orzechów, j a r z y n , kwiatów w y m i . Niesie się chleby, bułki, ciasta z n a p i s a m i i t p . Ważne żywych, suchych t r a w , sztucznych kwiatów, bibuły, wstążek... jest, że t r w a t o o d bardzo dawna i jest bardzo autentyczne bez T r z y w i o s k i konkurują zo sobą. specjalnej reżyserii i o charakterze wspaniale, wysokie, smukłe, barwne, wykonane z Drugą uroczystością znaną n a całą okolicę t o dzień 15 sierpnia — M . Boska Zielna — dożynki parafialne — „owoc z i e m i i p r a c y rąk l u d z k i c h " niesiony jest do kościoła. B a r w n e masowym. Załączam k i l k a zdjęć z N i e d z i e l i P a l m o w e j r . 1980 i z 15 sierpnia. (...) Ks. Kazimierz Mrówka 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b43f50a02f44f187223088f62ea5ea70.pdf 2299eecaa9a91bc581b638b6d47b8860 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3251 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje (materiały do słownika) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz, Czesław Robotycki Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O Antropologia kultury jest nauką młodą. Jeszcze w 1952 г., w t o k u S y m p o s i u m I n t e r n a t i o n a l o f A n t r o p o logy w N o w y m J o r k u , Siegfried F r e d e r i c k N a d e l nego­ w a ł j e j o d r ę b n o ś ć od f u n k c j o n a l i s t y c z n i e r o z u m i a n e j a n ­ tropologii s p o ł e c z n e j . Dzisiaj w p r a w d z i e n i k t j u ż nie od­ m a w i a s p e c y f i k i tej d y s c y p l i n i e , , k t ó r e j p r z e d m i o t e m nie jest c z ł o w i e k p e ł e n z n a c z e ń , ale c z ł o w i e k t w ó r c a zna­ czeń", jednak p r ó b y ściślejszego o k r e ś l e n i a jej zakresu i pozycji wśród nauk społeezno-historycznych natrafiają n a d a l na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . I n n ą p o s t a w ę p r e z e n t u j e t u p r z e c i e ż s o c j o l o g i z u j ą c a g r u p a p a r y s k a Isaaca C h i v y , i n ­ ną ekonomizujący Maurice Godelier, związani z trady­ cją szkoły praskiej i W ł a d i m i r a Proppa przedstawiciele tartuskiej szkoły semiotycznej, etnologizujący historycy s p o d z n a k ó w N o u v e l l e H i s t o i r e etc. N a t y m t l e s t o s u n ­ k o w o w y r a ź n i e r y s u j ą się zainteresowania o d l e g ł e j od inspiracji socjologicznych i ekonomicznych nowej etno­ logii polskiej, której p r o g r a m charakteryzuje najpełniej pięć n a s t ę p u j ą c y c h p o s t u l a t ó w : 1. — o d e j ś c i a o d p o z y t y w i s t y c z n y c h i p o s t p o z y t y w i stycznych (funkcjonalizm) k i e r u n k ó w etnologii w s t r o n ę u j ę ć s y s t e m o w y c h , w y c h o d z ą c y c h od k a t e g o r i i w ł a ś c i ­ w y c h badanej kulturze, a więc niejako „od w e w n ą t r z " ; 2. — a p l i k o w a n i a k o h e r e n t n e g o i k o n s e k w e n t n e g o aparatu p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n e g o , a k c e n t u j ą c e g o stro­ nę znaczeniową zjawisk kultury; 3. — k o n c e n t r a c j i b a d a ń n a s y s t e m i e t z w . k u l t u r y d u ­ chowej w jej szerszym j e d n a k r o z u m i e n i u , n i ż u K a z i ­ mierza Moszyńskiego, o b e j m u j ą c y m również religijność, obrzędowość, mitologię, literaturę ludową, problematy­ kę identyfikacji kulturowej etc; 4. — z a n i e c h a n i a — w a r u n k o w a n y c h p r z e z f o r m a l n e pseudoklasyfikacje — p r z y p a d k o w y c h o p i s ó w z j a w i s k , na k o r z y ś ć syntetycznych prac interpretacyjnych mających na celu u j a w n i e n i e u k r y t y c h s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a ; 5. — i n t e r d y s c y p l i n a r n o ś c i r o z u m i a n e j j a k o w i e l o ­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e i asymilowanie w s p ó ł c z e s n y c h o s i ą g n i ę ć d y s c y p l i n p o k r e w n y c h , n a czele z h i s t o r i ą , semiologią, religioznawstwem, j ę z y k o z n a w s t w e m , biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem. P o m i m o t a k z d e c y d o w a n e g o o d c i ę c i a s i ę od t e n d e n ­ c j i r e p r e z e n t o w a n y c h n p . p r z e z M a u r i c e ' a G o d e l i e r a , czy M a r c a A u g ś , p r o g r a m t e n m o ż e b y ć jeszcze — w z a l e ż ­ n o ś c i od r e a l i z a c j i — b l i s k i co n a j m n i e j p a r u n u r t o m antropologii k u l t u r y . To w ł a ś n i e m i e l i ś m y na m y ś l i p i ­ s z ą c , iż w y z n a c z a o n p o z y c j e „ s t o s u n k o w o wyraźnie". Niech w i ę c nie d z i w i czytelnika p e w n a n i e j e d n o r o d n o ś ć haseł pomieszczonych w niniejszym s ł o w n i k u . Ukazuje ona po p r o s t u z a k r e s w e w n ę t r z n e g o z r ó ż n i c o w a n i a t e n ­ dencji, dostrzegalnych w nowej etnologii polskiej, k t ó r a — j a k s ą d z i ć m o ż n a — r o z w i j a ć się poczyna w czte­ r e c h u z u p e ł n i a j ą c y c h się k i e r u n k a c h : o r t o d o k s y j n i e s t r u k t u r a l n y m , p o s i ł k u j ą c y m się przede w s z y s t k i m dokonaniami radzieckiej szkoły semiotycznej, struk­ SŁOWNIKA t u r a 1 n o - h i s o r y c z n y r n — d ą ż ą c y m do w z b o g a c e ­ nia d o r o b k u etnologii osiągnięciami francuskiej, pol­ skiej i radzieckiej ,,nouvelle histoire", s t r u k t u r a l n o - m i t o z n a w с z у m — o d w o ł u j ą c y m się obok s p u ś ­ cizny Claude'a Levi-Straussa i uczonych g r u p y tartus­ k i e j r ó w n i e ż do t r a d y c j i m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o i wreszcie f e n o m e n o l o g i c z n y m — podejmują­ cym g ł ó w n i e zagadnienie identyfikacji k u l t u r o w e j , m e n ­ talnych konsekwencji konfrontacji „swój : obcy". Wy­ daje się, że ten w ł a ś n i e o r y g i n a l n y d o b ó r r ó ż n y c h ale w istocie rzeczy blisko s p o k r e w n i o n y c h o r i e n t a c j i , ich d o p e ł n i a n i e się i w s p ó ł p r a c a , d e c y d u j ą o specyfice i po­ tencjale polskiej antropologii k u l t u r y . K r ó t k a historia antropologii k u l t u r y nie wyklucza o c z y w i ś c i e jej d ł u g i e j t r a d y c j i . N i e ogranicza się w i ę c do z d e k l a r o w a n y c h s t r u k t u r a l i s t ó w p i e r w s z a c z ę ś ć s ł o w ­ n i k a — p r e z e n t u j ą c a uczonych, k t ó r y c h d z i e ł a s t a ł y się dla nowej etnologii polskiej ż y w y m i bezcennym ź r ó d ­ ł e m inspiracji. Nie chodzi w niej o o m a w i a n i e całości dorobku uszeregowanych alfabetycznie k l a s y k ó w , lecz t y l k o o p r e z e n t a c j e t y c h i c h p r a c , t w i e r d z e ń , czy d e z y ­ d e r a t ó w , z k t ó r y c h do d z i ś k o r z y s t a m y , l u b k t ó r y c h c z u ­ j e m y s i ę s p a d k o b i e r c a m i . Jest to w i ę c u j ę c i e g ł ę b o k o i ś w i a d o m i e s u b i e k t y w n e , z czego a u t o r z y z d a j ą s o b i e w pełni sprawę. Po c z ę ś c i s u b i e k t y w n y c h a r a k t e r m a r ó w n i e ż d o b ó r haseł i w d r u g i m — metodologicznym rozdziale s ł o w ­ nika, z a w i e r a j ą c y m prócz podstawowych pojęć i katego­ r i i , t a k ż e te z nich, k t ó r e w procesie zwalczania n o w o ś ­ ci g r u p o w a ł y n a j w i ę c e j a t a k ó w , j a k r ó w n i e ż p a r ę h a s e ł m a j ą c y c h dopiero s p r o w o k o w a ć d y s k u s j ę i sprzeciw. Trzecia i ostatnia część s ł o w n i k a p o ś w i ę c o n a jest na­ tomiast bilansowi dotychczasowych, konkretnych doko­ n a ń w y p u n k t o w a n y c h o r i e n t a c j i n o w e j etnologii. Nie ms w niej kropek nad i , r o z w i ą z a ń i o b o w i ą z u j ą c y c h for­ muł, raczej zbiór propozycji, hipotez i spostrzeżeń. I w ł a ś n i e d l a t e g o a u t o r z y s ł o w n i k a w i e r z ą , iż o k a ż e s i ę o n u ż y t e c z n y . (L.S.) ROLAND BARTHES W s k a z a n i a m e t o d o l o g i c z n e R o l a n d a B a r t h e s a (1915—1930) z a w a r t e p r z e d e w s z y s t k i m w p r a c a c h : . M i t dzisiaj 1956, Znak w wyobraźni 1962 i Działalność strukturalistyczr.i 1963 ( t ł u m . p o l s k i e w z b i o r z e Mit i znak, W a r s z a w a 1970) nie w y c h o d z ą z a s a d n i c z o poza z a k r e s o r t o d o k s y j n e g o strukturalizmu, w jego levi-straussowskim wydaniu. Wszakże ani wyróżnienia symbolicznych, paraćl£gmatyczn y c h i"syntagmatycznych relacji znaku, ani znanej ana­ lizy m i t u j a k o systemu semiologicznego nie s p o s ó b za­ liczyć do jego o r y g i n a l n y c h o s i ą g n i ę ć . N i e w ą t p l i w i e p r e ­ kursorski charakter ma natomiast Barthesa k r y t y k a so­ cjologii, jak r ó w n i e ż t y p podejmowanej p r z e z e ń proble­ matyki. �W Systeme de la mode (1967) a n a l i z u j e R o l a n d B a r t ­ hes „ u b r a n i e o p i s a n e " ( v e t e m e n t ś c r i t ) , a w i ę c z b i ó r su­ gestii i d y r e k t y w p r z e k a z y w a n y c h w k o m u n i k a t a c h m o d y przez m a s o w e ś r o d k i przekazu. P o r ó w n u j ą c serie t a k i c h k o m u n i k a t ó w s t a r a s i ę w y ł o w i ć u k ł a d cech d y s t y n k t y w nych decydujących o t y m , iż d a n y p o s z c z e g ó l n y eg­ zemplarz „ u b r a n i a rzeczywistego" (vetement reel) m o ż e b y ć , w p r z e c i w i e ń s t w i e d o i n n e g o , u z n a n y za m o d n y . O k a z u j e s i ę , i ż o „ m o d n o ś c i " s t r o j u n i e d e c y d u j e z osob­ n a j e g o k r ó j , t y p m a t e r i a ł u , k o l o r e t c , lecz t y l k o u t a ­ jona s t r u k t u r a i c h p o w i ą z a ń . I t a k oto znajduje po­ t w i e r d z e n i e i n t u i c j a , iż n p . o s o b n i k w b i t y w s z l a g i e r o ­ w e spodnie, e x t r a k o s z u l ę , a opatrzony ponadto superm o d n y m i d e t a l a m i , miast b y ć en vogue, s t a n o w i ć m o ż e ż a ł o s n ą k a r y k a t u r ę m o d y — uosobienie niezrozumienia i zanegowania j e j w y m o g ó w . Tymczasem socjologia s k ł o n ­ na jest do p o s ł u g i w a n i a się k l a s y f i k a c j a m i o p a r t y m i w ł a ś n i e na p o j e d y n c z y c h , w y r w a n y c h z k o n t e k s t u i c y ­ sto z e w n ę t r z n y c h s y m p t o m a c h . „ N a p r z y k ł a d , s o c j o l o g k u l t u r y — k o m e n t u j e Stefan Ż ó ł k i e w s k i — bada p r e ­ ferencyjne w y b o r y f i l m o w e danej zbiorowości. Jak ma p o k l a s y f i k o w a ć f i l m y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m w y b o r u , bez uprzedniej analizy semiotycznej i f i l m ó w i odpowied­ n i c h z a c h o w a ń w i d z ó w ? (...) B e z w y n i k ó w uprzedniej analizy strukturalnej wszelka taka klasyfikacja, n i e z b ę d ­ n a p r z e c i e ż d l a socjologa k u l t u r y , b ę d z i e dyletancka". D o t y c z y to z r e s z t ą n i e t y l k o t a k d e l i k a t n e j i s p e c y f i c z ­ n e j r n a t e r i i i , j a k p r o d u k c j a a r t y s t y c z n a ale r ó w n i e ż k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , czy s p o ł e c z n e j , d o k t ó r e j aplikowane są u p o r c z y w i e przez s o c j o l o g ó w , rzekomo o b i e k t y w n e , a w rzeczywistości mechaniczne i często z a t r a c a j ą c e j a ­ k i k o l w i e k sens w y n i k ó w , p o d z i a ł y n a g r u p y w i e k u , p ł c i etc. „ M i t — s t w i e r d z i ł R o l a n d B a r t h e s — polega na przedstawieniu szeregów natury i kultury — ukazywa­ n i u jako naturalnych, w y t w o r ó w s p o ł e c z n y c h , ideologicz­ nych, historycznych etc, przedstawianiu bezpośrednich produktów stosunków kulturowo-społecznych i związa­ n y c h z n i m i p o w i k ł a ń m o r a l n y c h , estetycznych, klaso­ w y c h , czy i d e o w y c h , j a k o p o w s t a ł y c h s a m e p r z e z s i ę , co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do u z n a n i a i c h za » d o b r e p r a w a « , »głos o p i n i i publicznej«, » n o r m y « , »chwalebne z a s a d y « — j e d n y m s ł o w e m za rzeczy w r o d z o n e " . W y ­ c h o d z ą c od tej d e f i n i c j i z d e c y d o w a ł s i ę R o l a n d B a r t h e s na a n a l i z ę , w k a t e g o r i a c h m i t u , szeregu z j a w i s k t z w . w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y elit. W e ź m y na p r z y k ł a d pojęcie „ p o s t ę p u c y w i l i z a c y j n e g o " . Jest w j e g o r a m a c h rzeczą p e w n ą — i zgodną zresztą z powszechnym odczuciem E u r o p e j c z y k ó w — iż n p . k u l t u r a p r a w n a współczesnej E u r o p y stoi w y ż e j o d j u r y s t y k i P i g m e j ó w M b u t i . S ą d ten wydaje się tak oczywisty, że nie m u s i b y ć nawet uza­ s a d n i a n y czy t o w i ę k s z ą s k u t e c z n o ś c i ą ( t a k n i e j e s t ! ) , czy i n s t r u m e n t a l n ą p r a k t y c z n o ś c i ą ( i t a k n i e j e s t ! ) n a ­ szych k o d e k s ó w . W y p ł y w a o n b o w i e m z n i e u ś w i a d a m i a nego, a w k a ż d y m razie r z a d k o f o r m u ł o w a n e g o prze­ konania, że k u l t u r a europejska realizuje najlepiej ogól­ noludzkie d ą ż e n i a psychiczne, moralne i intelektualne. I n n y m i słowy, że n a t u r a l n y m i w r o d z o n y m d ą ż e n i e m l u d z k o ś c i jest p ę d k u tej o d m i a n i e k u l t u r y , j a k ą w d r o ­ dze s p e c y f i c z n y c h z b i e g ó w o k o l i c z n o ś c i i p r o c e s ó w d z i e ­ j o w y c h w y t w o r z y ł a z a c h o d n i a E u r o p a . I t a k oto s a m a natura człowieka, interes jego wrodzonych potrzeb u s p r a w i e d l i w i a ć poczyna narzucanie d a l e k i m M b u t i eu­ r o p e j s k i c h n o r m i p r a w , n a w e t j e ś l i p r o w a d z ą o n e do konfliktów, dezintegracji społecznej i zagłady. Takie najprostsze p r z y p a d k i m i t u , s t a n o w i ą c e niejako r o z w i n i ę c i e jego d e f i n i c j i , i n t e r e s u j ą jednak Rolanda Barthesa tylko marginalnie. W y r a f i n o w a n y smak inte­ l e k t u a l n y i ironiczny z m y s ł obserwacyjny, k a ż ą m u po­ d e j m o w a ć analizę p r z y p a d k ó w , w których mit przejawia się w sposób bardziej z a k a m u f l o w a n y , b ą d ź paradoksal­ n y . Z n a j d z i e m y na t e j l i ś c i e w s p ó ł c z e s n y c h m i t ó w m . i n . ; n o w y m o d e l C i t r o e n a , t w a r z G r e t y G a r b o , T o u r de F r a n ­ ce, f r a n c u s k i p l a k a t w y b o r c z y , s t r i p - t e a s e , w y o b r a ż e n i a o E i n s t e i n i e , i k o n o g r a f i ę A b b e P i e r r e ' a , czy G u i d e B l e u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę przy ostatnim z tych p r z y ­ p a d k ó w . „ B y ł p a n w H i s z p a n i i ? ? — A czy w i d z i a ł p a n A l h a m b r ę , corridę, Escurial, flamenco, Prado i Samosierr ę ? " — Ten bełkot pojęcio-zabytków charakteryzuje nie­ mal w pełni Hiszpanię z perspektywy Trabanta. Hiszpa­ n i e s ą n i e j a k o d o d a t k i e m do t e g o m e n u , d o d a t k i e m w ł a ś ­ ciwie z b ę d n y m . Escurial przestaje b y ć elementem c a ł e g o systemu k u l t u r y i b e r y j s k i e j , w y r a s t a j u ż sam przez s i ę , deus ex machina, w r o z k ł a d z i e o b i e k t ó w , k t ó r e p o z n a ć winien k u l t u r a l n y turysta. Obejrzenie nie t y l k o zastę­ puje t u zrozumienie, ale n i e p o s t r z e ż e n i e w k r a d a się w j e ­ go f u n k c j e . K t ó ż p y t a : ,, czy z r o z u m i a ł p a n f l a m e n c o ? " Ten intelektualny b e ł k o t znajduje jednak swoich spon­ s o r ó w , s c h l e b i a j ą c y c h jego o f i a r o m . A l e ż to c a ł k i e m n a ­ t u r a l n e widzenie ś w i a t a . A l e ż tak w ł a ś n i e trzeba. I tak o f i a r a z m i e n i a s i ę w w y r o c z n i ę , b ł ę d y w „ s ł u s z n e zasa­ dy". Powstaje kolejny m i t . „ G u i d e Bleu uznaje t y l k o p e j z a ż e m a l o w n i c z e . M a l o w n i c z e j e s t z a ś t o , co j e s t w y ­ j ą t k o w e . P o m i ę d z y w i d o k a m i p o w o ł y w a n y m i przez G u i ­ de do e s t e t y c z n e g o i s t n i e n i a r ó w n i n a w y s t ę p u j e s p o r a ­ dycznie i to t y l k o wtedy, gdy m o ż n a s t w i e r d z i ć , że jest żyzna. P ł a s k o w z g ó r z e nie istnieje wcale. Jedynie góra, w ą w ó z , przełęcz lub w a r t k i potok z a d o ś ć u c z y n i ć m o g ą w y m a g a n i o m panteonu podróży, o tyle jednak tylko, o ile p o t ę g o w a ć m o g ą uczucia grozy, s a m o t n o ś c i i i m po­ d o b n y c h u n i e s i e ń . (...) O g ó l n i e rzecz b i o r ą c G u i d e B l e u dzieli miałkość wszelkich opisów analitycznych odrzuca­ j ą c y c h jednocześnie w y j a ś n i a n i e i fenomenologię — nie o d p o w i a d a o n na ż a d n e z p y t a ń , k t ó r e m o ż e sobie s t a ­ wiać współczesny podróżnik przyglądający się widokom rzeczywistym, widokom, k t ó r e trwają. Sam już dobór prezentowanych z a b y t k ó w niweczy j e d n o c z e ś n i e rzeczy­ w i s t o ś ć d a n e j z i e m i i d a n y c h l u d z i , p o m i j a w s z y s t k o co m a t a m m i e j s c e w t e r a ź n i e j s z o ś c i , co j e s t w i ę c h i s t o r y c z ­ ne. I s t n i e j ą c y z a ś n i e j a k o s a m p r z e z s i ę z a b y t e k s t a j e s i ę w k o ń c u n i e z r o z u m i a ł y , a w i ę c g ł u p a w y . T a k oto p o w y n i s z c z e n i u w s z y s t k i e g o , co s ł u ż y z r o z u m i e n i u , s p o ­ t y k a nasz p r z e w o d n i k los w s p ó l n y z r e s z t ą w s z e l k i m m i ­ s t y f i k a c j o m — staje s i ę o n z a p r z e c z e n i e m w ł a s n e j f u n k ­ c j i — n a r z ę d z i e m z a ś l e p i a n i a . . . " ( M y t h o l o g i e s , 1968). Wezwanie do kontekst k u l t u r o w y n o w ą . Rzadko ujęć systemowych, kto dał m u jednak zemplifikację, jak Roland Barthes. unaocznić tą najgłębszą prawdę znajecie? — Siebie s a m y c h JAN STANISŁAW uwzględniających nie jest na p e w n o w e t n o l o g i i r z e c z ą tak dramatyczną I któż jak on etnografii — Kogóż poznajecie! eg- potrafił po­ (L.S.) BYSTRON B y s t r o ń (1892—1964) z a j m u j e w d z i e j a c h e t n o g r a f i i p o l ­ skiej p o z y c j ę w y j ą t k o w ą , a j e d n o c z e ś n i e zgoła specyfic7ną. Otóż a n i jego n a j w a ż n i e j s z e prace o charakterze p o d r ę c z n i k o w y m , do k t ó r y c h p r z y k ł a d a ł s z c z e g ó l n ą w a ­ g ę (Wstęp do ludoznawstwa polskiego 1926 i rozsz. 1939, Kultura ludowa 1936, Etnografia Polski 1947), a n i z a p o ż y ­ c z o n y o d E m i l a D u r k h e i m a i w m n i e j s z y m s t o p n i u od Luciena L e v y - B r u h l a aparat metodologiczny nie o p a r ł y s i ę z ę b o w i czasu. R ó w n i e ż m o n o g r a f i e z w y c z a j ó w z w i ą ­ z a n y c h z u p r a w ą z b ó ż (Zwyczaje żniwiarskie w Polsce 1916) i z n a r o d z i n a m i (Słowiańskie obrzędy rodzinne 1916) s ą d z i ś w . w a r s t w i e i n t e r p r e t a c y j n e j anachronicz­ ne. P o m i m o t o jest s p u ś c i z n a J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a ż y w y m ź r ó d ł e m inspiracji nowoczesnej etnologii polskiej, a z a d e c y d o w a ł y o t y m trzy jej p r z e s ł a n i a : �1. P i e r w s z y w ś r ó d p o l s k i c h e t n o g r a f ó w z w r ó c i ł B y ­ stroń u w a g ę na m i t o t w ó r c z y charakter konfrontacji s w ó j ' obcy ( w k t ó r e j k r y t e r i a o b c o ś c i m o g ą b y ć bardzo r ó ż ­ ne: etniczne, j ę z y k o w e , r e l i g i j n e , zawodowe, klasowe, k u l t u r a l n e . . . ) i p r e c y z y j n e o p i s a ł w Megalomanii Narodo­ wej (1935) m e c h a n i z m y m i t y z a c j i obcego. I t a k s k o n k r e ­ tyzowane początkowo symptomy obcości poczynają pod­ legać — p o d ł u g Jana S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a — procesom idealizacji w trzech w y m i a r a c h . Pierwszy z nich, k t ó r y m o g l i b y ś m y określić j a k o w y o b r a ż e n i o w y , to p o s t ę p u j ą c a d e f o r m a c j a o b r a z u obcego. N p . r e l i g i a ż y d o w s k a j e s t n a j ­ p i e r w i n n a , p ó ź n i e j o c z y w i ś c i e . gorsza, n a s t ę p n i e d e m o ­ niczna, wreszcie diabelska i zbrodnicza (w3 obrażenia o mordach r y t u a l n y c h , d o d a w a n i u k r w i dzieci c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h do m a c y e t c ) . P o d o b n i e N i e m i e c ze ś m i e s z n e g o c u d a k a staje s i ę d i a b ł e m , k o m u n i s t ą , z y s k u j e m i a n o Ż y ­ da, m a s o n a , ś w i ę t o k r a d c y , A n t y c h r y s t a etc. D r u g i w y ­ m i a r to r o z c i ą g a n i e s ą d u i n d y w i d u a l n e g o na c a ł ą g r u p ę : to s t ą d w y r a s t a j ą k o s z m a r n e p o w i e d z e n i a o t y m , „ ż e d o ­ bry N i e m i e c to t a k i , k t ó r y spoczywa pod ziemią", o „ s k ł o n n o ś c i a m e r y k a ń s k i c h W ł o c h ó w do z b r o d n i " , „ d y ­ b i ą c y c h na c n o t ę europejskich panienek A r a b a c h " , „ l e ­ n i w y c h c h ł o p a c h " . . . Stereotyp przestaje r ó ż n i c o w a ć . Z l y j e s t k a ż d y N i e m i e c , w s z y s c y W ł o s i to m a f i o s o i t d . T r z e ­ c i m wreszcie w y m i a r e m jest idealizacia historyczna w y ­ twarzająca wrogów „odwiecznych", „wiekowe krzywdy", czy c h o ć b y t r a g i c z n e , w i e ń c z ą c e Megalomanię narodową przysłowie, że „jak świat ś w i a t e m nie będzie Niemiec P o l a k o w i b r a t e m " . B y w a j ą r ó w n i e ż , acz z n a c z n i e r z a ­ dziej, sytuacje o d w r o t n e : „ W ę g i e r , Polak d w a b r a t a n k i " . wierzymy w „angielski spokój", „japońską pracowitość", „ s k a n d y n a w s k ą u c z c i w o ś ć " — z n ó w bez w y j ą t k ó w , bez zastrzeżeń. Na t y m p o z y t y w n y m przykładzie zauważyć m o ż e m y dalszy etap k s z t a ł t o w a n i a się obrazu obcych. Nie d o ś ć w i ę c , że A n g l i k jest p u n k t u a l n y , ż e p u n k t u a l ­ n y jest k a ż d y A n g l i k , że k a ż d y A n g l i k b y ł , jest i b ę d z i e p u n k t u a l n y , t r z e b a jeszcze t e n s t e r e o t y p z o b i e k t y w i z o ­ w a ć . I t a k f o r m u j e s i ę o s t a t e c z n i e m i t , w k t ó r y m nasze wyobrażenia o „odwiecznej niższości k u l t u r a l n e j " np. Papuasów przestają już być subiektywnymi, uwarunko­ w a n y m i historycznie s ą d a m i , a stają się „ p o c z u c i e m i n ­ s t y n k t o w n y m " . Z a p ó ź n i e n i e z a ś Papuasa jest o c z y w i ś c i e cechą z „mlekiem matki wyssaną" (porównaj: „Polka mnie zrodziła, z jej piersi wyssałem...") lub w y k s z t a ł c o ­ n ą p r z e z o b i e k t y w n e (sic!) w a r u n k i h i s t o r y c z n e , czy n a ­ wet klimatyczne. 7 2. Szereg d r o b n y c h p r a c p o ś w i ę c i ł J a n Stanisław B y s t r o ń p r o b l e m a t y c e n i e p e n e t r o w a n e j d o t ą d p r z e z et­ n o g r a f i ę , j a k n p : n a p i s o m na drzewach, m o g i ł a c h , p r z e d ­ m i o t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u , s z y l d a c h etc. (Napisy — drobiazgi tradycyjne 1927), z n a k o m g r a n i c z n y m i o r i e n t a ­ c y j n y m (Znaki 1938), j ę z y k o w i u c z n i ó w s z k o l n y c h , k o r p o ­ r a c j i z a w o d o w y c h , g r u p p r z e s t ę p c z y c h (Języki drugorzęd­ ne 1911), z a s a d o m konstruowania dowcipów (Komizm 1939, w y d . z m i e ń . 1960), t z w . ł a ń c u s z k o m ś w . A n t o n i e ­ go (Łańcuch szczęścia 1938), czy l u d o w y m w y o b r a ż e n i o m k o s m o l o g i c z n y m (Wierzenia o środku świata 1923, Czyn­ niki magiczno-religijne w osadnictwie 1937) etc. P r z y ­ c z y n i ł y s i ę one n i e t y l k o do w y d a t n e g o r o z s z e r z e n i a et­ n o g r a f i c z n e j b a z y ź r ó d ł o w e j , lecz u k a z a ł y r ó w n i e ż , iż „ c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y " , osadzony w g ł ę b o k i c h , u t a j o ­ nych strukturach m y ś l e n i a mitycznego m o g ą mieć r ó w ­ nież zjawiska, k t ó r y c h nie b y l i b y ś m y wcale s k ł o n n i t r a k ­ t o w a ć j a k o „ l u d o w e " , czy „ p i e r w o t n e " , i n n y m i s ł o w y , żc m i t j e s t w ś r ó d nas. W a n a l i z i e o w y c h „ d r o b i a z g ó w " c h w y ­ t a ł się B y s t r o ń r ó ż n y c h s p o s o b ó w : od p ł a s k i e g o socjol o g i z m u (Języki drugorzędne), poprzez dociekania histor y c z n o - g e n e t y c z n e (Łańcuch szczęścia), a ż po p r ó b y b u ­ d o w y bardzo zresztą uproszczonych m o d e l i (Czynniki...). N i e o s i ą g n ą w s z y na t y m p o l u n a d m i e r n y c h sukcesów zwrócił wszelako uświadamiany — co w Jan Stanisław charakter warunkach wielu Bystroń u w a g ę na zjawisk kultury, zmienność trwaniu nietakże etnografii polskiej u z n a ć n a l e ż y s z c z e g ó l n i e p i o n i e r s k i e — na z ł o ż o n y charakter mian: a zdarzeń, przy za ich prze­ jednoczesnym długim struktur. 3. „ O c z y w i ś c i e n i e m a m z ł u d z e ń co do tego, ż e ogromna ilość c z y t e l n i k ó w będzie t r a k t o w a ł a niniejszą książkę jako zbiór mniej lub więcej wesołych opowia­ dań i zabawnych konceptów. Niech i tak będzie! Jeżeli t e o r i a o k a ż e s i ę c h y b i o n a , to n i e c h p r z y n a j m n i e j k s i ą ż ­ ka w tej niezamierzonej r o l i o k a ż e się p r z y d a t n a . T y l e j e s t k s i ą ż e k n a ś w i e c i e i to z n a j b a r d z i e j d o s t o j n y m i t y ­ t u ł a m i , z k t ó r y c h nawet takiego p o ż y t k u nie ma" p i s a ł J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń w e w s t ę p i e do Komizmu. A w i ę c — dystans do w ł a s n y c h dzieł, k p i n a z k o t u r n ó w i p o ż ó ł k ł y c h z a s ł u g , i u d y c z n y r ó w n i e ż cel n a u k i . J e ś l i p r z y p o m n i m y j e d n a k , że ten sam r o z b a w i o n y autor p o ­ t r a f i ł w Megalomanii narodowej z d o b y ć się na d r a m a ­ t y c z n e p o t ę p i e n i e n a c j o n a l i z m u i n i e c o f n ą ć go n a w e t w obliczu najplugawszych a t a k ó w i i n w e k t y w , p r z y z n a ć chyba b ę d z i e m y m o g l i , że w y b r a ł on h u m a n i s t y k i n a j ­ i s t o t n i e j s z ą c z ą s t k ę i u z n a ć go za p r a w d z i w e g o n a u c z y ­ c i e l a n a u k o w e j 1'art d e v i v r e . (L.S.) GEORGES DUMEZIL D u m e z i l u r . 1898 j e s t t w ó r c ą n o w o c z e s n e g o m i t o z n a w s t w a p o r ó w n a w c z e g o , a u t o r e m m . i n : L e Festin d'immortalitć ( U c z t a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ) 1924, Loki 1948, L'idcnlogie tripa-atie des Indo-Europeens (Trójdzielna ideolo­ gia I n d o e u r o p e j c z y k ó w ) 1958, L c s Dieux des Germains (Bogowie G e r m a n ó w ) 1959, t r y l o g i i Mythe et Epopee 1968—1973, F e t e s romaines d'dele et d'automne (Letnie i j e s i e n n e ś w i ę t a r z y m s k i e ) 1975, Manages romains (Wasela r z y m s k i e ) 1979. Ż a d n a z t y c h j e g o p r a c n i e byJa t ł u m a c z o n a na j ę z y k p o l s k i . O znaczeniu etnologii Georgesa zadecydowały podstawowe Dumezila przede dla wszystkim współczesnej jego cztery tezy: 1. I ż m i t o l o g i e p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , b ę ­ dąc odbiciami koherentnych i logicznych wizji świata, t w o r z ą zawsze s y s t e m y . 2. I ż p r ó b y n a w e t w z g l ę d n e g o d a t o w a n i a wątków m i t y c z n y c h s ą p r z e d s i ę w z i ę c i a m i ex d e f i n i t i o n e b e z p ł o d ­ n y m i , b o w i e m : „ K r z e s ł o nie jest p r o s t ą s u m ą k a w a ł k ó w drewna, wiechci słomy i śrub metalowych, z których zostało zrobione. Dopiero f u n k c j o n o w a n i e całości t ł u m a ­ czy poszczególne elementy. Wiedza o wieku owych szczap, w i e c h c i , czy ś r u b n i e w i e l e s i ę w i ę c p r z y c z y n i do zrozumienia — jeśli wolno się tak wyrazić — istoty k r z e s ł a . " O w s z e m , m i t y m a j ą s w o j ą h i s t o r i ę ale w p i s a ­ n a j e s t ona i v d ł u g i e t r w a n i e ( l o n g u e d u r ć e ) n i e m i e r z a l ­ ne w k a t e g o r i a c h c h r o n o l o g i c z n y c h z a p o ż y c z o n y c h z h i ­ storii politycznej. 3. I ż o b r z ę d j e s t m i t e m w a k c j i , c z y l i i n n y m i s ł o ­ w y , o b r z ę d o w o ś ć i m i t o l o g i a b ę d ą c o d b i c i a m i tej samej wizji świata mogą być interpretowane łącznie (wzajem­ nie służyć swojej interpretacji). Natomiast kwestia pierwszeństwa mitu (Jacques Soustelle), ,czy rytuału (Victor B e r a r d , Robert Graves) nie ma w i ę k s z e g o zna­ czenia. 4. I ż s t r u k t u r a p a n t e o n u b ó s t w w s z y s t k i c h m i t o l o g i i indoeuropejskich jest t r ó j d z i e l n a — b ó s t w a o w e r e a l i z u z u j ą b o w i e m t r z y zasadnicze f u n k c j e o d r ę b n e ale i w z a ­ j e m n i e s i ę d o p e ł n i a j ą c e : a. p a n o w a n i a , w sensie w ł a d z y a d m i n i s t r a c y j n e j i n a d p r z y r o d z o n e j n a d ś w i a t e m , b. s i ­ ły zdobywczej — militarnej, с płodności. N p : 49 T �Indie funkcja funkcja funkcja a. b. c. Skandyna­ Rzym (Weda) wia Mitra Туг Waruna Indra Odyn Dius Jupiter Bliźnięta Thorr Nsordr Mars Quirinus Nasatya Freyr Flora (Edda) etc. s a m i e n i e t e g o co ś w i ę t e z t y m co s p o ł e c z n e , a t a k ż e i d e a p r y m a t u s p o ł e c z e ń s t w a nad k a t e g o r i a m i m y ś l i , nie m o ­ gą b y ć k o n t y n u o w a n e przez s t r u k t u r a l n ą — a n i w o g ó ­ le w s p ó ł c z e s n ą — e t n o l o g i ę . K o n k r e t n e p r a c e e t n o g r a ­ ficzne Marcela M a u s s a (1872—1950) p r z y n o s z ą tu w p r a w d z i e n i e r z a d k o c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę tez s o c j o l o g i z m u : gdy bada on okresowe n a r a s t a n i e i z a m i e r a ­ nie ż y c i a r e l i g i j n e g o E s k i m o s ó w j a k o p r o s t ą funkcję zjawiska s p o ł e c z n e g o — k o n c e n t r a c j i i rozpraszania się w ę d r u j ą c y c h g r u p , gdy demonstruje potęgę społecznej s u g e s t i i d o p r o w a d z a j ą c e j j e d n o s t k ę do ś m i e r c i , czy t e ż gdy szkicuje s p o ł e c z n e u w a r u n k o w a n i a indywidualnych, bezwiednych w r ę c z „ s p o s o b ó w p o s ł u g i w a n i a się c i a ł e m " 1 2 O s t a t n i a (4) z t y c h tez b u d z i d z i s i a j n a j w i ę c e j u sadnionych wątpliwości. W y s u n i ę t e kontrpropozycje uka­ z u j ą b o w i e m system p r z e c i w s t a w i e ń b i n a r n y c h j a k o zbsadnicze r u s z t o w a n i e k o n s t r u k c j i m i t ó w , w k t ó r e j u k ł a d triadowy odgrywałby tylko drugorzędną, uzupełniającą rolę. N a t o m i a s t p o z o s t a ł e trzy tezy z o s t a ł y w t y m stoyn i u z a s y m i l o w a n e przez n o w o c z e s n ą e t n o l o g i ę , ż e w y ­ d a w a ć się j u ż m o g ą — n i e b a g a t e l n y to d o w ó d znaczenia d z i e ł a ich autora dla r o z w o j u d y s c y p l i n y — nieledw ie t r u i z m a m i . S z c z e g ó l n i e p r z y t y m w a ż n e w y d a j e się d z i ­ siaj s t w i e r d z e n i e s t r u k t u r a l n e j t o ż s a m o ś c i m i t ó w i c y k ­ l ó w o b r z ę d o w y c h , oraz ich systemowego charakteru. P r z e s ł a n k i te legły w s z a k ż e u podstaw nie t y l k o b a d a ń n a d m i t a m i , czy r y t u a ł a m i l u d o w y m i , lecz r ó w n i e ż i c h pojedynczymi o k r u c h a m i i p o g ł o s k a m i , czyli tą sfera kultury, k t ó r ą o k r e ś l a ć się p r z y j ę ł o eufemistycznymi m i a n a m i : „ w i e r z e n i o w o ś c i " , „ z a b o b o n u " albo „ p r z e s ą d u " , a k t ó r ą obecnie u w a ż a m y — zgodnie z Georgesem D u m ć z i l c m — za j e d n ą z f u r t e k do „ w y ś w i e t l e n i a i z r o z u ­ m i e n i a s t r u k t u r m y ś l e n i a l u d z k i e g o " . (L.S.) T STEFAN CZARNOWSKI I GICZNEJ INTERPRETACJI KATEGORII MYŚLI) MARCEL MAUSS KULTURY DO (OD SOCJOLO­ ELEMENTARNYCH O d p o w i e d ź na w s t ę p n e p y t a n i e biograficzne: j a k ą e t y k i e ­ t ę p r z y d a w a ć o b u t y m p o s t a c i o m — e t n o l o g ó w czy so­ cjologów — będzie zależeć od p r z y j ę t e g o k r y t e r i u m w y ­ r ó ż n i a n i a obu dyscyplin. Jeśli o ich o d r ę b n o ś c i m a sta­ n o w i ć p r z e d m i o t b a d a ń , to w ó w c z a s z n a c z n a CZĘŚĆ d o ­ robku t y c h t e o r e t y k ó w k u l t u r y i badaczy społeczności archaicznych, ich religii, m i t o l o g i i , t r a d y c y j n e j kultury c h ł o p s k i e j m i e ś c i się w szeroko p o j ę t e j etnologii. M o ż n a jednak różnicę m i ę d z y socjologią a etnologią u s t a n a w i a ć n i c w sferze p r z e d m i o t u b a d a ń < z j a w i s k w y j a ś n i a n y c h , e x p l a n a n d u m , ale w sferze e x p l a n a n s o w — f a k t ó w p r z e z k t ó r e w y j a ś n i a się b a d a n ą r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą . A w t e d y s o c j o l o g i ę b ę d z i e o d r ó ż n i a ć od e t n o l o g i i to, iż p i e r w s z a t ł u m a c z y k u l t u r ę f u n k c j o n o w a n i e m me c h a n i z m ó w społeczeństwa, druga zaś — wewnętrznymi m e c h a n i z m a m i j e j sarnej. M i e j s c e o b u b a d a c z y b y ł o b y w ó w c z a s w d y s c y p l i n i e , przez samego C z a r n o w s k i e g o n a z y w a n ą socjologią kultury. A b y n a l e ż y c i e szeroko — w b r e w d z i s i e j s z e m u s k o ­ jarzeniu z r o z u m i e ć ten t e r m i n , trzeba w z i ą ć pod u w a g ; , że zakorzeniony jest on w m y ś l i teoretycznej francuskiej szkoły socjologicznej, stworzonej przez E m i l a D u r k h e i m a (1859—1917), k t ó r e j c z y n n y m i u c z e s t n i k a m i b y l i o b a j badacze. Z a r ó w n o e t n o l o g i a j a k s o c j o l o g i a czy n a w e t h i ­ storia są w d u r k h e i m o w s k i m ujęoiu s k ł a d o w y m i jednej nauki generalnej — antropologii, k t ó r a traktuje o czło­ w i e k u j a k o istocie s p o ł e c z n e j . N a u k i te o d r ó ż n i a oczy­ w i ś c i e s p e c y f i k a b a z y ź r ó d ł o w e j , ale o d m i e n n e t y p y f a k ­ t ó w m a j ą s ł u ż y ć do k o n s t r u o w a n i a w s p ó l n y c h d l a c a ł e j antropologii ogólnych praw życia społecznego. Akcent k ł a d z i o n y t u na idei s p o ł e c z e ń s t w a p r z e j a w i a się w y r a ź ­ nie w h a s ł a c h , k t ó r e nierzadko z a s ł u g u j ą w r ę c z na m i a ­ no m i s t y f i k a c j i p a n - s o c j o l o g i z m u . P r o g r a m o w e s f o r m u ­ łowania Durkheima, typu: „pod postacią adorowanej ś w i ę t o ś c i ( b ó s t w a ) g r u p a czci s a m ą s i e b i e " , d a l e j — u t o ż - 50 1 3 — w s z ę d z i e widoczne jest p o d p o r z ą d k o w a n i e f a k t ó w i n ­ d y w i d u a l n y c h (fizjologicznych i psychologicznych) socjo­ logicznym. C h o c i a ż p o g l ą d y te z p e w n o ś c i ą nie są m y l n e i ш з w y m a g a j ą dziś s z c z e g ó l n e j r e w a l o r y z a c j i , to p r z e c i e ż nie w idei s p o ł e c z e ń s t w a szuka s t r u k t u r a l n a etnologia pa­ r a d y g m a t u dla w y j a ś n i e n i a k u l t u r y . C z y m zatem z a s ł u ­ ż y ł sobie M a u s s n a p o w t ó r n e o d k r y c i e , j a k i e g o d o k o n a ł L e v i - S t r a u s s , a u t o r obszernego w p r o w a d z e n i a do jego p i s m ( S o c i o l o g i e et antropologie 1950, w y d . p o l . S o c j o l o ­ g i a i antropologia, W a r s z a w a 1973 ( I ) . A n a l o g i c z n i e z a p y ­ t a j m y t e ż , co w p r a c a c h C z a r n o w s k i e g o w y m a g a d z i ś najuważniejszego odczytania. K w e s t i ę tę potraktujemy z a r a z e m j a k o s p o s o b n o ś ć do z a s t a n o w i e n i a s i ę , co d l a etnologii strukturalnej w y n i k a z prac o biegunowo od­ m i e n n y c h z a ł o ż e n i a c h i j a k to s i ę w o g ó l e d z i e j e ż e w p r a c a c h t y c h — z a c z y n a j ą c y c h s i ę z r e g u ł y od z d e ­ cydowanie socjocentrycznych deklaracji programowych — jest z a s k a k u j ą c o d u ż o t a k i c h gotowi jesteśmy przyjąć. ustaleń, które i dzisiaj D w a a k t u a l n e do d z i ś d z i e ł a M a u s s a t o n a p i s a n a w r a z z I I . H u b e r t e m p r a c a Esąuisse d'une theorie ge­ nerale de la magie, 1902—1903, w y d . p o l . Zarys ogól­ nej teorii magii (I), a przede wszystkim imponujący Esąuisse sur le don, 1923—24 — Szkic o darze (1). W pierwszym formułuje myśli, które stanowią na­ s t ę p n y po d z i e l e F r a z e r a k r o k k u z r o z u m i e n i u m a g i i . Uwydatnia binaryzm w myśleniu magicznym (zresztą to j e g o m i s t r z i w u j , D u r k h e i m , j e s t t w ó r c ą opozycji sacrum — profanum, która zrobi później t a k ą k a r i e r ę w nauce: „ w s z y s t k i e m a g i e s p e k u l o w a ł y na p r z e c i w i e ń ­ s t w a c h , na o p o z y c j a c h : p o w o d z e n i e i pech, z i m n o i c i e p ­ ło, w o d a i o g i e ń , w o l n o ś ć i p r z y m u s itd. W i e l e rzeczy u g r u p o w a n o n a zasadzie p r z e c i w i e ń s t w i p o s ł u g i w a n o się ich o p o z y c y j n y m c h a r a k t e r e m . B ę d z i e m y zatem u w a ­ ż a l i p o j ę c i e p r z e c i w i e ń s t w a za s p e c y f i c z n e p o j ę c i e m a g i i " ( I , s. 92). P r e c y z u j e p r a w a m y ś l o w e , k t ó r e r z ą d z ą m a ­ gią, p r z y c z y m stale a k c e n t u j e p o n a d - i n d y w i d u a l n y , spo­ łeczny charakter magicznych operacji m y ś l o w y c h , co u p o d a b n i a m a g i ę do j ę z y k a : „ M a g i a j e s t p r z e c i e ż m o ż l i ­ w a t y l k o dlatego, że operuje p o k l a s y i i k o w a n y r n i gatun­ k a m i . G a t u n k i i k l a s y f i k a c j e są j u ż same z j a w i s k a m i z b i o r o w y m i . Tego w ł a ś n i e dowodzi ich a r b i t r a l n y charak­ t e r i n i e w i e l k a i l o ś ć w y b r a n y c h p r z e d m i o t ó w do k t ó r y c h s i ę o g r a n i c z a j ą . (...) s t a j e m y t u w o b e c z j a w i s k p o d o b ­ n y c h d o z j a w i s k m o w y . (...) P o d o b n i e j a k d l a r z e c z y istnieje s k o ń c z o n a ilość n a z w i n i e w i e l k a ilość z n a k ó w , podobnie j a k s ł o w a p o z o s t a j ą w o d l e g ł y m t y l k o albo zgoła ż a d n y m z w i ą z k u z rzeczami, k t ó r e oznaczają, tak związki między znakiem magicznym i rzeczą oznaczaną s ą w p r a w d z i e bardzo ś c i s ł e , ale t e ż i bardzo nierzeczy­ wiste; są to z w i ą z k i liczby, płci, obrazu — i w o g ó l e wszystkich w y o b r a ż o n y c h j a k o ś c i — wszelako j a k o ś c i w y o b r a ż o n y c h przez s p o ł e c z e ń s t w o " (s. 103—4). , , U p o d ­ łoża systemu w r ó ż b i a r s k i e g o znajduje się, p r z y n a j m n i e j i m p l i c i t e , s y s t e m k l a s y f i k a c j i (...) k a ż d a m i t o l o g i a jest w g r u n c i e r z e c z y k l a s y f i k a c j ą " ( I , s. 772—3). �P r z y z n a n i e k l u c z o w e j r o l i praw-om k l a s y f i k a c j i i k o ­ jarzenia, dzięki relacjom p o d o b i e ń s t w a i ciągłości z j e d ­ nej a opozycji z drugiej strony, u p o w a ż n i a Maussa — k i e d y w y j a ś n i a m a g i ę — do r e z y g n a c j i z T y l o r o w s k i c j k o n c e p c j i a n i m i z m u , t e o r i i duszy, p o j ę c i a p a r t y c y p a c j i i t d . I d e e t e u w a ż a o n n i e bez r a c j i za k a t e g o r i e w ł a ś ­ ciwe indywidualistycznie nastawionym europejskim u m y s ł o m , podczas gdy z j a w i s k o m a g i i — j a k wszelkie i n n e — n a l e ż y w y j a ś n i a ć za p o m o c ą k a t e g o r i i m y ś l o ­ w y c h w y p r a c o w a n y c h p r z e z z b i o r o w o ś c i , w k t ó r y c h ono istnieje. K i e r u j ą c się t ą d y r e k t y w ą o d k r y w a u podstaw zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h w społeczeństwach plemiennych ( t a k i c h j a k m a g i a czy p e r m a n e n t n a w y m i a n a darów) p e w n e specyficzne kategorie m y ś l o w e , k t ó r e s ą o w y m g r u p o m w ł a ś c i w e a „ c a ł k o w i c i e obce n a s z y m r o z s ą d k o m d o r o s ł y c h E u r o p e j c z y k ó w " . S ą to t u b y l c z e i d e e typu mana — z a r a z e m s i ł y i s u b s t a n c j i , j a k b y e t e r u , d z i ę k i i s t n i e n i u k t ó r e g o m o ż l i w e jest d z i a ł a n i e magiczne albo t y p u hau — „ d u c h a r z e c z y d a r o w a n e j " , k t ó r y p o w o d o ­ w a ć m a wieczne k r ą ż e n i e d a r ó w . I t u w ł a ś n i e — jak wskazuje Levi-Strauss — roz­ p o c z y n a s i ę ś l e p a u l i c z k a : c h c ą c u c i e c od i n t e r p r e t a c j i europocentrycznych Mauss ulega spekulacjom tubyl­ czym, k t ó r e też przecież m i s t y f i k u j ą rzeczywistość. Za­ t e m w y j a ś n i e n i e n i e p o w i n n o o d w o ł y w a ć s i ę do t u b y l ­ czej t e o r i i m a g i i czy w y m i a n y a n i t e ż d o „ e u r o p e j s k i e j " l o g i k i k l a s y c z n e j , ale do „ z n a c z n i e b a r d z i e j a b s t r a k c y j ­ nej matematycznej l o g i k i relacji", na j ę z y k k t ó r e j L e v i -Strauss proponuje przeformułować p o j ę c i e mana (i, s. X L V ) . W z g o d z i e ze s w y m i p r y n c y p i a m i s o c j o l o g i z m u M a u s s postulował badanie wszystkich „ e l e m e n t a r n y c h kategorii m y ś l i z b i o r o w e j " j a k o u z a l e ż n i o n y c h zawsze o d f o r m życia społecznego. Sama zresztą ludzka u m i e j ę t n o ś ć ka­ tegoryzacji, klasyfikowania zjawisk ma w t y m ujęciu — biegunowo o d m i e n n y m od strukturalistycznego — s w ó j czysto s p o ł e c z n y r o d o w ó d . A n a l i z u j ą c w r a z z D u r k h e i m e m t o t e m i z m j a k o s k ł o n n o ś ć do w y r ó ż n i e n i a w s z e l ­ k i c h r o d z a j ó w rzeczy ( z w i e r z ą t , r o ś l i n itd.) na podo­ bieństwo podziałów własnej grupy plemiennej, pisze: .„Nie j e s t b y n a j m n i e j t a k , j a k zdaje s i ę p r z y p u s z c z a ć Frazer, że z w i ą z k i logiczne m i ę d z y rzeczami p o s ł u ż y ł y za p o d s t a w ę z w i ą z k o m s p o ł e c z n y m m i ę d z y l u d ź m i , lecz w r ę c z p r z e c i w n i e , te d r u g i e b y ł y p i e r w o w z o r e m p i e r ­ w s z y c h " ( I , s. 776). „ N i e m a p o w o d u p r z y j m o w a ć za rzecz o c z y w i s t ą , ż e l u d z i e k l a s y f i k u j ą w s p o s ó b c a ł k i e m n a t u r a l n y na m o c y w e w n ę t r z n e j k o n i e c z n o ś c i swojego j e d n o s t k o w e g o rozumu... to k l a s y f i k a c j a rzeczy o d t w a ­ rza k l a s y f i k a c j ę l u d z i " ( I , s. 714—715). B r z m i t o j a k p o l e m i k a z L e v i - S t r a u s s e m , k t ó r y p r z e c i e ż d o p i e r o w 60 lat p ó ź n i e j napisze: „ Z a ł o ż e n i e m życia s p o ł e c z n e g o , na­ w e t p i e r w o t n e g o , jest zawsze d z i a ł a n i e i n t e l e k t u , k t ó r e :go w ł a ś c i w o ś c i f o r m a l n e n i e m o g ą b y ć b e z p o ś r e d n i m (odbiciem konkretnej organizacji s p o ł e c z e ń s t w a " (Totc•mizm, W a r s z a w a 1962, s. 129). U p r o ś c i l i b y ś m y j e d n a k obraz p o w y ż s z e j k o n t r o w e r s j i g d y b y ś m y przeoczyli paradoksalny fakt, ż e c y t o w a n y m t u z d a n i e m L e v i - S t r a u s s r e k a p i t u l u j e p o g l ą d y ... s a m e g o Durkheima, w dziele k t ó r e g o dostrzega wewnętrzną sprzeczność: socjocentrycznej werbalistyce towarzyszy zrozumienie dla koncepcji w y c h o d z ą c e j od p r a w l u d z ­ k i e g o u m y s ł u . J e ś l i tak jest w istocie, to z n a c z y ł o b y , że o j c o w i e francuskiej s z k o ł y socjologicznej w t o k u k o n ­ k r e t n y c h analiz p r z e b i l i się na d r u g ą s t r o n ę s w y c h w ł a s ­ n y c h z a ł o ż e ń ; t a k d ł u g o badali system m y ś l i j a k o po­ chodny wobec systemu społecznego, że wreszcie o k a z a ł się on rzeczą n i e l e d w i e n a j w a ż n i e j s z ą . Formułowany przez n i c h p r o g r a m b a d a n i a „ s p o ł e c z n e j h i s t o r i i k a t e g o r i i ludzkiego umysłu", sporządzenia katalogu kategorii, ;z u w z g l ę d n i e n i e m ich zmienności w różnych typach s p o ł e c z e ń s t w , r e a l i z o w a ł c a ł y zespól uczonych. W efek­ cie z a d o k u m e n t o w a n a została odmienność pojmowania t a k i c h , z d a w a ł o b y s i ę u n i w e r s a l n y c h k a t e g o r i i , j a k czas i p r z e s t r z e ń , c a ł o ś ć , r o d z a j , osoba, s u b s t a n c j a i t d . M o ż e to w ł a ś n i e u d o w o d n i e n i e istnienia innej l o g i k i , r z ą d z ą ­ cej n p . k a t e g o r i ą czasu i p r z e s t r z e n i , w m y ś l e n i u ar­ c h a i c z n y m w o l n o n a m u z n a ć za n a j i s t o t n i e j s z e o s i ą g n i ę ­ cie t e j s z k o ł y , c h o ć p r z y c z y n t y c h o d m i e n n o ś c i n i e w i ą ­ ż e m y d z i ś t a k p o p r o s t u ze z m i e n n y m i s o c j o l o g i c z n y m i . S t e f a n C z a r n o w s k i (1879—1938) — z a p o c z ą t k o w a ł w ramach szkoły c h a r a k t e r y s t y k ę kategorii przestrzeni, i d ą c t u w ś l a d za H u b e r t a s t u d i u m o czasie. C a ł e j e g o d z i e ł o jest z r e s z t ą p r z e n i k n i ę t e d u c h e m s z k o ł y francus­ k i e j . Teza D u r k h e i m a , ż e idea s p o ł e c z e ń s t w a o d z w i e r ­ ciedla się w idei b ó s t w a , przebija n a w e t w t a k i c h l a ­ p i d a r n y c h k o n s t a t a c j a c h C z a r n o w s k i e g o na t e m a t r e l i ­ g i j n o ś c i l u d u p o l s k i e g o , j a k c z ę s t o c y t o w a n y s ą d iż chłop p a ń s z c z y ź n i a n y p r z y d a w a ł Matce Boskiej, Opie­ kunce i O r ę d o w n i c z c e rysy ł a s k a w e j i w s t a w i a j ą c e j się za n i m „ d o b r e j p a n i e n k i ze d w o r u " (Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, 1937 ( w : ) Dzieła, 1956 ( I I ) . Inspiracja Maussowska n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w stu­ d i u m n a t e m a t i r l a n d z k i e j l e g e n d y o ś w . P a t r y k u , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk bohater narodowy Irlandii, 1919 ( I I ) . S p o ł e c z e ń s t w o i r l a n d z k i e w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a zostaje t u p r z e d s t a w i o n e tro­ c h ę na p o d o b i e ń s t w o E s k i m o s ó w , gdzie z a s a d n i c z ą isto­ t ą k u l t u r o t w ó r c z e j z m i a n y j e s t f a k t s k u p i e n i a po o k r e ­ s o w y m rozproszeniu. Legenda irlandzka ma stanowić mit ś w i ą t narodowych — „jedynych chwil, gdy n a r ó d l o b i w r a ż e n i e zorganizowanej g r u p y " . Przez w i ę k s z o ś ć r o k u b o w i e m c z ł o n k o w i e g r u p y żyją w rozproszeniu (nie ma t u miast ani wsi) „ w d n i powszednie nie istnieją o n i , rzec m o ż n a , i n a c z e j n i ż j a k o j e d n o s t k i ; s p o t y k a j ą s i ę ze s o b ą w y ł ą c z n i e w ś w i ę t a (...) Ś w i ę t o j e s t j e d y n ą chwilą, w której społeczeństwo uświadamia sobie ż e istnieje jako grupa, a u ś w i a d a m i a t y m silniej, i m m n i e j ­ szy j e s t k o n t a k t m i ę d z y j e g o c z ł o n k a m i w okresach d z i e l ą c y c h j e d n o ś w i ę t o od d r u g i e g o " ( I I , t . I V , s. 118, 233). P o s t a ć bohatera bada C z a r n o w s k i j a k o osobowy w i ­ zerunek g r u p y — ale nie pokazuje w y r a ź n i e m e c h a ­ nizmu społecznych uwarunkowań legendy. Odnajduje za to n i e j a k o w e w n ę t r z n e , h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e i m i t o ­ logiczne d e t e r m i n a n t y z e s p o ł u w i e r z e ń n a t e m a t osoby ś w i ę t e g o . M ó w i ą c k r ó t k o : d o w o d z i , iż chrześcijańska hagiografia zajęła t u miejsce plemiennej epiki, legen­ darna osobowość św. Patryka została bowiem zbudo­ wana z e l e m e n t ó w rodem z irlandzkiej tradycji epic­ k i e j i m i t o l o g i c z n e j . N i e b y ł o to t y l k o p r z e j ę c i e p o s z ­ czególnych m o t y w ó w m i t y c z n y c h i wzbogacenie t a k i m i kliszami legendarnego ż y w o t u świętego. Legenda irlandz­ k a to w c a l e n i e z b i ó r e p i z o d ó w m i t y c z n y c h „ n a h a f t o w a n y c h n a k a n w i e o p o w i a d a n i a , lecz w g r u n c i e rzeczy j e j o b c y c h " ; t u sama k a n w a m a c h a r a k t e r g ł ę b o k o . m i ­ tologiczny. Jak pokazuje C z a r n o w s k i k a n w a ta — a w i ę c p o w i e d z i e l i b y ś m y : s t r u k t u r a t e k s t u — w s p ó l n a jest dla b a d a n e j l e g e n d y oraz d l a w i ę k s z o ś c i m i t ó w i r l a n d z k i e g o c y k l u mitologicznego. C y k l ten obejmuje wieloaktową historię kolejnych fal bogów i demonów, najeżdżających w y s p ę i n i s z c z ą c y c h się n a w z a j e m . G ł ę b o k a analogia o b e j m u j e n i e t y l k o l e g e n d ę i m i t y , ale t a k ż e o b r z ę d y — g r o m a d n e ś w i ę t a d o r o c z n e w r a z ze s k ł a d a n y m i n a n i c h o f i a r a m i . P r e z e n t a c j a tego z w i ą z k u n i e w y p a d ł a , ze w z g l ę d u n a p o g m a t w a n i e i r l a n d z k i e j m i t o l o g i i , n a ­ zbyt czytelnie. M i t y irlandzkiego cyklu m ó w i ą o powtarzających s i ę n a j a z d a c h b o g ó w zza m o r z a , k t ó r z y w y z w a l a j ą k r a j spod władzy poprzedników, zaś p ó ź n i e j sami giną. Chrystianizacyjna misja Patryka, który również przybył 51 1 �— j a k o c u d z o z i e m i e c — zza m o r z a , z k r a i n y p r z y p o ­ m i n a j ą c e j m i t o l o g i c z n ą s i e d z i b ę b o g ó w — jest w i ę c dzie­ ł e m a n a l o g i c z n y m i s t a n o w i ostatni r o z d z i a ł tej samej m i t o l o g i i . Co w i ę c e j , ś m i e r ć s t a r y c h b o g ó w i t r i u m f n o ­ w y c h oraz liczne, s k ł a d a j ą c e się n a m i t o l o g i ę c e l t y c k ą w ą t k i p o c h o d n e w o b e c tego m o t y w u ( k r ó l o b ó j s t w a , t r a ­ giczne ś m i e r c i w d n i w i e l k i c h ś w i ą t ) są — j a k to e n i g ­ matycznie formułuje Czarnowski — „mitami odpowia­ d a j ą c y m i " n a j w i ę k s z y m ś w i ę t o m , p r z y p a d a j ą c y c h na po­ c z ą t k i zasadniczych p ó r r o k u ; podobnie i legenda patr y c j a ń s k a w i ą ż e się kalendarzowo z W i e l k a n o c ą . Noto­ ryczne w m i t o l o g i i celtyckiej epizody ś m i e r c i w dzień ś w i ę t a m a j ą s t a n o w i ć „ m i t s k ł a d a n e j tego d n i a o f i a r y " , u k ł a d a j ą c się w r y t m c y k l u rocznego. Ś w i ą t e c z n a ofia­ ra w y n i k a ć ma — t u Czarnowski idzie ś l a d e m Frazera — z idei u ś m i e r c a n e g o i z m a r t w y c h w s t a ł e g o bóstwa; „ o d r o d z e n i e s i ę boga w r o z m a i t y c h p o s t a c i a c h j e s t s t a ­ ł y m e l e m e n t e m w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i w I r l a n d i i (...) o f i a r a ś w i ą t e c z n a j e s t c z y m ś , co n a m w y ­ jaśnia kolejność klęsk i zwycięstw w życiu mitycznych najeźdźców. Powszechny w mitach motyw — stały p o w r ó t d u c h ó w kolonizatorów, którzy w pewne określo­ ne d n i p r z y b y w a j ą z a s t ą p i ć s w y c h k r e w n y c h z m a r ł y c h l u b w y m o r d o w a n y c h p r z e z n i c h — s p r o w a d z a s i ę do wyobrażenia obrzędowej śmierci boga świątecznego, śmierci poprzedzającej r y c h ł e jego z m a r t w y c h w s t a n i e (...) d z i e j e n a j a z d ó w , k t ó r y c h p o s z c z e g ó l n e e p i z o d y u k ł a ­ dają się zgodnie z kolejnością świąt, są mitycznym w y o b r a ż e n i e m liczbowego c y k l u p ó r roku. C y k l ten dzie­ l i się na okresy, k t ó r e o d p o w i a d a j ą z m i a n o m z a c h o d z ą ­ c y m w p r z y r o d z i e " ( I I , t . I V , 103, 107—108). Natomiast rezultaty szczegółowej analizy skłaniają C z a r n o w s k i e g o do w n i o s k ó w , c h y b a c e n n i e j s z y c h n i ż t e , k t ó r e w y n i k a ł y b y z socjologicznych założeń: św. Patryk zawdzięcza s w ą p o p u l a r n o ś ć nie tyle mechanizmom ściśle społecznym, ile zbieżności z postaciami i schematami mitologicznymi a w u f o r m o w a n i u legendy uczestniczyły również ukryte reguły w a r u n k u j ą c e jej związek z m i ­ tem, o b r z ę d e m c y k l u dorocznego i l o g i k ą ofiary: P a t r y k p e ł n i r o l ę n o w e g o boga, z a j m u j ą c e g o m i e j s c e b o g a u ś ­ mierconego w ofierze, jest w i ę c b o g i e m o d r a d z a j ą c y m się, z w y c i ę s k i m . o r a z n a g r a n i c y i poza j e j o b r ę b e m , razem miejsca s k u t e c z n o ś c i o b r z ę d ó w . co wyznacza za­ W s p o s ó b z g o ł a p r e k u r s o r s k i dostrzega z w i ą z e k k a ­ t e g o r i i p r z e s t r z e n i i czasu, r o z u m i a n e g o j a k o n a s t ę p s t w a p o k o l e ń , z w i ą z e k , k t ó r y m y ś l symboliczna unaocznia w i d e i c e n t r a l n e j osi k o s m i c z n e j . Z w r a c a u w a g ę n a g ł ę b o ­ kie znaczenie w o b r z ę d o w o ś c i r u c h u spiralnego i jego z w i ą z e k z r u c h e m p o osi g ó r a - d ó ł , c h o ć o g r a n i c z a s i ę t u do i n t e r p r e t a c j i s o c j o l o g i c z n y c h . Czarnowska uwrażliwia nas na fakt nieciągłości przestrzeni w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h , na to ż e n i e jest t a m ona c z y s t ą „ f o r m ą poznania", że jest r ó ż n o r o d n i e w a r t o ś c i o w a n a i z a b a r w i o n a u c z u c i o w o . W y c h o d z ą c z za­ ł o ż e n i a , ż e to o k r e ś l o n e k o n w e n c j e s p o ł e c z n e d e t e r m i ­ n u j ą sposoby p o d z i a ł u przestrzeni n i e u k a z a ł w p r a w d z i e , że o w e k o n w e n c j e b a z u j ą n a systemach w y o b r a ż e ń m a ­ j ą c y c h s w ą logikę, b y ł j e d n a k bardzo blisko ustalenia p o d s t a w o w y c h zasad t e j l o g i k i . P r z e c z u w a ł t o c h y b a , bowiem w swych rozważaniach nad ruchem w i r o w y m w y p o w i a d a zdanie, k t ó r e m u i z dzisiejszej p e r s p e k t y w y przyznajemy s ł u s z n o ś ć : „ Z d a j e m i się, ż e p r z y c z y n i a m s i ę do ( r o z w i ą z a n i a d o ś ć w a ż n e g o z a g a d n i e n i a , w k a ż d y m r a z i e m o j a p r ó b a . s t a n o w i n o v u m " . (J.S.W.) 1 Es­ Socjo­ 2 wpływ Szkice o sezonowych przemianach społeczeństw kimosów. Studium z morfologii społecznej, (w:) logia i antropologia, W a r s z a w a 1973. Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej na cmlo j e d n o s t k i , t a m ż e . Sposoby posługiwania się ciałem, tamże. 3 M I R C E A E L I A D E I R U D O L F O T T O ( O D F E N O M E N O L O G I I RE­ LIGII D O F E N O M E N O L O G I I KULTURY) » E l i a d e u r o d z i ł s i ę w 1907 r . w B u k a r e s z c i e , d z i e s i ę ć l a t przed ukazaniem się podstawowego s t u d i u m z zakresu m o r f o l o g i i s a c r u m , d z i e ł a R u d o l f a O t t o — Das Heilige. Uber das Irrationale in der Idee des Gottlichen und sein Verhaltnis cum Rationalen, 1917. ( t ł u m . p o l . — Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich, stosunek do elementów racjonalnych, W a r s z a w a 1968 ( I ) . Pisarz, religioznawca ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y w s w y c h późniejszych pracach do d o r o b k u n i e m i e c k i e g o u c z o ­ nego, k o n t y n u a t o r f e n o m e n o l o g i c z n e g o k i e r u n k u badań nad symbolem, m i t e m i religią (Carl Gustav Jung, Gerardus van der Leeuw). Tak jak w analizach Otta ka­ p i t a l n e znaczenie miało ujawnienie pierwiastka irra­ cjonalnego w w y o b r a ż e n i a c h , d o ś w i a d c z e n i a c h i p r z e ż y ­ ciach s a c r u m , t a k dla o g r o m n y c h syntez Eliade'go i s t o t ­ ne b y ł o ukazanie jego z ł o ż o n o ś c i , w i e l o z n a c z n o ś c i i p e ł ­ n i : ... p o m a s z e r u j e m y jednak inną drogą: oświetlimy zjawisko ś w i ę t o ś c i w całej jego złożoności, a nie t y l k o s k o n c e n t r u j e m y spojrzenie na jego stronie i r r a c j o n a l n e j . I n t e r e s u j e nas n i e t y l k o s t o s u n e k m i ę d z y elementem nieracjonalnym i racjonalnym, a świętość w całej pełni". Z a n i m d o s z ł o do t e g o w y z n a n i a u c z o n e g o i r e a l i z a c j i p o s t a w i o n e g o w n i m sobie c e l u , w p o s t a c i t a k i c h f u n ­ d a m e n t a l n y c h p r a c , j a k : Traite d'histoire des religions, 1949, t ł u m . p o l . Traktat o historii religii, W a r s z a w a 1966 1 W efekcie w i ę c C z a r n o w s k i , podobnie j a k jego f r a n ­ cuscy mistrzowie dążący skrupulatnie do ustalenia wszechobecnośici systemu społecznych u w a r u n k o w a ń w k u l t u r z e , p r z y c z y n i a się m i m o w o l i do u j a w n i e n i a we­ wnętrznej system o w o ś ci k u l t u r y . Podobnie rzecz się m a w p r z y p a d k u d w ó c h k r ó t k i c h Studiów z socjologii poznania: Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w ma­ gii, oraz Góra i dół w systemie kierunków sakralnych (II), p o ś w i ę c o n y c h kategorii przestrzeni w k u l t u r a c h a r c h a i c z n y c h . A u t o r r o z p o c z y n a od d e k l a r a c j i s o c j o l o ­ gicznych; p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j działa o k r e ś l o n a moc m a g i c z n o - r e l i g i j n a (zbadanie r e g u ł r o z k ł a d u tej m o c y jest celem pracy) m a dla Czarnowskiego przede w s z y s t k i m w a l o r s p o ł e c z n y , jest p r z e s t r z e n i ą danej g r u p y . Odchodzi on j e d n a k d a l e k o o d s t w i e r d z e n i a p r o s t e g o przekładu, odzwierciedlania się s p o ł e c z e ń s t w a w przestrzeni i szki­ cuje w s t ę p n i e p e ł n i e j s z ą k o n c e p c j ę j e j w a l o r y z a c j i i k a ­ t e g o r y z a c j i . Z d a j e sobie s p r a w ę z w a ż n o ś c i opozycji: p r z e s t r z e ń s w o j a — p r z e s t r z e ń obca i j e j s a k r a l n y c h k o n o t a c j i . Z w r a c a u w a g ę n a m a g i c z n o ^ r e l i g i j n e znacze­ nie g r a n i c y j a k o „ p r z e s t r z e n i odmiennej n a t u r y , niż p r z y l e g a j ą c e do niej tereny", w i d z ą c j ą — w r a z z d r o ­ gami i wszelkiego t y p u miejscami p u s t y m i , niczyimi, j a k o ś w i a t n i e u p o r z ą d k o w a n e g o sacrum. W jego szkico­ wej koncepcji z a w a r t y jest postulat w i d z e n i a przestrze­ ni jako układu koncentrycznych kręgów, w których sacrum realizuje się najmocniej w p u n k c i e c e n t r a l n y m 52 ( I I ) ; Le mythe de 1'ćternel retour. Archetypes et rćpe-' titions (Mit wiecznego powrotu, Archetypy i powtórze­ nia) 1949; Images et Symboles. Essais sur le Symbolisme magoco — religieusse (Obrazy i symbole. Eseje 0 symbolizmie magiczno-religijnym) 1952; Mythes, reves, mysteres ( M i t y , m a r z e n i a , m i s t e r i a ) 1957 — w y b ó r ł ą c z n y t ł u m . p o l . S a c r u m , m i t , h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970 ( I I I ) Birth and Rebirh. Patterns of Initiation (Narodziny 1 Odrodzenie. Wzory inicjacji) 1958 — w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na n i e k t ó r e elementy jego biografii, p o z w a l a j ą c e lepiej u c h w y c i ć i z r o z u m i e ć nie t y l k o g ł ó w n e w ą t k i i te- �m a t y jego n a u k o w e j t w ó r c z o ś c i , ale r ó w n i e ż (przyznawa­ ne m u w powszechnej o p i n i i ś w i a t a n a u k i , j a k ż e r z a d ­ kie w dobie w s p ó ł c z e s n e j specjalizacji, m i a n o i n t e g r a l ­ nego h u m a n i s t y . W c u r r i c u l u m v i t a e r u m u ń s k i e g o u c z o ­ nego d a d z ą s i ę b o w i e m o d n a l e ź ć z a r ó w n o t a k i e m o ­ m e n t y , k t ó r e p o z w a l a j ą w n i m w i d z i e ć j u ż to filozofa, już to f i l o l o g a , literaturoznawcę, indianistę, badacze f o l k l o r u , j a k i te, d l a nas n a j b a r d z i e j z n a c z ą c e , k t ó r e p o z w a l a j ą (spostrzec w n i m p r z e d e w s z y s t k i m e t n o g r a f a , z g o d n i e z t y m , co o i s t o c i e t e j n a u k i s ą d z i C l a u d e L ć vi-Strauss, u j m u j ą c ją jako „oscylację między misją a a z y l e m (...) r e a k c j ę p r a w i e z a k o n n ą p o b u d z a j ą c ą do w y c o f a n i a s i ę n a p e w i e n czas l u b n a z a w s z e w d z i e ­ dzinę studiów, wchłonięcia i rozpowszechniania war­ t o ś c i n i e z a l e ż n y c h o d c h w i l i , k t ó r a p r z e m i j a ; co z a ś do p r z y s z ł e g o uczonego, jego cel jest w s p ó ł m i e r n y j e d y n i e z czasem t r w a n i a w s z e c h ś w i a t a " . „(...) e t n o g r a f s t a r a s i ę zarazem p o z n a ć i osądzić c z ł o w i e k a z p u n k t u widzenia dostatecznie w y n i o s ł e g o i oddalonego, aby u c z y n i ć to w o d e r w a n i u o d cech p r z y p a d k o w y c h , z w i ą z a n y c h z o k ­ reślonym społeczeństwem lub z określoną cywilizacją" — dla k t ó r e g o wreszcie etnografia jest t ą s p e c y f i c z n ą h i s t o r i ą , k t ó r a j a k o „(...) h i s t o r i a d o t y k a j ą c a s w y m i d w o ­ m a k r a ń c a m i h i s t o r i i ś w i a t a i m o j e j h i s t o r i i o d s ł a n i a za­ razem ich w s p ó l n ą r a c j ę , a p r o p o n u j ą c m i badanie czło­ w i e k a w y z w a l a m n i e od z w ą t p i e n i a , r o z w a ż a b o w i e m r ó ż n i c e i p r z e m i a n y m a j ą c e znaczenie d l a w s z y s t k i c h , z w y j ą t k i e m l u d z i p r z y s t o s o w a n y c h do j e d n e j , j e d y n e j c y w i l i z a c j i i k t ó r z y b y u l e g l i r o z k ł a d o w i , g d y b y m i e l i sie. z n a l e ź ć poza n i ą " . P o c z ą t e k tej drogi Eliade'go s t a n o w i ą studia n:3 uniwersytecie b u k a r e s z t e ń s k i m z zakresu indianistyki, kontynuowane w Kalkucie pod k i e r u n k i e m wybitnego historyka filozofii indyjskiej Surendramatha Dasgputy. Po s t u d i a c h a k a d e m i c k i c h n a s t ę p u j e t r z y l e t n i o k r e s „ w y ­ cofania s i ę " w p o d h i m a l a j s k i region gól Uttar Pradeszu, g d z i e E l i a d e staje s i ę u c z n i e m h i n d u s k i e j s z k o ł y d u c h o w e j p r a k t y k u j ą c a s e e z ę i j o g ę . O w o c e m tego e t a ­ p u j e s t j e g o p r a c a d o k t o r s k a : Yoga, Essai sur les origenes de la mystique indienne (Joga. Rozprawa o ge­ nezie mistyki indyjskiej) 1936, p ó ź n i e j s z e monografie tematyczne takie j a k np. studium o szamanizmie — Le chamanisme et les techniques archaiques de I'extase (Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy) 1951, s t u d i u m o s y m b o l i c e w ę z ł ó w — Les dieux lieurs et le s-ymbolisme des n o e u d s ( B ó s t o w i -wierzące i symbolizm węzłów) 1947, o r a z szereg a r t y k u ł ó w w y d a w a n y c h w z a ­ ł o ż o n y m przez siebie c z a s o p i ś m i e , u k a z u j ą c y m się w l a ­ t a c h 1938—42 „ Z a l m o x i s . R e v u e d e s ' e t u d e s r e l i g i e u s e s " , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e z b l i ż a ł y a u t o r a k u p i e r w s z e m u spo­ śród d w u b i e g u n ó w wspomnianej oscylacji m i ę d z y mis­ ją a azylem. Okres misji i rozpowszechnienia w c h ł o ­ n i ę t y c h w a r t o ś c i t r w a nieprzerwanie od p o w r o t u E l i a ­ de'go do E u r o p y , g d z i e p o c z ą t k o w o p o d e j m u j e w y k ł a d y z historii r e l i g i i na Uniwersytecie Bukareszteńskim, o g ł a s z a j ą c m . i n . p u b l i k a c j e : Metalurgy, Magic, Alchemy (Metalurgia, Magia, Alchemia) 1938; Cosmologie si alchimie babiloniana (Kosmologia i alchemia, babilońsna) 1937; Notes sur le symbolisme aquatique (Uwagi o sym­ bolizmie akwatycznym) 1938; La mandragorę et les mylhes de la „naissance miraculese" (Mandragora i mity 0 cudownych narodzinach) 1940—42; Mitul reintegrari (Mit reintegracji) 1942; Les livres populaires dans la literature romaine (Literatura ludowa w literaturze ru­ muńskiej) 1939. O d 1946 n a s t ę p u j e okres współpracy z Georgesem D u m e z i l e m oraz wykładów z zakresu m o r f o l o g i i sacrum i s t r u k t u r m i t ó w w E'oole P r a c t i q u e des H a u t e s Etudes, u w i e ń c z o n y c h w y d a n i e m Traktatu... 1 w s p o m n i a n y c h j u ż s y n t e z . W 1957 r . E l i a d e o b e j m u j e po J o a c h i m i e W a c h u k a t e d r ę h i s t o r i i r e l i g i i n a U n i w e r ­ sytecie w Chicago. W latach 50-tych ukazuje się p o p r a ­ w i o n e i rozszerzone w y d a n i e J o g i p . t . Le Yoga. Immorialite et liberte (Joga. Nieśmiertelność i wolność) 1954. W 1960 r. p r z y s t ę p u j e d o w y d a n i a n o w e g o c z a s o p i s m a „ A n t a i o s , Z e i t s c h r i f t f u r eine freie W e l t " , w k t ó r e g o przedmowie zamieścił następującą deklarację: „Abstra­ hując od wszelkiej problematyki wyznaniowej, ś w i a t o ­ p o g l ą d o w e j czy p o l i t y c z n e j „ A n t a i o s " p r a g n i e s ł u ż y ć ż y ­ w e j t r a d y c j i , p o n i e w a ż c z ł o w i e k doby dzisiejszej, jeżeli n i e chce p ó j ś ć c a ł k o w i c i e w n i e w o l ę a u t o m a t ó w , m u s i n a w i ą z a ć ł ą c z n o ś ć z t y m co s t a ł e , p o n a d c z a s o w e , co z n a j ­ duje swój w y r a z w symbolu, micie, poezji". W dekla­ racji tej, jak i w innych wypowiedziach pełnych k r y ­ tycznych a k c e n t ó w pod adresem współczesnej cywili­ zacji o d n a j d u j e m y echa p o d o b n y c h w ą t k ó w i p r o b l e ­ m ó w , z k t ó r y m i s p o t y k a m y się w p i o n i e r s k i m s t u d i u m morfologii sacrum Rudolfa Otto. R u d o l f Otto (1869—1937) t e o l o g protestancki. W l a t a c h 1911—12 m i a ł o k a z j ę z e t k n i ę c i a s i ę z r e l i g i j ­ nością Wschodu biorąc udział w wyprawach nauko­ w y c h do M a r o k a , I n d i i , J a p o n i i . P o d s t a w o w y m z a g a d ­ n i e n i e m j e g o p r a c y Świętość... jest p y t a n i e o i s t o t ę do­ ś w i a d c z e n i a r e l i g i j n e g o , d o ś w i a d c z e n i a t e g o , co ś w i ę t e . Analizując poszczególne e l e m e n t y tego doświadczenia w oparciu o teksty modlitw, h y m n ó w , wypowiedzi o Bo­ gu — teksty numinotyczne poprzez a n a l i z ę etymologicz­ n ą s ł o w n i c t w a o d n o s z ą c e g o s i ę do ś w i ę t o ś c i , O t t o d o k o ­ n u j e oczyszczenia t e g o p o j ę c i a z j e g o p ó ź n i e j s z y c h n a ­ w a r s t w i e ń i w y d o b y c i a na j a w jego p i e r w o t n y c h zna­ czeń. O d p a d a j ą kolejno moralno-etyczne orzeozniki koja­ r z e n i a ze s ł o w e m „ ś w i ę t y " . Święty t o n i e t y l e d o b r y , d o s k o n a ł y , p r a w y ( n p . ś w i ę t y c z ł o w i e k ) co p r z e d e w s z y s ­ t k i m niezwykły, dziwny, n a p a w a j ą c y lękiem, niesamowi­ ty, c a ł k i e m inny. Na plan pierwszy w y s u w a się t u element irracjonalny świętości, b ó s t w a — numinosum, e l e m e n t g r o z y (tremendum), mocy (gniew boży, отдг theou, ira deorum), element wszechmocy (majestas), w o b e c k t ó r e j c z ł o w i e k czuje s i ę „ p r o c h e m i p y ł e m " , e l e m e n t t a j e m n i c y (mysterium) — którym towarzyszą: lęk, poczucie b o j a ź n i i t r w o g i ( „ s t r a s z n e to m i e j s c e " w o ł a J a k u b po p r z e b u d z e n i u s i ę ze s n u w B e t e l , ś w i ę ­ t y m miejscu). Otto p o d k r e ś l a tę a m b i w a l e n c j ę : uczuciom strachu i g r o z y t o w a r z y s z y f a s c y n a c j a ( e l e m e n t fascinans), po­ czucie n i e z w y k ł o ś c i ( e l e m e n t rnirum), c u d o w n o ś c i , wznios­ ł o ś c i numinosum ( e l e m e n t augustum), odczuwanie w o ­ bec n i e g o s z a c u n k u i czci. S i e d z ą c te e l e m e n t y , o b s e r ­ w u j ą c wzajemne ich relacje i odcienie, p r z y d a j ą c i m n a z w y , O t t o stale w s k a z u j e n a o p ó r j a k i s t a w i a to, co święte myśleniu dyskursywnemu, wszelkiej racjonalnej a n a l i z i e i o b r ó b c e p o j ę c i o w e j . T o co święte zawiera w sobie zawsze j a k ą ś n a d w y ż k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó r e j n i e p o d o b n a o d d a ć w p o j ę c i a c h . C z ł o w i e k z b l i ż a s i ę do t e g o co ś w i ę t e t y l k o p o p r z e z p o j ę c i o p o d o b n e p r z e d s t a w i e n i a , w y o b r a ż e n i a — ideogramy, obrazy, analogie. S t a n o w i ą one p r ó b ę r a c j o n a l i z o w a n i a t e g o co i r r a c j o n a l n e . Siedząc n a p i ę c i e p o m i ę d z y e l e m e n t e m i r r a c j o n a l n y m i r a c j o n a l n y m w m i s t r z o w s k i s p o s ó b O t t o r y s u j e via n e g a t i o n i s n a j a k i e j c z ł o w i e k s z u k a d o s t ę p u do tego co ś w i ę t e , do numinosum, które jak Bóg u mistyka Tersteegena („Bóg, k t ó r e g o m o ż n a p o j ą ć nie jest B o ­ g i e m " ) jest w c i ą ż c z y m ś c a ł k i e m , z u p e ł n i e i n n y m : „ C z e ­ go o k o n i e w i d z i a ł o a n i u c h o n i e s ł y s z a ł o i w serca człowieka nie wstąpiło... któż nie odczuł podniosłego t o n u tych s ł ó w P a w ł a . . . P o u c z a j ą c e j e s t , ż e w t y c h s ł o ­ wach, w których u c z u c i e c h c i a ł o b y w y p o w i e d z i e ć to, co m a n a j w y ż s z e g o , z n o w u u s t ę p u j ą obrazy, u m y s ł u c i e ­ k a o d o b r a z ó w i c h w y t a t y l k o t o , co n e g a t y w n e . A j e s z ­ cze b a r d z i e j p o u c z a j ą c e j e s t , ż e p r z y c z y t a n i u czy s ł u ­ chaniu t y c h s ł ó w p r a w i e wcale nie z a u w a ż a m y ich w y - 53 T �łącznie negatywnego wywierające nic n i e ma. ność, jak ogromne Jest charakteru... wrażenie, to p o u c z a j ą c e niezależna jest napisano w ze cale których względu pozytywna treść hymny właściwie na od okolicz­ wyrazis­ t o ś c i p o j ę c i o w e j " ( I , s. 67). S z c z e g ó l n i e d l a nas i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć t e p a r t i o analiz Otta, k t ó r e śledzą wspomniane elementy d o ś w i a d ­ czenia n u m i n o t y c z n e g o oraz o w ą v i a negationis w k u l turze-sztuce, muzyce, j ę z y k u l i t u r g i c z n y m : „ E l e m e n t p o t ­ worności i zgrozy p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w i w i z e r u n k ó w bogów, w y d a j ą c y się n a m dziś dość często tak odpy­ chający, miał w ludziach p r y m i t y w n y c h i naiwnych, na­ w e t d z i s i a j jeszcze, a p r z y p a d k o w o n a w e t i u nas, w z b u ­ dzić poprzez swe oddziaływanie prawdziwe uczucie, p r a w d z i w e j religijnej bojaźni... Srogie, surowe a często n a w e t straszne, s t a r e b i z a n t y j s k i e p a n a g i e b a r d z i e j p o ­ b u d z a j ą n i e k t ó r y c h k a t o l i k ó w do p o b o ż n o ś c i n i ż M a ­ d o n n y Rafaela. Specjalnie daje się z a u w a ż y ć t e n r y s u p e w n y c h postaci b o g ó w indyjskich. Durga, bengal­ ska „ W i e l k a M a c i e r z " , k t ó r e j k u l t m o ż e b y ć o t o c z o n y prawdziwym obłokiem najgłębszej pełnej drżenia poboż­ ności, j a k w kanonicznym przedstawieniu prawdziwa karykaturą diabła. Pomieszanie przerażającej zgrozy z n a j w y ż s z ą ś w i ę t o ś c i ą n i g d z i e n i e w y s t ę p u j e w spo­ sób tak przejrzysty, jak w X I księdze Bhagawadgity. (...) D l a nas l u d z i Z a c h o d u , n a j b a r d z i e j numinotyczną s z t u k ą w y d a j e się gotyk, a to przede w s z y s t k i m z po­ w o d u s w e j p o d n i o s ł o ś c i . A l e t o n i e w y s t a r c z a . Jest za­ s ł u g ą W o r r i n g e r a , a u t o r a d z i e ł a Probleme der Golik wykazanie, że szczególne w r a ż e n i e , j a k i e sprawia gotyk, p o l e g a n i e t y l k o n a j e g o p o d n i o s ł o ś c i , lecz n a o d c i e n i u i dziedzictwie prastarego magicznego nadawania formy, k t ó r e o n s t a r a s i ę w p r o w a d z i ć h i s t o r y c z n i e . (...) G o t y k posiada j a k i ś urok, a t e n jest c z y m ś w i ę c e j n i ż u r o k c z e g o ś w z n i o s ł e g o (...) T o co w z n i o s ł e , a t a k ż e t o co t y l k o magiczne, jest — o ile t y l k o m o ż e — t y l k o p o ś r e d ­ n i m ś r o d k i e m p r z e d s t a w i e n i a n u m i n o s u m w sztuce. B e z ­ p o ś r e d n i c h ś r o d k ó w m a o n a u nas n a Z a c h o d z i e t y l k o d w a . I s ą one w c h a r a k t e r y s t y c z n y s p o s ó b j e d y n i e n e ­ g a t y w n e , s ą t o c i e m n o ś ć i m i l c z e n i e (...). P a n i e , m ó w t y s a m / W c i s z y n a j g ł ę b s z e j / I c i e m n o ś c i do m n i e . (...) C i e m n o ś ć musi b y ć taka, aby m o g ł a b y ć s p o t ę g o w a n a p r z e z k o n t r a s t , a t y m s a m y m jeszcze b a r d z i e j w y c z u ­ w a l n a : o n a s a m a m u s i jeszcze c h c i e ć przezwyciężyć o s t a t n i e ś w i a t ł o . D o p i e r o p ó ł m r o k j e s t m i s t y c z n y (...)". P ó ł m r o k z a p a d a j ą c y w halach o wysokich sklepieniach, pod k o n a r a m i w y s o k i c h d r z e w r o s n ą c y c h w z d ł u ż alei, osobliwie o ż y w i a n y na skutek tajemniczej gry półś w i a t ł a , w c i ą ż jeszcze p r z e m a w i a do p s y c h i k i , i b u ­ downiczowie świątyń, meczetów i kościołów potrafili z r o b i ć z niego u ż y t e k . W j ę z y k u d ź w i ę k ó w , c i e m n o ś c i o d p o w i a d a m i l c z e n i e . (...) N a j ś w i ę t s z y , n a j b a r d z i e j n u minotyczny m o m e n t w e mszy, m o m e n t konsekracji, na­ wet najdoskonalsza m u z y k a mszalna w y r a ż a t y l k o przez t o , ż e m i l c z y , i to c a ł k o w i c i e i p r z e z d ł u ż s z y czas, t a k , że j e d n o c z e ś n i e m o ż e p r z e b r z m i e ć samo milczenie. I ż a ­ den i n n y , c h o ć b y najbardziej p o b u d z a j ą c y do p o b o ż n o ś c i m o m e n t m s z y n i e da s i ę p o r ó w n a ć z t y m m i l c z e n i e m przed Panem. P o u c z a j ą c e jest p o s ł u c h a ć M s z y H - m o i Bacha. Jej n a j b a r d z i e j m i s t y c z n ą częścią, j a k to z a z w y ­ czaj b y w a w s k o m p o n o w a n y c h m s z a c h , j e s t incamatus. E f e k t polega t u na c i c h y m , s z e p c z ą c y m , p o w o l n y m na­ s t ę p o w a n i u po sobie f u g , k t ó r e p r z e c h o d z ą w p i a n i s s i ­ mo. W t y m p ó ł g ł o s i e , w t y c h w n a j w y ż s z y m stopniu osobliwych, o p a d a j ą c y c h w d ó ł m a ł y m i t e r c j a m i pasa­ żach, w tych u r y w a n y c h synkopach i w t y m p r o w a ­ dzeniu melodii w górę i w dół, w y r a ż a j ą c y c h pełne lęku zdumienie, m o ż n a się tylko d o m y ś l a ć w s t r z y m u ­ j ą c e j oddech t a j e m n i c y ; jest ona t u raczej z a s y g n a l i ­ z o w a n a n i ż w y r a ż o n a w p r o s t . (...) 54 Obok milczenia i c i e m n o ś c i sztuka W s c h o d u zna jeszcze t r z e c i ś r o d e k z d e c y d o w a n i e n u m i n o t y c z n e g o w r a ­ żenia: p r ó ż n i ę i p r z e s t r z e n n ą p u s t k ę . Przestrzenna p u s t k a j e s t j a k b y w z n i o s ł o ś c i ą w t y m co p r z y z i e m n e . R o z l e g ł e p u s t y n i e , bezkresne jednostajne stepy s ą c z y m ś p o d n i o s ł y m (...). A r c h i t e k t u r a c h i ń s k a — j a k o s z t u k a u k ł a d u i z g r u p o w a n i a b u d o w l i — w y k o r z y s t u j e ten ele­ ment bardzo m ą d r z e i głęboko. O s i ą g a w r a ż e n i e czegoś u r o c z y s t e g o n i e p r z e z w y s o k i e h a l e czy i m p o n u j ą c e p i o ­ ny, a p r z e c i e ż n i e ma n i c uroczystszego n i ż m i l c z ą c e przestrzenie p l a c ó w , p o d w ó r c ó w i d z i e d z i ń c ó w , k t ó r y m i o p e r u j e . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą g r o b o w c e ce­ sarzy z d y n a s t i i M i n g k o ł o N a n k i n u i P e k i n u , w c i ą g a ­ j ą c e do k o m p o z y c j i puste przestrzenie c a ł e g o k r a j o b r a z u . Jeszcze b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c a j e s t p u s t k a w m a l a r s t w i e c h i ń s k i m . Istnieje t u w r ę c z sztuka m a l o w a n i a pustki, przedstawiania jej jako czegoś wyczuwalnego i r ó ż n i ­ c o w a n i a tego s z c z e g ó l n e g o t e m a t u w r ó ż n o r o d n y s p o s ó b . Nie t y l k o istnieją obrazy, na k t ó r y c h p r a w i e nic nie ma, nie t y l k o jest w ł a ś c i w o ś c i ą stylu w y w o ł y w a n i e j a k najsilniejszego wrażenia skąpą kreską i oszczędnymi ś r o d k a m i , ale p r z y d u ż e j ilości o b r a z ó w , z w ł a s z c z a p r z y tych, k t ó r e m a j ą j a k i ś z w i ą z e k z k o n t e m p l a c j ą , odnosi się w r a ż e n i e , że sama p u s t k a jest w y m a l o w a n y m p r z e d ­ m i o t e m i t o g ł ó w n y m p r z e d m i o t e m o b r a z u . " ( I , s. 99, 104—107). E l i a d e ' e g o ł ą c z y z O t t e m w y r a ź n a n i e c h ę ć do p r z e ­ ceniania w a r t o ś c i r o z u m u dyskursywnego m y ś l e n i a po­ j ę c i o w e g o , z m i e r z a j ą c e g o do ś c i s ł o ś c i i p r e c y z a e j i t e r m i ­ nologicznej z j a k i m m a m y do czynienia w k u l t u r z e Za­ chodu. Ł ą c z y ich przekonanie o ogromnej w a r t o ś c i i n ­ n y c h d r ó g poznania z a c h o w u j ą c y c h p o z y t y w n ą treść przy z n a m i e n n y m b r a k u p r e c y z j i p o j ę c i o w e j . Jak Otto w y ­ dobył i z a a k c e n t o w a ł v i a n e g a t i o n i s , tak Eliade u j a w n i a i a k c e n t u j e v i a c r e a t i o n i s , k t ó r a spoczy­ wa w symbolach, ideogramach, m i t a c h . Dla obu j e d n a k ­ że w s p ó l n e jest przekonanie, ż e : „ O b r a z y takie zbliżają j e d n a k l u d z i s k u t e c z n i e j i w s p o s ó b i s t o t n i e j s z y niż. j ę z y k a n a l i t y c z n y . W istocie jeśli istnieje p e ł n a solidar­ ność r o d z a j u ludzkiego, m o ż n a j ą o d c z u ć i «uczynić» na p o z i o m i e o b r a z ó w " ( I I I , s. 38). P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć studia Otta nad p o r ó w n a n i e m zachodniej i wschod­ n i e j m i s t y k i , o d s ł o n i ę c i e p o d o b i e ń s t w m i ę d z y n i h i l za­ chodniej mistyki, a próżnią wschodniej, ukazanie za­ dziwiających zbieżności pomiędzy słownictwem Mistrza Erckhardta a s ł o w n i c t w e m Siankary . 2 P r z e k ł a d a n i e s y m b o l i , o b r a z ó w , m i t ó w na j ę z y k dysk u r s y w n y jest d l a Eliade'go z a j ę c i e m bezprzedmioto­ w y m , podobnie j a k r o z w a ż a n i a genetyczne „wyjaśnia­ j ą c e " i c h pochodzenie. C h a r a k t e r y s t y c z n a jest d l a niego podzielana z i n n y m i fenomenologami r e l i g i i rezerwa dla r o z w a ż a ń historyczno-genetyeznych, ewolucjanistycznych, uchylenia wyjaśnień p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h (istnieje różnica p o m i ę d z y stwierdzeniem obecności strachu, lęku, trwogi, które towarzyszy doświadczeniu religijnemu — j a k czyni to Otto, a u p a t r y w a n i e m w strachu, lęku i t r w o d z e np. wobec sił p r z y r o d y p r z y c z y n postawy r e ­ l i g i j n e j , b u d o w a n i a na t y m t e o r i i , ; n a t u r y z m u " j a k o j e d ­ nego z p i e r w o t n y c h , w sensie e w o l u c j o n i s t y c z n o - r o z w o j o wego, s t a d i u m religii). T o drugie, m a ł o że nie uzasad­ nione postępowanie, redukuje złożoność doświadczenia r e l i g i j n e g o do j e d n e g o z a l e d w i e e l e m e n t u (trernendum), charakterystyczne jest t a k ż e u c h y l e n i e stawianego przez pozytywizm problemu fałszu i prawdy wyobrażeń, wie­ rzeń, symboli, idei religijnych. Eliade podobnie j a k Jung r e p r e z e n t u j e s t a n o w i s k o , iż j e d y n ą p r a w d ą s y m b o l i , o b ­ r a z ó w jest i c h i s t n i e n i e , a t y m co m o ż e z r o b i ć n a u k a jest uznanie i c h istnienia i badanie j a k o autentycznego p r z e d m i o t u , nie d a j ą c e g o się s p r o w a d z i ć do i n n y c h zja­ wisk. �„Zjawisko religijne należy b a d a ć w skali religijnej" ( I I , s. 1). W t y m f e n o m e n o l o g i c z n y m d u c h u E l i a d e a t a ­ k u j e F r e u d a , „ k t ó r y u w a ż a ł s i ę za w i e l k i e g o w t a j e m n i ­ czonego, .podczas g d y b y ł j e d y n i e o s t a t n i m p o z y t y w i s t ą . (...) P o c i ą g j a k i d z i e c k o p ł c i m ę s k i e j o d c z u w a wobec m a t k i i j e g o p o c h o d n a — k o m p l e k s E d y p a , m o g ą szo­ k o w a ć o tyle, o ile t r a k t u j e się to zjawisko d o s ł o w n i e, z a m i a s t — j a k n a l e ż y — p r z e d s t a w i ć j e j a k o o b ­ razy. Bo p r a w d z i w y jest Obraz M a t k i , n i e zaś t a k a to a t a k a m a t k a , h i c et n u n c , j a k t o r o z u m i a ł F r e u d . T o Obraz M a t k i odsłania, i jedynie on m o ż e odsłonić s w ą r z e c z y w i s t o ś ć i swe f u n k c j e — zarazem kosmologiczne, antropologiczne i psychologiczne. P r z e k ł a d a n i e obrazów n a t e r m i n y k o n k r e t n e t o zabieg b e z s e n s o w n y ; obrazy z a w i e r a j ą w s z e l k i e aluzje do k o n k r e t u , u j a w n i o n e przez F r e u d a , ale r z e c z y w i s t o ś ć j a k ą u s i ł u j ą w y r a z i ć n i e m i e ś c i s i ę bez r e s z t y w t e g o r o d z a j u o d n i e s i e n i a c h do k o n k r e ­ t u . (...) W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć , ż e p o c i ą g b u d z o n y p r ^ e z matkę, interpretowany w płaszczyźnie bezpośredniej i „ k o n k r e t n e j " — j a k o p o ż ą d l i w o ś ć w s t o s u n k u do w ł a s ­ n e j m a t k i — m a sens j e d n o z n a c z n y i ograni­ c z o n y ; jeżeli natomiast z w a ż y m y , że chodzi t u o Obraz M a t k i , p o c i ą g ó w n a b i e r a w i e l u z n a c z e ń , j e s t to za­ r ó w n o chęć odzyskania b ł o g o s t a n u , j a k i w ł a ś c i w y b y ł m a t e r i i o ż y w i o n e j , jeszcze « n i e u k s z t a ł t o w a n e j » , z w s z y s t ­ k i m i m o ż l i w y m i aspektami: kosmologicznym, antropolo­ g i c z n y m i t p , u r o k w y w i e r a n y na « d u c h a » przez « m a t e r i ę » , n o s t a l g i a za p r a j e d n o ś c i ą , a w i ę c t a k ż e c h ę ć o b a ­ lenia p r z e c i w i e ń s t w , polaryzacja itp. Otóż jak powiedzia­ ł e m i j a k p r ó b u j ę to w y k a z a ć O b r a z y z s a m e j s w e j s t r u k t u r y s ą w i e l o w a r t o ś c i o w e " ( I I I , s. 35). E l i a d e a k c e n ­ tuje polisemantyczną wartość obrazu i symbolu. „ P r a w d z i w y jest w i ę c o b r a z j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł znaczeń, n i e zaś j e d n o z j e g o z n a c z e ń , b ą d ź też jeden t y l k o z licznych p l a n ó w odniesie­ n i a ( I I I , s. 36). U s t a w i a to c a ł ą d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą E l i a d e ' g o n i e po s t r o n i e n a u k ś c i s ł y c h ( m o n o l o g i c z n y c h ) a po s t r o n i e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h ( d i a l o g i c z n y c h ) , ż e ­ b y u ż y ć t u r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z o n e g o przez B a c h t i n a : „ G r a n i c ą n a u k i w naukach ścisłych okazuje się i d e n ­ t y f i k a c j a a = a, w b a d a n i a c h l i t e r a c k i c h ( w o g ó l e h u ­ manistycznych: antropologii, etnografii — dodajmy t u o d siebie — Z . B . ) — to p r z e z w y c i ę ż e n i e o b e c n o ś c i o b ­ cego, bez p r z e k s z t a ł c e n i a go w czysto s w o j e (...) P r z e j ś c i e obrazu w symbol nadaje m u szczególną g ł ę b i ę zna­ czeniową i perspektywę znaczeniową. Treść prawdzi­ wego s y m b o l u przez u p o ś r e d n i o n e z ł ą c z e n i a znaczeniowe wykazuje współzależność z ideą całkowitości świata, z p e ł n i ą u n i v e r s u m k o s m i c z n e g o i l u d z k i e g o . (...) W j a ­ k i e j m i e r z e m o ż n a s k o m e n t o w a ć sens ( o b r a z u czy s y m ­ b o l u ) ? T y l k o p r z y p o m o c y i n n e g o ( i z o m o r f i c z n e g o ) sensu ( o b r a z u czy s y m b o l u ) . O d s ł o n i ć go w p o j ę c i a c h nie­ podobna. Możliwa jest albo względna racjonalizacja sensu ( z w y k ł a a n a l i z a n a u k o w a ) , a l b o j e g o p o g ł ę b i a n i e p r z y p o m o c y i n n y c h s e n s ó w (...) p o g ł ę b i a n i e d r o g ą p o ­ szerzenia dalekiego k o n t e k s t u . W y j a ś n i a n i e s t r u k t u r s y m ­ bolicznych, z k o n i e c z n o ś c i przesuwa się w n i e s k o ń c z o ­ n o ś ć s e n s ó w symbolicznych, dlatego t e ż nie m o ż e s t a ć s i ę n a u k o w y m w sensie n a u k ś c i s ł y c h . Interpretacja s y m b o l i n i e m o ż e b y ć n a u k o w a lecz j e s t o n a g ł ę b o k o poznawcza" . 3 Rozumienie s y m b o l u przez symbol, wydobywanie i z e s t a w i a n i e w i e l u w a r t o ś c i t e g o samego s y m b o l u n a t l e i n n y c h , u m i e s z c z e n i e go n a t l e z e s p o ł ó w i k o m p l e k ­ s ó w s y m b o l i c z n y c h — oto d r o g i rozumienia znaczeń i sensu, k t ó r y m i p o s u w a s i ę E l i a d e . W i ą ż e s i ę z t y m określona terminologia, zadomowiona już zresztą we w s p ó ł c z e s n y m słowniku etnologicznym, k t ó r ą wprowadza Eliade w s w y c h studiach nad religią i człowiekiem re­ l i g i j n y m , homo religiosis. T o , co p o z w a l a rozpatrywać religię jako autonomiczny przedmiot badań, nie dający s i ę s p r o w a d z i ć bez r e s z t y do w y m i a r ó w h i s t o r y c z n y c h , socjologicznych, e k o n o m i c z n y c h , j ę z y k o w y c h , co t w o r z y s k a l ę r e l i g i j n ą — to p r z e c i w s t a w i e n i e s a c r u m i p r o f a num w y s t ę p u j ą c e w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h . D l a c z ł o w i e ­ k a r e l i g i j n e g o ( k t ó r e g o Eliade, c z ę s t o k r o ć zasadnie, w oparciu o m a t e r i a ł etnologiczny u t o ż s a m i a z c z ł o w i e k i e m społeczeństw tradycyjnych, pierwotnych, „prymitywnych" i przeciwstawia m u człowieka świeckiego często identy­ fikowanego z reprezentantem współczesnej cywilizacji) nie istnieje jedna jednorodna p r z e s t r z e ń , jeden j e d n o r o d ­ n y czas. P o s t a w a r e l i g i j n a w i ą ż e s i ę n i e o d ł ą c z n i e z w a r ­ t o ś c i o w a n i e m , w a l o r y z a c j ą , w y b o r e m . Pewna t y l k o p r z e s t r z e ń jest ś w i ę t a , w y o d r ę b n i o n a z c a ł e g o o t a ­ czającego ś w i a t a (miejsce ś w i ę t e , ś w i ą t y n i a , cudowne ź r ó d ł o , ś w i ę t a g ó r a i t p . ) p e w i e n o k r e ś l o n y czas j e s t cza­ sem ś w i ę t y m (czas ś w i ą t , p o s t u , p i e l g r z y m k i , modlitwy i t p . ) . A l e i c z ł o w i e k ś w i e c k i zna o d p o w i e d n i k i p r z e s t r z e ­ n i i czasu n i e c o d z i e n n e g o , n i e z w y k ł e g o ( e g z o t y c z n e k r a j ­ o b r a z y , „ H a w a j e " , czas w a k a c j i , z a b a w y ) . N a w e t ż y j ą c y w czasie „ n a j b a r d z i e j historycznym", świeckim, czło­ w i e k zna r ó ż n e r y t m y c z a s o w e — czas z a k o c h a n i a , czas melancholii, s ł u c h a n i a m u z y k i — w k t ó r y c h przekracza g r a n i c e czasu h i s t o r y c z n e g o . C a ł a f e n o m e n o l o g i a r e l i g i i u p r a w i a n a p r z e z E l i a d e ' g o z m i e r z a do o ż y w i e n i a ź r ó d e ł tych współczesnych, zdezaktualizowanych obrazów, t ę s ­ k n o t y za c z y m ś z u p e ł n i e i n n y m . F e n o m e n o l o g r e l i ; > i i staje p r z e d p r o b l e m e m , co u z ­ n a ć za f a k t y r e l i g i j n e , j a k i e d o k u m e n t y r o z p a t r y w a ć d l a u p o r z ą d k o w a n i a n i e z w y k ł e j i c h r ó ż n o r o d n o ś c i i bogac­ t w a . E l i a d e o p e r u j e t u t a j t e r m i n e m : hierofania — coś, co o b j a w i a sacrum. T a k i e szerokie rozumienie f a k t u w jego zasadniczej f u n k c j i — hierofanicznej, umożliwia rozpatrywanie i odkrywanie wszechzwiązku pomiędzy s z e r e g i e m t a k s t r u k t u r a l n i e o d m i e n n y c h o d siebie f a k ­ t ó w i d o k u m e n t ó w r e l i g i j n y c h . Z a r ó w n o w a ż n y jest t u t e k s t m i t u , p r z e s ą d , gest l i t u r g i c z n y , d z i a ł a n i e t e c h n i c z ­ n e otoczone o b r z ę d e m , r y t u a ł , w i z e r u n k i , s ł o w a m o d l i t w y i z a k l ę c i a , a r c h i t e k t u r a s a k r a l n a , m u z y k a i ś p i e w , szata k a p ł a n a , a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l i t d . D l a pozna­ nia z j a w i s k a r e l i g i j n e g o , jego istoty, r ó w n i e w a ż n e są d o k t r y n a l n e , teologiczne u j ę c i a idei r e l i g i j n y c h , w y p r a ­ cowane przez e l i t y , j a k i w e r s j e l u d o w e , a p o k r y f i c z n e , niejasne, odbiegające od ortodoksyjnych wykładni. W s z y s t k i e one u d z i e l a j ą sobie w z a j e m n i e ś w i a t ł a , u c z e s t ­ nicząc w d a j ą c y c h się wydzielić zespołach, odmianach, t y p a c h s a k r a l n o ś c i . P r z y n a l e ż ą c do r ó ż n y c h r e l i g i i , p o d ­ n o s z ą r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy tego, co ś w i ę t e . W s z y s t k i e zanurzone w historii, b ę d ą c k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i p r z y k ł a d a m i k s z t a ł t o w a n i a się stosunku c z ł o w i e k a do świętości, mogą stać się przedmiotem rozpatrywania i rozważania: 1 — tego co w n i c h 2 — tego, co w n i c h 3 — t e g o co historyczne lokalne, uniwersalne, 4 — tego co h i e r o f a n i c z n e i k r y p t o f a n i c z n e , 5 — tego, co j e d z i e l i i ł ą c z y . (1) K a ż d a h i e r o f a n i a z a w i e r a w sobie p e w i e n o k r e ś ­ lony moment historyczny: „ W e ź m y np. wedyjski tekst o d n o s z ą c y s i ę do z m a r ł e g o : „ P e ł z a j , k u z i e m i , m a t c e t w e j ! N i e c h a j w y b a w i c i ę o d n i c o ś c i ! ( R i g w e d a , X , 13, 10). T e k s t t e n u j a w n i a n a m (3) s t r u k t u r ę sakralności tellurycznej (ziemia w y s t ę p u j e jako m a t k a , Tellus M a ­ ter) a j e d n o c z e ś n i e p e w i e n m o m e n t w h i s t o r i i r e l i g i i i n ­ dyjskiej, ten, w k t ó r y m Tellus M a t e r n a b r a ł a o k r e ś l o ­ nej w a r t o ś c i — p r z y n a j m n i e j dla pewnej g r u p y ludzi — j a k o o p i e k u n k a b r o n i ą c a p r z e d n i c o ś c i ą (co z r e s z t ą z o ­ s t a ł o p ó ź n i e j zarzucone w w y n i k u r e f o r m y , j a k ą p o ­ c i ą g n ę ł y za s o b ą U p a n i s z a d y i N a u c z a n i e B u d d y ) " ( I I , s. 8). 55 1 �(2) H i e r o f a n i ą l o k a l n a to n p . j a k i ś o k r e ś l o n y g a t u ­ n e k d r z e w a u w a ż a n y za ś w i ę t y , i s t n i e j ą c y o b o k w y o b r a ­ ż e n i a (3) d r z e w a k o s m i c z n e g o ( A x i s M u n d i ) w d a n e j re­ l i g i i . C h o c i a ż jest h i e r o f a n i ą (nie jest b o w i e m d r z e w e m z w y k ł y m lecz ś w i ę t y m ) i c h o c i a ż w y r a ż a t ę s a m ą s y m b o ­ likę n i e p r z e r w a n e j regeneracji ś w i a t a , jej znaczenie jest oczywiste t y l k o w k r ę g u tej r e l i g i i i ma w a r t o ś ć l o k a l ­ n ą , podczas gdy w y o b r a ż e n i e A x i s M u n d i jest hierofa­ n i ą u n i w e r s a l n ą , z n a n ą we wszystkich s t a r o ż y t n y c h cy­ wilizacjach. (4) H i e r o f a n i ą j a w n ą j e s t i d e o g r a m d r z e w a k o s m i c z ­ nego, k r y p t o f a n i ą z a ś — w i o s e n n y m a i k , zwyczaj u r o ­ czystego p r z e n o s z e n i a g a ł ą z k i n a ' w i o s n ę d o w s i , w p r o ­ w a d z a n i e c h ł o p c a u b r a n e g o w g a ł ę z i e — „ Z i e l o n e g o Je­ rzego" w K a r y n t i i ( w dn. Sw. Jerzego), zielonego „ J a s i a kominiarza" (Jack-in-the-green) w A n g l i i w dn. 1 maja, zwyczaj dotykania drzewa przez k o b i e t ę c i ę ż a r n ą dla spowodowania pomyślnego porodu, zwyczaj sadzenia d r z e w n o w o n a r o d z o n e m u d z i e c k u l u b przez dzieci, za­ kaz ś c i n a n i a d r z e w i t p . (5) Przykładem wartościowania, zestawieniach palma może przesunięć jak: Axis tu być znaczeń Mundi, obserwowanie i sensów drzewo prze­ w takich życia, krzyż, wielkanocna. W świetle bogactwa, wielorakości hierofanii, podział n a sacrum i profanum traci pozornie s w o j ą w y r a z i s t o ś ć . „ W g r u n c i e r z e c z y n i e w i e m y , czy i s t n i e j e c o ś — p r z e d ­ m i o t , gest, f u n k c j a fizjologiczna, z a b a w a i t d — co b y g d z i e ś w c i ą g u h i s t o r i i l u d z k o ś c i nie p r z e k s z t a ł c i ł o się w h i e r o f a n i ę " ( I I , s. 17). T o b o g a c t w o Eakraliiości, d a ­ j ą c e się o b s e r w o w a ć na wszystkich poziomach rzeczy­ wistości (sztuka, dramat, taniec, m u z y k a , i n s t r u m e n t y muzyczne, d z i a ł a n i a techniczne, tradycje zawodowe i гаwody, rośliny, zwierzęta, zjawiska atmosferyczne i astro­ nomiczne, gry, zabawy, z a b a w k i — j a k np. grzechotka o d p ę d z a j ą c a od dziecka złe duchy i ś m i e r ć , kołatka W i e l k o p i ą t k o w a ) , p i e r w o t n y k u l t o w y c h a r a k t e r otacza­ j ą c y ś w i a t i rzeczy, z k t ó r y m i stykał się człowiek w c i ą g u s w e j h i s t o r i i — n i e t y l k o , ż e n i e s k ł a n i a do wyeliminowania przeciwstawienia sacrum i profanum,, ale p o z w a l a w o p a r c i u o n i e d o s t r z e g a ć w o w y m c h a o s i e sakralności pewne odmiany, typu hierofanii, podnoszące r ó ż n e z n a c z e n i a i sensy t e g o co ś w i ę t e ( h i e r o f a n i ę uraniczne, aquatyczne, telluryczne, agrarno-wegetacyjne itd). H i e r o f a n i ą o z n a c z a b o w i e m zawsze j a k i ś wybór, j a k i e ś o d d z i e l e n i e od r e s z t y z j a w i s k i r z e c z y . Ś w i ę t y k a m i e ń , święte drzewo, ś w i ę t e źródło są w y r a ź n i e w y ­ o d r ę b n i o n e i w y d z i e l o n e od r e s z t y k a m i e n i , d r z e w , w ó d . Owo oddzielenie w i d a ć nawet w p r z y p a d k u jednostko­ wej hierofanii: „ O d d z i e l e n i e przedmiotu hierofanicznego jest w k a ż d y m b ą d ź razie oddzieleniem przynajmniej o d niego samego, p o n i e w a ż p r z e d m i o t t e n s t a j e s i ę h i e ­ rofanią dopiero wtedy, gdy przestaje b y ć zwykłym przedmiotem świeokim i przybiera nowe wymiary, «wym i a r y » s a k r a l n o ś c i . " Ś w i ę t y k a m i e ń , ś w i ę t e d r z e w o sta­ j ą się h i e r o f a n i a m i , gdy niejako p r z e s t a j ą b y ć sobą — z w y k ł y m kamieniem, z w y k ł y m drzewem. Na t y m jedno­ stkowym etapie d i a ł e k t y k a hierofanii, jej rozumienie, jakie znajdujemy u Eliade'go p r z y p o m i n a rozumienie s y m b o l u i jego d i a l e k t y k i przez J u n g a : „Symbolowi przysługuje ten p o d w ó j n y charakter r e a l n o ś c i i nie­ realności. Nie b y ł b y on symbolem, gdyby był tylko realny, albowiem wtedy byłby realnym zjawiskiem, k t ó ­ re nie m o g ł o b y b y ć symboliczne. A symboliczne m o ż e b y ć t y l k o to, co w j e d n e j r z e c z y o b e j m u j e jeszcze i n n ą . G d y b y zaś s y m b o l b y ł n i e r e a l n y to b y ł b y t y l k o c z y m ś p u s t y m i w y i m a g i n o w a n y m , n i e o d n o s z ą c y m s i ę do ż a d ­ nej r z e c z y w i s t o ś c i , w s k u t e k czego t a k ż e n i e b y ł b y s y m ­ bolem." as Te d w a k l u c z o w e t e r m i n y : p r z e c i w s t a w i e n i e sacrum i profanum, o r a z hierofanią, w oparciu o k t ó r e Eliade przedstawia i p o r z ą d k u j e zjawiska z zakresu historii r e l i g i i ( d o c i e r a j ą c do u n i w e r s a l n y c h , p o w t a r z a l n y c h s t r u k ­ tur w najrozmaitszych i kulturowo odległych odmia­ nach d o ś w i a d c z e n i a religijnego) p o z w a l a j ą u t r z y m a ć i po­ ł ą c z y ć ze s o b ą d w i e p e r s p e k t y w y u j m u j ą c e i s t o t ę t y c h zjawisk. P e r s p e k t y w ę a k c e n t u j ą c ą w y b ó r (diałektyka: gr. d i a l o g o — w y b i e r a m , r o z d z i e l a m , w y d r ą ż a m ) i p e r ­ s p e k t y w ę akcentującą szczególnego rodzaju wartość, ja­ k ą z a w i e r a w sobie k a ż d a h i e r o f a n i ą — w a r t o ś ć s y m b o ­ l u , nie t y l k o z jego w i e l o w y m i a r o w y m , integrującym, 0 c z y m j u ż b y ł a m o w a , ale r ó w n i e ż z p r z e z r o c z y s t y m , p r z e z i e r a j ą c y m , o t w a r t y m n a i n n e z n a c z e n i a i sensy c h a ­ r a k t e r e m , co n a j t r a f n i e j w y r a ż a u l u b i o n a s e n t e n c j a P a u ­ l a R i c o e u r ' a : „ S y m b o l d a j e do m y ś l e n i a " . Co i n n e g o d a j ą d o m y ś l e n i a , i co i n n e g o „ m ó w i ą " h i e r o f a n i ę uraniczne (symbole, postaci z w i ą z a n e z nie­ b e m ) , co i n n e g o t e l l u r y c z n e , co i n n e g o l u n a r n e . Z d w o ­ istej p e r s p e k t y w y , ta p i e r w s z a p o z w a l a o b s e r w o w a ć : 1 — o t w i e r a n i e się p o s z c z e g ó l n y c h z e s p o ł ó w s y m b o ­ licznych na inne aspekty r z e c z y w i s t o ś c i sacrum; 2 — przesunięcia a k c e n t ó w , znaczeń i sensów, tak jak np. p r z e s u n i ę c i a od hierofanii uranicznyeh m ó w i ą ­ c y c h o o d d a l e n i u , t r a n s c e d e n c j i , w z n i o s ł o ś c i , do t e l l u ­ ry cznych i a g r a r n o - w e g e t a c y j n y c h , a k c e n t u j ą c y c h moc, s k u t e c z n o ś ć , p ł o d n o ś ć , gdzie miejsce hierofanii (czegoś co o b j a w i a sacrum) z a j m u j ą k r a t o f a n i e ( c o ś , co o b j a ­ wia moc); 3 — charakterystyczne i powtarzalne zjawiska jak n p . d e i o t i o s i — b ó s t w a bez k u l t u , b ó s t w a n i e b a w y ­ pierane przez telluryczno-agrarno-wegetacyjne kulty 1 symbolikę płodności; fenomen wspólny zarówno dla religii plemiennych, jak i dla pewnych e t a p ó w rozwoju u n i w e r s a l n y c h s y s t e m ó w r e l i g i j n y c h (np. w j u d o c h r z e ś c i j a ń s t w i e o d w r a c a n i e się od J a h w e k u B a a l o m — w Sta­ r y m t e s t a m e n c i e , od S t w ó r c y k u s t w o r z e n i u — p o g a ń ­ s t w o p i ę t n o w a n e p r z e z A p o s t o ł a P a w ł a ( R z y m . 1, 18—25); 4 — charakterystyczne zjawiska nieodłącznie zwią­ zane z ż y c i e m h i e r o f a n i i , s y m b o l i i o b r a z ó w — b. o g ó l ­ n i e p o j ę t e z j a w i s k o гкотгок^агттш ( b u r z e n i a j e d n y c h o b ­ r a z ó w i s y m b o l i , z a s t ę p o w a n i a ich i n n y m i ) oraz t d o l a t f i ( r a t o w a n i e s t a r y c h o b r a z ó w i s y m b o l i przez i n t e g r o w a ­ nie ich w n o w y c h u k ł a d a c h ) ; 5 — „imperializm" boskich postaci i lokalnych hierofanii, które zmierzają do wyrażenia wszystkich znaczeń z w i ą z a n y c h z i n n y m i hierofaniami i postaciami, i p r z e k s z t a ł c a n i a się na drodze totalizacji z n a c z e ń w po­ stacie i h i e r o f a n i ę u n i w e r s a l n e i t p . (że poprzestaniemy na w y m i e n i e n i u t y l k o t y c h k i l k u f e n o m e n ó w o b s e r w o ­ w a n y c h przez Eliade'go). D r u g a z a ś p e r s p e k t y w a ( ż e b y p o z o s t a ć p r z y t y m sa­ m y m u r a n i c z n y m p r z y k ł a d z i e ) p o z w a l a o d n a j d o w a ć sens symboliki niebiańskiej wstępowania, wchodzenia po schodach (w r y t u a ł a c h intronizacyjnych); w m o t y w a c h w ę d r ó w k i m i t y c z n y c h b o h a t e r ó w i ś w i ę t y c h , wznoszenia s i ę , l a t a n i a , „ b y c i a p o r w a n y m do t r z e c i e g o n i e b a " — j a k to o k r e ś l a j ą ś w i a d e c t w a o ś w i ę t y c h i ś w i ę t y m za­ chwyceniu, w technikach ekstatycznych; w symbolicz­ nej c i ą g ł o ś c i p o m i ę d z y ś w i ę t y m i g ó r a m i , mitologiczny­ m i w y o b r a ż e n i a m i góry kosmicznej, drzewa kosmiczne­ go, k o n t y n u a c j i t y c h s a m y c h z n a c z e ń w i d e o g r a m a c h wieży, s c h o d ó w , drabin, symbolice miejsc podniesionych i podniosłych jak np. tron, ołtarz. P e r s p e k t y w a t a k a p o k a z u j e j a k i s y m b o l „(...) p o z w a l a na p r z e j ś c i e , na obieg z jednej p ł a s z c z y z n y do d r u g i e j , z jednego ś w i a t a do d r u g i e g o , s c a l a j ą c w s z y s t k i e te p ł a s z c z y z n y i w s z y s t k i e t e p o z i o m y , ale n i e stapiając i c h w j e d n o " (por. n p . s y m b o l p e r ł y ł ą c z ą c y w s o b i e s y m b o l i z m a q u a t y e z n y i l u n a i i n y — I I . s. 432—3). N a �koniec perspektywa taka u m o ż l i w i a dostrzeżenie kores­ pondencji między np. niezwykle pojemnym kompleksem s y m b o l i k i l u n a r n e j , z w i ą z a n e j z r y t m e m faz k s i ę ż y c a , a tak r ó ż n o r o d n y m i f a k t a m i j a k „.narodziny, stawanie się, ś m i e r ć , z m a r t w y c h w s t a n i e ; w o d y , r o ś l i n y , kobieta, płodność, n i e ś m i e r t e l n o ś ć , c i e m n o ś c i kosmiczne, życie p ł o ­ dowe, egzystencja pozagrobowa z n a s t ę p u j ą c y m po niej odrodzeniem typu lumamego (światło w y ł a n i a j ą c e się z c i e m n o ś c i ) , tkanie, s y m b o l n i c i ż y w o t a , przeznaczenie, c z a s o w o ś ć i t d . " ( I I I , s. 162). P o z w a l a t e ż ś l e d z i ć n a j e j tle u w y r a ź n i a j ą c e się subkompleksy, j a k np. l u n a r n o -rozrodezy, księżyca-wody-kobiety-ziemi, księżyca-deszc z u - p ł o d n o ś c i - k o b i e t y - ś m i e r c i i t p (por. I I , s. 95—207). Obie zaś perspektywy w y z n a c z a j ą drogę, na k t ó r e j Eliade poddaje k r y t y c e szereg p o k u t u j ą c y c h dotychczas w e t n o g r a f i i p o j ę ć d o t y c z ą c y c h z j a w i s k r e l i g i j n y c h , oraz opacznych interpretacji i teorii z n i m i związanycn. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć k r y t y k a p o j ę c i a mana — u p a t ­ r y w a n i a w t y m z j a w i s k u w i a r y w moc, siłę o t a c z a j ą c ą przedmioty, osoby, zwierzęta, rośliny — pierwotnej, p r e a n i m i s t y c z n e j fazy r e l i g i i . I d ą c w tej k r y t y c e ś l a d a ­ m i s w y c h p o p r z e d n i k ó w e t n o l o g ó w : HocaTta, H o g b i n a , W i l l i a m s o n a , R a d i n a i i n . , r o z w a ż a j ą c o d p o w i e d n i k i rael a n e z y j i s k i e g o t e r m i n u mana ( o z n a c z a j ą c e g o o w ą m a g i c z ­ n ą moc i siłę) — jak orenda u Irokezów, oki u H u r o n ó w , megebe P i g m e j ó w , w o k a n d o i manitoo Siuksów i Algonkimów, Eliade kwestionuje tezę, iż w terminie mana z n a j d u j e w y r a z w i a r a w b e z o s o b o w ą s i ł ę i m o c r o z p r o s z o n ą w kosmosie, j a k t e ż poddaje w w ą t p l i w o ś ć w o g ó l e w s z e l k i e i n t e r p r e t a c j e s t a w i a j ą c e p r o b l e m oso­ b o w o ś c i tej mocy, d o c i e r a j ą c do i s t o t n y c h i m i m a n e n t n y c h k a t e g o r i i z w i ą z a n y c h z t y m i w i e r z e n i a m i . D a j e o n do zrozumienia j a k w odrzuconych interpretacjach , docho­ d z ą do g ł o s u p r o j e k c j e i k a t e g o r i e n a r z u c o n e p r z e z o b ­ s e r w a t o r ó w i b a d a c z y . Podczas g d y P a u l R a d i n u w a ż a w o d n i e s i e n i u do p o j ę ć wokanda i manitoo, iż najbar­ d z i e j a d e k w a t n y m i t e r m i n a m i , o d d a j ą c y m i i c h sens s ą : „święty", „dziwny", „ważny", „cudowny", „niezwykły", „silny", i że chodzi w nich przede w s z y s t k i m o z w r ó c e ­ nie u w a g i na moc realnego istnienia — Eliade dochodzi do w n i o s k u , i ż p r z e d m i o t y , z w i e r z ę t a , r o ś l i n y , d u s z e l u d z ­ k i e , o s o b y p o s i a d a j ą c e mana — t o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e d m i o t y , r o ś l i n y , etc. i s t n i e j ą c e p a r e x e l l e n e e . „ K r ó t ­ k o m ó w i ą c w s z y s t k o co p a r exellenee istnieje, t y m s a m y m p o s i a d a mana; inaczej m ó w i ą c , posiada m a n a to w s z y s t k o , co w y d a j e s i ę c z ł o w i e k o w i s k u t e c z n e , t w ó r ­ cze, d o s k o n a ł e (...). T a k w i ę c p r o b l e m p o s t a w i ć n a l e ż y w k a t e g o r i a c h o n t o l o g i c z n y c h : z j e d n e j s t r o n y t o , co i s t n i e j e , co j e s t r z e c z y w i s t e , z d r u g i e j s t r o n y t o , co n i e istnieje; nie zaś w kategoriach osobowe-bezosobowe, cielesne-bezcielesne, p o j ę c i a te b o w i e m w ś w i a d o m o ś c i ludzi p i e r w o t n y c h nie m a j ą pozycji, j a k ą zyskały w k u l t u r a c h w y ż s z y c h . T o , co j e s t w y p o s a ż o n e w m a n a — istnieje w p ł a s z c z y ź n i e ontologicznej i t y m s a m y m jest skuteczne, p e ł n e , owocne. N i e m o ż n a w i ę c m ó w i ć o «bezosobowosci» mana, pojęcie to b o w i e m w archaicz­ n y m h o r y z o n c i e d u c h o w y m n i e m a s e n s u " ( I I I , s. 172). R e k o n s t r u u j ą c ó w horyzont duchowy człowieka re­ ligijnego (w k u l t u r a c h archaicznych, pierwotnych, ple­ m i e n n y c h ) E l i a d e dociera do szeregu u n i w e r s a l n y c h zja­ w i s k i t o w a r z y s z ą c y c h i m d z i a ł a ń i p o s t a w homo reli­ giosis. T a k i m z j a w i s k i e m j e s t illud tempus, czas ś w i ę t y , m i t y c z n y , czas w z o r c o w y . C z ł o w i e k r e l i g i j n y p r a g n i e ż y ć w owym czasie ( m o c n y m , r z e c z y w i s t y m , r e a k t u a l i z o w a nym, powtarzanym, odtwarzanym w rytuale, obrzędzie, zwyczaju, działaniu technicznym) n a ś l a d u j ą c ó w czas p o c z ą t k u , k i e d y wszystko d z i a ł o się p o r a z p i e r w s z y . M i t , ś w i ę t a historia (odpowiednio do t r a d y c j i z jej: „ T a k r o b i l i nasi ojcowie, dziadowie i pradziadowie...") j e s t o p o w i e ś c i ą o gęsta deorum, jest z b i o r e m preceden­ sowych aktów, historią. działań, wydarzeń. Jest więc wzorcową C z ł o w i e k r e l i g i j n y poprzez o b r z ę d y , r y t u a ł y , obrazy (imago — i m i t a r e = n a ś l a d o w a ć ) o d t w a r z a ó w czas, o w ą ś w i ę t ą r z e c z y w i s t o ś ć , stara się zbliżyć d o ń i odzy­ skać jej doskonałość i pełnię. Widać to zarówno w zwy­ czaju p i e l g r z y m k i na K a l w a r i ę ( k t ó r a , j a k z a u w a ż a Ste­ fan C z a r n o w s k i w s t u d i u m o r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j , jest p o w r o t e m do czasu M ę k i P a ń s k i e j , „(...) w ę d r ó w k i Je­ zusa o d W i e c z e r n i k a p o p r z e z G ó r ę O l i w n ą a ż n a G o l ­ gotę") jak i w samych kalwariach odtwarzających wier­ nie scenerię t y c h w y d a r z e ń ( „ J e r o z o l i m a przeniesiona do P o l s k i ! " p o w i e C z a r n o w s k i ) , w B o ż o n a r o d z e n i o w y c h zwyczajach ż ł o b k a , r o z ś c i e l a n i a s ł o m y w izbie, w k ł a d a ­ n i a siana pod obrus w i g i l i j n e g o stołu itp. O w o o d t w a ­ r z a n i e czasu początków szczególnie w y r a ź n i e widać w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , gdzie z a j ę c i o m t e c h n i c z n y m , r o l ­ n i c z y m , gospodarczym (np. b u d o w a n i u d o m u , k o n s t r u o ­ w a n i u łodzi, uprawie ogrodów) b ą d ź towarzyszy re­ cytacja m i t u kosmogonicznego, b ą d ź t e ż są cne w i e r n y m o d t w o r z e n i e m i p o w t a r z a n i e m c z y n n o ś c i oraz d z i a ł a ń o b ­ j a w i o n y c h przez B o g ó w , h e r o s ó w , o k t ó r y m opowiada mit. S z c z e g ó l n ą r o l ę w r e a k t u a l i z o w a n i u czasu ś w i ę t e g o o d g r y w a j ą m i t y kosmogoniczne z ich zasadniczymi w ą t ­ k a m i p r z e j ś c i a od C h a o s u do K o s m o s u , ' o d b e z ­ ł a d u do u f o r m o w a n i a , od ś m i e r c i do ż y c i a , „ o b r a z y R a ­ j u " , s y m b o l i z m centrum, s y m b o l i k a środka świata (por. S t e f a n C z a r n o w s k i , j e g o p r e k u r s o r s k i e s t u d i a o magdeznoHredigijnym w a r t o ś c i o w a n i u p r z e s t r z e n i ) . Człowiek religijny pragnie żyć w centrum, w sa­ mym środku rzeczywistości par exellenee istniejącej, t a m g d z i e m o ż l i w y j e s t k o n t a k t ze w s z y s t k i m i p o z i o m a ­ m i sacrum, gdzie m o ż l i w e jest p r z e j ś c i e z jednej sfery do d r u g i e j ( n i e b o - z i e m i a - p o d z j e m i e ) . T a k i m i e l e m e n t a m i s y m b o l i z m u c e n t r u m s ą n p . święta góra, góra kosmicz­ na d o t y k a j ą c a s w y m w i e r z c h o ł k i e m n i e b a , p r z e c h o d z ą c a p r z e z n i ą o ś ś w i a t a , drzewo kosmiczne, z n a j d u j ą c e się w o b r a z a c h R a j u d r z e w o ż y c i a , ź r ó d ł o w o d y żywej. Sku­ p i a t e e l e m e n t y w sobie ś w i ą t y n i a ( n p . w a r c h i t e k t u r z e c e r k w i w y s t ę p u j e p o d z i a ł na niebo i ziemię, złączone rajskimi, królewskimi wrotami), która jest Obrazem Ś w i a t a (Imago M u n d i ) , siedziby ludzkie, d o m y zoriento­ wane na ś r o d e k ś w i a t a (ołtarze domowe, miejsca święte) same b ę d ą c e o d w z o r o w a n i e m K o s m o s u (por. s t u d i u m o kosmologicznych aspektach symboliki j u r t y Jerzego S ł a w o m i r a Wasilewskiego), lokalne sanktuaria i miejsca święte dublujące symboliczną strukturę „środka świata" (Eliade zwraca u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y fenomen c z ę s t y c h d u b l e t ó w w k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h — por. s t u d i u m Mariusza Wieczorkowskiego na temat legendy 0 środku świata w Oporowie — w tradycji nisławie Oporowskim). o św. Sta­ T e n kreacjonistyczny pierwiastek, p r z e j ś c i a od C h a ­ osu do K o s m o s u , n a w i ą z a n i e do p r a w z o r c a stworzenia ś w i a t a , p o w r ó t do i l l u d t e m p u s o b s e r w o w a ć możemy w r y t u a ł a c h konsekracyjnych, w obchodach ś w i ą t cyklu d o r o c z n e g o , w p r z e j ś c i u od S t a r e g o do N o w e g o R o k u , od z i m y do w i o s n y ( u t o ż s a m i a n y c h z p r z e j ś c i e m od ś m i e r c i do ż y c i a ) . P r z y k ł a d e m m o g ą t u b y ć , c z ę s t o k r o ć r e a l i ­ z u j ą c e się w s p o s ó b n i e j a w n y , n a w i ą z a n i a do praczasu 1 p r a a k t u stworzenia (np. obrazy stworzenia ś w i a t a , R a ­ j u — w k o l ę d a c h b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , światy wyko­ nane z o p ł a t k a i zawieszane u p o w a ł y , sombolika cho­ i n k i czy p a l m y w i e l k a n o c n e j j a k o k r y p t o f a n i i Drzewa Ż y c i a ) , n a w i ą z a n i e do m i t u k o s m o g o n i c z n e g o w naj­ drobniejszych szczegółach o b r z ę d o w o ś c i dorocznej i ro­ dzinnej, w symbolach, emblematach, zwyczajach, w y ­ o b r a ż e n i a c h , wierzeniach, s k ł a d a j ą c y c h się na f o l k l o r — w i e d z ę , czy t e ż l u d o w ą w i z j ę ś w i a t a (szerzej o n a w i ą z a - r •)7 1 �niach do szard Tomiccy, i człowieka, mitu kosmogonicznego Drzewo Warszawa Życia. — por. Ludowa Joanna wizja i Ry­ świata 1975). Inne p r z y k ł a d y to: obrzędowość towarzysząca naro­ d z i n o m dziecka, s t a n o w i ą c a k o m p l e k s h u m i positio (roz­ w i ą z a n i a na ziemi — o b r z ę d napotykany p r a w i e w s z ę ­ d z i e o d A u s t r a l i i p o C h i n y , o d A f r y k i po A m e r y k ę P o ­ ł u d n i o w ą , p o s i a d a j ą c y swe o d p o w i e d n i k i u s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w i Rzymian w wyobrażeniach bogini narodzin (Ejletyja, Damia, Aukseja), p r z e d s t a w i a j ą c y c h ją na k l ę c z k a c h , w p o z y c j i k o b i e t y , k t ó r a r o d z i na z i e m i ) , w jeszcze b a r d z i e j p o w s z e c h n y m z w y c z a j u k ł a d z e n i a n o ­ w o r o d k a na z i e m i ę , w k t ó r y m znajduje w y r a z d o ś w i a d ­ czenie i ż : „ m a t k a l u d z k a j e s t t y l k o przedstawicielką W i e l k i e j M a t k i t e l l u r y c z . n e j (...) p o c z ę c i e i r o z w i ą z a n i e to m i k r o k o s m i c z n e wersje wzorcowego a k t u d o p e ł n i o ­ nego przez z i e m i ę : m a t k a l u d z k a n a ś l a d u j e t y l k o i p o ­ wtarza praakt pojawienia się życia w łonie ziemi" ( I I I , s. 151). D o t e j s a m e j s y m b o l i k i — d a j ą c e j w y r a z p r z e ­ konaniu o ciągłości życia i śmierci, ich paradoksalnej j e d n o ś c i , o u z y s k a n i u nowego życia przez ś m i e r ć — n a w i ą z u j e zwyczaj grzebania z m a r ł y c h w pozycji kucz­ nej ( e m b r i o n a l n e j ) ; a t a k ż e o b r z ę d y n o w y c h n a r o d z i n (posiadające moc u z d r a w i a j ą c ą symboliczne pogrzeba­ nie chorych, g r z e s z n i k ó w , a w r y t u a ł a c h inicjacyjnych obejmujących obrzędową śmierć i zmartwychwstanie — p o g r z e b a n i e n e o f i t y w z i e m i , u m i e s z c z e n i e go w d o l e ) gdzie s y m b o l i c z n y pogrzeb ma t ę s a m ą w a r t o ś ć magiczn o ^ r e l i g i j n ą , co z a n u r z e n i e w w o d z i e , chrzest. „ C h r z e s t u z m y s ł a w i a ś m i e r ć i pogrzeb, ż y c i e i z m a r t w y c h w s t a ­ nie. G d y z a n u r z y m y g ł o w ę w wodzie, j a k b y w grobie, s t a r y c z ł o w i e k p o g r ą ż a s i ę i zostaje p o g r z e b a n y ; g d y wychodzi z wody: wraz pojawia się nowy człowiek." i'Jan C h r y z o s t o m ) . W obrzędach związanych z p a l m ą w i e l k a n o c n ą : ob­ c h o d z ą c z n i ą pola, s t a w i a j ą c j ą w rogach p ó l , uderza­ j ą c n i ą z w i e r z ę t a podczas p i e r w s z e g o w i o s e n n e g o w y p ę d u b y d ł a na pastwisko (palmy u ż y w a się w ó w c z a s w y m i e n n i e z c h o i n k ą , z a c h o w a n ą do tego c e l u o d B o ­ żego Narodzenia) — w geście uderzenia p a l m ą ludzi, w z a t y k a n i u " j e j p o d d a c h e m d o r n u czy b u d y n k ó w gos­ p o d a r c z y c h : c z ł o w i e k s t w a r z a n i e j a k o n a n o w o siebie, z w i e r z ę t a , p o l a i t d . czy t e ż p r e c y z y j n i e j m ó w i ą c — o d ­ t w a r z a na n o w o ś w i a t . Podobnie s y m b o l i z m „ s t w o r z e n i a ś w i a t a " odnajdu­ j e m y w zwyczajach o b d a r o w y w a n i a dzieci i z m a r ł y c h podczas N i e d z i e l i Przewodniej — jajkami, pisankami (z j a j k a w y p r o w a d z a ł y p o c z ą t e k ś w i a t a kosmogoniczne mity Egiptu, Fenicji, Chaldei, starożytnych Indii, Poli­ nezji i Malanezji, w Oceanii np. panuje przekonanie, że c z ł o w i e k rodzi się z jajka). Kosmogonii odpowiada w ó w c z a s antropogonia, stworzenie człowieka naśladuje i powtarza stworzenie Kosmosu. Zna „jajo w s z e c h ś w i a t a " t a k ż e i mitologia grecka — pelazgijski i h o m e r y c k i m i l o stworzeniu świata. W misteriach orfickich barwione do p o ł o w y n a c z a r n o j a j o s y m b o l i z o w a ł o n o c i d z i e ń , ś m i e r ć i ż y c i e . J a j k a u w a ż a n o t e ż za u l u b i o n ą p o t r a w ę z m a r ł y c h , o c z y m ś w i a d c z ą m a l o w i d ł a nagrobne i zna­ leziska skorupek, ś w i a d c z ą c y c h o z w y c z a j u składania w s t a r o ż y t n o ś c i j a j e k do g r o b u . S p l o t t y c h k r e a c j o n i ­ s t y c z n y c h z n a k ó w m o ż e m y z n a l e ź ć w z w y c z a j u zano­ szenia p i s a n e k na m o g i ł y , w z a w i e s z a n i u i c h s k o r u p e k na drzewkach „ m a i k a c h " , w geście p r z e ż e g n a n i a się znakiem krzyża, w modlitwach rozpoczynających i k o ń ­ c z ą c y c h d z i e ń , m o d l i t e w k a c h do ś w i ę t y c h i f o r m u ł a c h t o w a r z y s z ą c y c h zabiegom magiczno-medycznym, w k t ó ­ r y c h p r z y w o ł u j e się obrazy Raju, Golgoty, M ę k i P a ń ­ skiej (por. t e k s t y m o d l i t e w e k z e b r a n y c h przez Fran­ c i s z k a K o t u l ę w k s i ą ż c e p t . Znaki przaszłości). Wszyst­ 58 k i e obrazy w p r o w a d z a j ą c z ł o w i e k a w s y m b o l i c z n e uczes­ tnictwo w odrodzeniu i odnowieniu Kosmosu. Pierwiastek kreacjonistyczny m o ż e m y t a k ż e obser­ w o w a ć w s a m e j s t r u k t u r z e czasu ś w i ą t e c z n e g o — w za­ w i e s z e n i u n a co d z i e ń o b o w i ą z u j ą c y c h n o r m ( r y t u a l n e rozpasanie, orgie), w o d w r ó c e n i u r ó l z w i ą z a n y c h z po­ d z i a ł e m n a p ł c i , w o b r z ę d o w e j z a m i a n i e szat, w s y m b o ­ l i c z n y m p o w r o c i e do czasu C h a o s u , p i e r w o t n e g o n i e ukształtowania poprzedzającego akt stworzenia, czasu, który charakteryzuje się, podobnie jak czas e s c h a ­ tologiczny („pagórki b ę d ą z r ó w n a n e a doliny wypeł­ nione", „lew będzie obok jagnięcia", „dziecko obok żmiji"), podobnie j a k Bóg w „definicji" Mikołaja z K u zy — „ T a j e m n i c a p e ł n i " , p o g o d z e n i e m s p r z e c z n o ś c i , j e d ­ nością p r z e c i w i e ń s t w , coincidentia oppositorum. T o co u E l i a d e ' g o ( o b o k u j a w n i e n i a k o s m o - t e o l o gicznych f u n k c j i symbolu, w świetle k t ó r y c h t r a c ą racje b y t u takie p o j ę c i a j a k np. k u l t roślin czy k u l t zmar­ ł y c h ) s t a n o w i m o r f o l o g i ę sacrum, fenomenologię świę­ t o ś c i , to u G e r a r d u s a v a n d e r L e e u w ' a (1890 — —1950), h o l e n d e r s k i e g o t e o l o g a , p a s t o r a , r e l i g i o z n a w c y , muzykologa i egiptologa, autora Phdnomennologie der Religion, 1956 ( t ł u m . p o l . Fenomenologia Religii, War­ s z a w a 1978 ( I V ) i w i e l u i n n y c h p r a c — jest fenome­ n o l o g i ą m o c y . „ C z ł o w i e k r e l i g i j n y — pisze L e e u w — p r a g n i e ż y c i a bogatszego, g ł ę b s z e g o i szerszego, p r a g n i e mocy. I n n y m i s ł o w y człowiek szuka w swym życiu c z e g o ś , co go p r z e w y ż s z a , p r a g n ą c s i ę t y m p o s ł u ż y ć , a l b o s i ę do tego m o d l i ć . C z ł o w i e k , k t ó r y n i e p r z y j m u j e ż y ­ cia po p r o s t u , lecz c z e g o ś o d e ń chce ( m o c y ) , s t a r a s i ę z n a l e ź ć w ż y c i u sens. P o r z ą d k u j e ż y c i e w j a k ą ś s e n s o w ­ ną całość (znaczeniową): w ten sposób powstaje kul­ tura. Na p s t r o k a c i z n ę danych zarzuca r e g u l a r n i e sple­ cioną sieć; w t e d y p o j a w i a j ą się r ó ż n e postacie: d z i e ł o sztuki, obyczaj, gospodarka. Z kamienia człowiek czyni sobie o b r a z , z p o p ę d u n a k a z , z p u s t k o w i a — u p r a w n e pole. W ten s p o s ó b rozwija moc. A l e nie poprzestaje na t y m , s z u k a d a l e j coraz g ł ę b s z e g o i szerszego s e n s u " (TV, s. 720). 4 T a k j a k w p r z y p a d k u Eliade'go, z a s y g n a l i z o w a l i ś m y t y l k o n i e k t ó r e w ą t k i z jego s t u d i ó w , t a k i w p r z y p a d k u a u t o r a Fenomenologii religii o g r a n i c z y m y się t y l k o do w y p o w i e d z i określających p o s t ę p o w a n i e fenomenologicz­ ne. W w y p o w i e d z i a c h t y c h m a m y do c z y n i e n i a z b a r ­ dziej — a n i ż e l i u Eliade'go — ś w i a d o m y m w y a r t y k u c w a n i e m zasad i e t a p ó w m e t o d y f e n o m e n o l o g i c z n e j . ? F e n o m e n o l o g i a r e l i g i i , j a k k o l w i e k u p r a w i a n a i przez t e o l o g ó w , czy t e ż u j a w n i a j ą c a k o s m o - t e o l o g i c z n e f u n k c j e symboli, różni się od teologii: „Teologia m ó w i o Bogu. W f e n o m e n o l o g i i B ó g n i e jest a n i p o d m i o t e m , a n i p r z e d ­ miotem, albowiem m u s i a ł b y być fenomenem, t j . m u s i a ł ­ by u k a z y w a ć się. Bóg zaś nie ukazuje się, t j . nie u k a ­ z u j e s i ę w t a k i s p o s ó b , ż e b y ś m y m o g l i go r o z u m i e ć i m ó w i ć o n i m . K i e d y się ukazuje, r o b i to w z u p e ł n i e i n n y s p o s ó b , t a k i , k t ó r y n i e p o c i ą g a za s o b ą z r o z u m i a ­ ł e j m o w y , lecz z w i a s t o w a n i e " ( I V , s. 728). F e n o m e n o ­ logia n a t o m i a s t jest ś w i a d e c t w e m , j a k i e s k ł a d a badacz z tego, co z o s t a ł o m u u k a z a n e , co z r o z u m i a ł p r z y g l ą ­ d a j ą c się ludziom, zdarzeniom, f a k t o m ( r e l i g i j n y m , k u l ­ t u r o w y m ) . W teologii m ó w i ą c e j o Bogu, o g a r n i a j ą c e j kie­ r u n e k p i o n o w y ( d r o g ę o d B o g a do c z ł o w i e k a ) i p o z i o m v ( d r o g ę c z ł o w i e k a do B o g a ) , t r e ś c i ą z w i a s t o w a n i a o B o g u jest j e g o ukrycie i objawienie. Fenomenologia natomiast zajmuje się t y l k o k i e r u n k i e m poziomym. „Jej domem — n a w e t j e ś l i o p i e r a s i ę o n a n a m i ł o ś c i do z a ś w i a t ó w — j e s t z i e m i a " ( I V , s. 728). T r e ś c i ą , ś w i a d e c t w e m f e n o ­ m e n o l o g i i j e s t w i ę c t o , co dane i interpretacja. Fenomenologia, j a k k o l w i e k m ó w i ą c a o przeżyciach, n i e jest p s y c h o l o g i ą . N i e i n t e r e s u j ą jej subiektywne stany, odczucia, doznania, ale z o b i e k t y w i z o w a n e , u d o - �kumentowane, przeżycia, np. nia w (częstokroć takim „przeżycie nie rozumieniu drzewa, jako wyrażone jakie epifanii bezpośrednio) zawiera życia, w sobie odradza­ się, miodości, n i e ś m i e r t e l n o ś c i " itp. Aczkolwiek z u p e ł n i e r ó ż n a od s t r u k t u r a l i z m u , bo uznająca ciągłość pomiędzy przeżyciem a rzeczywistoś­ cią, r e k o n s t r u u j ą c a przeżycie jako organiczną całość, d a j ą c ą s i ę r o z u m i e ć n a p o d s t a w i e j e j c z ę ś c i (por. r e ­ konstrukcje przeżycia numinotycznego u Rudolfa Otta), fenomenologia ma z n i m wiele w s p ó l n y c h elementów. C ó ż b o w i e m oznacza ta r e k o n s t r u k c j a ? — „ M o ż n a j ą opisać j a k o wprowadzenie pewnego p l a n u w chaotycz­ n ą g m a t w a n i n ę w ą t k ó w t z w . r z e c z y w i s t o ś c i . Plam t e n n a z y w a s i ę s t r u k t u r ą . S t r u k t u r a to z w i ą z e k , k t ó r y n i e jest ani j e d y n i e p r z e ż y w a n y , a n i t e ż j e d y n i e w y a b s t r a ­ h o w a n y l o g i c z n i e czy k a u z a l n i e , lecz — r o z u m i a n y . S t a ­ n o w i ona o r g a n i c z n ą c a ł o ś ć , k t ó r e j n i e m o ż n a r o z ł o ż y ć na części, ale k t ó r ą n a l e ż y r o z u m i e ć na podstawie jej części; s t a n o w i t k a n i n ę , k t ó r e j nie uda się u t k a ć przez d o d a w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w czy c l e d u k o w a n i e j e d n e g o e l e m e n t u z i n n e g o , ale k t ó r ą z n ó w da s i ę r o ­ z u m i e ć j a k o c a ł o ś ć . I n n y m i s ł o w y s t r u k t u r a jest w p r a w ­ dzie p r z e ż y w a n a , ale nie b e z p o ś r e d n i o ; jest k o n s t r u o w a ­ na, ale n i e w s p o s ó b l o g i c z n o - p r z y c z y n o w o - a b s t r a k c y j ny. S t r u k t u r a jest sensownie u c z ł o m o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ­ c i ą . Sens z a ś n a l e ż y c z ę ś c i o w o do s a m e j r z e c z y w i s t o ś c i a c z ę ś c i o w o do k o g o ś , k t o s t a r a s i ę j ą z r o z u m i e ć . Sens jest zawsze z a r ó w n o z r o z u m i a ł o ś c i ą , j a k r o z u m i e n i e m , i to w n i e p o d z i e l n y m , p r z e ż y w a n y m z w i ą z k u . N i g d y nie da s i ę p o w i e d z i e ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , co j e s t m o i m r o z u ­ m i e n i e m , a co z r o z u m i a ł o ś c i ą tego, co r o z u m i a n e . T o m a m y na m y ś l i , k i e d y m ó w i m y , że o d s ł a n i a się p r z e d nami zrozumiałość jakiegoś związku, jakiegoś człowie­ k a czy t e ż j a k i e g o ś w y d a r z e n i a " ( I V , s. 713). Sens n i e jest t u w i ę c w y n i k i e m matematycznych (logicznych) m o ż l i w o ś c i k o m b i n a c j i z n a c z e ń — „... w y k l u c z a s i ę t u wszelkiego r o d z a j u przemoc wobec rzeczy, e m p i r y c z n ą , l o g i c z n ą czy m e t a f i z y c z n ą " ( I V , s. 719). N a w i ą z a n i e do t r a d y c j i n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , o p i e ­ r a j ą c y c h się na r o z u m i e n i u ( D i l t h e y ) , ta g ł ę b o k a d i a l e k t y c z n o ś ć — „ C a ł a istota f e n o m e n u dana jest w t y m , że j a w i się » k o m u ś « . K i e d y ó w »ktoś« zaczyna m ó w i ć 0 t y m , co s i ę j a w i , w ó w c z a s m a m y do c z y n i e n i a z f e ­ n o m e n o l o g i ą " ( I V , s. 712) — p o z w a l a p o r ó w n a ć c h a r a k t e r p o s t ę p o w a n i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o do r o z m o w y , j a k ą p r o ­ w a d z i badacz z r z e c z y w i s t o ś c i ą ( d o k u m e n t a m i , w y p o w i e ­ d z i a m i , f a k t a m i , o d n o s z ą c y m i s i ę c z ę s t o k r o ć do d a l e k i e j p r z e s z ł o ś c i , w t y m sensie do z a - ś w i a t ó w ) i p r z y z n a ć , ż e : „ F e n o m e n o l o g i a n i e j e s t w y s p e k u l o w a n ą m e t o d ą , lecz p r a w d z i w i e l u d z k ą d z i a ł a l n o ś c i ą ż y c i o w ą , k t ó r a polega na t y m , że n i e g u b i m y się a n i w rzeczach, a n i w na­ s z y m ego, n i e u n o s i m y s i ę , j a k B ó g , n a d r z e c z a m i a n i n i e p o r u s z a m y s i ę w ś r ó d n i c h j a k z w i e r z ę t a , lecz c z y ­ n i m y c o ś , co n i e j e s t d a n e a n i z w i e r z ę c i u , a n i B o g u : s t o i m y r o z u m i e j ą c o n a u b o c z u i o g l ą d a m y t o , co s i ę n a m u k a z u j e " ( I V , s. 717). „ K a ż d e p o s z c z e g ó l n e p r z e ­ ż y c i e j e s t j u ż z w i ą z k i e m , ( o d n o s i s i ę to z a r ó w n o do p r o c e s u b a d a w c z e g o , d o r o z u m i e n i a , i do p r z e ż y c i a j a k o p r z e d m i o t u r e k o n s t r u k c j i — p r z y p . Z . В . ) . T o co s i ę ukazuje, ukazuje s i ę w obrazie. M a p l a n y (tła) dalsze 1 p l a n y boczne; wobec i n n y c h u k a z u j ą c y c h się jestestw (Wesenheiten) pozostaje w s t o s u n k u p o d o b i e ń s t w a lub k o n t r a s t u , l u b t e ż w stu i n n y c h relacjach, t a k i c h j a k : uwarunkowanie, położenie peryferyjne lub centralne, k o n k u r e n c j a , dystans i t p . Relacje te są zawsze r e l a c j a m i postrzegalnyrni, stosunkami r o z u m i a n y m i . Nie są to n i g ­ dy relacje faktyczne, stosunki przyczynowe. Naturalnie, n i e w y k l u c z a j ą t y c h o s t a t n i c h , ale n i c o n i c h n i e m ó w i ą . M a j ą znaczenie w y ł ą c z n i e w z r o z u m i a ł y m z w i ą z k u . Tego r o d z a j u z w i ą z e k — n i e z a l e ż n i e od t e g o , czy d o t y c z y jakiegoś człowieka, nazywamy (Por. typem typologię sytuacji lub religii historycznej typem przeprowadzoną wśród znanych s y s t e m ó w religijnych, su i u c i e c z k i , r e l i g i a pokoju, religia i współczucia, w a l k i , religia nieskończoności religia czy idealnym" i religii (IV, przez пр.: religia s. Leeuwa, dystan­ : spokoju, relig a ascezy, religia — 714). nie­ nicości miłości). N a f e n o m e n o l o g i ę , „ k t ó r a j e s t m ó w i e n i e m o t y m , co się n a m p o j a w i ł o , s k ł a d a j ą się n a s t ę p u j ą c e stadia: a — N a z y w a n i e — „ t e m u co s t a ł o s i ę w i d z i a l n e n a d a j e m y n a z w ę . (...) N a d a j ą c n a z w y r o z d z i e l a m y f e n o ­ m e n y i ł ą c z y m y j e ze s o b ą , t j . i n n y m i s ł o w y k l a s y f i k u ­ j e m y je. C o ś do czegoś w ł ą c z a m y albo z czegoś e l i m i n u ­ j e m y . T o n a z y w a m y « o f i a r ą » , to z n ó w « o c z y s z c z e n i e m • > " ( I V , s. 715) . . . „ s y m b o l i z m e m c e n t r u m " , „ h i e r o f a n i ą " , „ h u m i positio", „ m y s t e r i u m t r e m e n d u m " i t p . b — W ł ą c z e n i e fenomenu we w ł a s n e ży­ cie — jeżeli b a r b a r z y ń c a opowiada p r o f e s o r o w i , że ongiś i s t n i a ł j e d y n i e w i e l k i pierzasty w ą ż , to ten uczo­ n y m ą ż n i e m ó g ł b y w o g ó l e u z n a ć s i ę za z n a w c ę w t e j materii, g d y b y nie poczuł się w e w n ę t r z n i e w s t r z ą ś n i ę t y i przynajmniej w pewnej mierze nie zechciał z a p r a g n ą ć , ażeby ó w barbarzyńca miał słuszność. Tylko stałe i usil­ ne ć w i c z e n i e w u m i e j ę t n o ś c i w z y w a n i a s i ę , t y l k o n i e ­ ustanne uczenie się r ó ż n y c h r ó l pozwala fenomenolo­ g o m w y j a ś n i a ć t o , co s i ę u k a z u j e " ( I V , s. 716); с — P o w s t r z y m a n i e s i ę od s ą d ó w (epo­ chs) — f e n o m e n o l o g i a m ó w i ą c п р . o s y m b o l i c e w ó d , z a ­ dowala się tu stwierdzeniem zawartej w niej concidentia oppositorum (woda, jako nośnik życia, odrodzenia, i w o d a , j a k o n o ś n i k ś m i e r c i , chaosu) — u c h y l a j ą c w s z e l ­ k i e s ą d y , d o t y c z ą c e tego, czy t a k i c h a r a k t e r s y m b o l i z ­ m u w ó d w y n i k a z e m p i r y c z n y c h , m e t a f i z y c z n y c h , czy t e ż logicznych (myślenie binarne) właściwości wody; d — V / у j a ś n i e n i e — „... t o , co n a l e ż y do siebie, p o w i n n o z o s t a ć z ł ą c z o n e , t o , co r ó ż n e , p o w i n n o z o s t a ć o d siebie o d d z i e l o n e . N i e w t e n j e d n a k s p o s ó b , b y z w i ą z ­ ki przyczynowe d e t e r m i n o w a ł y wyjaśnienie, jak np. A w y n i k a z В , С z n ó w ma t a k ą genezę, k t ó r a zbliża je do D — lecz j e d y n i e i w y ł ą c z n i e w t e n s p o s ó b , ż e u z y s ­ k u j ą f o r m ę z r o z u m i a ł y c h z w i ą z k ó w , j a k to n p . c z y n i p e j ­ zażysta łącząc lub oddzielając poszczególne «fragmenty». W s p ó ł i s t n i e n i e nie p o w i n n o s t a w a ć się istnieniem o d r ę b ­ n y m , lecz z r o z u m i a ł ą ł ą c z n o ś c i ą . I n n y m i s ł o w y s z u k a m y z w i ą z k u o charakterze t y p u idealnego. N a s t ę p n i e sta­ r a m y się z w i ą z e k ten p r z y p o r z ą d k o w a ć w i ę k s z e j c a ł o ś ­ ci z n a c z e n i o w e j i t d . ( I V , s. 717); e - - W s z y s t k i e te a k t y r a z e m i j e d n o c z e ś n i e s t a n o ­ wią w ł a ś c i w e rozumienie. Doświadczenia fenomenologii r e l i g i i , k t ó r a j e s t n i e h i s t o r i ą , lecz r o z u m i e n i e m f a k t ó w religijnych, w y m a g a j ą c y m nieustannej k o r e k t u r y i w s p ó ł ­ d z i a ł a n i a ze s t r o n y h i s t o r i i , f i l o l o g i i , a r c h e o l o g i i i i n ­ n y c h nauk szczegółowych, nie t y l k o w y d a j ą się nieod­ zowne w badaniu i rekonstruowaniu k u l t u r y duchowej, a l e m o g ą w n i e ś ć w i e l e c e n n y c h i n s p i r a c j i do b a d a ń n a d k u l t u r ą w ogóle. W y s t a r c z y b o w i e m z a u w a ż y ć , iż po­ między faktami religijnymi a faktami kulturowymi w y ­ s t ę p u j e istotne p o d o b i e ń s t w o . Wystarczy d o k o n a ć m a ł e g o p r z e s u n i ę c i a , k t ó r e zawiera się j u ż w pojęciu „rzeczy ś w i ę t y c h " (a w i ę c o d z n a c z a j ą c y c h s i ę s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ­ c i ą , w a g ą i z n a c z e n i e m , j a k i e s i ę do n i c h p r z y w i ą z u j e ) by z n a l e ź ć się na g r u n c i e f e n o m e n o l o g i i k u l t u r y , zaj­ m u j ą c e j się t a k i m i faktami, k t ó r e w danej społeczności, k u l t u r z e , w y r ó ż n i a j ą s i ę od p o z o s t a ł y c h r z e c z y s w ą n a d w a r t o ś c i o w o ś c i ą . „ B a d a j ą c ż y c i e i w s p ó ł ż y c i e ludzi obec­ n i e l u b w p r z e s z ł o ś c i — pisze f e n o m e n o l o g Jacques D . J. W a a r d e n b u r g — w ś r ó d d a n y c h f a k t ó w możemy zawsze r o z r ó ż n i ć k i l k a t a k i c h , k t ó r e w t y m ż y c i u czy w s p ó ł ż y c i u m i a ł y l u b m a j ą dla zainteresowanego znacze- " 59 �nie s z c z e g ó l n e , w i ę k s z e n i ż w y d a r z e n i a codzienne. T a k i e w y r ó ż n i o n e f a k t y z a j m u j ą specjalne miejsce w naszym ż y c i u . D o t y c h f a k t ó w r ó ż n i ą c y c h s i ę od p o z o s t a ł y c h w y ­ d a r z e ń naszego ż y c i a s w ą n a d w a r t o ś c i ą ( M e h r w e r t ) n a ­ l e ż ą z a r ó w n o sposoby z a c h o w a n i a , w y o b r a ż e n i a , o p o w i e ś ­ ci i t d . , j a k i o k r e ś l o n e k o n k r e t n e r z e c z y , z w i e r z ę t a i l u ­ dzie. P r z y t y m aspekt z n a c z e n i o w y zazwyczaj d o m i n u j e n a d a s p e k t e m f a k t y c z n y m , t a k , ż e w y r ó ż n i o n e w t e n spo­ s ó b f a k t y ż y c i a d a n e j j e d n o s t k i czy s p o ł e c z n o ś c i n i e t y l ­ k o s p e ł n i a j ą f u n k c j ę w y z n a c z o n ą p r z e z samo t w o r z y w o lecz -'urazem t a k ż e s t a n o w i ą t o , co z w y k l e n a z y w a m y systemem symboli. K r ó t k o m ó w i ą c , s p e ł n i a j ą one f u n k ­ cję s y m b o l i c z n ą P o d o b n i e j a k z c h w i l ą p r z y b y c i a do obcego k r a j u , k t ó r y c h c i e l i b y ś m y p o z n a ć , b ę d z i e m y s z u ­ k a ć t y c h rzeczy, k t ó r e e w i d e n t n i e i n t e r e s u j ą d a n y c h l u ­ d z i , t a k t e ż b a d a j ą c i n n ą n i ż nasza k u l t u r ę — z w ł a s z c z a w t e d y g d y c h o d z i o p r o b l e m r e l i g i i — s z u k a m y tego, co m a t a m w i ę k s z ą w a r t o ś ć d l a z a i n t e r e s o w a n e g o . W y ­ k r y c i e tego r o d z a j u z n a c z ą c y c h f a k t ó w d o k o n u j e s i ę c z ę ś c i o w o n a p o d s t a w i e tego, co b a d a c z o w i r z u c a s i ę bez­ p o ś r e d n i o w o c z y ze w z g l ę d u n a z g o d n o ś ć l u b k o n t r a s t z j e g o w ł a s n ą k u l t u r ą i co u ś w i a d a m i a a n sobie w n o w y i szczególny sposób, częściowo zaś dzięki jego w y s i ł k o w i , by p o j ą ć w e w n ę t r z n ą s t r u k t u r ę o d n o ś n e j k u l t u r y i r e l i ­ g i i oraz z r o z u m i e ć z w i ą z k i w danej c a ł o ś c i . W odniesieaiu dc pierwszego p r z y p a d k u i n t e r e s u j ą c e m o ż e b y ć stwierdzenie, że zgodność i kontrast odnoszą się nie t y l ­ k o do z e w n ę t r z n y c h , o d i z o l o w a n y c h f a k t ó w z ż y c i a b a ­ dacza i b a d a n e j k u l t u r y , lecz t a k ż e do g ł ę b s z y c h w a r s t w , jak n p . w z a j e m n y u k ł a d t y c h z n a c z ą c y c h f a k t ó w w o d ­ n o ś n e j k u l t u r z e " . F e n o m e n o l o g i a „ i d ą c po t e j d r o d z e , m u s i p o k o n a ć w i e l e p r z e s z k ó d . N i e d a n y j e j jest o g l ą d ^ t w a r z ą w t w a r z » . A l e i za p o m o c ą z w i e r c i a d ł a m o ż n a w i e l e z o b a c z y ć . A o t y m , co s i ę w i d z i , m o ż n a m ó w i ć " . ( I V , s. 719). 5 K a g r u n c i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j m o ż e m y z n a l e ź ć sze­ reg prac, k t ó r e a c z k o l w i e k nie i d e n t y f i k u j ą się z t r a d y ­ c j ą f e n o m e n o l o g i c z n ą , t o j e d n a k w p r ó b i e d o c i e r a n i a do t y c h znacznych f a k t ó w , w e w n ę t r z n y c h k a t e g o r i i s k ł a d a ­ j ą c y c h się na r z e c z y w i s t o ś ć badanej k u l t u r y , realizują s t a w i a n e sobie przez f e n o m e n o l o g i ę cele ( p o r . n p . J a c k a O l ę d z k i e g o Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, W r o c ł a w , 1971). N a t o m i a s t ś w i a d o m ą r e p r e z e n t a n t k ą p o ­ d e j ś c i a f e n o m e n o l o g i c z n e g o b y ł a C e z a r i a B a u d o u i n do 1 Das Heilige ligiosen (Świętość und das Profane. Mom Wesen des rei świeckość. O ilocie religii) 1957. 2 West-Ostliche Mystik. Vergleich und Unterscheidung zur Wesensdeutung (Zachodnio-wschodnia mistyka. Porównanie i rozróżnienie dla interpretacji istoty) 1926; Die Gnadenreligion Indiens und das Christentum (Indyj­ ska r e l i g i a ł a s k i a c h r z e ś c i j a ń s t w o ) 1930. 3 M . B a c h t i n , Uwagi do metodologii badań literac­ T ł u m . p o l . w : „ L i t e r a t u r a " 1976, n r 22 ( 3 . V I ) , s. 5. 4 Aegyptiscłie staroegip- kich, M . i n . : Goodsvorstellingen in de oud — pyramideteksten 1916 (Wyobrażenia bogów w 1 Courtenay E h r e n k r e u t z J ę d r z e j e w i c z o w a (1886—1967), a u t o r k a t a k i c h prac j a k : Siady walk Rosjan z Mordwinami w rosyjskiej literaturze lu­ dowej, 1916; Echa stosunków polsko-rosyjskich w bylinach, 1918; Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, 1927; Ze studiów nad obrzęda­ mi weselnymi ludu p o l s k i e g o , 1929; Zwyczaje wio­ senne ludu polskiego, 1927; Kwiatki św. Jerzego, 1927; Kalendarz świętojerski, 1959—1960; Legenda o Kra­ kusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w legendzie aurea J. de Voraigne; Onomastyka najstar­ szych roczników świętojerskich, 1954—55; k t ó r a w s w y m s t u d i u m o p a t r o n c e m u z y k i , ś w . C e c y l i i (Sw. Cecylia, „ L u d " , 1922) p r z e d s t a w i a z n a n y ze w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i ludowej „apokryficzny" typ św. Cecylii, jako ślepej, kor­ nej, cichej d z i e w i c y na tle u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t ­ k a c h k u l t u r y rzymskiej i w tradycjii hagiograf icznej, „li­ turgicznej" wersji, ukazującej t ę s a m ą postać, jako bo­ gatą, dostojną, d u m n ą przedstawicielkę rodu Ceceljuszów M e t e l l i . D z i ę k i t a k i e m u z e s t a w i e n i u d o c h o d z i a u t o r k a do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h tradycję ludową, takich jak udramatyzowame, przerysowanie po­ s t a c i (poprzez p r z y p i s a n i e j e j ś l e p o t y , p o d k r e ś l e n i e u ł o m ­ ności, upośledzenia) o d s ł a n i a j ą c t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w tradycyjnej ludowej w i z j i ś w i ę ­ tości, kojarzącej częstokroć p r z y n a l e ż n ą świętości nie­ z w y k ł o ś ć z u ł o m n o ś c i ą (kalecy, nawiedzeni, „ j u r o d i w i " , m u z y k u j ą c y ślepcy, żebracy etc). Odtwarzając p r a w d o p o d o b n ą drogę przejścia od mo­ t y w u „ b o g a c t w a " z a w a r t e g o w i m i e n i u gens C e c y l i a do m o t y w u „ ś l e p o t y " , d o c i e r a j ą c do s p e c y f i c z n e g o z j a w i s ­ ka, j a k i m jest t w ó r c z a l u d o w a e t y m o l o g i a , w o p a r c i u o m a t e r i a ł historyczny i filologiczny, rekonstruuje p e ł n y o b r a z t r a d y c j i , z w i ą z a n e j ze ś w i ę t ą C e c y l i ą . P r z y c z y m h i s t o r i a , k t ó r a s t a n o w i p o d s t a w ę do t e j r e k o n s t r u k c j i n i e jest t r a k t o w a n a j a k o e m p i r y c z n e n a s t ę p s t w o f a k t ó w , a l e j a k o s t o p n i o w e k s z t a ł t o w a n i e s i ę sensu. D l a B a u d o u i n de Couitenay, dla której tak j a k dla innych fenomenonog ó w , p r z e d m i o t n a u k i jest do p e w n e g o s t o p n i a „ w y t w o ­ rem czynności naukowych", „każdy w y t w ó r kultury, któ­ r y n a l e ż y do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h j e s t t y l k o ostatnim ogniwem poprzedzającego, go s z e r e g u form p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę , o s t a t n i m w y k ł a d n i k i e m tej t r a d y c j i " . ( Z . B . ) skich tekstach Piramid); Egyptische Eschatologie 1919 ( E s c h a t o l o g i a E g i p s k a ) ; B a c h ' s Mattheuspassion 1937 (Pa­ sja według św. Mateusza. Bacha); In dem Himmel ist. ein Tanz... Uber religiose B e d e u t u n p des T a n z e s u n d des Festzuges 1937^ (W niebie jest taniec... O religijnym zna­ czeniu tańca i odświętnego pochodu. T ł u m . pol. w . : „Li­ t e r a t u r a n a ś w i e c i e " , 1978, n r 5); Sacred und Profane Beauty: The Holy in Art, 1963 (Święte i świeckie Pie'.ino: Święte w sztuce). J a c q u e s D . J. W a a r d e n b u r g , W sprawie fenome­ nologii religii. Uwagi zasadnicze [ w : ] „ E u h e m e r , Prze­ g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , 1974 n r 3, s. 73, 74. 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e9fbce9f63c834d90dd04d91f0d693f.pdf 5e9bfa34249355274c4c5c6e0cec5456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3537 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3314 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.117-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedykłowicz Czesław Robołycki Ludwik Stomma Ryszard Tomicki Jerzy S. Wasilewski ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE - DZIEDZICTWO, POJĘCIA, INSPIRACJE MATERIAŁY D O S Ł O W N I K A , Cz. I EDMUND RONALD LEACH L e a c h ( u r 1908) — p r o f e s o r a n t r o p o l o g i i społecznej w K i n g s C o l l e g e , C a m b r i d g e . Jest k o n w e r t y t ą — w A n g l i i rzecz t o n i e r z a d k a — szczególnego j e d n a k r o d z a j u : b ę ­ dąc p r z e z długie l a t a funkcjonalistą n a w r ó c i ! się m i a ­ n o w i c i e n a s t r u k t u r a l i z m . „ N a w r ó c e n i e " n i e w y d a się t u określeniem p r z e s a d n y m , jeśli u z m y s ł o w i m y sobie r o z m i a r przepaści ś w i a t o p o g l ą d o w e j między obydwoma kierunkami, zakorzenionymi w biegunowo odmiennych t r a d y c j a c h f i l o z o f i c z n y c h . F u n k c j o n a l i z m t k w i przecież w typowo angielskim empiryzmie i zamiłowaniu do k o n k r e t u , s t r u k t u r a l i z m zaś — w e f r a n c u s k i m r a c j o ­ n a l i z m i e i p r e d y l e k c j i do porządku l o g i c z n e g o . Pierwszy uważa za w ł a ś c i w y p r z e d m i o t badań r z e c z y w i s t e z a c h o ­ w a n i a społeczne, „to co z r o b i o n e " — a r t e f a k t y , zaś d r u ­ g i — i d e e rządzące t y m i działaniami, wyrażające je n o r m y , ,,to co p o w i e d z i a n e " (albo i „ p o m y ś l a n e " — m e n t a l - f a k t y ) . F u n k c j o n a l i z m l e k c e w a ż y religię, s t r u k ­ t u r a l i z m — ekonomię. W t a k i b i e g u n o w y sposób p r z e d ­ s t a w i a oba k i e r u n k i — postulując z a r a z e m i c h k o m p l e mentarność — s a m L e a c h . W y z n a j e w p r a w d z i e , że „ w głębi serca w d a l s z y m ciągu pozostał funkcjonalistą" jeśli j e d n a k oceniać go n i e po i n t e n c j a c h , lecz p o p u ­ b l i k o w a n y c h r e z u l t a t a c h , t o okaże się, że przestał n i m być p r z e d p o n a d 20 l a t y . I n s p i r a t o r e m p r z e ł o m u był z pewnością C l a u d e Levi-nStrauss. Słynna książka L e a cha z o w e g o o k r e s u , zatytułowana w y z y w a j ą c o Antro­ pologia przemyślana na nowo — Rethinking Anthropology, L o n d o n 1961 — z a w i e r a szkice n a t e m a t s y s t e ­ m ó w p o k r e w i e ń s t w a już w d u c h u f r a n c u s k i e g o s t r u k turalizmu. Jedyny odbiegający o d t e m a t y k i społecz­ n e j krótki esej n a t e m a t s y m b o l i c z n y c h przedstawień czasu p r e z e n t u j e k i l k a istniejących w różnych k u l t u ­ r a c h sposobów wyrażania t e j i d e i : k o n c e p c j a czasu nieodwracalnego (liniowego), koncepcja czasu powra­ cającego (kolistego) i wreszcie wahadłowe widzenie g o j a k o ciągu o s c y l a c j i między b i e g n ą c y m i opozycja­ m i . Taką w ł a ś n i e w i z j ę nieść m a m i t o l o g i a grecka; L e a c h d o w o d z i t e g o ujawniając o p o z y c j e b i n a r n e , za­ w a r t e w m i c i e o K r o n o s i e ( p i e r w o t n a rozrodczość — p o t e m ©kastrowanie, p o ż a r c i e d z i e c i — zwymiotowa­ n i e i c h , upadek z Niebios w Podziemia itd.). Zary­ s o w u j e teorię święta j a k o m o m e n t u z a t r z y m a n i a w a ­ hadła m i ę d z y j e d n y m interwałem czasowym a na­ stępnym, ilustrując ją współczesnymi europejskimi zwyczajami. W schemacie t y m święto p r z e b i e g a •— po u s t a n i u czasu ś w i e c k i e g o — w c y k l u zorganizo­ wanym przez dwie pary opozycji binarnych: jako całość jest o d w r ó c e n i e m porządku p r o f a n i c z n e g o , w j e ­ go obrębie zaś f a z a wstępna ( p o w a g a i f o r m a l i z a c j a , odpowiadające „śmierci" starego) j e s t przeciwstawna wobec fazy końcowej (karnawał i m a s k a r a d a , o d p o ­ wiadające „odrodzeniu" nowego). D a l s z e p r a c e poświęcone są p o s z u k i w a n i o m z n a c z e ­ n i a . Już a r t y k u ł Magical hair „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " , v . 88, 1958, s t a n o w i próbę o d ­ p o w i e d z i n a p y t a n i e , n a j a k i e j z a s a d z i e e t n o l o g może orzekać, co „ z n a c z y " d a n y s y m b o l . A n a l i z o w a n y m p r z y ­ k ł a d e m są w ł o s y , których w z r o s t w w i e l u k u l t u r a c h k o ­ j a r z o n y j e s t z płodnością, seksem, podczas g d y s t r z y ­ żenie m o ż e symbolizować kastrację, o b r z e z a n i e , zakaz stosunków s e k s u a l n y c h i t d . Choć n a g ł ó w n e p y t a n i e a u t o r n i e m a o d p o w i e d z i (dziś z a p e w n e o d w o ł a ł b y się do k o n c e p c j i „logiki k o n k r e t u " (to j e d n a k w t o k u r o z ­ p r a w i a się z wyjaśnieniem p s y c h o a n a l i t y c z n y m , w t a m ­ t y c h l a t a c h jeszcze kuszącym. M i m o że a k u r a t w k w e s ­ t i i „seksualnej s y m b o l i k i w ł o s ó w " zgadzałoby się o n o z interpretacją etnologiczną, t o j e d n a k — j a k s t w i e r ­ dza — oba tłumaczenia odnoszą się d o zupełnie i n n y c h rzeczywistości (tam — prywatnych, jednostkowych, z gabinetu psychiatry, t u — publicznych, k u l t u r o w y c h ) i t a k j a k n i e wykluczają się n a w e t g d y są sobie p r z e ­ c i w s t a w n e , t a k też n i e wspierają się w z a j e m n i e , n a ­ w e t jeśli się p o k r y w a j ą . A r t y k u ł Antropologiczne aspekty języka: o rodza­ jach zwierząt i brzydkich wyrazach (Anthropological aspects of language: animal categories and verbal aluse, 1964, p r e z e n t u j e p r a w d z i w i e strukturalną już a n a ­ lizę k i l k u s p l e c i o n y c h ze sobą p r o b l e m ó w : t a b u j ę z y ­ k o w y c h , sposobu k a t e g o r y z o w a n i a zwierząt, p o ż y w i e n i a i k o b i e t . L e a c h p o k a z u j e t u p a z u r a n a l i t y k a , który p e w ­ n i e czuje się w e g z o t y c z n y m birmańskim t e r e n i e , z n a subtelności m i e j s c o w e g o języka i k u l t u r y ( w A z j i p o ­ ind.-(wschodniej pracował j a k o oficer b a d a w c z y ) z d r u ­ g i e j zaś s t r o n y p o t r a f i śmiało poruszać się n a g r u n c i e angielskich zwyczajów językowych, przy c z y m — p o ­ w i e d z m y t o w p r o s t — z dużą swobodą, b y n i e rzecz prodylekcją sięga do t y c h o b s c e n i c z n y c h , łączących się ze s f e r a m i seksu i w y d a l a n i a . T ę samą łatwość m ó w i e ­ n i a o rzeczach n i e nadających się do d r u k u będ/.ij można zauważyć w bodaj wszystkich jego pracach. Dzięki n i e j d o w i a d u j e się c z y t e l n i k n a d r o d z e jakich to skojarzeń językowych patronem „Playboya" jest n i e w i n n y króliczek, j a k i e asocjacje odciskają się na d z i e j a c h różnych słów, powodując i c h nieużywanie. T a w ł a ś n i e sfera r z e c z y z a k a z a n y c h s t a n o w i g ł ó w n y przedmiot analizy. Logikę tabu bada Leach czysto s t r u k t u r a l n i e , wychodząc z założenia, iż e l e m e n t t e n j e s t o p e r a t o r e m b i n a r n y c h k l a s y f i k a c j i , k t ó r e umysł n a ­ r z u c a n a jednolitą przecież rzeczywistość. T a b u służyć m a d o o d d z i e l e n i a j e g o o d świata i d o u s t a n o w i e n i a d a l s z y c h p r z e d z i a ł ó w między o b i e k t a m i . A b y móc j e ­ d n o z n a c z n i e k l a s y f i k o w a ć t r z e b a stłumić w s z y s t k o t o , co z n a j d u j e się n a g r a n i c y k l a s . L e a c h d a j e t u przykład w y d z i e l i n c z ł o w i e k a ; s u b s t a n c j e t e są intrygujące, t o z a s a d n i c z o d w u z n a c z n e , utrudniające o d p o w i e d ź n a p y ­ t a n i e „ c z y m j e s t e m w odróżnieniu o d r e s z t y świata'', „ g d z i e są m o j e g r a n i c e " — a więc p i e r w s z e w ą t p l i w o ś c i dziecka. Takie właśnie o b i e k t y graniczne stają się przedmiotem najsilniejszych tabu. Aby logika dychot o m i c z n e j k l a s y f i k a c j i mogła działać s k u t e c z n i e muszą zostać usunięte c z y l i c e l o w o z a p o m n i a n e , stłumione, pokryte zakazem — wszystkie niewygodne obiekty, które należą do d w ó c h k l a s jednocześnie. F o r m u ł a iż t a b u (oraz wszelkie s a k r u m ) jest „zarówno p j a k i o o p " p o w t a r z a ć się będzie odtąd często w p r a c a c h L e a c h a . Z tej zasady m a wynikać tabuizacja zwierząt d o ­ m o w y c h — j a k o d w u z n a c z n y c h , pośrednich pomiędzy 117 �człowiekiem a otoczeniem zewnętrznym; naruszeniem o w e g o t a b u b y ł o b y w y z w i s k o z w i e r z ę c e w r o d z a j u ,,ty świnio, s u k i n s y n u " i t d . Opierając się n a s t w i e r d z o n y m p r z e z etnologię s y m b o l i c z n y m z w i ą z k u między jedze­ n i e m a s e k s e m L e a c h s t a w i a tezę, że sposób, w j a k i w d a w n e j k u l t u r z e k l a s y f i k u j e się z w i e r z ę t a ze wzglądu n a i c h jadalność, o d p o w i a d a s p o s o b o w i , w j a k i k l a s y ­ f i k u j e się l u d z i ze w z g l ę d u n a i c h przydatność do związków seksualno-małżeńskich. Za Lévi-^Straussern p r z y j m u j e , iż n a w e t z a k a z k a z i r o d z t w a n i e m a n a L u r a l n e g o u z a s a d n i e n i a , zaś z własnego p o b y t u w dżungli w i e , że „wszystko j e s t j a d a l n e " , t a k więc j a k i e k o l w i e k r e s t r y k c j e w o b u t y c h d z i e d z i n a c h mają c h a r a k t e r a r ­ b i t r a l n y , k u l t u r o w y . O b i e g r u p y o b i e k t ó w p o w i n n y być z a t e m a n a l o g i c z n i e u s z e r e g o w a n e , zaś o d p o w i a d a j ą c e so­ b i e k l a s y z w i e r z ą t i l u d z i p o w i n n y być w r ó w n y m s t o p ­ n i u u z n a w a n e za nadające się — l u b n i e — do m a ł ­ żeństwa ( l u d z i e ) i j e d z e n i a (zwierzęta). K r y t e r i u m sze­ r e g o w a n i a s t a n o w i d l a L e a c h a odległość od ego; p=y i k o t y są w E u r o p i e u z n a n e za n i e j a d a l n e , zaś n a z w y i n n y c h b l i s k i c h człowiekowi zwierząt stanowią tabj — co o d p o w i a d a z a k a z o w i k a z i r o d z t w a i małżeństwa kuzynów pierwszego stopnia. N a t o m i a s t na zwierzęta z d a l e k i e g o l a s u można polować, t a k j a k można żenić się z k o b i e t a m i zza l a s u . I m d a l e j o d d o m u , t y m b a r ­ dziej k o b i e t y nadają się do żeniaczki, zaś zwierzęta do j e d z e n i a (a n a z w y i c h przestają być t a b u ; n i e m i a ­ łoby sensu w y z w i s k o „ t y niedźwiedziu p o l a r n y " ) . W y w o d y t e wydają się m o c n o sztuczne, są n a t o ­ miast d o b r y m przykładem t y p o w e g o d l a s t r u k t u r a l i z m u z a i n t e r e s o w a n i a różnymi k l a s y f i k a c j a m i i s z u k a n i a o d powiedniości p o m i ę d z y n i m i . Jest t o w i ę c pokazowa p r e z e n t a c j a m e t o d y , z pomocą której a u t o r chciał j e d ­ n a k c h y b a z b y t w i e l e wyjaśnić i s a m znalazł się w t y m s a m y m m i e j s c u , w k t ó r y m później u l o k u j e z ironią L é v i - S t r a u s s a : „ w świecie g d z i e w s z y s t k o j e s t m o ż l i w e , ale n i c n i e j e s t p e w n e " . P r z e j d ź m y j e d n a k d o omówienia z n a c z e n i e k o n k r e t n i e j s z y o h a n a l i z , które uznać c h y b a należy za n a j c i e ­ kawsze w d o r o b k u E d m u n d a Leacha — na t e m a t m i t o ­ logii biblijnej. J a k wiadomo, zarzucano strukturalbmowi ( P a u l R i c o e u r ) , iż n i e n a d a j e się d o a n a l i z y p r z e k a z ó w o c h a r a k t e r z e b a r d z i e j h i s t o r y c z n y m niż t o t e m i c z n o - k l a s y f i k a c y j n y m , t a k i c h j a k B i b l i a czy m i t y i n d o e u r o p e j s k i e . W o d p o w i e d z i L e a c h p r o p o n u j e śmiało t r a k t o w a ć Biblię j a k o miit. M ó w i to w b r e w całej t r a ­ d y c j i o r t o d o k s y j n e j b i b l i s t y k i i s a m e m u Lévi-Straussow i (który t y m m o t y w o w a ł s w o j e d e s i n t e r e s e m e n t d l a t e m a t u ) , traktującym P i s m o św. j a k o a m a l g a m a t t e k s ­ t ó w f a ł s z y w y c h i p r a w d z i w y c h , relacjonujących chro­ n o l o g i c z n i e — choć w zniekształceniu — historię, a w i ę c j a k o zbiór p r z e k a z ó w , których k r y t y c z n a a n a l i z a p o z ­ w o l i w y w n i o s k o w a ć , co z d a r z y ł o się n a p r a w d ę p r z e d p a r o m a tysiącami l a t . „ Z l e p i e n i e j a j e k z j a j e c z n i c y j e s t zajęciem p r a c o c h ł o n n y m i n i e p o p r a w i a j e j s m a k u " — i r o n i z u j e n a t e m a t t a k i c h z a b i e g ó w (The legitimacy of S o l o m o n . S o m e structural aspects of Old Testament history, ..Archives Européennes de Sociologie", V I I , 1, 1966). P a r t i e h i s t o r y c z n e i f i k c y j n e S t a r e g o T e s ­ t a m e n t u zlały się b o w i e m w jednolitą masę m i t o - h i s toryczną, która funkcjonowała j a k o s a n k c j a d l a s t a n u społeczeństwa ż y d o w s k i e g o w czasie g d y d a n a część t e k s t u b i b l i j n e g o osiągała — dzięki p r a c y r e d a k t o r ó w — stabilność kanoniczną. Działo się to i t a k dużo p ó ź ­ n i e j niż m o g ł y r o z g r y w a ć się o p i s y w a n e wydarzenia, a w i ę c historyczność p r z e k a z u j e s t z n i k o m a . S k o r o t a K , to n i e w a r t o dociekać, co zdarzyło się n a p r a w d ę a co j e s t m i t e m , a l e należy spytać d l a c z e g o właśnie p e w n e fakty, prawdziwe i f a ł s z y w e b y ł y zapamiętane, i n n e zaś — m i m o że p r a w d z i w e — zostały z a p o m n i a n e . 118 O d p o w i e d ź b r z m i : bo t a k i właśnie zespół f a k t ó w układał się w s t r u k t u r a l n y s c h e m a t , stały d l a różnych b i b l i j n y c h opowieści. Z d a n i e m s t r u k t u r a l i s t y znaczenia poszczególnych i n f o r m a c j i w każdej opowieści szukać należy w i c h układzie; najważniejsza j e s t więc n i e z a ­ wartość treściowa t e k s t u , ale różnice s c h e m a t u między różnymi opowieściami. T a k właśnie a n a l i z u j e Leach K s i ę g ę R o d z a j u ; odsłoniwszy b i n a r n e k a t e g o r i e w m i ­ cie o s t w o r z e n i u świata u k a z u j e historię K a i n a i A b l a , Noego i synów, L o t a i córek, A b r a h a m a i S a r y etc. j a k o przekształcenie m i t u o A d a m i e i E w i e , j a k o , , w a sis as myth, „ D i s c o v e r y " , v. 23 n ° , 5, 1962). W t y m s a m y m m a t e r i a l e m i t o l o g i c z n y m , t y l e że w y r a ż o n y m w języku obrazów, odkrywa zasadnicze tożsamości p r z e d s t a w i o n y c h p o s t a c i , przejścia pomiędzy którymi tworzą serię równań t r a n s f o r m a c y j n y c h (Genesis Michała Anioła. Sfukturalistyczne uwagi o freskach zdo­ biących sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, tłum. p o l . „Literatura n a ś w i e c i e " , 5/1978). Analizę nowotestamentowej odwróconej analogii ż y w o t ó w Jezusa i św. J a n a C h r z c i c i e l a wykorzystuje j a k o p r z y k ł a d w p r o w a d z a j ą c y w metodę s t r u k t u r a l n e g o r o z u m i e n i a tekstów. O t o f r a g m e n t : „poczęcie o b u b o h a ­ t e r ó w j e s t n a d n a t u r a l n e , ale g d y M a r i a j e s t dziewicą, t o Elżbieta j e s t już z b y t s t a r a n a m a c i e r z y ń s t w o . O b i e one są k u z y n k a m i , a l e J a n należy d o l i n i i kapłańskiej, zaś Jezus do k r ó l e w s k i e j . J a n j e s t p r o r o k i e m ż y j ą c y m na puszczy, n o s i skóry zwierząt, ż y w i się szarańczą i d z i k i m m i o d e m — j e s t c z ł o w i e k i e m N a t u r y . Jezus j e s t ogłaszany k r ó l e m , żyje w mieście, j e s t s y n e m cieś­ l i — j e s t w i ę c c z ł o w i e k i e m k u l t u r y . P o d d a j e się c h r z t o ­ w i z rąk J a n a a w ó w c z a s t a m t e n p o d p o r z ą d k o w u j e m u się. W końcu J a n g i n i e p r z e z ścięcie, co w S t a r y m T e s t a m e n c i e j e s t r o d z a j e m śmierci zastrzeżonym d l a k r ó ­ l ó w , p o d c z a s g d y Jezus zostaje uśmiercony j a k p r z e s ­ tępca. Ś m i e r ć J a n a j e s t s p o w o d o w a n a p r z e z spisek sek­ sualny n i k c z e m n y c h kobiet, natomiast kobiety z oto­ czenia Jezusa są c n o t l i w e , choć j e d n a z n i c h to była jawnogrzesznica". Dalsza analiza p r o w a d z i do w n i o s k u , że o b a j b o h a t e r o w i e zamieniają się r o l a m i , zaś o g ó l ­ n i e biorąc m i t chrześcijański o k a z u j e się n o w ą w e r s j ą z n a c z n i e wcześniejszej opowieści ż y d o w s k i e j o M e s j a ­ s z u : „ Z a u w a ż m y , że w p r o c e s i e d r a m a t y z a e j i k o n t e k s t h i s t o r y c z n y opowieści staje się c a ł k o w i c i e n i e i s t o t n y ; n i e m a t o w końcu z n a c z e n i a , czy c o k o l w i e k z t e g o w y d a r z y ł o się „ n a p r a w d ę " w h i s t o r i i . P r z e k a z m i t y c z ­ n y jest p r a w d z i w y w s w y c h własnych k a t e g o r i a c h . " (Structuralism in Social anthropology, w: Structuralism. An Introduction, O x f o r d 1972). S z k i c e L e a c h a n i e są m o ż e n i c z y m w i ę c e j niż i n t e ­ l i g e n t n y m i pomysłowym „ćwiczeniem z L e v i - S t r a u s s a " p r o w a d z o n y m d a l e j niż chciałby t o robić s a m m i s t r z , w sposób n a d z w y c z a j j a s n y , n a m a t e r i a l e d o b r z e n a m z n a n y m , bez u c i e k a n i a w dżunglę indiańskich m i t ó w . L e k t u r ę u r o z m a i c a z a b a w n y , k o l o k w i a l n y j ę z y k i czesie e f e k t y p i r o t e c h n i c z n e . P o w t a r z a j ą c e się złośliwości p o d adresem „ Ż a b o j a d a " mają c h y b a zatuszować i n t e l e k ­ tualną zależność od m i s t r z a . Zresztą L e a c h n i e j e s t w y r o z u m i a l s z y d l a s w y c h a n g i e l s k i c h kolegów, w ś r ó d których m i a ł niegdyś zasłużoną opinię e n f a n t t e r r i b l e . Jest o n zatem świetnym n a u c z y c i e l e m n a wstęp­ n y m k u r s i e s t r u k t u r a l i z m u ; j a k o podręcznik d l a k u r ­ santów można polecić j e g o Culture and Communication. The logic by which symbols are connected, 1976. N i e ­ zastąpiony do w p r o w a d z e n i a w metodę — s a m ją d o ­ kładnie w y t e s t o w a ł — ś w i a d o m j e s t j e j u r o k ó w a z a ­ r a z e m ograniczeń. A l b o w i e m „ m o ż e j e d n a k paść p y ­ t a n i e : j a k i j e s t cel t a k i e g o s t r u k t u r a l n e g o p o r ó w n a n i a ? Jeśli n a w e t d o w i e d z i o n e z o s t a n i e podobieństwo s c h e m a ­ t ó w — co t o n a m daje? N a t o p y t a n i e n i e m a m o d - �p o w i e d z i w p r o s t . Przyjemność jaką d a j e a n a l i z a s t r u k ­ t u r a l n a m a do pewnego stopnia c h a r a k t e r estetyczny. T a k j a k m a t e m a t y k c z u j e , że rozwiązanie eleganckie j e s t „ l e p s z e " niż n i e z g r a b n e r o z w i ą z a n i e t e g o s a m e g o p r o b l e m u , t a k i s t r u k t u r a l i z m u n i e można oceniać w ą s ­ k o , podług k r y t e r i ó w p r a k t y c z n y c h , w r o d z a j u : „czy t e n k i e r u n e k p r o w a d z i do jakichś użytecznych r e z u l t a ­ tów". Pokazanie elegancji „nieświadomych operacji umysłu l u d z k i e g o " samo w sobie j e s t wartością, n a w e t jeśli n i e z b y t d o b r z e w i e m y , co t o za c z y n n i k działa j a k o ów „umysł l u d z k i " . J.S.W. CLAUDE LEVI-STRAUSS S t r a u s s ( u r . 1908) n i e j e s t oczywiście t w ó r c ą s t r u k t u ­ r a l i z m u (początek tego n u r t u w n a u c e z w y k ł o się r a ­ czej w i ą z a ć z pośmiertną edycją w y k ł a d ó w F e r d y n a n ­ da d e S a u s s u r e ' a — Cours de linguistique générale, 1916; o r a z z p r a c a m i j ę z y k o z n a w c ó w ze szkoły ge­ n e w s k i e j i koła p r a s k i e g o ) ; n i e j e s t r ó w n i e ż p r e k u r s o ­ r e m z a s t o s o w a n i a m e t o d y t y p u s t r u k t u r a l n e g o do badań nad dyskursem m i t y c z n y m (tu wyprzedza go choćby Włodzimierz Propp). A j e d n a k przełom strukturalny w e t n o l o g i i ( i szerzej: w n a u k a c h społecznych) w i ą ­ z a n y j e s t zawsze i j e d n o z n a c z n i e z n a z w i s k i e m L é v i -Strauss. Bodaj najpełniejszego wyjaśnienia tego p o ­ z o r n e g o p a r a d o k s u d o s t a r c z a n a m artykuł s a m e g o C l a u de'a L é v i - S t r a u s s a Struktura i forma. Refleksje nad dziełem Włodzimierza Proppa („International Journal of S l a v i c L i n g u i s t i c s a n d P o e t i c s " t . I I I — 1930). Cóż zarzuca w n i m f r a n c u s k i antropolog a u t o r o w i M o r ­ f o l o g i i bajki? — P r z e d e w s z y s t k i m połoiwiczność, za­ t r z y m a n i e się n a p o z i o m i e z b y t b l i s k i m e m p i r i i , b r a k k r o p k i n a d „ i " . P r z y j m u j ą c koncepcję zawartą w Ant­ ropologii strukturalnej są t o bez wątpienia zarzuty zasadne. „ P i r a m i d a p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n a " struktu­ r a l i z m u w jego post^straussowskim w y d a n i u przedsta­ w i a się b o w i e m następująco: 1 a. zasada opozycji (inwersji) zasada m e d i a c j i b. zbiór p a r o p o z y c j i elementów m e d i a c y j n y c h (konotacji) c. dcnotacje elementów opozycyjnych i mediacyjnych d. układy wybranych desygnatów — mitemów e. kombinacje i przetworzenia uzyskanych mitemów (fabuły, w i e r z e n i a , p r z e ś w i a d c z e n i a ) I n n y m i słowy ostatecznym odniesieniem jest d l a Lévi- S t r a u s s a u m y s ł l u d z k i i p r o c e s y myślenia ( t u w s p i e r a go w y d a t n i e J e a n Piaget), z k t ó r y c h , a ściślej — z i c h odzwierciedlenia w u n i w e r s a l i a c h językowych (Roman J a k o b s o n , C h a r l e s F. H o c k e t t ) w y w o d z i o n p o d s t a w o w e p r a w a rządzące strukturą (a.). P r a w a t e , c z y raczej z a ­ sady, mają c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — d o p i e r o w i ę c g d y za z m i e n n e z d a n i o w e p o d s t a w i o n e zostaną w i c h f u n k c j i zdaniowej konkretne zdania (elementy opozycyj­ ne), f u n k c j a przekształci się w z d a n i e (konkretną o p o ­ zycję). K a ż d a k u l t u r a o p e r u j e p r z y t y m s p e c y f i c z n y m (i w p e w n y m z a k r e s i e z m i e n n y m ) z e s t a w e m opozycji i e l e m e n t ó w m e d i a c y j n y c h (b.), p r z y c z y m każdy z c z ł o ­ n ó w o p o z y c j i i m e d i a c j e są d e n o t a t a m i z b i o r u d e s y g n a ­ t ó w ( c ) , k t ó r e z k o l e i łączą się w m i t e m y (d.) — b u d u ­ lec w s z e l k i e j fabuły (e.). T y m c z a s e m W ł o d z i m i e r z P r o p p ograniczył się w s w o i c h a n a l i z a c h d o t r z e c h niższych pięter (c., d., e.), c z y l i — j a k pisze A n n S h u k m a n — „sformalizował o n s c h e m a t s y n t a g m a t y c z n y b a j k i , j e d ­ nakże n i e s f o r m a l i z o w a ł p o z i o m u p a r a d y g m a t y c z n e g o " ; wskazał drogę, j e d n a k n i e ośmielił się l u b n i e m ó g ł ( t r z e b a pamiętać, że k o n c e p c j a o p o z y c j i f o n o l o g i c z n e j d o ­ p r a c o w a n a została p r z e z M i k o ł a j a T r u b e c k i e g o już p j p o w s t a n i u Morfologii bajki) pójść nią do końca. Istota dokonanego przez C l a u d e LéviiSraussa p r z e ­ łomu zasadzałaby się w i ę c n a k o n s e k w e n c j i uogólnienia i w y m i a r z e a m b i c j i poznawczych? Zapewne. Wszakże r ó w n i e , jeśli n i e b a r d z i e j i s t o t n y m osiągnięciem a u t o r a Myśli nieoswojonej wydaje się u c z y n i e n i e z owych ogólnych z a s a d użytecznego praktycznie instrumentu analizy. W swojej „najczystszej" metodologicznie, w z o r ­ c o w e j p r a c y G i o s m a s e k ( L a voie des masques, Ge­ n è v e 1975) p i s z e o n : „ J a k ż e i l u z o r y c z n e są złudzenia, k t ó ­ r y m u l e g a p o dziś dzień w i e l u e t n o l o g ó w i h i s t o r y k ó w s z t u k i , iż m a s k a j e s t c z y m ś n a kształt r z e ź b y , czy o b r a ­ z u i m o ż e być i n t e r p r e t o w a n a s a m a w sobie, p o p r z e z t o co w y o b r a ż a l u b p r z e z s w o j e z a s t o s o w a n i a d e k o r a ­ cyjne i r y t u a l n e . M a s k a b o w i e m n i e istnieje sama w so­ b i e lecz o d w o ł u j e się z a w s z e d o i n n y c h m a s e k r z e c z y w i ­ s t y c h l u b p o t e n c j a l n y c h , k t ó r e m o g ł y b y ją zastąpić. (...) Sens m a s k i n i e t k w i w i ę c w t y m , co o n a p r z e d s t a w i a , lecz w t y m , co przeobraża, c z y l i w t y m w ł a ś n i e p r z e c i w c z e m u ( w z a m i a n za co) p r z e d s t a w i a . P o d o b n i e j a k m i t , m a s k a jednocześnie o z n a j m i a i z a p r z e c z a ; r ó w n i e i s t o t ­ n e j e s t w n i e j t o co u k a z u j e j a k i t o , co w y k l u c z a " . N a dobrą s p r a w ę j e s t t o w ł a ś c i w i e bezpośredni w y k ł a d 1. zasady, i ż k a ż d y k o n k r e t n y m i t e m d a n y n a m w r z e c z y ­ wistości k u l t u r o w e j j e s t t y l k o j e d n y m z m o ż l i w y c h d e ­ sygnatów przynależnych d o u t a j o n e j d e n o t a c j i ; 2. k o n ­ cepcji opozycji nacechowanego w stosunku do nienacec h o w a n e g o ( M . T r u b e c k i ) . A j e d n a k dzięki t e m u w y k ł a ­ d o w i z j a w i s k o „ m a s k a " j a w i się n a g l e w zupełnie n o ­ w y m świetle. J a k zaś olśniewające i d e m a s k a t o r s k i e b y ­ w a o w o światło w y k a z a ł d o b i t n i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s w L e totémisme aujourd' hui (tłum. p o l s k i e : Tote­ mizm, W a r s z a w a 1968). W i s z y s t k i e a r g u m e n t y , p r z y p o ­ m o c y k t ó r y c h r o z b i j a o n s t a r e k o n c e p c j e t o t e m i z m u są t u t a k ż e w g r u n c i e r z e c z y bezpośrednimi p o c h o d n y m i najogólniejszych z a s a d s t r u k t u r a l i z m u . I t a k t e z y R a y ­ monda F i r t h a , Jamesa Frazera i W i l l i a m a H . Riversa zostają o d r z u c o n e , g d y ż uwzględniają t y l k o p o j e d y n c z e człony o p o z y c j i — t y l k o t o , co t o t e m „przedstawia i o z n a j m i a " ; k o n c e p c j e A d o l p h u s a P. E l k i n a , gdyż i m p l i ­ kują przyjęcie klasyfikacji niedychotomieznej; teorie Bronisława Malinowskiego, gdyż zaprzeczają regule dwoistego c h a r a k t e r u z n a k u ( „ K a ż d y znak jest z j e d n e j s t r o n y — p o w i ą z a n i a m i ę d z y f o r m ą a stroną z n a c z e n i o ­ w ą — d o w o l n y , z d r u g i e j — po o b i e k t y w i z a c j i społecz­ nej — obowiązujący"). Tej ostatniej k o n t r o w e r s j i w a r t o poświęcić c h w i l ę u w a g i . B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w i ą ż ą c zasady d o b o r u f o r m t o t e m ó w ze statystyką użytecznoś­ c i gospodarczej o d p o w i a d a j ą c y c h i m g a t u n k ó w z w i e r z ę ­ c y c h i roślinnych z a p r z e c z a — p o w t ó r z m y — r e g u l e d w o i s t e g o c h a r a k t e r u z n a k u , a ściślej t e j j e j części, k t ó ­ r a m ó w i o dowolności powiązania m i ę d z y formą i s t r o ­ ną znaczeniową z n a k u . W y k a z a n i e t e g o w i n n o już w ł a ś ­ c i w i e C l a u d e L é v i - S t r a u s s o w i wystarczyć. Tymczasem 110 I �d u b l u j e o n k r y t y k ę tez t w ó r c y f u n k e j o n a l i z m u ukazując i c h bezzasadność r ó w n i e ż w o p a r c i u o szczegółową a n a ­ lizę d a n y c h e m p i r y c z n y c h . Jakiż j e s t sens t e g o z a b i e ­ gu? — C z y ż b y poniósł a u t o r a Totemizmu polemiczny t e m p e r a m e n t l u b c h o d z i ł o m u o dodatkową, intymną s a ­ tysfakcję? — Satysfakcję, iż rzeczywistość k u l t u r o w a p o ­ twierdza r u d y m e n t a l n e założenia strukturalizmu? - A czemuż b y n i e ! W a r t o przecież z w r ó c i ć u w a g ę , ż e t a s i e m c o w e i p r z e ­ w a ż n i e dość mało j a s n e ( w P o l s c e m . i n . : J e r z y K m i t a , M i e c z y s ł a w A . K r ą p i e c , A n t o n i B . Stępień, B o g d a n S u ­ c h o d o l s k i ) , żeby n i e wspominać o k o m p l e t n i e i g n o r a n c ­ k i c h , p o l e m i k i z dziełem C l a u d e Lévi-Straussa pozosta­ w a ł y z r e g u ł y n a e t a p i e f i l o z o f i c z n y c h i m p l i k a c j i stoso­ w a n e j przezeń m e t o d y . K o n k r e t n e , p a r e x e l l e n c e e m p i ­ r y c z n e s u k c e s y s t r u k t u r a l i z m u b y ł y i są n a d a l p o m i j a ­ ne w s t y d l i w y m m i l c z e n i e m przez przeciwników. A prze­ cież n i e odwołują się n a w e t do p o m n i k o w y c h M y t h o ­ l o g i q u e s ( P a r i s , t . I — 1964, t . I I — 1966, t . I I I — 1968, t. I V — 1971) — przedstawić można s z e r e g p r z y k ł a d ó w (np. a n a l i z a z j a w i s k a a w u n k u l a t u ) teoretycznego w y p r a ­ c o w a n i a przez Claude Lévi-Straussa m o d e l i z j a w i s k a n ­ tycypujących p r a w i d ł o w o rzeczywistość kulturową — osiągnięcie, k t ó r y m n i e może się pochwalić żaden z u p r z e d n i c h kierunków w etnologii. T r u d n o się w i ę c d z i w i ć , że w b r e w k r y t y k o m i p e w ­ n y m d r o b n y m n i e k o n s e k w e n c j o m wskazań m e t o d o l o g i c z ­ n y c h C l a u d e Lévi-Straussa p i e r w s z e p o k o l e n i e a n t r o p o ­ logii strukturalnej (m. i n . : L u c de Heusch, Jean-Marie A u z i a s , B e r n a d e t t e B û c h e r ) poszło d o k ł a d n i e śladami m i s t r z a lękając się j a k i c h k o l w i e k odstępstw, czy k o r e k t u r . N u r t t e n , acz n a d a l ż y w y w e t n o l o g i i f r a n c u s k i e j okazał się j e d n a k s t o s u n k o w o mało płodny i t w ó r c z y . S z y b k o n a t o m i a s t dało się stwierdzić, że d z i e ł o m e t o d o ­ l o g i c z n e C l a u d e L e v i - S t r a u s s a w c h o d z i z łatwością w z w i ą z k i z k o n c e p c j a m i p o k r e w n y m i , p r z e z co s t a n o w i doskonałą platformę do d o s k o n a l e n i a narzędzi p o z n a w ­ czych i a p a r a t u r y pojęciowej. J a k jest t o w y k o r z y s t y ­ w a n e w s k a z u j e poniższy s c h e m a t r o z w o j u s t r u k t u r a l i z ­ m u , o p a r t y na a r t y k u l e Pierre M a r a n d y Strukturalism in Cultural Anthropology (1979): -I81B3 [3 W y d a j e się, że pobieżny n a w e t przegląd t e g o s c h e ­ m a t u upoważnia d o d w ó c h w n i o s k ó w : 1. W r o z w o j u e t ­ n o l o g i i dzieło C l a u d e L e v i - S t r a u s s a z a j m u j e m i e j s c e c e n ­ t r a l n e i k l u c z o w e ; 2. P o s z u k i w a n i a strukturalistów w y ­ szły już dziś d a l e k o p o z a j e g o u s t a l e n i a . N i e d o p r z y j ę ­ c i a j e s t w i ę c d y s k u s j a ze s t r u k t u r a l i z m e m ograniczająca się do d o r o b k u a u t o r a Smutku Tropików; z drugiej j e d n a k i s t r o n y n i e m a bez n i e g o s t r u k t u r a l i z m u . I d ł u g o 120 jeszcze d l a każdego, k t o chciałby pozyskać r u d y m e n ­ tarną choć w i e d z ę o t y m k i e r u n k u w e t n o l o g i i Mytyhologiąues, Antropologia strukturalna I i I I , Myśl nieoswojona, czy Totemizm będą l e k t u r a m i podstawo­ w y m i i niezbędnymi. A skądinąd — j a k ż e s c h o l a r s k i m i mdłym słowem jest „lektura", g d y m o w a o w s p a n i a ­ łej i n t e l e k t u a l n e j p r z y g o d z i e . L. ELEAZAR MOJSIEJEWICZ S. MIELETYŃSKI M i e l e t y ń s k i w y b i t n y współczesny r a d z i e c k i f o l k l o r y s t a i literaturoznawca o etnologicznej, strukturalistycznej orientacji, profesor moskiewskiego I n s t y t u t u L i t e r a t u r y Światowej i m . M . Gorkiego A k a d e m i i N a u k ZSRR. E w o l u c j a m e t o d o l o g i c z n a M i e l e t y ń s k i e g o układa się j a k b y w następny o d c i n e k s p i r a l i , której p o p r z e d n i f r a g ­ m e n t zakreśliły, o m a w i a n e w o d d z i e l n y m haśle, p r a c e W . P r o p p a . U c z o n y t e n s t a r t u j e w końcu l a t 5 0 - t y c h z p o d o b n y c h p o z y c j i , n a j a k i c h t a m t e n kończy w ó w c z a s swe najważniejsze p r a c e , b y później — aż p o dzień d z i ­ siejszy — w e własny o r y g i n a l n y sposób, w d u c h u s t r u k ­ t u r a l n y m nawiązywać do pierwszego prekursorskiego dzieła P r o p p a . Skądinąd już w s w y c h w c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach f o l k l o r y s t y c z n y c h (Gieroj wolszebnoj skazki Proischożdienie obraza, M o s k w a 1958) z w r a c a M i e l e t y ń ­ s k i u w a g ę n a m o t y w y i p o s t a c i e , które później p r z e a n a ­ l i z u j e ze s t r u k t u r a l n e g o p u n k t u w i d z e n i a ( n p . b a j k o w a „socjologia r o d z i n y " a l b o postać m i t o l o g i c z n e g o oszu­ sta — „ t r i c k s t e r a " ) . D o m i n u j e j e d n a k w j e g o p r a c a c h m y ś l e n i e h i s t o r y c z n e z t y m s a m y m co u P r o p p a a k c e n ­ t o w a n i e m m o m e n t u przełomu e p o k j a k o c h w i l i n a r o ­ d z i n b a j k o w y c h m o t y w ó w : „bajka została z r o d z o n a n i e p r z e z społeczeństwo r o d o w e , a l e p r z e z j e g o rozpad" (tamże, s. 256). J e j p o s t a c i e — m a c o c h a , pasierbica, s i e r o t a — są t y p o w y m i p o s t a c i a m i o k r e s u r o z p a d u w s p ó l ­ noty pierwotnej, naruszenia demokratycznej równości j e j członków; w epoce p o p r z e d n i e j postać n p . m a c o c h y b y ł a b y przecież n i e m o ż l i w a , ze w z g l ę d u n a i s t n i e n i e zbiorowości k l a s y f i k a c y j n y c h m a t e k (Mieletyń­ s k i p r z y j m u j e t u o c z y w i ś c i e koncepcję „stadialności") W t y m też d u c h u k o r y g u j e r y t u a l i s t y c z n e u p r o s z c z e n i a p o p r z e d n i k ó w : „ B a j k a n i e w y r a s t a z obrzędu, j a k t o przyjmują S a i n t y v e s i R a g l a n (...) b o h a t e r b a j k i n i e j e s t n o w y m w c i e l e n i e m b o g a , s z a m a n a , świętego i t p . B o h a t e r e m b a j k i z o s t a j e t e n , k t o b y ł p i e r w s z ą ofiarą rozkła­ d u r o d u , k t o h i s t o r y c z n i e został p o k r z y w d z o n y w r e z u l ­ t a c i e przejścia o d r o d u d o r o d z i n y . . . " (tamże, s. 11—14). Jakaż t o różnica w o b e c f o r m a l i s t y c z n e j t e z y Proppa z Morfologii bajki, który sieroctwo bajkowego bohate­ r a wyjaśniał t y m , że śmierć r o d z i c ó w j e s t p o p r o s t u spotęgowaną formą, zapoczątkowującą akcję funkcją i c h odejścia. Już w k r ó t c e j e d n a k p o d e j m u j e analizę s t r u k t u r a l no-formalną; j e j r e z u l t a t e m j e s t n o w y m o d e l s y n t a g m a t y k i b a j k i m a g i c z n e j , l a p i d a r n i e j i s z y , operujący b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y m i k a t e g o r i a m i aniżeli m o d e l P r o p p a . P r z e d ­ s t a w i a n y j e s t o n w l i c z n y c h p u b l i k a c j a c h , z których część p o w s t a j e w e w s p ó ł p r a c y z p r z e d s t a w i c i e l a m i n o ­ w e j f a l i s e m i o t y k ó w k u l t u r y , co z a p e w n e p r z y c z y n i a się do większej f o r m a l i z a c j i w y n i k ó w ( p a t r z n p . G . M i e ­ letyński, S. N i e k l u d o w , E. N o w i k , D . Segal, Problemy strukturnogo opisania wolszebnoj skazki ( w : ) Trudy po znakowym sistiemam, t . I V , T a r t u 1969). W e d l e t e g o s c h e m a t u n a strukturę b a j k i n a p o z i o m i e t e m a t u skła­ dają się t r z y s p r a w d z i a n y j a k i m p o d d a w a n y jest k o l e j n o b o h a t e r , z d o b y w a j ą c y p o przejściu każdego t a ­ k i e g o t e s t u b a j k o w ą wartość, umożliwiającą m u p o k o ­ n a n i e następnego; s p r a w d z i a n y ułożone są h i e r a r c h i c z ­ n i e a o s t a t n i p r o w a d z i d o u z y s k a n i a wartości k o ń c o w e j �(małżeństwo z księżniczką). Traktując j a k o p u n k t w y j ­ ścia „ s p r a w d z i a n " z t o w a r z y s z ą c y m m u z d o b y c i e m l u b utratą „ w a r t o ś c i " M i e l e t y ń s k i n a w i ą z u j e d o Proppowskiego u s t a l e n i a b i n a r n e g o c h a r a k t e r u f u n k c j i , wycho­ d z i n a t o m i a s t p o z a t a m t e n s c h e m a t stwierdzając h i e rairohiczność o b y d w ó c h testów. W o p a r c i u o u s t a l e n i a f o r m a l n e w n o s i coraz t o p r e ­ cyzyjniejsze k o r e k t u r y do t e z y o p r o s t y m , i n i c j a c y j n o -mitologicznym rodowodzie baśni. Podkreśla f a k t , że o i l e w n i e z r ó ż n i c o w a n y m f o l k l o r z e a r c h a i c z n y m (z j e ­ d y n y m z n a n y m t a m p o d z i a ł e m : n a m i t y j a k o opowieści p r a w d z i w e i na p r y m i t y w n e b a j k i mitologiczne) s t r u k ­ t u r y o b u t y p ó w u t w o r ó w są j e d n a k o w e , t o już n a d r o ­ dze d o r o z w i n i ę t e j . k l a s y c z n e j p o s t a c i baśni m a g i c z n e j , dokonać się musiało r a d y k a l n e przesunięcie s t r u k t u r y , „ p r z e g r u p o w a n i e " z a r ó w n o w o b r ę b i e s y s t e m u wartości j a k i w układzie s y n t a g m a t y c z n y m t e k s t u . P o d s t a w o w e przeciwieństwo między baśnią a m i t e m i d e n t y f i k u j e M i e l e t y ń s k i j a k o opozycję indywidualny / zbiorowy. O i l e m i t d o t y c z y l o s u „ l u d z k o ś c i " ( t a k j a k w i d z i a ł ją członek g r u p y p l e m i e n n e j ) t o bajkę i n t e r e s u j e j e d y n i e los j e d n o s t k i . M i t o p e r u j e p o d s t a w o w y m i j e d n o s t k a m i k l a s y f i k a c j i n a p o z i o m i e m a k r o k o s m i c z n y m , t w o r z ą c swą szczególną „ f i z y k ę " c a ł o ś c i o w e g o o b r a z u świata, g d z i e poszczególne k o d y są w z a j e m n i e przekładalne (tożsamość elementów znaczeniowych dostarczanych m . i n przez poszczególne zmysły: góra/dół = męski/żeński = s u r o ­ w y / g o t o w a n y i t d . ) . N a t o m i a s t c e l e m baśni n i e j e s t w c a ­ le w y j a ś n i a n i e m e c h a n i k i świata a j e d y n i e p r z e d s t a w i e ­ n i e l o s u b o h a t e r a j a k o ciągu k o l e j n o pokonywanych przeszkód. W porównaniu z m i t e m j e s t w i ę c bajka u p r o s z c z o n a d o m i k r o k o s m o s u społecznego, w k t ó r y m z a m i a s t o p o z y c j i t e n świat / z a ś w i a t y p o j a w i a się k o n t ­ rast d o m / las a z a m i a s t p a r y m i t o l o g i c z n e j swój / obcy — podział n a w ł a s n e i c u d z e k r ó l e s t w o a l b o też k o n f l i k t w obrębie rodziny, bohatera i b r a c i . B i n a r n e k l a s y f i k a ­ cje, j a k i e o c z y w i ś c i e występują r ó w n i e ż w b a j c e są t u w zupełności p o d p o r z ą d k o w a n e z a s a d n i c z e m u p o d z i a ł o ­ w i n a świat d o b r a i zła, s p r z y m i e r z e ń c ó w i p r z e c i w n i ­ ków. P o s t ę p o w a n i e b a j k o w y c h p o s t a c i n i e j e s t orga­ n i z o w a n e w e d ł u g zasad m a g i o z n o - w i e r z e n i o w y c h , a l e w z g o d z i e ze s p e c j a l n y m i „ r e g u ł a m i g r y " , o b o w i ą z u j ą c y m i w bajce, a mającymi zasadniczo charakter moralno- a t y c z n y , k t ó r e t o w z g l ę d y n i e o d g r y w a j ą w m i c i e żad­ nej roli, podobnie j a k i charakterystyczne d l a b a j k i współczucie d l a p o k r z y w d z o n e g o bohatera, zaintereso­ w a n i e kompensacją. M i t j e s t , w odróżnieniu od bajki, antypsyohologiczny. Z etnograficznego p u n k t u w i d z e n i a szczególnie i n ­ teresujące są u s t a l e n i a M i e l e t y ń s k i e g o n a t e m a t roli obrzędu w e s e l n e g o w baśni. W m i c i e , jeśli n a w e t w y ­ stąpi z a w a r c i e małżeństwa, t o t y l k o j a k o środek do z d o ­ b y c i a o s t a t e c z n y c h c e l ó w a l b o osiągnięcia pożądanego stanu równowagi n a i n n y c h poziomach (wyrażanych w różnych k o d a c h , n p . k l i m a t y c z n y m a l b o ż y w n o ś c i o w y m : m a ł ż e ń s t w o b o h a t e r a p o w o d u j e zmianę p o g o d y a l b o o b ­ fitość p o ż y w i e n i a ) ; w baśni j e s t o d w r o t n i e : z d o b y w a n e k o l e j n o środki m a g i c z n e n i e mają wartości a b s o l u t n e j , służą j e d y n i e zbliżeniu b o h a t e r a i j e g o w y b r a n k i . Stąd biorą się różnice w s c h e m a c i e s y n t a g m a t y c z n y m t e k ­ stów; m i t u m i e s z c z a w e s e l e w środku, b a j k a — n a koń­ c u , b r a k t e ż w m i c i e c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a b a j k i ze­ s t a w i e n i a s p r a w d z i a n u wstępnego i zasadniczego. M i e ­ letyński s u g e r u j e , że w społeczeństwach a r c h a i c z n y c h obrzędy w e s e l n e ustępują p o d w z g l ę d e m z n a c z e n i a i r o z ­ w o j u f o r m y obrzędom p l e m i e n n e j i n i c j a c j i , która d o m i ­ nuje w p i e r w o t n y m folklorze. Wraz z przechodzeniem — j a k t o m i a ł o m i e j s c e w najpełniejszej p o s t a c i w E u ­ r o p i e — o d układu r o d o w o - p l e m i e n n e g o do b a r d z i e j z i n ­ d y w i d u a l i z o w a n y c h f o r m życia społecznego z a n i k a o g ó l - n o p l e m i e n n a i n i c j a c j a , zaś z n a c z e n i a n a b i e r a j e d n o s t ­ k o w e z n a t u r y rzeczy wesele. T a k więc „rytualnym ek­ w i w a l e n t e m klasycznej f o r m y b a j k i jest raczej wesele — rytuał młodszy i b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n y w p o ­ r ó w n a n i u z inicjacją, z którą częściowo j e s t z w i ą z a n y g e n e t y c z n i e , t a k iż j e s t część p r a w d y w t w i e r d z e n i u , , że inicjacja istanowi r y t u a l n y e k w i w a l e n t m i t u i archaicz­ n y c h f o r m b a j k i , w e s e l e zaś — r o z w i n i ę t e j baśni m a ­ g i c z n e j " (Poetika mifa, M o s k w a 1976, s. 267). I n i c j a c j a t w o r z y jądro, w e s e l e — o b r a m o w a n i e b a j k i m a g i c z n e j . Do porównywania f o l k l o r u europejskiego i p l e m i e n ­ n e g o u p r a w n i a M i e l e t y ń s k i e g o głęboka, f i l o l o g i c z n a z n a ­ jomość a r c h a i c z n y c h tekstów. Jest z a r ó w n o e d y t o r e m b a ­ jek australijskich j a k i badaczem staroskandynawskiej p o e z j i e d d y c z n e j . A n a l i z u j ą c mitologiczną systemowość Eddy ustala w niej cztery podsystemy: d w a przestrzen­ ne ( m o d e l p i o n o w y i p o z i o m y ) i d w a c z a s o w e ( e t i o l o ­ giczny i eschatologiczny). C i sami bogowie i istoty m i ­ t y c z n e p r z e j a w i a j ą się różnie w k a ż d y m z p o d s y s t e m ó w : w w e r t y k a l n y m p r z e c i w s t a w i e n i u są p o t w o r e m e h t o n i c z n y m , w horyzontalnym — wielkoludem, przy czym w pierwszym z n i c h mediacyjną „ s z a m a ń s k ą " rolę g r a O d y n , w d r u g i m zaś t a k i m pośrednikiem — t r i c k s t e r e m jest L o k i . S t r u k t u r a l n a analiza postaci „mitologicznego szalbie­ r z a " , t r i c k s t e r a , z a j m u j e w p r a c a c h Mieletyńskiego w i ­ d o c z n e m i e j s c e . Szczególnie o b f i t e p o l e badań s t a n o w i archaiczny f o l k l o r ludów paleoazjatyckich (Czukczów, K a m c z e d a ł ó w i i n . ) g d z i e cały c y k l e p i c k i , złożony z m i ­ tów i bajek mitologicznych, z b u d o w a n y jest wokół p o ­ staci K r u k a . Ta charakterystyczna postać, analizo­ w a n a r ó w n i e ż p r z e z L e v i - S t r a u s s a n a m a t e r i a l e północ­ n o a m e r y k a ń s k i m — także j a k o K o j o t i i n . — z r a c j i s w e j l o g i c z n e j pośredniości (padlinożerca, a w i ę c m e ­ d i u j e m i ę d z y roślinożerczymi a d r a p i e ż c a m i , p t a k n i e p r z e l o t n y , całoroczny, a w i ę c pośredniczy m i ę d z y zimą a wiosną) o k a z u j e się być u n i w e r s a l n y m m e d i a t o r e m m i ę d z y członami najróżniejszych opozycji binarnych: męskim i żeńskim, g ł o d e m i sytością, wodą słoną i s ł o d ­ ką i t d . , co w m i c i e w y r a ż o n e j e s t w różnych k o d a c h — żywnościowym, erotycznym, meteorologicznym i t d . Sta­ nowiące jądro b a j k o w o - m i t o l o g i c z n y c h przekazów oszu­ kańcze t r i c k i k r u k a (mające n a c e l u uśmierzenie głodu n p . p r z e z z m i a n ę płci i n o w e m a ł ż e ń s t w o a l b o p n e z s t w o r z e n i e żywności z antyniateriałów, o d p a d ó w i t d . — są parodią j e g o w ł a s n y c h działań j a k o h e r o s a k u l t u r o ­ wego i szamana. Mieletyński analizuje m i t y c y k l u K r u k a w e właści­ w y s o b i e d w o j a k i sposób — s y n t a g m a t y c z n i e i p a r a d y gmatycznie. Pod względem s y n t a g m a t y c z n y m stwierdza dwuczęściową strukturę k o m p o z y c j i ( n p . d w a k o l e j n e małżeństwa K r u k a ) p r z y c z y m t e j dwoistości układu odpowiadają p a r a d y g m y s e m a n t y c z n e : m a ł ż e ń s t w o egzoi e n d o g a m i o z n e , n i e b o i z i e m i a , i s t o t y szkodzące i i s t o ­ t y dostarczające żywność. P o d s u m o w a n i e t y c h p r a c p r z y ­ n o s i najświeższa książka, d e d y k o w a n a Levi-Straussowi: Paleoziatskij mifołogiszeskij epos. Cikł Worona, Mo­ s k w a 1979. Referuję t u t y l k o m n i e j znane prace Mieletyńskie­ go, a l b o w i e m j e g o dzieło życia, Poetika mifa Moskwa 1976, b ę d z i e n i e b a w e m dostępne p o p o l s k u . Dostępność n i e c h oznacza t u z a r a z e m przystępność; s k o r o M i e l e t y ń ­ s k i z e s t a w i a n y b y ł dotąd tylekroć z L e v i - S t r a u s s e m , n a ­ leży w r e s z c i e p o w i e d z i e ć , ż e t y m co i c h z d e c y d o w a n i e różni — poza k r y t y c y z m e m M i e l e t y ń s k i e g o w o b e c p r z e ­ c i w s t a w i a n i a h i s t o r i i s t r u k t u r z e — j e s t właśnie u m i e ­ jętność j a s n e g o p i s a n i a . Poetika mifa t o książka s y n ­ tetyzująca współczesną w i e d z ę o m i c i e porządkująca p o d ­ s t a w o w e pojęcia j e g o a n a l i z y . W o p a r c i u o mitologię całego świata a u t o r p r z e d s t a w i a zasadnicze r o d z a j e m i - 121 I �t ó w , i c h strukturę, relację m i t u do rytuału i o b u t y c h e l e m e n t ó w do f o l k l o r u . A p r z y t y m M i e l e t y ń s k i j e s t t u n i e t y l k o i n i e t y l e e t n o l o g i e m czy folklorystą, i l e l i t e raturoznawcą, który w s k a z u j e , że d a w n a m i t o l o g i a z a ­ w a r ł a w sobie początki z a r ó w n o w y o b r a ż e ń r e l i g i j n o - f i l o z o f i e z n y c h j a k też — stąd tytuł książki — n o w o ż y t ­ nej l i t e r a t u r y pięknej. Siedzi t e n związek od zarania g a t u n k u powieściowego — „powieść w y c h o w a n i a " p r z e d ­ s t a w i a p e r y p e t i e dojrzewającego bohatera n a podobień­ stwo i n i c j a c j i . Mieletyński d a l e k i jest od swych p o ­ p r z e d n i k ó w z r y t u a l n o - m i t o l o g i o z n e j szkoły k r y t y k i l i ­ teraturoznawczej: „zbieżne e l e m e n t y w powieści X I X w i e k u i w t r a d y c j a c h a r c h a i c z n y c h stanowią nieko­ niecznie „przeżytki", n a w e t w r o z u m i e n i u J u n g o w s k i m , a l e raczej p e w n e wspólne f o r m y myśli, przeżycia, w y o ­ brażenia, w s t o s u n k u do których o b r a z y m i t y c z n e są t a k i m s a m y m w a r i a n t e m szczegółowym j a k i realistycz­ n e " ( t a m ż e s. 283). Szczególnie w n i k l i w i e a n a l i z u j e M i e l e t y ń s k i t w ó r ­ czość dwóch ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c y c h d o f o r m y m i t u p i s a r z y X X w i e k u : T . M a n n a i J . J o y c e ' a , czerpiących zresztą ś w i a d o m i e z „ m i t o t w ó r c z e g o " n u r t u w ó w c z e s ­ n e j n a u c e . Fascynująco p r z e p r o w a d z o n e j e s t zwłaszcza o d s z u k i w a n i e s y m b o l i k i i n i c j a c j i w Czarodziejskiej gó­ rze. M i e l e t y ń s k i z w r a c a naszą u w a g ę n a t a k i e d e t a l e j a k s c h o d y , k t ó r y m i b o h a t e r p o w i e ś c i zstępuje do r e n t ­ g e n o w s k i e j prześwietlarni i w i ą ż e t o z m o t y w e m ini­ c j a c y j n y c h w i z j i r o z k a w a ł k o w a n i a ciała w d o l n y m ś w i e ­ cie. A n a l i z a t a j e s t w s p a n i a ł y m p r z y k ł a d e m j a k uważ­ ne, etnologiczne odczytywanie wnieść m o ż e do dzieła n i e d o s t r z e g a l n e d l a l a i k a treści, a w i ę c ogólniej, że w i e ­ dza e t n o l o g i c z n a — n a którą z ł o ż y ł y się w s z y s t k i e w y ­ m i e n i o n e a n a l i z y m o t y w ó w — m o ż e pogłębić nasze r o ­ z u m i e n i e największych dzieł k u l t u r y współczesnej, b y ­ najmniej nie ludowej. Prace Mieletyńskiego, p o d o b n i e j a k Proppa, prze­ rzucające p o m o s t między etnografią a f o l k l o r y s t y k ą c . y l i t e r a t u r o z n a w s t w e m rozszerzają n i e z m i e r n i e p o l e b a ­ d a w c z e e t n o l o g i i , choć z a r a z e m w y r a ź n i e ostrzegają, w j a k i m z a k r e s i e i p o d j a k i m i t y l k o w a r u n k a m i można w tę n o w ą materię wkroczyć. J.S.W. LA NOUVELLE HISTOIRE „Nie m a historii materialnej i historii ducha, nie m u h i s t o r i i g o s p o d a r c z e j i h i s t o r i i społecznej, n i e m a h i ­ s t o r i i p o l i t y c z n e j i h i s t o r i i k u l t u r y . Jest t y l k o p o p r o ­ s t u h i s t o r i a , h i s t o r i a w s w o j e j jedności". — T o w e z ­ w a n i e do h i s t o r i i t o t a l n e j pochodzące z w y g ł o s z o n e g o w 1941 r. w y k ł a d u M a r k a B l o c h a j e s t m o ż e n a j l a p i d a r n i e j s z y m s t r e s z c z e n i e m p r o g r a m u przodującego dziś îa świecie n u r t u r o z u m i e n i a i u p r a w i a n i a h i s t o r i i — t z w Nouvelle Histoire, czyli N o w e j H i s t o r i i . Wynikają bo­ w i e m z tego w e z w a n i a — p r o g r a m u d w a c o n a j m n i e j g e ­ n e r a l n e p o s t u l a t y : 1. h i s t o r y k dążący do u k a z a n i a i n ­ t e g r a l n e g o o b r a z u d z i e j ó w n i e m o ż e się ograniczać do o d n o t o w y w a n i a zmienności, o p i s y w a n i a b i e g u zdarzeń, lecz zauważać m u s i także p r z e s z k o d y i granice owej zmienności — zauważać m u s i t r w a n i e ; 2. spostrzegać i analizować w i n i e n n i e t y l k o to co b y ł o (jest) p r z e z ludzkość r e a l i z o w a n e świadomie a l e r ó w n i e ż , c z y r a c z e j p r z e d e w s z y s t k i m , d z i e j e nieuświadamianych f o r m r z e ­ czywistości społecznej. Przykładem n i e z w y k l e precyzyjnej i jednocześnie s p e k t a k u l a r n e j r e a l i z a c j i t y c h postulatów j e s t a r c y d z i e ­ ło F e r n a n d a B r a u d e 1 a Morze Śródziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa I I (t. I — Gdańsk 1976, t . I I — G d a ń s k 1977). Już s a m o s f o r m u ł o w a n i e t y tytułu w s k a z u j e n a n o w a t o r s k i , a n a w e t rewolucyjny 122 c h a r a k t e r t e j p r a c y ; z dwóch w y m i e n i o n y c h w n i m b o ­ h a t e r ó w — m o r z a i króla, w ł a ś n i e m o r z e łączące l u d y żyjące n a j e g o b r z e g a c h u z y s k u j e pierwszeństwo. W p i e r w s z y m rzędzie a n a l i z u j e b o w i e m F e r n a n d B r a u d e l o w e t r w a ł e s t r u k t u r y , które w sposób n i e u ś w i a d o m i a n y p r z e z społeczeństwa i j e d n o s t k i t w o r z ą i m o k r e ś ­ l o n e w a r u n k i i wyznaczają z a k r e s możliwości r o z w o j u . Do t a k i c h zaś s t r u k t u r należy m i ę d z y i n n y m i kształt środowiska g e o g r a f i c z n e g o śródziemnomorskiego świata. Później d o p i e r o o d w o ł u j e się d o k o n i u n k t u r a w i ę c t e n d n e c j i z m i a n społecznych; t e n d e n c j i , których z a k r e s c h r o n o l o g i c z n y j e s t już w d z i e l e F e r n a n d a B r a u d e l a d a ­ t o w a n y , które wykazują j e d n a k stabilność wystarczają­ cą b y „ w y p e ł n i ć " czas i europejską (po 1579) przestrzeń władztwa F i l i p a I I . N a t y m wreszcie t l e rozpatruje francuski historyk z d a r z e n i a — ową barwną i m i ­ gotliwą m o z a i k ę poszczególnych faktów, g d z i e p r z y p a ­ d e k n a j b a r d z i e j zaskakujące p r o w o k u j e niespodzianki, g d z i e j e d n o s t k i kochają się i umierają, w y k a z u j ą p o d ­ łość i o d w a g ę , piszą k r o n i k i i planują p o l i t y c z n e w o l t y n i e ś w i a d o m e zgoła istotności w p ł y w u j a k i s t r u k t u r y i k o ­ n i u n k t u r y w y w i e r a j ą n a i c h postępowanie, u c z u c i a , r o ­ z u m i e n i e świata... I to n a t y m w ł a ś n i e piętrze zdarzeń s y t u u j e się s a m p r a c o w i t y i n i e u f n y , d r o b i a z g o w y i asce­ t y c z n y F i l i p I I . F i l i p I I d a l e c e m n i e j interesujący h i s t o ­ r y k a niż m o r z e . F i l i p I I — j e d n o s t k a . B r o n i s ł a w G e r e m e k i W i t o l d K u l a w e w s t ę p i e do polskiego wydania Morza Śródziemnego... zwracają słusznie u w a g ę , b y b r a u d e l o w s k i e j t r i a d y : s t r u k t u r y — k o n i u n k t u r y — z d a r z e n i a : n i e rozumieć j a k o d e t e r m i ­ nistycznego układu p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o . I c h zda­ n i e m z n a c z e n i e t e j t r i a d y zasadza się p r z e d e w s z y s t k i m n a u k a z a n i u j a k „różne są w y m i a r y czasowe, różne t e m ­ p a d z i a n i a się w h i s t o r i i " . K o n f r o n t a c j a zaś t y c h róż­ n y c h w y m i a r ó w c z a s o w y c h p o z w a l a z a s a d n i e wykazać, „ ż e sprzeczność m i ę d z y synchronią a diachronią, m i ę d z y badaniem relacji u t r w a l o n y c h i statycznych niejako układów, o r a z b a d a n i e m z m i a n w r o z w o j o w y m ciągu c h r o n o l o g i c z n y m , o k a z u j e się p o z o r n a i n i e m a l b e z p r z e d ­ m i o t o w a " . I n n y m i słowy zasługą F e r n a n d a B r a u d e l a b y ­ łaby t u w p i e r w s z y m rzędzie r e a l i z a c j a p o s t u l a t u , k t ó r y oznaczyliśmy n a w s t ę p i e cyfrą 1. — „ w y k a z a n i u z siłą, ż e h i s t o r y k zmagający się z d i a l e k t y k ą różnorodnych czasów, b a d a n i e t y l k o z m i a n y w t o k u dziejów, lecz t a k ­ że t r w a ł o ś ć i " . P o z w ó l m y sobie j e d n a k rozszerzyć nieco przesłanie a u t o r a M o r z a Śródziemnego... S t r u k t u r y w jego rozu­ m i e n i u r z e c z y w i ś c i e n i e determinują k o n i u n k t u r , t e zaś z k o l e i zdarzeń. N i e determinują w t y m sensie, iż s t r u k ­ t u r y mają n i e j a k o c h a r a k t e r p r a w d z i w o ś c i o w y — n i e określają w i ę c i określać n i e mogą konieczności w y s t ą ­ p i e n i a j a k i e j k o l w i e k k o n k r e t n e j , poszczególnej k o n i u n k ­ t u r y . P o d o b n i e z układu k o n i u n k t u r n i e w y ł a n i a j ą się s a m e p r z e z się p r z e w i d y w a l n e z d a r z e n i a . Z d r u g i e j j e d ­ n a k s t r o n y wyznaczają s t r u k t u r y zakres koniunktur, (a k o n i u n k t u r y — z d a r z e ń ) które wystąpić mogą, t w o r z ą s u i g e n e r i s d e n o t a c j e , których k o n i u n k t u r y ( i o d p o w i e d d n i o — z d a r z e n i a ) są d e s y g n a t a m i . Oczywiście — j e s t to p a r a l e l a o t y l e nieścisła, iż poszczególne zdarzenie okazać się może n a t y l e w a ż k i e , że jego konsekwencją okażą się n a r o d z i n y n o w e j k o n i u n k t u r y . N i e z m i e n i a to j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i z a i s t n i e n i a z d a r z e n i e t o z a ­ w i e r a ć się musiało c a ł k o w i c i e w j e d n e j z istniejących k o n i u n k t u r l u b i c h układzie. T e zaś z k o l e i r o z p a t r y ­ w a ć się d a j a k o jedną z m o ż l i w o ś c i r e a l i z o w a n i a się struktury. Relacje wewnętrzne t r i a d y : s t r u k t u r y — k o ­ n i u n k t u r y — z d a r z e n i a odpowiadają w i ę c w o g r o m n e j m i e r z e z w i ą z k o m , k t ó r e R o l a n d B a r t h e s określa m i a n e m „relacji h o m o l o g i c z n y c h " . O c z y w i ś c i e r e l a c j e t e są z r e ­ g u ł y nieuświadamiane. �„ L u d z i e zawsze m i e l i w r a ż e n i e — pisze Fernand B r a u d e l w s z k i c u Historia i, nauki społeczne: długie trwanie (tłum. p o l s k i e w : Historia i trwanie, Warsza­ w a 1971), — że żyjąc w s w o i m czasie pojmują także z d n i a n a dzień j e g o p r z e b i e g . T a h i s t o r i a świadoma, j a s n a , w y d a j e się już o d d a w n a w i e l u h i s t o r y k o m t y l ­ k o c z ę ś c i o w y m ujęciem, j e d n y m z p a s m d z i e j ó w . L i n g ­ w i s t y k a n i e d a w n o jeszcze uważała, że w s z y s t k o można w y p r o w a d z i ć ze słów. H i s t o r i a zaś ż y w i ł a iluzję, że wszystko można wyprowadzić z wydarzeń. Niejeden z n a s z y c h współczesnych skłonny będzie u w i e r z y ć , ża o w s z y s t k i m z d e c y d o w a ł y p o r o z u m i e n i a w Jałcie czy P o c z d a m i e (...) T y m c z a s e m h i s t o r i a nieświadoma dzieje się poza t e r e n e m o ś w i e t l o n y m , poza t y m i błyskami f l e ­ szów. (...) P r z e w r ó t — gdyż j e s t t o p r z e w r ó t u m y s ł o w y — p o l e g a n a f r o n t a l n y m a t a k u na t e n o b s z a r zaciem­ n i o n y , n a p r z y z n a n i u m u coraz szerszego m i e j s c a o b o k — czy n a w e t k o s z t e m — w a r s t w y wydarzeniowej." J a k widać wyodrębnione przez nas na wstępie pos­ t u l a t y 1. i 2. — zauważania l o n g u e durée, c z y l i s t r u k ­ tur długiego t r w a n i a i uwzględniania „historii nie­ świadomej" są w ł a ś c i w i e dwojakim sformułowaniem jednej i t e j samej d y r e k t y w y . Człowiek m a b o w i e m skłonność d o nadwartościowania s p e k t a k u l a r n e j w a r s ­ twy zdarzeniowej przy jednoczesnym zapoznawaniu, czy n i e p o s t r z e g a n i u s t r u k t u r trwałych. U j a w n i a j ą c w i ę c n i e ś w i a d o m e , n a w e t jeżeli w y c h o d z i m y o d p o j e d y n c z e ­ go zdarzenia, z m i e r z a m y , chcąc niechcąc w p r o s t do odsłonięcia mechanizmów k o n i u n k t u r i s t r u k t u r d ł u g i e ­ go t r w a n i a ; w y p r e p a r o w u j ą c t e s t r u k t u r y i k o n i u n k ­ t u r y w e d r z e ć się zaś m u s i m y p r z e b o j e m n a t e r e n y „ h i s ­ t o r i i n i e ś w i a d o m e j " niezbędnej do pojęcia sensu z d a ­ rzeń. T a k i e postawienie sprawy rewolucjonizuje już j e d n a k r o z u m i e n i e pojęć t a k n a w e t p o d s t a w o w y c h , j a k n p . „fakt h i s t o r y c z n y " . „ B o czyż obchodzić n a s w t e j s y t u a c j i m o ż e f a k t s a m w sobie, t e n r z e k o m y atom materii historycznej? — zapytuje L u c i e n Febvre w Spo­ rach o historię (Combats pour l'histoire, P a r i s 1953) — W e ź m y choćby zabójstwo H e n r y k a I V p r z e z R a v a i l l a c a . Jest l i t o f a k t — a t o m ? — A l e ż z e c h c i e j m y go rozłożyć n a e l e m e n t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e , złożone r e z u l t a t y p r a w ogólnych, szczegółowszych okoliczności c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m i e j s c a i czasu, czy wreszcie cech i n d y w i d u a l n y c h j e d n o s t e k , które d z i s i a j sławne jeszcze l u b całkiem z a p o m n i a n e , o d e g r a ł y w s z e l a k o rolę w t a m t e j t r a g e d i i . . . Jakże s z y b k o s t a n i e m y w e b e c m n o ­ gości cząsteczek i e l e m e n t ó w z a g m a t w a n e g o , wieloas­ pektowego systemu..." O c z y w i ś c i e — w i e l e e l e m e n t ó w tego s y s t e m u n i e j e s t i n i e może być o p i s a n y c h w d i a r i u s z a c h , k r o n i ­ kach, d y p l o m a t y c z n y c h elaboratach... T a k i e nowe r o ­ z u m i e n i e i s t o t y f a k t u h i s t o r y c z n e g o pociągać w i ę c za sobą m u s i r e w o l u c y j n e r o z s z e r z e n i e r e p e r t u a r u w y k o ­ r z y s t y w a n y c h przez historyków źródeł (i z m i a n ę m e ­ t o d i c h k r y t y k i — toż s a m d o k u m e n t też m u s i zostać „ z d e s t r u k t u r y z o w a n y " a b y ujawnić w a r u n k i w których powstał). Z j e d n e j s t r o n y N o u v e l l e H i s t o i r e rozszerzy w i ę c p r a c e n a d historią umysłowości, w y o b r a ż e ń , r e l i ­ gijności, k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a r g i n e s ó w społecznych, s t r u k t u r społecznych i g o s p o d a r c z y c h . . . ; z drugiej w j a k o ś c i o w o n o w y m z a k r e s i e o d w o ł u j e się do badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h — do zdobyczy t a k i c h n a u k , j a k antropologia kultury (przede wszystkim!), statystyka, s o c j o l o g i a , h i s t o r i a s z t u k i , e k o n o m i a etc. etc. Przyszłość t a k u p r a w i a n e j h i s t o r i i może być d w o ­ j a k a : „Albo — p r z e w i d u j e Jacques L e G o f f w ency­ k l o p e d i i La Nouvelle Histoire ( P a r i s 1978) — i n w e s t u ­ jąc coraz w i ę c e j n a t e r e n a c h i n n y c h n a u k społecznych w c h ł o n i e j e w r e s z c i e t w o r z ą c panhistorię — g l o b a l n a naukę o c z ł o w i e k u , o l u d z i a c h i czasie; a l b o d o k o n a się f u z j a pomiędzy t r z e m a najbliższymi n a u k a m i s p o ­ łecznymi — historią, antropologią k u l t u r y i socjologią. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u proponowałbym ochrzcze­ nie nowej dyscypliny m i a n e m a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n ej..." Czy p r z e w i d y w a n i a J a c q u e s a L e G o f f a mają r e a l ­ ne szanse spełnienia się? — C h y b a t a k . Można b o ­ w i e m śmiało p o w i e d z i e ć , iż czołowi a d h e r e n c i N o u v e l l e H i s t o i r e posunęli się już w s w o i c h dziełach n a sanie p r z e d p o l a k r a i n y a n t r o p o l o g i i h i s t o r y c z n e j i t o — co w i ę c e j — z w i e l u s t r o n jednocześnie. B y n i e być g o ł o ­ słownym wymieńmy garść chociaż najważniejszych nazwisk i tytułów: P h i l i p p e A r i è s ( u r . 1914) — h i s t o r y k w y o b r a ż e ń człowieka n a t e m a t j e g o e g z y s t e n c j i i m i e j s c a w spo­ łeczeństwie. W s ł a w i o n y p r z e d e w s z y s t k i m Historią po­ pulacji francuskich i ich stosunku do życia (od X V H I w . ) , P a r i s 1948, o r a z a r c y d z i e ł e m Człowiek wobec śmier­ ci, P a r i s 1977, w k t ó r y m p r z y w y k o r z y s t a n i u n i e z w y ­ k l e w s z e c h s t r o n n e j b a z y ź r ó d ł o w e j d o k o n u j e przeglądu postaw w o b e c śmierci społeczeństw europejskich od średniowiecza po dzień dzisiejszy. M a r c B l o c h ( u r . 1886, z a m o r d o w a n y p r z e z h i t l e ­ r o w c ó w w 1944) — C z o ł o w y , o h o k F e r n a n d a B r a u d e l a i L u c i e n a Febvre'a, p r e k u r s o r Nouvelle Histoire. Gros s w o i c h dzieł poświęcił h i s t o r i i społeczeństw w i e j s k i c h , już w p i e r w s z y m z n i c h — z a p o z n a n y m n i e s t e t y p r z e z e t n o l o g ó w — K r ó l o w i e C u d o t w ó r c y ( P a r i s 1924) ukazał fascynującą p e r s p e k t y w ę możliwości h i s t o r y c z n e g o u j ­ mowania zjawisk ludowej kultury tzw. „duchowej". Z a m k n ą ł swój b o g a t y d o r o b e k pozycją symboliczną — w y d a n ą pośmiertnie Apologią historii i zawodu histo­ ryka ( P a r i s 1976), g d z i e r a z jeszcze ukazał jedność c n lów a n t r o p o l o g i i i h i s t o r i i porównawczej. Fernand B r a u d e l ( u r . 1902) — Prócz wymie­ n i o n y c h p r a c tłumaczonych n a j ę z y k p o l s k i , r ó w n i e ż m . i n . : Kultura materialna a kapitalizm ( X V — X V I I I w.), P a r i s 1967; Morze Śródziemne — przestrzeń i czas, P a r i s 1977. A n d r é B u r g u i è r e ( u r . 1938) — H i s t o r y k s t r u k t u r pokrewieństwa i r o d z i n y , organizator i n t e r d y s c y p l i ­ n a r n y c h badań s o c j o - h i s t o r y c z n y c h , m e t o d o l o g a n t r o p o ­ logii historycznej. Lucien Febvre (1878—1956) — Współzałożyciel ( w r a z z M . B l o c h e m ) o r g a n u N o u v e l l e H i s t o i r e — słyn­ nego p i s m a „ A n n a l e s " , w k t ó r y m w l a t a c h 1929—1948 p u b l i k u j e 924, a o d 1948 do 1956 dalsze 371 a r t y k u ł ó w i n o t poruszających z a g a d n i e n i a n i e m a l w s z e l k i c h d y s ­ cyplin historycznych i nauk pokrewnych. Głównym w s z e l a k o k i e r u n k i e m j e g o zainteresowań, któremu dał w y r a z z a r ó w n o w p o m n i k o w y c h dziełach ( n p . : Probien niewiary w XVI w. — religia Rabelais'go, P a r i s 1942) j a k i w w i e l u szkicach metodologicznych, były owocne próby kreowania historii wyobrażeń zbiorowycli, a więc r o z w i j a n i a n a płaszczyźnie d i a c h r o n i c z n e j osiąg­ nięć E m i l a D u r k h e i m a i M a r c e l a Maussa. J a c q u e s L e G o f f ( u r . 1924) — M e d i e w i s t a , w s p ó ł ­ r e d a k t o r „ A n n a l e s " i — jakże t o c h a r a k t e r y s t y c z n e p o ­ łączenie d l a N o u v e l l e H i s t o i r e — „Ethnologie F r a n ç a i ­ se", i n s p i r a t o r i k i e r o w n i k w y d a w a n y c h p r z e z F l a m m a ­ r i o n s e r i i : „Etnologia H i s t o r y c z n a " o r a z „ T r a d y c j e i C o ­ dzienność", czołowy i d e o l o g i m e t o d o l o g N o u v e l l e H i s ­ toire zainteresowany p r z e d e w s z y s t k i m analizą s t r u k ­ t u r długiego t r w a n i a i k o n i u n k t u r , acz l i c z n e j e g o p r a c e ( m . i n . tłumaczone n a j ę z y k p o l s k i : Inteligencja w wie­ kach średnich, W a r s z a w a 1966 i Kultura średniowiecz­ nej Europy, W a r s z a w a 1970) są p a n o r a m a m i k o n i u n k t u r w p i e r w s z y m rzędzie. S t r u k t u r y pozostają w n i c h na d a l s z y m p l a n i e — i c h postrzeżenie p o z o s t a w i o n e jest niejako i n t e l i g e n c j i c z y t e l n i k a . Za to przedstawienie 123 I �strony zdarzeniowej realizuje wirtuozersko postulat L u c i e n a F e b v r e ' a . Z d a r z e n i a przestają być j e d y n y m t w o ­ r z y w e m d z i e j ó w — stają się i c h ilustracją. W pośpiechu w y l i c z m y jeszcze François F u r e t a , G u y Bois, E m m a n u e l a L e R o y L a d u r i e , M i c h e l a Vovelle... A przecież N o u v e l l e H i s t o i r e n i e kończy się w e F r a n c j i , że W i S p o m n i m y t y l k o n a j z n a k o m i t s z e n a z w i s k a : B r o n i s ­ ław Geremek, Aleksander Gieysztor, W i t o l d K u l a (Pol­ ska), N a t a l i e Z e m o n D a v i s ( U S A ) , A r o n G u r i e w i c z , M i ­ chaił B a c h t i n ( Z S R R ) , C a r l o G i n z b u r g ( W ł o c h y ) . N i e b r a k też N o u v e l l e H i s t o i r e w y b i t n y c h m ł o d y c h k a d r : J a c q u e s R e v e l ( u r . 1942), R o g e r C h a r t i e r ( u r . 1945), Jean-Claude S c h m i t t ( u r . 1946), J a c e k Banaszkiewicz ( u r . 1947)... Z a i s t e , niemały j e s t potencjał i n t e l e k t u a l ­ ny niedalekiej antropologii historycznej. Wobec niej etnologia s t r u k t u r a l n a . S t r u k t u r y dłu­ g i e g o t r w a n i a , czy s t r u k t u r y n i e k i e d y w r o d z o n e — spór wobec ograniczonego zasięgu źródeł, p r a k t y c z n i e b e z ­ p r z e d m i o t o w y . K o n i u n k t u r y — czy d e n o t a c j e ; zdarze­ n i a — czy d e s y g n a t y , kłótnia w ł a ś c i w i e o słowa. P o ­ rażki strukturalnych „uniwersalistów" wykazały zaś i bez p o m o c y N o u v e l l e H i s t o i r e konieczność p r e c y z y j ­ nego p r z e s t r z e g a n i a z a s a d y c z a s o p r z e s t r z e n n e j jedności pochodzenia m i t e m ó w — desygnatów. W i ę c ? Wydaje się, że p r z e d s t a w i c i e l e o b u d y s c y p l i n stają t u p r z e d p y t a n i e m e l e m e n t a r n y m : czy o d m i e n n e t r a d y c j e śro­ dowiskowe, różne f r a z e o l o g i e naukowe i różnorodne upiory n i e zdołają zaćmić perspektywy wspólnych punktów dojścia i j e d n a k i e j , pasjonującej do nich drogi! A swoją drogą j e s t s w o i s t y m p a r a d o k s e m , iż s p o t ­ k a n i e historyków i e t n o l o g ó w nastąpić m o ż e d o p i e r o n a g r u n c i e m e t o d y s t r u k t u r a l n e j — m e t o d y , którą w ł a ś n i e za r z e k o m y a h i s t o r y z m odsądzano od czci i w i a r y . L.S. WŁADIMIR JAKOWLEWICZ PROPP P r o p p (1895—1970) f o l k l o r y s t a i e t n o l o g r a d z i e c k i , p r o ­ fesor k a t e d r f o l k l o r u i l i t e r a t u r y r o s y j s k i e j U n i w e r s y ­ tetu Leningradzkiego. Chronologia pięciu najważniejszych dzieł Proppa d a j e w i e l e d o myślenia; przegląd i c h zawartości u j a ­ w n i a , w j a k z n a m i e n n y a n i e t y p o w y sposób zmieniała się w przeciągu 40 l a t o r i e n t a c j a b a d a w c z a autora. Pierwsza, młodzieńcza n i e l e d w i e r o z p r a w a , s t r u k t u r a l no-typologiczna Morfologia skazki, Leningrad 1928 (Morfologia bajki, Warszawa 1976) j e s t n a t y l e p r e ­ k u r s o r s k a , że s k r y t y k o w a n a za „ f o r m a l i s t y c z n e p o d e j ś ­ c i e " — przeżyje swe p r a w d z i w e n a r o d z i n y dopiero w l a t a c h 6 0 - t y c h , w y n i e s i o n a n a światło d z i e n n e w E u r o ­ p i e p r z e z triumfujący w t e d y s t r u k t u r a l i z r n . I n i g d y już p o t e m nie powróci P r o p p do t a k i e g o t y p u analizy. S k i e r u j e się k u s t u d i o m g e n e t y c z n o - h i s t o r y o z n y m , , g d z i e m o t y w y f o l k l o r y s t y c z n e — b a j k i i e p o s u — będzie w y ­ jaśniał w o p a r c i u o a r c h a i c z n e w y o b r a ż e n i a m i t o l o ­ g i c z n e i działania r y t u a l n e . I c h p o d s u m o w a n i e s t a n o w i nawiązujące jeszcze do F r a z e r a o b s z e r n a p r a c a Jstoriczeskije korni wolszebnoi skazki, L e n i n g r a d 1946 o r a z szereg towarzyszących jej artykułów; najciekawsze z n i c h zostały o s t a t n i o z e b r a n e w t o m F o l k l o r i diejstwitielnost. Izbrannyje statu, M o s k w a 1976, k t ó r y p o ­ t r a k t u j m y j a k o trzecie opus a u t o r a . Bibliografię z a m y ­ kają m . i n . podsumowujący b a d a n i a a u t o r a n a d d z i e j a ­ m i e p o s u b o h a t e r s k i e g o Russkij gieroiczeskij epos, Le­ n i n g r a d 1955 oraz n a j b a r d z i e j t r a d y c y j n e , n a j m n i e j o d ­ k r y w c z e o p r a c o w a n i e r o s y j s k i c h świąt d o r o c z n y c h R u s skije agrarnyje prazdniki. Opyt istoriko-etnograficzeskogo issledowania, L e n i n g r a d 1963. 224 A więc, z p u n k t u w i d z e n i a k o l e j n o triumfujących k i e r u n k ó w n a u k o w y c h , j a k b y u s t a w i c z n y regres. N a t o ­ m i a s t s a m a u t o r z p e r s p e k t y w y l a t oceniał b i e g s w e j d r o g i n a u k o w e j j a k o przyjęty ś w i a d o m i e i n a t u r a l n y . Sądzę, że s k o k j a k i d z i e l i d w i e p i e r w s z e książki P r o p p a s t a n o w i interesujący p r z y k ł a d p o r z u c e n i a badań n a d strukturą formalną tekstów, n a d i c h syntaktyką n a rzecz studiów n a d i c h p o c h o d z e n i e m o r a z znaczeniem, semantyką, któremu w a r t o p r z y j r z e ć się b l i ż e j . Morfologia bajki odsłoniła niedostrzeżone dotąd p r z e z f o l k l o r y s t ó w regularności układu b a j k i (czy ściś­ l e j : t e j j e j o d m i a n y , którą n a z y w a się magiczną, cza­ rodziejską l u b po p r o s t u baśnią) i stała się pracą f u n ­ damentalną d l a n o w o c z e s n y c h badań w z a k r e s i e for­ m a l n e j s t r u k t u r y tekstów f o l k l o r u . A u t o r u d o w a d n i a t y m s a m y m jedność g a t u n k u , co dotąd, w o b e c różno­ rodności k o n k r e t n y c h szczegółów, p r z y j m o w a n e b y ł o r a ­ czej i n t u i c y j n i e — a c z y n i t o p r z e z w y k a z a n i e n a p r ó ­ b i e s t u b a j e k r o s y j s k i c h jednolitości s c h e m a t u s t r u k t u ­ r a l n e g o m i m o zmienności m o t y w ó w . Co z n a c z y t u sło­ w o „ s t r u k t u r a " i j a k zostaje o n a odsłonięta? Pierwsza o p e r a c j a , prowadząca, d o u j a w n i e n i a stałego s c h e m a t u , p o l e g a n a p o d z i e l e n i u baśni n a ciąg k o l e j n y c h w y d a ­ rzeń. K a ż d a z t a k i c h k i l k u z d a n i o w y c h s e k w e n c j i zostaje następnie z r e d u k o w a n a do j e d n e g o krótkiego zdania (1. R o d z i c e opuszczają d o m . 2. Zakazują d z i e c i o m w y ­ chodzić. 3. D z i e c i idą do l a s u i t d . ) . Z d a n i a te dadzą się p r z e f o r m u l o w a ć t a k , że każda a k c j a z o s t a j e opi­ sana j e d n y m s ł o w e m , r z e c z o w n i k i e m w y r a ż a j ą c y m c z y n ­ ność ( 1 . Odejście. 2. Z a k a z . 3. N a r u s z e n i e z a k a z u ) . I o t o o k a z u j e się, że p r z y całej zmienności osób działają­ c y c h i i c h atrybutów, działania p o w o d u j ą c e rozwój a k c j i — n a z y w a n e p r z e z P r o p p a dość m y l ą c o f u n k c j a ­ m i — n i e zmieniają się. W każdej b a j c e magicznej l i c z b a i c h j e s t stała (31), także i c h następstwo — co d l a samego a u t o r a było największym zaskoczeniem — pozostaje n i e z m i e n n e . Okazało się też, ż e b a j k a m a ­ g i c z n a m a stałą liczbę p o s t a c i ( w t e r m i n o l o g i i P r o p p a r ó l : p r z e c i w n i k , d o n a t o r , p o m o c n i k i t p . r a z e m 7). A z a t e m „struktura" — schemat f o r m a l n y w s z y s t ­ k i c h baśni m a g i c z n y c h j e s t t e n s a m , a składa się n a ń : 1. I d e n t y c z n e l i n i o w e następstwo 31 p o w t a r z a l n y c h d z i a ­ łań c z y l i f u n k c j i oraz 2. Stały z e s t a w 7 realizują­ c y c h j e postaci c z y l i r ó l . I chyba właśnie P r o p p o w s k i p o m y s ł przesunięcia p u n k t u a n a l i z y z przyciągających dotąd u w a g ę b a d a c z y a obciążonych konkretnością „ m o ­ t y w ó w " na a b s t r a k c y j n i e sformułowane „funkcje" sta­ n o w i o prekursorsfcostrukturalnym charakterze tej p r a ­ cy. Z p e r s p e k t y w y s t r u k t u r a l i s t y c z n e j g o d n y o d n o t o w a ­ n i a j e s t też f a k t sformułowania większości f u n k c j i w języku o p o z y c j i b i n a r n y c h (brak, l i k w i d a c j a ; zakaz, n a ­ ruszenie itd.). Czy z takiego formalnego schematu następstwa f u n k c j i ( P r o p p nadał m u n a w e t postać z a p i s u l i t e r o w o - g r a f i c z n e g o ) coś w y n i k a ? N i e l e k c e w a ż m y celowości a b s t r a k c y j n y c h schematów — d o w o d e m choćby p r z y ­ datność Van Gennepowskiej strukturyzacji obrzędu przejścia. Jednolitość s c h e m a t u p o z w a l a n a hipotezę o genetycznym wręcz charakterze: „wszystkie bajki ( m a g i c z n e ) można w y p r o w a d z i ć z b a j e k o porwaniu k r ó l e w n y p r z e z s m o k a " (Morfologia bajki, s. 202). Z d a ­ niem Proppa t a właśnie b a j k a n a podobieństwo „ p i e r w o r o ś l i n y " G o e t h e g o , którego rozważania o m o r f o ­ l o g i i roślin stanowią m o t t a k o l e j n y c h r o z d z i a ł ó w — z a ­ w a r ł a w sobie p r a f o r m y w s z y s t k i c h późniejszych o d ­ m i a n , zdeterminowała specyfikę gatunku i stanowi o jednolitej jego s t r u k t u r z e T a k i e p o d s u m o w a n i e oznacza w y j ś c i e poza m o r f o ­ logię i p o z a analizę układu, k o m p o z y c j i . W e d ł u g s a ­ mego autora badanie f o r m y stanowi dopiero pierwszy, �niewdzięczny etap, „czarną robotę" nieodzowną dla d a l s z y c h badań, p o r ó w n a w c z y c h i g e n e t y c z n y c h . D o ­ p i e r o b o w i e m p o d odsłonięty m o d e l „ s y n t a g m a t y k i m e t a f a b u l a r n e j " ( t e r m i n E. M e l e t y ń s k i e g o ) można podłożyć o d p o w i e d n i materiał e t n o g r a f i c z n y , będący bazą g e n e ­ tyczną b a j k i . I odtąd n i e m a już w p r a c a c h P r o p p a a w a n g a r d o w e g o s t r u k t u r a l i z m u , jest j e d n a k w i e l e i n t e ­ resującej e t n o l o g i i , w s p ó ł b r z m i ą c e j z t y m co p r e z e n t u j e ówczesna a n g l o s a s k a „szkoła m i t u i r y t u a ł u " (E. O. James, J . Weston i in.). J a k i t a m c i reprezentuje P r o p p przekonanie, że n a wczesnych e t a p a c h r o z w o j u f o l k l o r u decydującą rolę odegrała j e g o zależność o d r z e c z y w i s ­ tości e t n o g r a f i c z n e j i t y l k o w t y m z w i ą z k u m o ż e być o n wyjaśniony. W swej pracy o historycznych korzeniach bajki m a ­ g i c z n e j k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o n a j e d n y m o b r z ę ­ dzie j a k o p i e r w o w z o r z e b a j k i : na p l e m i e n n e j i n i c j a c j i . U n i k a dzięki t e m u e l e k t y z m u , c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a rytualistów (zwłaszcza d l a d y l e t a n c k i e g o L o r d a R a g l a n a , który n p . w m i c i e o E d y p i e w i d z i zapis t r z e c h o b ­ rzędów: narodzinowego, weselnego i pogrzebowego). W e d l e P r o p p a — idącego t u za sugestią F r a z e r a i śla­ d e m P. S a i n t y v e s a , który p o d o b n i e a n a l i z o w a ł bajki P e r r a u l t a — baśniowa w y p r a w a d o i n n e g o królestwa odpowiada inicjacyjnemu pobytowi w odizolowanym miejscu, symbolizującym zaświaty, gdzie młodociany adept zostaje p o d d a n y t o r t u r o m i i n n y m zabiegom s y m ­ bolizującym uśmiercanie go ( p o r . b a j k o w e męczarnie, t r u d n e z a d a n i a i t d . ) ; z tego s p o t k a n i a z d u c h a m i p r z o d ­ ków wraca w nowej, odrodzonej postaci, otrzymawszy od n i c h w p r o w a d z e n i e w t a j n i k i p l e m i e n n e j m a g i i oraz a u t e n t y c z n e t a l i z m a n y (stąd baśniowy s k a r b ) ; j a k o d o j ­ r z a ł y odtąd członek społeczności u p r a w n i o n y j e s t d o r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e b o h a t e r a , n p . o d n a l e z i e n i e p o r y w a n y c h p r z e z p t a k a jabłek. P r o p p o d n a j d u j e dziesiątki a n a l o g i i p o m i ę d z y m o ­ t y w a m i b a j k i e u r o p e j s k i e j a szczegółami p r a k t y k ini­ c j a c y j n y c h u p l e m i o n w s z y s t k i c h i n n y c h kontynentów, n i e krępując się p r z y t y m k w e s t i a m i odległości g e o g r a ­ f i c z n y c h i różnic k u l t u r o w y c h . N a ogół są o n e zresztą t r a f n e , choć c z a s e m z d u m i e w a j ą c e w s w e j dosłowności, j a k w t e d y , g d y o p i s c h a t k i B a b y J a g i — „na j e d n e j nóżce" — z b a j k i rosyjskiej zostaje zestawiony z i d e n ­ t y c z n y m o p i s e m a r c h i t e k t u r y d o m u i n i c j a c y j n e g o gdzieś n a M a l a j a c h , a l b o g d y o k a z u j e się, ż e t r z y l a t a j a k i e bajkowy bohater musi spędzić n a służbie w d o m u r o z b ó j n i k ó w , paląc t a m w p i e c u , o d p o w i a d a j ą d o k ł a d ­ nie t r z e m l a t o m p o b y t u adepta w i n i c j a c y j n y m d o m u mężczyzn w r a m a c h w p r o w a d z e n i a d o indiańskich t a j ­ n y c h z w i ą z k ó w , p r z y c z y m j e g o posługową funkcją j e s t w ł a ś n i e p r z y n o s z e n i e d r e w n a opał. P r o p p n i e poprzestaje n a u k a z a n i u związków na l i n i i b a j k a - r y t u a ł ; w i d z i także zależność między bajką a m i t e m . W a r s t w a i n i c j a c y j n a w baśni j e s t b o w i e m uzupełniona o przekształcone w y o b r a ż e n i a m i t o l o g i c z n e n a t e m a t w ę d r ó w k i d u s z y w zaświaty, a p r z e d e w s z y s t ­ k i m o s z a m a n i s t y c z n e o b r a z y l o t u n a t a m t e n świat w p o s z u k i w a n i u duszy chorego, p o r w a n e j przez d u c h a cho­ r o b y ; stąd „ l i k w i d a c j a b r a k u " j a k o z a d a n i e bajkowego bohatera, n p . odnalezienie porywanych przez p t a k a jabłek. W e wszystkich przypadkach (inicjacje, szamanizm, wyobrażenia eschatologiczne na t e m a t śmierci) m a m y d o c z y n i e n i a z zasadniczą ideą w y p r a w y n a t a m t e n świat, przejścia między ż y c i e m a śmiercią. P r o p p a n a ­ l i z u j e na m a t e r i a l e f o l k l o r y s t y c z n y m i e t n o g r a f i c z n y m o w e d w a porządki, d w a ś w i a t y k t ó r y m p r z y p i s a n e są w ł a ś c i w e z a c h o w a n i a s y m b o l i c z n e , d y c h o t o m i c z n i e zes­ t a w i o n e „znaki ż y c i a " i „znaki śmierci". W i n t e r e s u ­ jącej r o z p r a w i e Ritualnyj śmiech w jolklorie prezen­ t u j e szerzej witalną symbolikę śmiechu n a t l e i n n y c h z n a k ó w życia, d o których z a l i c z a też m o w ę , w i d z e n i e , z a p a c h ciała i i n n e o b j a w y f i z j o l o g i c z n e . W t y c h k a ­ t e g o r i a c h a n a l i z u j e m i t o l o g i c z n e i b a j k o w e m o t y w y śle­ p e j strażniczki d r o g i w zaświaty, która usiłuje r o z ­ śmieszyć szamana (a także b a j k o w e g o śmiałka), b y s p r a w d z i ć c z y m a p r a w o przejść d o k r a i n y u m a r ł y c h (Folklor i diejstwitielnosł, s. 179—204). Sumując: b a j k a — m i t — rytuał stanowią t r z y wierzchołki trójkąta połączone z w i ą z k a m i odpowiedności; baśniowa d r o g a p r z e z las o d p o w i a d a zarówno r e a l n e m u gąszczowi — m i e j s c u p l e m i e n n y c h i n i c j a c j i , j a k i l a s o w i oddzielającemu s i e d z i b y z m a r ł y c h w m i ­ tologii plemiennej, przy c z y m także między dwoma ostatnimi elementami istnieje wzajemny związek. Propp wychodzi jednak daleko poza koncepcję bajki jako odzwierciedlenia etnograficznej rzeczywis­ tości a r c h a i k i . D o s t r z e g a p o w a ż n e przekształcenia s e n s u wynikłe z dezaktualizacji historycznej, z z a p o m i n a n i a z n a c z e n i a odchodzącego w przeszłość rytuału, co p r o ­ w a d z i d o z n a m i e n n y c h o d w r ó c e ń s e n s u : w b a j c e to d z i e c i torturują Jagę, co w p r a w d z i w e j i n i c j a c j i b y ł o ­ b y przecież n i e d o pomyślenia. N a p o d o b n e j z a s a d z i e w s w y c h o s t a t n i c h p r a c a c h a n a l i z u j e epos j a k o p r z e ­ kształcony, o d w r ó c o n y m i t , u k a z u j e k o l e j n e w a r s t w y znaczeniowe obrzędów a g r a r n y c h . Extremalmy przejaw podejścia h i s t o r y c y stycznego s t a n o w i i n t e r p r e t a c j a m i t u o E d y p i e : Edip w swietie folklora ( w : ) Folklor i diejstwitielnost, s. 258—299. U k a ­ z u j e o n a — w z g o d z i e z obowiązującą w ó w c z a s z a ­ sadą „staidialiności" — przekształcanie treści z n a c z e ­ n i o w y c h w r a z z następstwem k o l e j n y c h stadiów r o z ­ w o j u społecznego, zwłaszcza z przejściem o d m a t r i a r ­ c h a t u do p a t r i a r c h a t u . T a k j a k b a ś n i o w e w y o b r a ż e n i e s k r z y d l a t e g o r u m a k a unoszącego b o h a t e r a m i a ł o b y być r e z u l t a t e m nałożenia w y o b r a ż e ń późniejszych, z o k r e s u p r z y s t o s o w a n i a k o n i a j a k o zwierzęcia transportowego n a wcześniejszą koncepcję p t a k ó w j a k o n o s i c i e l i d u s z , tak również najbardziej charakterystyczne elementy m i t u o E d y p i e (ojcobójistwo, k a z i r o d z t w o ) mają sta­ n o w i ć n i e s w o i s t e , e l e m e n t a r n e treści z n a c z e n i o w e , a l e być h y b r y d a m i z r o d z o n y m i z przeniesienia „starych k o n f l i k t ó w n a n o w e s t o s u n k i społeczne". „ M o t y w E d y ­ pa w y t w o r z y ł się w r e z u l t a c i e p r z e n i e s i e n i a w r o g i c h stosunków panującego — o j c a do męża córki, zięcia — następcy n a następcę •— s y n a , zaś r o l i córki w ł a d c y , j a k o przekazującej t r o n p r z e z m a ł ż e ń s t w o —• n a w d o w ę po w ł a d c y " (tamże, s. 29). Ogarniając całą linię r o z w o j u p r a c P r o p p a , „a n i e t y l k o każdą z n i c h o d d z i e l n i e " , z a u w a ż y ć t r z e b a p e w n ą nieciągłość, zwłaszcza pomiędzy dwiema pierwszymi, najważniejszymi. W b r e w ogólnie w y r a ż o n e m u przeko­ n a n i u s a m e g o a u t o r a w y d a j e się, że p u n k t wyjścia a n a ­ l i z y w d r u g i e j (złożona o d p o w i e d n i o ś ć : bajka-rytuał) w c a l e n i e p o k r y w a się i n i e w y n i k a z p u n k t u dojścia pierwszej ( s t w i e r d z o n a czy s u g e r o w a n a odpowiedniość s t r u k t u r y b a j k i i p r o t o - b a j k i , m i t u ) . Levi-iSitrauss oce­ niając samą M o r f o l o g i e bajki zauważa w n i e j r o z d a r ­ c i e m i ę d z y „złudą f o r m a l i z m u " ( o n także p o w t a r z a t e n s t a r y z a r z u t ) a „obsesją wyjaśniania h i s t o r y c z n e g o " ; p o ­ r ó w n u j e w r ę c z tę pracę do „ g r a m a t y k i bez s ł o w n i k a " (łan. bez r e a l i ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) . Jeśli pozostać n a j e g o s t a n o w i s k u , t o drugą t r z e b a b y nazwać „słowni­ k i e m bez g r a m a t y k i " . S u m a dzieł P r o p p a n i e j e s t w i ę c może o p t y m i s t y c z n y m przykładem możliwości płynnego przejścia o d m e t o d o l o g i i f o r m a l n o - i s t r u k t u r a l n e j do b a ­ dań h i s t o r y c z n y c h i s e m a n t y c z n y c h . N a t o m i a s t każde z n i c h z o s o b n a s t a n o w i k l a s y c z n y j u ż dziś przykład analizy materiału f o l k l o r y s t y e z n o - e t n o g r a f i c z n e g o , mo­ d e l o w y w swej k o n w e n c j i badawczej. J.S.W. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ada3d9b775b42fb97888bf5da416c7.pdf 564e9e263307ad103e987ffb23d61979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4728 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 WALDEMARKULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE: NASTĘPNE POKOLENIE?* Dekadę temu ukazał się artykuł Czesława Robotyckiego Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony (1995). W zamierzeniu autora był on podsumowaniem wielkich przełomów, jakie dokonały się w łonie polskiej antropologii kultury', począwszy od roku 1980. To właśnie w tym roku grupka młodych badaczy ogłosiła w kwartalniku ,,Polska Sztuka Ludowa" propozycje nowego podejścia do uprawianej przez siebie dyscypliny, które zyskały później poważne miano "manifestu". Kolejnych piętnaście lat przyniosło kolejne prace, konferencje, przedsięwzięcia badawcze, powiększał się także krąg autorów aspirujących do projektu antropologii kultury. Dzięki konsolidacji części środowiska, dzięki usystematyzowaniu metod, ujęć i problematyki, wreszcie dzięki uznaniu wagi nowego podejścia do antropologii kultury, jej projekt stał się, jak orzekł Czesław Robotycki, urzeczywistniony. Co miało decydować o swoistości tej nowej perspektywy badawczej? Autor przypomnianego tekstu konstatował, że interpretacja antropologiczna rozwinęła się * Tekst niniejszy jest swego rodzaju podsumowaniem spotkań, jakie odbyły się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. W ramach cyklu zatytułowanego "Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie" zaprezentowali się Marcin Brocki, Jarosław Eichstaedt, Agnieszka Kościańska i Sławomir Sikora. lin wszystkim - oraz studentom, doktorantom i pracownikom uczestniczącym w dyskusjach - składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Kolejne artykuły pomieszczone w tym minibloku są wersjami wystąpień, które ich autorzy przedstawili na poznańskich spotkaniach (poszczególne teksty w mniejszym lub większym stopniu napisane zostały pod dyktando sporządzonego przeze mnie zestawu pytań i kluczowych kwestii). l Należy poczynić w tym miejscu istotną uwagę: otóż sam termin "antropologia kultury" nie znajduje silnego oparcia w strukturze jednostek naukowych w Polsce, poza krakowskim wyjątkiem nie ma instytutów o tej nazwie, nie ma katedr czy pracowni. Sytuacją zgoła więc zaskakującą jest jego rozwijająca się właśnie kariera, zwłaszcza w kontaktach z mediami. Iluż to badaczy przedstawia się w nich jako "antropolodzy kultury" właśnie! Czy stoi za tym wierność historycznemu już dzisiaj manifestowi, czy też jedynie językowa inercja i wygoda? A co mają na myśli osoby posługujące się etykietą "etnolog i antropolog kultury"? Autoprezentacja polskich badaczy kultury staje się in- . trygującym tematem samym w sobie. Zauważmy przy okazji, że w jednym 2003 roku ukazały się trzy książki mamiące w tytule antropologią. Były to: Antropologia literatury (Kosowska 2003), Antropologia obrazu (Olechnicki 2003) oraz Antropologia słowa (2003). �144 Waldemar Kuligowski w ramach polskiej etnografii na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich umieścił w obrębie paradygmatu semiotycznego badania kultury, druga natomiast ciążyła w stronę perspektywy hermeneutycznej. Poczesne miejsce wśród nich zajmowały także dyskusje na temat nowych tendencji w nauce światowej pośredni to zapewne efekt politycznego i społecznego otwarcia się Polski na Zachód - a szczególnie ważkie okazały się krytyczne komentarze dotyczące dorobku rodzimej etnografii (przy okazji krytyki przypomniano też prekursorskich autorów i nowatorskie koncepcje). Najgłośniej bodaj zabrzmiały głosy postulujące odejście od realistycznego modelu uprawiania nauki, wiary w przezroczystość teorii, obiektywności badań terenowych i adekwatności opisów (wskazując, że antropologia jako część kultury winna być równoprawnym przedmiotem naukowej refleksji); z drugiej strony głębokiej reinterpretacji poddano pojęcie "chłopskiej kultury tradycyjnej". Można wręcz wysunąć tezę, że to właśnie wystąpienia sytuujące się w kręgu tych zagadnień w stopniu najwyższym przesądziły o wyłonieniu się tożsamości antropologa kultury w Polsce: zarówno wśród beneficjentów tego ruchu, jak ijego mniej czy bardziej zagorzałych przeciwników. O ile dyskusje skupione wokół tego typu kwestii wywoływały wiele kontrowersji, to raczej "bez oporów", jak zauważa Robotycki, przyjęta została "pozytywna" propozycja antropologii, a więc analizy sztuki filmowej i teatralnej, obrazów reklamowych, muzyki popularnej, elementów architektury czy strategii reporterskich. Wyróżnione cechy antropologii kultury przesądzają o tym,jak chciał Robotycki, że jest to nauka o charakterze wybitnie pogranicznym, uwikłana w spory epistemologiczne i aksjologiczne współczesnej humanistyki; to z kolei decydowało o jej wyraźnej aktualności. Określenie całego nurtu przemian w polskiej etnografii terminem antropologia kultury bądź interpretacja antropologiczna wynikało zaś z przekonania o tym, że "etnografia w dawnym rozumieniu (oo.) nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej" (Robotycki, 1995, s. 237) . .Ważnym pytaniem w tym kontekście pozostaje personalne przypisanie do kręgu udziałowców i nadzorców "projektu urzeczywistnionego". Robotycki wymienia tutaj szerokie grono badaczy: założyciele, sygnatariusze "manifestu" to Zbigniew Benedyktowicz, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski i oczywiście Czesław Robotycki; wspólne dzieło kontynuowali i wzbogacali Michał Buchowski, Wojciech 1. Burszta, Katarzyna Kaniowska, Wojciech Michera, Krystyna Piątkowska, KrzysztofPiątkowski, Stanisław Węglarz; najmłodszymi w tym gronie okazali się Janusz Barański, Ryszard Ciarka, Dariusz Czaja, Monika Sznajdennan, Wiesław Szpilka, Joanna Tokarska-Bakir. Nie ulega wątpliwości, że wymienieni antropologowie (zwłaszcza z grupy pierwszej i drugiej) są dzisiaj badaczami o uznanym statusie, posiadają zwykle najwyższe stopnie naukowe, pełnią najważniejsze funkcje w swoich rodzimych instytutach, ich dorobek składa się na zestaw lektur obowiązkowych dla studentów etnologii i antropologii kulturowej. Moina by zatem orzec, że rewolucja powiodła się, �Pastuch z gór w Sanockiem Bojko z Boryni Lemko z okolic Leska Wieśniak od Buczacza (Podole) Ryciny K.w. Kielisińskiego. ��Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 145 nie pochłonęła swoich dzieci, że nastąpiła rzeczywista "zmiana warty". Stwierdzając ten fakt, nie zamierzam wszelako w żadnym razie przyklaskiwać Ernestowi Gellnerowi, który bez ogródek oznajmiał, że nowy powiew w myśleniu antropologicznym - a szło tutaj nade wszystko o konsekwencje przyjęcia tezy o relatywizmie kulturowym - był "sposobem na zapewnienie sobie kariery przez wywarcie wrażenia na stosownych komitetach. Sturm und Drang i Zwyczajna Profesura" (Gellner, 1997, s. 41), miałoby brzmieć cyniczne hasło nowatorów. Nie podpisuję się pod powyższym, idzie mi bowiem wyłącznie o przyznanie, że antropologia kultury w Polsce i związane z nim pokolenie uczonych, które więzami pokrewieństwa połączył w swoim tekście Robotycki, to badacze już urzeczywistnieni, tak w sferze czysto naukowej, jak i zawodowej. Jako naturalne zatem, po upływie jednej dekady, jawi się pytanie o ciąg dalszy owego projektu: czy jest on nadal urzeczywistniany, czy też raczej staje się przedmiotem krytycznej refleksji; w jakim kierunku zmierzają ewentualne przemiany metod, teorii i zainteresowań; i na pewno nie ostatnie - kto za tym stoi, czy można wskazać jakąś grupę spadkobierców projektu, który swój pierwszy krzyk wydał w roku 1980? Robotycki podjął się próby opisania pokolenia badaczy krzepnących w najbardziej bodaj interesujących i inspirujących czasach, jakich doświadczała współczesna Polska, a wraz z nią cała rodzima nauka. Jego tekst dotyczył w pierwszej kolejności idei oraz postaci z powodzeniem przechodzących od okresu młodzieńczego do dojrzałego, jego opowieść posiada wyraźne zwieńczenie, jest narracją skończoną, pisaną z komfortowej perspektywy lat. W tymże samym 1995 roku ukazały się ponadto jeszcze dwa inne teksty podejmujące kwestię kondycji polskiej etnologii; oba wychodziły z założenia, że nauka ta znajduje się właśnie w momencie przełomowym, że następuje oto ostateczne przesilenie paradygmatów. Aleksander Posem-Zieliński oznajmiał o dokonującym się procesie antropologizacji polskiej etnologii, który jest konieczny dla tego, by nauka ta stała się równorzędnym partnerem dla innych dziedzin humanistycznych i była postrzegana jako "modna", twórcza, inspirująca (Posem-Zieliński, 1995, s. 35). "Tradycyjna etnografia skupiała się więc na przemianach kultury, jednak przemianom w nauce długo się opierała", zauważał uszczypliwie w tym samym tomie Michał Buchowski (1995, s. 42), przeciwstawiając owemu intelektualnemu marazmowi wyraźne otwarcie się i zróżnicowanie tej dyscypliny w latach 80. i 90. Próbując przedstawić wyniki tych zasadniczych przemian, poznański badacz posłużył się koncepcją nowoplemienia, fratrii i klanów, wśród których wyróżnił etnologię scjentystyczną, nową etnologię polską, antropologię kulturoznawczą, antropologię społeczną oraz antropologię filozoficzną (Buchowski, 1995, s. 45). Niniejszym chciałbym pójść tropem wyznaczonym przez przywołane głosy, tyle że przedmiotem mojej uwagi będzie antropologia kultury po wielkim przełomie, antropologia początku nowego stulecia, antropologia bezimienna jeszcze, nie rozpoznana w swojej specyfice, zamazanej przez teraźniejszość i wielkie cienie niedawnej przeszłości. Nie jest to zadanie szczególnie wdzięczne, jesteśmy wszak- �146 Waldemar Kuligowski odwołajmy się do Baudrillardowskiego sloganu - "po wielkiej orgii", po rewolucji, wszystko już było, możliwości zostały wylicytowane. Sąd taki brzmi może nazbyt ogólnikowo, toteż spróbuję go poprzeć konkretnymi dowodami. Przyjrzyjmy się oto, w jaki sposób antropologia zdefiniowana została przezjej promotorów i sympatyków. Dla Michała Buchowskiego (2000, s. 83) to "empiryczna filozofia", "sztuka badań terenowych i interpretacji" (Buchowski, 2000, s. 83) albo "sztuka bycia w świecie, dzięki której kontakty z innymi pozwalają na wytwarzanie możliwych, dotąd nie zaistniałych znaczeń" (Buchowski, 2000, s. 84). W nieco innym ujęciu ten poznański badacz oznajmia, że dziedzina uprawiana przezeń ,jest próbą ognia, w której trzeba mieć ostre i przenikliwe spojrzenie połączone ze zmysłem krytycznym" (Buchowski, 2000, s. 89). Cytowany już Robotyckijest z kolei przekonany, że: "Siła antropologii tkwi w konkrecie. Jest to moje głębokie przekonanie" (Robotycki, 1998, s. 10). Stwierdza ponadto, że jego naukowa praca polega na pokazywaniu, że "nie wszystko jest oczywiste" (Robotycki, 1998). Perspektywa Wojciecha 1. Burszty (1996, s. 14-15) jest nieco odmienna, widzi ono bowiem antropologięjako "nieustanne czytanie kultury (oo.) ponadto pisanie o kulturze, które jest nieuchronnie portretowaniem nas samych, wynikłym z pragnienia harmonijnego połączenia postaw, które pogodzić się nie dają: etnocentrycznej samoświadomości i fascynacji kulturową względnością". Dla antropologa, dodaje Roch Sulima (2000, s. 7), "źródłem jest wszystko, wszystko też jest dla niego terenem". Z tego wynika zaś niezbicie, że antropolog" 'zawsze' jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu" (Sulima, 2000, s. 8). Znacząco przemawia także Dariusz Czaja, kreślący wizję antropologii jako "opowieści o rzeczywistości", której podstawowym zadaniem jest "opisać i nazwać to, 'co naprawdęjest' ,odnaleźć owe warstwy rzeczywistości, które nie tylko zwyczajnie są, ale też (oo.) 'dostarczają klucza', prowadzą do sensów przekraczających powierzchnię zdarzeń" (Czaja, 2004, s. 17). Skoro wiemy już, czym dla antropologów jest kluczowe pojęcie kultury, zapytajmy o to, w jakich terminach postrzegają i opisują samych siebie, własną - często jakże paradoksalną! - profesję. Katarzyna Kaniowska przekonuje do wiary w to, iż: "Historia antropologii poucza (oo.), że tak naprawdę tworzyli ją bądź żywiołowi ekstrawertycy, bądź neurotyczni wręcz introwertycy" (1995, s. 66). Teraźniejszość niczego w tym względzie zaś nie przesądza, bowiem tożsamość antropologa składanajest obecnie z elementów wywodzących się ze skonfliktowanych źródeł, tyleż uniwersalnych, co i prywatnych (Burszta, 2000, s. 93). Kolejną ze sprzeczności figury bycia antropologiem demaskuje Czaja: "Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropolog to ktoś, kto nade wszystko się dziwi (oo.). Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie (oo.). Tyle, że owo zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym słowem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia" (2004, s. 63). Cóż zatem wypada mu czynić? "Antropolog musi mieć odwagę różnić się �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 147 tam, gdzie wymagana jest powszechna zgoda - namawia SuIima - wdawać się we wrzawę blokowiska czy ulicy" (2000, s. 8-9). Wymaga tojednego, czy łatwego?, warunku: musi "siebie używać jako narzędzia poznania świata" (Sulima, 2000, s. 11). Dlajednego z badaczy oznacza to, że antropolog "przypomina detektywa (...) próbuje różnych tropów, śledzi odmienne wątki i układa je w prowizoryczne łańcuchy wnioskowań" (Burszta, 1996b, s. 9). By móc funkcjonować w charakterze takiego kulturowego kameleona i nie zagubić w tym sensu własnej pracy, "potrzeba próby dystansu - zarówno przestrzennego, jak i intelektualnego" (Burszta, l 996b, s. 9). Naturalnymjakoby środowiskiem antropologa kultury ma być biblioteka. Dlaczego? Gdyż "biblioteka i antropologia tyle mają ze sobą wspólnego, że wspólnie ucząpokory i dystansu" (Burszta, 1996c, s. 45). Pamiętając cały czas o Geertzowskich przestrogach przed zbyt jednoznacznymi obrazami (które są albo z gruntu fałszywe, albo powstały w umyśle kalekim), dodajmy do powyższego stwierdzenia ważny kontrapunkt. Buchowski orzeka mianowicie, że "nie wystarczy być wędrowcem po lekturach, owym osławionym.flaneurem buszującym w bibliotece (...). Trzeba zgłębić życie ludzi z krwi i kości" (Buchowski, 2000, s. 83). Takie defmicyjne ujęcia- a zapewne można by przytoczyć im podobnych znacznie więcej - czynią z antropologii kultury dyscyplinęjednoznacznie otwartą, maksymalnie wielogłosową, ostatecznie pograniczną, wciąż poszukującą i przekraczającą samą siebie. Badacz nie tylko analizuje, ale także przeżywa, nie ogranicza się do kondycji wścibskiego świadka, ale ochoczo przystaje na bycie uczestnikiem, wtapiając się w konkretny świato-obraz. Nazywa i bywa nazywanym, nadaje sensy ijest usensawniany (bądź nie, co zwykle prowadzi do zgorzknienia i ucieczki w wąską profesjonalizację). Z czym tu zatem wa1czyć,jak wzbudzić w sobie wstręt do metodologicznej i przedmiotowej swobody, przeciw czemu wznosić barykady i ogłaszać nowe manifesty? Jedynym chyba zauważalnym ruchem, jedynym istotnym przesunięciem byłaby w tym kontekście r e a k c j a, powrót do dawnej formuły, ograniczanie dyscypliny, tłumienie różnych głosów, okopywanie się w ciasnej cytadeli (z czym, póki co, do czynienia mamy jedynie incydentalnie - na szczę- .. ') SCle .. Poniżej podejmuję się próby zarysowania horyzontu antropologii kultury następnego pokolenia, przedstawienia kolejnego etapu jej rozwoju w Polsce. Idzie mi przede wszystkim o jej zróżnicowanie tematyczne, będące tyleż kontynuacją wątków podjętych już wcześniej, co i mierzeniem się ze zjawiskami, które dopiero jęły się wyłaniać. Zbiór przywołanych autorów i tekstów nie pretenduje - podkreślam to wyraźnie - w żadnym razie do opisu pełnego ani ostatecznego, oparłem się w tym względzie o własną wiedzę, która na pewno w wielu miejscach jest wyrywkowa. Moim zadaniem nie było jednak zestawienie wyczerpującej bibliografii, chciałem raczej przedstawić najbardziej istotne obszary naukowych zainteresowań. Pominąłem tu, rzecz jasna, ogrom prac, które moim zdaniem nie mieszczą się w ramach antropologii kultury, pozostawiając ich analizę osobom bardziej kompetentnym. Zauważmy przy okazji, że wielość przytoczonych tu nazwisk i tytułów jest nie tylko �148 Waldemar Kuligowski rezultatem pracowitości młodych antropologów, choć ten czynnik ma znaczenie pierwszoplanowe. Bezdyskusyjnie istnieją dzisiaj większe możliwości publikowania, mamy więcej otwartych trybun: od września 2000 roku ukazują się oto ,,zeszyty Etnologii Wrocławskiej", wydawane przez Katedrę Etnologii UWr; Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" na początku 2002 roku wydało pierwszy numer pisma "Op. cit"; toruński Instytut Etnologii zapoczątkował właśnie publikację "Okolic"; przyponmijmy, że w roku 1995 studenci poznańskiej etnologii i antropologii kulturowej zaczęli redagować "Magazyn Etno(logiczny)", ale inicjatywy tej wciąż nie udaje się kontynuować. Nie zapominajmy o tym, że w roku 1997 wystartowała nowa seria "Poznańskich Studiów Etnologicznych", a rok póżniej zainaugurowała swoją działalność krakowska seria wydawnicza ,,Anthropos". I ostatnia uwaga porządkująca: zaliczenie poszczególnych autorów w poczet antropologii kultury następnego pokolenia wiązało się często z wyborem arbitralnym (preferowałem wykształcenie antropologiczne i takąż afiliację zawodową). Z tego powodu poza wyznaczonym kręgiem znalazły się osoby, których wpływ zaiste trudno przecenić. Wymieńmy więc dla porządku: Leszek Kolankiewicz, twórca brawurowych interpretacji afrobrazylijskich kultów opętania (1995) i źródeł teatru (1999); Anna Wieczorkiewicz (1996), eksplorująca pogranicza antropologii i teorii literatury, wtajenmiczona w arkana retoryki wypowiedzi muzealnej (1996a); Andrzej Piotr Kowalski, któremu zawdzięczamy zupełnie nowatorskie ujęcie symbolu w kulturze archaicznej (1999; 2001); Ewa Domańska, uparta propagatorka narracji mikrohistorycznych (1999), łączniczka z najciekawszymi postaciami we współczesnej historiografii (np. 1996); wreszcie Marian Kempny, będący wytrawnym znawcą współczesnych sporów teoretycznych wokół kluczowych dla antropologii kultury pojęć (1994; Buchowski, Kempny, 1999; Kempny, Nowicka, 2003). Rozpocznijmy tedy szkicowanie obrazu od nurtu teoretycznego. Rozważania teoretyczne zajmują obecnie znacznie mniej miejsca niż wcześniej, nie powstają na tym polu prace-manifesty, konferencje rzadko bywają poruszone polemicznym ferworem. Jest to na pewno jeden ze skutków bycia po-, o czym już wspominałem. Nie oznacza to skądinąd całkowitego desinteressement, nadal istotnąkwestiąpozostaje rozliczenie się ze spuściznąponowoczesnego przełomu w nauce i poza nią. Najżywsze bodaj zainteresowanie wzbudza ciągle postać Clifforda Geertza i jego propozycja antropologii interpretatywnej. Generalnie uznaje sięją za przedsięwzięcie autorskie (podobnie jak dekonstrukcję Derridy czy też psychoanalizę Lacana), bogate wszelako w liczne inspiracje. Badaczowi temu poświęcona została interesująca i bardzo potrzebna praca zbiorowa (Wolska, Brocki, 2003), gdzie - poza przekładami artykułów i zapisem wywiadu z Geertzem - podjęto między innymi próbę przybliżenia jego stanowiska za pośrednictwem najczęściej formułowanych wątpliwości i pytań (Brocki, 2003) oraz zarysowano dość osobliwąrecepcję Geertzowskiego dzieła na gruncie polskim, która balansuje między bezkrytyczną admiracją i równie bezkrytycznym odrzuceniem (Kuligowski, 2003c). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 149 Rozważania mieszczące się w nurcie teoretycznym nie wyczerpują się bynajmniej na przepracowywaniu stanowiska autora Ajter the Fact. Często przywoływanym autorem jest również James Clifford, jemu zatem także poświęcano osobne omówienie (Kuligowski, 2000). Marcin Brocki (1999) z kolei celnie analizuje krytykę refleksji postmodemistycznej w antropologii, która w ferworze walki i zajadłych polemik podważa własne podstawy, ujawniając tym samym swój głęboko ideologiczny charakter. Magda Gimbut (2003) podejmuje ważki problem modeli epistemologicznych, podkreśla także wagę rozróżnienia pomiędzy przedmiotem badania (wycinkiem realności) a przedmiotem poznania Gednym z partykulamych wymiarów tego wycinka). Jacek Dziekan (2002) zajmuje się subtelnościami wciąż dyskutowanej koncepcji Victora Tumera, przede wszystkim relacją między teatrem a rytuałem, tłumaczy także teksty dotyczące jego koncepcji (Deflem, 1999). Dorobek tego badacza studiuje także Marcin A. Kafar (2002), wprowadzając nas doń poprzez epizody zjego biografii. Na wyróżnienie zasługuje całościowe zaprezentowanie idei społeczeństwa pierwotnego, jaka formowała się na przestrzeni wielu dekad w antropologii brytyjskiej (Dohnal, 2001). W tym teoretycznym nurcie sformułowano także generalną wizję ponowoczesnej teorii naukowej - doświadczenia, które interpretuje doświadczenie - jako drogi ku przekroczeniu, wyjściu poza już oswojone, która prawdziwie sprawdza się dopiero w zetknięciu z tym, co obce (Kuligowski, 1998). Specjalne miejsce w tego typu rozważaniach zajmuje problemjęzyka. Bardzo wyraźnie mówi się o jego zniekształcającym wpływie na proces tworzenia antropologicznych reprezentacji, o konieczności porzucenia wiary w istnienie przezroczystości w tym względzie (Brocki, 200la). Skoro zatem skazani jesteśmy na komunikowanie się poprzez gęstą zasłonę figur językowych, skoro nie ma sposobu na ucieczkę od Derridiańskich "białych metafor" (takich choćby, jak 'punkt widzenia', 'pole badawcze', 'perspektywa'), warto przyjrzeć się wartościom poznawczym takiej (an)tropologii. Przykładem są uwagi na temat analogii jako podstawowej zasady interpretacyjnej (Kuligowski, 1996). Rewizja dotychczasowej tradycji pisarskiej funkcjonującej w antropologii - od realizmu etnograficznego aż po eksperymenty z mnogim autorstwem -legła u źródeł powstania projektu antropologii refleksyjnej (Kuligowski, 2001). Ma ona polegać na uznaniu dialogu za kondycję najbardziej ludzką, przez to z kolei nie dającą się wyeliminować z praktyki antropologicznej. Praktyka ta z kolei szuka swojej etycznej legitymacji w budowaniu tekstów, czyli uzgadnianiu wspólnej wersji rzeczywistości, czynieniu jej zrozumiałą aż do momentu, w którym wszelkie uzasadnienia tracą swą moc wyjaśniającą. Wspomnijmy jeszcze zbiór tekstów daleko odchodzący od paradygmatycznego trybu lektury, nie tylko zresztą prozy antropologicznej (Burszta, Kuligowski, 2002). Uprzywilejowanie pola narracji, nie zaś pola epistemologicznego, wsłuchanie się raczej w prawdę psychologiczną niż prawdę empiryczną zaowocowało ciekawymi interpretacjami twórczości Carlosa Castanedy (Frąckowiak, 2002), Wiesława Myśliwskiego (Lagoda, 2002a), Johna Bartha (Kuligowski, 2002b). �150 Waldemar Kuligowski Polska antropologia kultury nie porzuca starych tematów. Pojawiły się przecież w jej ramach monograficzne reprezentacje społeczności lokalnych, przede wszystkim z uwzględnieniem zmian społecznych wiążących się z transformacją roku 1989 (drogowskazy ustawił tutaj Buchowski [1996a; l 996b D. Odchodzi się w nich od paradygmatu ocalania, przedmiotem uwagi badawczej nie sąjuż rudymenty tradycJjnej kultury ludowej, zamiast nich znajdziemy takie terminy, jak "nowy lokalizm", "euroregion" czy "globalizacja" (Górny, 2003). Podobnie w badaniach pogranicza polsko-niemieckiego kluczowym terminem staje się nieznana wcześniej kategoria "euroregionu" i "integracji europejskiej" (Dudziak, 200 l). We Włodawie analizie poddano relacje między oswojoną wiedzą o przeszłości, a tworzoną spontanicznie, niejednoznaczną wizją współczesności (Górny, Marczyk, 2003); na terenie wsi mazurskich badano z kolei potoczną wiedzę dotyczącą spraw publicznych oraz funkcjonowania władzy, zarówno tej lokalnej ,jak i centralnej (Malewska-Szałygin, 2002). Projekt o podobnie zarysowanej problematyce, tym razem pod etykietą "etnopolitologii", przeprowadzony został także we wsiach okalających Nowy Targ (Malewska-Szałygin,2003). Kolejną tematycznąkontynuacjąjest zapewne zagadnienie religijności ludowej. Zdarzenia o charakterze mirakulamym w obszarze katolickiej religijności ludowej (miejsca święte, wizjonerzy, znaki, postaci świętych) przedstawił Hubert Czachowski (2003). Problematykę obrazowania misteryjnego, które pospołu żywi się obrazem oficjalnym i apokryfem, bada Jarosław Eichstaedt (2003). Podobną perspektywę przyjęto w analizie objawienia fatimskiego (Czachowski, 2003a). Dodajmy, że zdobywające sobie coraz większą popularność sanktuarium w Licheniu oglądano z perspektywy czysto estetycznej (Klekot, 2002), wskazywano też, że jest ono ewidentnym przykładem odchodzenia od symboliki do wiernego odtwarzania rzeczywistości (Kula, 2002) - potwierdzając tym samym obiegowe opinie nazywają~e to sanktuarium "religijnym Disneylandem". Do tego nurtu refleksji włączyłbym również studia dotyczące zjawiska New Age. Najwytrwalsząjego badaczkąjest bodaj Anna E. Kubiak (1997; 1999; 2002; 2003), która przygląda mu się z perspektywy duchowości kobiecej, myśli ponowoczesnej, a także twórczości artystycznej (która jest pozbawiona ostrych granic, zdecydowanie eklektyczna, oparta o wewnętrzne przeżycia twórcy, zwrócona ku motywom naturalnym i religijnym). Nadal kontynuowane są studia z zakresu antropologii miasta. Sensownie, jak się wydaje, wydzielić można w ich obrębie dwa ujęcia: z jednej strony mamy do czynienia z pojmowaniem miasta jako przestrzeni mitycznej, wielkiej wylęgami mitów i tropów (jot-Drużycki, 1998), a źródłem do analizy miasta stają się Schulzowska Ulica Krokodyli (Dudziak, 1998) albo inspiracje płynące z klasycznych prac Bystronia, m.in. postulat przyglądania się "drobiazgom" codziennym (Dzięcielski, 2001); z drugiej strony powstają socjologizujące ujęcia różnych grup mieszkańców wielkich aglomeracji i przestrzeni, w których one żyją i przemieszczają się (Dohnal, 2002; Dudziak, 2003a). Wszystko wskazuje na to, że nasze życie- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 151 i sztuki, i emocje, i wartości, i rojenia - stają się esencjonalnie miejskie, tedy ten nurt badań ma przed sobą interesującą przyszłość. W ośrodku wrocławskim dalej prowadzi się studia nad ciałem, cielesnością i ich kulturowymi znaczeniami. Brocki - naj systematyczniejszy badacz tych zagadnień - przekonuje nas, że język ciała, jako złożona struktura, funkcjonująca w obrębie wielu porządków kulturowych i na przecięciu różnych logik społecznych, współtworzy nasze definicje człowieka i opozycje między naturą a kulturą. Ten zaś fakt jednoznaczni e sytuuje go w obrębie zainteresowania współczesnej antropologii kultury (Brocki, 1994; 2000; 200 l). Marek Rokita (1999), w analizach bardziej szczegółowych, zajmuje się fenomenem higieny osobistej w świecie zdominowanym przez dyskurs szczupłego, pachnącego i wiecznie młodego ciała. Na szczególną uwagę - moim zdaniem - zasługują wszelako te wątki, które dopiero w ostatnich latach doczekały się zasłużonej uwagi badawczej, one bowiem z stopniu najwyższym współtworzą oblicze nowego pokolenia polskiej antropologii kultury. Wśród tychże wątków wymienić należy z całą pewnością: (1) antropologię wizualną, (2) szereg analiz dotyczących różnych wymiarów funkcjonowania kultury popularnej, (3) antropologię fundowaną na inspiracjach refleksją feministyczną, (4) całe spektrum problemów związanych z procesami globalizacyjnymi oraz raczkującą dopiero (5) antropologię Internetu. Nim wszelako przejdę do omówienia wymienionych zakresów tematycznych, chciałbym wyróżnić dwa projekty o rysie wyraźnie autorskim. Oryginalną tematykę podejmuje oto Tarzycjusz Buliński. Postrzegając kulturę jako ogromny mechanizm wychowawczy, zapytuje o to, czy różne typy kultur - wyróżnia tu społeczeństwo pierwotne, religijne oraz nowoczesne - dają w efekcie inne typy człowieka (2002). Aplikując tak postawione pytania, podnosi też kwestie miejsca i znaczenia nauczania kultury popularnej we współczesnym dyskursie pedagogicznym (2002). Waldemar Kuligowski z kolei podejmuje studia nad kulturową historią idei miłości w ramach kultury Zachodu (2002). Wychodzę z założenia, że można analizować miłość na podobieństwo określonych idei, stylów w sztuce, formacji dyskursywnych, doktryn politycznych. Stają się one wówczas bardzo interesującymi "wziernikami" w historię kultury, a przedmiotem interpretacji są kulturowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne symbole" miłości ("miłości w kulturze" poświęcono monograficzny numer pisma "Op. cit." z kwietnia i maja 2004 roku). Nijak nie da się pominąć tutaj organizowanych od kilku lat spotkań z cyklu "Colloquia Ethnologica", które gromadzą coraz liczniejszych przedstawicieli następnego pokolenia antropologicznego (wespół z ich starszymi towarzyszami). W jakże gościnnych progach Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie honory gospodarza pełni Jarosław Eichstaedt, który jest zarówno spiritus movens tych naukowych sympozjonów - dotychczas dotyczyły one biesiady, kanonu-apokryfu, kategorii pamięci i relacji antropologia - historia, a ich plony publikowano w osobnych książkach (Eichstaedt, 2000; Eichstaedt, Piątkowski, 2003) bądź na �152 Waldemar Kuligowski łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Kontekstów" (2003) - jak i dobrym duchem całego towarzystwa. Gdybym miał pokusić się o wskazanie miejsca spotkań nowej generacji, musiałbym wymienić nazwę Ożarów - jest to na razie inicjatywa bez precedensu. Powróćmy teraz do wymienionych powyżej tematów: (1) N ie popełnię chyba błędu, określając antropologię wizualnąjako nowe pole badawcze polskiej antropologii kultury. Owszem,już przed laty dokumentowano kulturę przy użyciu aparatów fotograficznych i kamer filmowych, już przed laty czasami o tym pisano, ale dopiero obecnie w pełni zaczynamy zdawać sobie sprawę z siły obrazu. Analitycy kultury wizualnej, w której przyszło nam żyć, ostrzegają wprost: widzialność jest pułapką, coraz doskonalszy obraz to nie tylko większa dokładność, ale także zagrożenie, opresja, czasami nawet przemoc. Wczorajsze pytania o to, kto mówi, w czyim imieniu i w jakich celach, należy obecnie przeformułować do postaci, kto fotografuje/filmuje, dla kogo, po co, w czyim interesie? Antropologia wizualna staje się obecnie programem badania systemów wizualnych w różnych kulturach, kolejnym sposobem na dotarcie do tego, jak rozumiemy świat, nie tylko ten widzialny. Jestem pewny, że jest to temat, z którym będziemy musieli się mierzyć w najbliższych latach. Równie pewnie można stwierdzić, że najbardziej kompetentnym promotorem antropologii wizualnej jest u nas Sławomir Sikora. To on uważnie rekonstruuje dzieje tej subdyscypliny, tłwnaczy teksty jej przedstawicieli (np. Wright, 2000), przybliża ważne prace (Sikora, 1999), prezentuje oryginalne postaci (Sikora 2004a). Podejmuje takie zagadnienia, jak relacje między fotografią a metaforą czy rozrachunek z krytyką wizualności jako naczelną zasadą poznania w naszej kulturze (1997). ,,zdjęcie staje się ucieleśnieniem i nośnikiem wyznawanych przez dane osoby światów wartości - pisze w ostatniej pracy (Sikora, 2004, s. 113). - Interpretacja i rozumienie fotografii zawsze 'zanurzone' jest w naszej własnej kosmogonii, świecie naszych doświadczeń"; (2) Przestrzenie i teksty kultury popularnej stały się w ostatniej dekadzie jednym z ulubionych tematów badawczych antropologów kultury. I dobrze się stało, bowiem -jak czytamy u Burszty i Kuligowskiego (1999, s. 11)- "kultura popularna jest dziś matecznikiem ludzkości, kołyską nowych pokoleń, naturalnym domem czterdziestolatków, dominującym wspomnieniem tych, co odchodzą (...), każdy z nas jest w jakiś sposób pop". Nie dotyczy to zresztą li tylko naszego kręgu kulturowego. Johannes Fabian (1998) stwierdza mianowicie, że nie da się zrozumieć współczesnej sytuacji kulturowej w Afryce bez pojęcia kultury popularnej, do połowy lat 70. ignorowanej jako czynnik wyłącznie "psujący" obraz społeczeństw tradycyjnych. Skoro chcemy zajmować się kulturą bieżącą, skoro chcemy utrwalać to, co aktualne ijeśli na dodatek ambicja podpowiada nam, by śledzić owego nieuchwytnego ducha czasu, popkultura musi zajmować uprzywilejowane miejsce w polu naszych zainteresowań. Antropologów kultury kuszą poznawczo bardzo różne zjawiska z tego kręgu: opisuje się wrestling jako specyficzny spektakl kulturowy (Wieland, 2002); w mu- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 153 zyce rockowej dostrzega się arcyważny katalizator wspólnotowości (Dudziak, 2003b; Walczak, 2003); próbuje się uchwycić specyfikę rave parties, święta uczestników kultury techno (Kafar, 1999), rejestruje się, obecną w warszawskich autobusach od 1996 roku, "vlepkę" (jot-Drużycki, 1999). Ciągle wiele miejsca poświęca sięjednemu z kardynalnych symboli popkultury,jakimjest reklama. Jest ona postrzegana wprost w kategoriach klucza do zrozumienia kultury (Pomieciński, 2003),jako specyficzna forma perswazyjna, która zawiesza dawne demarkacje między realnym a wyobrażonym (Holc, Pomieciński, 2001) albo jako widowiskowy proces budowy nowego mitu (Kuligowski, 2003a). Widzi się w niej ponadto wyrazisty proces manipulowania znakami i słowami (Metelski, 2003) bądź - zupełnie poważnie - nową teorię spiskową, zarządzaną potajemnie przez władających mediami specjalistów od marketingu (Kowalczyk, 1996). W tym kontekście mamy także do czynienia z analizą konsumpcjonizmu (Łagoda, 2002), czyli postawą rozpiętą między wyraźną zewnątrzsterownością (wybór sprowadzony do dylematu kupić-nie kupić) a zachowaną podmiotowością (jak z "ich" przedmiotów zrobić użytek dla siebie). Za istotne zagadnienie tak poznawcze, jak i społeczne uznano zderzenie popkultury z edukacją, ich wzajemny dialog i próby przyjaznego współistnienia. Pyta się więc, jak i po co nauczać krytycznego rozumienia tekstów kultury popularnej w dzisiejszych szkołach (Kuligowski, 2002c), poświęcając tej skomplikowanej materii osobną konferencję naukową, której rezultaty znaleźć można w dwóch publikacjach (Burszta, de Tchorzewski, 2002; Kuligowski, Zwierzchowski, 2002). W polu antropologicznych interpretacj i kultury popularnej daje się dostrzec wyraźne przesunięcie akcentów. Popkultura (a nie nareszcie 'kultura masowa', ewidentnie będąca częścią programowo krytycznego wokabularza sprzed ponad pół wieku) pojmowana jest coraz częściej jako przestrzeń oporu i konfliktu, a nie gnuśnej inercji i degradacji; to miejsce tworzenia się podmiotowości człowieka-konsumenta, nie zaś dodatek do jednowymiarowej egzystencji everymana (tu wyraźne inspiracje brytyjską szkołą cultural studies). Kulturę popularną konceptualizuje sięjako jedno z najistotniejszych źródeł tożsamości współczesnego człowieka (Kuligowski, 2002a); (3) Ostatnie trzy dekady w humanistyce znaczone były przez rosnące zainteresowanie kategorią płci kulturowej (gender) i wyłanianiem się tak zwanej antropologii feministycznej (kwestią zasadności powoływania tej subdyscypliny nie będę się w tym miejscu zajmował). Opublikowano na tej fali wiele cennych prac dotyczących ról męskich i kobiecych, ideologii relacji płci (tu przywołajmy alternatywną interpretację instytucji społecznych najakże dobrze znanych etnologom Wyspach Trobrianda [Weiner, 1976]), dowodnie przedstawiono androcentryzm obecny na większości etapów rozwoju nauki, w tym antropologii kulturowej. Mimo że nadal refleksja feministyczna bywa usuwana poza obszar poważnej teorii naukowej - z rozmaitych powodów, tyleż leżących po stronie intelektualnie rozleniwionych mężczyzn, co i nękających ich myślowy komfort kobiet - nie zabrakło jej interesujących przejawów w najnowszej antropologii kultury w Polsce. �154 Waldemar Kuligowski Miejsce, pozycję i organizacje kobiet w Polsce po systemowej transformacji roku 1989 z powodzeniem bada Monika Baer (2003a; 2003b; 2003c). Jej analizy są głęboko osadzone w kontekście gender studies, kategoria kobiety i kobiecości rozpatrywana jest na tle wyłaniającej się klasy średniej, opisy dotyczą poszukiwania miejsca w nowym układzie społecznym, budowania tożsamości w oparciu o nowe wartości i aspiracje. Innym przedmiotem analizy jest kobieca duchowość. Prezentuje sięjąna przykładzie międzynarodowej grupy Brahma Kumaris, która - kierowana przez tak zwane "starsze siostry" - dostrzega w pierwiastku kobiecym nie tylko fundament życia, ale także twórczości i jednostkowej wolności (Kościańska,2003). Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ten nurt badań nad kulturą będzie się na gruncie polskim nadal bujnie rozwijał. Na zainteresowanie antropologów czeka wszak wiele ważnych tematów: na przykład analizy "stylów konwersacyjnych", męskiego i kobiecego, zainicjowane przez Robin Lakoff (1975) i kontynuowane z rozmachem przez Deborah Tannen (np. 1997; 1999); krytyczne przyjrzenie się tradycji polskiej etnologii, z nastawieniem na szukanie wpisanych w nią ,,zniekształceń" wynikających z dominującej męskiej perspektywy (na 'odkrycie' czeka niezwykła praca Stanisława Szantera, ucznia Bystronia, z 1948 roku); a także śledzenie seksistowkich bądź patriarchalnych elementów na różnych poziomach wspólnej kultury (w odniesieniu do kultury rocka patrz: Kuligowski, 2003b). Rewizji wymagają ponadto, jak sądzę, dwa fundamentalne założenia feministycznej perspektywy badań nad kulturą, które przyjmowano dotąd bez większych oporów. Pierwsze mówi o uniwersalnym kojarzeniu kobiety ze światem natury (albo tym, co prywatne), mężczyzn natomiast z przestrzenią kultury (albo tym, co publiczne). Drugie zaś jest aksjomatem, wedle którego we wszystkich kulturach pozycja kobiety była generalnie gorsza niż pozycja mężczyzny. Raporty antropologów zaburzają ten klarowny i ideologicznie poręczny obraz, pokazując wyraźnie, że nie wszystkie grupy ludzkie wytworzyły opozycję między naturą a kulturą (lub między prywatnym a publicznym). Poważne potraktowanie twierdzenia mówiącego, że kategoria "kobiety" i "mężczyzny" jest skonstruowana kulturowo, wyklucza poza tym jakąkolwiek homogeniczność w tym względzie - fakt oszałamiającej różnorodności kulturowej przeczy temu w sposób nie podlegający dyskusji. Przemyśleć trzeba tu na pewno relacje między wymiarem symbolicznym a socjologicznym współbycia męskości z kobiecością. (Wskażmy na zabawny w istocie paradoks: termin history często zastępowany jest przez współczesne badaczki terminem herstory, pierwszy z nich bowiem - ,jego historia" - skażony jest wpisanym w siebie dominującym, męskim punktem widzenia. Zapomina się przy tym zupełnie o tym, że źródłosłów słowa historia nie ma nic wspólnego zjęzykiem angielskim.) Wciąż winny powstawać teksty obszernie zajmujące się związkami między refleksją feministyczną a antropologią kulturową/społeczną, samotnąjaskółkąjest w tej materii opracowanie Baer (1997). Nadal czekamy na polskie Women Writing Culture; �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 155 (4) Termin "globalizacja" - który słownik Web stera wymienił po raz pierwszy w 1961 roku - zdominował nauki społeczne przełomu lat 80. i 90. To wówczas pojawiły się określenia w rodzaju "transnarodowa scena", "kompresja świata", "globalna ekumena", "świat będący jednym miejscem", "przepływy", "transnarodowe powiązania" (Kilminster, 1999). Można wszelako przyjąć, że badacze stworzyli dwa dominujące podejścia do procesów globalizacyjnych. Pierwsze z nich kładzie nacisk przede wszystkim na globalne współzależności ekonomiczne, a jego promotoremjest lnunanuel Wallerstein (1974; 1979; 1990), który swoją wpływową teorią ustanowił model dla licznych badań. Nowoczesny system światowy (the modern world .system)jest, jego zdaniem, z gruntu kapitalistyczny. Życie społeczne i polityka narodowa są więc pospołu efektami ekonomicznej logiki kapitału gromadzonego przez światową ekonomię. Ta zaś dzieli świat na wyraźne strefy - Wallerstein wyróżnia centra, peryferie, semi-peryferie oraz obszary "zewnętrzne" (Castells [1999] w swoim opus magnum mówi w tym przypadku o tak zwanym "IV świecie", czyli regionach i ludziach nieprzydatnych ani jako producenci, ani jako konsumenci). Ogromne znaczenie działań międzynarodowych koncernów i krążenie kapitału przynosi obecnie raczej pogłębianie się różnic ekonomicznych niż ich eliminację. Dzieje się tak dlatego, że światowy system ekonomiczny jest dynamiczny, ale jego fundamenty wciąż pozostają niezmienne. Od tej neo-marksistowskiej perspektywy znacznie bardziej interesująca dla antropologa wydaje sięjednak optyka kulturologiczna. AIjun Appadurai (1996, s. 32) przekonująco przecież wykazał, że "dla zrozumienia nowej globalnej ekonomii kulturowej nie wystarczająjuż modele centra - peryferie". Zamiast tego zaproponował posługiwanie się zestawem oryginalnych neologizmów, które łączą sufiks scape z takimi pojęciami, jak ethno-, media-, techno-, żdeo-,jinance-. Te rozmaite ,,krajobrazy" to klocki, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, a ich inunanentnymi cechami są: amorficzność, płynność, nakładanie się na siebie. Bezwzględnie kluczowe dla zrozumienia sensu tego nowego słownika jest dostrzeżenie niejednoznacznych powiązań między mediami i migracjami; badacz ten nie wierzy bowiem w homogenizację świata, nawet gdyby konsumpcja stała się nowym rodzajem pracy, którą wszyscy będziemy musieli znosić. Rozejrzyjmy się wkoło, radzi Appadurai - "tureccy gastarbeiterzy w Niemczech oglądają tureckie filmy w swoich niemieckich mieszkaniach, tak samo jak Koreańczycy w Filadelfii oglądali w 1988 roku Igrzyska z Seulu poprzez satelity nadające z Korei, i tak jak pakistańscy taksówkarze w Chicago słuchają z kaset kazań nagranych w meczetach Pakistanu albo Iranu" (Appadurai, 1996, s. 4). Zarysowana w ten sposób perspektywa w centrum zainteresowania sytuuje takie zagadnienia, jak symboliczne reprezentacje, polityka kulturowa, technologia informatyczna, światowe media, ruchy religijne i społeczne, "nowe tradycje". Zauważa się, że rozwój globalnej komunikacji doprowadził do swoistej "kompresji" ludzi oraz miejsc, co z kolei zaowocowało rozszerzeniem i relatywizacją lokalnych doświadczeń. Stąd bardzo wiele pisze się o napięciu między "uniwersalizmem" �156 Waldemar Kuligowski a "partykularyzmem", czy "homogenizacją" a ,,:fiagmentaryzacją", stąd emblematycznym nazwiskiem dla tego podejściajest z pewnością Roland Robertson, autor koncepcji "glokalizacji" (1990; 1992; Robertson, Lechner, 1985). Glokalizacja każe zrewidować dotychczasowe ujęcia, wskazując na nowe rodzaje relacji między przestrzeniami lokalnymi a globalnymi (ciekawe jest to, że termin ten wywodzi się z ekonomii, zaczerpnięty bowiem został z teorii dotyczących marketingu, a dokładniej opisywał proces dostosowywania określonych produktów do lokalnych warunków i odbiorców). Wszelkie globalne trendy winny być, zdaniem Robertsona, analizowane i oceniane przez pryzmat lokalnych inicjatyw i wartości. Globalną scenę należy postrzegać w kategoriach "macierzy możliwości", która generuje bynajmniej nie jakąś jednolitą kulturę światową, ale daje do dyspozycji wiele odmiennych wyborów i kombinacji. Wszak rzeczywistym efektem globalizacjijest, przekonuje Leo Ching (2000), regionalizm raczej niż jakiś jednorodny system. W podobnym tonie wypowiadał się też Anthony Giddens, utrzymując, że globalizacja nie jest wyłącznie zjawiskiem występującym "tam, na zewnątrz", odnoszącym się do systemów światowych, ale dzieje się również "tutaj, wewnątrz", dotykając naszej codzienności, a nawet intymności. "Globalizacja dokonuje swoistej inwazji w lokalność, lecz nie prowadzi do zniszczenia lokalnych kontekstów; wprost przeciwnie - twierdzi brytyjski socjolog - nowe fonny lokalnej tożsamości kulturowej i autoekspresj i są przyczynowo związane z procesami globalizacji" (Giddens, 1996, s. 366). Dla Ulfa Hannerza z kolei, globalna kultura "powstaje poprzez wzrastającą współzależność kultur lokalnych" i rozwija się "bez wyrażnego zakotwiczenia na jednym terytorium" (Hannerz, 1990, s. 237). Wynika z powyższego niezbicie, że globalizacja to jeden z tematów, który winien najżywiej interesować antropologów kultury, także w Polsce. Niestety, na razie prac dotyczących kulturowego wymiaru globalizacji nie powstało zbyt wiele. Ciekawe jest w tym kontekście zainteresowanie muzyką folkową, czyli zjawiskiem o charakterze globalnego trendu, które wyrasta przy tym z lokalnych kontekstów. Magdalena Sztandara (200 l ) nazywa to "powracaniem do korzeni", Kuligowski zaś rozpatruje ten fenomen w kategoriach "tradycji wytworzonej" (200Ia) bądź opisuje jako dialog wartości "globalnych i parafialnych" (2004). Ta sama dwójka autorów podjęła ponadto - niezależnie od siebie - problematykę związaną z funkcjonowaniem w naszym kraju Wiejskich Alternatywnych Społeczności. Wyłaniające się w końcu lat 80. niewielkie wspólnoty młodych ludzi z miast, którzy postanowili przenieść się na wieś i tam prowadzić inne, alternatywne życie, wyrażnie mieszczą się w nurcie globalnych przemian kulturowych. Polskie wspólnoty są zresztą dzisiaj częścią światowej sieci ekologicznych wsi (Global Eco-Village Network). Zmienne, wciąż w procesie kształtowania się, społeczności jawią się tedy jako bardzo intrygujący i atrakcyjny przedmiot badań: ze względu na ich antyurbanizm (Sztandara, 200Ia), postulowaną, a czasem i rzeczywistą alternatywność (Sztandara, 2002) czy wreszcie z uwagi na wpisany w logikę ich istnienia rys glokalizacyjny (Kuligowski, 2003d). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 157 Jestem przekonany, że tematyka globalizacyj na stanie się w najbliższych latach jednym z czołowych riffów antropologii kultury w Polsce, bo po prostu nie ma innego wyjścia. Homogeniczne, zamknięte grupy i narody, zamknięte terytoria, samorodne wartości to już pieśń przeszłości, a może jedynie figura myślenia ceniącego sobie najwyżej własny komfort. Wydaje się, że na serio będzie trzeba przemyśleć zalecenie George' a E. Marcusa (1995), który namawiał do podjęcia badań w wielu miejscach; przywiązanie do jednego punktu na mapie nie wystarcza bowiem obecnie do rzetelnego wypowiadania się na temat kondycji świata zglobalizowanego i jego mieszkańców. Jeśli zgodzimy się co do tego, że grecka empeiria znaczy "doświadczenie", to musimy przyznać, że współczesność wymaga czegoś więcej ponad klasyczne stacjonarne badania terenowe. W globalnej "przestrzeni przepływów" i wszechpowiązań zakrawa to zwyczajnie na anachronizm; (5) Wirtualizacja stoi dzisiaj w jednym rzędzie z kluczowymi kategoriami współczesnej teorii kultury, takimi jak subiektywność, działanie, struktura, przestrzeń i czas. Ustawia sięją przy tym na długim historycznym kontinnum, ogarniającym między innymi rytuał, wiarę w cuda, barokową architekturę, transsubstancjację. Te żródła powodują, że powszechnie stosowane opozycje w rodzaju wirtualne/rzeczywiste lub abstrakcyjne/konkretne, komplikują się. Wszak to wirtualne jest dziś rzeczywiście istniejącym, a abstrakcyjne zaledwie możliwym. Jaka byłaby w tym kontekście różnica między zjawiskiem dija vu a symbolem? Ponadto, Rob Shields (2003) bodaj jako pierwszy połączył wirtualność z Turnerowską definicją liminalności: w obu wypadkach idzie przecież o bycie between i betwixt, o próg, stawanie się. Już na tym ogólnym poziomie widać, że kategoria wirtualności nie jest dla antropologii kultury zjawiskiem z innej planety, esencjonalnie obcym, wobec którego jesteśmy bezradni. Można przecież przyglądać się Internetowi za pośrednictwem takich znajomych kategOlii,jak przestrzeń, czas, wiedza, płeć, naród (Kuligowski, 2002d). Staje się to jeszcze wyraźniejsze, kiedy sięgniemy po prace będące wynikiem "etnograficznych" badań środowiska Internetu. Badania tego specyficznego środowiska narodziły się w drugiej połowie lat 90., kiedy ono ciągle jeszcze się kształtowało. Już wtedy udało się jednak wyznaczyć kilka najważniejszych wymiarów, które skupiały uwagę badaczy. Były to: społeczności wirtualne, tożsamości i interakcje on-line oraz digitalne dyskursy. Większość autorów była zgodna co do tego, że Internet to "bezdyskusyjnie przestrzeń społeczna, w której ludzie spotykają się twarzą w twarz, tyle że należy na nowo zdefiniować zarówno pojęcie spotkania, jak i twarzy (Stone, 1999, s. 85). Za słupy milowe w rozwoju tej dziedziny refleksji uznaje się zwykle dwie prace - Virtual Community Harolda Rheingolda (1993) oraz Life on the Screen Sherry Turkle (1995). Ten pierwszy przedstawił społeczną historię konkretnej grupy internetowej - była to Whole Earth'Lectronic Link; Turkle zapytywała z kolei o to, co dzieje się z ustaloną koncepcją tożsamości w jej zetknięciu z rzeczywistością wirtualną. Początkowo przecież skłonni jesteśmy zakładać, że w sieci podróżujemy po prostu ze zwykłą, codzienną tożsamością, i w istocie tak czynimy, korespondując za po- �158 Waldemar Kuligowski średnictwem elektronicznej skrzynki pocztowej czy kupując jakieś towary. Co wydarza się jednak po wkroczeniu w pseudonimowe światy czatów IRC albo w pełni fantastyczne przestrzenie MUD-ów? "W komputerowo zapośredniczonych światach - wyjaśnia Turkle - tożsamość jest zbiorowa, płynna i konstytuowana w interakcji z maszyną" (Turkle, 1995, s. 15). Oba entuzjastyczne wobec Internetu wystąpienia, dały początek prawdziwej falijego badania. Socjologowie poczęli analizować "społeczne sieci" elektronicznego świata, lingwiści skupili się na osobliwym języku cybemautów i stworzonej przez nich "net-ykiecie", feminizm śledził konstrukcję gender na stronach www, próbowano nawet powołać do życia "antropologię cyborgów". Czym, zapytajmy, zajęli się w tej sytuacji antropologowie? Za kluczową kwestię uznano dociekanie tego, jak używa się nowych technologii, co robią z nimi uczestnicy różnych internetowych środowisk: od, początkowo, lesbijskich barów on-line (Correll, 1995) po skomplikowane struktury internetowych miast (Silver, 2000). Obecnie, najbardziej bodaj wpływową propozycją badania Internetu jest program pod nazwą "Virtual Ethnography", promowany przez Christine Hine. Wychodzi ona z założenia, że Internet jest jak najbardziej odpowiednim, a w dodatku wciąż oryginalnym przedmiotem dla badań etnograficznych (to ostatnie pojęcie zdaje się przeżywać na Zachodzie swój renesans). "Etnografia umożliwia podjęcie studiów nad tym, co ludzie robią z technologią" (Hine, 2000, s. 21), przekonuje, warto analizować te działania oczyma podejmujących je osób. Bo Internet to dla Hine i kultura, i artefakt kulturowy, a także tekst, który jest czytany i pisany przez jego użytkowników (2000, s. 147). Stąd wypływa jego istotność, stąd waga pytań w rodzaju, jak ludzie zachowują się w sytuacjach, o których mówią on-line, w środowisku off-line?, w jaki sposób używają technologii w codziennym życiu?, jak wpływa ona na relacje rodzinne lub na wykonywaną pracę?, jakie wytwarza wartości? które znaczenia są akceptowane? Tak sformułowany program podejmowany jest w ramach różnych projektów (np. Whittle, 2003). Bez Hine'owskiej emfazy tworzenia nowego typu badań (zaznaczmy, że autorka programu "Virtual Ethnography" nie posiada wykształcenia antropologicznego), radzą sobie natomiast Daniel Miller i Don Slater. Deklarują oni prowokacyjnie, że nie istnieje taka rzecz jak Internet, sąjedynie różnorodne media i treści, które ludzie włączają do "swojego" Internetu. Dla autorów The Internet. An Ethnographic Approach cybermedia są elementem kultury materialnej, która po prostu współtworzy potoczność w różnych miejscach świata, np. w opisywanym przez nich Trynidadzie (Miller, Slater, 2000). Podkreślają przy tym, że Internet jest używany przez różnych ludzi, w różnych celach i w różnych kulturach, i ten prosty fakt wystarczy już za cały manifest badawczy. Ciągle nie mamy - stwierdźmy to bez satysfakcji - tak szeroko zakrojonych przedsięwzięć w nowej antropologii kultury. Internet przedstawia się póki co jako próbę stworzenia alternatywnego świata z własnymi państwami, paszportami i cyfrowymi miastami (Szczechowicz, 2003), wskazuje na obezwładniający czar �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 159 "teleobecności", obserwowany na przykładzie internetowych czatów (Butkiewicz, 2003), pisze o nader ekspansywnym zjawisku RPG, czyli role-playing games, gier fabularnych (Wołyńska, 2003). Ogromne pole badań i refleksji jest zatem "do wzięcia". Ileż można sobie po nim obiecywać! Spróbujmy sformułować terazjakiś rodzaj podsumowania. Nawet pobieżna analiza zebranych powyżej tekstów jednoznacznie pokazuje, że w zdecydowanym odwrocie znajdują się szeroko pojmowane studia nad folklorem. Dzieje się tak, być może, z racji, które tymi słowy wyłożył Geertz: "Analiza kulturowajest ze swej natury niedokończona (...). Lecz na tym właśnie, wraz z trapieniem wrażliwych ludzi tępymi pytaniami, polega (...). Istnieje wiele sposobów, aby tego uniknąć przemienienie kultury w folklor i zbieranie jej, przemienienie jej w zbiór właściwości i liczenie ich (...) i bawienie się nimi" (Geertz, 2003, s. 57). Skoro radykalnie zmienił się świat, a kształty kultury wysnuwane są dzisiaj z innych źródeł, tedy nowe pokolenie antropologów nie ma ochoty na podejmowanie folklorystycznej ,,zabawy". Gdzie indziej bije jego serce. Wizualność, Internet, globalizacja, feminizm, kultura popularna (albo pamięć i wyobraźnia, albo realne i wirtualne, totalne i unikatowe, męskie i żeńskie, autentyczne i roztożsamione), to imiona najnowszych przedsięwzięć podejmowanych w łonie antropologii kultury. Niektóre z tych tematów zostały już rzetelnie rozpoznane, inne czekająjeszcze na swoich badaczy. Widać jednak wyraźnie, że nowe pokolenie stara się "nadążać" za rzeczywistościąktóra przyspiesza na naszych oczach, jak nigdy wcześniej w historii - że usiłuje myślowo ją okiełznać. Krystalizuje się w związku z tym, moim zdaniem, jakieś nowe rozumienie zasadniczych dla antropologii problemów: jej przedmiotu (którym tradycyjnie był "obcy"), jej metody (za którą tradycyjnie uznawano obserwację uczestniczącą), medium (czyli tradycyjnej monografii), wreszcie jej przeznaczenia (lokowanego niegdyś w praktyce, dziś coraz bliższego zaś spekulatywnej refleksji). Po "pisaniu" i "czytaniu" kultury ideałem staje się być może poszukiwanie emocji i nadziei, które miałaby dawać praca antropologa -jemu samemu i innym. Inne cechy odrębne nowego pokolenia - poza zewnętrzną cezurą kalendarza - znaleźćjest znacznie trudniej. Tytułowego następnego pokolenia nie spaja wspólne doświadczenie generacyjne, najlepiej o traumatycznym charakterze, nie łączy podejmowana ramię w ramię naukowa batalia, nie konsoliduje' odkrywanie' nowych autorytetów albo kontynentów poznania ani nawet wspólnota zabawy czy silna więź towarzyska. Dlatego, jak sądzę, nie funkcjonuje wśród tej generacji językowe wskazanie na "nich", próżno również chwytać uchem wypowiedziane z pełną powagą ,,my". Jest różnica kluczowa, "pokolenie pierwsze" na tym wszak rozróżnieniu fundowało własną odrębność, na tej bazie wykuwało właściwą sobie autodefinicję (chyba że heretycko przyjmiemy, iż są to efekty "pracy" nad tworzeniem środowiskowego mitu, o tyle skutecznej, że kierowanej przez zawodowych badaczy mitów ...). �Waldemar 160 Kuligowski Wielu młodych antropologów przyznaje się do posiadania osobistych mistrzów-poprzedników w naukowym dziele (raczej rodzimych niż obcych). Wiem to z rozmów, wiele także daje się wyczytać z konkretnych tekstów. Nic w tym oczywiście nagannego, wydaje się wręcz, że tak winna przebiegać uświęcona droga naukowego terminowania, że szczęśliwą okolicznościąjest posiadanie własnych intelektualnych bohaterów. Na szczęście, następne pokolenie nie poprzestaje na podążaniu przetartymi już ścieżkami, przywołani autorzy uparcie szukają swojej niepowtarzalnej kreski, wypracowują własną sygnaturę, chcą przemawiać oryginalnym idiomem. Są oczywiście po-, ale starają się także być przed-lub chociażbyw-. Można chyba powiedzieć na zakończenie, że o swoistości nowego pokolenia, swoistości mimo wszystko realnej, przesądza nie łatwa próba połączenia dwóch dychotomicznych postaw, apollińskiej i dionizyjskiej. Zasada apollińska oznaczałaby podporządkowanie regule, powściągliwość, dyscyplinę w sprawach indywidualnych i zbiorowych. Zasada dionizyjska odnosiłaby się natomiast do tego, co,jednostkowe, oparte o eksperyment, bezwstydnie ekscentryczne. To jednoczesne przyznanie, że pracuje się w cieniu mistrzów i pod dyktando odziedziczonych metod, jak i bez żalu wypowiedziany pogląd, wedle którego wszelkie kanony i tradycje w nauce mają charakter tymczasowy, a żaden probierz nie jest wieczny, lecz zawsze domaga się rekontekstualizacji. To zmagania namiętności z oschłościąi tylko ta walka, jak to sobie wyobrażam, może przerobić zwykłych zjadaczy akademickiego chleba w naukowe anioły. BIBLIOORAFIA Antropologia słowa ... 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i redakcja G. Godlewski, Warszawa. Appadurai A. 1996 Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis. BaerM. Ewolucja myśli feministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podsta1997 wie wybranej literatury, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć, t. II Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi.ś, Poznań. Women:S Spaces: Class, Gender and the Club, Wrocław. 2003a In Search a/Identity? Reflections on the Category 0/ 'Women' in Transitio2003b nal Poland, w: Between Tradition and Postmodemity. Polish Ethnography at the Tum ofthe Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warsaw. Nowy etos? Antropologiczny szkic pewnej organizacji kobiecej, w: Obsza2003c ry kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Bracki M. 1994 Kultura i natura. Uwagi na marginesie badQti nad gestami, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 161 Antropologia postmodernistyczna wobec krytyki, w: Transformacja, ponowoczesność - wokól nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. Krótka historia badań antropologicznych nad językiem ciala, "Zeszyty 2<m Etnologii Wrocławskiej", nr l. Język ciala w ujęciu antropologicznym, Wrocław. 2001 2001a Dziedzictwo Hermesa w antropologii, "Zeszyty Etnologii Wrocławskiej", nr 1(2). FAQ, w: Clifford Geertz: lokalna lektura, D. Wolska, M. Brocki (red.), 2003 Kraków. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. 19900 Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin. Slowo wstępne: antropologia a zmiana systemowa, w: Oblicza zmiany. Etl 996b nologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód. Antropologiajako próba ognia, "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Buchowski M., M. Kempny 1999 Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M. Buchowski (red.), Warszawa. Buliński T. Czlowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: studium antropolo2001 giczne, Poznań. 2002 Nauczanie kultury popularnej, czyli żywot pedagoga radykalnego. O granicach krytycznego dyskursu (sztuka w trzech aktach z preludium i finalem), w: Edukacja w czasach popkultury, W Burszta, A. de Tchorzewski (red.), Bydgoszcz. Burszta WJ. 19900 Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź. 1996b Wstęp: detektywi i nomadzi, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. 1996c Flaneur w bibliotece, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. Antropologiajako ..próba oka", "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Burszta W, A. de Tchorzewski, (red.) 2002 Edukacja w czasach popkultury, Bydgoszcz. Burszta WJ., W Kuligowski 1999 Dlaczego kościotrup nie wstaje. Ponowoczesne pejzaże kultury, wstęp Z. Bauman, Warszawa. Burszta WJ., W Kuligowski (red.) 2002 Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, Poznań. Butkiewicz K. 2003 Tożsamość. Halloween przez 365 dni w roku, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Castells M. The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. II: The Power of 1999 Identity, Oxford. 1999 �Waldemar Kuligowski 162 ChingL. 2<XXl Globalizing the Regional; Regionalizing the Global.' Mass Culture alld Asianism in the Age ofLate Capital, "Public Culture", vol. 12,no l. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy ipielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. Objawienie fatimskie - mityczny apokryf XX wieku, w: Nie-Zlota Legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, J. Eichstaedt, K. Piątkowski 2003a (red.), Ożarów. CzajaD. 2004 Wprowadzenie. Być tu, pisać tu, w: (tegoż) Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Correll S. 1995 The Ethnography of an Electronic Bar: The Lesbian Cafe, "Journal of Contemporary Ethnography", no 3 (24). DetlemM. 2<XXl Dohnal Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, przeł. J. Dziekan, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. . Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: Szkice etnologiczne. Dedykowane Profesor Annie Szyfer, A. Brencz (red.), Po- 2002 znań. DomańskaE. 1996 1999 Dudziak MJ. 1998 2001 2003a 2003b Od postmodernistycznej narracji do po-postmodernistycznego do~:wiadczenia. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, "Teksty Drugie", nr 2/3. Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań. Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia" Ulicy Krokodyli"jako analizy miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. O niektórych aspektach wielokulturowości na pograniczu polsko-niemieckim, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa", z. 19. Pejzaże berlińskie, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Od nocy pióropuszy do dnia coca-coli, czyli estetyczne wspólnoty Jarocina, w: Rock. Między duszą a ciałem, WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. DziekanJ. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W Tumera, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Dzięcielski R. 2001 Eichstaedt 2<XXl Eichstaedt 2003 2003 Ludowe obrazy świata. Inspiracje bystroniowskie, Łódż. J. (red.) Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Ożarów. J., K. Piątkowski (red.) Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, Ożarów. Słowo i obrazowanie, w: Nie-Złota Legenda ... , op. cit. Fabian J. 1998 Moments of Freedom. Anthropology and Popular Culture, Charlottesville i London. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 163 Frąckowiak P. 2002 Przypadek Castanedy, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Geertzc. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, w: M. Kempny., E. Nowicka (red.), Badanie f.."Ultury.Elementy teorii antropologicznej, Warszawa. GellnerE. Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Warszawa. 1997 Giddens A. Ajjluence. Poverty and the Idea of Post-scarity Society, "Development and 1996 Change", no 27. GimbutM. Modele epistemologiczne a poznanie w etnologii, "Zeszyty Etnologii Wro2003 cławskiej", nr 1(5). GÓmyK. 2003 Antropologiczno-socjologiczne studium społeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wrocław. Górny K., M. Marczyk 2003 Na Bugu we Włodawie. Rejleksje nad folklorem, historią i współczesnością, Włodawa. HannerzU. 1990 Cosmopolitans and locals in world culture, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. HineCh. 2<XX> Virtual Ethnography, London. Hole K., A. Pomieciński 2001 Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem, "Lud" t. 85. Jot-Drużycki 1. 1998 Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. 1999 Vlepka albo interpretacja swobodna, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nrl-2. KafarM. 1999 Antropologiczne rejlek:,je nad Kulturą Rave, w: M. Kempny, G. Woroniecka (red.) Religia i kultura w globalizującym się świecie, Kraków. 2002 Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera, "Lud", t. 86. Kaniowska K. 1995 Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej, w: A. Posern-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań. KempnyM. 1994 Antropologia bez dogmatów - teoria społeczna bez iluzji, Warszawa. Kempny M., E. Nowicka 2003 Elementy teorii antropologicznej - wprowadzenie, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa. Kilminster R. 1999 Globalization as an Emergent Concept, w: A. Scott (cd.), The Limits ofGlobalization. Cases and Arguments, London, New York. KlekotE. 2002 Święte obrazki, Licheń i sąd smaku, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. �Waldemar Kuligowski 164 Kolankiewicz L. 1995 1999 Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Warszawa. Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", blok zatytułowany" Colloquia Ethnologica ". Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, nr 3--4. 2003 KosowskaE. 2003 Kościańska Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Katowice. A. 2003 The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity ..., L. Mróz Z. Sokolewicz, Kowalczyk 1996 Kowalski 1999 2001 Warszawa. P. Reklama rządzi światem, czyli spiskowej teorii dziejów ciąg dalszy, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, W. Burszta (red.), Poznań. AP. Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. Myślenie przedjilozojiczne: studia zjilozojii kultury i historii idei, Poznań. KubiakAE. 1997 1999 2002 2003 Delicje i lewa ręka Kriszny, Warszawa. O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: Religia i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków. Sztuka New Age, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3--4. Obszary kobiecej duchowości. Feministyczny dyskurs w kulturze New Age ijego pograniczach, w: Obszary kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Kula A 2002 Kuligowski 1996 Licheńska Golgota jako przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa Drogi Krzyżowej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. Oprzyjemności analogii, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, w.J. Burszta (red.), Poznań. 1998 2cro Teoria: podróż ku przekroczeniu, w: Interpretacja jako konstrukcja, 1. Topolski (red.), Poznań. 2oo2d "Kłopoty z kulturą" i pytania o autentyzm, "Lud", t. 84. Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznań. Wytwarzanie autentyzmu. Polska muzykafolk, "Literatura Ludowa", nr 1. Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Popkulturajako źródło tożsamości, "Kultura Popularna", nr O. Błogosławieństwo Szeherezady: John Barth, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Edukacja i kultura popularna albo paradoks Guliwera, w: Edukacja w czasach popkultury ... , op. cit. Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, "Kultura i Społeczeństwo", 2oo3a Natura a reklama, czyli gepard w trampkach, w: Ekran. mit, rzeczywistość, 2001 200la 2002 2oo2a 2oo2b 2oo2c nr I. WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. 2oo3b foko, Baśka, Freddie - kobiety w rocku, w: Rock. Między duszą a ciałem, 2oo3c WJ. Burszta (red.), Warszawa. Uwolnić się od Geertza, w; D. Wolska, M. Brocki (red.), Clifford Geertz, lokalna lektura, Kraków. 2oo3d Glokalizacja po polsku: Wiejskie Społeczności Alternatywne. Przypadek Wolimierza, "Kultura i Społeczeństwo", t. XLVI[, nr 4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 2004 165 Folkowa Polska. Między globalizmem a paraji.alizmem, "Kultura Popularna", nr I (7). Kuligowski w., P. Zwierzchowski, (red.) 2002 Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz. LakoffR. 1975 Language and Woman :s Place, New York. Łagoda J. 2002 Zbiór obcych czy efemeryczna wspólnota? Refleksje nad typem człowieka w kontekście kultury popularnej, "Kultura Popularna", nr O. 20013 Widnokręgi, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Malewska-Szałygin A. 2002 Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa. Ethnopolitology - Talking with Highlanders about Politics, w: Between 2003 Tradition and Postmodernity. .., L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa. MarcusG.E. 1995 Ethnography in/ofthe world system: the emergence ofmulti-sited Ethnography, "Annual Review of Anthropology" no 24. Metelski A. 2003 Tekst i komunikacja reklamowa: manipulowanie znakami, w: Nie-Złota Legenda ..., J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów. Miller D., D. Slater 2000 The Internet: An Ethnographic Approach, Oxford. Olechnicki K. 2003 Antropologia obrazu, Warszawa. Pomieciński A. 2003 Odczytać reklamę - zrozumieć kulturę, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Posem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Rheingold H. 1993 The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, Reading, Cambridge. Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, "Theory, Culture&Society", vol. 7, no 2-3; 1992 Globalization: Social Theory and Global Culture, London. Robertson R., F. Lechner 1985 Modernization, Globalization and the Problem of Culture in World-Systems Theory, "Theory, Culture&Society", vol. 2, no 3. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78. I998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. RokitaM. 1999 Higiena osobista w ponowoczesności. Relikt modernizmu czy nowe średniowiecze, w: Transformacja, ponowoczesność - wokół nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. ShieldsR. 2003 The Virtual, London i New York. �Waldemar 166 SikoraS. 1997 1999 2004 2004a SilverD. 2(XX) StoneA.R. 1991 SulimaR 2(XX) Szanter S. 1948 Szczechowicz 2003 Kuligowski Autobiografia stworzona zfotografii. Metafora afotografia, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. Nowe przestrzenie antropologii wizualnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3. Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin. Kartka pocztowa w służbie wyobrażonego. Jean Rouch, "Op. cit", nr 3 (16). Forthcoming: Communication, Community, Consumption: An Ethnographic Exploration ofan Online City, w: B.E. Kolko (cd.), Virtual Publics: Policy and Community in an Electronic Age, New York. Will the Real Body Pleas Stand Up: Boundary Stories about Virtual Cultures, w: M. Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, Cambridge. Antropologia codzienności, Kraków. Socjologia kobiety, z przedmową 1. S. Bystronia, Warszawa. R. Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Sztandara M. 2001 Folk i folkloryzm. Uwagi o modzie i powracaniu do korzeni, "Literatura Ludowa", nr 3. Miejsca święte i miejsca przeklęte. Szkic o antyurbanizmie Wiejskich Spo2001a łeczności Alternatywnych, w: P. Kowalski (red.), Przestrzenie, miejsca. wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Opole. 2002 Alternatywne "ucieczki" w kulturze masowej, "Kultura Popularna" nr O. Tannen D. Co to ma znaczyć. Jak style konwersacyjne kobiet i mężczyzn wplywają /la 1997 to, kto jest wysłuchany, kto zbiera laury i co jest zrobione w pracy, prze\. A. Sylwanowicz, Poznań. Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, przeł. A. Sylwano1999 wicz, Poznań. TurkleS. Life on the Screen. Identity in the Age ofthe Internet, New York. 1995 WalczakK. Zjednoczeni w rocku. Muzyka rockowa jako alternatywne źródło tożsamo2003 ści, w: Rock. Między duszą a ciałem, op. cit. Wallerstein L The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the 1974 European World Economy in the Sixteenth Century, New York. The Capitalist World Economy, Cambridge. 1979 Culture as the Ideological Batteljield of the Modern World-System, 1990 w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. Weiner A. Women of Value. Men of Renown, Austin. 1976 Whittle A. Virtual Methods. Methodological Reflections on Innovate Ethnography. 2003 www.soc.surrey.ac.uk. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 167 Wieczorkiewicz A. 1996 Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym. rycerz i włóczęga, Gdańsk. 1996a O{unkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. WielandL. 2002 Zapasyamerykańskiejako spektakl kulturowy, "Kultura Popularna", nr O. Wolska D., M. Brocki (red.) 2003 Clifford Geertz: lokalna lektura, Kraków. Wolyńska J. Baśnie. czyli o grach fabularnych, w: Ekran. mit. rzeczywistość, op. cit. 2003 WrightT. 2(0) Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, przeł. S. Sikora, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-4. Waldemar Kuligowski THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND: THE NEXT GENERATION? (SUITlITIaI)' ) The basic aim ofthe article is to analyse and assess the scholarly achievements ofthe youngest generation of the anthropologists of culture in Poland. The very notion of "anthropology of culture" relates to a group of scholars active at the beginning of the 1980s. This group, very critical about the conditions ofPolish ethnology at the time, formulated a new research programme that opened itselfto new trends in the research of culture in the West. Today its representatives are recognized scholars and their works have become part ofthe local canon. Therefore, the direction in which the youngest scholars have gone, their attitude to tradition and their research areas seem to be of great interest. In my opinion, the most important research areas, which c()-(;reate the picture of the new generation of Polish anthropology of culture, include: visual anthropology, analyses of popular culture, anthropology inspired by feminism, research into the phenomenon of globalization and the Internet. This means that anthropologists try to study what is new in culture, what emerges and what takes shape before their own eyes. Such key categories as a stranger, another, field research, poetics, style are redefined. It should be emphasized that young scholars have not formed any separate group that could be compared to that formed by their predecessors - this explains the question mark in the title. A wide range of their interests, personal passions, their own masters give an interesting multitude of scholarly approaches, unparallel in Polish anthropology until today. �-------------, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/244da60e1d5629b194c6995f33c59ed3.pdf 6cfd36e594056c029e81e4a741947932 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2113 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource kultura antropologia kulturowa interpretacja antropologiczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1962 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.227-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 78, 1995 CZESŁAW ROBOTYCKI Instytut Etnologii Uniwersytet Jagielloński Kraków ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE URZECZYWISTNIONY - PROJEKT Kiedy w 1980 roku grupka etnografów ogłosiła w kwartalniku "Polska Sztuka Ludowa" zbiór postulatów proponujących inne niż do tej pory podejście do etnografii, to został on przyjęty przez środowisko dość kwaśno i z niedowierzaniem. Chwała więc Aleksandrowi Jackowskiemu "Jackowi" za to, że nie uległ wówczas atmosferze i drukując w czasopiśmie, którego był "naczelnym" dalsze teksty grupy, na stałe udostępnił trybunę i tym samym podpisał się również pod "manifestem"(Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski, 1980-1981). Przesłaniem manifestu była teza mówiąca, że nie można uprawiać nauki o kulturze samoograniczając się w możliwościach, zawężając zakres lub stosując anachroniczne metody, a tak, zdaniem autorów, działo się w polskiej etnografii. Etnografia musi więc podjąć trud rozważenia własnych możliwości badawczych, opierając się na innych tradycjach i nowych metodologiach. Nadto tych, którzy chcą zmierzyć się z problemami złożonej i wielowątkowej kultury współczesnej czeka dodatkowo zadanie określenia nowych zakresów badawczych, metod i sposobów interpretacji. Oto bowiem wyczerpuje się moc wyjaśniająca paradygmatu o tradycyjnej kulturze ludowej a pojawiają się perspektywy antropologii jako reinterpretacji. Stwierdzając powyższe grupa (w środowisku mówiło się wówczas "oni") nie była gołosłowna. Miała już za sobą pierwsze publikacje realizujące głoszone postulaty (Benedyktowicz, 1980; Robotycki, 1980; Stomma, 1976; 1978 - 1979; 1979; Tomicki, 1975; 1976; Wasilewski, 1979a; 1979b). Manifest miał charakter roboczego słownika pojęć i autorów, do których najchętniej odwoływali się jego sygnatariusze. Grupa organizowała liczne badania terenowe, spotkania, dyskusje i kOJ;lferencje. Prowadzone otwarcie, bez sztampy i celebry, często w nastroju ludycznym, nie ograniczające autorów, przyciągały nowych uczestników, ambitnych studentów i ciekawe postacie spoza etnografii. Ukształtował się w ten sposób obyczaj, który łatwo było krytykować, nie dostrzegając poza nim coraz wyraźniejszych efektów merytorycznych. A te pojawiły się szybko. �228 Po roku 1980 pojawiały się coraz częściej kolejne teksty, najpierw artykuły w "Polskiej Sztuce Ludowej", potem książki zbiorowe i indywidualne, które podejmowały trzy typy problemów: analizę i ocenę dotychczasowego dyskursu etnograficznego, ocenę szeroko pojętej praktyki etnograficznej oraz interpretacje eksponujące kulturowe sensy, znaczenia i mityczne konstrukcje wyobrażeń zbiorowych (zobacz: bibliografia). Opcja antropologiczna w polskiej etnografii rozwija się od lat co najmniej piętnastu i jest już utrwalonym sposobem interpretacji. Nie jest to metodologiczna efemeryda, która zniknie bez śladu przy lada okazji. Antropologiczne propozycje zmian modelów interpretacji zawierają istotne rozstrzygnięcia, które dotyczą wielu kwestii. Chodzi o zakresy badawcze, odpowiedniość metod, status ontologiczny kultury, usytuowanie badacza, poziomy wyjaśniania, kompetencje, języki i sposoby wypowiedzi. Przyjęcie określonego rozwiązania w jednej z wyliczonych kwestii wymaga przecież równoczesnego, konsekwentnego przekształcenia innych elementów systemu interpretacyjnego. Dlatego też, przy omawianiu osiągnięć i dalszych możliwości antropologii w Polsce, przyjmuję porządek logiczny. Powinien on mieć przewagę nad chronologicznym sposobem wykładu. Natomiast informacje o tym kto, kiedy i jak przystał do grupy, kto od niej odszedł, kiedy i gdzie odbywały się spotkania, mogą służyć jako obyczajowe konteksty, wiele mówiące o pokoleniowym charakterze powstawania polskiej antropologii. Być może zostaną one kiedyś osobno opisane, albo też pozostaną folklorem, apokryfem, "tajną historią kręgu antropologicznego". Interpretacja antropologiczna rozwinęla się w polskiej etnografii do wymiarów samodzielnych opcji badawczych dzięki równoczesnemu pojawieniu się różnych koncepcji teoretycznych, umożliwiających spojrzenie na kulturę z różnych punktów widzenia. Postawione na nowo pytania o istotę kultury i sposoby jej badania podważyły w pierwszym kroku realistyczny model nauki. Model realistyczny prowadził bowiem często do poszukiwania istoty kultury poza nią samą, na przykład, w strukturze gospodarczej lub społecznej. Antropologia zastosowała inne sposoby interpretacji kultury. Uznała semiotyczny, polisemiczny i komunikacyjny charakter kultury. Narzuciła też metodologiczny postulat systemowego jej ujmowania i poszukiwania dla interpretacji jej wewnętrznych reguł i ogólniejszych matryc na innym poziomie (Buchowski, 1986; Robotycki, 1992a; Stomma, 1979; 1981; 1986; Węglarz, 1991). Inne aspekty i inne możliwości oferowały podejścia, nazwijmy je w przybliżeniu, hermeneutyczne, które akcentowały badania nad symbolem i światopoglądem, podkreślając mityczno-rytualny charakter kultury (Benedyktowicz, 1980; 1988a; Czaja, 1993; Michera, 1991; 1994a). Przedmiotami interpretacji stało się też światopoglądowe uwikłanie norm i postaw (Tomicki, 1977; Robotycki, 1980), kosmologiczno-obrzędowa wizja świata (Tomicki, 1975; �229 1976; 1979). Często sam problem uzyskiwał dzięki nowym możliwościom różne oswietlenie. Na przykład kategorie swojskości i obcości rozpatrywano fenomenologicznie (Benedyktowicz, 1987) lub strukturalistycznie (Stomma, 1986; Węglarz, 1994). Wybrane opracowania, wymienione tu jako przykłady trwałych tendencji postępowania badawczego, ostatecznie przełamują stare paradygmaty, które do tej pory utrzymywały metodologiczny monolit polskiej etnografii. Przez rzeczywiste zastosowanie w analizach nowych metod, a nie przez niewiele dające ogólne omówienia nowości w periodykach, zdynamizowano krajową naukę o kulturze. Dobra znajomość oryginalnych prac twórców nowych. nurtów etnologii i antropologii światowej jest podstawą pozytywnych alternatyw badawczych oraz krytyki rodzimego dorobku (Piątkowski, 1985; Stomma, 1989). Antropolodzy polscy, śledząc kierunki zmian i tendencje w nauce światowej zdają sobie sprawę, że ich zainteresowania i spory są jedną z wersji sporów toczących się w szerszej skali (Robotycki, Węglarz, 1983). Znane są im ciągnące się od lat wielowątkowe dyskusje o nowych zakresach i możliwościach antropologii (Burszta, 1992b; Kaniowska, 1985; 1991; Tokarska-Bakir, 1990). Interesuje ich coraz częściej eksploatowane pogranicze etnologii i lingwistyki (Burszta, 1986), etnologii i semiotyki (Piątkowski, 1993), etnologii i sztuki (piątkowska, 1994; Robotycki, 1992). Przedmiotem studiów są też bardziej ogólne problemy ontologiczne i epistemologiczne dotyczące kultury (Barański, 1992a; Buchowski, 1990; Burszta, 1992a; Kaniowska, 1994). Z drugiej strony, krytyka polskiego dorobku ukształtowała niezależne, własne pomysły interpretacyjne, przypomniała dawnych polskich autorów o prekursorskich intuicjach i tym samym zróżnicowała polską antropologię. Okazało się to bardzo istotne, ponieważ polskie problemy mają inne konteksty. Zajmujemy się inną kulturą - powiada się czasem i dzisiaj, że narodową. Musimy też zająć stanowisko wobec naszego podstawowego problemu metodologicznego: przydatności interpretacyjnej tak zwanego modelu chłopskiej kultury tradycyjnej. Zespół tych faktów niewątpliwie określa swoistość polskiej antropologii kultury. Jak więc oceniają polską etnografię i jej podstawowy problem krytycznie nastawieni autorzy z kręgu antropologicznego? Przede wszystkim stwierdzają, że właściwie wszyscy badacze zajmujący się kulturą ludową oraz kulturą typu ludowego (termin zaproponowany przez L. Stommę) "wychowali się" w tradycji etnograficznej wersji badań kultury i większość przy niej nadal pozostaje. Dla badaczy z tego kręgu pojęcie "chłopska kultura tradycyjna" z definicji należy wciąż do kanonu etnografii, pełniąc w nim rolę paradygmatyczną. Modelowy i modelujący charakter tego pojęcia - jako należącego do metaopisu kultury sprawia, że generuje ono kolejne teksty, które wchodzą w zakres kanonu. Przy czym rzecz dotyczy nie tylko "etnografii akademickiej". �230 Na etnografię składają się również teksty amatorskie, rekonstrukcje muzealne i folklorystyczne. W odbiorze społecznym łatwo osiadają one w apokryficznej warstwie kultury. Sprzyja temu oczywista wielojęzycznośl: kultury oraz, co równie ważne, sposoby popularyzacji kultury ludowej w Polsce. Przykładami tekstów apokryficznych są liczne dawne i współczesne opisy kultury regionalnej autorstwa rozmaitych badaczy. Ich teksty to owoc fascynacji miejscową odrębnością. Były i są one tworzone z autentycznej potrzeby, a w zapleczu teoretycznym dysponują zaledwie fragmentami systemów wyjaśniających, pochodzących często z różnych czasów i różnych gałęzi wiedzy. Wśród prac współczesnych model tradycyjnej kultury ludowej jest właśnie najczęściej stosowaną podstawą teoretyczną, przy czym są to swoiście "sfolkłoryzowane" wersje tego modelu. Muzeum etnograficzne jest też. jak i nauka, metatekstem kultury. Jego ekspozycje należą do jej kanonu, a historyczne spojrzenie na istotę muzeum oraz analiza jego funkcji przekonuje, że każdy - kiedyś twórca muzeum, dzisiaj muzealnik - świadomie lub nieświadomie kieruje i posługuje się w postępowaniu zbiorem sądów teoretycznych. Są to przekonania o naturze rzeczywistości kulturowej i jej zakresie, oceny i wynikaj<!ce z tego łącznie przekonania co do podejmowanych wyborów i sposobów działania. Sposób funkcjonowania muzeum w obiegu społecznym i naukowym nie jest więc obojętny dla obrazu etnografii. Poprzez ekspozycje upowszechnia się wiedzę o kulturze, która to wiedza w potocznym odbiorze ulega hipostazie. Komunikat o rzeczywistości bierze się za rzeczywistość samą. Stąd banalne pytanie o rolę kontekstu kulturowego przestaje być takim przy muzealnych rekonstrukcjach i prezentowaniu zjawisk kultury. Ważna staje się skala kontekstu, jego relacja do głównego przedmiotu ekspozycji, a także czytelność i zrozumiałość. Z punktu widzenia rozróżniającego, na przykład, kulturę wysoką i niskcl, to muzea sztuki kolekcjonują dzieła mieszczące się w kanonie, odrzucając utwory nieudane (kicz). Czyżby więc muzea etnograficzne zajmując się apokryficzną warstwą kultury, gromadząc przedmioty będące często kopią, opadem kulturowym, kiczem, powinny przyjąć inny punkt widzenia? Tak właśnie się dzieje. Przyjmując autonomię kultur ludowych i środowiskowych można ustanowić kanon kultury ludowej. Muzeum jako sfera metatekstowa taki kanon tworzy. W naszej praktyce muzealnej tym kanonem pozostaje chłopska kultura tradycyjna. Zastygłe w trwaniu ekspozycje muzealne z rzadka uwzględniają fakt, że między subkulturami toczy się stały dialog. Ta metafora powinna oddawać istotę wewnętrznego, komunikacyjnego mechanizmu kultury. Dialog ten to stała relacja wymiany, przekształceń, opadania, krążenia idei, znaczeń, symboli, przedmiotów itp. Mogą więc te same treści lub formy materialne występować w różnych postaciach, uproszczeniach, transpozycjach, wariantach, odmianach. �231 Zakres i możliwości dialogu wyznacza kompetencja jego uczestników użytkowników kultury. Posługują się oni kodem pełnym (co oznacza całkowitą znajomość reguł oraz znaczet' językowych i kulturowych) lub kodem ograniczonym (w którym zakres językowy i znajomość semantyczna jest częściowa a percepcja rzeczywistości stereotypowal. Taka natura komunikacji kulturowej stawia nas przed kolejnymi kwestiami. Trzeba odpowiedzieć na pytania: zjaką rzeczywistości,! mamy do czynienia?, jak i z kim muzeum prowadzi dialog, do kogo adresuje "wypowiedź", na co może liczyć u odbiorcy? Są to pytania tym bardziej istotne, że współczesna kultura wraca do form komunikacji obrazowej - opisanej już przez G. Vico - w której najpierw pojawia się obraz, a po nim artykulacja i interpretacja. Wykaz przedstawionych problemów to kwestie, które wynikły z antropologicznego spojrzenia na kulturę. Ich rozstrzygnięcia należą do antropologii. Odpowiadają bowiem na pytania dotyczące po pierwsze - ontologii kultury (jak ta istnieje), po drugie - epistemologii rozpatrującej procesy przekazu, świadomości. kompetencji, po trzecie - aksjologii, gdy ustala się kryteria, ocenia się i dokonuje wyborów (zobacz: "Warsztaty Etnoyraficzne", 1991). Podobne kwestie dotyczą też folkloru jako jednego z elementów kultury narodowej. Folklor bazujący na dawnej kulturze ludowej jest ustępującym elementem w uniwersum kultury polskiej. Pod wpływem społecznych procesów wyrównywania się różnic warstwowych oraz tworzenia się nowych, innych, pod wpływem umasowienia informacji, ulega folklor licznym zmianom i przekształceniom. Próby opóźnienia tego procesu podejmują się etnografowie i regionaliści przekonani o wartościach wychowawczych i estetycznych dawnych sekwencji kulturowych. Czynią to docierając do amatorskich, spontanicznie tworzących się grup lub też są instruktorami na zlecenie instytucji l mecenasów. Instruktorzy zespołów folklorystycznych (etnografowie, etnomuzykolodzy, choreografowie) dążą w swojej działalności do tego by folklor pozostawał w zgodzie z tradycją. Co to jednak znaczy? Jak określić granicę tradycji i ustalić kryteria zgodności? Jednym z podstawowych przekonań instruktorów w tym względzie jest teza, że tradycyjny folklor to ten z przełomu wieków. A więc tu także model tradycyjnej chłopskiej kultury jest teoretyczną bazą działań praktycznych. Folklor próbuje się rekonstruować, odtwarzać, mimo że w wielu przypadkach są to zabiegi mało już skuteczne, gdyż relacje o "dawnych czasach" nie oparły się procesom zamazywania się, idealizacji i mityzacji przeszłości, co jest cechą wewnętrznych zmian w każdej kulturze. Tych samych etnografów i instruktorów spotykamy później jako członków jury licznych przeglądów i konkursów folklorystycznych. Obserwują i oceniają zespoły, które sami instruowali lub uczyli ich obecnych instruktorów. Powstaje błędne koło, zamknięty obieg treści w kręgu instruktorów, działaczy, zespołów �232 i specyficznej konkursowej publiczności, wspólnie tworzących ruch miłośników folkloru. Etnografowie współkreują więc rodzaj folkloru, który jest sumą ich wiedzy, wyobrażeń o przełomie wieków, postawy wobec tradycji i projekcją ich własnych wartości. W dobie postmodernistycznego zamętu zyskał on jeszcze dodatkowy walor szczególnie atrakcyjnej alternatywy kulturowej. Jej entuzjaści nie dostrzegają fałszywych wymiarów, naiwności i etnograficznej złudy zjawiska. Potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości tworzy się równocześnie kulturową fikcję. Jej rozbudzenie należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej. Kiedy więc podejmuje się ochrony kultury ludowej trzeba pamiętać, że ulega się sile pozytywnego mitu. Ale też jest on żródłem kolejnego paradoksu na styku kultura ludowa - jej badacze - i jej użytkownicy. Oto od czasów literackiego Jana Macieja Karola Wścieklicy wielu krytycznych obserwatorów, od literatów po uczonych, stwierdzało zupełną nieprzystawalność sądów jakie wzajem o sobie mają inteligenci i chłopi. Sądy te nie odnoszą się do zewnętrznych oznak różnic, ale dotyczą niezrozumienia samego rdzenia kultury. Tradycyjnie "etnograficzny" obraz polskiej wsi i jej empiryczna rzeczywistość często się rozmijały. Ta antynomia widoczna jest zarówno w tekstach naukowych, jak i popularnych. Rozdźwięk między, na przykład, poczuciem estetycznym tzw. ludu a nieustannie promowaną sztuką ludową, między moralnością a podobno szczególnymi wartościami kultury chłopskiej od stu lat wmawianym nam przez ludolubów, co pewien czas aż kłuje w oczy. Mamy więc często do czynienia z quasi-rzeczywistością, która jak każda inna, może być przedmiotem analizy. Oto kolejna przyczyna by zaproponować rodzaj krytycznej samooceny etnografii, jej swoistą antropologię. Dla jej uprawiania trzeba przyjąć następujące tezy. Postęp naukowej refleksji co pewien czas powoduje modyfikacje lub zmiany paradygmatu. Prowadzi to do "wymazywania" tekstów z jego kanonu. Proces taki może mieć różny przebieg. Gdy przybiera charakter ewolucyjny, to wprowadza się do obowiązującego paradygmatu pewne nowe elementy, co jednak w przypadku modelu chłopskiej kultury tradycyjnej prowadzi jedynie do eklektyzmu, którego jestem zdecydowanym przeciwnikiem. Włączanie do języka teoretycznego zdań spoza jego systemu niczego nie rozwiązuje, ponieważ według Thomasa Kuhna wiedza nie ma charakteru uniwersalnego i kumulatywnego. Istotne są więc zmiany całych systemów dokonywane przez krytykę, demityzację, reinterpretację. Otwiera to nowe możliwości badawcze, zmienia widzenie całych obszarów badań, a te same fakty może stawiać w innym, nowym świetle. �233 Zwolennicy paradygmatycznego pOJęcIa "chłopska kultura tradycyjna" zgodzą się zapewne z krytykami, że empiryczny odpowiednik modelu - to jest - autonomiczna kultura chłopska w swoim wymiarze materialnym i wyobrażeniowo-światopoglądowym, podlegając nieustannym zmianom, jest już dzisiaj rzeczywistością historyczm!. Jeżeli tezę tę połączymy z rozważaniami przedstawionymi wyżej, to całość sumuje się następująco. Nic ma już epirycznego odpowiednika dla modelu "chłopska kultura tradycyjna". W licznych już pracach polskich antropologów dokonuje się krytyki matrycy dyscyplinarnej związanej z tym modelem. Następuje zatem wymiana tekstów kanonicznych na poziomie metaopisu kultury w kategoriach nauki. Reinterpretacja antropologiczna, określając się przez negację etnograficznej wersji opisu kultury, dokonuje demityzacji zastanych poglądów. Jej praca polega na takiej analizie dotychczasowych systemów teoretycznych, dzięki której odkrywa się w nich figury myślenia, ukryte przekonania aksjologiczne, niewłaściwe przyporządkowane rzeczywistości sądy itp. Nie byłoby to jednak możliwe bez przejścia przez antropologów etapu metodycznych analiz, co rozwinęło ich warsztatową sprawność i nauczyło logicznej autoanalizy własnych tekstów. Ta praca wykonana lege artis uświadomiła im także i to, że napięcie między rzeczywistością a możliwością jej opisu nie zniknie, poszukiwanie form opisu, innych niż dotychczasowe, jest też ich zadaniem. Oemityzacja tekstów polskiej etnografii dokonuje się w kilku punktach. Jej autorzy unaoczniają, że w nauce istnieją sądy aksjologiczne i dawny pozytywistyczny racjonalizm (Robotycki, Węglarz, 1983), ukazują brak korespondencji między teoretycznymi i empirycznymi poziomami w eksplikacji (Burszta, 1987; Buchowski, 1990), odrzucają historyczne fikcje i mity narosłe wokół kultury polskiej wsi z XIX wieku (Stomma, 1986). Wytykają, wspomniane już, rozmijanie się etnograficznego obrazu kultury ludowej z jej rzeczywistym, współczesnym stanem (Robotycki, 1992; Piątkowska, I994b). Te podważane przez antropologów wyobrażenia trwają jednak wśród etnografów impregnowanych na radykalizm propozycji antropologicznych. Kolejni więc autorzy walczą z fikcją tak zwanego autentycznego folkloru i sztuki ludowej. Są to pojęcia popularne wśród różnych festiwalowych jurorów (Burszta, 1989; Piątkowska, 1994a; Robotycki, 1990a). Schematyzm, figuralność i stereotypy istniejące w dawnej i nowszej akademickiej wiedzy o kulturze ludowej mają podłoże mityczne. Dostrzegają to krytycznie nastawieni antropolodzy i poprzez odpowiednie analizy tekstów etnograficznych tworzą antropologię etnografii, przyjmowaną z oporem przez tych, których nie stać na postawę autoironiczną (Burszta, 1992b; Robotycki, 1993; Piątkowski, 1994; Stomma, 1989). Natomiast hez oporów przyjęła się "pozytywna" propozycja antropologii penetrującej obszary świadomości potocznej, ukształtowanej przez literaturę, �234 prasę, szkolne podręczniki i mass-media. Tu odkrywane figury myślenia, klisze, stereotypy wydają się być czymś naturalnym. Formy analizy wykorzystujące słownik i metody antropologiczne stosowane są do analiz o bardzo zróżnicowanym charakterze (zobacz: Mitologie popularne, 1994). Spośród wielu prac antropologicznych, jako przykładów użyję tu niektórych tylko, tak jednak dobranych by ukazywały całe spektrum możliwości jakich dopracowała się antropologia w Polsce. Oto więc znajdujemy u antropologów analizy sztuki filmowej (Beneclyktowicz, 1992b; 1994; Michera, 1992a; Sznajderman, 1992b; Czaja, 1992a; 1992d), a także analizy filmów trywialnych o poszukiwaczach, Batmanach i wampirach (Sznajderman, 1992a; Szpilka, 1988; 1992a; Robotycki, 1992b). Podobnie, potocznym tematem jest reklama odwołująca się do rozmaitych mitologii lub wykorzystująca w perswazji struktury mityczne (Mitologie popularne, 1994; Czaja, 1994b; Barański, 1995; Szpilka, 1994). W sferze popularnej kultury analizowanej przez antropologów znalazła się muzyka rockowa (Burszta, 1994a; Ciarka, 1988a) i rozrywkowa (Burszta, Piątkowski, 1994b), a w wymiarze plastycznymotoczenie wizualne (Ciarka, 1988b; Piątkowska, 1994b; Robotycki, 1992a; Sikora, 1994). Przedmiotem odczytywania znaczeń stała się architektura i urbanistyka (Benedyktowicz, 1991; Czyżewski, 1994) lub przestrzeń (Czyżewski, 1992; Michera, 1994b). Dodać do tego wykazu można jeszcze odkrywanie stereotypów w podręcznikach szkolnych i literaturze dziecięcej (Stoczkowski, 1989), reporterskich chwytów i gier stereotypami w tekstach adresowanych do szerokiego audytorium (Czaja, Robotycki, 1986). Coraz więcej jest też prac o popularnej recepcji historii (Stomma, 1991a). Łącznie ten szeroki zakres zagadnieI'l podejmowany przez badaczy jest niewątpliwym sukcesem tego nowego spojrzenia na kulturę. Przy czym to, jaką drogą postępował rozwój problematyki jest na razie mniej istotne - to zadanie dla przyszłych historyków - ważny jest sam fakt jej istnienia. Istotnym postulatem antropologii kultury jest reinterpretacja, odczytywanie na nowo dawnych tekstów źródłowych lub tych tworzonych kiedyś przez etnografię i uchodzących dzisiaj za kanon dyscypliny. Reinterpretacja okazała się możliwa dzięki zmianom orientacji metodologicznych. Przyniosło to bardzo ciekawe rezultaty, odkrywające, wydawałoby się wyeksploatowane już tematy, w których odczytano grę symbolicznych znaczeń, pokłady archetypów i zgodne z regułami mityczne przekształcenia. Przykładami są prace o symbolicznych wymiarach domu (Benedyktowicz, 1992a) rekonstrukcje mitu antropogonicznego (Tornicki, 1979), mitologia zarazy (Sznajderman, 1994a; 1994c), mityczne wymiary postaci kowala (Barański, 1992a) i postaci świętych (Benedyktowicz, 1987; Wasilewski, 1987b; Węglarz, 1983a; 1983b). Równie intrygująca staje się antropologia gdy zaczyna zajmować się własnymi tekstami, gdy dekomponuje własne propozycje i wyniki badawcze. �235 Stwierdza się obecnie w kręgu antropologów, że wyczerpały się strukturalizmy v,' różnej postaci. Podkreśla się jednak nadal znaczenie strukturalizmu jako inspiracji i metody - skutecznie taksonomicznej (Węglarz, Burszta i in., 1987). Polemiczne intencje wobec dotychczasowych wielkich paradygmatów etnologii w odniesieniu do wierzell, obrzędów i magii deklaruje 1. S. Wasilewski (1989). Coraz wyraźniei w stronę historii spogląda L. Stomma (1991a; 1992; 1994) i C. Robotycki (1992a; I 992c). Gdy antropologia podejmuje problemy istoty poznania i dialogu kultur, to pozostaje w dylematach i w nierozstrzygających ostatecznie odpowiedziach. A kwestie takie musi podejmować, bo one właśnie konstytuują ją jako naukę· Jest to kolejna płaszczyzna, na której antropologia staje wobec samej siebie (Tokarska-Bakir, 1990). Świadomość konsekwencji własnych postaw epistemologicznych, zawieszenie wartości i relatywizm kulturowy, a co za tym idzie, przykładanie, co najwyżej, miary zdziwienia także wobec własnej kultury, należy do stałego repertuaru refleksji antropologicznej. Opisuje ona bowiem nie rzeczywistość, ale zbiorową, społeczną jej interpretację dozwoloną w każdej postaci. Nie ma tu skali poprawności, powiadają niektórzy badacze (Stomma, 1992; 1994; Burszta, Piątkowski, 1994; Robotycki, 1992a). Ale też inni (Czaja, 1988) zapytywali już kiedyś: do czego prowadzi postawa ironiczna, sceptyczny nihilizm, postawa błazna? Odpowiedzi na to są wyborami sięgającymi najgłębszych sensów, prowadzą w skrajnych konsekwencjach tych wyborów do autodestrukcji własnej nauki lub jednak do opowiedzenia się za wartościami (Tokarska-Bakir, 1992; 1995), Interpretacja antropologiczna nie ogranicza się w zainteresowaniach; podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną ramę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnograficzna antropologii i równocześnie jej nastawienie na współczesność pozwalają na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. "Prymitywny" i "współczesny" to struktury a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami, można pytać jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej? W czym tkwi istota trwałości i transformacji? Odpowiedź na te pytania jest właśnie interpretacją antropologiczną (Benedyktowicz, 1992a). Nie dziwi więc zakres problematyki i śmiałość skojarzeń antropologów jakie zaprezentowali już w tomie swoich pierwszych prac (Szkice i próby etnologiczne, 1985). Zawarte tam pomysły rozwinęli później w bardziej dojrzałych pracach. Polska antropologia postuluje dalsze analizy. Zwraca uwagę na zapoznane fragmenty kultury. Od lat nawołuje by zająć się ciemnymi stronami kultury. Bogatszej i prawdziwej dokumentacji oraz reinterpretacji wymaga cała kultura tak zwanej "Polski Ludowej" w jej schizofrenicznym funkcjonowaOlU, �236 Swoisty zakresowy imperializm, w jaki łatwo popada antropologia przeze mnie referowana, może wydawać się podejrzany. Jej nieograniczony zasięg da się jednak obronić. Wynika on z kilku powodów. Po pierwsze, tak rozumiana antropologia ma charakter pograniczny wśród nauk humanistycznych. Po drugie, w humanistyce zauważalne jest coraz częstsze cytowanie tez antropologicznych w pracach z różnych jej zakresów. Po trzecie, uznawany jest punkt widzenia podkreślający, że to kultura determinuje dochodzenie do wiedzy potocznej i naukowej. Po czwarte, i to jest chyba najważniejsze, antropologia poprzez kryzys w humanistyce wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologiczne nawiązując tym samym dialog z innymi dyscyplinami nauki. W dialogach tych antropologia, dostarczając różnego rodzaju argumentów, istotnie wpływa na ich wyniki, sama nadal nie określając swojego zakresu. Stąd bierze się termin interpretacja antropologiczna jako równoważny współczesnej antropologii. Interpretacja to powód nieokreśloności. Pytanie czym jest antropologia, nauką czy sztuką rozumienia, pojawia się co pewien czas. Dodajmy, że argumenty Cliforda Geertza przemawiające na korzyść jej interpretacyjnego charakteru są powszechnie uznawane. W przedstawionej ogólnej charakterystyce polskiej antropologii zwróciłem uwagę na cztery aspekty, które zadecydowały o odrębności tego podejścia w stosunku do innych sposobów badania kultury. Określiłem jak rozumie się kulturę ludową jako przedmiot badaI1, wykazałem, że procedury antropologiczne prowadzą do demityzacji faktów kulturowych, do odczytywania na nowo tekstów źródłowych i metakulturowych, w tym własnych - antropologicznych. Z tego wynikło przesunięcie pola badawczego, a za tym pojawiły się nowe problemy. W sumie okazało się konieczne poszukiwanie sposobów interpretacji poza tradycyjnie rozumianą etnografią, z której wyrosła antropologia polska jako rodzaj krytycznej refleksji. Wachlarz możliwości zaczerpniętych z innych dyscyplin humanistycznych jest bogaty, ale poprzez powołane przykłady widać ogólniejszą tendencję. Interpretacje korzystają wiele z postmodernizmu i dekonstrukcji, które polegają na powtarzaniu tego samego w innym sztafażu, na dialogu intertekstualnym, na ironicznym wzięciu w cudzysłów samego siebie. Taki charakter ma, na przykład, analiza poszukująca kulturowych sensów, gdy za klucz do interpretacji zjawiska służy poezja, która sama przecież powinna być interpretowana (Szpilka, 1991; Benedyktowicz, 1992a). Podobnie jest z dekonstrukcją - praktyką interpretacyjną polegającą na podważaniu tej filozofii, którą się głosi lub tych przeciwstawień, na których się opiera. Dekonstruktor wskazuje zabiegi retoryczne leżące u podłoża jego �237 rozumowania, kluczowego pOJęcia lub przesłanki (Burszta, 1993). Inaczej mówiąc dekonstrukcja to gra odbić, powtarzanie tego samego z innej perspektywy. I taka też jest antropologia, w taki sposób interpretuje kulturę i samą siebie. Do antropologii dochodzi się z różnych stanowisk teoretycznych i różnymi drogami, ale zawsze samodzielnie. W niniejszym szkicu nie dociekałem paranteli metodologicznych - to byłaby większa robota. Wśród wymienionych przeze mnie osób są tu takie, które wywodzą się z poznańskiej szkoły Jerzego Kmity, większość związana była jednak z grupą autorów manifestu z 1980 roku. Pozostaje wreszcie, nie wymieniona przeze mnie, grupa badaczy istniejąca od zawsze autonomicznie. Jest to przede wszystkim Jacek Olędzki oraz inni, jak Krzysztof Kubiak, Zbigniew Libera, Małgorzata Maj, których dorobek badawczy świadczy o antropologicznych preferencjach. Następni już się narodzili, ich pierwsze próby publikuje jedyne polskie czasopismo antropologiczne "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty". Cierpliwemu czytelnikowi, który przebrnął przez całość tego sprawozdania, proponuję na koniec, by zechciał zauważyć, że: Po pierwsze, przedstawiłem tu pewną ciągle dyskutowaną propozycję badawczą, co świadczy ojej aktualności; Po drugie, oto w tytule mówię o antropologii kultury a często używam terminu etnografia. Nadto w całym tekście posługuję się zamiennie terminami antropologia i interpretacja antropologiczna. Czynię tak, ponieważ uważam i tego dowodzę, że etnografia w dawnym rozumieniu, z której antropologia wyszła, nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej, strukturalnie złożonej, wielojęzykowej, metatekstowej. Nie ma dzisiaj wątpliwości, że do tej kultury należą też teksty etnograficzne, a więc i one mogą być przedmiotem analizy. Wobec takiej kultury konieczne są szersze interpretacje - właśnie antropologiczne; Po trzecie, oczywiste jest, że nie każdy badacz kultury musi zajmować stanowisko podobne do przedstawionego wyżej. Istnieją przykłady innych sposobów uprawiania etnografii i antropologii. Nie każdego musi interesować wyłożony tu program i pragmatyka jego realizacji; Po czwarte, nie należy jednak unikać refleksji nad uprawianą przez siebie dyscypliną wiedzy; Po piąte, podtrzymuję przekonanie zawarte w tytule, że antropologia kultury jest w Polsce projektem urzeczywistnionym. Post Scriptum Dołączona bibliografia jest niepełna, wręcz wyrywkowa. Jej zadaniem jest tylko wstępne zorientowanie czytelnika w problematyce i możliwościach antropologii. Zestaw ten do niczego więcej nie może służyć. �238 BIBLIOGRAFIA Baraliski Janusz 1992a Kowa/ - mil w akcji, Etnograficznc" 1992b 1995 O heurysl.vcznej "Polska Sztuka Czy Benedyktowicz 1980 Naukowc Uniwersytetu Jagiellońskiego. Praee wykIwIni Ludowa" merajóra może dwóch teorii £'lI1%yic::.n.\'ch. R. 46, nr I. być bajką, "Polska Sztuka D£'konslruk(ja Ludowa. sprawy slonia. R. 49, nr Konteksty" I. Zbigniew O nieklórych symbolem 1981 "Zeszyty z. 30. zastosowaniach i kullUrą, Odpowiedż melOdy "Etnografia na ankielr:: Ienomenoloyicznej Polska" ellloyra/ia, studiach II' l1(ui r£'/iyią, I. 24, z. 2. elllOloyia czym są ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1983 i kulturowe Symboliczn£' aspekty w kulturze ... , "Polska 19S7 "Gu~'(' w dom, Sztuka 1988a "Polska 1988b SlereO/yp - "Zeszyty 1991 ubraz Naukowe Sztuka symbol. bogowi£', "Polska Ludowa" fUHn'yo Jagicllońskiego. Pracc Widmo .i'rodka .I:wiala. Przyczynek Ludowa" R. 45, nr I. do anlropoloyii spojrz£'nia Ivsplilczesno.I'ci, (razem ,lI"farta i Maria. Uwagi 1994 Bencdyktowicz "Tango" taniec Z., Robotycki uniwersalnej ali£'/wlji, "Polska Sztuka Ludowa" c., Stomma L., Tomicki R .. Wasilcwski J. S. Antropologia slownika, Buchowski kultury "Polska 1986 Michał Mayia. 1987 Kilka 1990 Racjonalność. 1991 Obrzęd, rylUal, 1993 Przeciw skrajnemu Burszta ° pel'mej Warszawa Pojl'cia, z. 24. "Pniska o Kulturzc", Sztuka Wrocław. R. 46, nr 3j4. Ludowa" R. 4S. nr inspiracj£'o I; nr 2; R. 35, nr 1/2. .l" Malaialy I. Poznall. recepcji interpretacja, "Rocznik Sztuka slaeotyp. IW dziela Levi-Slraussa, UAM, "Lud" I. 71. Poznań. Muzealny" I. 4, Włocławek. w: Inspiracje postmodernistyc::.ne w iIumallislyee. Wojciech Natura 19S9 Od(o/kloryznllllokalnego R. 43, nr 3. a ku/tura - my.W etnologicznej, IV myśl symbo/iclla 1992a Wymiary antropoloyicznego Elllologia dzisiaj J993 Utracona niewinnoJć'l mod£'rnistyczne Antropologia w: Socjoloyia "Wiedza O czym pozllania Rozterki slre(y Wrocław. "Lud" t. 71. narodowego, kU/lury, "Polska antropologii w humanislyee, Piątkowski PTL, kultura, a/bo sila perJf'erii, Y£'s. Noslalgiczne Wojciech, - do "post(olk/oryzmu" 1992b 1994 UAM, R. 41. - Poznań. Język 1992 R. 34, nr relatywizmowi, 1987 1994 dziedzictwo, cer£'munia, 1986 Burszta - brytyjskiej Trans/acja. "Polska Ludowa" i struklura, Jej funkcje uwag PWN, w Polsce Sztuka ludowej, "Wicdza Babel/e", Ludowa" Etnograficznc" 1992a 1980- 1981 Dom w tradycji Sztuka 1992b o "Uczcie i pro/im um Sacrum R. 42, nr 3. O mu::liwu.l:ciach Uniwersytetu z D. Benedyktowiez) wschodni£'yo. R. 37, nr 3/4. i obcy jako BI)g w dum" nr 1/4. Symbol w el nową/ii, - monaslycyzmu Ludowa" UAM, Sztuka "Polska Sztuka Ludowa" PoznaJ·1. R. 46. nr 2. Ludowa" postmodernislyczlll'j, w: Illspiracjl! 1'0.\1- op. cit. pamięci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Krzysztof wspólczesna, antropologia a antropologia. o kulturze", opowiada Stanowiska wspólc::.esno.i"ei czy antropologia i kontrowersjI', pod red. Ileyatl'\\'na. E. Tarkowsicj, Wrocław. antropologicna opowi£'.l:ć, Instytut Kultury. Warszawa. �239 Ciarka Ryszard PUllk-Rock, .. Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 1/2. SO('l'UIII. Illit. ksią:':ka ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 3. Nopis.\' IW lIIurach ; etllogralio wspólceslleiJo miasta, "Polska Sztuka InSa 1988b 1990a .~lVi{'IY ohraz IV szarym h/oku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 3. Fi/III i prawdziwy ohraz rzeczy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. () sposo/wch zahUania zw;erząl, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 3/4. 1990h 1992 1994 Czaja R. 44, Ludowa" 2. nr Dariusz Dylcllloly Mazlla, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. Sp,)r o model elllOlofjiczllt'j inlerprelacji, .,Zeszyty Naukowe 1988 1990 skiego. Prace Etnograficzne" Krojohroz z Tohiaszem, "Polska Sztuka Mel1lahlO.~(: i mil rewolucyjllY, "Zeszyty 1991 1992a Prace Etnograficzne" l.. Uniwersytetu Jagielloń- z. 27. Ludowa" Naukowe R. 45, nr 3/4. Uniwersytetu Jagiellońskiego. 29 . 1993 ."vlomenl wieczlly. "O tlCzcie Bahelle", Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symho/ ; fi/m. VwaiJi metod%fjiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Wellecja i .I:lllien'. K ol1leksty symholiczne, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Symhol w lIIltrop%fji; kulIlIry, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiell011skiego. 1994a () sZluce zdziwienia D. Czaji, Universitatis, 1993b 1992c 1992d Praee Reklamowy 1994b nr Czaja Etnograficzne" Darius/., Luduwa" Czyżewski Mitologie smak raju: mirdz)' '1I'chelypem a historią, "Polska i Czesław I\'iejska IW Podlasiu popularne, pod red. Sztuka Ludowa" R. 48, wedlug IYiJodnika "Przjyaciólka", "Polska Szruka R. 40, nr 3/4. Pejzo:': z pomirci czyli R. 36. nr IV sprawie niedokończonefjo przypisu, "Polska Sztuka Ludowa" 1/4. Oc/milla l'wków i /mdowlliczowie. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" R. 48, nr 3/4. Katarzyna D)'e/hIIOlllio lIalura - kullura jako Szczcfjólny 1985 l. 29, z. problem elllologii, "Etnografia Polska" I. SoCjOloylCZIW wizja ewolucji kullUry ludzkiej, w: Problemy 1989 PAN-Ossolineum, metodolofjiczne elnowalii, Kraków. Surrealizm i elnoyraj/a, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr l. Proh/em opisu II' elnololJii, w: Po:':efjfwnie paradygmalu/ Elnoloyia wobec wspólczesno.i·ci, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa. 1991 1994 Krupa w: Adam 1992 1994 Kanjowska popkullury, Kraków. 1/2. Rohotyck Rodzi/w 1986 z. 32. i ylupsl\\'ae/, Maciej 1989 Skrzypek IW dacIlu, czyli Żyd uniwersalny, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr l. prohlem.\" .. i\4etod%gicznc prohlemy współczesnych hadań nad kulturą i lradycją, pod red. .\1 efOdololliczlle 1991 T. Karwickiej, Michera 1984 1991 1992a U M K, Toruń. Wojciech Dlaczego krowa jesl czerwona. Ludowa" R. 38, nr 4. O kalegoriach widzenia barwnego, symbolu, "Rocznik M uzealny" t. 4, Włocławek. Wyohra::nia alchemiczlla Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna serce", "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. "Polska Sztuka O lI'ieloznaczno.l:ci .filmu "Szklane �240 ł992b 1993 l 994a a 1994b Śmierć GO, Warszawa. AntyDiiniken, Tajemnica butów czyli symbolicznym pochwala dotykaniu "Polska Sztuka Ludowa"' R. 47, nr 1. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" muzeum, rzeczywistości, R. 48, nr 1/2. Mitologie 1994 Piątkowska 1994a i Malgasi, Jasia Sztuka R. 48, nr 3/4. Ludowa. Konteksty" Mitologie pod red. O. Czaji, Universitas, popularne, Kraków. Krystyna Kulturowe reguly w: Pożegnanie 1994b "Polska popularne Kultura sztuki - spojrzenie paradygmatu?, a ikonosfera. na podstawie hadGli IV .Ś'rodowisku wiejskim. op. cit. Etnologiczne studiwn przykladów ze wsi wspólczesnej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 36. Pi<ttkowska Krystyna, Pi<ttkowski Krzysztof 1982 Antropologiczne t. poifcie stylu a sztuka ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" 24. SZlllkmistrz z Wersalu czyli o sztuce i kulturze, "Lud"' t. 71. 1987 KotefJorie kultury a ikonos[era, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. 1991 Pi<ttkowski Krzysztof 1985 Prohlematyka teoretyczna w powojennej euwgrafii polskiej, "Lud" t. 69. Wyhrane problemy metodologiczne stosowania semiotyki II' eUlOlo!!ii, w: ProblOllY 1989 metodologiczne etnografii, op. ci/.. 1993 Semiotyczne badania nad kulturą w etnoloaii, UMK, ToruI1. Badacz wobec trady<ji, w: Pożegnanie paradygmatu?, op. ci/.. 1994 Pożegnanie paradygmaw? 1994 Pożegnanie Robotycki 1980 1981 1990a ł990b 1991 1992a 1992b 1992c 1993 1994a 1994b .. paradygmatu? i J. Oamrosza. Czeslaw Robotycki 1983 Etnologia Kultury, wobec wspólczesności, pod red. W. 1. Burszty Warszawa. PAN-Ossolineum, Kraków. "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr I. Biografia twórcy ludowego jako prawda artystyczna, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skiego. Prace Etnograficzne" z. 27. Sztuka a vista. Folklor strajkowy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 2. Wspomllienia z dawnych podrliży na "Jug slowiwlski". Uwagi e/./lolo{J1l do tekstu z poc;;'ltku wieku, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Etnografia wobec kulrury wspólczesnej, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Rozprawy habilitacyjne nr 232. Wampiry. Od wierzeli ludowych do .filmowych fantomów, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3j4. Historia i tradycja, dwie kategorie opisu przeszlo.l'ci, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellor'tskiego. Prace Etnograficzne" z. 29. Etnografia wobec samej siebie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu JagielloI1skicgo. Prace Etnograficzne" z. 32. Reklama z zapomnianym kodem, w: Mitoloyie popularne, op. cit. MoralllY i strukturalny aspekt dobra i zla w bajce mayicznej, w: Pożeyllanie Tradycja Łańcuch i ohyczaj szczęścia paradygmatu?, 1994c Instytut "Piwnica w ,<rodowisku op. cit. pod Baranami" - Sztuka Ludowa. Konteksty" Czesław, Węglarz Stanislaw Chlop potęgą Ludowa" wiejskim, w pól wieku póżniej, jest i basta. R. 37, nr 1/2. antropologiczna interpretacja jiJrmuly kahare!!l, "Polska R. 48, nr 1/2. O mityzacji kultury ludowej w nauce. "Polska Sztuka �241 Sikora Sławomir "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. Fotografia i mit, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, 1986 Cmenlarze -- al7lropologill 1992 F otoyrajia, pamięć, wyobra=nia, 1994 F owgm/la schylku wieku. Stoczkowski pamięci, nr 1/2. Wiktor Prehistoria w $zkolnych podręcznikach, czyli wspólcze$ny mit początków, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. Stomma Ludwik 1975a Rytual pokladzin w Polsce. Analiza strukturalna, "Etnografia Polska" L 19, z. 1. 1975b Stan hadań nad ohrzędowo.l:cii{ polski{ od polowy X V TTT w., "Etnografia Polska" t. 19, z. I. [976 Mit AlkmeHv, .,Etnografia Polska" t. 20, z. 1. 1978-1979 Magia dzisiaj, "Polska Sztuka Ludowa" R. 32, nr 3/4; R. 33, nr 4. 1979 Determinanty pol$kiej kllltury IlIdowej XTX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" R. 33. nr 3. 1980 Wstęp, w: J. SL Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Wybrał i opracował L. Stomma, PIW, Warszawa. 1981a SIOIlce rodzi się 13 grudnia, LSW, Warszawa. 1981b Odpowied= na ankietę: elnugrlilia, etnologia czym $q ... , "Polska Sztuka Ludowa" R. 35, nr 2. 1986 A IJtropolo~Jia kultury wsi polskiej X TX wieku, PAX, Warszawa. 1989 Czy w etnogrą/ii występują biale plamy, "Polska Sztuka Ludowa" R. 43, nr 4. 1991a Wzloty i upadki królów Fra/l(ji, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. ł991b Uroda ludzkiej pomylki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 45, nr 1. 1992 Antropologia kultury, historia i Kuhuś Puchatek, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Historia wspólczesności, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. 1989 Szkice i próhy 1985 Sznajderman 1991 1992a etnologiczne i próhy etnologiczne, pod red. Z. Benedyktowicza i C. Robotyckiego, "Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego" z. 4, Kraków. Monika O etnograficznym surrealizmie, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. Szkice Co się kryje pod tq maską: "Polska ł992b "Stary wokól motywu Sztuka Ludowa" Gringo". Motyw Czlowieka Śmiechu. Parr uwag o Batmanie, R. 46, nr 3/4. Don Kichota i literaturze, w filmie "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. l 994a 1994b ATDS "The ksztalc Jardin "Polska mi1!l. "Polska des Plallles. Sztuka Ludowa" Sztuka Ludowa" Postcard$" czyli R. 48, nr 1/2. roślinna metaforyka Jamesa ClifJorda, R. 48, nr 3/4. 1994c Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa. Szpilka Wiesław 1988 Poszukiwanie zaginionej Arki, "Polska Sztuka Ludowa" R. 42, nr 4. 1991 Kultura masowa a etnograjia, "Rocznik Muzealny" L 4, Włocławek. 1992a "Batman" opowie.l:ć o stworzeniu, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1992b Zohacyć .~wiat: Etnografia wobec filmu i kultury masowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 46, nr 3/4. 1994 Raj utracony, "Polska Sztuka Ludowa" R. 48, nr 1/2. Tokarska Bakir Joanna 1990 Interprewcja czyli a $ztuce amropolagii, "Polska Sztuka Ludowa" R. 44, nr 1. 16 - Lud l. LXXVIII �242 1992 Hermeneutyka Ludowa" 1993 1995 Tomicki Gadamerowska Opuszczone Dałsze ołtarze zamieszkują Konteksty" "Polska ohm.ki, Sztuka Tradycja 1975 (razem z J. Tomicką) Warszawa. 1976 1977 Słowiwiski 1 Projekt Jej znaczenie w kulturze Drzewo wzór nieprze:roczJ'stej, i wartość "Etnografia "Etnografia chłopskiej, życia. Ludowa wizja "Etnografi<l Polska" mit kosmogoniczny, Norma, Sztuka Ludowa" etnografii R. 47, nr 3/4. "Polska Sztuka R. 49, nr l. 1973 w życiu seksualnym Polska" t. 17, z. 2. i człowieka, LSW, ,vwiata t. 20, z. 1. tradycyjnych społeczn().~ci t. 21, z. I. Anthrvp0(Jenesis in Slavonic Jolk heliefs, "Ethnologia Polona" t. 5. Kultura, dziedzictwo, trad.vcja, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. w Polsce, 1981b 1986 hadaniu "Polska demony, losy syna marnotrawnego. Ludowa. Ryszard 1979 1981a w etnograficznpn R. 46, nr 2. Religijno.vć ludowa, wiejskich Polska" w: Etnografia Drogi w za,~wiaty. Materiały Polski. Przemiany do eschalOlo(Jii Aztekó\\', ludowej, t. 2, kulwry ludowej. t. 2, op. rito "Polska Sztuka Ludowa" R. 40, nr 1/2. 1987 Poza społeczelistwem włosów, "Warsztaty 1991 "Polska w pobliżu - hosko.~ci. Przyczynek Sztuka Ludowa" do rozważalI nad symboliką R. 41, nr 1/4. Etnograficzne" Ogólnopolska sesja "Warsztaty Etnograjrczlle", "Roeznik Muzealny" t. 4, Włocławek. s. 145-310. Wasilewski Jerzy S. 1975 Kategoria 1978 1979a 1979b 1980 Symbolika - i rytualnej obrotowego wędrować. do piekieł. Podarować koczowniczej. Analiza przestrzeni juri)' mongolskiej. t. 19, z. L Polska" ruchu Po śmierci Podróże w kultur::e przestrzeni "Etnografia z zakresu Szkic Rzecz znaleźć - inwersji, ewologii o szamańskich zguhić .,Etnografia Polska" t. 22, Z. 1. "Teksty" nr 3, 4. LSW, Warszawa. .~wia!cl znaczell, misteriach. -- zb/I.ldzh'. Niektóre kategorie j('zyka symholiczneyo Polska" t. 24, z. 1. Tabu, zakaz magiczny, nieczysto.vć .. ,Etnografia Polska" t. 31, Z. 1. 1987a Święty Paweł - nawrócenie, odwrócenie i Iliepcwno.v(' .. ,Polska Sztuka Ludowa" 1987b R, 41, nr 1/4. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. 1991 Antropologia paradygmatem stoi ... , "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. Węglarz Stanisław 1983a Ojcowie pustyni, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1983b Pustelnicy - ludowi świ('ci, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr 3/4. 1987a Dzie/o Levi-Straussa - dzisiaj, "Lud" t. 71. 1987b Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy upr<lwiającv muzykę Sokrates, .,Lud" t.71. związanego 1991 Kategorie z opozycjl.l kulwry życie ludowej jako - .~mierć, "Etnografia kategorie elnoyra/lczne, "Rocznik Muzealny" t. 4, Włocławek. etnograficznego zróżnicowania kultury ludowej dzisiaj, "Polska Sztuka R. 46, nr 2. Chłopi jako "obcy", w: Pożegnanie paradygmatu?, op. cit. 1994 Węglarz S., Burszta W., Stuchliński J. A., Piątkowska K., Buchowski M., Augustynowicz G. Claude livi-Strauss - po latach, "Lud" t. 71, S. 3-126. 1987 1992 Koncept ja Ludowa" �243 Czcslaw Robotycki THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND. A FINISHED PROJECT (Summary) The articles present the history, methodological assumptions and results of investigations of a group of young ethnologists. The group was formed to present their critical opinion on the work of the "traditional" ethnographers, introduce new methodological assumptions and expand the scope of investigations beyond the studies of the so-called folk culture. The concept of the "anthropology of culture in 'Poland" stands for a critical trend in Polish ethnology, limited, however, to a group of scholars who collaborated and accepted each other to some extent. Names of these ethnographers are given in an extensive bibliography. Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/891e32748f5bcc99f5c338c44004a947.pdf fb836c679e3351006c76d3ef2fe3e3b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1929 Title A name given to the resource Antropologia medyczna a farmakologia / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.13-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 I. STUDIA I MATERIAŁY DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ANTROPOLOGIA MEDYCZNA A ETNOFARMAKOLOGIA Etnofarmakologia, niezależnie od problemów związanych ze zdefiniowaniem jej charakteru, przedmiotu i zakresu, zyskuje coraz większą popularność. Szczególnie w ostatnich kilku latach można obserwować ożywioną działalność badaczy zajmujących się tą dziedziną. Przejawia się ona w licznych publikacjach książkowych i w specjalistycznych czasopismach (przede wszystkim: "Journal of Ethnopharmacology"); organizowanych sympozjach i konferencjach; zawiązywanych lokalnych i ponadlokalnych towarzystwach (w 1990 roku założono European Society of Ethnopharmacology i International Society for Ethnopharmacology) l. Artykuł nie dotyczy jednak - krótkiej a już bogatej - historii etnofarmakologii, lecz jej relacji z antropologią medyczną 2. Problem ten interesuje mnie szczególnie w aspekcie różnych koncepcji etnofarmakologii reprezentowanych przez antropologów i farmakologów (jeszcze inna jest perspektywa przedstawicieli innych dyscyplin wnoszących swój wkład do rozwoju etnofarmakologii) 3. Niekiedy, w skrajnych ujęciach, antropolodzy traktowali etnofarmakologię jako dział antropologii medycznej, a farmakolodzy - jako wyspecjalizowaną gałąź farmakologii. Ale obecnie powszechnie podzielane jest przekonanie o jej interdyscyplinarnym charakterze. W jednej z wcześniejszych definicji etnofarmakologii, sformułowanej we wstępnej nocie redakcyjnej w pierwszym numerze wspomnianego wyżej "Journal of Ethnopharmacology", L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) określili ją jako międzydyscyplinarną dziedzinę "zajmującą się obserwacją, opisem i eksperymentalnym badaniem tubylczych leków i ich aktywności biologicznej". Znaczący jest fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu traktowano etnofarmakologię raczej jako pewne wyróżniające się pole badawcze, natomiast obecnie coraz częściej uznaje się ją za dyscyplinę naukową, 1 POr. komunikat o XI Międzynarodowej Konferencji Etnomedycznej (a zarazem II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym) w Heidelbergu, zamieszczony w niniejszym tomie "Ludu". 2 Używam terminu "antropologia medyczna", a nie "etnomedycyna", ponieważ również w Europie termin ten zyskuje eoraz większą popularność, a poza tym jest jednoznaczny, w przeciwieńslwie do określenia "etnomedycyna", używanego czasem w znaczeniu przedmiotowym (patrz: D. Penkala-Gawęcka, 1983, 1987, 1993). 3 I tak np. farmakognosta N. G. Bisset (1990, s. 166) twierdzi, że nazwa "etnofarmakologia" jest myląca, bowiem w istocie to, czym zajmuje się ta dyscyplina, oddaje znacznie lepiej termin ,,farmakognozja ". �14 mieszczącą się na pograniczu między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi. Wśród nauk humanistycznych wymienia się najczęściej antropologię (etnologię, etnografię), historię (zwłaszcza historię medycyny i farmacji), socjologię, językoznawstwo, a pośród przyrodniczych - botanikę, farmakologię, farmację, chemię, biochemię, fitochemię, medycynę4. W sformułowanej na początku lat 90. deklaracji Societe Fran<;:aise d'Ethnopharmacologie (powstałego w 1986 roku), etnofarmakologia jest określona jako nauka, która bada "wszelkie substancje pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, odpowiadające im formy wiedzy i praktyki, oraz lokalne kultury stosujące te środki ( ... ) w celu leczenia, uzdrawiania, zapobiegania lub stawiania diagnozy". Tak rozumiana etnofarmakologia jest bardzo bliska antropologom zajmującym się problematyką medyczną. Jednakże propozycje uściślające cele etnofarmakologii z reguły sprowadzają rolę antropologów do usługowej względem potrzeb przedstawicieli nauk przyrodniczych. Wiąże się to z praktycznymi zadaniami dyscypliny, sprawdzającej skuteczność leków tradycyjnych. Tak więc L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) piszą, że "badania etnofarmakologiczne opierają się na botanice, chemii i farmakologii, ale wiele innych dyscyplin (np. antropologia, archeologia, historia, językoznawstwo) również przyczynia się do poszukiwania nowych produktów naturalnych aktywnych biologicznie" s. Wzmiankowana wyżej deklaracja SFE wymienia następujące stadia badań etnofarmakologicznych: l) ocena literatury i dokumentów pisanych oraz praca terenowa dla dokonania inwentaryzacji praktyk medycznych, a w szczególności użycia roślin leczniczych i innych substancji naturalnych; 2) praca laboratoryjna wykonywana przez farmakologów, chemików i biologów, służąca ocenie terapeutycznej skuteczności owych substancji naturalnych. Wkład antropologów ma zatem polegać na dostarczaniu materiałów badaczom reprezentującym wyspecjalizowane dyscypliny przyrodnicze, którzy realizują naczelny cel etnofarmakologii - "ocenę terapeutycznego potencjału tubylczych leków" (L. Rivier, J. G. Bruhn, 1979, s. 2). W zasadzie antropologom pozostaje pogodzić się z taką sytuacją, niemniej, mogą oni z większą siłą postulować, by perspektywa antropologiczna znalazła szersze niż dotąd zastosowanie w badaniach etnofarmakologicznych, a jej znaczenie zostało docenione przez badaczy-przyrodników. Takie próby podejmują niektórzy przedstawiciele humanistycznego "bieguna" badaczy zainteresowanych etnofarmakologią. Austriacki antropolog medycyny, A. Prinz, w interesującym artykule na temat nieporozumień między etnologami, farmakologami i lekarzami w obrębie etnofarmakologii (199 t, s. 98-99) podkreśla, że drugim ważnym celem tej dyscypliny, obok praktycznego sprawdzania skutecz- 4 Nie można zapominać o ścisłym związku etnofarmakologii z inną "interdyscypliną" etnobotaniką. Ta ostatnia, jak pisze N. G. Bisset (1990, s. 166), odeszła daleko od prostej rejestracji tubylczych zastosowań roślin, stała się rozwiniętą dyscypliną łączącą badania botaniczne, antropologiczne, ekologiczne, chemiczne i in. s Dodajmy, że niektórzy badacze, mówiąc o konieczności współpracy interdyscyplinarnej, mają na myśli wyłącznic współpracę między przedstawicielami różnych nauk przyrodniczych botaniki, chemii, farmakologii itp. (np. M. H. Malony, 1983). �15 ności tradycyjnych leków, jest, czy winno być, kontekstowe ich badanie, odkrywanie ich symbolicznego znaczenia. Ze względu na opisane powyżej "przyrodniczo-praktyczne" nachylenie etnofarmakologii, proponuje się czasem objęcie antropologicznych, kontekstowych badań nad lekami innymi terminami. Holenderski antropolog, S. Van der. Geest oraz S. R. Whyte (1988, s. 3), wprowadzają termin "antropologia farmaceutyczna", który, ich zdaniem, "może służyć do odróżnienia postulowanego tutaj podejścia do tego, które znane jest jako «etnofarmakologia». To ostatnie zajmuje się «naturalnymi» biochemicznymi własnościami i skutkami działania tubylczych leków. My natomiast pragniemy położyć nacisk na «kontekst» leków, przez który rozumiemy konstelacje znaczeń kulturowych i społecznych relacji, w ramach których leki występują w danym czasie i miejscu". Jednak ten sam badacz, w swoim referacie wygłoszonym podczas konferencji w Heidelbergu w 1993 roku, podchwycił myśl A. Prinza, postulując raczej zwiększenie roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych, niż określanie podejścia antropologicznego odrębnym terminem 6. Inną propozycją, która nie zyskała jednak, przynajmniej na razie, szerszego oddźwięku, jest nazwanie tego aspektu badań etnofarmakologicznych terminem "etnosocjofarmakologia"7. W Polsce interdyscyplinarne badania "leków naturalnych" zainicjowała kierowana przez prof. Barbarę Kuźnicką Pracownia Historii Nauk o Leku (powołana w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w 1989 roku, a wcześniej już działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania prowadzone są we współpracy z przedstawicielami dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych z różnych ośrodków w kraju, a do podstawowych kierunków należyetnofarmacja i historia leków naturalnych 8. Głównym celem etnofarmacji, rozumianej jako dyscyplina z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, jest "opisanie znajomości ziół i tradycyjnego ziołolecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej (lub dziś jeszcze) stosowanych poszczególnych surowców roślinnych" (Kuźnicka, 1986, s. 16). O wyborze terminu "etnofarmacja", jako "o wiele bardziej reprezentatywnego dla całokształtu problemów związanych z lekiem", jak wyjaśnia B. Kuźnicka (1986, s. 15-16), zdecydowała dominanta badań farmakologicznych i fitochemicznych w etnofarmakologii. Jednak ta ostatnia nazwa jest już mocno zakorzeniona, ponadto obecnie w obrębie etnofarmakologii wyraźnie rośnie świadomość ważnej dla jej rozwoju roli dyscyplin humanistycznych. Niezależ6 S. Van der Geest zwrócił uwagę, że dawniejsze studia etnomedyczne kładły nacisk na symboliczne znaczenie tradycyjnych leków, natomiast nie zajmowały się kwestią ich skuteczności. W badaniach etnofarmakologicznych nastąpiło odwrócenie proporcji. Zdaniem autora konieczne jest połączenie obu tych perspektyw. 7 Jedna z sesji podczas konferencji w Heidelbergu, w 1993 roku, dotyczyła właśnie "etnosocjofarmakologii" jako nowcgo pola badawczego. 8 Pracownia organizuje interdyscyplinarne sympozja i seminaria, wydaje interesujące publikacje (B. K uźnicka, red., 1986, 1989, 1993). �16 nie od terminologii, dyscyplina zajmująca się lekami nie powinna ograniczać się do badania substancji roślinnych, choć mają one największe znaczenie w tradycyjnej farmakopei, lecz włączać również leki pochodzenia zwierzęcego i mineralnego 9. Pozostawiając na boku deklaracje programowe, stwierdzić można, że praktyka badawcza etnofarmakologii europejskiej rzeczywiście wykazuje wyraźną przewagę analiz farmakologicznych. Świadczy o tym. m.in. przeprowadzona przez R. Swiderskiego (1989, s. 31-52) szczegółowa analiza zawartości czasopisma "Journal of Ethnopharmacology", poczynając od pierwszego numeru z 1979 roku aż do końca roku 1987. Jak wykazał autor (1989, s. 31). "Większość artykułów to prace dotyczące eksperymentalnych badaó nad farmakologicznie aktywnymi substancjami izolowanymi ze świata przyrody i ich zastosowaniem w terapii ludowej oraz możliwościami wykorzystania we współczesnej medycynie". Omawiają one zwykle pojedyncze leki pochodzenia roślinnego, wywodzące się z krajów Trzeciego Swiata, a z rzadka tylko z europejskich tradycji leczniczych. Inne teksty dotyczą ogólniejszych problemów związanych z możliwościami wykorzystania tradycyjnych leków, oceną ich skuteczności leczniczej, rolą etnofarmakologii w realizacji tych zadań (np. E. Tempesta, 1980; R. P. Ladadie, 1986; J. G. Bruhn, 1980). Do wyjątków należą artykuły prezentujące antropologiczny punkt widzenia, np. B. Bernardiego (1980), który zwraca uwagę na społeczno-kulturowe aspekty stosowania leków pochodzenia roślinnego. Prace z zakresu etnofarmakologii publikowane w "Curare" (Zeitschrift fUr Ethnomedizin und Transkulturelle Psychiatrie, organ Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin z siedzibą w Heidelbergu) także przedstawiają często analizy farmakologiczne i fitochemiczne poszczególnych tradycyjnych leków. Ale w czasopiśmie tym znajdujemy również sporo tekstów pisanych z perspektywy antropologicznej (np. J. Bellakhdar, 1989; J. Sterly, 1990). Ponadto, w naj nowszych numerach "Curare" opublikowano bardzo interesujące artykuły autorstwa N. L. Etkin i P. J. Rossa (1933) oraz J. R. Dos Santosa (1993), badaczy łączących obie perspektywy - antropologiczną i farmakologiczną. N. L. Etkin i P. J. Ross proponują podejście odmienne od konwencjonalnego - oprócz opisu tradycyjnych leków i ich analiz laboratoryjnych należy również badać, jak na efekty ich działania wpływa każdorazowo specyficzny kulturowy kontekst związany z ich przygotowywaniem, łączeniem różnych składników i sposobem użycia. Ta szersza perspektywa powinna obejmować także pożywienie, często sztucznie oddzielane od leków. Z kolei artykuł J. R. Dos Santosa wskazuje na ograniczenia dotychczasowych opracowaó etnofarmakologicznych, wyliczających poszczególne środki lecznicze i ich zastosowania, a ignorujących wewnątrzkulturowe zróżnicowanie, złożoność lokalnych definicji chorób oraz strategie wyboru między różnymi lekami. Autor stosuje inne podejście - analizuje lokalną farmakopeę w rejonie Cevennes w południowej Francji poprzez ukazanie szerokiego spektrum zastosowań poszczególnych roślin leczniczych, w ścisłym powiązaniu z kon9 W artykułach zamieszczonych 1989) znalazły miejsce również leki w II tomie pochodzenia Historii leków naturalnych zwierzęcego i mineralnego. (B. Kużnieka. red., �17 cepcjami chorób i sposobów leczenia, wpływającymi na strategie wyboru. Te nowe tendencje badawcze wydają się szczególnie obiecujące. Dla przezwyciężenia tego, co dzieli antropologów i farmakologów zajmujących się etnofarmakologią, w celu wyjaśnienia źródeł nieporozumieI1., należy jasno określić podstawowe różnice występujące w obu podejściach. Przedstawię pokrótce kilka zagadnień różnicujących stanowiska przedstawicieli omawianych dyscyplin, przy czym szczególnie interesuje mnie specyfika ujęcia antropologicznego i określenie jego wartości dla etnofarmakologii. Perspektywę antropologiczną w studiach etnofarmakologicznych można w największym skrócie scharakteryzować jako szczególne zainteresowanie społeczno-kulturowym kontekstem stosowania leków. Łączy się to również ze specyficznym stanowiskiem wobec problemu skuteczności i racjonalności stosowania leków, odmiennym od reprezentowanego przez farmakologów. Antropolog nie interesuje się specjalnie (i oczywiście - nie jest w tym zakresie kompetentny) kwestią biochemicznej skuteczności leków, a więc problemem o pierwszorzędnym znaczeniu dla farmakologów. Badając działanie leku, zajmuje się zupełnie inaczej rozumianą "skutecznością", czasem nazywaną "emiczną skutecznością" 10 - sposobem, w jaki badana grupa postrzega i ocenia działanie i efekty użycia danego leku. Przy takim podejściu konieczne jest wzięcie pod uwagę szerokiego kontekstu przekonaI1 na temat zdrowia i choroby, etiologii, metod zapobiegania i leczenia chorób. Medycyna tradycyjna jest ściśle spleciona z magią, i sztuczne izolowanie tych środków leczniczych, w których farmakolodzy poszukują "racjonalnego jądra", niewątpliwie wypacza jej obraz. Dla zrozumienia, dlaczego członkowie danej społeczności wybierają ten a nie inny lek w konkretnych przypadkach, trzeba przeanalizować ich szerszy pogląd na świat (system poznawczy). Wiadomo ze studiówetnomedycznych, że idee kosmologiczne, wierzenia religijne, czy koncepcje na temat pokrewieństwa często silnie wpływają na wybory dokonywane przez ludzi także w rozważanym tutaj zakresie. Duże znaczenie ma również szeroki kontekst społeczno-ekonomiczny. Warto zwrócić uwagę, że podejście kontekstowe powinno być stosowane nie tylko w badaniach społeczeństw spoza zachodniego kręgu kulturowego, ale także w studiach nad rozmaitymi segmentami naszego własnego społeczeI1stwa. Nie zawsze uświadamiamy sobie tę konieczność, a wynika to zapewne z faktu, że gdy badamy przedstawicieli własnego społeczeństwa, przesłanki kulturowe motywujące ludzkie wybory są często postrzegane jak "naturalne" i oczywiste. W badaniach nad lekami należy szczególnie dążyć do wykrycia i analizy owych przesłanek, zmierzając do tego, co S. Van der Geest (1988, s. 329-330, 339-340) nazwał "denaturalizacją" naszych własnych konwencji i wytworów kulturowych 11. Szczeg.ółowe omówienie perspektywy "emic" i "etic" w odniesieniu do skuteczności leków znaleźć w artykule N. L. Elkin (1988). II S. Van der Geest (1988, s. 330) zauważa, że dotychczas nie dostrzegano, iż medycyna zachodnia jest również kulturowo uwarunkowana, dopiero ostatnio biomedycynę zaczęto badać w aspekcie kulturowym. 10 można 2 - l.ud l. l.XXVII �18 Inna kwestia - racjonalności, jest, w odniesieniu do użycia leków, ściśle związana ze wzmiankowanym powyżej pojęciem skuteczności. Z punktu widzenia nauk biomedycznych racjonalność zastosowania danego leku może być rozważana w terminach jego skuteczności biochemicznej. Natomiast antropolog jest zainteresowany "subiektywną racjonalnością". Tak więc, z perspektywy antropologicznej, każda metoda leczenia, użycie każdego leku może być uważane za racjonalne, jeżeli w przekonaniu badanej grupy, zgodnie z jej systemem wiedzy, prowadzi do pożądanych rezultatów 12. Nieistotne jest tutaj, jak owe rezultaty są oceniane z perspektywy innych systemów wiedzy. Uwaga ta wydaje się niezbędna, bowiem nadal jeszcze, nawet w literaturze etnologicznej, znajdujemy klasyfikowanie leków, metod leczenia, czy przekonań etiologicznych jako "racjonalnych" bądź "irracjonalnych", przy czym kryterium jest tu albo paradygmat biomedyczny, albo, jeszcze częściej, tzw. "zdrowy rozsądek" (pod pojęciem tym kryją się, zwykle nieuświadamiane, własne przesłanki kulturowe autora danej pracy). Zatem, należy pamiętać, że racjonalność oceniana z punktu widzenia biomedycyny, istotna m.in. dla farmakologów, nie powinna być mieszana z subiektywnie rozumianą racjonalnością. Wspomnieć trzeba również o pewnych różnicach dotyczących przedmiotu badań. Farmakolodzy prowadzący badania etnofarmakologiczne zajmują się przede wszystkim tradycyjnymi lekami społeczeństw pozaeuropejskich, w mniejszym stopniu korzystają także z zasobów europejskiego lecznictwa ludowego. Natomiast antropolodzy nie ograniczają się do tego zakresu; ich przedmiotem zainteresowań są m.in. problemy związane z wprowadzaniem nowoczesnych farmaceutyków w krajach Trzeciego Świata (por. interesująca książka pod red. S. Van der Geesta i S. R. Whyte, ł 988), a także percepcja leków różnej proweniencji we współczesnych społeczeństwach zachodniego kręgu kulturowego. Z tego ostatniego zakresu na uwagę zasługują np. takie zagadnienia, jak zainteresowanie "lekami naturalnymi", przemijająca popularność różnych nowych leków "domowych", a także rozmaitych "paraJeków", czy stosowanie "na własną rękę" farmaceutyków sprzedawanych w aptekach (często - bez recepty - leków, które powinny być przepisywane przez lekarza) 13. Antropolog może więc i powinien badać opinie na temat skuteczności tych leków i motywy wyboru, użycie ich w samoleczeniu i zastosowanie przez praktyków niekonwencjonalnych, a także uleganie lekarzy medycyny oficjalnej modom na różne specyfiki, reklamie wpływowych kompanii farmaceutycznych, czy presji ze strony pacjentów. Większość wymienionych zagadnień należy do specyfiki zainteresowań antropologa zajmującego się problematyką medyczną, niemniej, nic nie stoi na przeszkodzie, by farmakolodzy włączyli do zakresu swych badań np. analizy substancji zawartych w tych modnych jeszcze niedawno "japońskich kryształkach" albo "chińskim 12 Dobrze wyjaśnia to H. Fabrega (1974, s. 25). pisząc: "wyjaśnicnie, jakie oferuje podmiot, może być uważane za «racjonalne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek". 13 Przedmiotem badań antropologa będą więc na przykład, w naszym kraju, zmienne "koleje losu" preparatu torfowego prof. Tołpy albo preparatów TPI i TP2 dra T. Podbielskiego. �19 grzybku", czy też zajęli się zaleceniami dietetycznymi wegetarianizmu i makrobiotyki. Jak wynika z rozważań przedstawionych w pierwszej części rozdziału, farmakolodzy na ogół traktują usługowo rolę antropologów w badaniach etnofarmakologicznych. Opisy etnograficzne są dla farmakologów źródłem informacji o tradycyjnych lekach, przede wszystkim roślinnych. Postulują więc, aby antropolodzy posiadali pewną wiedzę, głównie botaniczną, tak, by ich relacje umożliwiały identyfikację roślin. Dobrze, że antropologia choćby w ten pośredni sposób może być przydatna praktycznie. Ale jej rola bynajmniej nie powinna na tym się kończyć. Antropolodzy powinni starać się poszerzyć horyzonty swoich partnerów zajmujących się etnofarmakologią od strony przyrodniczo-praktycznej, uświadomić im znaczenie społeczno-kulturowych uwarunkowań stosowania leków. Nawiązując do omówionych wyżej aspektów podejścia antropologicznego, można poradzić farmakologom, by nie kierowali się w wyborze tradycyjnych leków "zasługujących na zbadanie" rozróżnieniem "racjonalnych" i "nieracjonalnych" środków z punktu widzenia nauki zachodniej; aby nie obawiali się zająć nawet najbardziej "niedorzecznymi" pomysłami. Przy ocenie efektywności leków powinni pamiętać, że faktyczna skuteczność jest rezultatem działania różnych czynników, nie tylko biochemicznych, ale także kulturowych, społecznych, psychologicznych (wykazały to studia etnomedyczne, a najlepszym, powszechnie znanym przykładem jest "efekt placebo"), o czym piszą wyczerpująco N. L. Etkin (1988) i S. Van der Geest (1988, s. 343-346) 14. W związku z tym, istotne znaczenie dla etnofarmakologii mają badania kontekstowe, zwracające uwagę na specyficzne cechy kultury, w obrębie której dany lek został wynaleziony i jest stosowany. Ten rodzaj badań może być z powodzeniem wykorzystany praktycznie, np. przy wprowadzaniu nowych leków w krajach rozwijających się. Może tu chodzić również o wprowadzanie leków produkowanych w rezultacie etnofarmakologicznych analiz środków tradycyjnych. Coraz częściej wysuwanym w środowisku etnofarmakologów postulatem etycznym jest właśnie niesienie korzyści tym, od których uzyskano cenną wiedzę, zwykle nic nie dając w zamian. Antropolog zajmujący się problematyką etnofarmakologiczną korzysta w pewnej mierze z wyników badań biologów, farmaceutów, farmakologów. Ale na pewno w większym stopniu mamy do czynienia z relacją odwrotną. Wydaje się, że postulat zwiększenia roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych jest uzasadniony i zyskuje sobie stopniowo coraz szerszy oddźwięk. Praktycznym tego wyrazem jest pojawienie się badaczy "nowej generacji", kojarzących podejście farmakologiczne z antropologicznym, co dobrze rokuje dla rozwoju etnofarmakologii. 14 Autorzy ci powołują si'r także na koncepcję C. Helmana (1984, s. 106), wedlug którego na "całościowy rezultat działania leku" (total drug effect) wypływają rozmaite czynniki. Oprócz "farmakologicznego dzialania leku", Helman wymienia: I) inne właściwości samego leku; 2) cechy pacjenta otrzymującego lek; 3) cechy osoby przepisującej czy wydającej lek; 4) okoliczności, w jakich lek jest stosowany. �20 BIBLIOGRAFIA J. 1989 Pharmacopoeia Bellakhdar and traditional medicine in Morocco, "Curare", vol. 12, I, s. 23-40. B. 1980 An anthropological approach: The problem ()f plants in traditional medicine, ,Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, I, s. 95-98. Bisset N. G. 1990 Strasbourg, 5-9 June 1990: First International Congress on Ethnopharmacology, "Curare", vol. 13, 3, s. 165-166. Bruhn J. G. 1990 The scope and role of ethnophannacology, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 2, 3, s. 301. Dos Santos J. R. 1993 Der Raum der Ubel. der Raum der Heilmille/: Studie einer lokalen Pharmakopiie ill den Begriffen der Riiume von Eigenschaften, "Curare", vol. 16, I, s. 17-30. Etkin N. L. 1988 Cultural conslructions of efficacy, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (cds.), TIle context of medicines in developing countries, Dodrecht, s. 299-326. Etkin N. L., Ross P. J. 1993 Brauchen wir eillen Plalz fiir Erniihrullgsgewohnheilen und Diiitelik ill der Elhnopharmak%gie?, "Curare", vol. 16, I, s. 3-16. Fabrega H. 1974 Disease and social behavior. An interdisciplinary perspeclive, Cambridge, Mass. Helman C. 1984 Culture, health and illness, Bristol. Kuźnicka B. 1986 Etnomedycyna i etnofarma(ja - zarys problematyki badawczej, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów etnofarma(ji polskiej, Warszawa, s. Jl-24. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1989 Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura współzale::no.ki w dziejach lekoZ/lawstwa, Warszawa. 1993 Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Warszawa. Ladadie R. P. 1986 Problems and possibilities in the use of traditional drugs, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 15, 2, s. 221-230. Malony M. H. 1983 The pharmacological evaluation of natural producls: General and specific approaches to screening ethnopharmaceuticals, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 8, I, s. 127-147. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. scan badań. perspektywy, "Lud", t. 67, s. 9-37. 1987 Etnomedycyna, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnoloyiczny. Terminy ogólne, Warszawa - Poznali, s. 100-102. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawslwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, Warszawa, s. 25-33. Prinz A. 1991 Misunderslanding between ethnologisls, pharmacologists and physicians in the field of ethnopharmacology, [w:] J. Fleurentin et al. (cd.), Elhnopharmacoloyie. Sources, metl1Ods. objects. Actes du Ie Colloque Europeen d'Ethnopharmacologie, Metz, 22-25 mars 1990, Metz, s. 95-99. Bernardi �21 Rivier L., 1979 Sterly J. 1990 Swiderski 1989 Bruhn J. G. Ed;lOr;al, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 1, 1, s. 2. The questio/l oj" c/assij"yiny plallls in Simbu ethnohotany, "Curare", vol. 13, l, s. 23-30. R. Etnofarmacja europejska w czasopiśmie "Journal of Ethnopharmacology" (1979-1987), w: B. Kużnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa, Warszawa, s. 31-52. Tempesta E. 19!W Et'lilualion oj" {oc'al resources in traditional medicine, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, 2, s. 163-166. Van der Geest S. 1988 Pharmaceutical (/nthropoloyy: Perspectives for research and application, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (eds.), The context of medicines in developing countries, Dodreeht, s. 329-366. Van der Geest S., Whyte S. R. (eds.) 1988 The context oj" medicines in developi/l(J countries, Dodrecht. Danuta Penkala-Gaw9cka MEDICAL ANTHROPOLOGY VS. ETHNOPHARMACOLOGY (Summary) The article discusses problems connected with the recent dynamic development of ethnopharmacology. Differences bel ween pharmacological and anthropological approach to ethnopharmacology which make interdisciplinary cooperation very difficult. Ethnopharmacological studies are practically oriented and focus, first of all, on pharmacological and phytochemical analyses of substances, particularly plant substances from developing countries, found in traditional medications. Anthropologists are expected to supply detailed ethnographic descriptions, based on botanical knowledge, which would help representatives of natural sciences to identify these plants and conduct laboratory tcsts. However, anthropology can contribute much more to ethnopharmacology. Ethnopharmacological studies should include the context in which these medications are produced and used, their symbolic meaning and socio-cultural conditions of their use. The anthropological concept of the effectiveness of medications and subjectively understood rationality could help expand the pharmacological perspective which limits the effcctiveness of medications to their biochemical activity. Contcxt can also be applied practically, for example when introducing new medications to developing countries. Recent attempts at combining the two approaches, anthropological and pharmacological, in ethnopharmacological studies, offer hope that the discipline will be developed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57d9c4dc877557dc07fcfb8c2bb77767.pdf 0453661039796a922fac778c2aeae301 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1712 Title A name given to the resource Antropologia medyczna i etnomedycyna / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.9-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. STUDIA MŁODYCH Od Redakcji Redakcja Czasopisma LUD wprowadza w niniejszym tomie pewną llowoSć. Przedstawia mianowicie poniżej sześć artykułów absolwentów etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Wszyscy oni podjęli tematy rozpraw doktorskich, po części w Instytucie Etnologii, po części w Instytucie Kulturoznaw. ;twa UAM, jeden także w Instytucie Filozofii tejże uczelni. Wszystkie świadczą o ambitnych zamierzeniach młodych doktorantów.Podejmując bowiem bądź tematykę mało lub zgoła w ogóle u nas dotąd nie poruszaną, bądź próbują podejść do zagadnień w nowy metodologicznie sposób. Chodzi tu głównie o tzw. poznal1ską szkolę metodologiczną szczegóły znajdzie Czytelnik w tekście rozpraw. Niech <.ne zatem mówią same za siebie, a Czytelników prosimy do dyskusje. Zapraszamy do udziału także młodych adeptów nauki z innych ośrodków. Czy "Studia mIodych" uda się w "Ludzie" utrzymać, czas pokaże. (J.B.). �Lu:d, t. 67, 1,9.83: I. STUDIA DANUT.A PBNKIALA-GtA,WĘOKtA ANT.ROPOLOGI:A MEDYCZNA I ETNOMiEDYCYNA ROZoWOJ, Si'IlAN BADAŃ, PERSPEKTYWY Badania, MÓI1edziś dkmeśliilibY'ŚInYj.ako "e1momedYCZJne",prowadzono od dawna. Jednakże narodziny i rozwój antropologii medycznej i etnomedycyny jako subdyscyplin antropologii kulturowej, bądź też, jak chcą inni, "in:teridyscyphn", przYlpaida'ją na ostatnie dz~esięcioleda. Pojawiły się OIIlezgodnie z ogólną tendencją rozwoju wspók.zesnej nauiki, który cechuje postępująca s:pecjalriJzClJoja w r:aJmaeh dyscypliJn tredycyjnych i powstaWlam:iewielu ,pog:ron.iczny,chdz:i.ed:zinnaukowyoh. PodOibnie j1ak inne, . .sto,gunkOlwonOlWe~pecja1l1!ościa,11ItrOlPOlogicZll1Je, np. antlropologia prawna, ekonomi,czna czy etnobotanJiika, rawnież antroipolog;ia medyczm.a i etnomedycyna cienpią na braki w zakr'esie teorii. Dlatego ni,eiktó.rzy badacze 'twierdzą, że ankopologię medyczną bądź etnomedycyrnę można tr:atktować jedynie jako pewne wyróżnione, iIllteroyscy!plimarne obszary badaiwcze. Niemniej, droga rozwoju wieLu nauk przebiega właśnie od wy-odręhni€Cli'a.pola badań do wypraoowania spajnego systemu z·ałożeń teoretyczno-metodolOigiczmych. POOitanamsię pok.aJzać,na j;aikim etalpie tej drogi znajduje się antropologi'a medyczna i etmomeclycyna. Pr:zedsta,wię takż'f; pewne propozycje t eoretyczno-metoido10gliczne, Móre, moim zdaniem, można zaS'toS'OIwiać w baJC1anliJaoh etnomerdye:zmyoh. W etnolo.gi'i polskiej mówi się coraz czę.ŚJCiejo etnomedyoeynie czy ant'I'.O[poJogiimedycz'nej, a badatniaz tego zakresu prowadzono od: dawna, WaTta więc po'znać drogi I'OZJwoj!U, stan badań ,i s1Ja,t:usobecny tych :specj'alnorŚci,kJtÓ!rew na'uoe zcliohodniej ,są już dyscypLinami okrzepłymi, jeśli nie teoretyczmie, to przynajmniej od ,wizględem oTlgauiizacyjnym. POCZĄ 1'KJ BADAŃ E'!'NOMEDYCZNYCH Badania wied.zy i pratlctyk medyczny~h ludów zwanych dawniej "p.rymitywnymi" mają stosu:nikowo odległe tradycje. Sposoby leczenia obserwowane wśród "dzikich" interesowały ,podróżników XVI - XVIII wieku; relacjonowa1i je z przekonaniem, że ich własna medycyna może z po- �!O DANUTA PENKALA-GA WĘCKA żytkiem zastosować niekrtÓire egzotycZJne praktyki i leki 1. Zda'I1liem E. Adkffi'!k!nechta (1971, s. 114), ;takie podejŚici,€ uw,a'T'U!nkowanebyl0 ÓWCZ€SIl1ym stanem medycyny .zachodtrllirej,ktÓI'E'j le:mpeutJlka OIpi'eI'ałasię prak:tyczn~'e na tyClh samyoh p.I'OcoouT,ach,co medycY'na społeczeństw "prymHywnych". Toteż relacj'e padTóżn~ków przyczyniły się do wzrostu 'zainteTesowań medycyny aficjra.lnej bogactwem fa'rmaikOlpeidalekich ludów (Baloga 1971, s. 5). ZainteresOlwania te malały stopniowo WT'az z rozwojem naukowych elementów w medycytI1ie zachodniej w drug,iej poło-o wie XIX wieku. Z'arówno rozwijająca się n.aukowa medycyna, jak i dopiero co wyłoniona, pozytywistycznie zorientowana etnografia końca XIX i początku XX wi'eku, uznawały geupralnie prakty,k,i medyczne ludów "prymiJtywtI1ych"za "nieraojonalne" i iz,abobotr1ne(np. HOVOirka,Kr{}llleld 1908 - 1909). Jeśli próbowIano wyjaśnilać fa1ktyczną skuteczność pewnych pra'ktyk leczniczych, inter;pretorwano ją psy,Clh ologlistyoZtI1ie j,ako rez,ul.tat sugestiJi. Nurt ewolucjonistyczny traktował medycynę "prymitywną" jako pierwszy szczebel ciągu rozwojowego prowadząoego do medycyny n,arukolwej2. W latach 20~ty:ch i 30-tych naszego wieku zaczęło przyby:wać in£ormaojli o lecz,rriotwie tradycyjtI1ym, gr.oonadzonych przez badaczy w ramach ogólnych studiów nadkult1wrą poszczególnych ludów. Przyczyniło się do tego nioewątp11w1e upowS'zechn1eI1lieujęc.ia holistycznego, propago,walIlego w obrębie teorii i metodologii funkcjonalizmu. Jednakże większość badaczy włączała medyczne aspekty badanych kultur do takich dziedzin, jak magia czy religia. Wskutek tego eksjponowano elementy "nadnaturalne"" a pomijano szereg innych, istotnych składników zespołu przekonań i praktyk medycznych (Sei:jas 1973, s. 544 - 545). Przyczyną takich ujęć było prawdopodobnie usiłowanie wtłoczenia badanych zjawisk w ramy tradycyjnie wyróżnianych kategorii (tutaj - kultury duchowej. Tymczasem zjawiska medyczne przekraczają granice takich schematów klasyfikacyjnych. PiellWszym badaoz,em, który z,ebrał i krytycznie przeanalizolWał roz!rZucone informacj<e o medycylIli,e ,;prym1tywnej" waz sformułował program badań nad z'jrawislkaJInietnomedycznymi, był Erwliin H. AakelI'lkil1echt, lekal1Z i aintr<>ipOlogame'TJ'lkański pochodzenia ni,emieckri.'ego.Opub},lkował on w latach 40-itych cykl kl1asycznych już dziś, nadal użytecz,rryah art y1 l PodejścLu temu pdkJr.eWiIla była .romantyczna po's,l-a,wa lekarzy 'Z początku XIX wi'eku, IZbiiero(jący(jh !u:dOlWe recepty li zalecając)"ch je !Ila !Użytek !Oodziienny. Je:dna:mże nie będę oma;W\ilać ,tY\Clh(poc.zątków badań n~rd medYC)'lną lludową li ,ich późnieljls:z.ego 'r'ozWlOIjluw iralmadh ebnograHi narodowych. I,nf.oDma,cje 10 TQ.ZJWOjU stu'diów nad lec:zn'klbwem ludQjWlym w Polsce podaje B. SzyohoWlSlka~Boebe! (1'972. s. 8 - 1'5). 2 Talkie łiralktowanie ffieidycyny .Iprymity,wnej" znajodu:j.emy do dziiś w p:>dręczr..'likach 'hhstor.lli medycyny (InIP. S'z;umow;sk.i 1961). �Antropologia medyczna i etnomedycyna kułów (zebrano je w całość i wydano ponownie VI 1971 r.). Ackerka"1ech: jako pieliwszy podkreślił potrzebę .~ajęcia się przosłanlmmi kryjącymi sil'. za "prymttywnYlmi" ,praktykami medyczmy;mi. Dokonał rozróżnienia między podejściem badacza a perspektYiwą badanej gDUpy. Zwrócił takie uwagę na niepr:ecyzyjność tenmiJnów: "na!tUlI1alne"i "nad[1!8ItUlralne"odnoszonych do wyjaśniień przyczyn chorób. Krytycznie natomiast oCf'nionc' rozważania Ackerikmeohitana temaitraejonaLnośoi praktyk medycyny "prymitywnej" ~ oraz przekonanie o jej zasadnJiczo magiczmym cha'rakiterze. Ackerknecht używał jeszoze terminu: medycYlna prymitywna (bez cu-dzysłowu). Stopniowo zaniechano stosowania tego określenia, a jego miejsce zajęły takie temniny, jak: "medy,cynatJraJdycyjna", "ebnomedycyna" ..etnoiatrLa", "tuby1cZJcsystemy medyozne" i Lune. Zamieszanie terminologiczne panuje do dziś. BędZJieo tym mowa w dalszoj częśd Tozdzialu 4. kNTROBOLOGIA MEDYCZ,NA WspółcZJesnaamerykańsk,a antropologia medyczna bywa 7;wykle wyprowadzana z trzech źródeł: tradycyjnych z,ainteresowań medycyną ",prymitywną", nUI1tu brudań kultury i osobowości (culture and personality approach) oraz z p'I101WadZiOnydh po II wojnie światowej w krajach rozwi jających s,ię międzynarodowychakoj,i zdrowotnych. PieI1wsze z owych źródeł, wyróini:onych m. ,in. przez G. M. Fos.terć·, (1975, s. 427 - 429), już omówił'aJm. Z kolei z numtem haid<:ińnad kulturą i osobowośeią wiązała się ściŚi1ew latach 40-itych więksZJOŚć prac iliutrcpologów amerykańskich dotyozącyoh pI10blemów zdroWlotnych. Zajmowano się zjaWlislkJamipsychologieznymi i psyohiatrycznymi w różnych społeczeństwa oh "prymitywnych". Badania tego tYlPu prowladzono t,aikżc w latach 50-tyoh, a ioh kOlntyTIJuaojąjest popularna obeonie "psychia"tria. transikul1lurowa" i e1llliOipsychiJatria 5. W'raz z powsltJaniem Światowej OrgaiIllizHcjiZdrowi'a zaczęto wp:nowadzać szeroko zalk:rojone prog,ramy ')lpi~i zdroWK):tne,jw krajaoh tZ\v. Trzeciego Świ'a:tia.W .związku z tym, a tiaikżeze względu na tmadycyjnie 3 A,dker,kneohrt rmJUJmi'ał ralCijonallność w kateglOlniiacih pa,mdyrg;mallu za'chudnii'ego, 'bą,dź telź stawIlał IZJnalkIróW!lliO!ści,między ,,,raIQjonaII,ny;m" i "llliatura,lnym". 4 Ten fTaglment wZJdzJiału daje jedynie IIDró'tkli rys ihilSltOlryozny badań etnomed)'czny'cih. Szcz'egół,owo Omia'WIiahilstm'ię tyah :badań do lIait 50-ty,(jh IJlaISze:!§o'Wite/ku E. Drobcc QHl5<5). 5 ad 119177 'r. w ViSA wy,dawany jes:t linlt'er1dyscy,p.1Jinarny kJwar1t'aJLnilik"CuLt,ure, ::\l€dicine and l:f1syidbli'atlry", a {)Id 1,9718 r. \V Heudellberglu pCll1iOidy:k: "CuralfL'. Zeitschmift fur J.;tihnomediZJj,n und kaIIJIs~ulture,}le Rsychial1mie". Osta1tnlio wy;cia'wnllc"!Iwo flranm.lis!kJieLa fun/slee Sauvalge zaczęło pubLikować 'Clza:SIOlP~Slmo "EtJhinoIPsy<dhij,altJrica",które ma 'PI1Zy;azytplićsię do ikrystallizowanLa założeń teore'tycZinyeh nQwej ISUJOdys::yJplli:ny - ettnQpsyohi'atrl1. �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA praktyczne nastawienie antropologii amerykańskiej, w latach 50-tych '\Nięiks~ośćatl1ibooplO~ogÓ.W Z'ajmującydl. się problemami zidTOlWotnymizaEngażOWa!I1Ja była w antrorpologii stosowanej. TfJiteż W. Caudiilli właśnie w artykule zaJtyttuło!wanym Applied Anthropology in Medicine (1953) opisał ohS'zacr:badań odlPowiaidają,cyzakresowi dzisIejszej an'trQpologliimedycznej. S. Bo:lgalI"w swo~m wyczeIlwującym pr7.egl~dz'ie l~telI"latJury dotycząlcej prOiblemaltyikJi wSiPółnerjdla nauk ~poł'eczmyohi medyoznych (i962) również nie stos'Uij,ej,elSzczetenminu "anitlroIP(jlogtamedyczna". Natomiast w komen1Jar7Judo aTrt:y'kułuPo\lgaTa w t)'lm samym numerze "Cum"ent Anthrqpology" R. B. Edg€!fltot\1pisZJe jlUż o alntropol:o;gliimedycznej czy ;;zdrowotlI1iej" (medical or health anthropology) jatko wyłaniającej się l1Q;We j S'Peajmości. Te:rmrn "antrQPologia mooylCZtl1a" zac'Zął ug'Duntowyw:ać się począwszy ud rokiu 1963, kiedy to N. A. Scoltch OIPub]li!lmw:ał swój arty.kuł IPt. Medical Anthropology. W końou lat 60~tYiChbył już w powszeethnym użyciu v.' Stanach Z'jlednocwnych. Do dziś j1ednak trwają dys1<1u'Sje, czy luprawnione jest tTialkJtowanieant'rqpologri medycznej j.ako dojlrza1ej, sam~dZJiel,wj dyscyphny bądź subdyscypliny antro,pologicwej, skoro dotąd nie zbudowala spójnego systemu .założ,eń;teoretyczno-metodologioznych, a na,wet nie sprecyzowała wyraźnie sweg.o zakresu~. We wspomnianym artykule ScO'tch zdefiniował nie tyh~ ZaJk.I1e1S aTIJtrorpologiimedyc~nej, co raczej protesję a'nitro1pologówmedYCZlO.ychjako tyoh, Moczy "pnaoują w instytu:cjacn medycznych albo zajmują się problemami .zdrowia i choroby" (ScoJtch 1963, s. 31). W lat-ach 70-ity'oh również nie wypracowano powszechnieaJkoeptowanej debniejli. zlakresu antrO[)ologiJimedycznej. W przeglądz,ie problematyki dokonanym przez A. C. Colsona i K. E Selby Vi 1974 roiku, autorzy sygnalizują jed)TlIlieróżnorodność ujęć antropologii Tnedycznej. Jest ona tmktO'wana jako S'ubdysc~plina antrolpologiczna albo ,,;nte:rdyscy;plina" 'Ulmi,e:jsc'Owiana na pogranicz,u między antropologią i medycyną, bądż też jako pewne wyróżnione pole badawcze. Colson i Selby rezygnują z próby spnecyzowanlia zakresu antropologii medycznp.j. po:przestając, jak ieh pqp.rzednu.cy, na przeglądzie publikacji dotyczą.cych joroblemartyki związanej z·e zdrowriem i chorobą w społeczeństwach spoza zachodniego 'kręgu ·kiu1turo.wego,a także w społeczeństwaoh zachodnich, (. ile w badaniach s:tosolwano koncepcje i metody antropologi.croe. Wydzi·elają dość dowolnie cztmy obszary zaiJnteresowań .badawczych znajdujące wy;raz w ld.1waturz'e: etnomedycynę, ekologię medy07Jną, badania J1Hd problemami zdI1owotnymi i badania systemów opiJ{'ki zdrowotnej. W nieco wcześniejszym opracowaniu ,podręcznikowym R. W. Lieban (1973, .s. 1034) wyró~nił także cztery pola badawcze antropologii medycznej, fi Doj'J'załOlŚĆ omawianej Ul 78/7D, s. 19'6). subdyscypliny ostro kwestionuje m.. in. G. SimeoIl �Antropologia medyczna i etnomedycyna l3 a miano,wWle eikologię i epidemiologię, etnomedycynę, medyczne aspekty systemó,w społecznych oraz medycynę ,w warunkach zmiany kulturowe; W nowszych aJrltykmłach (Nurse 1978; Wli:rsing, McElroy 1981) traktJuj<~ się na ogół antro:po'logię medy,czną jako gałąź antropoilogii kulturowe: o wyodrębnionym obszarze badań, nie precyzując go jec1nak i na ogol powtarzając wCljeśniejsze ust,alenia. ObecniJe nadal, tak jak to czynił S. POi~gar (1962, s. 181), narzekac możma na ubóstwo teonii w ramaoh an'Dl'OIPologiJimedyczmej. Podcza" IX Międzynamdowego Kongresu N auk Ankqpol'OgiJeznych i Etnobgicznych w Chicago w roku 1973 odbyła się również sesja poświęcona ,llltrc:pologii medycznej. Redaiktolrzy tomu Medical Anthropology z serii "'Vorid Anthropology, F. X. GI'ollig i H. B. Haley podkreślają we wSltęprie (1976 s. XII) pO'trzebę rO'zwJi:nięcia teorii antropologii medycznej. Jednakże dziaŁ zatytułowany: "Teoretyczne aspekty antropologii medycznej" za]mu.i" bardzo skromną część książki i z!arysowuje jedynie pewne problemy v.;,v" magające dalszych badań. Niedomagania teoretyczne an1Jrqpologii meiclyclZnej zapewne w duży:.: stopniu wypływają z jej charakJteru ,jako nauki stosowanej. Ale 'ta młocL' subdyscyphna usamodzielnHa się już organizacyjnie. Wyrazem tego .stan·: rzeczy jest m. in. utwO'rz,enie w 1968 r. aktywnego stowaTzyszenia - The: Society for Medical Anthropology, działającego jako sekcja America:Anthropological Association. Dużą rolę w stymulowaniu rozwoju antr(pologii medycznej, stoIpniowym krystalizowaniu się ,jej założeń teoretyc7nych, odgrywają nowo powstające czasopisma, a szczególnie ukazując7 się w USA od 1977 r. kwartalnik "Medical AnthropoJogy. Cross-CultUl','c Shldies in Health and nlness". Mimo wskazanej słabośoi teore:tyczmej nowej specjalności, pewlle ]'C: osiągnięcia w tym zakresie zashligują na omówlOnie. Antro'pologla nHdyczna ma już z założenia szeroki, int€lrdy,sc)0plinairny ehara:kter. Cr:,chUF' ją ścisłe ,związki z naukami hiomedye:wymi, z allitrqpologią fizyczną. D~, nurtu badań eksponująoego te powiązania należą prace A. Allanda (1966 1970). Autor stal1'a sit:; wy!kazać,że antropologlia medyczna może służy~ jako pomost łączący antropologię fizyczną ikulituI1Ową, szczególnie w Zć:kresie biologicznej i kulturowej ewolucji (Al1and 1966, s. 40). Traktu,] ~ tradycyjne ,systemy medyczne jako swoiste sUrGlitegie,pqprzez które dok~> nuje się ,adaptacja do środowiska. W ~wojej analiiz:ie Itych procesów adaptacyjnych posługuje się terminaimi zGlipożyownymi z ,teorii g,ier (Allar;,j 1970, s. 2 - 5). Allanda uznać można za reprezentanta wa:niantu neo,ev.·ulucjonizmu akcentującego biologiczne determinalnty ewolucji kulturowe,' a jednocześnie doceniającego znaczenie procesów adap'tacji do konkn>:.nych warunków ekologicznych. W antropologii medycznej znajdują odbicie również ,inne ol'ienbc.;· �14 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA z.eoretyczne. \Vspomniałam już o okresie silnych wpływów nurtu culture rind personality. W l8Jtaeh 60-tych 'zaznaczyło się oddz.iaływanie kierunku badań zwanego "lliOWą'etnografią", etnonauką {Sturtevant 1964), antropologią kognitywną bądź e:tnoSlemanty:ką. Zlwole:nnicy ,tej olrientacji twierdzili, że antiropologia lPo:winna być "emicz:na" (ernie), czyli przyjmująca perspelkity'wę :badanej :grUlpy. Brzedkładali analizę ernie nad etie (ujęcie z punktu widzelnia :baJc1aczla,zewnętrzne wobec glru:py .będącej o:bicktem studiÓiw) 7. Jako pł1zykład :tiakiego podejścia może służyć a1rtykuł C. O. Frake'a (1961) dOltyeząlcy diragnozowania chorób lU SUlbanun z Filipin. Frake daje emic:zmy opis Itaksonomia. Imedycznej Subanun, wychodząc z założernia, że klasyfriikacj,e etn:o@rnfkzne winny uwzględniać kategoriewyróżniane przez badaną grI1Upę. Po:dejśde "etn:onaukOlwe" w lant1ropologiimedycznej i~potikalosię z .krytyką jako uniemożli1wiJające pO'ró'w:nywaniezjawisk. KirY'tykę taką przeprowadzili m. in. L. B. GNek 1(:1967,s. 53 - 54), H. FabI1egia:(1974,s. 42 - 44, 88 - 91). F'abr:egla'je$t jioonym z niewielu badarczy, którzy podejmuiją próby zdefJi:niowania po:dSitawowy:ehllmit:egoriibadruwozych aJntlIiOiPololgii medycznej i sp['ecyZJ01w:anJia ,jej rte!oreltyemy'ch .załoe,eń (F:abI1eg,a 1971, 1972a, 1972b, 1974, 1975). LiozrI1ieprace :z 'z'alk!reslU antropologii medy!cznej pOiwtairZają za Fa!bregą idokonane iPirz'CiZ nliJe:goI10ZJróimieniemiędzy disease -' chorobą w zn:aezie:ni:uIpatJolo:giC'z.nYieh 7Jmian w o:nganizmie zdefin[olwanych przezzachod'nią naukę biomedyczną :O'riazillnes<;, czyli chorobą jałw zjawiskiem iklułtuI10wym (Fabrega 197213,s. 213; 1972b, !s. 189, 195, 200). Fabrega proiPon:ujle:połąezenie ujęć ernie li etic w badaniach nad chorobą p~przez Iuwziględinienirezlarówno illness, ljak i di,?ease. UwaŻ!a, że tylko , taikie rpodej,śde rpoZJwolina prow1.a!dzelniest!Uldiówporównawczyoh, typu cross-cultural, niiemożli:wych przystosowaniJu wyłąeZJnie IPE'lr~ektywy pa3'adygmart:u biJO:medycznergobądź przy ujęciu czysto reliatywisty(:znym (Fabl'ega 1974, s. 1189- 196, 257 - 258). ,Zdaniiem aUlto;ra!epizod chorobowy jest kluczowym fia!kte:m,wolkół ikitóI1ergo skJUjpiasię cała działalność mcdyezna i dlatego ważnym zrudani:em ianbropologlii medyoZJnej jest sformułowanie po:jęciJachoToby pozwala!jące:go lUlaprowadzenie badań porównawczych. KweSltią podsta'wolwą !jlesrtstw:o:rzlenie odpowiedniego języka, który pOZJwolipI1ecyzyjrI1iile nazwać i opi:slać przYlpadikiohorobowe w różnych układach iSpoleoznY'ch.Fahrega sądzi, żle język ów ipowi:ni,enopierać się na wskaźn:iJlmchzadhOiwania i ,włączać :tak hiologiiczne, jak ,i spoleezno-ku1turowe k'Orl'elaltychOlro:by.ZaIPlrOpOiJliOWany przez a:utolm model zachowania choro:boiwego (illness behavior), o!parrty na teorili gier, może jego zdaniem służyć jako :punktt wyjśoia do omganizowaniadanyCih związanych 7 Terminy ernic i eticwpro:wadził K. Pike :pr,z;ez ana,jlQ,~ię do J,lingiwi!:>tyoznycih ,erminQw plwnernic i phonetic. Krytykę :podejś2ia czysto "emlkhneg'O" pr;z;eprowaad m. in. M. Harri.s ~1!968.s. 568 - 604). �AntropoLogia medyczna i etnomedycyna z występowaniem ,choroby oraz do porównawczych badań nad medycym, (FabTegla 1974, s. 164 - 191; 1975, s. 973 - 974). W literatuirze ",a'ntropologiczno-medyczTlJej" odnOltowuj,emy również inne próby teoretyozinego lujęcia IpoS'zezególnY'chprobl,emów etnolffi2dycznych, jednaikże na ogół lri:ietalk sZJernkomkJr0Ijone, jak propo:zycj.e Fahregi. Na wymienienie z'3sługuje .artykuł A. Kl.eiillma,na !(1974175), w ,Mórym auto!!' bud'll}e model struJktur pO'ZlIlawlczych,tradycyjnych systemÓ!w medycznych 8. Inteiresujący ;jest także G. M. Fostera :model dwóch typów et1ioIo,giichorób - naturalistycznych li peI1slOn:alistycznych - 'w systemach' medyoznych spoza 'kJręgu ,wC!hQdni€lgo.Dla Fostera właśnie wokół teorii dotyczących przyczyn chorób 'kQno.entl'luje się dClJnysystem medyczny l one to są kiluczem dla jp0róWTIywania różnych systemów (Foster 1976, s. 773 - 775). Nie można pom~nąć obszell"ny'ch To,ZJwaŻiań A. You:nga (1976) 'na temait Ipra:kJtycznycilii ~poł'8cznych .znalczeń (meanings) wierzeń i prak,tyikmedyc:zmych alraz OI11tolog;ilC7JI1yClh iklOmeikw£II1Cji tyoh znacz,eń. W swoim roboczym określen1u ahorobyautor CZI€!l1pi'e i:nwencję 'z 'kl:asy'cznej Parson-iSOWlSlkiej :de.f.i.nicjtiiroih eiholmgo {RaTlS'OllS 19158,s. 167 - 177) do d~ś powsz,ec1mie stosolwanej, z rróżnytrni mQdyf~kaoja:mi, iW S'ocjolog1iimedycyny._ K()':rzYSlt~mie z dorobku pokrewnej Idyscy:phny nie jest czymś wyjątkowym ani :przypadkowym, :bowiem antropologię medyclIr...ą .i soojolo.gię medycyny łączą ściS'ł'e,~wiązJki,a których będZJieij€\SlZ.cZJe mowa. Oddzilelnego omówienia Iwymaga, mo1m :zdani0m, Ipod'ej:mo:w.anaw 1'a-· mach laII1ItrQporlogii me!dy,cznej proble.matyka medycyny ItIl"a!dy1cyjnej w wa-runka,ch zmiany :kJultmowej. Na ,talkie ulkJiieJ'lUiIlkJowanie Ibadań wpływ mia-ły wspo.rrmiane jlUżmię<1zynarr-o.dow€akcje WOIwotJJleplOdejmowatrlew krajach rozwtiljaj~cy'Ch się Oir·az WJCwśniej'sZ€ zaint€'r'OSowania antTopolo:gii :kulturoWlej prob1ema tylką aikulturooji. POIOZąltikOlw0 amltTOjpo1Qgowie zajmowali się przede wszys~kim badaniem wa:I1unlkówpowodzenia programów oiP1iekJizdrQlwotnej(np. Wellin 1958). W 'latach 50-tych więkJszość badaczy wierzyła,~e dobI1a 'znajomość kultury danej ,g,l'l~Pyiwy.Sltarczydla planowani'a i rea,hzowania no:woc<zesnydh ipJ"lOgll"amówmedYC1:zmyoh w taki sposób, by ,zostały one '7Jaaikoelptowane. AintrOlpolog !był .tiraktowany jako, w inaj'1epszy:m wypadku, pożyteollny dodaitek do lekJarzy działających w obcym środowiskJu kulturo1wym 9. 1 8 ,,8ozmawcze struktu'ry" tro,dYlcyjnyClh 5ytstemów medytcznYCih obeómują "po-zma!wczą oclJpoW<iiedź na chorobę pqprzez ,pl1oces.y !porządkowania talkJi.e, .i'ak n3zywanie, Ilvlalsy:filloo!w:alniie i linlteiI1prelboiwan;i;e" ,CK1'elilnmanm7"!/75, S. 29). 9 O tym, że iZ Ireg;uly nii'e 'do'ceniiJano Doli ,an1tlr'OPlQlo;ga,świaJdczy ostDl,eżeni.e S. :POIlgiaJm (1196<2, s. 1'65) p.od atdr,es'em prn.eowJ1Jików m€ldyoZlnych w kJmj-a;ah "T(l~ze· c,ią~o Świ,aua". p.oLgar zw~-ócił uwagę na ;POIWIs,zeldhniepqpelmdany 'pI1Zi€lZ nk'h błąd, k.tÓTyna,zWał "złu'dą ipuSltYl"'hlI1aJc,zyil".Otóż zaipolmi1na-ją oni często a tym, że "wIewają" nowe ,idee zdiroM'o1ne do ,;naczyń", !kt6re nie są puste, wypełni,a je bOłW'ie:n. "p0ipular health culhlll"e". .•... �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA DO!piero 'W la!taCih 70-tY'ch nasiiliły się głosy !kwestionujące wartość nielktÓTYch p~esł,aJI1IekIl'owocz.esTIlejmeidycyny, ,a !także szanse i ,cdowość jej 'przesz,cze,pianria 'W ni,ezmie:nionyllU ksZJtałc1e 0'0 ~pOł,e0Z'embw'~oza zachodniego kręgu kulturowego (Lieban 197:3; KJle~nman 1974/75, s. 42 - 43; FOister 1975, s. 428; UnscihlUld 1975, s. 30.3). R. W. Lieban {1973, s. 10561 podkreślił li~tot!ny fakt,że nowoczesna medycyna nie zastępuje w społeczeństwa'ch rOZlwli:j,ającychsię medycyny tradycyjnej, :a j'edyni'e ,Zlwiększa możliwości wy:boru. Oddziaływania syste.mów medycznyoh są wzaJemne, medycyna no.woczesna powU.nna aJdaipto'wać 'ru1ek!tóre,1;l'adycyjn2 .metody 'leczenia, bo tylko w /ten sposób mo'żeefek,tywnie ;zaspolkajać potrzeby ludnośd, Antropologo,wiezaczęli postulować !na'Wiiązalllieścisłej wSlpółpPacy z lokalnymi przedstawioielami medycyny rt'I1adycyjnej, ,współdziałania niezbędnego w syrtuacjri Org<nomnegoniedoho!nu pensonel'u medycznego i nicdostosowania zaohoc:Lnie:gomodelu medycyny do IPotrzeb tzw. krajó\\.T,rz,eciego Świiata. RO.7.ipoznanakOlIlie:cz.:n,o,Ść takiego przeorientowania działań znalazła w ostatnich Jaltach o;f'iejalne ipotwi-f'l'dzeni,e w dekla:raojacr: Światow,ej Org!ani'Zacji Zdrowia. OTlga:niza,ojata, 'Pl'Zyznając się do fiasb większośei rpro@ramów medyczinych, W!pDow,adzanychod wielu lat i og.romnym nakładem kOiSZtóW,'zaezęł'a pr:Oipagow.aćtzw. ",nieortodoksyjne !f ozwiązania" problemów z!drowotny;chkirajów ,rozwijających się. Dyrekto:' gerue,ralny ŚOZ, dr Halfdan M:aih1er,wysounął hasło: Health by the people j07' the people O!I"'az ikoneepcję TOZWOj'upodstawowyoh służb zdrowotnych ~ntegrującyoh nOiwoczesne koncepcje medyczne z ,l()!mlną modycyną tradycyjną (Diesfeld 1977, s. 9; Sokołowska 1980, s. 2G- 29). Tak wyra~na zmi,ana orienta,cj'i pociągnęła za isobą wzrost zatrudnieniaantropologów ,przy realimc:jiz.modyf'iJko:wanych programów opiek: zdrowat'n€j w ikr'aj,ach Trzeciego ,Świata. Zdają oni relacje ze swej działalności ,w lic~nych iPubhkacjaah, wczraso:pisrnaeh takich, jak "Social Science & Medicine", "Ethnarnedizin", "Curare". Szereg artYlkułów dotycz,:; postępów wspó~pmcy medycyny zachodniej z tubylczymi sys,temami medyoznymi w krajach afrykańskich, spośród których 'wiele uznaje oficjalni, medycynę it:l'ady:cyjną za autenty1czny, wa:rtościowy wkład do :na:mdowe.; kultury (Janzen '1976/77; Tella 1976177; TeLla 1978; Lechermann 1976ITi). Dużo pisze się talkie :0 stosunikach między różnymi systemami medycznymi w Ilndiach, gdzie już IOd daiwn;a medycynę ,aj'ul'wedycnną, mająca własn,e sZJkoły ,i cenionych iSpe'0j:a:łisJtów,kaktujc się ofiojalnie równorzędnie z medycyną nowoczesną (Bhat'ia et al. 1975; Bhardwaj 1975, Taylor 1976; Leslie 1976). Na K.onieezmość ws:pó~pmcy z tubylczymi1ekarzami zwraoają uwag t. 'l'wł'aszcza .r:e:prezentanci !psychiatriitranskul1Jurowej. Spośród lekarzy .prClcującyoh w s;poJec"Z:llośe.iac:h rtra!dy'cyjnych właśnie :psychiatrzy najwcześ- �Antropolog.ia medyczna i etnomedycyna 17, niej docenili skuteczność 1okia1nychmetod terapeutycznych w określonych waI1unkach kultmowych. W dz;iedZiini~\psy:ohiatrii najłatwiej można było dostrrzec społeczno-ikulturowe uwarunkowania chol'oby i leczenia, hasko metod medycyny zJachodniJej w odmiennych środowiskach ,k!ultmrowyoh (J,ilek-AaIl, Jilek 1974/75; Heimannsbel1g 1974/75; Kuna 1974175; TOTl'ey 1981). Jednakże większość omawianych" opracowań ma charakter stosowany, praktycZiny. Ponadto wyraźnie służy oelom światopoglądowym, miail1!owioie postuluje s'ię pewne stany rZieczy - .tutJaj: współpracę .nowoczesnej i tradycyjnej medycyny - jako wartości, do l'ealizacjli któryoh należy dążyć. Zauważmy również,że w ujędach takich wybiera Sliępewne "frcugmenty" medycynytJ:rtadycyjnej jako wa,żne :prakJtycZ1nie,v,curte podtrzymywania dla IPorpl'awi!eniasltanuZici:rowiadanej społreoZiności.Nie dostrzega się natomiast, a w każdym razie nile orpis1J!jteych tPra1ktYlk, lkitórrez punktu widzenia zachodniego pa':rtadygmaltumedycZlnego nie są racjonalne, skuteczne 10. W porównaniu z rpI1a ca'mizorientowanymi pliakltycznie, znacznie słabiej reprezetIlitowanesą publikacje, IW którrych roz'wbana ,jest ,rre£.1eksja teoretyczna nad omawi,anym ,ze:społem zjawisk. Odnotować trzeba rozwaŻlanlia Ch. C. Hughesa .(1968, s. 91 - 92) li R. W. Liebana ,(1973, s. 1055 - 1063) na 'temat medycyny tradycyj!nej w prooesie zmian. Autorzy analizują m. in. czynn~ki wpływające na wybór ~po\5abu leczenia - :tradycyjnego bądź nowoczesnego. Qpra'oOlwaniaP. U. Uns1ch:ulda(1975, 1977) dotyczą sytuacji konfliktJu między r6żnymi systemami medycZinymi. UnsehJuld próbuje stworzyć teorię wyjaślmają.cą "konflikty medyczno-kulturowe" w terminach rozmaiJtego w a:óżnych ku1t~uraeh :rtozk1adukontroli nad tzw, ,,:zasobamimedycznymi", tj. wiedzą, medylkamentami, wyposażeniem technicznym. Konflikt jest ni:eunikmiony, gdy ~potyika]ą się dwie kultury o nie przystających wzorach rOZJmieszcz.en1a"zasohów medyozmych" (Unschuld 1975, s. 304 - 311). Natomiast A. Young {1976, s. 10 - H) :utrzymuje, że w sytuaoji oddziaływaniJa medycyny zaohodniJej występuje nie !tYIle Siprzeczność'czy w~półzawodrnictwo między :różn)'lmisy1stemami, ,00 proeesy asymilacji ,i paI1tykulairyzacji. Te pI10cesy są, ,zdaniem autom, komplemeIlltarrmymisposobam:i "radzenia sobie" z odmucnny,mi systemam,i medycznymi. Jak możlna wnioskować, Young lnie jest zwolennikiem konfliktowego modelu zmiany, za ,kitórym opowiada się UUSlchuld. Podsumowując ten fragment mozWiażań1Jrzeha .51twie:rtdzić, że teoretyome osiągnięcia antI1QPologiimedyczmej są jlelszczenaderr skI101mne,jednaik.że duże znaCIZienieprakJtyczne badań nad kulturowymi ,aS1pekltlami prohlemów medyezmyoh pozwoliło na organiz,acyjne usamodzielnienie się omawianej specjalIDośiCi. 1 i lO Por. 2 Lud, r.rJiwC\,ża'l1Jia na ten t. LXVU tema:t A. YJunga (W76, s. 6). �]8 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA \MEDYCYNY SiOCiJOLJOGiltA \1 Niemmżli<w€ j'est wyznaczmie ścisłych granic między antropologią medyJczną i socjoJogią medycyny 12. Obie ISUlbdyscypliny mogą z ,polży'tk~!em korzylSt,ać i w pewnym sicrpnu:u korzYiSlta!ją nawz3..jem ,ZleswociJch uSltaleń ,teoJ:1e.tycznych. NiektóiI1e proiponowane modele, sformułowane na dosta!teozn1e wysaik'1m szczeblu ogólności, j,alk !np. Fahregi model l'Ja'Ohowa[lila ohomoibowego, już w ,ZJało~enJiuich twór,ców mają służyć \vszystki:m prz,e!dstawi:ai:elO!ffinaluk Slpoł,eiC'Zll1y1ch zainrr..el'esOIwanym ,problematyiką medyczną. J.ednakże aTIJtmpo1ogia me:dY1czlil& i sDlojologlia m€dycyny wyrosły z róooych źródeł i różntią ,się poidJstawowymi ujęciami konceptualnymi, a w ipl'aJktyce hadiawowj - odmiennością tna!dycyj'nych ohsza;rów zaintelI"€sowań maz stoLSowalIlyeh Itedhnik badań. Zd.,aniem G. ,M. FDstera (10975, s. 429 - 431), dla a.n1:iropolog.iimeidyJcZIIlejcharaJkt,prySltyeroe jest holistyczne ujęc1e iproblemów IZldrOl\viai ohmo/by w kontelkście systemów ,kJuJJburowy,ch, nat:orrniast soc:j.O'1~ię medycyny iinteJ"lesuj,e~polecZlny kontekst tych 2JagadnIi.ień.Prece ;więkswści so'cjOJ1Qgówmedycyny dc;tyczą europejskiego i aJmeTykańJski'e.gDkręgu kuli'urowego,a ~{)Ipologowie zajmUiją się główme ,tradYCJ'Ijnymi systemami medycznymi. Nie !będę zartT.zymyw1ać się nad znaną odmiennością pre£emelI1iClji anJtTOIpol'Qgiii socjologllii w zakresie technik haJdiawczJ71Cih 13. So:cjolQg~a medycyny wy!krrystaJ1iizowała się w Stanach Zjednoczonych jako odrębna suibd)'lScy1phtna nieco wcześniJej niż aTIJtrolPologia medyczna - na ,poozą'1JkJulat 50-tych. W 1<9'59roku ,Amerylkańslkllie Towiarzystwo Socj,ologliezlI1!eoficjaLnie Z1atwieI1dziłoSekoję Socjologii MedycY1ny, powstałą z niefo:nmaln1e 'istniejącego od 1955 r. Komitetu do SpI"aW Socjolo;gri Medycyny. O żywotności nowej subdyscypli:ny świ,adozy faM, że już 11 ~ema;t Oma'Wltając 'a'ritylkJUbu. pollogJią ulZaseJdJnlroją i socjologią j'e5a;Clie mÓ!Wlić o medyiOzną nie można ko wy!1011lł011lylC!h doil:>IIZe ,soclj,oIlogię 'P~kJrótce Jeldn'clikiże pO to meldy.cyny, i:s!trlli€lIl~u iS'ulbd)'1SiCJipl.:iJn, pierwslZJe:kisre po d11ugi,e::fakt, a;nJ1JI1qpOl1Qgili. medycznej :naltol'l'lÓJa\S(t I\.IJg~lIJ[Jit()lWatl1ą suJbd)'lS<cy;p1i1!1ą wylkra,C2Jalm nieoo 'medycYI!1Y sJOQj1ooQgia medycy:ny 'POZeT 'zwią;zJkJi. ,zalsa:e1ni'CIZY między all1tro- ItŻ lIla :naJSlZym gDUlrl[CIie 'Czy etnomeidycyny ,w Piolsce j.(l.~t dajuż !;,oojdhJlgiJL u.ż·Y1W'aIJ1Y .jes!t re'rlmllT1 .medical sociology, jCic!lJ1,alk'że, jaik z:a.uwa;ży:ł R.St'r,a1llis GpartlI1Z:S1dkl~wtsł.lffi :l!9i7i6a,s. 9i8 - 919), ",sIOlcjlo'1oglia me'dyle'zna" TIlJQiŻ'e oonacrvać :zaIrÓlw'n;~ ,,iS'xtilo1()1~ię w meldycY'111e", dak ,i ,,JSIOiQj():llo&;tę medy.cy:ny". P'OO811:mą I!Jliepre12 W UiSA Cj'lzy;jU1Jośb,i;ą 'oIb,diążony d\eiSJt tetl1miiJn mediJCal anthrorpowgy, t1uma!CIZeil1i1u ;diosł!otWJnyun: ".aiTltir;Ojplollioglia Il!u o "antrlOjpOilio;glię w medy1cytnu.e". 13 S2lCIZJelgóbowe medYJcyirly w można Toźnie omówienie ziIła:],eźć w m'iędzy ", lI1iiemrui'ej tpOizos1tałiam :z 'l.a\situ1Zielrerui:em, anJtiI1qpOloglią medY02'Jną iż lIlie przy dhodzi i sooj1o!Qglią V,. L. Olesen 0'975) i G·. M, Footena "Sooiall Sci€il1iCe & Me di'ClilI1e". aTtytk:ulalch 1n1teridy.scYiPL~n'alI"l!1JytmczalsI0iPi;śmie medYJClZna (W75) �Antropologia medyczna 19 i e,tnomedycyna w 1962 f. wł,aśnie Sek,c}a Socjologii Medycyny liczyła nai]wIęcej członków. W dwa Laia późni,ej zo.ngarnwwano KomiJtet Badawczy SOlcjologii Medy,cyny przy Międzyna!rodowym TowaI'zysitwie Socjologicznym. Na tak ,szyhką kalfierę omaw:ialiliejspecjaLności wpłynęły pr,zede wsźystkim pDakty,cz:nezapotrzebowania zjeiS'tronymedycyny. Jednakże socjologia medycyny, podobnie jak aTlitl'opologia medyczna r01Z!wijającsię Jako nauka musowana, nie wYIPTaco1wałajesZJczespójnego zes,połumłożeń rteol1etyczlI1J'Ich (Ole5len 1975, s. 422). W,iększość socjologów medycyny Ojpiienasię na pr!ek:umsolIDlkieh ilmrnoeptuahzacjach T. Pa'_-;S,Y1S::l: roJichorego, chorr'o!byjako dewiacji społecznej i meidy,cyny jako poc1systemu IspołeoZJnego(PalI1sons1951, s. 428 - 447) oraz na IpóźniejStzyohmodyfikacjach tych ujęć. Z doeiekani,ami nad z:achowaniami dewiacyjnymi wiąże się koncepcja naznaczania społecznego (labeling, patrz Kojder 1980). Podejmuje się próby skonstruowania modelu zachowania chorobowego, toczą się nadal spory nad definicją "zdrowia" i "choroby". W Polsce soojologia medycyny, IW prZJeciwieństJwie do antropologii medyczl11iejczyetnomedycyny, jest już uZlnaną, olI'gamizacyjnie usamodzielnioną sp:ecjalnością. Is1Jniiejeoficljalnie od 1964 l1oku, kiedy powslt,ała Pracownia SocjologiJi Medycyny w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN oraz Sekcja Socjologii Medy'cyny Polskiego Towarzystwa Socjologiczne-go 14. PocząrtJkowooT'1entaają wiodącą była "socjolQgia w medycynie", badania-nastawione na bezlPośTednią użyteczność dla medycyny. Dopiero w lartaah 70-tych rozwinęła się autentyczna socjologia medycyny, podjęto sZierZiejzakrojone badaniapDoblelmów medyc:zmych jaiko zja'wisk społecznych. Zaczęto włączać problematylkę zdI10wia i cho:roby do badań makro·socjolo~icznych, Ipowstały pier'wsze ujęcia teoretyczne i zarys rozwoju dyscypliny (Sdkołowska 1966, 1976a, 1976b). Na wymienienie zasługują prace A. T1tkow .d~tyczą,ce zachowań związanyoh ze zdrowiem i chorobą (Titkow 1976a, 1976b), próby :ZidefiniOlwaIllia niektóryoh pojęć, np. zdrowia w kategorriach fjwnkcjonalnych (Bejnamowicz, Solwłowska 1976), analiza spoleczno-kultuI1owyeh determina'n't dewia1cji psychicZt."'1ycrhdolkonana przez B. UramowSlką (1'976). WypraoowalI1o modele medycyny - jako systemu społecznego (Bizoń 1976) i jako systemu wiedzy (Ur,amowska-Zyrt;o1976, 1980). Niemniej, jesZJcZJe w 1976 rolk:uprof. Magdalena Sokołowska, kJtóra położyła podwaliny ,pod polską socjologię medy'cyny, pisała: "Nie zostJa,łydotąd opracowane t'eoCIle1tycz:ne z,ałoż-eniasocjologii medycyny 'w Polsce" (SOIlwłowska 1976a, s. 109). 14 O obeenej talkt, dOljITZlał'oIŚiC'ioflgaDliza1cyjnej 'iii od l'olkiu alkia:demilcikiego 11917'2!73w omaWli!ail1Jej "pec:ja,LnośCii ,Śiwiadczy :r~lsltytuiaie SQlCijoliQg~i Slza'wslkiego pll'()Iwa'd!zio.ne jeslt l1IaiUlc'zanie 6·oIQjol'ogi:i medycyny. 2· m. in. Un!i1WeflSyteitu WaJr- �20 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA ETNOM.EDYCYNA Co oznaoza temmin "etnomedycyna"'? Wokół pojęci,a tego ,pEl1n!uj€ duże zamieszanie, spowOldowane przedewszys1JkiJm f,aktem, że te. sama na!zwa bywa używalna raz na okreśLenie przedmiotu badań, a kJiedy iJndziej wyłani:ającej się suhdyscyrpliny. T,ermin, o ,kJtórryrrnmowa, paja!wił się już w rozlważania,oh nad amerykańską antlrqpologią medyczną. Ch. C. Hughes, omawi,ając etrnnmedycynę iW International Encyclopedia of the Social Sciences (19G8, s. 88 - 92), ujmuje ją jako przedmiot badań :a:ntl'QPolorgliczJllych: "Termin «etnomedycyna» będzie uży'walJ1Yw odn'iesie:niu do tych wier;zeń i prakty:k zwjązanyoh z chorobą, które są wytwo'rarrni lokalnej ku11J1..11ry i któI'e nie są wy;raźnie wyproWladzone z l'am ,kcmoe;ptlua-1nyohmedycyny nowoczesnej" (Hughes 1968, s. 88). To Iprzedmi<lito1w€rozUJITlien:eetnomedycyny PTzyjęło się w ],ataoh 70-ty.ch w antrqpologii amerykańskiej. Przychyla się do n'i!eg'O~. W. Lie'ban, 'u:znająrc,termin ethnomedicine za rów.noważny wobec folk medicine, popular medicine, popu/.ar health culture, ethnoiatry (Lieban 1973, s. 1043). Również w przegląrcizi'e A. Colsonai K. Se.Lby (1974, s. 246 - 249) e:tnOime!dy;cyoojesi tnaiktowana jlaJkoflragment pola bad.3ń aID,tropolQgiJimedycznej. Pod definicją Hughesa POdpi:9Ująsię też inni autorzy, IliP. G. M. F'oster (1;97'6,!s. 774). J,ed.naik ten sam Foster w innym al'tJ'lk!ule (1975, s. 427, 430) lużyWlarm:tZJwy"etnomedycyna" w dwóch różnych 7Jnaa:lJenialC'h. Raz odnosi ją dro systemów medycznych spaZJa zachodniJega kręglU kulturowego, innym razem rozUJmie etlJlomedycynę jiaJkopod. dział antl1'Qpologi:imedycznej, który wyrósł z da1wniejszych ZJainteresowań badwczy ,illlstytucjlami medycznymi ludów "prymitywnyoh". Również G. SimeOlJ1{1:972,s. 155) posługuje się ,teruninem, o ,kitórym mowa, w dwóoh - znac2Jenilaroh:pewnej dziedziny kultury or·aiZsubdys,cY1phny antI'Oipolo.gicznej o. specybczne:j orieIlitareji i celach, odręhnej, choć czasem krzyżującej Slięz (tn!trorpologiąmedyczną. Kontrowl€lI'Sj,e semantyczne narosłe wokół terminu ,,'etnoml€ldycy.n'a" uwidaczni.ają się jresZJczesilniej w kl-ęgu eUTopejskiich etnologów zdljmującyoh się oOma1wi'aJIlą tematyką. Składa się na Ito szeneg przyczyn. NaJWJaŻrIlliejlSzą,jralk.sądzę, jest rosną.ca pot1:mz:eb1 wyłonioeni:a,gałęz'i naluiki etmolorgt1JOZlJ1Elj (bą.dż dyscypliny stcvjącej na pogreniczu etno:1'O.giii medycyny), !która orbe:j;mO:Wia~aiby ,ek.<1ploro.'cją wyraźcie już wyodrębnione pole badawcze - medYicYll1ętradycyjną czy ludo!Wą. W Stanaoh Zjec1no'czanych taka sub- czy int'endyscyp.hna (o ni:eco SZk'u"szymZJakresie) istnieje, jest nią anlbr:olpo.loglia medycZ!!lJa.N:ai1mniast w EuropiE, gdzie nie ma tradycji łąozeIllia ,etnoLogii z ,naJUikamibiologicznymi, na:rodziny speojarłności, która mus:iał3!by kOjlarzyć obiJe t,e perspektywy, Iprzehiegają z dużyuni tr:udnościamli.. �Antropologia med.yczna i etnome-dycyoo 21 Pawyższe wywody zilust'ruję i uzas,a!dnię .przykładami dekliCliracji i ,praikty1kibadawczej etnologów €iulropejskicl1. Tenrnin "et'ThOlmedycyna"pOlja.wliłsię stosunkowo niedawno. E. Drobee (1956, s. 203) oIk;reśHłetnlOmetdyeynę Ijlal1m",p~zedłużEffiiehJi.61tOlrii 1?'edycy.ny w przestrzeni i cws.ie, Poni'eważ do o:bszaru jej badań nafeżą ludy pierwotne (Naturvolker), jest ona .zairazem częścią etnologii". J,edlIlalkże defi:mieja ta racz·ej detklairoiWałaprzelmnania normaty'wil1e au:toIT"a. niż !pTzeds:tawiała fakty'czny stail1 rzeczy. W O'stla1mJilch liElitachznaczne' .zasługi dLa uipOwszechnienia omawianego ternni:nu i dla IksZJtał,tawania teąretycznych podstaw nowej spec.ja1ności położyło czasOipismo "Ethnomedj,z·in" ukaz'ujące stię od 1971 rQ,ku w HamoUlfgu. W artykule programowym ,otJwierającym ezasopli:smo,jegQ redialk'toIT" naczelny, J. SiterJy, OikreśIa et110medycynę ja/ko intenxlyscyplinam.y obSlfla1', leżący między etnogTla" rfią czyetnolo,gią i medycyną. S:tM'Jierdza,ż,e et.nomedyeyna nie j,em ani subdyscypliną medycYlny szfimLnej,ani ,żadną oddzielną dyscylpliiną na,ukawą (Sterly 1971, s. B; ta/kie Stemly 1974, s.609). PodOlbniie,jaJko "iJnteTdyscyplinę" z·ajmującą się medycyną IlIieooulkową (z .punikt,u widz'enia zachodniego lparadygmatu medycznego), definiU(ją eltnormedycynę tacy badacze, j'ak T. Hauschild (1976/77, s. 357), H. Sheiikh-Dil'they (1977, s. 302). Natomiast, odwołując się do tego roz,umi:enia etnormedycyny, G. RudniJtiki, W. SchieJenhovel i E. Scihroder (l977, s. 2 - 3) posług1u:jąsię oma'wian)'lm teTfV1lunem także w znaczeniu przedmio:towym: lecZilliotwiawszyS'tki!ehgiI'Up ludnościowych, z wyłączeniem medYICyny naukowej. Autorzy, dostrZlegrając nieprecyzyjność i dwuznaczność terrmi;nu "etnomedy~yna", prOlpol1iU!ją dla określe.nia suhdyscy:pliny etnolog:i.cznej inną nazwę: "etnologia medycyny". Piro:polzy.cjata zasługuj'e na .uwagę jako popmw.niejsza, nie llia- . suwająca mylnych sikojrar'zeń semamtycznych 1r.. Posiada jednak niJkłe s:zans,e w konkurencji z już z.akorzenioną nazwą "etnomedycyna". J. Sterly w swyeth najnowszych arlyikuła'Ch (1976/77, s. 370 - 371: 1978179, s. 15;~ - 154), z;dając sohie S1Prawę z istniejącyoh niejasności semantycznych, postuluije wyrame o::ldz,iielenie róznych znaczeń terminu "etnomedycyna": 1) to, co jest przedmiotem badań - lecznictwo różnych grup etnicznych, przekazywane z porkollenia na pokolenie; z wyłączeniem medycyny akademickiej i innych wysoiko rozwiniętych systemów medycznych; 2) dział antropologii medy,cznej zajmujący się badaniem medycyny tra'5 D<Jdatlk,o,we k~~mplika,tje :P'oIWiJldiUj-e !Il1i.e-jednciZJH.cJZ;:,\o,ść Ikoi:lidylcjj samej medycyny, w kJtórcj p(mad aspektem po.znawczym dominuje aspekt praktyczny (;medycyma jalklO naukl I;:>ra!kltyclznaPrcllte1Z: Uina:mO'wsika-Z)'1tio im~&,IS. ,1813- 1i~'1; 119'8,0, s. 74 - 77), Stąd też sam termin "medycyna" bywa używa,ny bądź przedmiotowo, bądź w znaczeniu odrębnej nauki. Dlateg.o termin "e1nornedycy;na" nie wyd<ljje s:ię być najocJ.powiedniejszym na określenie (sub-)dy;S'cypiiJny naukowej. �22 DANUTA PENKALA-GA WĘCKA dycyjnej (antmpologia medyczna zajmuje się wszystkimi systemami medycznYimi, łączrue z medycyną norwo1cz,esną).·JednoC'zeSnie stanowi on mterdyscYlplin.arne poJe Jeżąoe pmniędzy ,antro,palOlgią s.poł,eczną i kUlIJturową(czyetnolo.gią) a meid)llcynąi innymi naukami. Do tych ,kono'ta'cji St,ertly dołącza t'l"Ziecią: 3) etno medycyna j1ako pewne k'rytyczne nastawienie bada\veze odwołujące się do wyty,cronej przez E. Husserla drogi ukazywania ludzkiego Lebenswelt. \ Jest to jego właSlne I1oziU'mienieatiIlIQlIDodycyny. wynilkającc z p.rzyjęci'a fenomenolo;gicZiIlej.pernpektywy bada'cz'ej, o ktÓl'€'] będzie jesz\cze mowa. Zarówno J. Stel'ly, jl3iK i ilnJni autoif:zy (l1ip.RooniltZlkiet .al.) są 7.dania. 7Jeetnomedycyna moiŻ'e:już wkrótoe wykr)llStalizować się z inteI'dy-scyplinarnego poLa badawcmgo jako old:ręibnadyscYlplina. Jednakże Jej podstawy teot1e:tyoz:no-metodolo:g>iczne nie wstały dotąd ukształto'wane. W różnych, niehcznych Z,TC'SZltą olpr:al0owaniu,chmo:ź;na dostrzec WipłyWYpo3zcz,egó1nychkiel1unków etnologlilc~yiQh.Np. E. Drobec, ,związany Z2 szkołą wiedeńską, postulował l'ozwmięcie metody g,eo.graf:iJczno-historycznej \V etoomedycyThie. Uznając ,joednaJk, iż w olbrębile medycyny zapożyczenia kLeIturowe odgrywały mniejszą rolę niż w i:nny'ch dZJiedzinach kultury, dostrzegał celowość stO\Sowlanri.a równi,eż 'innyoh metod gromadzeni,;) i porządkowania da:ny.ch.(Dwbec 1956, s. HiS,.203). W latadl 70-!tych wśród Zia,chodiIlioeuiI1opejskich badaezy zajmujących się medycymą tT<adycyjną zarysowały się .g,eneraJnie dwa s1:Ja!l1,owUska. ReprezeJl~anci pierwsz,ego, dążąc do pro\'v'!aidzeniastudiów porównawczych, postuLują twoI1Zeni,ekatalogów symptomów chorobowych, bądź sami próbują joe opracowywać. POSfUg,ująsię przy tym pojęciami i kategoriami medycyny zaohodiIlde'j(Sch!ieJenhove.l 1971, s. 123 i nast.; Sheikih-Dilthey 1977, s. 302 i fiiastt.).PodCijście rt:alk,1e poddał ost1'ej kiryty,oe J. S1Jerly, podkreślając, że pozwala ono uciliwydć ty lka te zja'wislm, które można roztPo~ć z pUlIl:ktuwiJdz,enia naukowej medycyny. Auto.r Qpowiada się za fenomenologioznym badaniem zj,awiSlketnomedycznych. W swoim ujęciu "rozumiejącym", wyprowadzorn.ym z HLlBISer1owskii:cJ koncepcji Lebenswelt, porządkuje zjawiska związane ze ZJdl'oiwLem i ohOt1obąw ilch ścisłym odniesieniu do ludzkiego bytu (Dasein). Sterly'ego nie interesuje obl'az cho'Toby i jej przebieg, a raczej sytuacj'a chorobowa, "byoi.e cho1ryan". Podkreśla, że sporządzony pr:zezeń wykaz - .,IJ>orząde,k etThomedy·cyny"- to nie jakiś index ethnomedicus, jego itema1y .pozostają w rzeczywistej relacji do ludzkiego istnienia (Sterly 1976/77. s. 369 i nast., 392). Koncepcja reprezen10lwana pf'Zez Sterly',e,go jest w duż'ej mierze zbliżona do cmicznych ujęć etnona'ukii, 00 zauważa ZlI'esmą sam autor. Spory wokół etnomedycyny, jak w~dać z powyższego omówienia. toczą się przede wszystkim w niemieckojęzyczmym kręgu etnologów eUl'Qpej- �AntTl}po!olgia medyczna i etnamedycyna 23 skich. W RFN etnomooycyna, tralk1Jo·wanaJalko iintel1dysc)'IPhna,'Uzyskała w ostatni·ch latach znaczną s.amodl?idnoŚćorganizacyjną. Św:iadczy o tym aktywna działalność Ar.beiitsgl€meiJnschaftEthnomediz.in. ktÓIie IPClwst.a10 'w 1970 1'. W Hamburgu z ini~Jatywy J. Stenly\~\g'O(;pó:źJllIi.ej zostało przeks7Jtałconew AI'beiJtsklTeisE'bhnomed:iziJn).TowalTzystwo wydaje wiS1pomniane już interdyscY'phna1rne czasopismo, z międzynarodowym ze~połem doradozym - "Ethnomedizin". PubLiJkuj,erównież selTię wydawnriczą "Beitriige zur EthnomediziJn, Ethnobotarn:ik L1indEthno2joologie". Od 1973 rok,u organi:l?uje spotkania specjalistów z różnych dziedzin. - inter€l'iu,ją·cych się problematyką etuomedyczną. I tak np. międzynarodowa k0nfieITenoja,która odbyla się w Hambul1g.u w 1980 l'ok,u, IPoświęcona' byla wzajemnym odd:maływaniom medycynytmady:cY'jflJej i szkolnej da\Mniej, obecnie i w ~pektywie przyszłości. StowarzYL9zeniapodobne do hamburskiego i ściśle z nim współdziałające powstały również w HeiJc1eilhergui w KoJonii._. Arbeitsg,emeinSlchaft Ethnomedil?irn:w HeideLber:gu wydaje od 1978 r. interdysc)'\plinalTne czasopismo "CUTaTe", pubhku.ią·ce malteriały z ZJakirtesu etnomedy.cyny, psychiatrii tra'!ls:kiu1tu.roweji poJmewnych dzJi.edtziJn. Wyda,wcy pragną stymulOlwać diaLog między przedstawkielami nauk społecznyoh i medycyny, a dyskusja t.a ma dOjpOlTIóC w l'ealil?aoji celów pra.1<ty.ozny.oh- włączenia elementów medycyny tiradycyjnej do ,programów' z.dtrQ\MOtnych w krajach rozwij~jącyoh się· Zainteresowani.e etnomedycyną winnych kr,ajaoh europejskioh nie osiągnęło tego poziomu, co w RFN. Omawianą prob1ematytką zajmują się naukowcy we Włoszeoh (A. ScaI1pa,który wydawał od 19·67 r. czasopismo, ohecnie już nie ukazujące się - "Etnoiatria"), w Rumunii (szczególnie ni·eżyjący ,już V. Baloga), na Węgrzech, we FTancji, w krojach skandynawskich. Czynnikiem stymu1u.ją.cym za-int~esowania etnomedycyną są niewątp1iiwie .przedSltawiJonejlUżwyżej iPl'zeetsięwzię.ciaŚwiatowej Org.runizacji Zdrowi.a. Orientaaja z,miJerzrującado włączenia praktyków medycyny tradycyjnej wprowadz,cme a;keje zdrowotne przy.czynia się do wzrostu roh przedstawicieli nauk spo}ecZJnych,a zwłaszcza etnologii. Etnologia europejska w większym niż dotychcms stOpniu n~biera chaiI'akteru nauki stosowanej. Od kilku lat I1Jl. w Heidelberg:u, w Instytucie Higieny Tro· pikalnej i Zdrowia Puh1icznego. Wipl"owadzonokursyetnomedycyny dLa lekarzy. Oddzielnie omówię zainteresowania etnomooycz.ne w Związku Radzieckim. W etnognafii radzieckiej nie zaznaczyła się, jak dotąd, tendenCJa wyodrębnienia samodz,ielnej sLIJbdyocyplinyz,ajmującej się omawianą problematyką· Badania nad medycyną tr.adycyjną prowadzone są w ramach etoografii. Niemniej, .podejmowane ostatnio :próby sformułowania pewnych założeń teo·retycznych i wskazań metodolog·icznych odnoszących się do badania medycyny trady.cyjlnej świ·adczą o wzroście zainteil'!e50wań �24 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA tym drz;iałem~ultury. Dowodem na to są równi,pz coraz częściej Ol'g.anizowa:ne,~onferenej'e naukowe pośWięCOIIW ·ptnom'?dycynie. Nip.w 197:'>~OIk:u w Leninglf.adzie odbyła się ogólno!kJra,jowakonferencja na temat etnograf'i1cznychaspektów :badania medycyny 1udovv'lej(Bromley et al. 1975). Badania nad medycyną tTadylcyjną mają w ZSRR sil:p.,iezaznaczony a:spekt stosowany. Dąży się do wykorzys'tania tyoh środków medycyny tradycyjnej (ZJwlaS'zlcZJa lelków 'l'ośli'l1lIlych),któr'e nowoczesna medycyna UIZl1laj,e za raejonalne. Postulowana jest ścisła współpraca między etnografią i medycyną, :prowadząca do wYi~rycia i zastosowania wa:rt'o'ściowych leków tradycyjnych. Jednakże n~e pomija się również celów czysto poznawczych - badania medycyny ludowei j,ako w,ażnej częśoi kultury kiażdej wSiPólnoiy l'iUnicznej. WyJ:;ażny nalciSk kłJadzie się na €Iwolucjonistyezne studia nad mooy,cyną ludową. G. P. J1llirowlew(;1:975, s. 5 - 6) wyróżnił trzy główne etapy rozwojowe medyeyny, -którym odpowiadają pojęcia medycyny ludowe1j, medy'cyny tlfadycYijnej (systemy medyczne wyłożone w fo:r:mie pisemnej) or.az medycyny nauKow;ej. Naj'Wa1żniejszą publikacją dającą przegląd problemaJtyki, pewne ustalenia tenminoJogiozne i wska7.ówki badawcze, jest artyikJuł J. W. BTom].eja i A. A. WO!f<)'llawa, zami,eszczony w "Sowietsbej Etnografii" (1S76). AU!torzy wydziela.ją aWlie warstwy medycyny tradycyjnej: "tradycyjno-ustną" (opartą na przekazie ustnym; odpowilednik "medytCyny ludowej" w znaozeniu wąskim) i "tradycyjno-pisemną" (o dużej roli prz1e,kazu<utrwalonego na piśmie). Bromle.ja l WoTonowa interesują pTiQ;Cesy rozwodlu medycyny. Medycyna t'radycyjn0'il'iseimna, ~wiąrhana zpo'Wsta:niem cerutrów cywilizacji, wyłoniła się, ich zdaniem, z tradycyjno-'ustnej. Później ohie, istniejąc obok siebie, wzaj<emnie oddzia,ływały jedna na dI1ugą. Ostatnim etaJpf'm tego procesu rozwoJowego Jest pOlWstaniemedycyny 'na'uik'owej(BromJej, VOTo'nov1.976, s. 5). Autorzy IPostulują taikż'e badanie "powszechnej wiedzy medyczlllej" po\Szczególnych współtczesnych etnosów, tego, CQ nazywają ich "obliczem one.dYClznym".Na owo oblic:ze skladają się trzy warstwy: medycyna tradytCY'jno~ust:na,tradycyjno,pisemna, el'ementy medycyny naukowej. Występują one w różnych pI"orpoT'cja<ch, jedna z warstw ('rup.medycyna tradycyjno-pisemna) może w danej kultune w ogóle nic być repl'ezenbowana. Tę złożoną całość, czyli medycynę ludową w szerakim znaczeniu pro.. ponują autorzy okr,eślać terminem "etn:omedycyna" (Bromlej. Varonov 1976, s. 8 - 9). Niektóre spośród ustaleń teQlI'etycznych Bromleja i Woronowa mogą być z poiŻytkiem wy1korzystane ,w badaniach etnomedycznyoh. Na uwagę zasługuje wyodrębn1e:nie dwóch warstw medycyny tradycyjnej, bazujących na różnych środikaeh pn~ekiazu, jalk również postulat ba.. dania całościowego, wspókzesnego obrazu potocznej świadomości i prak- �Antropologia medyczna 25 i etnamedycyna tyki medyczmJej poszczegóJnych ~łJeczeństw. Na,tomiast za:strzeżen~a budzi stooowa:ni:e!przez badaczy rodz['ecIkioh ternnmów ,,~acjOin:a1ne"i .;ni,eracjO'l1alne" w odniesienilu do pJ'IZ!e'jalWów meidycyny tradycyjnej. Oweślenri.·ate, .jiaJkwynika z kontekstu, odllwwiadają penwelkJtywie medycyny TIowo;e-zesnej(Brom lej , Vo.ro'l1O'v1976" s. 13). Na zakońrczenrietej częśoi r0'zwCłlŻańIlIaleiał,oby powiedzieć choćby kilka słów o stanie badań etnOtmedy.c:zn~chw Polscf'. Chociaż zainterh"lOWaniapalJskim lecznictwem ludowym mają sto'sunikorwo da'w;ne tradycje, literatura dotycząca tej problematyki jest niepelna, w większ.oś,ci :P.TZYczyn:ka;rska. Medycyna ludowa porostwa do dl7.Jiśdzi,alem kult'wry bardzo słabo opracowanym w polsikiej etnołJogij,i16.J!edną z ważmych przyczyn tego stanu rzeozy jest niewą't!p!mwi'edort;ychczasowy braik z,a,po'tTzebo'Wlan'ia praiktycznego nę emologi,cz[}!eanailizy lecznidJwa ludioweg,o i potooz,nej wiedzy medyczmej siPołec7.Jeństwa.J,ak wsilmzywałam, wystąpienie zapotrz.ebowania ze st1rony medycyny na ek,>!pelrtyzysoc!jologiczne dotyczące zdrowia ichOiroby dO!prowClidJziło do wyłonienia i rozwoju pol~~iej socjologii medy,cyny. Do ni,edawlna le~c€'wa~ona przez medycynę oficjalną medycyna ludowa, a Zlwlaszcza ziołiO!l'eczni'Cbwo, za'czyna zdobywać u7Jn!aiIlie dla swego ,,~ra.c'.ionałI1Jego jądr:a" w ooraz szerszy oh ik,ręgaeh leikamy i farmakologów. Mo'ż'na więc mieć n!ald7J~eję,że z:ro'Z!umLain,a zostanie potTZleba przJ€lprowadienia wycZl€'J1pujących,kornp~eksowych studiów nad medycyną ludową w Po·lJsoe. Etnololgowi'e polscy mają obecnie ni€lwielJbe możliwośd prowadzenia badań e1mo.medy'c7..llY'ch poza granicami kraJu. Być może i w POUsce,choćby pod wiPływem wzmiian:kowanych. JuŻ nowyoh konc€lpc'Ji Świat0'we j Org.am;ilz.acj'i Zdrowia, doce:ni się oelowosć współ:dz,i.ałarnialeka,rzy wysyłanyoh do pracy w krajach r0'2Jwija;jącylOh się z etnologami. JeŻRli tak przedstawila się slt:an baJdań .etnomedyczmych w PoJsce. mo,żna się sł.us2Jrri:edomyślać, ż,e tym ba'I"Id.Zli.ej brok OIprtacowań teoretyc.z.n.o-metociolQgi!Clznyohz tej dzi:edzi;ny. Ref1eksj1ateoretyczna nad omawia:nym zespoł,em za:gadrrień zupełnire nie była dotąd w etnologii polski,ej Wizwijana. Nie upows7;eohniło się llilwet samo po!jęcie etnomedycyny. Zywiąc nadzieję, że etnomedycyna zdOlbęd~!esohie stoIpniowo i u IlIa!sl'ację bytu. przedstawię poniż,ej pewne ;PT'olPozycj,e teoretycz.no-<metodolog'i'cZJneVol odniesieniu do badań etnomedyc'Zlly1Ch,prqpozycje, które oczy'wiśei€ nie są w żadnej mieme spójne ani wY1czerpujące i z pewnośoią wymaga:ją do!pracowania OTJaZ ,prraiktycznegosprawdzenia. 1 16 ,zna.mielIl:ny jest fakt. i,ji; w nowym 0lpraOOW03I!l1LU sy;nte1Y'Cl.DY.m Fran!kowslka, Papro:t:ka, 19181) poświęcono st'rolll w <lJ'l.JylkJU,I·eo wi,etdzy ludowej. Siki (Bij'enrmiCIJm, l11€ldy,cYJ1lie etn(~g!rafj~iP,olWaedwle .kL'lka �26 DANUTA P,ROPOZYCJE PENKALA-GAWĘOKA TBORIETYCZN O-LVL.E'DO DOLOGICZN E J,aik wynika z pr:zedst1awionego prz.eg'lądu zakresu, załoteń l praktyki badal\vicz.eijanrtropollOigilimedycZJnej i e'tnOimedycyny, nilc wyipracoW2,no dolj;yahczas odrębneij teorii i metodologlii badań etno:medycznych. Badacze stosują implicite lub - rzadizieli -- e~plioi1Je teorie i metody różnych Ulklielmnkowań elmlOliO!gicznyoh, bądź też odwQłują się do ogólniejszych założeń filozoficznych (nip. f'enoilllenolOigiellnylCh). Jednym z możliwych sposobów tiraktO'wania mateI1iału etnomedycznego jest, moim zdaniJmn, zalstoso\vlanie pewnych ustaleń i pojęć epistemologii marksistowskiej, a w szczególności - marksistowskiej teorii kultury, wypmoowywanej w poznańskim środowisku metodologicznym. Zdaję sobie sprawę, że nie będzie to ujęoie .pełne i mdo,walaj.ąJoe,m. Ln. dlatego, że teoria taika dopilero .się rodzi. Nile mogę prz.edstawić w tym milejscu szczegółoWlo założeń teorii i wyjaśnić wszystbch używanych w jej ramach pojęć. Czytelnik może je ZJnaleźć pnz.ede wszystkim w pracaoh J. Kmity, a takiJe A. PaŁubiidki1ejli inn)'lchćl'llJtorów z tego śI'odowiSika. Spośród ustaleń teoI1ety:cznyeh"sZJkJoły pOlznańsbej" precYizyjne rozróżrIllieI1Jie sfery świaidQmości i pralktylki społ,ecznej (tradycyjnie zI'esztą. ]alk witadomo, lwycdrębni1anyeh w myśli marr'ksi:stowSkiej)oraz konoepcję 7Jmian społec:zmo-1kuH'lllrO!wycih uważam za sizcz,ególnie przyda1me w studiach z zakresu etnomedycyny i - szerz,ej - w badaniaoh etnologicznych. Wyraźlne wyodrębnie?1e świa:domości i praktykii spolecznej pozwala uniknąć tlak częstego w pI1a'oaohetriogr.ailicz:nyoh mieszlania reglUł kulturowych i faktycZJni,e wykOO1lanyc.hczymnorSci(pI1ZJezte reguły wyznac'zanych). Z kolei wyjaśnianie zmian społeczno-okultUirowych w terminach de1.ermitna oj'i funlk1cjonalnej i genetycznej, chalrakterystyczne dLa materializmu histOlry'cznego, może znaleźć zastosowanie w badanill przemian medycyny tradycyjnej czy l'Uidoweijwskut>E:jk oddziaływ,ań medycyny nowOlczeslnej.T,en typ wyjaśniania maiŻe być również przydatny przy rozpatrywaniu zmian endogemnYlOh. W ramaoh praikty!ki sołlecznelj wyrróżnia się, jarko jeden z jej typów, pmktykJa medyczna. O odrębnym typie pra:ktykii możn~ mówić, jeżeli pełrni ona oikreślO1I1ąfunkcję obiektywną, czyli odpowi'ada na okreś.lony roIdz:ajzapotrzebowania obiektywnego. Obiektywną funkcją pm:ktyk'i medYiC:'?Jnej jest reali:zowanie pewnej wartości nacz'?lnej i wartości je] podporządkowanych, które wyznaczone są przez przekonaniia normatywne należąicc do odpo'witedniej fommy świadomości SPOłl€CZnej- społ,:,czne] świaclOlmoś'cimedycznej. Tą wartością naczelną jest zdrowie. a wal'bości pod:porządikiowane jej instrumentalnie - to sensy (Kmita 1973a, s. 22; Kmita 1975a, s. 24) poszc:zJególnych czynności medyc:zJnych. Oprócz prz.eIwnań normatywnych wyznaczających wartości, w skład spolecznej świa1 �Antropolog'ia medyczna i et:nomed.ycyna 27 domości medyczne.j wchodzą także pr-zellmnrnia p - zwane czas2!m dyrektywałnymi - określają.ae sposób rea1iz,a,cji Donośnych celów (waTto~ śiCi).Te ostatnie prz:E'ikGuania,któI1e mogą być werhali:zciwalne w post-alcl o'dpowiedinich dyrektyw czy reguł, tworzą Wliedzę medyczną. Wiedza ohejmuje okreś1ony ze:':,J,ółregluł kul,tul'owych oraz przesharuki tych r·E!guł. Należy nadmienić, źe niektó:re Z owych dyr,elktyw wyznaozają czynności ,r..astawioruena interpretację 18 (są to tzw. reguły ~l1teiI1pr'et~cji kulhlir()wej., wy.rażająoe przekonania, któr'e należą do sfery kJuJtury symbolicznej) Jako przy.kbad m(}gą sł,użyć l'egruły wyznaCZlając't czynnOiŚciz Zia~CI1esu tzw lec:oenia magiczno-lfleligijnego (np.: "Aby wyleczyć ból głowy, tr:oeba pmypiąć do czapki amulet"). Inne Sipośród omawi,anych reguł, zwaine .tecrhnolo.giczno~U'żytJkowymi,wyrażają przekonama naJeżąc€' do skry kJultJuTY techniczno-'użytkowej (F'a1wbi:cka1975; Krmit:a 19'i5b, s. 86 - 89) 19. OmaWli1ająctradycyjną ~połec'ZI1ąświa:dOimOiŚć meidylcz.ną danej grupy nie trzeba rekonstI1U0WiaĆpełnego zespołu regluł bej dziJedzjiny kultt.lry Nie byłoby to alni możl1we; ani celowe. NaJ1:l():mi:ast e1;<nolO1ga będzie interesowała ta ważna część wiedzy meidy.c7inej,ktÓfrąsą pr~}ai11Jki dYil1ektyw określających sposób rea'ltzacji oidnośny,ch wair'tości. Należą do nich koncepcje zdrowia i char,olby/przyczyn choiI'Óib,zapohieganra im ileczerna Przy tym tI1adycyjna wiedza .medyc:zma jest zregruły ści:.C§le splecion,a z przekonaniami religijnymi. Nie można pominąć w l:adaniach tak częste l i silnej walorYizac'jiświartqpoglą:dowej omawiiamej 001I"my świaidomości SIpOłec:znej. Bo.1egaona na łą:czen~u wartości bez,pośrednio Ulchwytnych praktyczni.e z nadrzędnymi wartościami świataPQg,lądowy:mi za pomocą odJpowiled.nich pr:zeikonań dyreikty!wao1ny,ch.Realizacja wall"'tośQibP.zpośredn:io uchwytnej praktycznie (jaką j,est n,p. wyleczenie ohOO'Oby)uzyslku,jew ten sposób doda1lkową motywację. JednalkŻle nie za'VSiZemotima usbałic, ozy mamy do czynienia jedyni,e z walo.ryzacją świaitO(po.glądowąpo:sz.czegól11 J'Ulk pilsze J. KJlntita {1:97'S, s. (3); "OhQdz;i tu o 'przełkiclna:nl1a poÓęte na wZÓlr sądó:w ,w sEwlsde logicznym (,llie w,ś sądów w sell;>ile p6Y1<.lha[QgilCrzJI1:JI1m); faikit w pełm :-lwiaidJcm~elji,c~h akoelptaiCj,i prz.et: Ipo,SIZ;czegó1ne j.edił1Jootlc Iltie jlest WaDUlnkJl'em n:,ct:będny:m i~h identy,filkJaajii, pOldiolbinie też sPQlsób., w ja,k'l tVJli}l'Zą sys,wmartY;ClZ.:lleoabośdi, nie jest odwz:xOW'ail1liem ich św,i:aidOlme~o IPc;r;ządk1{JI',vaJll:iJa P11Zez PCS'71~z~ó,lne }ednos'tk i". 18 W~llUJt1Jki'em ni,eZJbędnym 'WY1&tąpienia .ef'elkt'Óiw oiJtek,tywmy'dh tych cZYl!1n()~Cil jest istnienie przekonań pl"Zyporządkowujących ty{ll ezyruw~ciom, za pośrednict~"em reguł interpretacji kulturowej, odpowiednie semy kulturowe. Nie jest na· tomiast ko.nieczne istnienie obiektywnych prawidłowości łączących daną czynność L jej efflkitern (w'arun~k iten JEISIl !!1IiielZJbędJn,y iW ipnzy1.paldiku ,czy,:'llllGIŚ'cli !WY1Zln:.lICIZJ:lI:l)1C1h. przez reguły technologiczno-użytkowe). Patrz: Kmita 1973'1, ,. 27 i nast.; 1978. s. 64" (b. 19 Nail,t.'fi:ywYijaśnić, że kulturę tr~tuję j.a!ko wSIpół f;ulnm s w i'31dc'llnooi.'iS!Polecz.tlej (pa1Jrz flip. Kimi1ia 'W75':>, s, 86 - 87; Palu.b:ic!ka \.915, 'S. B3j Z<.lJtlemmedycyn", jak.I) pewna 'dziedzina kultury, je.,! formą świadoma,ści :>pD~eczru:lj :'i.m;'x~j,onalnie zw:ią!ZJ.· ną ze s,po1,eJctzJnąpm'kty!ką medy.c.zmą. �2H DANUT A PENKALA-GA WĘCKA nych wartości be1z,poŚJieidnio-praktycznych, czy też przekazy światopoglądowe - magiczne bądź religti.!jne - występują :równolegle z pI'iZeslarukam; pochodzącymi z pQ'toozmego .doświadcz'eni'a, j'~o prZJe.słanki dodatkowe, ~mpliJk'U!jąceodjpOWlioeidn~e przekonania dYl1'!ektyw a,lne. Talkie ścisłe zwią;:zJki świaWipoglądu z potocznym doświadczen'iem społecZJnym są oha,rakterystYCZTlie dla społ'eoZJeństw trarlJ'lcyjnyoh. WSlPomina1,am o I'Iegułach "dY1I1ektywalnych", które wyznacZJCliją:::posób reahzaJcji wartości, a zat'em dkireś1ają ezynności prowadzące do zamiel"IzonYJchefei.kitÓiw.Czynności wy:anaiCzane !przez reguły z zakTesu społecznej świadomości ill'€Idyczn.ej nal'eią do d7JLedZ\inyspołecZJnej praIkty,j<Jimedyczne.j. ROZJpat'l1ują!Cpraildykę medyczmą należy prz.yjąć założenie o racjonalności 20, wedlugktómego jednostka ~pOiśród możliwych czynności podejmuje czynnoś'ć naejonalną, tj. taiką, która prowadzi - zgodnie z wiedzą tej jednostki - do reiZ'llltlatmmalkisymal,ni'e preferowanego (czyli do realizacji w,aortooai maikosymainie preferowanej, będącej sensem danej czynnOiŚcira'oj'onalnej). T,aiki.e rozumienie ra.cjm1alno,ści nie ma nic wspóLnego 7 tak tY1Powym di1apiI'lalctJra!k1Al,jącycho medycynie ludo'wej rO?Jróżni"2!l1iem czynności i przellWinań "raojoIlla.lnych" i "niel1a.cjo.nalnych" (czy "i:rracjonalnyah") z punktu 'v';l~d7Jeniamedycyny na-ukDwfj. Sens owego p.:>działu negOiwlał m. in. H. F'abr,ega, pisząc: "wyjaśnieni,e, jakie of'eruJe podmiot, JUoŻiebyć uważane z.a ",acjona1ne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek" (Fabn:,ga 1974, s. 25). W ramach ~p()ł'ec;z;nejpraikty1ki medycznej można z reguły wydzielitwarstwę Sipr1Of!esjonahz:ow,anąomz drugą, o nikłym sto'Imi.u profesjonalizaJoji, w.k!tól'ej partYlcYlPują, w większym czy rrm.ie}szymstopniu, wszyscy człolnkowie glnuiPY. Należy zwrócić uwa.gę na zmam.ienny dla społe<meństwa tl1a1dy'cylj[1Jegofalkt, iż Tlehgia - w du.żym stopniu za p,)średlI1iiOtwemlpirzekonań nal1.eiŻą'cychdo obycz'ajtowej dziedziny kwltury - f,unikcjonu,je jaJko społieczno-suhleiktywny regulator praktyki medy.cznej. Ponadto n:iektóre ozynności o sensa'ch leczmi!czych wykonują również przed-o stawiciel.e pra!ktyiki religijnej. Niewątpliwie flUnkcjotnalizm jest tym kierunJkir'm etnolog i'cznym , który najW!ię:k.szy wJdtaid w budowę t'eorii zmiany spoleczno-lkult'llTow2j. Ale funikcjo.nalny model zmiany z W1ielu względów okazał się nie w pełni Z'aidow.alający. OSibaltlIlfio p€'WlI1enadzieje pokłada się w tworzonych tzw. ko:nfbkiowych modelaoh prnemian społeczno-<kultuJ"owych oraz w marksistowskiej teorii rozwoju społecznego (paluch 1976, s. 260 - 277). 20 Zalo'żenlie to pnzYljmuję z,go,din;,eZ marksistowską dyre.k,tywą ra'cjcnali'·wwan.ia 'diz;iał'ań l:uidiZ1k<klh p:r:zy baidan~'I.l W~z€i):k.bchzjawis.k społecznyeh. Zał,ożeni,e u racjQna,lnośoi ma charaikiter iide<łJ~iza:CYljny, bierze bowiem pod ·uwagę jedynie w.i€ldz.ę i nurmy działającegu, nie li;wzgllędfllilając ilnn.ych czynników, k!tÓH' m·ogą wywietr'ać wpływ na dział<łJniie(DQPioilJs:kii ].973, s. 2,22- 2-24; Kmi·ta 1973a, s. 15 - 22). �Antropologia medyczna i 29 etnomedycyna Materializm historyczny proponuje wyjaśnianie z.mian k!ultury w terminach determinacji funkcjonalnej i genetycznej. Zgodnie z tym ujęciem, akcept1acji społecznej - ulpoWSlzeohnieniuulegają przekolnalllia determinujące (w trybie subiektywno-racjonalnym) działania względnie efektywne 21. A względna efektywność przysłiUigu]etym działaniom, któ:r,e są funkcjonalne w stosunk1u do aktualnych zapotrzebowań obiektywnych. "Tak więc przynaleimość odpowiednich przelmnań do sfery świ'adOimośm społecznej (ich akceptacja społeczna) tłumaczy się funkojonalnośiCią działań (... ), któryoh kontekst subiek!tywno-racjonalny tworzą owe PfiZ2konania, zaś fun:kojonat1r10śćta z l{iQ:leitłumaczy ich efektywność" (Kmita 1978, s. 66 - 67). Upowszechniają się zatem przekonainia determinujące działania bardzi,ej funkcjonalne w stolsu,nkudo poprzednich. Wszelka zmiana w sferze świaJdomośiCispołeoznej jeDlttlakże uwa!r'unkowana ,genetycznie: nowe, prrzeI)l~kającedo świadomości społecznej przekonania muszą powstawać w określonym stosunku do przekonail dotychczas akcepto· wanych. Muszą w jakiś sposób (choćby przez negację) nawiązywać do tego, co Engels nazywał dzi,EdziczonYim"mat'ElI1iałemmyślowym" w obrębie danej formy świadomośtCisipołecznej. Ujęcie manksistowskie uwzględnia również Dolę cZYiIJ:nika indywidualnego w rozwoju kultury. Niez.będnym ,waTUiI1lkiem tego, aby dkreślone przekonania przedostały się do sfery świadomości spokcznej jest fakt ich uprzedniego respektowania prz.ez poszczególne .Jednostki. Jeżeli jaJkies przekonania stopniowo prz.est'ają być fu,nikcjonaLne (\vskutek prz:ekształcenia warunków obiektywnych praktyki ~polecznej), zanika gwarancja efektywności indywidualnej tych przekonail, respektujące je jednostki coraz ozę.śoiej nie osiągają zamierzonych oelów. W tej sytuacji dla zaohowania I'acjonalności działań niezbędne są innowacje. Mogą to być inI1Owacje za,równo endogenne, jak i egzogenne. Boleg'Rijąo[}Jena stosowaniu nowych przekonail dyrEJktywalnych (nowych sposobów dz~iałania dla l1ealizacji dotyehczasowych wartośoi), albo nOlwych przekonań nOlI1matyw-· nych (przyjmuje się nowe <celeniezm.ienJia,jąc spOlslolbówich realizolwania), bądź teź na zmianie i j,ednych i drugich. "Innowacje, które spełniają waJil1nJkideterminaeji funlkejonalno-genetycz.nej, iCtzy'lisą nowymi, .za,stosowanymi w pralktyce pr21ekonanilami(wy,artylku;~O'W!anymi, bądź nie), bardziej funkcjonalnymi od dotychczas reslpektowanych powszechni'e Ocraz pozostającymi z nimi w gienetycznym ZJwiąZJku, przedostają się do świadomości społecz.nej" (Kimitla,b.r,w., s. 122). 21 Wz,g;lęldJna e!elk:tyrw:llość tów z przElW!idywa,lJYlmi. nań wy;znaic1ZJa!iąlcych dJ2iiaŁań clz,JJa'cza 11r2idba działania dodać, że w,Z)g;lędl1ie w4g;lędllą załażenie zgodinc>ść uZYlsik'allly'c'h o '31k<!)eptalcj1i Is:połeozmej efektYTWlne jesit jeclny:m ze efek- pnz1elkio- skŁaclJni:ków K1z,wi'lliię::'ia ,zal""lldnlilclz,cd ibezy !malterklIHzlm!U hlil<jt:oir)~CZI)JIelg,o - itelzy 'O detlEmmilna'clji dCmO&2i społl~clZlllej przcrz warunki obieik'tyw~1e bytu spcłeic:z.ne,g.o (Kmdta s. 66 - 67). IQWli1a1978, �30 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Jak sądzę, ów wei,erow,;:my pdkrótee, fwnkojonalno..,genetyczny model zmiany kultur:owej mógłby znaleźć z'a'Sto;suwani,ew badaniach etno1a.gicznyoh, w tym rÓW'l1!ieżetnoilledyc?lnych, dla wyjaśnienia zaiI'Óv.'IllO zmian egzo,gennyoh, jak i endogennych. POWJ'óómy j.Bs,",C?le do zarysowanego w poprzedn~ej części rozdziału ~pOlI'umiędzy prqpagatorami podBj,~iciaemic i zwa,lennikami ,per~pektywy etic w baJdaniJalohetnQlogiJc7mych. Ujęci'u emicznemu bardzo Wieka je~t S'tw01~zonapr:cez F. Znanieokiego konoepcja współczynnika humClnistycznego (Znaniecki 1922, s. 90 i później!SZepIIa,ce). Znaniecki przyjął w::półczynnik humaJlllistyc7myjako podstawowe założenie kOlnoeptualizrująr.cwy-: ja:śnianie w naukach hUlIT1!a.n:i\Sltyc7myah. Ote> jedno :ce sformułowan tego założenia metodolo;gicz:negD: "Badacz kultury, w przeciwiieństwie do uczon.ego-przywdnika, który strum się adilcryć ład wśród faktów empiryoznych, całkowicie ni,ero1eżny:ch od świadomych czynnilków ludzJkich, stara się odkryć j'Clildśład wśród faikrtów em,piryc7my:ch, które zależą oid tych cZyJln~ków, są prziez nie stwarzane i util"zymywane. Aby wypełnić to zacia'nie, uj,muje on każdy badany przez si,ebie fakt empiryczny z tym, CJ nazwahśmy współezynni,1{Jiem humanistycznym, tj. tak, jak fakt tE'in ja wi się tym jooooSitkom ludizJkim, które go dośw,iJa!dczająi używają" (Znanieoki 1971, s. 228). Udemz.a;jąceJest .p:odob~eństwotego podejścia ze stalJ1ow.1:.1kiem repr.e.zE."nt{),wanym przez "nawą etnografię" 22. Znaniecki sam nazywa swoją koncepcję ,,11E'llatJiWizmem historyc:zmYIffi". Jaik wykaz.ują w swcwoh,pracaoh aJut{)rzyz .kręgu poznańskiego, założenie ~pókzynnika humanistycznego może być przydatne przy wyjaśnianiu pew1nyoh fragmentów rzeczywistości społ,ecznej.Peri'1pektywę badanej glI'UiPYprzyjmuJemy np .. I1ealizują'c 7Jało:żlenieo racjonalnośd o:dwołują,ce się do wiedzy i wartości. UW7Jględnienie tej 'Perspektywy j,est niezbędne dla wyjaśnienia faktów podejmowania ok,r,eślony,c.h czynności przez poszczególne jednostki. CharaikiteryzUljemy w ten sposób subiektywny kontekst okrteślony;oh czynności racjonalnych. Jednaikże, joak udowadniJa W. Sitek (W8D, s. 136 - 145)" ewontualna teoria op.aJrDana współczynniku humanistyc7JIlylffi jako fundamontalnycrn założeniu służącym wy jaśnia:nLu w na:ukiach społecznych, nie j,est w stanie wyja:śnić fadctu ro~p0lwsz,echniania się pewnych prz'ekanań j:ako elementu świadomości społ,ecznej o,raz - rZIBczywistYichrezul!tatów dziaJ'ań iludzkkh. Wyjaśnienie baZJują:ce na założeniu o współczynniiku humanistyeznym zatrzymuje się na poziomie czynności podjęty!ch, nie obejmując czyruno:ścif<alktY'C7Jll'ie wyko2"Z Ta ostatnia koncepcja powstała znacznie poz11leJ, a niesłusznie uważana je-,t novum. W ~slt8icłie po1dejooie zwane "emlic.z:nyun" ma od1egł;e tradycje. M. Ha~TilS (1968, s. 597) uważa za nie uprawnione nazywanie omawianego kierunku "nową etnografią" - jest to w rzeczywistości "nowa stara etnografia". ZOl �Antropolo.gia medyczna i e-tnom.edycy1lJO. 31 nanych, zwykle różniących się od tych pierwszych, podobnie, Jaik obieik-tywne rezultaty dz~ałań lud~kwh mogą o:dbi~@aći na ogół odbiegalją od rezultatólw oCZ;€lk~wanych 2~. Dla wyjaśnienia wykonanych czynności ludz·kkh niez.będna jest chara;kterystyika ich ,obiekrtywn:ego. lrontekstu. Uwzględnienie obiektywnych \'.narr"uIl!kÓ'w praiktyt.1.Qi ,slpoł.eoznejj1esltw s~cz'€gólnośai koni.eczne przy wyj'aa'1·iaJn.iiu takich zjawisk, j,ak U1powszechni1anie' określonego systemu przekonań w danej grupie (Kmita 1973b, s. 238). Wynika to z podstawowej tEZy mRterializmu historycznego o determinacji zjawisk świadomości. społecznej przez obiektywne warunki bytu społecznego. W wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznym tych zjawisk trzeba odwoływać się do o'bydwu kan'tekstów dzitałań ,1ud.zlkich- S'uhie.ktywne:go i ohie!ktywnego. Wsżysbkie ;powyższe uwagi stosują się w peł'ni do wyijaśmania zja;wilS.'k interesujących etnolo,glię. W !bada11iiadhetnomedyczmych założeni>e wSlPółczynnika humani\Styczmego (czy przyjęoite perspekity:wy emic) będ21ieprzydatne np. przy wyjaśnianiu, dlaczego wybrano taka, a ni-e iJllnych spośród możliwych ~lPoso.bów leczenia. Natomiast odwołaJni-e się do kontekstu obiektywnego okaż'e się niezbędne np. przy badaI1'iJu zmian medycyny tradycyjnej. W tych badaniach nie można pominąć obiektywny'ch waftunków pmkty.ki społecznej i '~ch \-\-!pływu,11'apI"ZieObIiaź,en:ia w z,aikl'esi'eświadomośei i pra:ktylki medycznej. Prz:edst.awiłam powyżej ty,~ko niektór,e, wy;bmn>eprobl'emy teo'retyczno-metocloil:ogiczne istotne, moim zdaniem, dla prowadzeni,a badań etnomedycznych. Spo\Sób ujęcia tyah pToiblemów, pewne propOQ;yClj€Z>lCz,err'pnięte z teorii marksistowskiej, rokują nadzieje Qsiągnięcia wartościowych rerzJUltatów bCJJdaiWczych. Oczy:wiście, wyikOl'zys1Jującpodstawo:w-e założenia tej teorii, nie należy I1ezygnować z posbUJgiwa1niasię pojęciaml (niesprzecznymi z owymi zało:żJe11iiiami) :wypra'cowanymi w ramach etnologii. W szczególności godne Ulwagi są niektóre ujęcia i kategoryzacje zjawisk medy;cznyah wytworzone w ramach nowyoh ~€'c'ja1no:ści - a:ntropolog,ii m€:dyczmreji etnomedYJCyny24. 23 J'ak w.;pomni.alam, zaloŻJfmie o l'a'c,jClnalno.i;lc:i ma 'cbaraiklt'er irdea<lhaicjli. Czynności wYlknnane odbiegująQd czynnoŚicli PClIdjęty:dh z dwóch pods't,a'W'owYClhprzyczyn: 'we wmę1;:nZJooj rrie'das:k'()l1J<l!'OIŚ~ii, ni'ąJ€Irl!Giooi w,i1edzy pOIdmiolt'l.1 czynnośei ()lfaz roeaode.k.W<liuI1JoŚici tej wiedzy. C:zYlnn,ooc'i .podjętej i jej skonikJrettYZJowall'1lellI1Ju odtPowilednilkowi przyslJUguj.e ten S'<lJmsens, jednatkże - z wY'mi,enii:OOlyahwyżej przy>CZyUl - llZYJJ:OOŚĆ wy1kc':1Ia:n:anie rea'lliZlUlj'ena ogół swego sensu (Kmi'ta H)i7i31a,s. 20'7 - 2(8). 24 Wśród niiLih e-eI1J:1Rj'est !lIP. H. Fabrog-i kO!llC'eptlual-iUl~ja CIhoroby jaiko zti3Wi:ska kultur·owego (illness) i 'jako jedno5ltiki biroJn'edyaz.nej (disease). 'WlPI'a,widZlie e1.niO'1()i~a iniier:es'uje prZJe,d.ewS'.zys1JkiiJm\Qul'tu['o,wy aspe{IDt ohm.oby, uważ'am j!ednak, iż nde moŻill:a 'reZ)'Igin'Awać .z Z<l;stos:owalllJiabiOlmedYICZJnyclhkla'l.egicmHc!hOO'óIb,'jeiJeJ!i posia'cliają one I'oika-Ine odpowl~ednJilk:'i. Czys'!Jo reaaif.y,wisl1;yczne Uijęcie pozlbaiW'iłoby nas możliwości dCJIkonY'wa:l1Jioporównań. �32 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA BIBLIOGRAFIA !\dke:rme:ahJt E. H. '·197'1 Medicine and Ethnology. AUJand ;1'966 im,70 and the Study of Biolo(Jical and AJl1itihro!pOI],clglist", vol. 68, n')'. l, s. 40 - 51. "Amepican in CuLtural Adaptation Evolution.' New Ylor'k. ,~tna'l1olWlicil. J.., M. SOIkolOW!S.ka 1][917'6 Socjciog a pojęcie stanu A. : Bh,anlwaj Os:troWlslka to Medical .4n Approach ,[:\v:1 zdrowia, Socjologia ('red.), a zdrowie, Cu!tural Anthropology, M. S81kolqw.ska, Wa,rsZkllwa, Adapta- J. H,olówka, 417 - 422,. s S. M. ,1[9175 AttitudeToward lages 11/1'2, Bhataa Es~alJ~, Bern. Medical Anthropology tion, , Selected A., Jcr-. ,J. C. et ,19i75 in the Different Punjab - 8.c'ienrce of Four A Survey & Medioine". vol. Vil- 9, no. Sl. 60:3 - 61,2. Traditional Healers and :1~~31 Etnografia Bizon Z. Wzorce klOławsika, Polski. Medictne, adaptacji Pa:pI"Ock.a Przemiany systemu "So~i.al & Medicine", Scionoe Etnograficeskie ludowej, aspekty izucenija n, W:radcl,w SOCjologia .,E)Uhncunedi,z.'i:n", narodnoj 10 - 12 marta Er.mnlej J. V" A. A. VOJrOI1l0V li916 Naroonaja medicina kak t. do ,zmian ~połecznych, medycznego SchulmecUzin, konjerencii (Ired.) kultury A. OslbrCJfWlSik.a(red.), J. HoIówika, wa, s. 107 - 1m2. BoJiQga V. L. li9'7'1 Volksmedizin und Bromilej J. V. et al. (iI'ed.) naucnoj Modern l, s. 15 - 21. Bilffi':llilcikla M., M. Flran:kolwsika,W. ,1'9'7'5 ,,8e,clial aa. vol. 9, no. Nł7-6 of Medicine: Systems India, M. Sa- [w:) a zdrowie, WaiI's'lu- Bid. 1, H. 1, s. 5 - 7. mediciny. Tezisy Vse,;ojuznoj 1975 g., Lening\na·d. predm.et etnograficeskich issledovunij. "Sovet- ~kaja Etnograilitiju", nr 5, s. 3 -lIIS CalUidiiI W. 11953 AppLied Anthropology Today, Ohkal/!io, Colis·Qln A. C., K. E. Se~by 11974 Medical in Medicine, [w:) A. L. KToelber (ed.J, Anthropology s. 77il - 806. Anthropology, "A,nnrua! v0I1. 3" R1e'l!!ielw of Anlthrqpal'ogy", o 24.5- - 062. DiesJf.ęld FI. J. '19n Die Bedeutung dęs Dialo.ges zwischen Gesum,dheits.plannung :£enlhoV'e'I, zwis.chen Dr{)jbec E. Sohri)der Heilkunst Heilkunst und Volkerkunde fiir die in Entw'ic.klurngslii.ndern, ,[1W:1 G. Ruod!n,iJUzjk;i" W. S2:hi€~sg.), Ethnomedizin. und Volkerku.nde, Be.itrage zu einem Dialog BaT'ms'tedJt, s'. 7 - 1,2. E. Im5,5 Zur .1'95:6 Beitrage zur Methode der Ethnomedizin, ~w:) J. iHa,eke1, A. -GerlJacihsrt.eion, A. S1aviik, Die Wiener Schule der Vo!kerkunde. Geschichte der Ethnomedizin, "AntJhr'CJpols", anlasslich des 25 jahrigen Bestandes U,n;iversitiit Wien, W;j'eIl, SI. 'lQ3'- 204. B.d. 50, H. 4/6, s. ::)50 - 957 . des Institutes filr Rohenwa.rtFestschrift Volkerkunde der �Antropologiu ?abrega II...II'. 1971 Some Featnrcs of Zinacrn;!ecan. 33 i etnomedycyna med!lczna iVIedica! "Ethnology" Knowledge, vol. 10. no. l, s. 25-43. 'Hł72;a Medica! [w:] B. .I. Siegel (ed.), Biennial Review of Anthros. 167 - '2219. in Relation to Culture, "Behav.io,ra-l S:o~ence", vol Anthropology, pology, 1971, StJJnfapd, 197'2b The StlUly of Disease 1:974, 17, no. 2, s. 18J - 203. Disease and Social Behavior: 11975 Th.e Need for 'Foster G. M. 1975 Medica! An Interdisciplinary an Ethnomeclical Anfhropology: Some Perspective, Ca.mbnLdge. "Scienice", vol. 139, s. 969 - 975. Science, Contrasts with Medical "Saoial Sociology, Scienlce & Medkine", \iol. 9, no. 8/9, s. 427 - 432. 19<7ii Disease Etiologies in Non-Western Medical Systems, "America,n Alnthro- ,pologiJst1;",\io!. 78, no. 4, s. 773 - 7032. F,'uke C. O. 1951 The Diagno;,-is of 'Gl jc'k L. B. lV1edicilU: as 1967 Disease Among the SubantLn of Mindanao, "Am,ef'i'Oa-Il vol. 63, nu. l, s. U3 -132. .Anthropol·ogj"t", cm Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlclf/ds, "ELhil1ll1ogy", V.l!. 6, no. l, s. 31 - 5,6. ;:;'.r(}Ui,g F. X., II. Haley (ed.) 1;976 Medica! AnthrorlOlogy, The Hague - P:a:I1~S, W'O·r.LdAII1!thr()p(~l:(),gy. HaITi,s M. 1'968 The Rise of A1lthropo!ogical New Yo;·k. I-IaUSi(1hLldT. 1976/77 Zur Idecn(Jeschichte del' T/wory. A Ethnomedizin, History of Theories "Ebhnomed1zin", oj Cultnre, Rd. 4, H. 3/4. is. s57 - 368. Heimanl;l~ber:g 1974/75 Zur B. Bchandluno Psycliisch "Ethnomedizill", Kranker, Bd. 3, H. 1/2, s. 71 - 79. Hovorka O., A. KnmJeld 1908-1'909 Vergleichencle Bd. I - II, Slul-tga'rt. Volksmedizin, Hughes C. C. 1968 Jakovlev 1975 fw:] International :'iI·ew York, \"01. 10, S. 87 - 92. Ethnomedicine, Encyclopedia oj the Social Sciences, G. P. O narodnaj, 's. tradicion1lOj Etnograjicesbe (;r,ed.), i naucnoj aspekty medicinach, izucenija ['w:] J. V. Bromley narodnoj medic.iny, et a'l. Leningrad, 5 - 6. Janzen J. M. 1976/77 Traditional Medicine Countries, African Now Seen as National Resource in Zaire "Ebhnom-ediozJin", Bd. 4, H. 1/2, s. 167 - 170 . and Other •Jilek-Aa.t] L., W. G. Jilek H}7t4/75 K,lei.nman '1974/7'5 Problems in s. 239 - 2.48'. Transcultural Stmctures anet Interpreting Bd. 3, H. [(2. s. 27 - 50. Lud "EthnQmedi':lJin", Bd. 3, H. 3/4, A. M. Cognitire ning, :I Psychoterapy, ,t. LXVII of Traditional the Human Medical Experience Systems: of Illness, Ordering, Explai- "Etthn01medi.zin", �34 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Kmita J. 197BJa Wykłady z logiki i metodologii nauk, Wa'Mzawa wyjaśnianiu funkcjonalno-genetycznego, 'li97Bib Dyrelvtywa Elementy Hn5a marksistowskiej Sens i konwencja, metodologii Lw:] J,. Kmi'ta [,w:] humanistyki, Wartość, Gred.), J. Kmi,ta Poznań, dzieło, senS. Szkice z fi- lozofii 197'5ib kultury artystycznej, Wa'l"15Z1aWa, s.17 - 3,6. Homo symbolicus, [w:] J. Kmi1ta(.r'ed.), Wartość, dzieło. (.'ed.). ,s. 237 - 254. zofii kultury artystycznej, 19<78 a naukowo-teoretycznym Zagadnienie br .. w. przełomu IPjoZJoo·ń, s. 59 - 84. Wybrane elementy :Koti'oor A. 1980 Co to jest Wansza'Wa, s. 86 - 916. ujęciu kultury symbolicznej, antypozytyu.>istycznego teorii teor·ia kultury z filo- [w:] J.KimLta (:red.). w humanistyce, symbolicznej naznaczania sens. Szkice Warszalwa- (m<l.iszynoiPLs). społecznego?, "studia SocjlQllog,jlc,z.ne", nr 3 (78), s. 4'5 - 65. lK.;u,oo R. R. '1'974/75 Hoodoo: The Indigenous ".mtIłmomed/i,Ziiln", Medicine and Psychz.atry oj the BLack American_ Bid. 3, H. :3.'4, So. 27:3 - 294. Lec:he:nmann H. 'UH6n'7 Ei.n sozio-med·izinisches Programm im Sudsuc/.an, "Ęthno- Obbo-Gebiet, medliJzJilll", Bid. 4, H. 3/4, s. 267 - 286. !.JesJHe C. (ed.) ,197'6 Asian Medical Systems: A Comparative Stm/y, Berkeley. :"~C1banR. W. 1973 MedicaL AnthropoLogy, and Cultural [w:] Anthropology, J. J. Honigmann (ed.), Handbook ahica~o, s. ,j()31-1072. oJ Social NUDse G. T. 197'3 Some Priorities in MedicaL Anthropology, "BuHehn of the Intel'na'lional Commi'tltee on Ungent Amthr opolagli,c<l,! and Ethnological Research", No. 20, s. 9: - <17. ()Ilesen V. L. 1'9'7~') Convergences and Divergences: AnthropoLogy & Meidieine", "SoCJia,1 Science Care, vol. and in SociuLogy lhallh. 9, nD. 8/9, s. 421 .. 4'215. IPaludh A. K. ']:9'76 Konflikt, ?.a-Łubiiclka A. 1975 a mod.ernizacja dwóch Szkice pojęciach z filozofii i zmiana kultury, kultury społeczna, [w:) WHrsz<liWa. J. ~milta flrtystycznej, ~r('d.), Wartosc, dziew, sens_ W<lU"SZ<1iWa,s. 60 - 72. P.l ns,oI1!S T. 1'9:511_ The SociaL System, 1:9\'),8 Definitions Structure, New YOlik. of Health and JUne-ss in Light of American [:w:J E. G. Jaco (ed.). Patients, Physi.cians, Values aild anti SociaL ILLness, 1 ew s. 1165 - 1'lł7. Yorik, f-'o,jga.r S. 100,2 Health and and Medical Human Behavior: Sciences, Areas "Current RudnUitz.'kii G., W. S;Cihie1"enihóveJ, E. SCinróder 1977 Ethnomedizin. kunde, R:hiefenhóvel W. Barmstedt. Beitrage zu einem oJ Interest Atnthnopology", Common vol. 3 . .no. to the 2, s. Social 1;)(9- 205. (Hirsg.) Dialog zwischen Heilkunst und Volker- �Antropologia Vortiiufiger 1971 medyczna Symptomenkatalog "EJbhnoined:iZJin", 35 i etnomedycyna fur die ethnornedizinische Feldforschung, l, H. l, s. 123 - li27. Bd. S<:(}ich N. A. 1963 Medical Anthropology, pology, 1963, Stanfor,d, [w:] B. J. S~eg'el (ed.), Biennial Review of Anthro- s'. 30 - 68. Seijas H. 19,73 An Approach to the Study of the Medical ,Alnthrrop()~()gy", vol. 114, no. 5, S, 544 - 545 .. SheikJh-DiJlthey H. Ethnomedizin 1977 - Versuch einer of Culture, Aspects "Anthropos", Definition, Bd. "Cunent 72, H. 1/2, s. 302 - 304. Simel1l1 G. !197i2 Some Goals for Ethnomedicine, Ed. 2, H. :1/2, s. 1.5,; - 156 "E)t!hnomedi,zin", S,ite<k W . Florian .}\980 Znaniecki Baznań . a marksizm, . Sok;()łoW\S:kaM. Socjologia 1:9'66 medycyny w "Kultura Polsce, i Społeez,eńs:two", t. 10, nr w Pulsce, Socjologioz- 2, s. 97 - 106. Rozwój 1976a i stan obecny Powstanie 1976'b i rozwój J. RołóW'ka, - 338. Medycyna 1980 socjologii medycyny "StUldila nr 3 (6'2), s. 95 - 11113. ąl,e", socjologii A. Ostrowska nowocze.ma medycyny w a systemy polsce, tradycjonalne, M. Sakioł'OIWL'itk<J, Wa.rszawa, s. 309- [.w:] a zdrowie, Socjologia (ired.), nr 2, s. 22 - 219. "Odra", SteorJy J. Ethnomedizin. 19m j 974 Entwurf einer s. 7 - 9. Zur Wissenschaftstheorie der "E1hn;Om'~dii21Un",Ed. l, H. Zeitschrift, "Anthropos", Ethnomedizin, Bd. 69, H. l, 3/4, :>. 608 - 615. 1976/77 Versuch 1978/79 einer Ethnomedizin artikel in s.153-1'61. Sturtevant systematischen Ordnung der Et.hnomedizin, "E't'hnom~di.Zlin", 4, H. 314, s. 369 - 396. Bd. und das Konzept Reviews in der Lebenswelt. Zu einem Besprechungs- 1978, "EJtłIDmnediz,in", Bd .. J, H. 1/2, Anthropology W. C. 1'9<64 Studies -'o in Ethnosci~llce: "AUnI'Tj·can AJnthropal{)giSlt.... vol. 110. 2, 66, 9:9 - 131. Szumows'kJi W. 'W6:1 Historia medycyny, Szyohows.ka-Boebel 1:97'2 W'alrszawa. B. Lecznictwo ludowe na Kujawach. Il'vlaterialy i rozważania), Toruli. Taylor C . .E. 19·76 The Place of Indigenous Medical Practitioners Iw:] C. Le9Lie (eid.), Asian ti'l'e StudJj, Berkeley, Si. 285 - 29:9. Health Services, in Medical the Modernization of Sy.~tems: A Compara- Tella A. 1976(77 Les pratiques medicales traditioneltes en Afriqu.e, ••Etlhnom€odhzin", Bd. 4, 1, H. I, H. 3/4, s. 229 - 240. 1978 Traditional s. 43 -45. ~. Medicine - Safety and Efficacy, "Curare", Bod. �36 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA T;i;t:ko,w A. Zachowanie 1976a zwiqzane ze zdrowiem i chorobą jako Społeczne zróżnicowanie zachowań medycznych I[:W:] M. Soi)mlo!wlslka, J.. Hołówika, A. Os;tr{){Wsika 197'6b element wiedzy o społe- "S;tUldii>a So:c,jlOlo.giiClZ'll'e", nr 3 (62), s. 1'15· - 134. czeństwie, mieszkain'ów Warszawy, (red.). Socjologi,a a zdro- Wars,zaiWa, s. 19 - 40. wie, J. To.po')rslki '19'73 Dyrektywa menty racjonalizowania marks,istowskiej TOIITey E. F. :1198)1 Czar.awnicy działań ludzkich, metodologii i psychiatrzy, [w:] J. Kmiia (red,), EleP,nn:\ń, s. 222 - 2:36. h1~manistyki, WalI'SlI'.awa. UnschUll,d P. U. Medico-cultural 1097'5 Conflicts Konfliktanalyse 19'77 W. in SchieTel1Ihov.el, Dialog in Asian & Mled~cl~llIe", vat cia,) Sdel1loe zwischen medizinischen E. SCihróder An Explanatory Theory, ,,500- S. 303 - 31.2. Transfersituationen, vHrsg.), UM Heilkunst Settings: 9, no. 6, [w:] Ethnomedizin. Volkerkunde, G. Rudnitzlk:i, Beitriige BaJl1mstedt, zu einem s. 79 - &6. Ur&mowSlk.a B. 1976 Zachowania dew'iacyjne łOlWS1m, J. Hołówlm, A w ujęciu socjologa Ost;r·O,wska (ired.), i psychiatry, [w:] M. SokoSocjologia a zdrowie, Warsza- wa, s. 4158 - 464. Ura,moW1slka-2y:to B. 1976 1980 W'elEn a wartości, "Studia SClcjO'~()~ic"'ne", nr jako wiedza i system dziala'ń. Analiza Medycyna Medycyna 3 (62), S. lH3 - 200. socjolo[Jic.::na, Wrocław. E. ;1'9.5<8 Wirsing Impl·ications of Local Cult'ure vol. 16, no. 4, s. 16 - 18. R., A. P. McElroy 1991 Medizinische Anthropologie for in Public den USA, Health, "Human "A.nrihropos", Orga.nilZa,tńon", Bd.76. H. 5/6. s. 743 - 783. y,oun,g A. '1976 Some logy, Implications of Medical Beliefs and Practices for "Ame.l'~can Authropo)'ogist", voL 7,8, no. 1, s. 5 - 2·i. Znan.i,eClki F. 1922 Wstęp do ,1971 Nauki o kulturze, socjologii, poz;nań. Wa.rs'zawa. Social Anthropo- �AlltmpoLogia DA"lUT.'\. PE medyczna i etnomedyc?/1tc( 37 KALA-GAWĘ-CK:A :vIF:DIOAL ANTHROPOLOGY, E1.iHN0MEDICTNE. HISTOEY, ACHIE:VEMENTS, PERSPF£TlVES (Summary) The paper cle,lls wi,tih tht~ hii,,,tory and staile od' the rcse.arC!h themy <ln;d pralc"tiJce of new anthropological su:bdiJ",c'uphnes ~()irinter,d'iJsC'uptine.s),i.e. me(ii<cal 31J1lLihropology and ethnO!lledi'ciLnc. In t.he past few decades these young diJslai:p.lirneshave al,reaJdy :mana~ed to bcx'ome or;ga.rb~zahi{)lna.tlyj'l1ldep.c.ntdent vvtiJt.hu1the fira·me of WeSit.ern s'ciell'ce. However, t'hcy hav·e neither e§ta.bliJshed a c'oheren~ sy!s.tem of theoT1E~iti<cal aSStUimptions nor their scopes of intere,;;ti;; have been predsely d€Jl:iJmiLedso faT. Amo'llig ot,her:;; the f()!:lowi'ng topics have been ,disc>uss,ed: rela1Jio.rus'hii>p between medical anthl1opololgy and mecti,c'aJ sodiJo!ogy, Semi<l;l1ltiJc C,()J'l;tlr·ov,c.r:slies cOl1iCeT;1iling 'the term "ethnomcdi.'c,inc", some theme,Vi'c,a! ,H)hJ~evemeI1!tsand the proh!€Il11:Sof the ,influence of modern medicine on traditionalmedi>cal 'sySltems Ln dev'e1olping areao. In the sec-lmd palrt ofher a,r~ide, 'the author presetnt~ s~me theo~;eti,call alnd ,methodological proposals regaT,d.~ngthe s.budies uf ethno:mediiJ0al phenomena. Her prClposa,1.s are basod on the R!S~uml,'P/;i:on!s of rtJhe Sio-ca,Jiled "PO!ZJoońmetlhodol/og:cal school" which creatively appllies iodeas o,f M<ilrxris.mto the .resea,y,cm {)In the theory of C'u'llul'e. Such an a;pproa<.,h seems to he q.ui1tc 'hclrpiiul f,OII etJhnOlmed!ical a.nal\YSro. BOIth:theoretical reHectiOln on ethinOllTI'CldilCaJ fieLd aiIlid aibbem:pt'sat 'g'ivqng mert.:hodolr>gkal clii<rections for IsystamabLc res.ea'foh are nooessa,ry to estalJ'lish basis ci eth!nomedioi:ne as an ethn,ologioea'l Slubdiscipline 1n Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30f2062bf23e51401690bc92b144870.pdf c01609438bb343634f45f4990674f256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5116 Title A name given to the resource Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.355-374 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 Tomasz Rakowski Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna Założenia, cele, praktyki Obszar wiedzy zwany antropologią medyczną (medical anthropology) próbuje wprowadzić do nauki wartość wyjątkową – jest nią umiejętność i potrzeba zrozumienia ciała, choroby i życia człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny. Konieczność powstania takiej dziedziny wiedzy wynika już chociażby stąd, że każdy, kto spotyka, bada czy rozmawia z pacjentem, napotyka nie tylko stan chorobowy, ale też różnego rodzaju jego „życie tajemne” – zwyczaje, odruchy zachowań społecznych, prywatne mity i wyobrażenia. Pojawia się w ten sposób rola badacza społecznego, w której poprzez swe rozpoznania świata zdrowia, choroby i wszelkich praktyk związanych z leczeniem, staje się on z czasem badaczem „świata prywatnego” ludzi chorych, ich „powiernikiem kultury” czy może nawet „powiernikiem człowieczeństwa” – i jest to główna teza tak rozumianej stosowanej nauki medycznej. O co tu jednak tak naprawdę chodzi? Problem polega na samej historii czy genealogii lekarskiego czy biomedycznego (tj. umocowanego w paradygmacie nauk biologicznych i medycznych) podejścia do pacjenta i do zdrowia/choroby. Poprzez współczesną tradycję wiedzy biomedycznej przywiązani jesteśmy bowiem do pewnego szczególnego podejścia do chorego i do jego ciała. Podejście to zostało i jest wciąż wypracowywane przez nowoczesną naukę biologiczną, która umożliwia skuteczne rozpoznawanie i leczenie chorób i jednocześnie umożliwia sam postęp w medycynie. Jest to jednak wiedza bardzo specyficzna: można ją określić jako wiedzę racjonalną, obiektywną, niemal naukowo-techniczną, odwołującą się w coraz większym stopniu do danych zliczeniowych, numerycznych, danych, które nie kłamią („medycyna oparta na faktach”). Jest to pewien szczególny sposób widzenia choroby – poprzez obiektywne patologie/dysfunkcje organizmu człowieka: dane statystyczne, zmiany organiczne widoczne w badaniach, odchylenia w badaniach laboratoryjnych, w zapisach elektrokardiograficznych itd., czy w końcu różne �356 Tomasz Rakowski układy wyraźnych i bezdyskusyjnych objawów klinicznych (zażółcenie powłok skórnych, twardy, „deskowaty” brzuch, gorączka itp.). W każdym razie ciało jest w nich pewną skończoną, materialną całością, choroba – bezdyskusyjną interpretacją, zestandaryzowanym widzeniem „wypalającym prawdę” (Foucault 2000). Nie tyle chodzi zatem o samą „wizję” ciała, ile o to, że poprzez praktykę kliniczną wiedza oparta na tej podstawie utrwala się i uznaje się za naturalne pojmowanie choroby bardzo rzeczywiście, a mianowicie jako dysfunkcję organizmu o uchwytnej przyczynie, którą można rozpoznać i zaprotokołować, np. załączyć w dokumentacji pacjenta (Miron Białoszewski nazywał takie rozpoznania „dosłownościami biologicznymi”). Jest ono po stawą wiedzy o chorobie, tworzy uprzywilejowaną bazę dla jej wyjaśnienia i zrozumienia – w piśmiennictwie światowym humanistyki medycznej określa się w ten sposób pojmowaną chorobę jako disease (Helman 2001, s. 79–86; Young 1982; Cassels 2001, s. 4–21). Disease jest zatem tym, „czego pacjent dowiaduje się od lekarza”, czy jeszcze inaczej, jest chorobą w „perspektywie lekarza” (the doctor’s perspective). Rozumienie choroby opiera się w niej przede wszystkim na poznaniu biomedycznej, biologicznej sfery życia człowieka, a sama choroba staje się obiektywnym i bezdyskusyjnym stanem. Klinika, w swej historycznej postaci, to zatem miejsce, w którym gromadzono różnych chorych, a w istocie – różne ciała, i nauczano klasyfikującego spojrzenia („segregacja medyczna”). „Spojrzenie kliniczne” to zatem praktyka, która mogła uchwycić coś takiego, jak „jednostki chorobowe”, to znaczy dostrzec jednakowe, porównywalne przypadki w różnych ciałach i wyodrębnić je, zestawić, opisać i poklasyfikować (zob. m.in. Brzeziński, red., 2000; Foucault 2000). Pojawiła się pewna powtarzalność typów ludzkich: objawów, dysfunkcji, skarg, nawet biografii. Wiemy jednak, że choroba nie jest czymś powtarzalnym, obiektywnym i ujednoliconym dla ludzi chorych. Istnieje bowiem też jako doświadczenie po drugiej stronie – stronie pacjenta, jako coś, co pacjent po prostu odczuwa. Istnieje pewne subiektywne odczucie własnego ciała – i własnej sytuacji. To subiektywne rozumienie choroby, choroba z „perspektywy pacjenta” (the patient’s perspective), to pewna „druga strona” wiedzy o chorobie (prawda „drugiej strony”). Tak rozumiany sposób pojmowania choroby określa się mianem illness, „doświadczeniem choroby”, czyli tym, czego „lekarz dowiaduje się od pacjenta” (w przeciwieństwie do biologicznie rozumianej disease). Są to nie tylko dolegliwości i wszelkie objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i „przesądy”, które można usłyszeć od pacjentów. Skąd jednak bierze się to subiektywne poczucie choroby, skąd bierze się illness? Wiemy, że wykracza ono daleko poza wiedzę o biologicznych podstawach choroby i że jest bardzo złożonym i trudnym do przekazania doświadczeniem. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 357 Ciało, cielesność i doświadczenie choroby Jest to punkt kluczowy rozważań podejmowanych przez antropologię medyczną. To właśnie w tej perspektywie poszukiwany jest trudny język relacjonowania „całościowego faktu społecznego”, jakim choroba, chorowanie i leczenie. W perspektywie antropologii medycznej – humanistycznej nauki stosowanej – proces, w którym chory człowiek buduje swe doświadczenie, nie odnosi się bowiem jedynie do stanu biologicznego organizmu; ciało człowieka chorego w żadnym razie nie sprowadza się do samego ciała. Ciało człowieka nie jest tu „tylko” ciałem. I nie chodzi tylko o to, że poza tym istnieje jakaś „dusza”, „umysł”, „duch” czy „historia”1. Ciało w tym ujęciu jest całością człowieka, to znaczy jest całością jego doświadczenia. Maurice Merleau-Ponty, fenomenolog najczęściej chyba czytany przez antropologów medycznych (zob. Becker 2004), pisał, że „u człowieka, chciałoby się rzec, wszystko jest wytworzone i wszystko jest naturalne w tym sensie, że nie ma takiego słowa, takiego zachowania, które by nie zawdzięczało czegoś biologicznemu bytowi, a które by zarazem nie oddalało się od prostoty życia zwierzęcego i nie odwracało sensu zachowań witalnych dzięki czemuś w rodzaju wymykania się oraz dzięki geniuszowi dwuznaczności, który mógłby służyć za definicję człowieka” (Merleau-Ponty 1999, s. 103). Ma to swoje bardzo praktyczne konsekwencje. Ciało człowieka w antropologii i humanistyce medycznej jest w ten sposób w ogóle całym sposobem funkcjonowania w świecie życia codziennego (lifeworld), jest tą najbardziej realną sferą doświadczenia. Z takiego przeciwstawienia „unieruchomionego” czy „obiektywnego” ciała tradycji współczesnej biomedycyny oraz ciała jako najbardziej bazowego i zarazem wytworzonego doświadczenia ludzkiego wyprowadzić zatem można podstawowe modele rozumienia choroby, odpowiednio disease i illness, a co za tym idzie, dwa modele poznania. Te dwa poziomy wiedzy i praktyki przedstawię skrótowo w tabeli2.  Przywołam tu jedną z wiele mówiących anegdot. Jeden z niezwykłych badaczy kultur pierwotnych, Maurice Leenhardt (żył w latach 1912–1967), zapytał niegdyś tubylców z Nowej Kaledonii: „Czy wiary w niecielesną duszę nauczyliście się od swoich misjonarzy i Białych kolonizatorów? Nie – odpowiedział mu wtedy jeden ze starszych – to, co przywieźli ze sobą Biali, to przekonanie, że w ogóle istnieje coś takiego jak c i a ł o” (za Csordas 2001, 6). Widać dobrze, że ten obiektywny sposób postrzegania ciała – ciała unieruchomionego – na dobre utrwalił się w praktycznym, współczesnym myśleniu, akurat w ostatnich dwóch stuleciach, i to akurat w naszym euro-amerykańskim kręgu kulturowym. 2 Korzystam tu częściowo z opracowania Helman (2001: 79n.). 1 �358 Tomasz Rakowski Disease Badacz w paradygmacie biomedycyny Illness Badacz w paradygmacie nauki humanistycznej Uwaga skierowana na obiektywne wyniki ba- Uwaga skierowana na subiektywne sensy dania fizykalnego; naukowa racjonalność. i objawy choroby; podmiotowość pacjenta. Nacisk na precyzyjne parametry fizyczne i bio- Uwaga skierowana na sens nadawany życiu chemiczne; „prawda” po stronie lekarza. i chorobie przez pacjenta; „prawda” także po stronie chorego. Dualizm materii i ducha, ciała i umysłu. Przekroczenie dualizmu ciało-umysł; ciało jako podmiot. Choroba jako wyodrębniona jednostka. Choroba jako pochodna i wyraz doświadczeń społecznych. Ciało zredukowane do procesów biologicz- Ciało żywe i bezpośrednio doświadczane wynych, fizjologicznych, psychicznych itd. znacza sposób rozumienia siebie i świata. Historia pacjenta zredukowana do historii Historia choroby jako ważna część biografii jego choroby, jej epizodów, zaostrzeń, terapii pacjenta; przenika wiele innych aspektów i jej efektów. jego życia. Historia choroby pacjenta dotyczy przede Historia choroby i sposób rozumienia chowszystkim pojedynczego organizmu, przy- roby dotyczy nie tylko chorego, ale i jego padku wyizolowanej społecznie jednostki. otoczenia: jest pochodną relacji rodzinnych (społecznych). Odgórnie przyjęte sposoby funkcjonowania Pacjent w sytuacji „obnażenia kulturowego”; pacjenta w warunkach szpitalnych, szpital przesunięcia barier wstydu i poczucia narujako usankcjonowany sposób współbycia szenia niewidocznych granic „ja”. społecznego; wymóg podporządkowania zachowań cielesnych normom szpitalnym (np. „publiczny” strój typu pidżama). Cielesność, tak rozumiana, nie jest jednak niczyja i nie należy tylko do jednostki – jest produktem życia społecznego, produktem kultury, produktem historii. Ta żywa cielesność poddaje się zatem nade wszystko doświadczeniu wbudowanemu w społeczeństwa. Ciało i jego granice, jego choroby i jego sprawność rozumiane są raczej intuicyjnie, są mocno uwewnętrznione, stosownie do danej kultury, a nie wydobyte w sposób obiektywny i materialny. Tłumaczy to w dużym stopniu istnienie „ludowych” jednostek chorobowych (folk illnesses czy culture-bound syndromes), a więc wszelkich chorób nieobecnych w oficjalnym nazewnictwie lekarskim, ale krążących gdzieś w wyobrażeniach społecznych (Helman 2001, s. 86–89; zob. też opracowania polskie: Piątkowski 1988; Libera 1995; Paluch 1995; Jeszke 1996; Penkala-Gawęcka 2006). Nie tylko zresztą choroby, ale i same objawy mają swe ludowe wyobrażenia. Mówi się o nich, dyskutuje w małych grupach, określa dolegliwości i po jakimś czasie powstają właśnie ich środowiskowe sensy, wersje, powstają jakby nowe zupełnie objawy. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 359 Dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest praca Charles’a M. Boyle’a (1970), w której autor pokazał zupełnie różne, środowiskowe sposoby rozumienia tego, gdzie znajduje się żołądek. O ile lekarze bez wahania wskazywali żołądek zgodnie z jego anatomicznym rzutem, o tyle pacjenci, zależnie od środowiska, wskazywali obszar wzdłuż linii pośrodkowej ciała (od rękojeści mostka aż po spojenie łonowe) albo po prostu wskazywali cały obszar brzucha, a niektórzy tylko prawe kwadranty. Wyobrażenia ciała i objawów okazują się zatem zupełnie różne, zależnie od grupy społecznej i nie muszą wcale wynikać ze współczesnej wiedzy biomedycznej – powstają raczej w sposób bardziej naturalny i bardziej bezpośredni, wynikają z doświadczeń społecznie kształtowanej cielesności. Stąd „choroby ludowe” (folk illnesses) można potraktować właśnie jako pewne konkretne, „ludowe” wersje wiedzy o ciele, czyli doświadczeń ciała; są one nieustannie omawiane, komunikowane wewnątrz poszczególnych grup i w końcu staja się, w pewnym sensie, nawet bardziej realne niż samo ciało. Ciało podlega zatem pewnym wyobrażeniom i po jakimś czasie powstają już wytworzone objawy, wytworzone ciało czy wręcz społeczne „sposoby posługiwania się ciałem”, by posłużyć się słynnym tytułem eseju Marcela Maussa (2001). Przykładem może być pewna „choroba ludowa”, krążąca współcześnie w okolicach Szydłowca. Zwana jest ona uchynięciem, jest chorobą niemowląt i małych dzieci3. Co to jest uchynięcie? Etiologia uchynięcia nie jest do końca jasna, ale wiąże się z wyobrażeniem gwałtownej przemiany w organizmie dziecka, rozumianej niemal mechanicznie. „Chorobę” tę zwie się też (s)chynięciem, gibem, gibnięciem, przełamniem, przesunięciem, bo terminy bywają różne w różnych częściach Polski (Układ gniazdowy terminów... 2005). Chynięcie może mieć miejsce przy porodzie, ale w szczególności w ciągu pierwszych 2–3 lat życia. Chorobę trudno jest później rozpoznać, ale objawami mogą być płacz, krzyk, brak snu, odmowa lub problemy z ssaniem piersi, pojawiają się w końcu małe guzki, „guziczki” na klatce piersiowej, „zgrubienie”, „gruczoł”, „narośl”. „Kto nie wierzy – mówi mieszkanka jednej z badanych wsi – to później dziecko kaleka jest. Garba ma jakiegoś, gdzieś, bo jak się schynie, to nie rozsmarują [rozmasują – T.R.]. Dziecko rośnie i to rośnie. Na Wysokiej była dziewczynka co się chynęła. Córka gospodyni księdza. Nie wierzyła jej matka, po lekarzach jeździła – i garbuska!” (Adamiak, Hekselman 2008). W tej społeczności przyjmuje się zatem, że jak się w porę nie dojrzy, nie zobaczy, nie uwierzy w objawy chynięcia, robi 3 Badania poświęcone uchynięciu i lokalnym wyobrażeniom zdrowia i choroby prowadziły pod moim kierunkiem w latach 2007–2008 uczestniczki warsztatów etnograficznych Instytutu Kultury Polskiej UW Karolina Adamiak i Marta Hekselman. Omawiając problem uchynięcia, korzystam z raportu końcowego i wywiadów terenowych ich autorstwa (Adamiak, Hekselman 2008). �360 Tomasz Rakowski się garb, guz czy narośl. Aby dziecko wyleczyć, trzeba znaleźć kobietę, która je „wysmaruje”. „Smarowaniem”, „wygładzaniem garba” zajmują się kobiety w okolicach Szydłowca, ale szczególnie jedna z nich, stosunkowo młoda, posiada wyjątkowy „dar” tej umiejętności. Celem smarowania – tłumaczy ona – jest to, że musi być „gładko”. Należy się wyzbyć powstałego zgrubienia, które „słychać jak chrupie, gdy je się rozmasowuje” (Adamiak, Hekselman 2008). Czym jest zjawisko „chynięcia”? Czy istnieje realnie? O tym nawet nie próbowałbym rozstrzygać. Na pewno jest jednak częścią chyba jednak autentycznych doświadczeń tych ludzi. Jest pewnym lokalnym, dotyczącym zresztą głównie młodych matek, sposobem doświadczania i uczenia się ciała swojego i swego dziecka. Podobnie dzieci „uczą się” tej choroby, by ją potem, w przyszłości, rozpoznawać u innych. Popatrzmy na fragment rozmowy z 4-letnim chłopcem, synem smarowaczki: Etnografki: „A to boli?” Chłopiec: „No, boli... [...] Na przykład tak jak teraz, to czuje, że tutaj to mam i mnie boli, ale mama smaruje, to jeszcze gorzej...” Etnografki: „Ale jaki to jest ból? To tak kłuje czy to jest gorące?” Chłopiec: „Bo ja wiem, tak jakby ktoś wciskał we mnie coś, nie wiem...” Etnografki: „To tak w środku jest?” Chłopiec: „Mhm...” Etnografki: „Ale jak mama smaruje, to pomaga?” Chłopiec: „Powinno, tak...” Widać jak chłopiec zaczyna podążać za objawami i doświadczeniami znanymi z opowieści rodziców i sąsiadów. W postaci folk illness powstaje w ten sposób pewna społeczna akumulacja doświadczeń; jest ona „wbudowywana” w wewnętrzny schemat ciała4. Jest to kapitalny punkt pojmowania koncepcji „kompetencji kulturowej” w antropologii medycznej (Benson, Kleinman 2006). Wiąże się to z dość nowym, antropologicznym rozumieniem kultury i tożsamości kulturowej (etnicznej, narodowej, społecznej, religijnej, zob. Gupta, Ferguson 2006): wedle tego rozumienia kultura jest raczej przede wszystkim aktywnym procesem budowania wzorów ucieleśnienia i norm współ-bycia społecznego. Artur Kleinman i Peter Benson konstruują nawet metodę minietnografii klinicznej, w której kładą oni nacisk przede wszystkim na uchwycenie przez praktyków medycyny sposobu, w jaki dana kultura jest wytwarzana i aprobowana przez jednostki. Stąd jest ona przeciwna wizji, w której traktuje się kulturę 4  Tego typu „choroby ludowe” krążą wciąż i będę krążyły pomiędzy różnymi grupami społecznymi. „Przestrachy”, „oberwania”, „przewiewy”, „uchynięcia” i inne formy społecznych wyobrażeń doświadczenia choroby będą zatem, jak pokazuje m.in. Jeszke (1996), pełnoprawną częścią historii medycyny, obejmującej nie tylko postępy i próby w dokonywaniu przełomowych odkryć medycyny, ale i wszelkie historie folk illnesses. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 361 jako nieodwołalną kondycję danego człowieka5 i która pozwala tłumaczyć za pomocą kultury wszelkie jego decyzje i zachowania (Kleinman, Benson 2006; zob. też Gupta, Ferguson 2006). Widać tu zatem, że kultura w tym ujęciu jest dynamicznym procesem, umocowanym w działaniach jednostek i jest czymś innym niż potocznie rozumianą „kulturą” jako upraszczającym i redukującym wytłumaczeniem obcych zachowań, poglądów itd. Aby jeszcze mocniej wydobyć tę różnicę, przedstawię cechy „dawnego” (1) i „nowego” (2) sposobu rozumienia i wyobrażania kultury w poniższej tabeli – za Pawłem Krzyworzeką (2008). Rozumienie kultury 1 Rozumienie kultury 2 Kultura jest niezmienna, w stanie stałej rów- Kultura jest aktywnym procesem społecznie nowagi lub samoreprodukująca się. wytwarzanych znaczeń i zachowań. Kultury to jednorodne, statyczne, zamknięte całości; związane są z konkretnym miejscem na mapie i/lub z konkretną warstwą społeczną. Kultury nigdy nie tworzą całkowicie zamkniętych i spójnych całości; kultury nie są „zamrożone” – ludzie korzystają z lokalnych, narodowych i ponadnarodowych powiązań. Kulturę można sprowadzić do zestawu stałych, zdefiniowanych cech (checklist); istnieje coś w rodzaju całościowej i statycznej wiedzy o poszczególnych kulturach. Ludzie usytuowani w relacjach społecznych korzystają z dostępnych im ekonomicznych i politycznych środków, aby własną definicję sytuacji (rozumienie swej „kultury”) uczynić względnie trwałą. W dziedzinie antropologii medycznej to dynamiczne, „nowe” ujęcie kultury – jako różnie usytuowanych aktorów społecznych, nabywających doświadczenia, podejmujących decyzje i budujących tożsamość – ma szczególne znaczenie. Nie wynika to jednak tylko z potrzeby rozumienia odmienności kulturowych, innych cielesności lub innych sensów choroby czy leczenia, ale wiąże się też ze współistnieniem, a czasem konfliktem różnych, pełnoprawnych światów i typów medycyny, sposobów rozumienia zdrowia, choroby i leczenia. W wielu miejscach lekarze, pacjenci, uzdrawiacze, terapeuci czy „specjaliści ludowi” tworzą bowiem, jak się okazuje, niemal autonomiczne światy medyczne – światy, które istnieją tuż obok siebie; jest tak np. we współczesnym społeczeństwie Meksyku, gdzie medycyna Indian i Metysów często współistnieje i zderza się z nowoczesną medycyna Zachodu (Wądołowska 2010) czy we współczesnym Kazachstanie, gdzie niemal instytucjonalnie, w zakresie wyższych uczelni me5  Ten „esencjalizujący” sposób widzenia kultury może prostą drogą zaprowadzić bowiem do powstawania stereotypów czy wręcz stygmatów kulturowych, co skutkuje przekonaniami, iż „Hindusi jedzą tak...”, „Romowie robią to...”, „Bezrobotni żyją tak....”, „Byli pracownicy PGR nauczeni są, że...” itp. �362 Tomasz Rakowski dycznych, współistnieją ze sobą medycyna Wschodu (chińska i ajurwedyczna), medycyna ludowa, „kazachska” (kształtująca też w pewnym stopniu kazachską tożsamość) i wreszcie biomedycyna, istniejąca tu jako postsowiecka organizacja opieki zdrowotnej na bazie modelu Mikołaja Siemaszki (zob. Penkala-Gawęcka 2008). Perspektywa pluralizmu medycznego wprowadza tu ponadto możliwość rozpoznania bardzo skomplikowanego współistnienia różnych typów medycyny, nie tylko na linii medycyna zachodnia – medycyny „ludowe” (komplementarne), ale pokazuje też na zróżnicowania w obrębie poszczególnych tradycji, w tym w obrębie biomedycyny jako dziedziny zmiennej, wytwarzanej społecznie, kulturowo i istniejącej jako pewna „realność symboliczna”. Choroby wytwarzane społecznie i społeczne przyczyny chorób Do szczególnego typu problematyki antropologii medycznej należą również choroby wytwarzane społecznie, które mają charakter kompleksów cielesnych doświadczeń, migrujących wewnątrz społeczeństw. Należą do nich np. „choroby ludowe” ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Jest nią między innymi susto, choroba ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „zniknięcie/porwanie duszy”. Objawia się ona bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze jej badaczka, Avis Mysyk (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, a przede wszystkim migrujących za pracą ubogich robotników (woorking poor). Odzwierciedla ona procesy negatywnych przesunięć w strukturze społecznej, jest udziałem biedniejących migrantów w Meksyku trafiających w nowe, wielkomiejskie środowiska czy tracących swoją niezależność, przywileje, a w końcu pola i ziemię członków grup indiańskich w miejscach, gdzie inne grupy – białych właścicieli ziemskich – zyskują silniejsze i dominujące pozycje. Dolegliwości tego typu powiązane są z nervios, nerves, nerva czy nerwy, czyli innej, ale bardzo podobnej społecznie wytwarzanej „jednostki chorobowej”, opisywane były m.in. przez Sethę Low (2001) na Kostaryce, wśród ubogich społeczności, ale też w Gwatemali, wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie (Migliore 2001), w końcu też w południowej Polsce, w latach transformacji i rosnącego gwałtownie bezrobocia (Rakowski 2006). Podobnie manifestują się one napięciem, bólami głowy, bólami w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. Nerwy są pewnym migrującym społecznie zaburzeniem, o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 363 We współczesnym piśmiennictwie w odniesieniu do kultur Zachodu coraz częściej natomiast używa się pewnej bardzo adekwatnej i pojemnej kategorii choroby – są to wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego komfortu objawy i dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach – to tak zwane MUS, czyli medically unexplained symptoms (Page, Wessley 2003; zob. Katon, Sullivan, Walker 2001, Sharpe, Carson 2001). Wiążą się one często z przykrymi doświadczeniami lekceważenia dolegliwości przez lekarzy i pielęgniarki i jednocześnie ze zlecaniem kolejnych, coraz bardziej zaawansowanych badań i testów w celu wykrycia albo wykluczenia choroby. Perspektywa antropologii medycznej czy humanistyki medycznej z całą powagą przyjmuje tego typu doświadczenia, czyni je wręcz niezbędnymi dla zrozumienia tego typu dolegliwości. Te różnice w rozpoznawaniu, klasyfikowaniu i definiowaniu zdrowia i choroby sięgają jednak jeszcze głębiej, do współczesnych, ogólnoświatowych uwarunkowań nierówności społecznych i napięć między zamożnymi krajami Zachodu i doświadczającymi biedy i cierpienia społeczeństwami krajów „globalnego Południa”. To napięcie na wiele sposobów przekłada się na sposoby rozumienia tego, co jest chorobą, zdrowiem, leczeniem. Antropologia medycyny w bardzo krytyczny sposób pokazuje nieraz, jak bieda, bezrobocie i głód zamieniane się, dzięki klasyfikującej mocy współczesnej medycyny, na problemy o charakterze psychosomatycznym czy nerwicowym (Nancy Scheper-Hughes). Jeszcze inne badania pokazują, jak bardzo paradygmat i dyskurs współczesnej biomedycyny unieważniają doświadczenia ludzi potrzebujących pomocy z ubogich krajów Południa. Kategoria distant needy jednego z najważniejszych krytyków, lekarza i badacza społecznego Paula Farmera (2010ab), ukazuje jak łatwo tworzy się prawa do autonomicznego decydowania o sobie w przypadku chorych zainfekowanych HIV w Afryce subsaharyjskiej, biorących udział w badaniach eksperymentalnych leków antyretrowirusowych, a jak łatwo zapomina się o ich niedożywieniu, braku pracy, braku domu czy prawa do leczenia (zdarzało się, że chorzy byli pozbawiani leczenia anty-HIV po zakończeniu programu badawczego). Paul Farmer (2010) wskazuje tu wręcz na procesy odspołecznienia (desocialization) wiedzy medycznej, czyli wypłukiwania tych efektów badań nad stanem zdrowia, które nie mają pochodzenia czysto medycznego, ale wiążą się z warunkami życia w skrajnej biedzie, doświadczania przemocy czy efektów skażenia środowiska. Jest to szczególnie istotne, gdyż klasyczne badania brytyjskie jeszcze z roku 1974 pokazują, że czynniki tzw. „środowiskowe” (społeczne) mają kolosalne znaczenie dla zdrowia populacji i statystyki chorób przewlekłych, ciężkich i zgonów w ich przebiegu, nawet bardziej znaczące niż np. dostęp do antybiotyków (jest to rozwinięcie słynnej �364 Tomasz Rakowski tezy Marca Lalonde’a mówiącej, iż na stan zdrowia i jakość życia bardziej znaczący wpływ ma styl i sposób życia niż np. dostęp do opieki zdrowotnej). Podsumowując: choroba i ciało pacjenta są pochodną cielesności wytwarzanej społecznie, nie jest jednak tak, że kultura absolutnie determinuje doznania i sensy zachowań cielesnych. Każdy pacjent we właściwy sobie sposób tworzy swe kulturowe ciało i posiada pewną niezbędną przestrzeń wolności – stąd kultura nie może przesądzać o illness pacjenta; takie podejście zmieniłoby się bowiem w rodzaj stereotypizowania i stygmatyzowania poprzez „kulturę”. Ciało, wstyd, granice, sposób zachowania i traktowanie swojego zdrowia, dolegliwości czy zgłaszane skargi wiążą się jednak bardzo wyraźnie ze środowiskiem, w którym pacjent funkcjonuje, w którym się wychowuje. Podam dwa przykłady, dwa możliwe scenariusze, w których objawia się ten poziom odmiennego kulturowo ciała. Będą to przypadki pacjentki pochodzącej ze społeczności polskich Romów oraz pacjenta, byłego górnika z Wałbrzycha, od ośmiu lat bezrobotnego. W Klinice Kardiologii jednego ze stołecznych szpitali przebywała pacjentka, pochodząca ze społeczności polskich Romów (z grupy Polska Roma), hospitalizowana z powodu przełomu nadciśnieniowego. Celem pobytu miała być podstawowa diagnostyka NT i ustalenie leczenia. Lekarz prowadzący miał problemy z nawiązaniem rozmowy i dobrego kontaktu z chorą (choć chora mówiła poprawnie po polsku). Kiedy przychodził do jej sali, wraz z nią znajdowała się tam część jej rodziny i dalszych krewnych; zwykle były to kobiety. Na korytarzu nieustannie widać było zatem przez ponad tydzień przedstawicieli Romów, jej krewnych, którzy przynosili jedzenie, środki czystości, ubrania. Przeprowadzenie badania fizykalnego było trudne, zwykle odbywało się w otoczeniu krewnych, najczęściej kobiet, które dopiero po napomnieniach opuszczały salę. Zdarzało się, że wbrew zaleceniom lekarskim chora zabierana była przez rodzinę na przechadzki po szpitalu. Po kilku dniach lekarze, a w szczególności lekarz prowadzący, byli wyraźnie zmęczeni tą sytuacją (mimo tego starano się traktować jej krewnych uprzejmie, choć stanowczo wskazywano na obyczaj szpitalny, godziny odwiedzin itd.). Dlaczego, zadawano sobie pytanie, jest tu wciąż tylu ludzi, tylu krewnych tej pacjentki? Skąd to się bierze? Otóż w tym przypadku wiąże się to niemal wprost z ową społecznie wytwarzaną cielesnością. Z badań antropologicznych wynika, iż ciało w kulturze Romów (w grupie Polska Roma) jest starannie zabezpieczane przed skalaniem, tj. przed symbolicznym uczynieniem nieczystym (Mirga, Mróz 1994, s. 137–151; Szurman 2004). Romowie, jak wiadomo, ciało swe traktują bardzo poważnie, jest ono przedmiotem nieustannej troski, specjalnych obrządków higienicznych, ale też i obrządków symbolicznych. Co więcej, istnieje pewien zwyczajowy kodeks skalań (mageripen) – aktów symbolicznego uczynienia człowieka nieczystym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 365 U Romów w różnych sytuacjach kalający jest kontakt z ludzkimi wydzielinami. Stąd pewne zawody są Romom wzbronione, takie jak, na przykład, właśnie lekarz, pielęgniarka, salowa – są to zawody skalane, „trefne”. Ciało utrzymywane jest w czystości symbolicznej poprzez przestrzeganie zasad higieny i zasad kodeksu skalań. Kodeks nakazuje między innymi korzystanie z kilku naczyń do mycia się (naczynia do mycia dolnej, nieczystej, połowy ciała są zawsze inne niż naczynia do mycia górnej połowy ciała). To przestrzeganie zasad jest jednak zawsze aktem społecznym, aktem jawnym. Wszelkie zachowania cielesne, higiena, przygotowanie posiłków, życie seksualne są oceniane i przestrzegane wspólnotowo. Romowie często sami sprawują wzajemnie kontrolę nad swoim zachowaniem, a w razie skalania głos zabiera też starszy mężczyzna – głowa rodu (Szero Rom, Baro Szero). Ciało i jego utrzymanie w symbolicznej czystości staje się w ten sposób własnością społeczną, ciało należy jakby do społeczności (zapewnia jej „czystość”), a nie do samej jednostki. To właśnie tłumaczy w dużym stopniu zachowanie kobiet, krewnych pacjentki w tak obcym i potencjalnie kalającym miejscu, jakim jest szpital. Drugim przykładem społecznie wytworzonej cielesności i pewnego szczególnego sensu zgłaszanych dolegliwości może być historia pacjenta, który trafił w styczniu 2004 roku do ambulatorium ortopedyczno-urazowego jednego ze szpitali w Wałbrzychu, z podejrzeniem urazu kręgosłupa. Był to były górnik, bezrobotny, pracujący od dwóch lat w nielegalnych wyrobiskach węgla kamiennego, tzw. biedaszybach. Mężczyzna miał silne bóle okolicy lędźwiowej, z trudem poruszał kończynami dolnymi (szczególnie prawą). Do ambulatorium przyniesiony został przez swoich towarzyszy z pobliskiego lasku, na drewnianych drzwiach (zdobytych w opuszczonym budynku, będącym dawniej siedzibą władz kopalni, w okolicy powszechnie nazywanym „Belwederem”). Okazało się, że część szybu osunęła się podczas pracy, przygniatając kopacza. Badania RTG wykazały, że nie ma żadnych poważnych zmian pourazowych, złamań itd. Były górnik dodał, iż od wielu lat ma „problemy z kręgosłupem”, jest to skutek ciężkiej pracy w kopalni, oraz że miał kiedyś z tego tytułu rentę, „po czym – jak twierdził – mu ją odebrano”. Lekarz potwierdził obecność zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa pacjenta i wytłumaczył, że dolegliwości mogą wiązać się z przeciążeniem i naciągnięciem mięśni w czasie wypadku (rozpoznał zespół rzekomo-korzeniowy), ale dodał, że po kilku tygodniach leczenia lekami przeciwbólowymi, rozluźniającymi napięcie mięśni szkieletowych oraz zaprzestania prac fizycznych powinno być znacznie lepiej – dolegliwości będą ustępowały. Nakazał też zgłoszenie się do lekarza POZ. Były górnik powiedział wtedy, że niewiele to zmieni, że jego kręgosłup jest w rozsypce i że po pracy w kopalni „jest do wyrzucenia”. Okazało się też, �366 Tomasz Rakowski że nie jest ubezpieczony – od roku nie rejestrował się w Urzędzie Pracy, bo, jak twierdzi, „jest to bez sensu”, a do pracy w biedaszybach i tak będzie chodził, bo „jakoś musi ukopać tego węgla”; dodał jeszcze, że „najwyżej następnym razem całkiem go zasypie”. Dlaczego jego wypowiedzi były tak zdecydowane i tak pozbawione nadziei? Czy łączyło się to ze schorzeniami, na które cierpiał? Ponownie pojawia się tu społecznie wytwarzana cielesność, a dokładniej – społecznie wytwarzane dolegliwości, a właściwie owe „skargi społeczne”. Kiedy bowiem przeanalizuje się wypowiedzi i zachowania byłych górników, bezrobotnych po serii likwidacji wałbrzyskich kopalń, to okazuje się, że taki stosunek do własnego ciała i samych dolegliwości jest dość częsty. Wielokrotnie, w czasie badań antropologicznych, usłyszeć można było zwroty typu „płuca mam całe zacementowane”, „moja lewa noga jest bez czucia – taki mam kręgosłup”, „mamy [zniszczone] dyski, kręgosłupy – prawie wszyscy”. Chwilami, kiedy mowa jest o pracy w nielegalnych biedaszybach, pojawiają się wypowiedzi wręcz katastroficzne, „po jednym do szybu – i niech nas tu i zasypie nawet!”, „a jak tąpnie – to będzie!”, „wczoraj urwał nam się cały nawis – szkoda, że nas nie zasypało!”. Widać tu pewną skłonność do tworzenia wypowiedzi demonstrujących pewną destruktywność, czy nawet autoagresję, i rzeczywiście, w wielu innych badaniach, też na Górnym Śląsku, okazywało się, że jest to rodzaj niemal powszechnej społecznej ekspresji, pojawiający się w latach transformacji (Jarosz 2004, s. 77–85). Przypadek górnika obrazuje zatem nie tylko subiektywny sens jego dolegliwości (i zachowania), ale i pewną szerszą, uspołecznioną narrację, środowiskową wypowiedź, wykraczającą daleko poza problem medyczny (Rakowski 2007). Narracje chorych: pamięć, nawarstwianie się doświadczenia i procesy reorganizacji biografii W perspektywie antropologii medycznej choroba traktowana jest również jako podmiotowa droga doświadczeń, historia życia pacjenta i historia jego choroby (zob. m.in. Cassels 2001). Jest swoistym mikrokosmosem historii życia pacjenta i historii jego społecznych doświadczeń. Wiąże się to w szczególności z tym, że poprzez ciało i jego losy budowana jest tożsamość każdego z pacjentów, czyli sposób, w jaki on sam rozumie siebie, swoją sytuację i otoczenie. Punktem wyjścia jest analiza ucieleśnionego, budującego swą biografię/tożsamość podmiotu – dla Anthony’ego Giddensa (2001) ciągłość tożsamości to na przykład „trwałe poczucie bycia osobą związane ciągłością doświadczenia własnego «ja» i własnego ciała” (Giddens 2001, 78). Szczególnie istotna jest tu jednak kwestia „cielesnego doświadczenia”. Jaki to ma związek z trwałym poczuciem własnego �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 367 „ja”6? Anthony Giddens przedstawia podstawowe doświadczenie cielesności jako rodzaj „bezpieczeństwa ontologicznego”, to jest poczucia bezpiecznej i w miarę normalnej egzystencji. Krąg owego „cielesnego bezpieczeństwa” ma jednak to do siebie, że w jego obrębie zagrożenie zdaje się niedorzecznością. Sposób posługiwania się ciałem – swoboda ruchów, gestykulacja, mimika, coś takiego jak „styl życia” pokazuje zatem, że „nic takiego się nie dzieje”. Wypracowanie i utrzymanie takiego „stylu” pochłania jednak wiele energii i zaprzęga większość kulturowych czynności. Powoduje to sytuację, w której już niewielkie rozchwianie systemu zachowania momentalnie odsłania niepewność otoczenia – świat znany i oczywisty może stać się w jednej chwili kruchy i obcy. Choroba jest zatem nie tylko rozchwianiem systemu i chwilą rozdarcia powłoki owego „cielesnego bezpieczeństwa”, ale także rozstrojeniem procesu budowania narracji o sobie samym. Tłumaczy to w dużym stopniu to, co dzieje się z człowiekiem i z jego narracją tożsamościową (procesem budowania sensu) zarówno sytuacji nagłego zachorowania, jak i długo trwającej czy nawet nieusuwalnej choroby. Ulega ona czemuś w rodzaju załamania czy rozstrojenia. Tomasz Pasierski pisze wprost, iż „doświadczenie choroby burzy dotychczasową historię naszego życia [...] Chory staje w obliczu sił, które są źródłem cierpienia, zagrożeniem dla osobowej tożsamości” (Pasierski 2008, s. 69). Powoduje to, że związek ciała i świata, w którym żyjemy, ulega zakwestionowaniu, staje się nieoczywisty. Wtedy też praca narracji-opowieści i wszelkich procesów budowania sensu egzystencji, historii, biografii i pamięci wydarzeń może ulegać wzmocnieniu i zwielokrotnieniu. Człowiek chory znajduje się w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności, strukturę opowieści o samym sobie, o swoim życiu. Można pokazać, iż służą temu zapiski i dzienniki osobiste chorych; moment kryzysu tożsamości w chorobie i wiele innych kryzysów życiowych jest właśnie czasem zwielokrotnienia potrzeby pisania, tworzenia osobistej, nawet chaotycznej narracji. Badacz dzienników osobistych, Paweł Rodak, pisze, iż taki dziennik może być wówczas „swego rodzaju narzędziem rozumienia swoich uczuć, ale może też – i tak dzieje się bardzo często – spełniać funkcję terapeutyczną, służąc do rozładowania bądź skompensowania stanów lękowych, depresyjnych, kryzysów życiowych, apatii czy głębokiej samotności” (Rodak 2004, s. 3). Gromadzenie zapisków własnej historii może być więc rodzajem gromadzenia własnych doświadczeń – warto 6 „Ja” w cudzysłowie oznacza tu właśnie, iż jest to nie tyle ostateczne ja, trwała tożsamość, ile coś, czemu nadajemy nieustannie znaczenie, opowiadamy. A zatem „ja” – taka też forma pojawia się w tytule książki Giddensa (2001) Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. �368 Tomasz Rakowski tu zauważyć, że wielu pacjentów wyjątkowo skrupulatnie zbiera i prowadzi rejestr dokumentacji swojej choroby (Rakowski 1999; Wierciński 2009). Człowiek chory znajduje się zatem w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności i dlatego tak wiele zależy wówczas od osób, które na swej drodze napotyka – lekarza, pielęgniarki, ratownika, technika medycznego, sanitariusza. Chory często każdemu, a też i sobie samemu stara się opowiedzieć na nowo swoją historię – jest to moment intensywnej przebudowy. Ukazuje to dobrze historia pacjentki jednej z warszawskich klinik o profilu kardiologicznym (będzie to pewien kolejny przykład, scenariusz kliniczny). Pacjentka trafiła do szpitala z powodu rozpoznania niewydolności serca – znacznych obrzęków obwodowych i zastoju w krążeniu płucnym (najpewniej w przebiegu kardiomiopatii pozawałowej – zawał serca jednak najpewniej dokonał się jako „niemy” i nie został rozpoznany). Dla 85-letniej pacjentki, dotychczas zdrowej, nie leczącej się, wiadomość o tym, iż ma „chore serce” oznaczała jednak, jak się okazało, coś zupełnie innego. Na pytanie od kiedy „choruje na serce”, odpowiadała, iż serce ma chore od bardzo dawna, a przynajmniej „bardzo słabe”. Kiedy jednak pytano o objawy oraz o badania, które by to potwierdzały, okazywało się, że nie było ani żadnych badań, ani objawów wskazujących na tego typu schorzenia. Dopiero po dłuższej rozmowie z pacjentką wyszło na jaw, że „chore serce” wiąże ona z tragicznym, traumatycznym wydarzeniem z czasów jej młodości – czasów okupacji hitlerowskiej. Zdarzyło się wtedy, że jej ojciec zginął na jej oczach – został rozstrzelany; następnie sama, tylko przy pomocy kuzynki musiała zająć się prowizorycznym pochówkiem. Od tego czasu mówiło się w jej rodzinie, że ma „słabe serce” albo że kiedyś może z tego powodu „chorować na serce”. Mówiła o tym kilkakrotnie w czasie hospitalizacji. W poczuciu pacjentki jej choroba istniała zatem już wcześniej, była nieodłączną częścią jej własnej historii (i jej pamięci). Pacjentka budowała w ten sposób pewien własny sens choroby, którego nie sposób było pominąć. Z powodu choroby i związanego z tym załamania narracji tożsamościowej (prywatnego i społecznego sensu swego „ja”) pacjenci opowiadają zatem o swych dolegliwościach, ale i o wszelkich innych doświadczeniach, o całej swej illness i poprzez to o swej osobie, swej historii, swej biografii. Pojawia się tu możliwość odsłonięcia ukrytych światów, odsłonięcia te pochodzą jednak z działań badawczych i konstrukcji badania – każda rozmowa będzie docierała do nieco innych pokładów rozumienia choroby i historii życia chorych. Jest to moment ruchu, narracje pacjentów przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (through a wounded body), jak pisze Artur Frank (1995, s. 2). Można tu pokazać, że poprzez opowiadanie dochodzi tu do pewnej sedymentacji pokładów pamięci �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 369 (Garro 2000, s. 72–73), z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy motywu, za pomocą których „upakowane” są doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomiędzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Działania narracyjne” za Danielem Bertaux (1990) posiadają w ten sposób przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształtujące zapis i organizacje doświadczeń narratora. To coś, co odnajdywać by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugim odniesieniem jest doświadczenie bardziej osobiste, a właściwie proces „organizowania sensu” własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifié), coś, czego poszukujemy, co jest trudne do rozpoznania i z trudem komunikowane. To tutaj – i pacjentowi, i rozmawiającemu z nim lekarzowi – często brakuje języka zdolnego przekazać subiektywne narracje choroby. Powstaje zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, „trójkąta Bertaux”, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu odniesienia do wewnętrznych procesów przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Jednocześnie możemy się tutaj odwołać do typologii opowieści chorych (narrative types) zaproponowanych przez Arthura Franka (1995). Są to: opowieść restytucji (restitution narrative), opowieść drogi i poszukiwania (quest narrative), w końcu opowieść chaosu i regresu (chaos narrative). Opowieść restytucji jest najbardziej typowa dla naszego kręgu kulturowego – jest to opowieść o wszelkich działaniach przywracających poprzedni sposób funkcjonowania, pewna matryca rozumienia choroby jako stanu odwracalnego, umożliwiającego usunięcie jej skutków (możemy ją znaleźć w popularnych, reklamowych sloganach ogólnodostępnych leków, jak np. Pyralginum czy Ibuprom: „Ból szybko minie po Pyralginie”, „Dopadł cię ból? Przewiń go!”). W opowieści poszukiwania życie zaczyna być opowiadane jako przebudowa osobistego sensu wydarzeń, choroby itd. Tryb ten trochę przypomina narrację restytucji, jest związany z aktywnym odbudowywaniem życia po chorobie (czy z chorobą), i choć punkt dojścia jest nieco inny, pozostaje pewne wspólne ukierunkowanie i ciągłość procesu. Obecna jest tu, w taki czy inny sposób, realizacja życiowych zamierzeń. �370 Tomasz Rakowski Opowieść chaosu natomiast jest pełna zerwań, nieciągłości, przerywników; pacjenci manifestują, że w istocie nie są w stanie jej zbudować, że wydarzenia z ich życia przekraczają ich możliwości zestrojenia tego, co zaszło, w jedną całość. W badaniach narracji chorych (illness narratives) ujawnia się w ten sposób olbrzymia potrzeba zrozumienia siebie w nowej sytuacji, a badacz tych wypowiedzi, podobnie jak lekarz, staje się wtedy najważniejszym świadkiem i „powiernikiem” tej próby. Wymaga to pewnego osobnego treningu – treningu umiejętności rozmawiania i prowadzenia rozmowy, w której wiele z tych opowieści, wspomnień, nieraz trudno wytłumaczalnych i rozpoznawalnych objawów (medically unexplained symptoms), jest przyjmowanych jako rzecz ważna, którą próbujemy rozumieć i interpretować. Jest to rozmowa, która wszelkie subiektywne sensy pacjenta nie tyle odsiewa, odsuwa na bok, ile za nimi podąża. Konkluzje W czym może być pomocna tego rodzaju wiedza? Czy można wskazać w ogóle na jakieś konkretne korzyści płynące z antropologii medycznej jako stosowanej nauki humanistycznej, zajmującej się doświadczeniami, procesami społecznymi czy narracjami, które stają się udziałem chorych? Odpowiem na to w kilku punktach. Można by założyć, że praktykując tę wiedzę, poprawimy wiedzę o leczeniu chorych, będziemy umieli poprowadzić lepszy wywiad z chorym i lepsze rozpoznanie jego historii pojmowanej całościowo. Można zakładać, że medycyna zyskuje w ten sposób kolejne narzędzia w walce z dolegliwościami chorych, związanymi np. z MUS czy niepokojem psychospołecznym, a wytworzone pomiędzy chorym a lekarzem zaufanie i więź stworzy zupełnie inne warunki traktowania takiego chorego – jego choroby i dolegliwości. Można również stwierdzić, że poprzez narzędzia antropologii medycznej więcej będzie wiadomo o społecznościach lokalnych ludzi chorych, o ich środowiskach, o instytucjach, do których trafiają i w których są leczeni. Być może ujawnione zostaną tu nowe kulturowe i społeczne czynniki prowadzące do zwiększonego ryzyka zachorowań i niepowodzenia terapii. Zwyczaje jednostek i małych grup mogą np. stanowić ważkie rozpoznanie w leczeniu chorób przewlekłych, takich jak astma, gdzie okazuje się, że w wyborze leku i w skuteczności leczenia kapitalną rolę ogrywa komunikacja pomiędzy pacjentami, wiedza środowiskowa, pozamedyczna, a także świat emocji (badania autora). Antropologia medyczna może w związku z tym próbować zaspokajać bardzo �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 371 realne i bardzo palące potrzeby społeczności ludzi chorych, może również budować bardzo trafne strategie zachowania zdrowia. Antropologia medyczna jest również krytyczna wobec źródeł wiedzy. Bada pochodzenie paradygmatów nauki medycznej jako przemiany praktyk, wyobrażeń i wiedzy mogącej naturalizować i uprawomocniać nierówności społeczne i nierówności w dostępie do opieki i pomocy. Poddaje w wątpliwość najbardziej usankcjonowane drogi rozwoju współczesnej medycyny, wskazując na to, iż może rozwijać się inaczej, w innym kierunku, odpowiadać na potrzeby dotąd nie dostrzegane, a rozpoznane dzięki badaniom społecznym i kulturowym. Jest w stanie wyłaniać światy ludzi będących w naglącej potrzebie pomocy i opieki zdrowotnej. W ujęciu opisanym powyżej antropologia medyczna wspiera w ten sposób dotychczasową wiedzę medyczną i tzw. nauki o zdrowiu. Jako stosowana nauka humanistyczna może mieć jednak jeszcze inną, znacznie bardziej znaczącą rolę. Skoncentrowana na wytwarzaniu cielesności, biografii czy tożsamości chorych stawia pytania tam, gdzie nauki biomedyczne nie są w stanie dotrzeć. Próbuje rozumieć ciało, chorobę i życie człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny, zajmuje się fenomenologią ucieleśnienia i cierpienia, jest próbą konfrontacji z prostym faktem śmiertelności, człowieka chorego poznaje jako „cierpiącego narratora” (Frank 1995). Buduje w ten sposób swoją własną, długoletnią refleksję, a chorobę widzi jako doświadczenie, przekraczając daleko medyczną wiedzę o chorobach i ich leczeniu. Literatura Adamiak K., Hekselman M. 2008 – „Lekarze w to nie wierzą...”. Uchynięcie jako społeczny konstrukt ciała we wsi Ostałówek i okolicach (archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Becker G. 2004 – Phenomenology of Health and Illness, w: Encyclopedia of Medical Anthropology, red. C. Ember, M. Kluwer. Bertaux D. 1990 – Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, Warszawa, Poznań, s. 71–81. Boyle Ch.M. 1970 – Difference Between Patients’ and Doctors Interpretation of Some Common Terms, „British Medical Journal”, 2, s. 286–289. �372 Tomasz Rakowski Cassels E. 2001 – The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, Oxford. Csordas T. 2001 – Introduction. The Body as Representation an Being-in-the World, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, T. Csordas (red.), Cambridge, s. 1–26. Farmer P. 2010a – Rich World, Poor World. Medical Ethics and Global Inequality, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. 2010b – Ethnography, Social Analysis, and the Prevention of Sexually Transmitted HIV Infection among Poor Woman In Haiti, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. Foucault M. 2000 – Narodziny kliniki, Warszawa. Frank A. 1995 – The Wounded Storyteller. Body Illness, and Ethics, Chicago. Garro L.C. 2000 – Cultural Knowledge as Resource in Illness Narratives: Remembering through Account of Illness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, Mattingly Ch., Garro L.C. (eds.) Berkeley, Los Angeles, University of California Press, s. 70–87. Giddens A. 2001 – Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w dobie późnej nowoczesności, Warszawa. Gupta A., Ferguson J. 2006 – Poza „kulturę”. Przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznych (kontynuacje), M. Kempny, E. Nowicka (red.), t. 2, Warszawa, s. 267–283. Helman C. 2001 – Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London. Jarosz M. 2004 – Władza. Przywileje. Korupcja, Warszawa. Jeszke J. 1996 – Lecznictwo ludowe w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Czynniki i kierunki przemian, Wrocław. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 373 Katon W., Sullivan M., Walker E. 2001 – Medical Symptoms without Identified Pathology. Relationship to Psychiatric Disorders, Childhood and Adult Trauma, and Personality Traits, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 917–925. Kleinman A., Benson P. 2006 – Anthropology in the Clinic. The Problem of Cultural Competency and How to Fix it, „PLoS Medicine”, nr 3, s. 1675–1677. Krzyworzeka P. 2008 – Kultura i organizacje. Perspektywa antropologiczna, w: Antropologia organizacji, M. Kostera (red.), Warszawa, s. 179–198. Libera Z. 1995 – Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wrocław. Low S.M. 2001 – Embodied Metaphors. Nerves as Lived Experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Th. Csordas (red.), London, s. 139–162. Mauss M. 2001 – Sposoby posługiwania się ciałem, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Warszawa, s. 391–413. Merleau-Ponty M. 1999 – Proza świata. Eseje o mowie, przeł. S. Cichowicz, Warszawa. 2001 – Fenomenologia percepcji, przeł. J. Migasiński, Warszawa. Migliore S. 2001 – From Illness Narratives to Social Commentary. A Pirandellian Approach to „Nerves”, „Medical Anthropology Quartely”, t. 15, s. 100–125. Mirga A., Mróz L. 1994 – Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa. Mysyk A. 1998 – Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology”, t. 23, s. 187–202. Page L.A., Wesseley S. 2003 – Medically Unexplained Symptoms. Exacerbating Factors In The DoctorPatient Encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine”, t. 96, s. 223–227. Paluch A. 1995 – Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wrocław. �374 Tomasz Rakowski Pasierski T. 2007 – Współczucie, „Medycyna po Dyplomie”, nr 15, s. 1–5. 2008 – Choroba jako opowieść, „Medycyna po Dyplomie”, nr 9, s. 68–71. Penkala-Gawęcka D. 2006 – Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Poznań. Piątkowski W. 1988 – Lecznictwo niemedyczne w Polsce XX w., Wrocław. Rakowski T. 2006 – Body and Fate. The Pension As a Practice of Social Remembering, „Anthropological Yearbook of European Cultures”, t. 16, s. 37–48. 2007 – Między zbieractwem a archeologią. Doświadczenie przeszłości i teraźniejszości wśród bezrobotnych górników wałbrzyskich, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4, s. 71–91. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po Dyplomie”, nr 17, s. 206–212. Rodak P. 2004 – Dziennik osobisty: praktyka, przedmiot, tekst (mps w archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Rosner K. 2003 – Narracja, tożsamość i czas, Kraków. 2005 – Układ gniazdowy terminów i słownik słów kluczowych wybranych kategorii kultury. Medycyna ludowa, Cz. Robotycki, W. Babik (red.), Kraków. Sharp M., Carson A. 2001 – „Unexplained” Somatic Symptoms, Functional Syndromes, and Somatization. Do We Need a Paradigm Shift?, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 926–930. Szurman K. 2004 – Ciało jako własność społeczna. Cielesność w kulturze Polska Roma (mps w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW). Wądołowska A. 2010 – Pluralizm medyczny a zdrowie reprodukcyjne kobiet w regionie Indian Purhepecha w Meksyku, w: D. Penkala-Gawęcka, Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej, Poznań. Young A. 1982 – The Anthropologies of Illness and Sickness, „Annual Review of Anthropology”, t. 11, s. 257–285. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f56b067cf8a3ef9dbbbf06b3d610f22.pdf 770e90c47fc04a3aa3af07aeb249a0f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1187 Title A name given to the resource Antropologia miasta / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.127-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część t BRONISŁAWA f (Katedra Etnografii U Ł ) II KOPCZYŃSK A-JAWORSKA \ ANTROPOLOGIA MIASTA W literaturze naukowej coraz częściej pojawia się określenie „antro­ pologia" czy „etnologia miasta" {urban anthropology, ethnologie urbaine, ethno­ logie de la ville), w związku z czym nasuwa się pytanie, jakie pole do­ ciekań naukowych kryje się pod tą nazwą, jaki jest stosunek jej zaintere­ sowań do dotychczas wyróżnianych dyscyplin (antropologii kulturowej i spo­ łecznej, etnologii czy socjologii), co nowego proponują jej teoretycy L Rozwój nowej dyscypliny przypada na późne lata sześćdziesiąte i wczesne lata siedemdziesiąte, które przynoszą rozważania nad tym, czym jest i czym powinna być antropologia „miejska" , w końcu lat siedemdziesiątych zaś zaczynają mnożyć się różne poczynania organizacyjne. W 1979 r. na zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (American Anthropological Association) w Cincinati podjęto inicjatywę po­ wołania Towarzystwa Antropologii Miejskiej (The Society for Urban Anthro­ pology), którego przewodniczącym został wybrany Leonard Plotnicov z uni­ wersytetu w Pittsburgu. Z biegiem lat Towarzystwo to zaczęło dążyć do skupienia ogółu osób zajmujących się problematyką antropologii miasta. Początkowo nowa organizacja chciała przybrać nazwę „The World Congress of Urban Anthropology", jednakże ażeby uniknąć skojarzenia z kongresa­ mi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) zdecydowano się na nazwę „World Union of Urban Anthropology" (WUUA). 2 1 Ze względu na obszerną i nie zawsze dostępną w warunkach polskich literaturę w tym o m ó w i e n i u opieram się głównie na informacjach zawartych w pracy Ulfa H a n n e r z a , Explo­ rer la ville. Élementes Jalons d'anthropologie urbaine, Paris 1983, artykule Jacques G u t w i r h a . pour l'anthropologie urbaine. nych materiałach I ..L'Homme", vol. 22: 1982, nr 4. s. 5-23, oraz nie publikowa­ i referatach, głównie L . Plotnicova Międzynarodowym Sympozjum d/s Antropologii i A . Southala, przedstawionych Miejskiej w Wiedniu w 1982 r. na oraz Sympozjum „Teoretyczne perspektywy antropologii miejskiej" z Kongresu M U A I E w K a n a ­ dzie w 1983 r. 2 Jednym z pierwszych sygnałów zainteresowań antropologicznych studiami urbanistycz­ nymi była konferencja przedkongresowa zorganizowana w związku z I X M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w 1973 r. w Chicago. �128 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA O b o k w y d a w a n y c h „ W i a d o m o ś c i " (Newsletter) T o w a r z y s t w o i U n i a p o c z ę ł y publikować informacje o swojej d z i a ł a l n o ś c i na łamach wydawanego od 1972 r. c z a s o p i s m a „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " p u b l i k o w a n e g o w N o w y m J o r k u przez J a c k a R o l l w a g e n a . C z a s o p i s m o to o p u b l i k o w a ł o w 1981 r. spis o s ó b z a j m u j ą c y c h się a n t r o p o l o g i ą m i e j s k ą . W spisie t y m p o d a n a z o s t a ł a proble­ m a t y k a ich b a d a ń , wymieniono t e ż badane miasta. T o samo wydawnictwo p r z y s t ą p i ł o r ó w n o c z e ś n i e do zbierania informacji u z u p e ł n i a j ą c y c h d o nowego 3 spisu . O p r ó c z l i c z n y c h konferencji l o k a l n y c h i k r a j o w y c h 5 wych , w sierpniu 1982 r. zorganizowano w narodowe S y m p o z j u m Antropologii Miejskiej, o zorganizowanie w K a n a d z i e 1983 4 czy międzynarodo­ W i e d n i u Pierwsze Między­ które w y s t ą p i ł o z wnioskiem r. w r a m a c h X I Międzynarodowego Kongresu Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych sympozjum p o ś w i ę ­ conego teoretycznym perspektywom antropologii miejskiej. K i e r o w n i c t w o tego s y m p o z j u m powierzono L e o n a r d o w i Plotnicov i R i c h a r d o w i L o b b a n z ame­ r y k a ń s k i e g o uniwersytetu w K a i r z e . Z inicjatywy tego s y m p o z j u m p o w o ł a n o w ramach Unii stałą komisję ( C o m i s s i o n of Urban A n t h r o p o l o g y ) . N a p r z e w o d n i c z ą c e g o k o m i s j i w y b r a n o prof. G h a u s a miejskiej antropologii Ansari z uniwersytetu w K u w e j c i e , sekretarzem n a u k o w y m z a ś z o s t a ł dr P . J . M . N a s z Instytutu B a d a ń Społecznych i K u l t u r o w y c h w Lejdzie, 6 z l o k a l i z o w a n y s t a ł y sekretariat K o m i s j i . tam też został G ł ó w n a d z i a ł a l n o ś ć K o m i s j i pole­ g a ć m a na wymianie d o ś w i a d c z e ń n a u k o w y c h d r o g ą o r g a n i z o w a n i a s y m p o z j ó w n a u k o w y c h . Pierwsze o d b y ł o się latem 1985 r. w Lejdzie w H o l a n d i i , n a s t ę p n e olanowane b v ł o w 1986 r w Nigerii P r z e w i d y w a n e jest t e ż zebranie K o m i s j i na kongresie Unii w 1988 r. w Jugosławii. Równolegle do powyższych o o c z v n a n centralnych w szeregu o ś r o d k ó w n a u k o w y c h p r o w a d z o n e sa badania z omawianej dziedziny. Z a n i m s p r ó b u j ę o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, c z y m c h a r a k t e r y z u j e s i ę antropo­ logia m i e j s k a i d o k ą d zmierza, c h c i a ł a b y m p o ś w i ę c i ć nieco uwagi dzięki którym osiągnęła ona swą obecną H a n n e r z a , korzenie dzisiejszej antropologii pozycję. Otóż, miasta s i ę g a j ą drogom, zdaniem z jednej Ulfa strony do o s i ą g n i ę ć ekologicznej s z k o ł y chicagowskiej, z drugiej z a ś n a w i ą z u j ą „Urban Anthropology", vol. 10: 1981, nr 2, s. Na przykład w 1981 r. odbyła do 121-123. się konferencja Towarzystwa Etnologii Francuskiej (Société d'Ethnologie Française) zatytułowana „L'anthropologiecultiirelle dans le champs urbain" zob. sprawozdanie M . S e g a l e n . „Ethnologie Française", vol. 11: 1982. s. 399-401. 5 Jak np. w 1983 r. konferencja z udziałem zagranicznych gości zorganizowana przez Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze (Deutsche Gesellschaft für Volkskunde) pt. stadt - Aspekte empirischer kulturforschung". zob. „ D G V - czy w 1982 r. sympozjum na II M i ę d z y n a r o d o w y m zob. Problems of the European Ethnography Kongresie S I E F and Folklore. „Groß­ Informationen", vol. 4/92: 1983 Summaries w Suzdalu w Z S R R : by the Congress Parti­ cipons, Moskov 1982, s. 41-65. « Adres sekretatiatu : Institute of Cultural and Social Studies, Staationspiein R A Leiden, Holandia. 10, 2300 �m C | | | I ^ * * ANTROPOLOGIA MIASTA 129 badań afrykańskich realizowanych w latach 1930-1940 w Rhodes Livingstone Institute w Rodezji (dzisiejsza Zambia). W 1982 r. powstał na Uniwersytecie w Chicago Wydział Socjologii, który odegrał i odgrywa do dziś znaczną rolę w studiach miejskich. Tam rozwinięto teorię ekologii społecznej. Działali na tym Wydziale uczeni tej miary co Wiliam I . Thomas, Robert Park i L. Wirth, który czerpał inspiracje do badań dzielnic Chicago z prac Lowiego i Boasa. W kręgu wpływów szkoły chicagowskiej powstało szereg znakomitych prac, z których kilka uznano wręcz za klasyczne w dziedzinie poświęconej kulturze i socjologii miasta (np. Lynd, Lynd, 1929). Jednakże na rozwój antropologii miasta wpłynęły również badania afry­ kańskie, w których uczniowie Maxa Gluckmana, wieloletniego profesora z Manchesteru, podjęli badanie procesów „odplemiennienia", czyli przejścia Afrykanów w wyniku urbanizacji ze społeczności plemiennej do miejskiej, głównie stanu robotniczego (Hannerz, 1983, s. 301-305). Między innymi G. Wilson badał osady górnicze Rodezji (Wilson, 1941-1942), C. J. Mitchell zanik obyczajów plemiennych w wielkomiejskich środowiskach robotniczych Afryki (Mitchell, 1956), P. C. Gutkind zaś opublikował większą pracę poświę­ coną rozważaniom teoretycznym (Gutkind, 1974). W 1968 r. ukazał się w USA pierwszy zbiór prac zatytułowany Urban Anthropology, w latach siedemdziesiątych zaś wprowadzono antropologię miasta jako nową subdyscyplinę do uniwersyteckich programów antropologii. J. Gutwirth zastanawiając się nad rozwojem nowej dyscypliny usiłował znaleźć przyczyny jej tak bujnego rozwoju na gruncie amerykańskim. Wi­ dział je w równoległym rozwoju w USA innych badań miejskich, co mogło oddziaływać również na pobudzenie nowych zainteresowań wśród antropolo­ gów, w masowym przemieszczaniu się ludności wiejskiej i autochtonicznej do miast amerykańskich oraz we wzroście zainteresowań problemami „etniczności", który dał się zaobserwować w USA na początku lat siedemdziesiątych. Wreszcie dopatruje się ich w pragmatyzmie nauki amerykańskiej i jej stałym poszukiwaniu nowości. Na marginesie tych rozważań zwraca również uwagę, że choć Anglia była jednym z pierwszych krajów, w którym przeprowadzo­ no badania antropologiczne w dużym mieście (Firth, 1956), to jednak nie obserwuje się tam większych zainteresowań tym nurtem badań. Również sporadycznie badania miejskie prowadzone w innych ośrodkach naukowych nie odeerałv tak znaczacei roli w rozwoiu dvscvolinv iak antropologia amerykańska. Opóźniona w stosunku do badań amerykańskich jest również francuska antropologia miasta. Niewiele uwagi poświęcili jej francuscy afrykaniści (m. in. Balandier, 1955), co Gutwirth tłumaczy tym, że z jednej strony w francusko­ języcznych krajach Afryki urbanizacja nowego typu pojawiła się stosunkowo późno, oraz tym, że najbardziej wpływowi afrykaniści, jak M . Griaule czy G. Dieterlen, przywiązywali szczególną wagę do studiów nad systemami pojęć i sposobami tradycyjnego życia, które - ich zdaniem - mogły być 9 - Etnografia Polska, t. X X X I . 2. 2 �130 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA badane tylko na wsi. Wreszcie, nie bez znaczenia byl wpływ strukturalistów i uczniów C. Levi-Straussa, który z rezerwą odnosił się do badań nad współczesnością i własnym środowiskiem. Jednakże niewielka początkowo liczba etnologów podejmujących badania w mieście również we Francji powoli wzrasta. Pod koniec lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych zaczynają pojawiać się pierwsze artykuły teoretyczne (Althabe, 1977; Gutwirth, 1978; Abeles, 1980) i coraz liczniejsze prace badawcze (Petonnet, 1968, 1979; Fribourg, 1980; Morel, 1984). Mimo swych niezaprzeczalnych walo­ rów poznawczych badania miejskie jednocześnie budziły i nadal budzą wiele wątpliwości. Antropologia miejska od początku przeżywa kryzys swej toż­ samości. Dziedzina nauki bez jasnych, teoretycznych celów lub z celami niepewnymi budzi wątpliwości co do słuszności jej wyodrębnienia i war­ tości wyników. . Pierwszy problem związany jest z trudnością zdefiniowania zmiennej histo­ rycznie istoty miasta i kontrowersjami wokół pojęcia urbanizacji. Drugi wiąże się z wątpliwościami co do możliwości stosowania metod badaw­ czych ukształtowanych na gruncie etnologii (antropologii) w badaniach dużych zbiorowości miejskich o złożonej kulturze. Nie ma tu miejsca na szczegółowe referowanie dyskusji o tym, czy istnieją kryteria pozwalające w sposób bezdyskusyjny określić cechy miasta i na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy istnieje swoista kultura miejska, jakie cechy i postawy należy uznać za typowo miejskie , oraz czy definiujące miasto takie cechy, jak wielkość, gęstość oraz heterogeniczność - wyróżnione przez L. Wirtha - mogą wyjaśnić zmiany zachodzące w zachowaniach ludzi w mieście. Ostatnio coraz liczniejsi badacze uważają, że nie ma prostych powiązań między przestrzennymi formami zamieszkiwa­ nia a systemami kulturowymi, natomiast można mówić o „urbanizmie" jako swoistym stylu życia (por. Castells, 1982, s. 82-83). Niezależnie od tego, jakie przyczyny skłoniły antropologów do podjęcia badań w mieście - czy dlatego kierowali uwagę w stronę kompleksów miejskich, że wobec powszechnej industrializacji i rozwoju wielkich aglomeracji nawet w „trzecim świecie" (jak twierdzą niektórzy) „nie ma już wiele do roboty" i przenosząc się do miasta „spodziewali się znaleźć zastępczych dzikusów" (Hannerz, 1983, s. 19), czy też uznali, że antropologowie, zgod­ nie z założeniem swej dyscypliny, powinni badać „człowieka w świecie" niezależnie od jego miejsca zamieszkania i trybu życia, jaki prowadzi pozostawał problem adekwatności metod antropologii do nowego pola oraz zakresu b a d a ń . 7 8 7 Zainteresowanych odsyłam do pracy J . W ę g l e w s k i e g o (1983). * Jest rzeczą ciekawą, że poszerzenie tradycyjnego obszaru etnologii nastąpiło, jakkolwiek z odmiennych nieco pobudek, Na przykład w tym samym czasie w w Anglii sugestia taka padła g ó w w Edynburgu, w 1957 Europie r. na Zachodniej zjeździe w Polsce zaś na zjeździe krakowskim w 1951 r. brytyjskich i w Polsce. antropolo­ �ANTROPOLOGIA MIASTA 131 Pierwszą trudność rodzą rozmiary i złożoność badanej zbiorowości ludz­ kiej i jej kultury. Jak w tych warunkach prowadzić badania? Właściwe mikrostudiom antropologicznym metody obserwacji wydają się w warunkach miejskich mało przydatne. Jednocześnie jednak wiele słuszności jest w stwier­ dzeniu, że makrostudia redukują obiekty badań do statusu szyfru. Przedsta­ wiany w nich model społeczeństwa i jego kultury jest właściwie modelem badacza, w którym mało uwagi poświęca się sposobom, w jaki członkowie badanej zbiorowości sami definiują swoją sytuację (Epstein, 1981, s. 341) . Z metodą pracy antropologa związana jest również tradycja badania małych dziedzin życia społeczno-kulturowego w sposób integralny. Jednakże nawet w prostych społecznościach często trzeba szukać czynników spraw­ czych badanych zjawisk poza ich bezpośrednim otoczeniem. W społecznoś­ ciach złożonych kontekst zewnętrzny proporcjonalnie powiększa się. Powstaje pytanie, jak szeroka powinna być analiza wymagana dla antropologicznego zrozumienia badanego zjawiska? Żaden z badaczy nie jest w stanie badać całości złożonej rzeczywistości. Musi więc badania swe ograniczyć, co pro­ wadzi zawsze do pewnych uproszczeń i arbitralnych wyborów. Dodatkowe niebezpieczeństwo grozi przy przekraczaniu granic innych dyscyplin. Przy szerokim uwzględnianiu tła badanych zjawisk można by zmierzać do badań wielodyscyplinarnych, ale badania takie, zdaniem niektórych, nie sprzyjają syntetyczności analizy (Plotnicov, 1973, s. 248-264). Dlatego też podnoszą się głosy, że antropologowie podejmując badania w mieście powinni raczej szerzej i bardziej systematycznie śledzić ustalenia pokrewnych dyscyplin w celu ich wykorzystania we własnej analizie. Ze sprawą kontaktów z dyscyplinami pokrewnymi łączy się pytanie, czy antropologia miasta ma jakiś swoisty przedmiot zainteresowań? Odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Różnorodność tematyczna podejmowanych studiów jest ogromna, o czym świadczy chociażby tematyka wspomnianych konferencji i sympozjów. Na przykład na konferencji w Wiedniu jedna praca prezentowała urbanizację w Kuwejcie w strukturze systemu światowego, inna opisywała zachodnioafrykański urbanizm. Z kolei druga praca na temat miast Kuwejtu podejmowała problem dezintegracji życia rodzinnego tłuma­ cząc ją wysokim wskaźnikiem rozwodów. Jeszcze inna starała się pokazać, że rozwój wielkich aglomeracji w Nigerii związany był z handlem na dużych przestrzeniach i specjalizacją zawodową skoncentrowanych populacji. Praca na temat świąt obchodzonych w zbiorowościach miejskich Japonii śledziła ich historyczny rozwój. Studia na temat miast USA, Wenezueli czy Indii podejmowały problematykę etniczności, migracji, pracy w mieście, sąsiedztwa, rodziny, pokrewieństwa, pozycji kobiet i sprawy gospodarstw domowych czy wreszcie problemy polityki i patologii społecznej. Zamykając konferencję jej przewodniczący Aidan Southal nie mógł właściwie w krótkim omówieniu podsumować jej wyników. Podkreślił więc różnorodność tematyki oraz wielo9 » Cyt. za ref. Plotnicova. �132 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA rakość sposobów analizy, jak również różnorodność, a nawet kontrowersyj­ ność uogólnień. Podobnie wielostronna, żeby nie powiedzieć rozstrzelona, była problema­ tyka seminarium francuskiego. Przedstawiono na nim wyniki badań historycz­ nych nad ubraniem i strojem ludowym w XVIII-wiecznym Paryżu, nad higieną miasta w czasach przedhausmanowskich czy problem ulicznej sprze­ daży napojów. Przedstawiono również obserwacje dotyczące takich zjawisk współczesnych, jak: rola kawiarni w życiu miasteczka robotniczego, mani­ festacje uliczne, rola targu miejskiego w kontaktach z wsią, święta Rosière w Nanterre czy karnawał uliczny w Strasburgu . Na sympozjum w Suzdalu dotyczącym etnografii miejskiej referaty po­ dejmowały zagadnienia powstawania miast, demografii, składu narodowościo­ wego ludności, a w znacznie skromniejszym rozmiarze problemy rzeczywiś­ cie kulturowe: warunków życia i stylu miejskiego, przy czym głównie do­ tyczyły one środowiska robotniczego . Uznanie roli kultury w studiach urbanistycznych powoduje, że wielu antropologów spożytkowuje swą wiedzę o rodzimej kulturze emigrantów w studiach nad ludnością przesiedloną lub czasowo zamieszkującą w miastach zachodnioeuropejskich lub miastach „trzeciego świata". Jednakże, jak podno­ szą niektórzy, zadaniem antropologii powinna być próba wyjaśnienia świata wartości nie tylko inspirującego mniejszości etniczne, ale i grupy dominujące w mieście. Badanie antropologiczne nie powinno ograniczać się wiec np. do członka plemienia w mieście, lecz podjąć badanie człowieka w mieście w ogóle. Czym wobec tych rozbieżności zainteresowań i podejść powinna zajmo­ wać się antropologia miasta? Poglądy na ten temat są również zróżnicowa­ ne, lecz można wśród nich zauważyć pewne dominujące tendencje. Prawie wszyscy antropologowie podejmujący badania w miastach pośrednio lub bezpośrednio podpisują się pod założeniem, że zadaniem antropologii jest badanie człowieka zawsze i wszędzie jako całości, w możliwie pełnym kontekście zjawisk społeczno-kulturowych. Zdaniem J. Gutwirtha właśnie antropologia miasta jest jedną z odpowiedzi na współczesną świadomość epistemologiczną antropologii, która chciałaby badać wszystkich ludzi, wszel­ kich społeczności i wszelkich rodzajów kultur (Gutwirth, 1982, s. 16). Celem badań miejskich miałoby więc być zrozumienie społeczeństwa zurba­ nizowanego, przy użyciu teorii, analiz i sposobów, które tradycyjnie zwykło się identyfikować z antropologią. Stąd antropologię miejską uznać należy, niezależnie od jej powiązań z innymi naukami, za część, subdyscyplinę, antropologii (etnologii). Ze szczególnego podkreślenia problematyki kulturowej wynika, zdaniem 10 11 i" Referaty opublikowane 1 1 w „Ethnologie Française", t. 12: 1982, z. 2. Zob. cytowane streszczenia referatów z Kongresu w Suzdalu, oraz „Etnografia Polska", t. 29: 1985, z. 1. s. 231-237. 1 i �ANTROPOLOGIA 133 MIASTA • L fc,.piotnicova, że jednym z głównych problemów teoretycznych antropologii W miasta, podobnie jak całej dyscypliny, powinno być zrozumienie procesu K tworzenia się środowisk ludzkich i adaptacji do nich. Zgodnie z tradycyjnyfc i zainteresowaniami antropologii szczególne miejsce w badaniach powinno W zajmować śledzenie ciągłości i zmiany, porównywanie i badanie ewolucji M gawisk. Stąd też zakres prowadzonych analiz musi obejmować, chociażby § dla celów porównawczych, proces przejścia od etapu przedurbanistycznego ii d zurbanizowanego. Przy czym jeszcze raz należy podkreślić, że przez urbanizm rozumie się w większości badań sposób życia, przez urbanizację zaś proces wzrostu i rozwoju cywilizacji, co powoduje, że badania antropo­ logii miejskiej dotyczą zarówno współczesności, jak przeszłości. Zdaniem J. Gutwirtha stosowanie metod pracy antropologa (obserwacji i wywiadu w bezpośrednim kontakcie z badaną społecznością) predyspo­ nują szczególnie antropologa do badania funkcjonowania więzi społecznych i instytucji nieformalnych oraz zachowań spontanicznych i dostosowanych do zmiennych okoliczności, zachowań, które często umykały uwadze socjolo­ gów. Nie należy przy tym zapominać, że procesy te oddziaływają na struktury bardziej trwale i dość często, choć prawie niewidocznie, pełnią rolę strukturyzującą (Gutwirth, 1982, s. 13) . Jest rzeczą widoczną, że większość prac antropologii miejskiej nawiązuje do tematyki właściwej tradycyjnym badaniom antropologicznym, jakkolwiek spotykamy tematy szczególnie lubiane. Obserwujemy więc kontynuację zain­ teresowań problemami migracji, kontaktów, adaptacji i akulturacji, struktur rodzinnych i systemów pokrewieństwa, zróżnicowania wzorów kulturowych. Nawet pomimo różnicy w skali badanych zbiorowości problem naczelny, czyli sprawa odniesienia obserwacji jednostkowych do kultury jako całości, pozostaje w badaniach miasta ten sam, co w antropologii tradycyjnej. Broniąc zasadności poszerzenia pola badań antropologii o obszary zurba­ nizowane J. Gutwirth z pewnym patosem stwierdza, że specjalizacje antropo-. logiczne wypracowały narzędzia badawcze „zbyt drogocenne", by miały się ograniczać tylko do tradycyjnych zakresów badań. Są one bowiem przydatne zarówno do badania tego, co „codzienne", jak również święta, mitu czy przeżycia religijnego w naszych czasach i naszym zurbanizowanym społeczeń­ stwie (Gutwirth, 1982, s. 16). Niezależnie od stosowania „klasycznej" procedury badań antropologicz­ nych U. Hannerz (1983, s. 254-300) zwraca uwagę na szczególną, jego zdaniem, przydatność kategorii badawczych wprowadzonych do badań spo­ łecznych przez E. Goffmana (1959; 1967). Anonimowość w mieście sprawia. m 0 12 12 W tym miejscu m o ż n a się o d w o ł a ć do w y n i k ó w badań C . Petonnet, która zauważa, że pomimo ogromnej złożoności o d d z i a ł y w a ń miejskich człowiek w mieście wyznacza np. w o k ó ł swego miejsca zamieszkania mały teren, w którym się obraca, który jest mu bliski, w nawet którym nie ma chaosu (Petonnet, 1982), czy do spostrzeżenia najbardziej negatywne zjawiska prowokują określony ład (Gutwirth, Gutwirtha, 1983). że �134 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA że ludzie mogą być w nim oceniani na podstawie zewnętrznych pozorów. Okoliczność ta powoduje, że ważną rolę w kontaktach miejskich odgrywa, jak to określa Goffman, „sposób przedstawiania siebie" (the Presentation for Self) zgodny z różnorodnymi rytuałami interakcji zrozumiałymi dla wta­ jemniczonych. To. jak jednostka przedstawia siebie, swoje cechy, zachowania, wywołujące określone wrażenia nieświadomie, dążąc do manipulowania obra­ zami własnej osoby dla realizacji takich lub innych celów - wpływa na postawy, opinie i sądy odbiorcy (pozwala to często w mieście na przekra­ czanie różnych barier społecznych). W celu przedstawienia tego obrazu jednostka dysponuje nader szerokim zestawem środków nie tylko słowem, ale i gestem, wyrazem twarzy, ubiorem, językiem, a nawet sprzętami, którymi się otacza . Obserwacja jednostek będących ze sobą w interakcji, role. które sobie przypisują (ich „repertuar", „inwentarz"), formy ich wzajemnych kontaktów pozwalają antropologowi poznać obowiązujące reguły porządku społecznokulturowego i jakkolwiek goffmanowskie studium „towarzyskości" nie wywodzi się z wcześniejszych tradycji badań antropologicznych - zda­ niem Hannerza i omawiającego jego pracę Gutwirtha (1982, s. 15) — w ba­ daniach miejskich doskonale je uzupełnia. 13 Zakres szczególnie polecanych badań zależy od temperamentu badawcze­ go i zainteresowań poszczególnych badaczy. I tak np. U . Hannerz zafascyno­ wany Goffmanem postuluje zwrócenie szczególnej uwagi na następujące pięć dziedzin życia społeczno-kulturowego: postawy i role, które wiążą się z uczest­ nictwem w życiu rodziny, grupy krewniaczej oraz sąsiedzkiej, w sposobie konsumpcji, zaopatrzeniu oraz wymianie, jak również w czasie wolnym. Dla niego bowiem miasto to przede wszystkim miejsce, gdzie każdy mieszkaniec krzyżuje swe drogi z niezliczoną liczbą obcych osobników. Szczególnie zaś dużo takich interakcji zachodzi, jego zdaniem, w dziedzinie pracy, konsumpcji i zaopatrzenia (Hannerz, 1983, s. 137-140). Wielu badaczy uważa, że antropologia miasta powinna skupić się na śledzeniu codziennego życia informatorów, ich nieformalnej organizacji oraz oddziaływania na nie warunków miejskich. Z kolei J. Gutwirth krytykuje, że w badaniach miasta za mało do tej pory poświęca się uwagi „kulturo­ wym" aspektom życia. Za mało mówi się w nich o zjawiskach religijnych, sposobach świętowania, manifestacjach politycznych czy sposobach spędzania wolnego czasu (Gutwirth, 1983, s. 879). Antropolog (etnolog) powinien badać modele kulturowe i społeczne, które kształtują życie dużej zbioro­ wości. Na zakończenie chciałabym zaznaczyć, że prawie wszyscy badacze pod­ kreślają liczne trudności związane z badaniami miasta. Obok powszechnie znanej trudności związanej z nawiązaniem kontaktów badacza ze społecznoś­ cią badaną w mieście dodatkowo pojawia się niebezpieczeństwo pozyska1 4 ••' Obszerne o m ó w i e n i e /ułożeń Goffmana m o ż n a znaleźć w pracy J. T i t t e n b r u n a . liHcrakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, Poznań 1983. rozdz. I I . s. 41-68. Obszernie o m ó w i ł a je na konferencji paryskiej Beatrix Le Wita (1982). 1 1 �w ANTROPOLOGIA S MIASTA 135 nia informacji nieprawdziwych od ludzi, którzy są oswojeni z udzielaniem wywiadowczy wypełnianiem ankiet i kwestionariuszy, a jednocześnie zaintere­ sowani przekazaniem swego tendencyjnego obrazu. J. Gutwirth (1982, s. 17) zwraca także uwagę na potrzebę posiadania w badaniach miejskich szcze­ gólnej „wyobraźni antropologicznej", wymagają one bowiem nieraz - za­ równo w terenie, jak i podczas opracowywania uzyskanych danych - zdol­ ności i dużej śmiałości kojarzenia ogromnej liczby źródeł, zwłaszcza pośred­ nio związanych z przedmiotem badań i często pochodzących z dorobku innych dyscyplin, takich jak socjologia, ekonomia, historia czy demografia. Harmonijne połączenie mikroobserwacji, żywego opisu, który charakteryzuje najlepsze, tradycyjne prace etnograficzne z obrazem szerszego kontekstu i ogólnych regularności otwiera jednak przed antropologią miasta szerokie i godne pożądania możliwości . 15 LITERATURA Abélès M. 1980 Rouergats de Paris. vol. 2. s. 163-169. Pour une anthropologie au présent, ..Ethnologie Française", Althabe G. 1977 Le Quotidien en procès. ..Dialectiques", vol. 21. s. 67-77. Anthropologie... 1982 L'Anthropologie culturelle dans le champs urbain, ..Ethnologie Française", vol. 12 (artykuly z konferencji). Balandier G. 1955 Sociologie des Brazzaville noires. Paris. Armand Colin. B a n t o n M. 1957 West African City. A Study of Iril al Life in Freetown. London. Oxford University Press. B a s h a m R. 1978 Urban Anthropology. The Cross-Cultural Study of Complex Sociétés. Palo Alto, Societies, ..American Mayfield Publishing Company. B a s h a m R., de G r o o t D . 1977 Current Aproaches to the Anthropology of Urban and Complex Anthropologist", vol. 79, s. 415-440. B e r n u s S. 1968 Particularisme ethniques en milieu urbain, l'exemple de Niamey, Paris, Institut d'Ethno- logie. C a s t e l l s M. 1982 Kwestia miejska, Warszawa. Classen H. J., Skalnik 1981 P. [red.] The Study of the State, The Hague, Mouton. Cohen C. 1975 Grandir en quartier kurde. Paris. Institut d'Ethnologie. u W odrębnym artykule zamierzam o m ó w i ć założenia i rezultaty etnograficznych miasta w krajach demokracji ludowej i Z S R R . badań �w w 136 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Eames E., Goode J. G. 1977 Anthropology of the City. An Introduction to Urban Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs. E d d y E . M . [red.] 1968 Urban Anthropology, Athens, University of Georgia Press. E p s t e i n A. L . 1981 Urbanisation 1950-1956, and Kinship. The Domestic Domain on the Copperbeit of Zambia London, Academic Press. F i r t h R. 1956 Two Studies of Kinship in London, The Athlone Press, London; zob. tłumaczenie w: Etnologia. Wybór tekstów, W r o c ł a w 1969, s. 257-363. F o s t e r G . M . , K e m p e r R . V . [red.] 1974 Urban Antropologists in Cities, Boston, Little Brown. Fox R. G . 1977 Urban Anthropology. Cities in their Cultural Settings, Prentice Hall, Englewood Cliffs. . F r i b o u r g J. 1980 Fêtes à Saragosse, Paris, Institut d'Ethnologie. Goffman E. 1959 The Presentation of Self in Everyday Life, Garden City, New Y o r k , Doubleday, Anchor Books 1967 Interaction Ritual. Essay on Face to Face Behaviour, Chicago, Aldine. Großstadt... 1983 Großstadt - Aspecte empirischer Kulturforschung, „ D G V - Informationen", nr 4 [92] (program i streszczenia referatów z konferencji). G u t k i n d P. C . W. 1974 Urban Anthropology. Perspectives on ..Third World". Urbanisation and Urbanism, Assen, Van Gorcum. Gutwirth J. 1970 Vie juive traditionelle. Ethnologie d'une communauté hassidique. Wstęp A . Leroi- Gourhan, Paris, E d . de Minuit. 1978 L'Enquête 1982 Jalons pour l'anthropologie en ethnologie urbaine, „Herodote", vol. 9, s. 38-55. 1983 L'Anthropologie urbaine, „ L ' H o m m e " , vol. 22, nr 4, s. 5-23. urbaine en France, „Critique", nr 438, s. 882. Hannerz U. 1970 Soulside. Inquiries into Ghetto Culture and Community, New Y o r k - L o n d o n , Colum- bia University Press. 1980 Exploring the City. Inquiries toward an Urban Anthropology, New York, Columbia University Press. 1983 Explorer la ville. Elementes d'anthropologie urbaine, Paris. L e W i t a B. 1982 Une enquête en milieu parisen, „Ethnologie Française" vol. 12, s. 197-202. L o b b a n R. A. 1975 Alienation. Urbanisation and Social Noteworks in the Urban Sudan, „Journal of Modern African Studies", vol. 12, nr 2, s. 491-500. L y n d R., L y n d H. M . 1929 Midletown. A study in Modern American Cultur. W s t ę p C . Wissler, New York, Harcourt Brace. M a y e r P. 196 Townsmen or Tribesmen. Afrkan Conservatism and the Process of Urbanisation in a South City, Capetown, Oxford University Press. Mitchell C. J. 1956 The Kalela-Dance, University Press. Rhodes-Livingstone Papers, nr 27, Manchester, Manchester �I T " ANTROPOLOGIA MIASTA 137 Morel A. 1984 Ethnologie dans la ville: une bibliographie indicative, „Terrain", vol. 3, s. 43-54. Park R. 1915 The City. Suggestions for the Investigation on Human Behaviour in Urban Environment, „American Journal of Sociology", vol. 20, s. 577-612. P é t o n n e t C. 1968 Ces gens-là. 1979 On est tous dans le brouillard. L'Ethnologie des Banlieues. Wstęp A. Leroi-Gourhan, W s t ę p R . Bastide. Paris, Maspero. Paris. Galilée. 1982 Espaces Habités. Ethnologie des Banlieues, Paris. Plotnicov L. 1967 Strangers to the City. Urban Man in Jos. Nigeria. Pittsburgh, University of Pittsburgh Press. 1973 Anthropological Field Work in Urban Modern and Local Urban Contexts, „Urban Anthropology", vol. 2, s. 248-264. Press I., S m i t h E . 1981 Urban Place and Process. Readings in the Anthropology of Cities, New Y o r k - London, McMillan. R o l l w a g e n J. 1981 Introduction - Mexican Urban Household Economics, „ U r b a n Anthropology", vol. 10, nr 3. s. 205-210. S o u t h a l l A . (red.) 196! 1973 Social Change in Modern Africa, London. Oxford University Press. Urban Anthropology. Cross-Cultural Studies of Urbanisation, New York - London, Oxford University Press (bibliografia prac z zakresu antropologii miasta, P. C . W., Gutkind). Tittenbrun J. 1983 Interakcjonizm we współczesnej socjologii amerykańskiej, P o z n a ń , rozdz. I I , s. 41-68. W ę g l e w s k i J. 1983 Wilson Urbanizacja. Kontrowersje wokół pojęcia. Warszawa. G 1941-1942/4/î Essay on the Economics of Detribalisation in Northen Rhodesia, cz. 1-2, Rhodes- Livingstone Papers, nr 5, 6, Livingstone. Wirth L. 1928 The Ghetto, Chicago, University of Chicago Press. 1938 Urbanism as a Way of Life, Zentrale 1985 „American Journal of Sociology", vol. 44, s. 1-24. Städte... Zentrale Städte und ihr Umland. Wechselwirkungen während der de in Mitteleuropa. Industrialisierungsperio­ St. Katharinen (referaty z konferencji we Fryburgu). Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a THE URBAN ANTHROPOLOGY Summary The author takes up an attempt to give an answer to the question what is characte­ ristic about the urban anthropology and where does it tend to. She gives much attention to the ways be which the discipline obtained its actual position. Its development end of the 60-ties and the beginning of the 70-ties of the 20 century, and fell at the in the late 70-ties the organizations of scholars connected with urban anthropology began to start up. (Among others: American Anthropological Association, The Society for Urban Anthropology, �138 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSK.A World Union of Urban Anthropology). According to U l f Hannerz the roots of the disci­ pline called urban anthropology reach back to the studies of the Chicago School of urban sociology on the one hand, and on the other they refer to some studies carried on in 1930¬ 1940 in the Rhodes Livingstone Institute in Rhodesia (Zambia). The author presents development the of that trend of studies and the most important achievements of the urban anthropology published till now. She gives the bibliography of the most important urban anthropology publications from all over the world as well. The author points out the difficulty of defining the real substance of the town, which was changing many times throughout history and discusses some controversies concerning the concept of urbanization. She also indicates some doubts concerning the possibilities of applying the traditional ethnographic approaches in researching the complex urban so­ cieties with complex culture systems. She stresses the necessity of a systematic study of the achievements and results of other, related disciplines in order to apply them in urban researches. The problem of those interdisciplinary connections leads to he question: "Has urban anthropology scope of its subject matters and problems is broad and various. We can see its own, separate subject of studies?" The answer is no, but the it in the diversity of problems discussed al numerous symposia and conferences. The author presents some of the symposia in a more particular way (for example the 1st International Sym­ posium of Urban Anthropology held in August 1982 in Wien or the symposium concern­ ing urban anthropology which was held in October 1982 in Suzdal. Soviet Union). Almost all the of anthropology anthropologists is to study studying towns and urban a man as a whole-every-where life agree, and in every hat the time task in the full socio-cultural context. The author refers to the opinion of J . Gutwirth who considered urban anthropology to be one of the responses to the actual epistemological of anthropology, the discipline studying all the types of societies of the urban studies consciousness ans cultures. The aim would be to understand and to explain the urbanized society by means of all the theories and methods which we used to attribute to anthropology. Accord­ ing to L . Plotnicov. one of the main theoretical subjects of urban anthropology should be the processes of the formation of social environments and the people's adaptation to them. According to the traditional fields of anthropological concern, the most important should be the problems of continuity and change the comparative studies and the studies of evolution of cultural phenomena. Most of the studies and researches in urban anthropology refer to the traditional anthro­ pological subjects. The most popular are: the problems of migrations, cultural contacts, adaptation and acculturation, family structures and kinship systems and the differentiation of cultural patterns. The author of the paper indicates some difficulties in the urban anthropology field- work too. Apart from some difficulties in the contacts with the respondents in town there is another danger, namely the possibility of obtaining false informations from the urban people accustomed to all kinds of interviews .and polls who consciously want to give a tendencious image of themselves. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58a2ebd63c242487881dece95e80958e.pdf 767e36e72f64637941d960c1a4554d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2027 Title A name given to the resource Antropologia refleksyjna / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci. t. 81. J 997 I. STlJDIA \\"ALDHvl/\R I MATERIAŁY K lJU( jOWSK I InSI) lut Etnolo~ii i Antropologii Lni\\cTsytct illl, !\, Mickic\\'iCl.a ł'()/.nan Kulturowej ANTROPOLOGIA REFLEKSYJNA: MIl~DZY TEKSTEM A ŚWIATEM J<;zyk i prawo to chwiejne odpryski przygodności; pal1stwo i jego instytucje cechuje nieracjonalność: wiara w postęp dowodzi naiwności. Historia jako taka. a nie istniejące opowieści o rozwoju poszczególnych części świata czy o dziejach konkretnych dziedzin kultury, nie posiada sensu. Nie ma także celó\\. wszakże "możemy jej te ccle - nasze własne - narzucić" (Popper, 1993. s. 291). Karl R. Popper myślał oczywiście o historii polityki, ustroju społecznego, filozotii racjonalistycznej. Ale opinię jego - powtarzaną później wielokrotnie, w formie często o wiele radykalniejszej i przygnębiającej - z pewnością zastosować można także do małych, lokalnych historii. Choćby historii tak niepozornej dziedziny wiedzy jaką jest antropologia kultury. Taki cel przyświeca niniejszemu opracowaniu - ma on wskazać na pewne istotne, choć długo pomijane czy nie zauważane związki pracy antropologów z pracą ludzi tworzących bardzo szczególny rodzaj naukowej fikcji; chodzi o ujawnienie nieodłącznych w badaniu i opisywaniu kultury zależności od tych obszarów języka, na których rozpoczyna swoje władanie literatura. Spróbuj my na początek odwołać się do spostrzeżen ia Mal1yna Hammersley'a, który w swym systematycznym, wnikliwym, 'brytyjskim', oglądzie sytuacj i współczesnej etnografii stwierdził, iż istnieją w jej obrębie dwa najistotniejsze nurty krytycznc. Nurty reinterpretujące i rekonstruujące etnografię ·konwencjonalną'. Pierwszy z nich w centrum swego krytycznego zainteresowania umieścił relacje między teorią a praktyką badawczą, przestrzel1 między zacisznym gabinetem a wielogłosem terenu, między paradygmatycznym 'tu' a paradygmatycznym 'tam'. Drugi nurt natomiast skupia się na problemie reprezentacj i (Hammersley, 1992, s. 2). a gruncie antropologii pozytywistycznej, utrzymującej istnienie i możliwość dotarcia do epistemologicznego absolutu, badacze rzadko zaprzątali sobie głowy tego rodzaju wątpliwościami. Spory o kryteria porównawcze adekwatności i prawomocności antropologicznych przedstawi ell oscylujących między traktatami filozoficznymi a opowieściami podróżniczymi znamionują dopiero �14 ostatnie lata. Bo też jako cechę charakterystyczną nauki doby postmodernizmu wskazuje się właśnie dyskusje nad regułami ją uprawomocniającymi (Lyotard. 1988, s. 284). Uświadomienie historyczności i przygodności każdego rodzaju wiedzy oraz zatarcie granic między domysłem a pewnością stało się dla antropologii brzemienne w różnorakie skutki. Okazało się oto, iż różnice w przedstawianiu przez antropologów tych samych zjawisk kulturowych nic były jedynie winą nieudolnie sklejonych zwierciadeł odbijających jakiś fragment rzeczywistości. Że badacze skazani są na współistniejące ze sobą różne metody, kierunki i szkoly, ale także na nieprzekładalne do kOJ1ca na siebie kulturowe rzeczywistości wytworzone w niezliczonych miejscachi. Wielość w świecie zaczęła oznaczać doświadczanie wielości prawd nie tylko społecznych czy kulturowych, ale także prawd nauki. I to, jak sądzę, okazało się być dla antropologii naj istotniejszym rezultatem filozofii Zachodu. Owo poczucie poruszania się w wielopoziomowej wielości światów decyduje o specyfice współczesnej antropologii. Bardzo wiele mówi też o jej kondycji formułowana w stosunku do niej samej krytyka. Możliwe, iż rzecz podobnie ma się w innych obszarach humanistyki, ale - jak przekonywał Clifford Geertz - "spośród wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest tą być może, która najczęściej kwestionuje samą siebie". I z tego powodu, kontynuuje autor After the Fact, trafniej opisują tę gałąź wiedzy różne formy jej kwestionowania. podawania w wątpliwość niż wszelkie manifesty, pobożne życzenia czy 'tęgie' paradygmaty (Geertz, 1995, s. 65). Zgadzam się z tak sformułowanym poglądem. Najbardziej inspirujące, najczęściej dające do myślenia prace publikowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat sytuowały się właśnie w kręgu krytycznym, metaantropologicznym. Wśród tego hufca pod sztandarami reinterpretacji intelektualnego dziedzictwa od Tylora do Geertza szczególnie przyciągnęły mój wzrok (wszak, pismo ... ) proporce tzw. antropologii refleksyjnej. Jaki bagaż wartości, tropów i soczewek poznawczych kryje się za tym niejednoznacznym przecież określeniem? "Współczesna krytyka antropologicznego teoretyzowania i autorytetu etnografii pretenduje do miana rejleksyjnej i dialogicznej jako najważniejszych walorów antropologii samodekonstruującej się" - pisze P. Steven Sangren (1992, s. 277). Mamy oto pierwsze wskazówki: powinowactwo z filozofią nurtu dekonstrukcjonistycznego; wyróżnienie refleksji, tego głębokiego rodzaju namysłu jako efektywnego sposobu samooglądu I Podczas jednego z seminariów Poppera nic znany z na/wiska antropolog odważył się uzyć okrcślenia native beliefs wyraźnic odnosząc je do uczniów wielkiego profesora. Wściekłość filozofa nic miala granic - umieszczenie jcgo przekonaó w kategorii native heliej.i· pozbawiło je moc~ wynikających z posiadania jedynej racji. Nie mógl zatem Popper, bez popadania w sprzeczność. odpowicdzieć, że prawdę znamy my, a reszta to ledwie przesądy (Tokarska - Bakir. 1995. s. 15) �15 antropologii~ jest też dialogiczność kojarząca się z wątkami myśli Gadamera, a także z rozważaniami Bachtina i poprzez niego z krytyką literacką. Co ciekawe - pojawia się, wydawałoby się zarzucony, termin etnografia. Nie idzie tu wszakże o próbę restauracji dawnej jego świetności, ani tym bardziej o odkurzenie starych metod i teorii, lecz o nadanie jej nowego znaczenia, takiego. które odczytywać należy zwracając przede wszystkim uwagę na (obecny w wielu odmianach humanistyki) sufix graphein. Czyli komunikację poprzez pismo. Słusznie twierdzi Sangren, że dwie prace uznać należy za kamienie węgielne orientacji refleksyjnej. Pierwsza to Anthropology as Cultural Critique George'a E. Marcusa i Michaela J. M. Fischera (1986). Druga nosi tytuł Writing Culture: The Poelics and Politics ol Ethnography (1986), a redagowali ją wspólnie \\spomniany MarClIS oraz James Clifford. Sądzę, iż z pełną odpowiedzialnością dołączyć można do nich Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988) Clifforda Geertza oraz Predicament of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Lileratllre and Art (1988) Jamesa Clifforda. Już sama wymowa tytułów jasno sugeruje preferencje badawcze. Antropologię oto traktuje się jako rodzaj sztuki pisania. Tekst etnograficzny staje się w pełni autonomicznym obiektem refleksji metajęzykowej. Ciężar dociekail z porównywania opisów i interpretacji z zewnętrzmj rzeczywistością przesuwa się na sposób przedstawiania i obecności kultury w tekście. Obecności zapośredniczonej i kształtowanej 2 przez antropologiczną retorykę. Zasługą tych między innymi książek i wymienionych obok autorów jest spojrzenie na antropologa jako na badacza przedstcl\viającego wyniki swoich prac w formie zapisu, w świecie bibliotek. Najrozmaiciej definiowane i poszukiwane na rozlicznych polach związki między antropologią, krytyką literacką a samą literaturą stają się istotnymi i interesującymi wątkami dyskusji nad kondycjami tych dziedzin kultury. Choć wiązanie o\\)'ch różnych aktywności, szukanie podobiellstw i dzielonych przez nie problemów nie wydaje się powszechnie sprawą zbyt oczywistą. Trafnie zauważają E. Valentine Daniel i Jeffrey M. Peck, iż myślenie tradycyjne przebiega torem następującym: antropolog studiuje antropologię, kulturę i naturę ludzi oraz t\\orzy etnograficzne opisy, analizy, interpretacje, w których zawiera swoje obserwacje i doświadczenia~ krytyk literacki natomiast omawia, ocenia i interpretuje literaturę. Ujmując rzecz skrótowo - antropolog bada kultury w celu napisania tekstu. krytyk zaś bada tekst w celu zrozumienia kultury. Różnica \\ydawała się jasna i wyraźna. Kiedy jednak w latach 70. zaczęto czerpać z tradycji hermeneutycznej reprezentowanej głównie przez Paula Ricoeura, okazało się, iż kultury można traktować jako swoisty tekst do interpretacji. : .kS/.c/C Lllau/llre (///(1 \\YIllO\\llicjS/.C tyluły Ilowych .·/IIl!lroI1%,l!.)' (cds. Dcnis prac: i Aycock. 1991 I. .'ln/!lrofJology ulld I.i/era/ure (cd. Benson. arin. 1(93). Utel'(lrY Anthropology 1989). /Inthropologica/ 1993), (cd. Poyatos. Poetics (cd. 1988), Brady, The Etl1llOgraphy of Reading (ed. Boy- �16 Zredefiniowanie kultury dokonane później w obrębie antropologii, wsparte krytyczno-literackimi praktykami rekonceptualizacj i tckstu doprowadziło do spotkania obu tych dziedzin. A raczej do dostrzeżenia wspólnego, interdyscyplinarnego pola, jakie między nimi się rozciąga (Daniel i Peck. 1996. s. 18-20). Niektórzy autorzy powiadają nadto, iż to wcale nic dwudziestowieczna literatura ulega pogłębiającemu się procesowi antropologizacji ak dokładnie odwrotnie: że to antropologia poddaje się postępującej ,.I iteraturyzacj i" (ZeidlerJaniszewska, 1994, s. 53). Czy zatem ten rodzaj uprawiania metaantrorologii całkowicie rezygnuje z używania pojęć takich jak obiektywność, adekwatność. prawda? Z pewnością nie . .Jego przedstawiciele są jednak w pclni świadomi zastrzeżeó i ograniczeó co do użyteczności owych tcoretycznych konstruktó\\. Traktują antropologię nie jako przekazicielkę prawdy, alc jako jej kreatorkę. N ie sądzą, by sama natura słów powodowała to, że zawierają one w sobie rzeczywistość, o której mówią. "Dziwnym poglądem" określa Geertz przekonanie jakoby rzeczywistość posiadała swój własny język, w którym życzy sobie być opisywana; że sama jej istota wymaga nazywania rzeczy po imieniu, a pozbycie się dosłowności równe jest z rezygnacją z przedstawiania faktów (GeertL I990a, s. 62). Zbyt długo, powiada się, utrzymywano, że prawdziwie adekwatne poznanie musi się wyrażać w literalnym języku przedmiotowym. Dlatego prawd nie szuka się gdzieś poza jedynym dostępnym (i możliwym) antropologicznym "zwierciadłem" rzeczywistości, jakim jest tekst pisany. Dlatego mówi się o prawdzie tekstu właśnie, o rzeczywistości uwięzionej i rozkwitającej w obrębie dyskursu antropologicznego. Zerwanie z rozpatrywaniem języka w kategoriach przeźroczystego mcdium pozwalaj<lccgo, przy odpowiednim precyzowaniu pojęć, mówić o rzeczywistości wią/·e się z tendencją, którą Richard Rorty nazywa linguistic tum, zwrotem lingwistycznym. Mniej istotna staje się tu logiczno-wyjaśniająca struktura tekstu, odrzuca się istnienie transcendentalnej pozycji teoretyka sytuującego się poza konkretnym "zakrzepnięciem' czasu i przestrzeni, na czoło zaś wysuwa się retoryczna sfera tekstu. Język traktowany jest wyłączn ie jako narzędzie (co prawda, n iezbędnc) do konstruowania obrazów świata. A przyjęcie którejś 7 jego odm ian, z jego kOll\venc.ii przeksztaka się w sposób na radzenie sobie z rzeczywistością. Tak kształtowana wiedza nie jest - wbrew pozorom - rodzajem ucieczki od empirycznej zewnętrzności. N ie przybiera formy rejterady z pola zmaga!'l z obcością. Choć nie sposób skądinąd nie przytaknąć dzisiaj słowom Michaela M. J. Fischera, który powiada, iż: "Antropologia kOllea dwudziestego wieku nie jest już odkrywaniem nieznanych ziem czy nieopisanych kultur, ale raczej rodzajem krytyki ( ... ) stosującej zestawienia różnorakich przedstawiell i perspektyw" (Fischer, 1993, s. 187). Z tego między innymi powodu, nadszedł czas (najwyższy), by przyjrzeć się owemu drugiemu obcemu - wedle określenia Julii Kristevej. Bo literackość jest "obcym w nas", w antropologach. Na pewno nie �17 łatwiej ją opisywać niż obcego żyjącego gdzieś w Trzecim Świecie. Rzec nawet można. iż przys/.lo stawić czolo przeciwnikowi lepiej zorganizowanemu. Bo czyż jako zadanie nadzwyczaj trudne nie jawi się chęć poznania mechanizmów ulokowanych we wlasnym spoleczetlstwie, w sobie samym? Trzeba oto \\)jść poza siebie. poza własne loclIs, własne bezpośrednie otoczenie i uczynić z niego obcy przedmiot. Wysiłek ów jest oczywiście z punktu widzenia filozofii nigdy tak naprawdy nic do osiągnięcia. Ale sam fakt dostrzeżenia takiej możli\\ości i próby jej urzeczywistnienia zasługują na wnikliwą uwagę. Jak nader slusznie zanotowal Antonio Gramsci: "Punktem wyjścia pracy krytycznej jest samoświadomość samego siebic jako wytworu procesu historycznego - procesu, który odciska na nas niezliczonc ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. Konieczne jest zatem. abyśmy sami taki inwentarz sporządzili" (Said, 1991, s. 5-1). Antropolodzy relleksyjni taki "inwentarz" postanowili stworzyć, bez ambicji jego ukollczenia czy choćby nazwania wszystkich rozdziałów, bez zapędów totalizujących i ambicji kanonizowania. Sami mówią jedynie, iż ich teksty ..pisanc są jako lapros/enie do otwartości, różnorodności i przyjemności dys/-;usji" (Marcus. Fischer. Tyler, 1992, s. 298). Glówną tez'l badaczy z nUftu antropologii refleksyjnej jest założenie, że o tożsamości antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między przestl"Z\~nią teori i, doświadczeniem terenu a przestrzen ią narracj i. Istoty antropologii upatruje siy w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu. Naczelnym zadan iem zaś staje siy określcn ie relacj i m iędzy rzeczywistością ( 'zc\\nytrzn,\'. jak i . wewnętrzną'), jej reprezentacjami w postaci tekstu etnograficznego oraz produktem kOl1cowym, jakim jest wiedza antropologiczna. Tcza \~y.iściO\Na lakiada jedno jeszcze obrazobórcze dla wielu przekonanie: h) mianowiciL:. ie przy-literacki charakter etnografia posiadała od samych s\\oich narodzin. Wbrew I.apewnieniom o poddaJlczości wobec modernistyczn)ch prawo(roz)dawców. Już bowiem w XVII stuleciu nauka zachodnia wykluczyla ze swego repertuaru pewne rodzaje ekspresj i: retorykę w im iQ prostoty przcjrzystości myśli, likcj<; w imi<; faktów, subiektywność w imiQ obiektywno;ci Owe niepożądanc wlasności, oddalające od prawdy naukowej, wyelimino\\ ano z projektu nauk i i przypisano Iiteraturze. Literaturze uważanej za przesiąkniętą metaforyk'l i alegoriami. literaturze tworzonej z wyobrażel1 raczej niżli obserwowalnych faktów, hędącej polem swobodnej gry emocji, przypuszCZCI] i geniuszu autllra. Fikcja literacka, wsparta tymi i innymi atrybutami twórCTości. z naukowego punktu widzenia była potępiana. Ceniono ją wysoko jedynie I. pozycji cstetycznych (Clifford, 1986, s. 5). Naukowiec natomiast dążyć mial do uzyskania poważnej, autentycznej, możliwej do zwerylikowania - a ściślej odwzorowania - wizji świata zbudo\\ancj wedlug ustalonych rygorów. W obrębie nauki miały powstawać rozlegle, �18 pojemne narracje składające się z logicznie poukładanych cz«ści, kumulujących wcześniejsze ustalenia. Ilustracją tego sposobu myślenia jest koncepcja Jcrome'a Bruncra. Otóż wyróżnia on dwa, zasadniczo odmienne, sposoby porządkowania doświadczenia i konstruowania obrazów świata. W pierwszym z nich - trybie paradygmatycznym - obowiązują konwencje logiki dwuwartościowej, jasno określone są też reguły poprawnego wnioskowania oraz uzasadniania twierdzeó. Tryb ten zaprojektowano z myślą o uzyskaniu prawdziwych, ogólnych twicrdzeó o świecie. Jego przeciwieóstwo i przeciwwagę stanowi tryb narracyjny. Ważniejsze od ścisłego przebiegu wnioskowania ScI w nim subiektywne, możliwe światy, a obiektywizm zastępuje kryterium "prawdziwości psychologiczncj". Tryb narracyjny operuje w sferze podmiotowej, \V świecie pragnieó i motywó". Dostarcza nie tyle twierdzeó o faktach, co raczej palety różnych perspekty\\ (co za intencję własnych prac uznali wspomniani Marcus, Fischer i Tyler). Pisze Bruner znamiennie: "Nie sama rzeczywistość lecz różne jej wizje, różne sposoby porządkowania doświadczenia w celu uczynienia go sensownym. są naj bardziej godnym zainteresowan ia przedm iotem poznan ia zarówno dla pojedynczego podmiotu, jak i dla podmiotów ponadindywidualnych, takich jak nauka" (Stemplewska - Żakowicz, 1996, s. 25). W tym duchu James Clifford, jeden z najoryginalniejszych i najszerzej znanych badaczy tropiących przy-literackie wymiary antropologii, definiuje przewrotnie etnografi« jako "hybrydalną działalność tekstoWiI przekraczającą gatunki i dyscypliny" (Clifford, 1986a, s. 5). Powiada tym samym, że sednem działalności antropologa wieóczącego swe interpretacje pewnych fenolllenó\\ kulturowych w postaci tekstu jest ni mniej ni więccj tylko rcjestrowanie ich za pośrednictwem rozmaitych środków wyrazu, w tym tak/c środków literackich. Konstatacji owej nie należy odnosić wyłącznic do stanu dzisiejszego. kiedy to mówi się o przybierającym na sile "pomieszaniu gatunków" prowadzącym do sytuacji, w której przypowieść udaje opis etnograficzny (Castaneda), traktat teoretyczny pisze się jak pamiętnik podróiy (Lćvi-Strauss), a barokowe fantazje clo zluclzen ia przypom inają em pi ryc7ne obserwacje (801'ges) (Geertz, 1990b, s. 114). Przekonuje bowiem Clifford, ii jUi ojcowie - załoiyciele antropologii, tak surowi w przestrzeganiu prawideł poprawności naukowej, nie ustrzegli się przed 'znieksztakającymi' elemcntami literackości. Jednym z tych 'zn iekształccó' była alegoria. Zaczcrpn ięte z B ibl ii i ze świata starożytnego śródziemnomorza alegorie stosowal już ojciec Lafitau, kiedy to na kartach Moeurs des sauvaKes A/Ilericains ... z 1724 roku porównywał obyczaje Indian z obyczajami antycznych Greków. A.legoryczny sens posiadały reprezentacje kultur autorstwa Margaret Mead i Ruth Benedict (CI iIrord, 1986b. s. 10 l-l 02). Interesujące jest to, że typy kultury zarówno dionizyjski jak i apollióski przedstawione przez Benedict są również zapożyczeniami ze starożytności. Owoce starożytnej wyobraźni (mit o Ozyrysie) oraz opowieści opane �19 na Biblii (podróż Józcfa do Egiptu) użyte jako alegorie znaleźć można i w polskim pisarstwie etnograficznym - przykładem są Podróże do piekieł Jerzego S. Wasilewskiego (1979). Kulturowe zakorzenienie badaczy, których dzielą dwa stulecia oraz odmienne ideały nauki objawia się oto w całej pełni i w całym swoim donioslym znaczeniu. Dodać wypada. że również. James Frazer w swej klasycznej już dzisiaj Złotej g(/lę::i stawia AfrykaJlczyków i depozytariuszy kultur Melanezji w jednym rzędzie z innymi przedstawicielami starożytności, tj. Hebrajczykami. Choć w tym \\ypadku fakt ów można wyjaśnić Frazerowską metodą porównywania w zaciszu gabinetu dost9pnych mu źródeł pisanych, to dało to jednak Jarviemu asumpt do stwierdzenia. że ał~rmujący badania terenowe Malinowski do spółki z RadclilTe-Brownem zamordowali brytyjskiego antropologa (Strathern, 1995, s. 166). A owo soczyste określen ie - przywodzące na myśl ideę mordu założycielskiego - pozwoli przejść do wielce złożonego problemu obecności metafor \\ tekstach trybu paradygmatycznego. Już Arystoteles przypisał metaforę ściśle do sfery retoryki i polityki. Tradycja pozytywistyczna postąpiła dalej i odmó\\ ila metaforze spelniania podstawowego celu języka, jakim winno być przedstawianie rzeCl.ywistośei. Gdyby zatem owe tropy literackie wyłącznie ·zamaz.ywaly' c/.y tei automatycznie czyniły oznaczanc przez siebie zjawiska \\ieloznac7nymi i zagadkowymi, to z pewnością nie odnaleziono by ich w tekstach pisanych pod egidą realizmu zbyt wiele. Ot, rzecz sprowadzałaby się do nieumyślnie popelnianych bł~dów. Sprawa nie jest wszakże tak oczywista. I)oskona Ie prryhl iża sedno zagadnienia Lou is Althusser: "Stosowan ie metafor przestrzennych (pole, teren, przestrzeil, miejsce, sytuacja, pozycja itd.), do czego uciekamy się ( ... ) nastręcza pewien problcm teoretyczny, mianowicie pytanie o rację bytu takiej metody w dyskursie o prctensjach naukowych. Można ten problem ująć nastl;puj;1cO: dlaczego pewna forma dyskursu naukowego wymaga koniecznie stosowania metafor zaczerpniętych z dyskursów nienaukowych?" (Lyotard. 1991, s. 230-23 I ). Odpowiedzi na lak postawione pytanie udzielono wielu. Dowiedziono oto, że metafora jako taka odgrywa decydującą rolę w języku, myśli i działaniu. Derrida dodaje, iż wyrażenia literalne również są metaforami, których figuraty\\ność jednak obumarła. zostala i'.apomniana. Takie ujęcie problemu stawia pod znakiem zapylania możliwość oddzielenia literalności od metaforyczności. Rzecz przedstawia się jeszcze zawilej, gdy ustalenia takie próbuje się - a częsty to los antropologów - przeprowadzić względem tekstów pochodzących z innych kultur. Uogólniaj'lc powyższą kwestię można stwierdzić, że historia metafor jest historią nauki i pomaga w /.ro/.umieniu historii kultury. To przekonanie badaczy z kręgu nowcj historii francuskiej wysubtelnia podążający podobnym torem myślenia (choć pcwnie Innymi metodami) Jorge Luis BOI'ges: dzieje kultury �20 są dla niego równoważne z odmiennym akcentowanicm p<:wncgo zestawu metafor. Świadomość nieusuwalności metafor z wnętrza tckstów o ambicjach naukowych nie była, w pewnym stopniu nadal nie jest, powszechna. Antropolodzy refleksyjni taką świadomość posiadają, doskonale zdaj<\c sobie spra\\ę z nieprzezwycic;żalności takiego stanu. Dlatego bez zbędnego skrępowania sami używają takich ogólnych metafor jak kultura jako tekst czy też kultura jako dyskurs. Mało tego. James Clifford w formie krótkich pocztówek (co wcześniej stosował Derrida) szkicuje obraz współczesncj kultury w jednoznacznie metaforycznym stylu. Odmalowuje ją jako coś wiecznie żywego. jako wielosmakowy owoc transmisji i przcszczepów. Taki rodzaj kultury nie jest skazany na trwanie w jednej i ostatecznej formie. Przybiera raczej wlasciwości roślin~. która przycinana, przesadzana i krzyżowana nadal rośnie i wspóltworzy bezustannie zmieniający się krajobraz (Clifford, 1988, s. 182-185). Tego rodzaju opisywanie kultury wskazuje na glośm\ obecność zdolności Iiterackich, zdolności przybl iżan ia języka do ekspresj i ma larst wa, do n iewymuszonego pobudzania czytelniczcj wyobraźni. Same zaś literackie pasje 3ntropologów to jeden z kanonicznych dla antropologii rellcksyinej. a jednocześnie wstydliwych i otaczanych milczcniem przez innych, tematów. Wyjawia Się więc, że Ruth Benedict i Edward Sapir, jako bliscy przyjaciele. wymieniali się pisywanymi przez siebie wierszami, które jednak sklA~lnic musieli ukl"):\\ać przed surowym wzrok iem Franza Boasa. Margaret Mead uważa la siebie zarcH\no za pełnowartościowego antropologa, jak i pisarza'. AtmoslCra Paryża lat 20 .. 30. oraz 40. doskonale ilustruje przejściowość i nieoczywistnść kategorii takich jak literatura i nauka. To tam właśnie zawodowi etnolodzy oraz artyści, z\\las/cza z kręgu surrealizmu, regularnie wymieniali siC; miejscami i ideami. \\spólnie organizowali wyprawy badawcze. wspólnie redagowali czasopisma. \\spólnie urządzali wystawy (Cliflord. 1986a. s. 2-3). Przy okazj i paryskich powiązall ludzi sztuki z ludźm i nauk i warto wspo11111 ieć o pewnym wydarzen iu bardzo znam iennym d la poruszanych k\vesti i. W roku 1937 w cieniu wieży Eiffla powstaje Kolegium Socjologii Gló\Vnymi inicjatorami powstania tego towarzystwa naukowego S<l Georges I~ataille. Roger Caillois, Michael Leiris oraz Jules Monncrot. Wszyscy wspólnie podpisują deklarację założycielską, ustalają wachlarz interesujących ich zagadnicli (są to przede wszystkim fenomeny wielkich ruchów narodowych pierwszej polo\\ y XX wieku), ale ostatni z wymienionych de facto nie bierze udzialu w żadnym przedsięwzięciu Kolegium. Dlaczego? Nic zdccydowaly o tym bynajmniej zadrażnienia osobiste czy jakieś tragiczne wypadki losowe. Otóż \V wyobrazeniu Monnerota nowo powstałe towarzystwo powinno być po pierwsze przed- ) Publiunie wlasne ulwory poetyckie przedsIalviii: Paul Friedrich. Jerome Rothenburg. Stanley Diamond (Daniel. Peck. I <J%. s 7) Ikll Ilymes. Dan l{osc. �21 sl<;;wzięciem intelektualnym. A z jego pojęciem działalności intelektualnej kłóciły się teksty autorstwa jego kolegów. Pisze, iż "rozgraniczenie gatunków zawsze wydawalo mi się konieczne", a dystynkcji owej nie mieli ochoty przestrzegać ani Bataille ani Caillois. Zdegustowany Monnerot zarzuca im pisanie powieści i wiersz)', ozdobnych. pełnych dygresji tekstów teoretycznych - sło\\em. tworzenie .,intelektualnego cyrku". Brak dbałości o sterylność formy nakaZllje mu ostatecznie opuścić Kolegium i kontynuować pracę w pojedynkę, co w rezultacie skazalo go na niemal całkowite zapomnienie, w przeciwieóstwie do obłożonych klątwą Bataille'a, Leirisa i Cailloisa (Heimonet, 1991) 4 Podobnie rzec I. ma się z opubl ikowanym dorobkiem antropologów. Naj\\ iększą popularność i miejsce w pamięci czytelników zdobyły książki ze stygmatem literackości. Można wymienić autorów takich między innymi jak R. Benedict. J. Frazer. C. Geertz. C. Levi-Strauss, B. Malinowski, V. Turner, E. Meggitt. 1-1. Powdermaker. Odróżnialny, osobisty styl powoduje, jak twierdzi C IitTórd. że o Samoul'lczykach można mówić jak o kulturze typu "Mead ial!lego". a o Tikopiajako o kulturze typu "Firthialnego" (Clifford, 1986a, s. 13). Nic sposób rzeC! jasnachcąc nawiązać do realiów polskich - pominąć Bronislawa Malinowskiego. Wiele osób uważa, że nadal można odczytywać i znajdować w jego pismach rzeczy nowe, zaskakujące. Z podobnego zapewne zalożenia wychodzi I Jamcs Clifford opisując obszernie i pięknic fascynacje uuWra .lrgollul//()lI' 7uc!loi/lliego fJucyfikl/ prozą innego Polaka, również tworzącego za graniq. a mianowicie Josepha Conrada Korzeniowskiego. Próbując porównać obie tc, tak odm ienne zdawałoby się, postaci, CI iffo I'd powiada, iż najpierwsza ląeząca jc cecha to wymóg przezwyciężenia progu inności, którą stan(mil odmienny od ojczystego język, \V którym przyszło im się wypowiadać. Kolejne\ zbieżności;j biograficzną było dotarcie w pewnym momencie przez obu lk) .. najciemniejszego kresu ich podróży", do miejsca, gdzie byli zmuszeni na nowo się określić. autokreować (bez świadomości entuzjastycznego nasta\\ ienia do samokreowania się, jakie dziś wyraża wszem i wobec Richard Rorty). Okazuje się, w takim kontekście. iż Argolluuci. .. są nie tyle objawieniem ..maga - etnograf~I·'. nowcj osobowości i metody badawczej, co raczej rodzajem rac.lonal izacj i pO/.wa laj;lcej przezwyciężyć ambiwalentność, niejednoznaczność ! niezdyscyplinowani\.: towarzyszące badaniom terenowym. Nie tłumaczy owego fenomenu ani prywatny dziennik Malinowskiego, ani seria jego monografii trobriandzkich, ale dopiero ich zestawienie (Clifford, 1988, s. 119-158). Tylko " \;ie jesl III / pe\\II11~ci'l /ja\\isko odosohnione i II laśei\\'e czasom przeszłym. Oto na gruncie 1,,'''kin1. I.lIdll ik S!lllllIlJa I\\ier/a sit; l. IKWIH.:gO rodzaiu ostracyzmu jaki dotknął jego osoby 1'0 ukazaniu sit; tOIllU \\ ierS/.y i ksi'l/li prZLZnaelanej dla dzieci. a bt;d<lcych jego autorstwa (.lajej o/'<!lrlu<!UII/ .vlriill. ł ')')5. s. 17) (;\\oli u/upelnienia tematu. przypomnieć tr/.eha. że wiersze pisaltakże jeden z ojców polskiej cliHlgl'alii Kazimier/ MoS/.yJiski. Ich ewidentnie 'Iudolubowy' charakter i jaskrawa tendeneyj11\1;e II pr/edsta\\ianill \\ si spo\\odowaly. /e zl%ny ze studentów etnologii poznailskieJ I.espół :nu/:-CllI\' \\ykorzystalje \\ s\\oim ironicznym programie scenicznym. �22 taka kontaminacja pozwala na wyjaśnienie Cliffordowskiej tezy o "autokreacji etnograficznej". Zawiła prawda pracy Malinowskiego - i antropologó\v w ogóle - okazuje się być zmaganiem nie tylko z upartymi informatorami, niechęcią tubylców czy faktem odizolowania od wcześniejszej, obłaskawionej codzienności. To również bardzo szczególna walka z wlasną psychiką, przeszłością, czytanymi akurat książkami, nadchodzącą korespondencją. Także z metodą, ctyką, sensem uprawiania "takiej" nauki. Dopiero tc wszystkic (i zapewne wiele im podobnych) czynniki współtworzą i zaludniają świat pracy antropologa. To jest właściwa kakofonia terenowa. W zetkniyeiu takich światów badacz szuka porządku. Przygodność bytu powoduje, że każdy czlowiek i każde mak zdarzen ie może być wniesione do narracji, może stać si<;jej czyścią. N ie chodzi tu jednak o demonstrację szczegółowej wiedzy czy przesadną drobiazgowość ani tcż o rozkoszowanie się własnymi przeżyciami i konceptami, ale o ukazanie wysokiej wrażliwości jaką charakteryzuje się materia pracy terenowcj. Przenikanie się rozmaitych światów, przestrzeni, zjawisk, odmiennych odczuć i interesów najkróeej określić można miancm polifoniczności. A termin ten odsyla do koncepcji literatury jaką wypracował obecny w Clirtordowskich rozważaniach Michał Bachtin. Jedną z kluczowych postaci pojawiających się na stronicach książek Bachtina jest riodor Dostojewski. Wybór to dokonany z pełną świadomością, autor Biesów bowiem stosowal bardzo charakterystyczną, intrygującą procedurę prowadzenia narracji. Oto brak jest w niej nadrzędnego punktu widzenia, jednej ideologii, jedncgo "glosu" podporządkowującego sobie pozycję i wypowiedzi innych. Mamy za to do czynienia z wspólobecnością wielu równoważnych perspektyw. Powieści Dostojewskiego przyjmują formułę otwartego dialogu, gdzie żadcn punkt widzenia nie ma sankcji rozstrzygającej. Po"vieści owe są obrazami świata postrzeganego jako dynamiczny zbiór różnych racji. które nijak nie dają się sprowadzić do żadnej uniwersalnej prawdy. Słowa i myśli są w nich zawsze czyjąś własnością i 7 tego powodu nie mogą nabrać mocy obiektywności ani uniwersalności. Taka wlaśnie polifonicz:na wizja uwiodła umysł l3achtina. Twórczość Dostojcwskiego umocnila w nim przekonanie o nadzwyczajnej wartości dialogu, wartości znamionującej różnc sfery ludzkiego bytowania. Rosyjski uczony pisał wprost: ,.istnieć - to znaczy dialogowo z kimś obcować" (Bachtin, 1972, s. 392). "Dialogowo z kimś obcować" znaczy ujawn iać, kon frontować i być gotowym na wymianę poglądów, przekonai1, racji. Fakt wypowiadania wlasnych myśli jest aktem podkreślenia własnej odrębności. Alc podjęcie dialogu zaklada także potwierdzenie autonomiczności jakiegoś "ty". Ma wi<;c dialog svvój wymiar etyczny, egzystencjalny, i w taki sposób jest przeze mnie pojmowany. Nie literalnie jako rzeczywista jednostka komunikacyjna, ale w kategoriach filozoficzno-etycznej idei. �23 Restrykcyjne zastosowanie powyższych postulatów może prowadzić jednak do pewnego niebezpieezeóstwa. Zbyt przesadne wsłuchiwanie się w głosy innych powoduje bowiem unicestwienie własnego ja. Jest to inny, również szkodliwy, rodzaj nicwspółobecności (Todoroy, 1996, s. 275). Przyznanic rozmowic specjalncgo statusu w ufundowanym dzięki komunikowaniu się ludzkim świecie jest poglądem właściwym nie tylko Bachtinowi. H. P. Gricc w Logice i konwersacji dochodzi do wniosku, iż to wcale nie język, lecz rozmowa właśnie jest najbardziej elementarnym zjawiskiem w procesie porozumiewania się. Otaczają nas rozmowy, nie języki. Wnoszenie własnego \\kladu \v przcbieg konwersacji, podtrzymywanie jej, traktuje Grice jako rzecz najoczywiściej racjonalną, korzystną, taką, której nic wolno zaniedbywać (Grice, 1980, s. 96-1(0). Połączenia obu zasygnalizowanych stanowisk najlepiej dokonać na gruncie Richarda Rorty'ego odczytania j~lozoficznego przesłania książek Milana Kundery. Autorzy zarówno Pcvg(}dn(},~ci. ironii. solidarno.~ci jak i Niezn(}.~nej lekko.~ci hvtll afirmują różnorodność możliwych światów. Obaj nie wierzą w jedynie właściwą deskrypcję, obaj zaprzeczają istnieniu jakiegoś ostatecznego osądu (bez względu na to czy miałaby nim być filozofia czy np. wyrok przyszłych pokolell). Raj indywidualności - przeciwstawiany smutnej krainie rządzonej przez jakiś absolut - zapewnia przede wszystkim jedno: że dialog nie obumrze, nic ucichnie. Idealny dialog wyklucza zawłaszczenie przez kogoś prawa do prawdy. I jednocześnie wszystkim jego uczestnikom zapewnia prawo do zrozumienia (Rorty, 1995). Naj istotn iej sze elementy przypomn ianych koncepcj i - Bachtina; Grice' a, Kundery i Rorty'ego - znajdują swe oryginalne rozwinięcie na gruncie antropologii refleksyjnej. Staj'l się podstaw,! do sformułowania pewnych postulatów metodologicznych, przyczyniają się do zrewidowania kilku kanonów etnograficznego realizmu. Przedtem wszakże poczynić należy uwagę terminologiczną. Reprezentowan:- przez m.in. J. Clitlorda i G. E. Marcusa nurt metaantropologii lokowany jest \\ kręgu nauki postmodernistycznej. Jest to zasadne, bowiem, jak ujmuje to Stephen A. Tyler: ,.Postmodernizm jest kulminacją modernistycznych ataków na ideę reprezentacj i ( ... ). Dckonstrukeja pisania (writing) stanowi konsekwencję kryzysu idei reprezentacj i w nauce i sztuce, w istocie jest początkowym aktem odnawiania oraz przywracania potocznego sensu światu ucieleśnionemu nie \\ języku bild/: reprezentacji, ale w mowie, w światowym karnawale, w codziennym gwarze zwyczajnego życia" (Tyler, 1987, s. XI-XII). Postmodernistyczna antropologia jest nade wszystko, wedle autora The Un-Ipeakahle, studium mówienia i pisania. Świat jest bowiem tym co mówimy i piszemy, że nim jest. a to, co mówimy oraz piszemy, jest światem właśnie (Tyler, 1987, s. 17 J). Definiowane w tym duchu stanowisko często jest nazywane i utożsamiane z podejściem tekslualislycznym. Dzieje się lak z kilku przynajmniej powodów. �24 Prawdą jest po pierwsze to, iż badacze z tego nurtu najobszcrniej zajmują się "pisaną" stroną pracy antropologa, rezultatami jego dociekaJ) przedstawianymi w różnego rodzaju tekstach, że teksty są "poligonem", na którym wypróbowują skuteczność swoich metod, że formułowana z ich pozycj i krytyka n ie wspiera się danymi zebranymi w trakcie żmudnych bada!'] terenowych. ale wynika z dekonstruowania terminów, Zdał), tekstów i dyskursów. Można zatem wysnuć wniosek, iż ClitTord i inni są sygnatariuszami slynnego stwierdzenia Derridy jakoby "istniały tylko teksty" i, że "wszystko jest tekstem". Postępując zaś w myśl tego sformułowania jego zwolennicy mówią i pisz<\ tak, jak gdyby istniały tylko teksty. Tekstualizm, jeśli traktować go w kategoriach wspólczesnej adaptacji idealizmu, podważa przekonanie o możliwości porównania jakichś myśli czy idei z nagą, zcwnętrzną, nieskonceptualizowaną rzeczywistości,\ . .Jedyne co pozostaje to porównywanie idci z ideami, myśli z myślami. Wszelkie klasyfikacje. poglądy, a nawet dobór tematów zdeterminowane są przez używany akurat język. Głos nauki jest jednym z licznych rodzajów gier językowych jakie rozbrzmiewają w polifonicznej teraźniejszości. I nic nie przemawia za tym. by byl to głos w jakiś szczególny sposób ważny czy prawdziwy. Tekstual izm proponuje równ ież własny sposób rozum ien ia tekstów. Polega on na poj mowan iu konkretnego tekstu jako rezultatu stosowan ia określonego kodu, który to kod - po jego rozszyfrowaniu - determinuje siatkę terminologiczną, przesądy filozoficzne i przesłanie światopoglądowe (Giedymin, 1994). Antropolodzy pochylający się nad tekstami swych poprzedników oraz kolegów z pewnością nie odrzucają radykalnie powyższych poglądów. Naiwn) realizm jest im równie obcy jak akadcmicka systcmatyczność Malinowskiemu. M imo tego wolę nazywać ich antropologam i rellcksyi nym i. a nic tckstual istami. Refleksyjność bowicm wyróżnia się tym, że myśl potrali wnikliwie przypatrywać się różnym okruchom zewnętrzności, jak i samej sobie. Granica podmiot - przedmiot stajc się w procesie poznania umowna. "Myśl relleksyjna _. pisał Gabriel Marccl - zakłada sąd egzystencjalny jako przeniesicnic doświadCl.enia granicznego (tj. ustanowienia czegoś jako istnicj,\cego - flev!). W K.) w obręb porządku intclektualnego" (Marcel, 1987. s. 34). I na tym wlaśnie podkrcślen iu doniosłości zderzenia, czy jak nazwałem to wcześniej. napięcia, doświadczenia jednostkowego z wiedzą zinstytucjonalizowaną polega kardynalna różnica zarówno intelektualna, jak i egzystencjalna, mi~dzy tekstualiZll1Cm a antropologią refleksyjną. Heroldowie tej ostatniej orientacji nic tylko stawiają sobie pytania o prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursu naukowego czy ideologii. Zastanawiają się także nad moż'\iwości<\ "odciśnięcia" \\1 tekście rzeczywistości, nad przedstawieniem dialogiczności świata. nad sposobami �25 przekazania osobistych doświadczell, nad pełnoprawnym włączeniem w tok narracji innych podllliotó\/. Jednym z najdonioślejszych stwicrdzel1 Clifforda jest to, które mówi, że tcksty antropologiczne nieodmiennic i uparcie dążą do stłumienia "oszałamiającej różnorodności idiomów", różnorodności doświadczeń, namysłów, obrazów świata. do spłaszczenia wyników badaó (Rabinow, 1986, s. 245), co dokonuje sit; na dwóch poziomach: formy (eliminacja tropów i nieufność \\obec form literackich) oraz treści (unikanie wątków "niegodnych" prawdzi\\ie naukowego poznania). Rozważając różne sposoby przekształcania surowego i niejednorodnego t\\orzywa terenu w skanonizowaną formę tekstu etnograficznego, Clifford dokonał pewnej interesującej typologizacji. Za najważniejsze formy antropologicznego pisarstwa uzna I typy doświadczający i interpretujący. Oba wiąże ze sobą, by je odrzucić wskazując na ich nieetyczne związki z kolonializmem. Okazało się. że ani doświadczenia badacza - pozornie osobiste, własne - ani jego interpretacje nic były w istocie bezstronne (Clifford, 1988, s. 41). Krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania innych kultur wspierana jest nader chętnie ustaleniami czerpanymi z bardzo cenionej przez antropologów refleksyjnych pracy Orientalizm Edwarda W. Saida. Said opisując kształtowanie się i współczesne losy orientalizmu - jako sfery \\ iedzy akademickiej, przedstawiełl literacko-artystycznych oraz zaplecza instytucjonalnego - wykazuje, że we wszystkich swych odmianach tworzył on i propagował służebne modcle Orientu, modele powołane do życia i wykorzystywane dla wygodnych Zachodowi celów. Nie bada Said zgodności opisów z uchwytną rzeczywistością. Nic wierność wobec oryginału go interesuje, ale samo przedstawienie. Powiada wprost: "przedmiotem powszechnego obiegu \\ dyskursie i wymianie kulturalnej nie jest prawda, ale przedstawienie" (Said, 1991. s. 49). Siedzi więc styl i figury stylistyczne, zabiegi narracyjne, okoliczności historyczne i kontekst społeczny, które doprowadziły do powstania szczególnego konglomeratu wicdzy o Oriencie, tworzonej przez samozwańczych reprczentantów, składającej się z zcwnętrznych głosów - a to na skutek \\ymuszonego przez Zachód milezenia samego Orientu. Przedmiot owej wiedzy jest ex definitione poznawalny. Istnieje zatem w ten jedynie sposób w jakim znany jest Zachodowi. Wytwarzać taką wiedzę znaczy panować nad jej przedmiotem (Said, 1991, s. 63) 6. ; Rcłkksyjność jako cecha dystynktywna pewnego nurtu myślenia pojawia się także w sociologii. Piem: 130urdicll rO/.waża m.in. rój.nice między leclorem komentującym teksty zastane, a ({/leforI'm wytwar/.ającym nowe dyskursy. W elekcie nakladania silt prac obu tych postaci interpretacje lajmują rl)\vnie ważne miejsce w tradycji, co i samo dzieło (Bourdieu, 1990, s. 94-105). " Optymistycznie na podobml syłuację spogląda Tzvctan Todorov. Uważa on, iż charakterySl~ uny dla czasów obecnych jest dialog kultur .. ,ktÓrego urzeczywistnieniem - jak sądzimy - jest etnologia. dziecko kolonializlllu. a jednocześnie dowód jego agonii" (Todorov, 1996, s. 274). Pogląd ów wynika I. lego. że autor ['odboju Amelyki syłuuje kolonializm przede wszystkim �26 Gccrtz uogóln ia owe partykularne usta len ia: opisywan ie jest władzą. "Przedstawian ia innych n ie da się łatwo oddziel ić od man ipulowan ia n im i". Zdolność antropologii do konstruowania pewnych określonych rzeczywistości skłania do stawiania pytal1 o to, kto kogo opisuje i \V czyich terminach (Geenz. 1995, s. 97). Bachtinowskie przestrogi o tym, że żadnc slowo nic jest neutralnc. )1czpallskie". nabierają w kontekście pojmowania repre/.entacji w kategoriach praktyki politycznej (gdzie dominuje złudne dla czytelnika wrażenie bezstronności ideologicznej autora) nowych znaczeJl. Teksty antropologów uwiklanc w dyskurs przemocy (przypom ina si~ jeszcze Lyotard l. pod legle \vpływom spowinowaconym z polityką czy ideologią, teksty zaglus/.aj;lce oryginalne brzmieJ:ie inności są dla Clifforda zaprzeczeniem pracy ..koncscrów zróżnicowania'" O wiele przychylniej spogląda autor PredicOIllenl of ('lIlll1re na dwa pozostałe (poza doświadczającym i interpretującym). wyróżnione przez siebie typ~ pisarstwa antropologicznego. Wychodząc z zalożenia. iż badania tcrcno\\e są nade wszystko zdarzcnicm językowym. pragm!e również wskazać na grzech autorytarnego opisywania tego, co badane. wyróżnia Cli nórd dialogiczny t: p pisarstwa. Jego sedno polega na negocjowaniu wspólnej wi/ji rt.eczywistosci. egocjowane zaś. dyskursywne znaczenie nie istnieje bcz dialogu. Termin "dialog" użyty jest najpierw w znaczeniu literalnym: tekst będqc~ jego prezentacją miałby relacjonować dialog dwóch podmiotów. W tym \\ypadku (używając klasycznej term ino logi i) antropologa i in formatora. A Ie później odwołujc się CI iITord do koncepcj i Ilansa-Georga (jadamera. N icm ieck i filozof utrzymuje. że modelem prawdziwego spotkania z obcości,\. żywiolcm antropologów, jest rozmowa. Pojycie owej rozmowy ufundowane zostało na odrzuceniu przeciwstawności podmiotu i przcdmiotu, na porzuceniu poczucia \vyższośc i, poczucia projcktowan ia i kontrolowan ia procesu poznan ia. Istola prowadzącej do poznania rozmowy jest nic tylc "mówienic", co ..słuehanie": umiej«tność przemyślenia innych racji. Wstępem do jakiegokolwiek rozumienia jest "dać sobie coś powiedzieć". Agresywność, podejrzliwość, nieumiej<;tność "słuchania" podważa sens dialogu (Tokarska - Bakir. 1992. s. X-9). Scharakteryzowany w ten sposób model dialogu wyklucza istnienie jakiejś determinującej go, związanej z przemoc'1 ideologii. Poznanie i wiedza plyną tu z przynajmniej dwu źródeł, brak jest monopolisty. Można powiedzieć, że odw "'iekach XVI. XVII i XVIII, kiedy to etnologia praktykowana byla gl(l\\nie rr/~ ogniskach lUi' na salonach. a sprowad/.ala siC; do gawc;d o nielViarygodnych obyuapch innych d/.ikich. 7 ClitTord pis/.e, i'e konstruowanie tekstów pr/.CI. al1lropolog()\\ dctcl'lninOlVanc jest Ul n~l.Imniej sześcioma czynnikami: I) konteks(ualność Clenia). 2) rctoryClność (zatopiL:nie w istnicj'lcych ność (tworzL:nie \1 obrc;bie bądź przL:ci\\' jakiejś do odrói.niania się od powieści nym ideologicznie cji) (Clinard. obserwaton;Ill). 1988. s. 6). (IV) rasta Cly relacj i podróżn 6) historyczność I kultury i jcdnoueśnic t\\or/\ m~l- konlVenL:jadl w~rajani,1 si\·). J) inslylllcjonaltradycji Cly s/kole). 4) gatunkO\lośl' ((!<ven1c iczych). (plynnośl' 5) pol il~ ka (hadau. n ie jest neutral- WSZ) slk ich p(l\I'~ jS/~ ch kllll\\ L'n· �27 \\ aga nierozum ien ia czegoś. odwaga dostrzcżcn ia cząstkowości własncj wiedzy Jest. w ŚW ictle Ciadamerowsk iej hermeneutyki, warunk iem zrozum ien ia. dotarcia do wiedzy pelniejszej. Ostatni z wyszuególnionych typów określa Clifford eufemistycznie miancm ..utopii mlwgiego autorstwa". I to sformułowanie mówi nicmai wszystko o poli!\)niunym mlldelu antropologicznego pisarstwa, modclu bardzo podobnym do poprzecIn iego. n·li.n iąeym si<;jedyn ie radykal izacją cech. Jcśl i etnograficzny real izm polega I na oglW1/ie i wyjaśn ian iu kulturowej inności z jcdnego. uprzy\\ i1ejowanegll punktu widzenia. to antropologiczna polifoniczność ma być jego zaprzeczeniem. Do ro/.padu mono-logicznego autorytetu doprowadzić winno kilka zabiegów. Priede wS/.ystk im etnografia n ie może być wyJączn ie gJoscm Zachodu. Plll iflln ia jest lldrzucen iem autorytaryzmu, epistemologicznego jedynem ladztwa. Kulturowa arena różnorodności postkolonialnego świata domaga się upisu i wyjaśniania. przedstawiania racji i lokalnych interesów z wiciu źródcl. \\Idu miejsc. za pośrednictwem wielu dyskursów. Poznawcza i ideologiczna \\Y!<lCZIWŚĆ lachodu na antropologiczne konstruowanie rzeczywistoścI odbierala glos innym systcmom wiedzy nie-zachodnicj. Nadto, tworzone w ten sposób olmvy świata adresowane by!y w zasadzie jcdynie do własnego odbiorey. Trudno pr/-Y'pus/cl.ać. twierdzi Clifford. by Trobriandczycy z zainteresowaniem CI.)'tal i funkcjona Iistyczne monografie. Być może, ich uwagę przykuły za to cytowane wypO\\iecl/.i informatorów. przytaczane fonlluJy magicznc, a \\i<;c te elementy etnograficznej narracji. które ~ u zarania - mialy pdnić zadanie dokunlentuj'lcych. uwierzytelniających całość archiwaliów. Stąd poja\\ iaja Sl~ eksperymenty i na okładkach książck etnograficznych poza nazwisk iem Iicencjllnowanego badacza um ieszcza sit;: tcż nazwiska tłumaczy oraz inf\mnatorów jako pełnoprawnych wspó/twórców przedstawienia. jako tych, którzy korygo\va Ii IJlaCl.en ia i negocjowH Ii wersję rzeczywistości. Choć pr/edsil,:\\ 1.i<;C ia tego rodzaj u S<l fo rill <l ożywczego wiatru dla skostnia Iych \V rca Iizm ie. uleglych intelektualnej czy pol itycznej przemocy etnogralicznych tekst\')\v. to ostatecznie ich pelna realizacja okazuje siy być niemożli\\a. To bowiem antropolog jest w kOl1Clltym, który udziela głosu, który aranżuje \\arunki. redaguje ostatnią wersj<;. Pisanie tekstów ~ w obecnych warunkaeh technolllgiCl.nych nie pozwala na przekroczenie tej pozycji, przełamanie monopolu (przynajmniej w tym względzie). Z tych powodów, mimo calej swej przychylności, uwaia Clillord polifoniczny typ antropologicznego pisarstwa za utopij ny. Wszystkie wymienione powyżej typy pozostają caly czas w użyciu. Żaden z nich nic jest CI.YSty, ncldzielony zupelnie od innych, osobny. Wszystkie są polem do popisu wcwnątrl każdego paradygmatu (czy, jak powiedzieliby Mar(lb i Fischer. polem do popisu pośród propozycji i pomysłów uwolnionych z uporządkowanych wcześniej paradygmatów). KOllezy swe rozważania Clifford w sposób następujący: "Jei.eli pisarstwo etnograficzne żyje, a wierzę, �28 że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciw nim" (CliITord, J 988. s.41-54). Definiowane w powyższy sposób etnograficzne pisarstwo wc wszystkich swoich typach odznacza się wysokim stopnicm zakorzenionej w odmiennych dyskursach i reprezentująccj różnc intencjc retoryczności, która jak pisał PaLII Ricoeur, "jest sposobem \vplywania na siuchaczy" \vykorzystuj,\cym rozmaite środki i tropy. Nic jest przy tym retoryka ani rod/.ajcm dowodu. ani formej aktu przemocy. Jej zadanie polcga na ,.czynieniu tego, co prawdopodobnc. bardziej pociągającym" (Ricocur, 1988, s. 236). Celem retoryki antropologów refleksyjnych jcst zwn')Ccnie uwagi na donios~ość samowiedzy. Postmodernistyczna antropologia jednym z gl()\\ nych przedm iotów/podm iotów swych docicka(] uczyn ila wlaśn ie samowiedzy. która jest zarówno jej (mówiąc klasycznie) przedmiotcm, jak i znaczenicm. P. Stcven San gren stwierdza. że ,.refleksyjność'· oznacza ..zwrócenie antropologicznego spojrzenia na sanUj antropologiy i podważenie obiekty\\ności autorytetu tej dyscypliny" (Sangren, 1992. s. 277-278). Choć bowiem zmicniają się środki i gatunki antropologicznego pisarstwa. to istot,\ tcj intelektualnej aktywności pozostaje wciąż jedno: poznawanie form bycia w świecie. ;\ st,manie twarzą w twarz z kulturową różnorodnością - bez pancerza fundowanych na przymusie dyskursów - w ostateczności zmusza do postawien ia pytall o \vlasną tożsamość, własnc ,.umiejscowienie". Spotkanie z innością. sytuacja dialogu ujawnia ograniczenia i uprzcdzenia obu stron. Odkrycie przez Michela hlucaulta i Jacquesa Den'idę tego, iż antropologia jest wzorCOWej dyscypliną w maksymalnym stopniu uwik~aną we wlasny kontckst kulturowo-spolecZll) wywołało dużą podejrzliwość w stosunku do jej praktyk. podważylo wian,: w jej adekwatność i bezstronność. Dlatego bada siC; nic tyle świat w antropol0gi i (reprezentacje), co antropologię w świecie (samoświadomość). Pojmowan ie pisania ctnograficznego tekstu jako procesu utrwalania zebranego materialu.lest nieporozumieniem. Struktury jyzyka nie odwzorowują świata: blędcm logicznym by~o uznanie metod realizmu etnograficznego za zwierciadło rzeczywlstuści. To nie genre winno stać się życiem. alc zupclnie odwrotnie. Dlatego 7ll1icnia się wizerunek badacza, a kanoniczne metody i procedury kruszej,!. Większość piszących w trybie paradygmatycznym ukrywała się za s\\()istym, powielanym widmcm: nieobecnym w narracj i i przezroczystym dla badanych, za widmem obiektywnego wysłannika ecntrum na nicuporządkowane, niezdolne do samoreprezentacji peryferia, za widmem poslugujelcym sit; wypracowanymi w obrębie zinstytucjonalizowanego dyskursu narzędziami w sposób metodyczny, jednoznaczny, bezosobowy. Owo zdławienie osobistego głosu stało się jednym z głównych powodów "wyciśnięcia" z tekstów etnograficznego realizmu śladów życia. Jednym z głównych obok metropolitarnej niechęci do podjęcia prawdziwie równorzędnego, etycznego dialogu. �29 Podwa/.cnie realizmu, kompromitacja milczącego, ale zarządzającego tekstem skryby zaowocowalo wejściem na scenę jednego jeszcze bohatera antropologicznych opowieści: samego badacza. Oto opuścił on swoje dotychczasowe u"rycie, zau<,' czuć. mówić. okazywać własne emocje i poglądy. Samoświadomość uwiklania antropologii w sieci zachodnich monologów skłania badacza do porzucenia upr/.)'wilcjowanego stanowiska arbitra i zejścia na twardy grunt potoczności. pośród zgiel"u i nawolywania. Takie doświadczenie (czasem bolesne) nie pozwa la na ucieczkc; od osobistych przekona!'l i uczuć, na ucieczkę \xl samqw siebie. Próby Pol<lc/.enia publicznej odpowiedzialności z prywatnymi zabiegami aULOkreacji i poszukiwania to/.samości uważa Richard Rorty za jedyny dostępny obecnie sposób na uniknięcie groźby złapania w jeden "słownik moralnego namysłu". Ów specyficzny .Jhe publ ic - private spl it" mają konstytuować dwa etosy: romantyczny i pragmatyczny. Pierwszy z nich oznacza lojalność wobec innyc/l. nastawicnic ctyc/nc. współczujące. Drugi z kolei zakłada możliwość OplJ\\ iadan ia o swoich sympatiach i antypatiach. pozwala na osobistą redeskrypcię (Kwiek. 1994. s. 67-90). Podstawowy zarzut jaki stawia się tak pojętej subiektywizacji bada!'l brzmi: reprezentacje kultur dokonywanc niejako ..autorsko" są 7jawiskami jednorazo"ymi. i wlaściwie nie sposób poddać je procedurom weryf~kacyjnym, ocenić pod \\zglęclcm podzielanych wartości. Odpowicd/ na powyższe wątpliwości jest dwustopniowa. Najpierw zatem przedstawić trzcba wi/ję kultury jaką wyznają antropolodzy refleksyjni. Pisze CI ifford. że skompl ikowane procesy wspólczesności doprowadziły do sytuacj i, l' której /jawiska kulturowe przestały być przedmiotem do opisywania, jakimś 1\\ artY!1l i jednorodnym korpusem znaczCl't dającym się defin itywnie zinterpretO\vać. Kultura jest raczej sporem. czasowością, przygodnością, a etnograficzne interpretacje są w ową przygodność niewątpliwie zaplątane (Clifford, I 986a. s. I 9). Scharakteryzowana \V takich tenninach współczesność implikuje po pierw~/e to, i.e badau.e zajmujący się kulturą przypominają poetów~ ponieważ jak i oni zaangai.owani są w "konstruowanie obrazów świata" (Paul Friedrich). Po drugie zaś - to również alegoria! - antropolog dziś przypomina Hermesa. Bowiem obiecuje. co oczywiste. nie mówić kłamstw. ale równocześnie nigdy nie jest mu dane powiedzieć całej prawdy (Clifford, 1986a, s. 6). Czy precyzyjnIej - całości jednej z kulturowych prawd. Hermes. w ramach hcllel1skiego synkretyzmu, był uznawany przede wszyst"im za patrona podróżnych. Takie kojarzenie jego postaci bliskie jest rozumieniu przez modernistycznych antropologów swej profesji właśnie jako konstytuo\\anej glównie przez fakt przemieszczania się. Ale w starożytności rozwinął się także kult Ilcnnesa Trismegistosa - boga pisma (Kempillski, 1993, s. ł 78). Tego rodzaju dualizm jest bardzo bliski, jak sądzę, omawianemu nurtowi �30 antropologii. samopoznającej się we własnej IJm-ri.\'. której najoryginalniejszym wykwitem są etnograticzne teksty. Próbując dokonać oceny przybl iżonych tutaj ustaJell badaczy I. kn;gu antropologii refleksyjnej nie sposób - nawet nastawionemu prl.ychylnie komentatoJ'()\vi - nie postawić kilku doniosłych pytall: Cl.y badaCl.e I. O\\cgo kn;gu nie popełniają przypadkiem tak silnie krytykowanego prl.CI siebie bl~clu to jest. czy analizując etnograficzne teksty nie zajmuj,\ \vobec nich posl<l\\Y uprzy\\ ilejowanego. lepiej wiedzącego obserwatora'} DlaCl.cgo obnażaj,\c slabości realistycznych. nic tylko. tekstów. poslugują si~ w wi~ks/()ści wlaściwym im językiem? A ogólniej .- czy jakikolwiek jGzyk (dyskurs) zdolny jest do przezwyciężenia drzemiących w nim słabości'? Wyraźna odpowiedź w przytaczanych pracach nic pada. co nic INICI: w żadnym razie. że wątpliwości takie i zastrzeżenia nic po.iav,iaj'\ się. że brak ""ysi Ików. aby im podołać. N ie bez przyczyny mam) przec iej do Cl.yn ien ia tak często ze sformułowaniem "refleksyjność". Nic bC/. przyCl.yny sięga się po tilozofów. Trudno jest obron ić tezę o zaj mowan iu uprzywi Jejowancj pozycj i n ieomylnego obserwatora. Zwolenn icy kręgu refleksyjnego nic odrzucaj'l ca lośe i \\cześniejszych ustaleJl etnogralii (metaindukcja takowa b)'lab)' I.reszq samobójcza dla jej twórców), nie utrzymują też jakoby ich ściei:ki rozmyśla(l byl)' jedynymi właściwymi. Roszczenia co clo wyh\ezności na poprawność intcJektuain,~ są zaprzeczeniem postmodernistycznej aury uprawiania nauki. l tak samo jest \v niniejszym przypadku. Antropologia refleksyjna lapraSl.a jedynie do rozmowy z Jej postulatam i. N ie próbuje wdrapać sil,: na tron trybuna rozumu (jeśl i ó\\ w ogóle jeszcze istnieje). Krytyka jakiegokolwiek systelllu. w tym wypadku krytyka wywodząca siG w większości z wnc;trza antropologiClnego dyskursu. skazana jest na używanie pojęć będących dancgo systenlll nieodh\Cln,\ częścią. Nie jest to wszakże argument przcsądzający o niedostatkach takiej krytyki. lecz dowód na to. że każdy język, każdy dyskurs. każ.dy tekst w sposób ,.nieja\\ny" krytykuje sam siebie. je zawiera możl iwość samonegac.j i (Derrida. 1986. s. 254-258). W świetle tych filozoficznych racji widać. że antropologia relleksyjna jest pr7.edsięwziQciem samooczyszczenia dyscypliny. uciastYClnienia jej. pr/ygol0waniem do zetknięcia zc współczesnością. Stanowi próbt; puezwycic;żenia modern istycl.nych ogran iczell i ogran iczen ia modern islycznych ros/czcll . .Jest projektem antropologii z ludzką twarzą, gelzie równie ważne co lIc/.ucia i przekonania badanych są rozterki badacza. WystQpuje ona równici:. jako rzecznik porzucenia bezużytecznych podziałów na naukę i literatury, wiąi<lc potencjaly obu tych dziedzin I.adaniem pokonania samotności \V świecie. i:.yczliwcgo porównan ia różn ic. ustanowien ia d ialogu jako naj barclzicj ludl.k icj kondycj i. Można te ideały uznać za własne. lTIożna zaakceptować proponowany sposób rozumienia nauki i roli badacza - autora doświaclczaj<lcego obcości innych �31 uraz ohcości siehie, Ie stanowią jednak lIstalenia antropologii refleksyjnej zbioru koniecznych do przyjęcia dyrektyw i norm, Dlatego gwarantuje ona tylko i ai jedno: moi,na jej n ie wierzyć, IllIll,l( )(JIZMI/\ I /)el'l'/d", .. I IJl) I . / /Jarid" Ne(It/,'r: li<'!lI'l'ellli/(' 1J1i1/(/s. (cd,) 1'. !\.amuC Columbia University Press, 1l~lcllli Il \ l. !')n /'I'ohh'IIlI,/ltl('lloki \Varv.awa, /)o,I'lojell'skiego. Il()urdi~u 1'. I')')łl (lillOI'd .I. I ')X(,a /11 (}f/Wl' /1',,1',1.1' 11I1I'o"lIc1ioll lIo,!.;/'U/,/n' /'"ui,,/ hltlhs, ,I, C1illtlrd (~,b.) 1)11 UIlI/ogm/,/lIc l'I'e"It,(//I/"1I1 {IJII'III''' 1-.".1'.1'01',1' .II/egor\'. 'II/IUI'L'. 0/( li Nejlexil'e Stanllll'd Sociolo,l.,TJ.'. II': WI'ilUlg ('IIIIl11'e. 711e I'oelies i (i I,:, Marcus. Ikrkeley, II: lI'I'ilillg ('u/Utre ... oJ!. eil. i'11'<'II/iclh-( 'CI/IlliT Ullllogr"jJhv, University an" /,ileralllre Press. I'olilies "nd of 1-."111- Cam- ilr/. hridge, lJalli~1 I:. V .. Peek I'v1. .I. I')')() ('u//ure ('''II/eXlltre. ) I,:. V Daniel. In". S/u"ie.l'. [krrida II': ./11 IlIlro"lIcli"lI. /c:ljJloro/ions M,.I. Peck. University in An/hropology ofCalifornia and Ulerar)' Press, .i. !')liil SII'II/,Iul''', :1I"k i gm '" rfn'kursie lIallk "Pami<;tnik hUlllonislycnych. Literacki" nr::!. I i.,eher 1'\'1. , \-1. ~Ltreu, i l)'i:?' II'eher L ('ol/lIl/el/l.I, ,,( (i .. T~ leI' !\. S, '111TentAnthropology" vol. 33. Fcbruary, Supplemcllt. \1 .I. ~vl 19')3 /I or/ul/g 1/il'l!lIgh IV. /'eri/ous ,.'lWIes. COllversa/iol/s on Mareus. The Universily ofChieago Press, I/IL' (}fha, (cd) (j,I:, "I/r/S"UOII. Cullure, I'olilics "Teksty Drugie" \llspóle:esno hllllJ(/- (H:ntl ( " 1<)')001 lil'(' I')'iOh l) "lIII, IJisl/l'· lu ... g"'II/lA"cll Allleryka" :I/It/CO/l\'('/i. nr ::!. SlJIl'e konliguraeje IIlvśli sl)()/ecnej: nr::!. ! ')')5 (;Ic',h Illill I')'i.j I Ji.l'ci/l/ill".I' ('.:cI' "'''I'lu lJi.l'Il'/'''. .. Yaritall" vol. 14. no .1. 1'1':.1.'/1«('IlI'uII!!:!'(,!e red, r !\.ostyrko. lek.l'IUllli:lIlu. W: Dokąd :miec(/ WarS/.awa, (jriec 1', II. ! lJli(J /.ogl/,,, I LlJl1Jller';Jc~ ivl ! ')')1 /I hul Ilcilllollcl .I, M. 1')1.)1 i kOI/I1'l'I',I'iICjU, ',I kolegilIlII kiT/loki .l" lej o/lilll'i"dlllll I ')')<' It 'I'ollg Il'ilh Socjologii jiwlclIskiej, II' .I1':.!'k II' ,,,wier/e nauki. Wars/alVa, Routledge, nhlJogmp/n', gigal1/}'clJe lJiepol'o:lIl1lienie. 11': /In/ologia \llspólce.l'tlej !\.rakóI\', ,1:\I'i,,' .. , .III fej o/liIll'i(/{/"1Il JlO(l()giC/.Jl~ )'" nr ::!. h:ClllpiJ'lSki M. i\. 1')')3 S/iIl1'lliA IlIilO/"gil/udó\I' ,"\I'illl (wywiad indoeuropejskich, /. Ludwikiem 1'0/11<111, StoJllmą). ..Magazyn Et- �32 Kwick M. 1994 Rorty i Lyulard. W lahiryntach postllloderny. Lyotard.l. 198R 1991 Marcel Kondycja pustlllodernislyczna, ,.Literatura na Świccic" nr X - 9. Lamiast c:::lowieka· oki ekspresji, w: "Illt%gia II'S/)(J/Cl'Sllej.... 0/'. cil. G Dziennik melajizycny, 1987 Popper PoznalI. F. Warszawa. R. K. 1993 Rabinow Spo/ec:!etlstwo otwarte ijego wrogowie. l. 2. Warszawa. P. 1986 Representalions Are Socia/ Facts: Modernilv alld PosllIlIJderllilv ill .·/Jlllirop%gl. op. eil. w: Writillg CII/tllre., Ricoeur P. 1988 A1etajora i symbol, "Litcratura na Świc<.:ic" nr li - 9. Rorty R. 1995 Heidegger, Kundera, rcd. I\.. Szahaj. Toruń. Dickens. w: /l4ir:dzv prag)/WIVZIIIL'IIIli /)().I·tllloderlll:::mem. Said W E. 1991 Sangren OrienLalizm. Warszawa. P. S. 1992 Rhetoric and the IllIt/writy February. Supplement. Slemplewska-Żakowiez 1996 Strathern ..Current /\nthropology" vol. 33. K. Osobiste do,i'wiadezenia a przekaz .lpoleclly. Wroclaw. M. f'o:!a koniekslem. 1995 Ludowa. Todorov of /,'thnograpliy, Konteksty" Sugestywnos'ć .fikcji literackiej nr w antropologii .. J'olska Sztuka 3-4. T. 1996 Tokarska-13akir 1992 Podbój Amelyki. Warszawa. .J. Hermenelltyka Gadamerowska l,udowa. 1995 Dalsze Konteksty" /0.1)' w etnograjic::llvlII hadlllliu ohco.i'ci... Polska Sztuka nr I. syna marnotrawnego .. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr I Tyler A. S. 1987 The Unspeakah/e. The University Wasilewski 1979 Dia/ogue and Rhetoric ill the /'ostmodem World. Press. S . .J. Podróże do piekiel. Warszawa. 7.iedler-.Ianiszcwska 1994 Discourse, of Wisconsin I\.. O 'antrop%gizacji' <.:zcsna·' nr I. i 'literaturawcji' wspólc::C'sllej humanistyki ... Kultura Wspól- �33 REFI.I:XIVE ANTHROPOLOGY: BETWEEN TEXT AND WORLD (S u mmary) The article reveals various relations linking cultural anthropology and literature. Even though 111-::: did nol conform with the modernist ideal of science, the links between these two aspects of culture date back to Ihe very beginning of institutionalized anthropology. In contemporary anthropology. the mosllre4uent symptoms ofits ,.Iiterarization" are analogies, metaphors, and the elements of autobiography. /\ group of scholars, referred to as "reflexive anthropologists", have b-::-::nidcntil\ing literary tropes in descriptions of cultures, proposing their own typology of such J-::seriptions (.I. Clilford) and clfcetive ways of combining a scientific approach with literature. Thus. thc rełlexive approach is a way to make anthropology more flexible, adjusting it to the conditions of mullilingual postmodernity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59f338d7a55573b1375374874c5caad2.pdf 82eeeae82b8a7cc56c82bb680dba333f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5496 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny antropologia stosowana - podręczniki dyskryminacja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5112 Title A name given to the resource Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.273-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Grabowska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Antropologia stosowana i zaangażowana wobec dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność Antropologia kulturowa jest dyscypliną, która miała i do dziś ma wiele do zaoferowania w kwestiach równościowych. Dzięki metodom badań, takim jak obserwacja uczestnicząca i wywiady pogłębiane, antropolodzy od początku koncertowali się na perspektywach marginalnych, starali się poznać życie innych kultur i różnych grup społecznych; ich opisy służyły denaturalizacji perspektywy zachodniej, czego klasycznym przykładem jest studium Margaret Mead, pokazujące, że podejście do kwestii płci i seksualności obowiązujące w dwudziestowiecznej kulturze Stanów Zjednoczonych nie jest jedynym, czyli nie jest wynikającym z natury modelem (Mead 1986; o Mead zob. np. Vance 1991). Innym przykładem jest wykorzystywanie źródeł pokazujących istnienie np. u Indian północnoamerykańskich tzw. trzecich płci w walce na rzecz praw mniejszości seksualnych (np.: Katz 1976, 1983; zob. też Vance 2007). Ponadto od samego początku antropolodzy angażowali się na rzecz badanych społeczności, czego do czasu przewrotu postmodernistycznego nie widać w ich tekstach, jednak świadczy o tym ich działalność społeczna udokumentowana w innych źródłach (zob. np. Lassiter 2010 o Morganie i innych dziewiętnastowiecznych badaczach Indian). Co więcej, feminizm i antropologia wzajemnie na siebie wpływały (Moore 1988, Strathern 1987, Baer 2004a, Baer 2004b). Prace antropologiczne poruszające kwestie płci i seksualności, które przyczyniły się do rozwoju krytycznego myślenia na temat tych kategorii, początkowo opierały się na esencjalistycznym ich pojmowaniu (Vance 1991). Jednak począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. możemy mówić o rozwoju antropologii, która problematyzuje i dekonstruuje te pojęcia i w ciekawy, krytyczny sposób zazębia się z metodologią feministyczną oraz współdziała z równościowymi ruchami społecznymi. Przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę od samego początku istnienia dyscypliny odbywało się w dwóch postaciach: antropologii stosowanej i antropologii zaangażowanej. Z antropologią stosowaną mamy do czynienia �274 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska w sytuacji, kiedy dana organizacja zatrudnia osobę z wykształceniem antropologicznym, by lepiej realizować swoje cele. Na przykład organizacja pomagająca ofiarom przemocy domowej w danej części świata lub w danym środowisku zatrudnia antropologa lub antropolożkę (załóżmy, że będzie to ktoś, kto ma doświadczenie w badaniach feministycznych), żeby poznać uwarunkowania tego zjawiska w określonym kontekście i dzięki temu lepiej pomagać, przygotować skuteczniejsze programy profilaktyczne. Organizacja może też zatrudnić antropologa bądź antropolożkę, żeby dowiedzieć się, czy jej działania są skuteczne. Praktycy zwracają uwagę, że taka współpraca może różnie się układać. Czasami może przebiegać bardzo dobrze, organizacja może być otwarta na – w naszym przypadku – metodologię feministyczną i wyniki badań ewaluacyjnych ze wszystkimi ich konsekwencjami. Antropolodzy mogą też pomagać w prowadzeniu projektów, w które angażuje się społeczność lokalna. Zdarza się jednak też tak, że organizacja zatrudniająca nie jest zadowolona z badań, gdyż np. ujawniają one błędy popełnione przez pracowników tej instytucji. Może dojść do sytuacji, że nie uwzględnia się wyników, a antropologów zwalania się bądź naciska na nich, by zmodyfikowali swoje ustalenia bądź metodologię. Podejście stosowane cechuje się więc uzależnieniem antropologów od funduszy organizacji (Bennett 2010, Lassiter 2010). Inaczej funkcjonuje antropologia zaangażowana (zwana też antropologią w działaniu1). Mówimy o niej, gdy antropolodzy prowadzący badania na dany temat zauważą problem i zdecydują się zaangażować w jego rozwiązanie, np. współdziałając z badaną społecznością. Może to przyjąć różne formy od publikacji w prasie, przez działania aktywistyczne wspólnie z badanymi, po organizowanie pomocy. Na przykład Paul Farmer, antropolog i lekarz, który badał m.in. drogi rozwoju epidemii AIDS wśród kobiet na Haiti, założył organizację charytatywną Partners in Health2, która zajmuje się pomocą medyczną, budową szpitali i szkoleniem lokalnego personelu medycznego. W tej sytuacji antropolodzy działają na własny rachunek. Ponadto coraz częściej mówi się też o antropologii publicznej, czyli zaangażowaniu badaczy w debatę publiczną3. 1  Terminem tym po raz pierwszy posłużył się badacz Indian Meskwaki Sol Tax (np. 2010), który w późnych latach czterdziestych i w latach pięćdziesiątych XX w. wraz z grupą studentów wykorzystując granty badawcze prowadził projekty mające na celu nie tylko diagnozę problemów tej grupy, ale też ich rozwiązywanie (o kontrowersjach wokół działań Taxa zob. Foley 2010). 2 Zob.: http://www.pih.org/ 3 Zob. też Červinková i Gołębniak red. 2010, Lassiter 2010, Bennett 2010, Tax 2010, Kościańska 2012, Kościańska red. 2012; w latach 2004–2006 w czasopiśmie „(op.cit.)” odbyła się debata o antropologii zaangażowanej w Polsce (zob. http://opcit.pl/teksty/tagi/antropologia%20 zaanga%C5%BCowana/ dostęp 28.03.2013), poruszono tam też kwestie feminizmu Baer (2005). Nancy Scheper-Hughes, która m.in. stawiła czoła międzynarodowemu handlowi organami, mówi z kolei o antropologii walczącej (zob. np. Scheper-Hughes 2010). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 275 W pierwszej części tego artykułu przyjrzymy się metodologicznym i epistemologicznym związkom antropologii zaangażowanej i stosowanej z feminizmem, a dwie kolejne części prezentują konkretne przykłady, zarówno na poziomie dobrze znanych projektów antropologicznych, jak i działań studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. W stronę zaangażowanej metodologii feministycznej Podawanie w wątpliwość zaakceptowanych przekonań, podważanie przyjętych założeń i przeformułowywanie pytań badawczych są charakterystyczne dla badań feministycznych – bez względu na ich specjalizację (Hawkesworth 2006, 4). Badaczki i badacze nazywający siebie „feministycznymi” muszą być przygotowani na to, że w ich kierunku padać będą pytania dotyczące odrębności i specyfiki metodologii feministycznej: „Czy istnieje coś takiego, jak feministyczna metoda badań i na czym ona polega? Jakie metody badawcze są, a jakie nie są «feministyczne»? Czy feminizm jest dyscypliną naukową? Antropolożki i antropolodzy, którzy w przeszłości i obecnie definiowali i definiują swoje projekty jako badania feministyczne, nie są jednomyślni w odpowiedziach na te pytania. Co więcej, niejednokrotnie nie ma wśród nich zgody na temat tego, czym jest sam feminizm: podczas gdy dla jednych jest to praktyka działania zakorzeniona w ruchach społecznych lat sześćdziesiątych XX wieku, dla innych feminizm to krytyczny projekt naukowy skoncentrowany wokół pojęcia płci kulturowej, jeszcze inni widzą go jako niemożliwy do wyodrębnienia w czystej postaci nurt zmagań na rzecz szeroko pojętej sprawiedliwości społecznej, którego częścią jest również walka z rasizmem, homofobią czy nierównościami ekonomicznymi (Collins 1998, Lorde 1985). Dla lepszego zrozumienia projektu metodologii feministycznej przydatne okazać się może zaproponowane w 1987 r. przez Sandrę Harding rozróżnienie pomiędzy feministycznymi „metodami” (czyli specyficznymi narzędziami czy praktykami badawczymi), feministyczną „metodologią” (czyli teoretyzowaniem na temat praktyk badawczych i ich implikacji), a „epistemologią” feministyczną (czyli rozważaniami nad procesem poznawczym) (Harding 1987). O ile według Harding nie istnieją specyficzne, feministyczne metody badawcze (zdaniem wielu badaczy i badaczek wynika to z charakterystycznej dla badań feministycznych interdyscyplinarności), o tyle możemy mówić �276 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska o feministycznym podejściu metodologicznym, przejawiającym się przede wszystkim w sposobach zastosowania tradycyjnych metod badawczych i ich krytyce, jak również tworzeniu nowego podejścia do procesu badawczego dzięki redefinicji istniejących definicji wiedzy i poznania (feministyczna epistemologia) (Harding 1987). Punktem wyjścia metodologii feministycznej jest diagnoza kondycji tradycyjnej nauki. Po pierwsze, metodologia feministyczna wskazuje na fałszywość przekonania o obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Po drugie, rozpoznaje ona kluczową rolę badacza/badaczki w procesie formułowania pytań badawczych, prowadzenia badań i analizy danych: metodologia feministyczna kładzie więc nacisk na autorefleksyjność jako niezbędny element praktyki badawczej. Po trzecie wreszcie, tworząc narzędzia badawcze metodologia feministyczna wychodzi z założenia, że każdy projekt jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym i społecznym, a badania feministyczne stanowią kombinację produkcji wiedzy i polityki feministycznej (Reinharz 1992). Jednym z najważniejszych celów badań feministycznych jest zmiana społeczna. Krytyka obiektywności i neutralności wiedzy Zdaniem badaczek i badaczy feministycznych obiektywność nauki jest mitem, podobnie jak istnienie jednej obiektywnej i uniwersalnej perspektywy epistemologicznej. Ich zdaniem tradycyjne nauki ścisłe i społeczne nie są w stanie dotrzeć do neutralnych „faktów” społecznych czy naukowych (gdyż takie nie istnieją). Ponieważ dotychczasowym kontekstem procesu produkcji wiedzy była i jest kultura patriarchalna (zarówno wiedza w zakresie nauk ścisłych, jak i nauk społecznych produkowana była przez mężczyzn i na temat mężczyzn), istniejące teorie naukowe niejednokrotnie proponują nam również zafałszowany, zmaskulinizowany obraz rzeczywistości społecznej. W projekcie feministycznym, rozpoznając i uprzywilejowując perspektywę poznawczą grup mniejszościowych, badaczki i badacze skupiają się raczej na (subiektywnych) doświadczeniach zgodnie z założeniem, że możemy mieć dostęp jedynie do fragmentów wielowymiarowej i podatnej na wiele interpretacji rzeczywistości społecznej. Włączenie dotychczas nieobecnych w nauce perspektyw i doświadczeń odbywać się może na wielu poziomach i etapach procesu badawczego za pośrednictwem: uwzględnienia tożsamości takich jak wiek, płeć, rasa, klasa czy seksualność jako zmiennych w badaniu (np. w jaki sposób płeć wpływa na preferencje wyborcze, na podejście do problemów etycznych, wybory życiowe), przyjrzenia się wpływowi posiadanych przez nas jako badaczek/badaczy tożsamości na sposób prowadzenia badań – wybór tematów, to, jak patrzymy na zebrany materiał badawczy, przeszkody, na jakie możemy napotkać w procesie �Antropologia stosowana i zaangażowana... 277 badawczym ze względu na posiadane przez nas cechy, czy też zadania pytania o to, w jaki sposób tradycyjna wiedza na temat rozmaitych obszarów życia społecznego i grup społecznych wpływa na interpretację zebranego materiału badawczego (innymi słowy na ile uprzedzenia i stereotypy wpływają na jakość analizy naukowej). Skupienie się na doświadczeniu grup opresjonowanych, niewidocznych, marginalizowanych – takich jak kobiety, mniejszości rasowe czy seksualne – podważa jednocześnie teoretyczne fundamenty tradycyjnych nauk społecznych, pokazując, że społeczeństwo nie istnieje jako całość i może być badane jedynie jako konglomerat różnych grup społecznych, tożsamości, perspektyw i doświadczeń. Zmiana perspektywy epistemologicznej Uznanie kobiet i innych grup mniejszościowych za podmioty posiadające wiedzę obejmuje również dowartościowanie typowych dla antropologii, ale nie uznawanych w wielu innych naukach społecznych, sposobów poznania, czyli dopuszczenie użycia narzędzi badawczych takich jak obserwacja uczestnicząca czy wywiad pogłębiony4, włączenie badanych do procesu definiowana celów badania (zob. Lassiter 2010, Piotrowska, Synakiewicz red. 2011) oraz skupienie się na perspektywach poznawczych, które nie opierają się na racjonalności (na przykład emocje, zob. Abu-Lughod 2012 lub przekaz pozawerbalny, Ardener 1975). Przełamując paradygmat obiektywności, metodologia feministyczna skupia się też na włączeniu kategorii płci kulturowej (gender) do procesu badawczego. Proces ten odbywa się za pośrednictwem włączenia kobiet do procesów badawczych na poziomie ustalania próby, zwiększenia liczby kobiet pracujących jako badaczki (empirycyzm), skupienia na „subiektywnym” doświadczeniu kobiet żyjących w rozmaitych kontekstach społeczno-kulturowych oraz uznania kobiecego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej (Harding 1987, Reinharz 1992). W konsekwencji oznacza to również poszerzenie horyzontów badawczych o problemy dotychczas uznawane za nienaukowe, należące do sfery prywatnej – metodologia feministyczna może pochwalić się ogromnym wkładem w poszerzanie obszarów badawczych o ważne, a dotychczas pomijane tematy takie jak przemoc w rodzinie, seksualność, reprodukcja czy praca domowa. W odpowiedzi na tradycyjną koncepcję nauki jako obiektywnej i neutralnej metodologia feministyczna proponuje model, w obrębie którego proces produkcji wiedzy naukowej jest głęboko osadzony w konkretnych kontekstach  Nie oznacza to, że badania etnograficzne nie były i nadal nie są prowadzone z androcentrycznej perspektywy (Ardener 1975, Moore 1988). 4 �278 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska społeczno-kulturowych. Jednocześnie postuluje się uważność i autorefleksyjność zarówno w kwestii możliwości tworzenia obiektywnych, uniwersalnych teorii naukowych, jak i samego procesu badawczego (a w szczególności relacji pomiędzy badaczką/badaczem a przedmiotem badań). W tym ujęciu nauki społeczne i wiedza w ogóle mają zawsze charakter polityczny; metodologia feministyczna postuluje ujawnienie tej polityczności, zrywając z nierealnym dążeniem do neutralności i obiektywności nauki. Jednocześnie proponując własną perspektywę badawczą i epistemologiczną oraz krytyczne spojrzenie na istniejące narzędzia badawcze, metodologia feministyczna niejednokrotnie przekracza granice istniejących dyscyplin naukowych. Badania skomplikowanych relacji władzy i wielowymiarowego charakteru opresji społecznych nierzadko wymagają wyjścia poza wąsko zdefiniowane granice dyscyplin naukowych czy sfer życia społecznego. Dla wielu badaczek stosujących metodologię feministyczną interdyscyplinarność staje się kluczowa w doborze metod i narzędzi badawczych, a także dla sformułowania strategii politycznych feminizmu. (Auto)refleksyjność a metodologia feministyczna Badaczki feministyczne postrzegają siebie jako aktywistki czy działaczki społeczne (Reinharz 1992), a zaangażowanie społeczne i polityczne stanowi główne założenie metodologii feministycznej. Jeśli uznamy związki pomiędzy teorią i praktyką feminizmu, podjęcie badań feministycznych wymaga krytycznego odniesienia się do procesów społecznych oraz relacji warunkujących proces produkcji wiedzy w naukach społecznych, humanistycznych czy ścisłych. Kluczowe jest tu rozpoznanie i nazwanie relacji władzy wynikającej z płci (gendered power), a także innych czynników, takich jak wiek, rasa, klasa czy seksualność wpływających na proces badawczy. W tym kontekście ważna jest przede wszystkim (auto)refleksja nad własnym usytuowaniem badaczki/ badacza w procesie produkcji wiedzy, rozpoznanie własnego umiejscowienia w rozmaitych hierarchach władzy i ich wpływu na postępowanie w procesie badawczym (Rich 1986). Refleksja nad umiejscowieniem badaczki/badacza w procesie naukowym wiąże się nie tylko z odejściem od postrzegania badaczy jako neutralnych obserwatorów rzeczywistości społecznej, ale również z podważeniem ich pozycji jako ekspertów w dziedzinie nauk społecznych. Redefiniując umiejscowienie badaczki/badacza metodologia feministyczna, podobnie jak inne nurty stosowanych nauk społecznych, odchodzi od pozytywistycznej tradycji, w której badacz jest usytuowany ponad rzeczywistością, jako obiektywny obserwator starający się nie ingerować w badany przedmiot (Wyka 1993, Okely 2007). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 279 Innym ważnym elementem refleksyjności charakterystycznej dla metodologii feministycznej jest przedefiniowane relacji pomiędzy badaczką/badaczem a badanymi. Taka redefinicja oznacza przede wszystkim podmiotowe podejście do osób i społeczności badanych oraz traktowanie ich doświadczenia jako najważniejszego w procesie badawczym. Metodologia feministyczna postrzega w tym kontekście badanie naukowe jako współtworzone przez społeczność badaną, a nie będące jedynie własnością intelektualną badaczki/badacza. Proces włączenia grupy badanej do procesu badawczego może polegać między innymi na włączeniu punktu widzenia społeczności do procesu badawczego na każdym etapie: podczas formułowania hipotez, prowadzenia badań terenowych, interpretacji materiałów oraz przygotowywania publikacji naukowych. Takie praktyki są zgodne z proponowaną przez niektórych badaczy z kręgu antropologii stosowanej koncepcją „samodeterminującej się społeczności”, czyli społeczności, która posiada sprawczość w procesie badawczym (Olszewska-Dyoniziak 2000, s. 255). W podejściu tym społeczność badana współuczestniczy w procesie badawczym, a celem badań jest reprezentacja grupy badanej zgodnie z interesem i wolą jej członków, uwzględniając przy tym przyjęty przez nią system wartości (Staszczak 1987, Olszewska-Dyoniziak 2000, Lassiter 2010). Jednocześnie praktyka badawcza zorientowana na współuczestnictwo wpisuje się w filozofię teorii postkolonialnych, które skupiają się na doświadczeniu grup opresjonowanych (subaltern studies), umiejscawiając je w centrum teorii naukowych (Spivak 1985). Odejście od pozytywistycznego modelu badań społecznych i propozycja, że badaczka/badacz nie jest obiektywną obserwatorką/obiektywnym obserwatorem, ekspertem/ekspertką, ale współuczestniczką/współuczestnikiem badań, oznacza również redefinicję samej praktyki badań. Metodologia feministyczna niejednokrotnie odwołuje się w tym kontekście do stworzonej przez Paulo Freire „metodologii opresjonowanych” (Freire 1967), dla której kluczowa jest destabilizacja istniejących kanałów produkcji i przepływu wiedzy naukowej (na przykład relacji pomiędzy nauczycielem i uczniem czy „pierwszym” i „trzecim światem”) (Sandoval 2000). Podążając za Antonio Gramscim, koncepcja metodologii opresjonowanych głosi, że wszyscy, zarówno badacze/badaczki, jak i badani posiadamy zdolność i chęć do refleksji naukowej (Gramsci). Kładąc szczególny nacisk na kwestię współuczestnictwa, niektóre autorki z kręgu metodologii feministycznej chcą odejść od tradycyjnego nazewnictwa badań naukowych, proponując reinterpretację lub zastąpienie pojęć takich jak „badanie naukowe” zwrotami podkreślającymi równość pomiędzy badaczami a społecznościami badanymi, takimi jak „uczestniczące działanie” „badanie w działaniu” czy „uczestniczący rozwój”. Zwroty te podkreślają jednocześnie zaangażowany �280 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska wymiar badań feministycznych i ich ukierunkowanie na zmianę społeczną (przykład takich badań w kontekście polskim: Piotrowska, Synakiewicz red. 2011). Zmiana społeczna: wiedza i polityka w badaniach naukowych Dla badaczek i badaczy feministycznych proces produkcji wiedzy jest zawsze procesem politycznym, a zmiana społeczna powinna być najważniejszym rezultatem badań naukowych (Reinhratz 1992). Praca w paradygmacie metodologii feministycznej jest wynikiem politycznego zaangażowania w projekt feministyczny i jako taka stawia przed sobą cele nie tylko naukowe, ale również, a może przede wszystkim, społeczne i polityczne. Metodologia feministyczna jest więc przykładem takiego podejścia badawczego, w obrębie którego interwencja, nie obserwacja czy analiza, stanowi ostateczny cel pracy naukowej. Kładąc nacisk na interwencję lub zmianę społeczną, metodologia feministyczna dąży również do zatarcia tradycyjnego podziału pomiędzy teorią a praktyką społeczną, a w naukach społecznych pomiędzy naukami teoretycznymi a stosowanymi naukami społecznymi. O ile nauki stosowane są często widziane jako antytetyczne i idące przeciwko abstrakcyjnym teoretycznym wywodom w humanistyce, o tyle w paradygmacie metodologii feministycznej rozdział ten zostaje zatarty, ponieważ wiele jego przedstawicielek jest przekonanych o ścisłym powiązaniu pomiędzy teorią a praktyką społeczną. Ich zdaniem teoria może wpłynąć na rozpoznanie podmiotowości pewnych grup społecznych, legitymizację ich istnienia i uznanie ich problemów za polityczne. Tak na przykład stało się w przypadku teorii Judith Butler, która odwołując się do istnienia podmiotów seksualnych poza binarnym podziałem na dwie płcie, znacząco wpłynęła na widoczność i uznanie tożsamości społecznych osób transpłciowych. Istnieje wiele poziomów, na których zmiana społeczna może zaistnieć jako rezultat badań przeprowadzonych w paradygmacie metodologii feministycznej. Zmiana społeczna, do której dąży metodologia feministyczna, może dokonać się na poziomie samego procesu badawczego – na przykład postawienie dotychczas unikanych pytań może doprowadzić do ujawnienia jeszcze niezbadanych problemów społecznych czy poszerzenia horyzontów teorii społecznej. Innym ważnym wymiarem badań zaangażowanych jest upełnomocnienie czy upodmiotowienie poszczególnych grup społecznych na przykład dzięki redefinicji i demistyfikacji ich wizerunku jako grup pasywnych (np. bezrobotni, imigranci) lub zacofanych (np. mieszkańcy krajów rozwijających się). Badania naukowe mogą być narzędziem ewaluacji, ich rezultatem może być na przykład wskazanie najlepszych mechanizmów do walki w dyskryminacją i wykluczeniem społecznym (badania dotyczące tak zwanych „dobrych praktyk”). �Antropologia stosowana i zaangażowana... 281 Zmiana społeczna, która jest rezultatem badań, może też doprowadzić np. do zmiany prawa lub polityki społecznej dzięki ujawnieniu jej skutków dla kobiet lub innych grup społecznych (działaczki i badaczki feministyczne często prowadzą badania dotyczące przemocy, przemocy seksualnej wobec kobiet czy tak zwanej pracy domowej). W tym kontekście badania społeczne mogą stanowić narzędzie poprawy działania instytucji państwowych i społecznych. Ze względu na charakter uczestniczący badania prowadzone w paradygmacie metodologii feministycznej mają również wpływ na autorefleksję na poziomie indywidualnym wśród badaczek/badaczy i społeczności badanej. Mogą one doprowadzić do zmiany świadomości, upełnomocnienia pewnych grup, lepszej konceptualizacji pewnych problemów wewnątrz grup czy konsolidacji grupy. Co konkretnie antropologia może wnieść do przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na płeć i seksualność? Prostytucja i przeciwdziałanie handlowi kobietami W ostatnich latach na arenie polityki międzynarodowej dużo uwagi poświęca się problematyce handlu ludźmi i zmuszania do prostytucji. W 2000 r. ONZ przyjęła Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi, a amerykański Departament Stanu przyjął Akt broniący ofiar handlu ludźmi i przemocy (Victims of Trafficking and Violence Protection Act)5. Na podstawie tych dwóch dokumentów ONZ, a przede wszystkim Stany Zjednoczone monitorują walkę z tym procederem na całym świecie i na różne sposoby zachęcają rządy, by aktywnie się w to włączały (Departament Stanu przygotowuje rankingi krajów pod względem ich zaangażowania w tę sprawę). Mimo że przyjęciu obu dokumentów przyświecały szczytne cele – praktyka okazała się daleka od doskonałości. Badaczki feministyczne, które skoncentrowały się na tym, jak te rozwiązania prawne wpływają na życie kobiet, wskazują na to, że w wielu przypadkach państwa, która chcą się wykazać walką z handlem ludźmi, koncentrują się na kryminalizacji prostytucji i nękaniu osób świadczących usługi seksualne, co uderza w tych, których mają chronić. Joanna Busza (2012) na zlecenie organizacji Lekarze bez Granic analizuje sytuację Wietnamek w Kambodży. Ciężkie wa5  Pierwsze traktaty międzynarodowe przeciwko handlowi ludźmi pochodzą z początku XX w. (Porozumienie międzynarodowe w sprawie zwalczania handlu białymi niewolnikami, Paryż 1904). �282 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska runki ekonomiczne panujące na wietnamskiej wsi skłaniają wiele kobiet do poszukiwania pracy poza miejscem zamieszania. Często nielegalnie migrują do Kambodży i tam podejmują pracę w przemyśle seksualnym. Niektóre są tam, bo zostały sprzedane. Kobiety te, bez względu na to, jak trafiły do domów publicznych, pracują razem. Busza analizuje przeprowadzone z nimi wywiady pogłębione i zwraca uwagę, że największym problemem dla osób świadczących usługi seksualne są działania kambodżańskich władz, które chcą wykazać się zaangażowaniem w walkę z handlem ludźmi. Miejscowe służby porządkowe urządzają – często w asyście działaczy organizacji pozarządowych – naloty na domy publiczne, aresztując pracujące tam osoby. W rezultacie tych akcji kobiety muszą uciekać się do łapówek, by odzyskać wolność, tracą też klientów. Akcje te przynoszą więc im straty finansowe, które potem starają się nadrobić, np. zgadzając się na seks bez prezerwatywy. Poza tym obecność aktywistów walczących z handlem ludźmi w czasie nalotów powoduje, że wszystkie organizacje pomocowe tracą zaufanie kobiet – znacząco utrudnia to działania na rzecz profilaktyki HIV. Busza wskazuje, jakie potrzeby mają kobiety świadczące usługi seksualne: chcą łatwego dostępu do opieki zdrowotnej oraz prezerwatyw; dobrze też oceniają prowadzaną przez Lekarzy bez Granic świetlicę, do której mogą przyjść i spędzić czas poza domem publicznym, socjalizując się z innymi kobietami. Akcje mające je wyzwolić są dla nich prawdziwym problemem, pogarszają warunki ich pracy. Są one bowiem zmuszone do świadczenia usług seksualnych przez ciężką sytuację gospodarczą w Wietnamie, a prostytucja jest dla nich często jedynym dostępnym im sposobem na zarabianie. Busza wskazuje więc, że organizacje pomocowe powinny skupić się na zaspokajaniu potrzeb osób świadczących usługi seksualne, a nie koncentrować się na działaniach, które pogarszają ich sytuację (wymiar upodmiotowiający). Badania takie nie tylko dążą do upodmiotowienia osób świadczących usługi seksualne, ale też do ukazania rezultatów międzynarodowych legislacji (wymiar demistyfikujący) (Busza 2012, zob. też Vance 2011). Kampania na rzecz afirmacji kobiecej seksualności Po wielkim sukcesie viagry firmy farmaceutyczne chciały wynaleźć i wprowadzić na rynki jej odpowiednik dla kobiet. Badaniom towarzyszyło lansowanie idei, zgodnie z którą zaburzenia seksualne u kobiet mogą być łatwo przezwyciężone dzięki odpowiednim lekom (uczestniczyli w tym też lekarze współpracujący z firmami farmaceutycznymi, zob. Fishman 2012). W końcu starano się o rejestrację plastra testosteronowego podnoszącego libido, ale amerykański urząd ds. leków (Food and Drug Administration, FDA) odrzucił wniosek. Lek zarejestrowano w Unii Europejskiej. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 283 Medykalizacji kobiecej seksualności i rejestracji leków rzekomo podnoszących libido u kobiet przeciwstawia się działająca od 2000 r. grupa aktywistek, terapeutek i badaczek społecznych, sygnatariuszek manifestu wzywającego do nowego spojrzenia na seksualność kobiet, New View Manifesto, prowadzących kampanię społeczną pod tą samą nazwą – New View Campaign (http:// newviewcampaign.org, zob. też numer specjalny „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, 2001, film Orgazm Inc. 2009, reż. Liz Canner). Główną organizatorką kampanii jest terapeutka Leonore Tiefer, profesorka psychiatrii na Uniwersytecie Nowojorskim. To ona występowała przed komisją FDA i przekonywała, że wyniki badań przedstawione przez firmę farmaceutyczną starającą się o rejestrację plastra są niewystarczające; długotrwałe podawanie testosteronu ma rozliczne efekty uboczne, a na seksualność kobiet wpływają też inne niż hormonalne czynniki. Tiefer zwraca uwagę na różnice kulturowo-społeczno-ekonomiczne powodujące odmienne sposoby przeżywania i wyrażania seksualności oraz na to, że warto brać pod uwagę subiektywne odczucia (zob. Hite 1976) i relacje. Model wyłącznie fizjologiczny, dominujący – zdaniem twórczyń kampanii – w seksuologii amerykańskiej, prowadzi do dominacji firm farmaceutycznych, chcących sprzedawać leki na zaburzenia. Zgodnie z założeniami manifestu Tiefer w licznych publikacjach oraz przed komisją FDA (np. Tiefer 2000, 2001) zwraca uwagę na specyfikę kobiecej seksualności. Jej zdaniem jest błędem: — postrzeganie kobiecej i męskiej seksualności jako ekwiwalentów (tak założyli wcześniejsi badacze [m.in. William Masters i Virginia Johnson 1975] i z tego wnioskuje się, że zaburzenia u kobiet i u mężczyzn są podobne) – ignoruje się w ten sposób wpływy kultury i nierówności między płciami; — pomijanie kontekstu relacyjnego; — stawianie znaku równości między wszystkimi kobietami. W związku z tym, zdaniem Tiefer i innych sygnatariuszek manifestu, problemy seksualne powinno się dzielić na: — mające podłoże socjokulturowe, polityczne, ekonomiczne; — relacyjne; — psychologiczne; — związane z innymi trudnościami zdrowotnymi. Jaką rolę w tym – wydawałby się medyczno-terapeutycznym kontekście – mogą odegrać badania antropologiczne? W ramach kampanii New View terapeutki ściśle współpracowały z badaczkami społecznymi, które analizowały kulturowe znaczenie leków poprawiających sprawność seksualną (Fishman, Mamo 2002), a także procesy towarzyszące opracowywaniu nowych leków (Fishman 2012). Antropolożka Jeniffer Fishman przeprowadziła badania etno- �Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska 284 graficzne (obserwacja uczestnicząca, wywiady pogłębione i analiza publikacji specjalistycznych) i pokazała związki lekarzy z firmami farmaceutycznymi, do których dochodzi w procesie testowania i promowania nowych, jeszcze niezarejestrowanych leków. W związku z tym, że leki na zaburzenia erekcji okazały się bardzo dochodowe, koncerny starają się stworzyć ich odpowiednik dla kobiet, czyli magiczną pigułkę na zaburzenia seksualne u kobiet. To jednak okazało się znacznie trudniejsze, przede wszystkim z tego względu, że zaburzenia seksualne u kobiet nie są tak jasno zdefiniowane jak w przypadku mężczyzn: kobiety, które nie przeżywają orgazmu, mogą nie uważać tego za problem i być usatysfakcjonowane ze swojego życia seksualnego; również niskie libido może być przez nie w pełni akceptowane. Dlatego, aby skutecznie wprowadzić na rynek „różową viagrę”, trzeba nie tylko wynaleźć substancję chemiczną, ale też skonstruować zaburzenie: wpłynąć na jego opis w klasyfikacji chorób oraz odkryć grupę docelową (tj. przekonać kobiety, że mają problemy), a także zasugerować lekarzom, że warto zapisywać leki. Fishman pokazuje, że za pośrednictwem finansowania badań i szkoleń, firmy farmaceutyczne zaskarbiają sobie sympatię lekarzy6. W Stanach Zjednoczonych, podobnie jak w wielu innych krajach, koncerny nie mogą promować niezarejestrowanych leków ani pozarejestracyjnego stosowania rejestrowanych7. Wspierają jednak naukowców, którzy to robią. Fishman pisze m.in. o siostrach Berman, urolożce i psycholożce z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, współpracujących z jednym z koncernów: W lutym 2001 r. siostry Berman wystąpiły dwukrotnie w programie telewizyjnym Oprah Winfrey [...]. W obu godzinnych programach były „ekspertkami” pytanymi o to, „dlaczego kobiety nie chcą uprawiać seksu” i w jaki sposób najnowsze badania medyczne mogą pomóc kobietom w osiągnięciu satysfakcji z życia seksualnego (Fishman 2012, s. 202–203). W swojej książce lekarki: Informują [...] o „nowościach” w dziedzinie medycznych badań nad kobiecą seksualnością oraz nowych specyfikach i sposobach leczenia, ze szczególnym uwzględnieniem viagry i terapii testosteronowej (Fishman 2012, s. 203).  Trzeba w tym miejscu pamiętać, że w Stanach Zjednoczonych często fundusze od prywatnych darczyńców (w tym przypadku przemysłu) są jedynymi dostępnymi źródłami finansowania badań naukowych. 7 Użycie pozarejestracyjne polega na tym, że lekarz na daną chorobę zapisuje pacjentom lek, który co prawda uzyskał rejestrację w danym kraju, ale nie na tę chorobę, np. będzie to zapisywanie viagry – specyfiku dopuszczonego do użycia dla mężczyzn z zaburzeniami erekcji – kobietom z problemami seksualnymi. 6 �Antropologia stosowana i zaangażowana... 285 Choć, jak wspominałyśmy, firmy farmaceutyczne nie mogą informować pacjentów o lekach niezarejestrowanych na dane zaburzenia, zupełnie legalnie mogą to robić lekarze, np. siostry Berman. W ich książce „przeczytamy, że dr Jennifer Berman często przepisuje viagrę kobietom i że może ona pomagać w problemach seksualnych” (Fishman 2012, s. 203). Ich działalność poszła jeszcze dalej: Berman założyły własną stronę internetową w 2001 r. – www.newshe com Network for Excellence in Women’s Sexual Health (Sieć na rzecz doskonałości zdrowia seksualnego kobiet). Podobnie jak ich książka, strona miała „pomagać kobietom radzić sobie z problemami funkcji seksualnych” [...]. Na stronie znajdują się również banery reklamowe, za które Berman otrzymują wynagrodzenie, firm farmaceutycznych i produkujących środki medyczne. Poza tym zimą 2002/2003 r. opublikowano tam przynajmniej trzy reklamy (wyraźnie oznaczone) zamówione przez „główne firmy farmaceutyczne”, rekrutujące ochotniczki do testów klinicznych środków leczących kobiety z FSD (zaburzenia seksualne u kobiet – przyp. AK). Popularność Berman i ich status osób sławnych przyciągają odwiedzających stronę, a to prowadzi do kontaktu potencjalnych konsumentek z nowymi lekami i firmami farmaceutycznymi. Entuzjastyczna reakcja kobiet na wydanie książki i występy u Oprah pokazują, że Berman zidentyfikowały rynek kobiet, które szukają rozwiązania problemów seksualnych. Strona ta przyczynia się również do stworzenia rynku kobiet z „zaburzeniami seksualnymi” przez skapitalizowanie już istniejącego u kobiet poczucia seksualnego niedoboru (Fishman 2012, s. 204). Fishman w następujący sposób interpretuje tę stronę: Częściowo stronę tę można postrzegać jako „sprzedaż FSD” publiczności (Tiefer 2001). Nowe rynki dla terapii farmaceutycznych mogą być tworzone przez nowe kryteria diagnostyczne, a także kiedy eksperci informują o istnieniu zaburzenia bezpośrednio tych, którzy mogą rozpoznawać u siebie jego objawy [...]. Dzięki temu, że strona prowadzona jest przez badaczy medycznych, uzyskała legitymizację, która jest konieczną częścią reklamy i handlu FSD i potencjalnymi terapiami tego zaburzenia (Fishman 2012, s. 204). Działalność sióstr to tylko jeden z przykładów przytaczanych przez Fishman. Szczegółowo śledzi ona wpływ firm farmaceutycznych na lekarzy: często finansują one szkolenia i badania naukowe. Badania Fishman to przykład zaangażowania antropologii w feminizm. Pomogły pokazać (wymiar demistyfikacyjny), że coraz częstsze omawianie w mediach zaburzeń seksualnych nie jest rezultatem nagłej ich epidemii, �286 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska a raczej wynika ze skrupulatnie zaplanowanych działań wielkiego przemysłu; dostarczyły bardzo szczegółowych przykładów tego, jak ten proces się odbywa; wskazały nie tylko uwarunkowania kulturowe, ale też społeczne, a przede wszystkim ekonomiczne we współczesnym podejściu do kobiecej seksualności, wspomagając w ten sposób kampanię aktywistyczną na rzecz nowego podejścia do kobiecej seksualności (wymiar upodmiotowiający). Przykłady projektów studenckich: przekładanie się wiedzy antropologicznej na praktykę Najważniejszym celem warsztatów z zakresu antropologii zaangażowanej jest unaocznienie studentom praktycznej wartości prowadzonych przez nich badań oraz ukazanie możliwości kreowania zmiany społecznej w kwestiach związanych z płcią i seksualnością. Projekty studenckie realizowane w ramach warsztatów antropologii stosowanej, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczą rozmaitych kwestii związanych z płcią i seksualnością, między innymi zdrowia reprodukcyjnego uchodźczyń z Czeczenii przebywających na terytorium RP, prawnej i społeczno-politycznej sytuacji osób transseksualnych i transpłciowych w Polsce, określenia aktualnych potrzeb klientów w ramach projektu związanego z profilaktyką HIV/AIDS „Bezpieczniejsze związki”, współpracy pomiędzy organizacjami kobiecymi w Polsce i na Ukrainie oraz seksualności osób z zespołem Downa. Indywidualne badania studentów odnoszą się do rozmaitych aspektów metodologii badań feministycznych: część z nich ma charakter upodmiotowiający (na przykład badania nad autodefinicją oraz potrzebami wybranych mniejszości seksualnych), inne to projekty demistyfikacyjne (analiza pracy organizacji pozarządowych działających na rzecz rozmaitych grup kobiet, na przykład imigrantek). Kluczowa dla powodzenia projektów studenckich jest forma prezentacji wyników badań: ważne jest nie tylko, aby badania miały charakter ukierunkowany na potrzeby konkretnych grup społecznych i/lub organizacji działających na rzecz grup społecznych, ale również aby ich wyniki prezentowane były w formie i w przestrzeni umożliwiającej dialog pomiędzy wiedzą teoretyczną, praktyką badawczą i codziennymi działaniami grup społecznych i organizacji pozarządowych. W ramach warsztatów prowadzonych w IEAK część badań studentów dotyczyła kwestii ważnych dla rozmaitych marginalizowanych grup społecznych: imigrantek czy osób transpłciowych. Indywidualne projekty studenckie realizowane były we współpracy z rozmaitymi organizacjami pozarządowymi, takimi jak Lambda Warszawa, Federacja �Antropologia stosowana i zaangażowana... 287 na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny (grupa Ponton) oraz Transfuzja8. Różnorodna była również forma, w jakiej uczestnicy warsztatów prezentowali wyniki swoich badań, na przykład raport zawierający ewaluację działań organizacji na rzecz danej grupy, propozycja artykułu w prasie, wystąpienie w panelu, w którym udział biorą przedstawiciele/przedstawicielki organizacji pozarządowych, raport przedłożony organizacji na temat tożsamości i potrzeb potencjalnej grupy docelowej. Niektórzy studenci wybrali również pozainstytucjonalne formy prezentacji wyników swoich badań, na przykład w formie przedstawienia teatralnego lub filmu dokumentalnego. Jednak zarówno w przypadku ścisłej współpracy studenta/studentki/badacza/badaczki z organizacją pozarządową, jak i skupienia się na pozainstytucjonalnej formie przekazu uzyskanych wyników, wszystkie projekty studenckie zawierały w sobie element zaangażowania społecznego, przejawiający się w dążeniu do zastosowania wiedzy teoretycznej i narzędzi badawczych w przestrzeni pozaakademickiej. Konkluzja Badania typowe dla antropologii, tj. badania jakościowe, etnograficzne, biorące pod uwagę relacje władzy w terenie i uwarunkowania kształtujące wiedzę oraz kładące nacisk na autorefleksyjność badacza czy badaczki, mogą wspierać zmianę społeczną w kwestiach związanych z płcią i seksualnością i współdziałać z feminizmem. Antropologia stosowana i zaangażowana może spełniać cele badań feministycznych: demistyfikować ogólnie przyjętą wiedzę i upodmiotowiać wykluczonych. Literatura Abu-Lughod L. 2012 – Ideologia i polityka uczuć, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Emocje w kulturze, red. M. Rajtar, J. Straczuk, Warszawa, s. 301–325. Ardener E. 1975 – Belief and the problem of women, w: Perceiving Women, red. Sh. Ardener, New York. 8  Wymienione projekty realizowane były przez uczestniczki i uczestników zajęć Antropologia stosowana, prowadzonych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego: Jakuba Hińczę, Paulinę Kobzę, Małgorzatę Machnik, Gaję Mount, Agatę Rybus, Edytę Wasowską. �288 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Baer M. 2004a – Najzdrowszy ze sceptycyzmów? Koncepcje płci i seksualności w antropologii społeczno-kulturowej, w: Gender. Konteksty, red. M. Radkiewicz, Kraków, s. 11–25. 2004b – Między antropologią a aktywizmem. Użycia i nadużycia paradygmatu wielorakich płci, „Zeszyty Etnologii Wrocławskiej”, nr 1(6), s. 23–35. 2005 – Ku pluralistycznej wspólnotowości, „(op.cit.) Maszyna Interpretacyjna”, nr 6, s. 6–7. Bennett J. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Busza J. 2012 – Usługi seksualne, migracja i niebezpieczeństwa płynące z przesadnych uproszczeń. Wietnamki w Kambodży – studium przypadku, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 322–337. Červinkova H., Gołębniak B.D. (red.) 2010 – Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Collins P.H. 1998 – Fighting Words: Black Women and the Search for Justice, Minneapolis. Fishman J.R. 2012 – Produkcja pożądania. Utowarowienie zaburzeń seksualnych u kobiet, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, przeł. M. Petryk, red. A. Kościańska, Warszawa, s. 183–217. Foley Douglas E. 2010 – Projekt Lisy. Rewizja, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Freire P. 1967 – Pedagogy of the Opressed Published, New York. Harding S. 1987 – Science Question in Feminism, Ithaca. Hawkesworth M. 2006 – Globalization and Feminist Activism, New York. Hite S. 1976 – The Hite Report. A Nationwide Study of Female Sexuality, New York. �Antropologia stosowana i zaangażowana... 289 Katz J. 1976 – Gay American History, New York. Katz J. 1983 – Gay/Lesbian Almanac, New York. Kościańska A. 2012 – Antropologiczne badania seksualności i ich zastosowanie, w: Antropologia seksualności. Teoria, etnografia, zastosowanie, red. A. Kościańska, Warszawa. Lassiter L.E. 2010 – Etnografia współpracująca i antropologia publiczna, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Lorde A. 1984 – Transformation from silence to action, w: Sister Outsider: Essays and Speeches, New York. Masters W.H., Johnson V.E. 1975 – Współżycie seksualne człowieka, przeł. R. Klimek, Warszawa. Mead M. 1986 – Dojrzewanie na Samoa, przeł. Ewa Życieńska, w: M. Mead, Trzy studia, Warszawa. Moore H.L. 1988 – Feminism and anthropology, Cambridge. Okely J. 2007 – Gendered Lessons in Ivory Towers, w: Identity and networks: fashioning gender and ethnicity across cultures, (red.) D.F. Bryceson, J. Okely, J. Webber, Oxford, Berghahn. Olszewska-Dyoniziak B. 2000 – Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra. Piotrowska J., Synakiewicz A. (red.) 2011 – Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Warszawa. Reinharz S. 1992 – Feminist Methods in Social Research, Oxford. Sandoval Ch. 2000 – Methodology of the Oppressed, Mineapolis. �290 Magdalena Grabowska, Agnieszka Kościańska Scheper-Hughes N. 2010 – Prymat etyki. Perspektywa walczącej antropologii, przeł. K. Liszka, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Spivak Gayatri Ch. 1987 – Post-structuralism, Marginality, Post-coloniality, and Value, „Sociocriticism” 5(2) [10], 43–81. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny: terminy ogólne, Warszawa, Poznań. Strathern M. 1987 – An awkward relationship: the case of feminism and anthropology, „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, t. 12, nr 2, s. 276–292. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, przeł. A. Kościańska, M. Petryk, w: Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, red. H. Červinkova, B.D. Gołębniak, Wrocław. Tiefer L. 2000 – Sexology and the Pharmaceutical Industry: The Threat of Co-option, „Journal of Sex Research”, t. 37, nr 3, s. 273–283. 2001 – Arriving at a „New View” of Women’s Sexual Problems: Background, Theory, and Activism, „Women & Therapy”, t. 24, nr 1/2, s. 63–98. Vance C.S. 1991 – Anthropology Rediscovers Sexuality: A Theoretical Comment, „Social Science and Medicine”, t. 33, nr 8, s. 875–884. 2007 – Konstruktywizm społeczny: kłopoty z historią seksualności, przeł. A. Kościańska, w: Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. Hryciuk, A. Kościańska, Warszawa. 2011 – Thinking Trafficking, Thinking Sex, „GLQ”, t. 17, nr 1, s. 135–143. Wyka A. 1993 – Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. �III �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa4b657b461914f5dcb5daa970aa982d.pdf f6da19f8c45930424da50f5fdf3c7ba2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana antropologia i biznes antropologia i przemysł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5113 Title A name given to the resource Antropologia w biznesie i przemyśle / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.293- 322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12 Maciej Ząbek Antropologia w biznesie i przemyśle Biznes i przemysł to dwa podstawowe sposoby organizowania działalności gospodarczej człowieka w celu zaspokojenia jego podstawowych potrzeb w nowoczesnych społeczeństwach rynkowych. Pierwszy odnosi się przede wszystkim do handlu, sprzedaży i kupowania towarów oraz usług na rynku, a drugi do zorganizowanej ich produkcji na dużą skalę. Wielu może zapytać: Gdzie w tym świecie miejsce na antropologię? Na początku przypomnieć można, że wiejskie targowiska, odpustowe stoiska, czy tradycyjna wytwórczość rzemieślnicza, skąd wyrasta współczesny rynek i przemysł, od dawna były w promieniu zainteresowań antropologów. Ciekawość ta ograniczała się jednak przez długi czas do ich zanikających form z okresu przedkapitalistycznego. Zapewne dlatego spośród wielu potencjalnych miejsc, w których antropolog mógłby podjąć pracę, rzadko które wzbudza nadal jeszcze tyle zaskoczenia, co sugestia, że mogłaby to być firma biznesowa albo zakład przemysłowy. Obraz antropologa jako romantycznego ludoznawcy i folklorysty albo kogoś w stylu Indiany Jonesa nadal ciąży na potocznym wizerunku naszej dyscypliny. Tymczasem umiejętność wchodzenia w obce światy, kiedy nie zna się nawet miejscowego języka ani zasad poruszania się w tym świecie, konieczność nauki tego wszystkiego, poznania miejscowych struktur, kodów i tabu okazuje się przydatna do poznania także „plemion” ze współczesnego korporacyjnego buszu. Działanie na ich zamówienie to także znana antropologom sytuacja, gdy występowali w interesie „swoich tubylców” lub podejmowali się mediacji. Dotyczące biznesu tematy także tak naprawdę nie są nowe. To ciągle ta sama próba odpowiedzi na pytanie, jaki jest człowiek i dlaczego robi to, co robi, podejmowana tylko w nieco innym kontekście niż dawniej. Na szczęście wbrew temu, co wyżej zostało powiedziane, rola antropologa w organizacjach zajmujących się działalnością gospodarczą jest już zauważalna i wcale nie tak egzotyczna, jakby mogło się wydawać. W różnych szkołach biznesu oraz na kierunkach zarządzania i ekonomii, wykłady coraz częściej prowadzą antropolodzy. Powstają specjalistyczne periodyki poświęcone wyłącznie �Maciej Ząbek 294 temu zagadnieniu1, w których można przeczytać o zjawisku „antropologizacji biznesu”. Sami antropolodzy wchodzą zaś w rolę cenionych konsultantów, badaczy, analityków i menedżerów w najpoważniejszych światowych koncernach typu: Boening, Microsoft, Hallmark, Intel, Kodak, Nokia, Motorola, Walt Disney i wielu innych (patrz: Guang Tian i van Marrewijk 2010). W ostatnich latach także w Polsce pojawiły się takie firmy, jak np. Tomo Group, Izmałkowa Consulting, 4P Research Mix, ARC Rynek i Opinia, Dom Badawczy Maison, czy ABM, które zajmując się badaniami rynku, posługują się technikami etnograficznymi, stwarzając absolwentom etnologii i antropologii kulturowej szanse na miejsce pracy. Dlaczego zatrudniają tam antropologów? Otóż dostrzeżono, że źródłem wielu niepowodzeń w świecie biznesu był brak zrozumienia i dostosowania się do innego rodzaju myślenia i działania obecnego w grupach ludzkich innych niż nasza własna, czyli brak uwzględnienia w swym działaniu kontekstów kulturowych. Z doświadczeń stosowania etnografii w badaniach marketingowych także na rodzimym gruncie, np. Julii Izmałkowej, można odnaleźć wiele na to dowodów. Na przykład pewna firma sprzedająca kostki toaletowe w Polsce zauważyła, że kupują je jedynie mieszkańcy miast a nie wsi. Chcąc zwiększyć sprzedaż, firma postanowiła dowiedzieć się dlaczego tak jest. Dopiero po badaniach etnograficznych okazało się, że przyczyną jest przeświadczenie ludzi, że służy ona do likwidowania przykrych zapachów, a ponieważ łazienki w domach poza miastem mają zwykle okno, to ich właścicielom wydawała się ona rzeczą zbędną. Dzięki tej wiedzy firma mogła nawiązać do tych wyobrażeń i pokazać, że rola kostki toaletowej jest o wiele większa i dopiero wówczas odnieść sukces. Inna firma z kolei próbowała wprowadzić na rynek nowy rodzaj dżemu różanego. Wcześniej wszystko dokładnie sprawdziła zgodnie z klasyczną sztuką marketingu. Rynek został rozpoznany, smaki przetestowane, kosztowna kampania reklamowa uruchomiona. Tymczasem choć pierwsza partia towaru rozeszła się błyskawicznie, drugiej już prawie nikt nie kupił. Dopiero antropolog odkrył, że w trakcie badań wstępnych podawano badanym próbki chleba z dżemem cienko rozsmarowanym na pieczywie. Tymczasem w domu ludzie byli przyzwyczajeni do nakładania grubej warstwy, co sprawiało, że produkt stawał się za słodki i niesmaczny. A tego typu przyzwyczajeń nie da się łatwo zmienić, czego firma w swej kampanii promocyjnej w ogóle nie uwzględniła.  Przykładem może być np. pismo „International Journal of Business Anthropology” (2010). 1 �Antropologia w biznesie i przemyśle 295 Obecnie wielkie korporacje zrozumiały, że jeśli chcą odnosić sukcesy, to muszą uwzględniać i rozumieć tego typu różnice zarówno na gruncie krajowym, jak tym bardziej na rynku globalnym, w dodatku w szybko zmieniającym się świecie. Antropolodzy natomiast wydają się być, jak dotąd, najlepiej przygotowaną grupą zawodową w odkrywaniu i wyjaśnianiu rozmaitych wzorów zachowań, które mają wpływ na podejmowane przez korporacje strategie i taktyki w biznesie i produkcji. Są oni szkoleni w zakresie komunikowania się we współczesnym świecie, unikania uprzedzeń i podejmowania wysiłku zrozumienia ludzi z różnych grup kulturowych, patrzenia na rzeczy całościowo, a przede wszystkim w opanowaniu etnograficznych metod jakościowego gromadzenia i przetwarzania danych. Te ostatnie w przeciwieństwie do metod ilościowych (socjologicznych) mają nie tyle dostarczyć informacji o ilości i wynikach sprzedaży, co służą np. do odkrywania opinii, sądów, motywów zachowań i postaw konsumenckich. Pozwalają na dotarcie do często nieujawnianych w sposób bezpośredni motywów zachowań. Pozwalają rozpoznać zjawiska znajdujące się pod powierzchnią zjawisk rynkowych i wykorzystać je w praktyce marketingowej. Dlatego etnografia polegająca na umiejętności obserwacji, przeprowadzania rozmów, ich dokumentacji i analizy jest dziś najlepszą techniką ułatwiającą zrozumienie mechanizmów działania ludzi zarówno w badaniu kultur egzotycznych, jak i np. segmentów kultury związanych z konsumpcją czy produkcją. Ilustracją powyższych stwierdzeń może być wiele konkretnych, choć drobnych przykładów, ale dużo mówiących o tym, w jak szerokim zakresie te badania mogą być stosowane. To dzięki badaniom antropolożki Susan Squires zauważono, że dzieci lubią spożywać jogurt podczas zabawy, w ruchu, na wycieczkach i na podstawie wniosków z tej właśnie obserwacji amerykańska firma General Mills wprowadziła na rynek nowy produkt, jogurty dla dzieci Go-Gurt, wyciskane bezpośrednio z tuby do ust, bez użycia łyżeczki. Dzięki tej innowacji wygenerowała pomimo ograniczonej dystrybucji 37 milionów dolarów już w pierwszym roku sprzedaży (Squires 2002). Podobnie Disneya uratowało przed spadkiem oglądalności stworzenie nowego kanału telewizyjnego Disney XD w wyniku wyciągnięcia wniosków z obserwacji uczestniczącej etnografów, wskazujących na potrzebę stworzenia programów uwzględniających także zainteresowania chłopców w wieku 6–14 lat. Znany natomiast wszystkim obsługującym maszyny do kopiowania duży zielony przycisk pojawił się na nich, gdy antropolożka Lucy Suchman, prowadząca badania na zlecenie firmy Xerox, odkryła, że najwięcej problemów przy włączaniu sprzętu sprawia niedoświadczonym użytkownikom poszukiwanie tego właśnie przycisku. �296 Maciej Ząbek Podejście holistyczne charakterystyczne dla antropologii umożliwia zrozumienie, w jaki sposób globalne zmiany mogą mieć wpływ na lokalne społeczności i jak najlepiej dostosować się do tych zmian. O ile inżynierowie potrafią stwarzać nowe technologie, to antropolodzy potrafią się przyglądać, jak ludzie w rzeczywistości ich używają. Badacze pracujący np. w 1996 r. dla Motoroli na wsi chińskiej nad wykorzystaniem pagerów odkryli, że młodzież używa ich nie tylko do kontaktów między sobą, ale też jako swego rodzaju akcesoriów mody. Łącząc wiedzę inżynierską z danymi etnograficznymi projektanci mogli dzięki temu opracować modne, dobrze sprzedające się pagery kolorowe (Hafner 1999). Antropolodzy potrafią wytłumaczyć subtelności życia codziennego w różnych kulturach, tak aby były zrozumiałe dla szerokiej publiczności. Nie mają uprzedzeń i odrzucają myślenie europocentryczne, które często jest powodem niepowodzeń w kampaniach marketingowych. Dlatego np. Bank Światowy zatrudnia antropologów do realizacji programów dotyczących m.in. nawadniania i zadrzewiania w Afryce, ale tak by nie powodować jednocześnie konfliktów ze społecznościami lokalnymi. W jednym z krajów arabskich prowadzono kampanię proszku do prania. Słusznie założono, że adresatkami przekazu będą przeważnie niepiśmienne gospodynie domowe. W związku z czym zdecydowano się na proste plakaty z rysunkami przedstawiającymi: brudną koszulę, proszek, czystą koszulę. Arabki odebrały jednak ten przekaz, że ów proszek zmienia czystą koszulę w brudną. Dlaczego? Nie wzięto pod uwagę, że w krajach arabskich czyta się tekst z prawa do lewa. Firma Intel, znany producent układów scalonych oraz twórca mikroprocesorów, rozwijająca się od 1965 r. bardzo dynamicznie, podwajając m.in. liczbę tranzystorów na układzie scalonym co dwa lata, w latach dziewięćdziesiątych doszła jednak „do ściany”, kiedy to jej inżynierowie stwierdzili, że niemożliwy jest już dalszy wzrost mocy obliczeniowej starymi metodami. Zdecydowano się wówczas na zatrudnienie antropolożki Genevieve Bell (2006, 2011), która zwróciła uwagę firmy na potrzeby potencjalnych indywidualnych odbiorców z różnych grup: kobiet czy użytkowników komputerów w różnych rejonach świata. Szeroko zakrojony projekt badawczy, obejmujący Indie, Chiny, Chile i Węgry, który podjęła Bell, pozwolił odkryć, że nawet niebogaci ludzie są gotowi na zakup komputera, jeśli nabiorą przekonania, że zwiększy to szanse życiowe ich dzieci. Odkrycie to Intel wykorzystał przede wszystkim na rynku chińskim, wypuszczając we współpracy z lokalnym producentem serię „komputerów do nauki”. Te i wiele innych tego typu późniejszych badań antropologów dla firmy Intel i zastosowań płynących z nich wniosków sprawiły, że korporacja �Antropologia w biznesie i przemyśle 297 ponownie nabrała „wiatru w żagle”. Przy okazji, także dzięki antropologom, polepszyła swój wizerunek w społeczeństwie, podejmując działania chroniące środowisko, zmniejszając jego zanieczyszczanie przy jednoczesnym wzroście wydajności technologicznej. Absolwenci etnologii i antropologii kulturowej skutecznie umieją się też komunikować z ludźmi z różnych miejsc, kultur i środowisk, poczynając od imigrantów po prezesów międzynarodowych korporacji. Dostarczają tym ostatnim np. danych, jak rzeczy przez nich produkowane będą odbierane za granicą, szczególnie w innych kręgach kulturowych. Potrafią także przeprowadzić ewaluację danego projektu i ocenę jego ryzyka, a także wykonać w razie potrzeby badania wewnątrz danej firmy w celu restrukturyzacji i poprawienia jej efektywności. Wreszcie mogą przydać się przy pozyskiwaniu różnego rodzaju dotacji budżetowych czy unijnych, gdyż jeszcze na studiach uczą się pisać wnioski w celu pozyskiwania środków na badania. Na gruncie akademickim w USA badania antropologów zorientowane na zastosowanie ich wyników w handlu i produkcji zostały nazwane w latach osiemdziesiątych „antropologią biznesu lub przemysłu” (business or industrial anthropology). Zdefiniowano ją także jako antropologię ekonomiczną, której teorie i praktyki dostosowane są do potrzeb organizacji sektora prywatnego, a zwłaszcza firm przemysłowych (Bailey 2009). Obecnie ta subdyscyplina antropologii dzieli się na trzy główne obszary działań: 1) Badania dotyczące procesu wytwarzania dóbr i usług oraz samych organizacji, w których produkcja się odbywa; 2) Badania marketingowe i zachowań konsumenckich na rynku, w tym również międzynarodowym; oraz 3) Działania związane z zarządzaniem wiedzą, komunikacją międzykulturową i projektowaniem nowych produktów, usług i systemów dla konsumentów i przedsiębiorców. We wcześniejszej historii antropologii stosowanej także znajdziemy przykłady tego typu praktyk, określane niekiedy mianem „antropologii pracy” (anthropology of work), bądź „antropologii stosowanej w przemyśle” (applied anthropology in industry). Niemniej były one rzadkie lub ograniczające się do studiów typowo akademickich (Baba 2006, s. 83). Dopiero po 1980 r. nastąpiła zmiana. Spowodował ją wzrost popytu na etnografię ze strony firm biznesowych, dążących do lepszego zrozumienia kontekstów kulturowych, jako narzędzia zapewniającego innowacje i przewagę konkurencyjną. Na uniwersytetach natomiast zderzono się z presją zbyt dużej liczby osób po doktoracie w stosunku do realnych możliwości zatrudnienia ich na stanowiskach akademickich, co w konsekwencji wymusiło przewartościowanie postaw wielu absolwentów antropologii wobec możliwości pracy w przemyśle czy biznesie, gdzie wcześniej nie chciano pracować, powołując się często na etykę i kodeks �298 Maciej Ząbek zawodowy antropologa. Zmusiło to także Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne do zmiany stanowiska, które próbowało nawet zakazać badań w celach komercyjnych (Bailey 2009). Kończąc ten wstęp, można zauważyć, że relacje między polską antropologią a biznesem i przemysłem, znajdują się obecnie na podobnym etapie co w USA 20 lat temu, a sytuacja na rynku wymusza ewolucję w tym samym kierunku, czyli konieczność nawiązania znacznie bliższych stosunków niż kiedykolwiek dotąd. Związek ten wydaje się już nieuchronny i nie należy się go bać, gdyż umożliwia postęp zarówno w zakresie wiedzy, jak i praktyki. Włączenie do nowego ładu gospodarczego Azji i innych części świata nazywanego rozwijającym się stwarza globalną platformę produkcji i konsumpcji, gdzie udział antropologa w charakterze badacza, tłumacza i mediatora będzie dla biznesu coraz bardziej niezbędny. Antropologom natomiast poszukującym zawsze nieznanego bynajmniej nie odbiera misji dyscyplinarnej, a wręcz przeciwnie – dostarcza nowych inspiracji dla niej, nie mówiąc już o tym, że stwarza to dla nich niezwykle obiecujący rynek pracy. Badania marketingowe i konsumenckie Etnografia w badaniach rynku Badania rynku związane są z systematycznym gromadzeniem, analizą i interpretacją informacji związanych z decyzjami marketingowymi w celu udoskonalenia procesów decyzyjnych podejmowanych przez określone przedsiębiorstwa. Chodzi nie tylko o zebranie i przetworzenie informacji o rynku konsumpcji, ale także o działaniach konkurencji. W przeciwieństwie do metod ilościowych (charakterystycznych dla badań socjologicznych) przynoszących informacje o ilości i wynikach sprzedaży, wykorzystanie technik etnograficznych (charakterystycznych dla antropologii i etnologii) służy do poszukiwania opinii, sądów, motywów zachowań i przejawiających się postaw konsumenckich. Główną ideą większości firm jest zasada: dowiedz się, czego ludzie pragną i daj im to. A w ich imieniu najlepiej mogą zrobić to antropolodzy, gdyż etnografia jest najlepszą metodą ułatwiającą zrozumienie ludzi i mechanizmów ich działania. Sprawdziła się nie tylko w badaniu egzotycznych kultur, ale i tych segmentów kultury, które są związane z konsumpcją. Interesujące wnioski dla praktyki marketingowej wymagają zadania ciekawych pytań, a etnografia pomaga sformułować te pytania. Może także pomóc we właściwym przygotowaniu badań ilościowych, służyć sprawdzeniu hipotez i dostarczeniu cennych informacji o konkretnych grupach ludzi. Poza tym pozwala na dotarcie do nieujawnionych w sposób �Antropologia w biznesie i przemyśle 299 bezpośredni motywów zachowań i rozpoznawania zjawisk znajdujących się pod powierzchnią zjawisk rynkowych. Ogólnie rzecz biorąc, etnograficzne metody jakościowe są wykorzystywane w odkrywaniu tzw. tubylczego punktu widzenia, czy badania z perspektywy konsumentów. Przydatne są szczególnie w badaniu nowych grup konsumenckich, zbieraniu opinii o danych markach, testowaniu nowych produktów i technologii, ocenie pozycji danego produktu bądź marki na rynku, oddziaływaniu reklam na podejmowane decyzje i szukaniu nisz dla nowych produktów. Podstawowe techniki etnografii to badania łączące „obserwację uczestniczącą” w środowisku badanych, w tym tzw. technikę cienia, z wywiadami pogłębionymi bądź po prostu rozmowami na ten temat oraz zapis wizualny z tekstowym. Obserwacji zachowań konsumenckich, które mogą trwać dzień lub nawet miesiąc, dokonuje się zarówno w mieszkaniu badanego, jak i poza jego domem. W Polsce do takich firm wykorzystujących technikę cienia należy m.in. firma Izmałkowa Consulting. Badania tego typu dostarczają wiedzy niemożliwej do uzyskania w inny sposób. Są to obserwacje, dzięki którym firma może dowiedzieć się, jak ludzie w praktyce wykorzystują jej produkty. Etnograf uczestniczy w codziennych rutynowych czynnościach konsumenta. Obserwuje sprzątanie mieszkania, przygotowanie posiłków, czynności związane z higieną czy prace w ogródku. Interesuje go nie tylko przebieg tych czynności, ale także ich kontekst (powierzchnia mieszkania, wyposażenie kuchni i łazienki, dostęp do wody, elektryczności czy komunikacji). Odnotowuje, jakie produkty znajdują się w mieszkaniu badanego, jakie wyrzuca on do śmieci, czyli dowiaduje się, jak w praktyce funkcjonują różne marki. Bierze udział w degustacji przygotowywanego posiłku albo w ocenie wyników prania, analizując skutki czynności konsumenta. Na bieżąco natomiast robi nie tylko notatki, ale posiłkuje się nowoczesnymi technikami dokumentacyjnymi, wykorzystując fotografię i film. Po zakończeniu obserwacji rozmawia z konsumentem, a także z innymi członkami rodziny, które to rozmowy pomogą mu w interpretacji jego zachowań lub decyzji. Podobnych obserwacji etnograf dokonuje poza domem badanego. Interesuje go, w jaki sposób dociera na miejsce sprzedaży, jakie miejsca i dlaczego wybiera, jak dokonuje zakupów, jak wygląda proces wyboru produktów, oczywiście tak jak poprzednio dokonując zapisu, w tym także wizualnego, tych wszystkich czynności. Powyższe techniki, wykorzystywane od dawna w etnografii, są obecnie wzbogacane metodami przyspieszającymi proces badania. Należą do nich tzw. badania fokusowe stosowane często w socjologii. Polegają na zebraniu w jednym miejscu wybranego kilkuosobowego grona konsumentów, których �300 Maciej Ząbek moderator (badacz) zadając pytania stara się sprowokować do dyskusji i sporów między sobą. Zazwyczaj tematyka spotkania dotyczy jednego z produktów lub usługi, np. proszku do prania danej marki bądź np. audycji danej stacji radiowej. Oczywiście grupa dobierana jest według pewnego klucza, aby z jednej strony była reprezentacyjna, a z drugiej jej uczestnicy mieli coś do powiedzenia na dany temat. Technika ta pozwala badaczom na bardzo szybkie rozpoznanie preferencji i postaw tej grupy konsumentów wobec określonego produktu. Jeszcze inną techniką są badania w przestrzeni wirtualnej. Internet odgrywa coraz większą rolę w życiu ludzi. Obserwacja zachowań badanych, szczególnie na serwisach społecznościowych typu „Facebook”, czy „Nasza Klasa” i innych forach i czatach, dostarcza wielu informacji niedostępnych z innych poziomów komunikacji. Dotarcie do nich staje się kluczowe z punktu widzenia wielu producentów. Na gruncie polskim w tego typu badaniach w Internecie specjalizuje się firma prowadzona przez jednego z absolwentów warszawskiej etnologii, pana Tomoho Umeda, wykorzystując przy tym z powodzeniem techniki hipersegmentacji tekstu i analizy semiotycznej. Mają one jeszcze tą zaletę, że pozwalają prowadzić badania stosunkowo szybko i na dużych grupach konsumenckich, co jest rzeczą niemożliwą w przypadku tradycyjnej etnografii. Celem tych wszystkich metod jest poznanie całokształtu aktywności konsumenckiej badanej grupy. Badacz stara się poznać ich zachowanie i próbuje odpowiedzieć podczas analizy danych, jakie jest miejsce i znaczenie różnych dóbr i usług w ich życiu, odkryć ewentualnie także ich nowe potrzeby konsumpcyjne. Ludzie często nie uświadamiają sobie swoich potrzeb, dopiero w trakcie tego typu badań są w stanie wyartykułować co ich irytuje, drażni, co sprawia im problem. Etnograf poznaje w ten sposób ich system wartości i preferencje, którymi się kierują. W efekcie informacje te wykorzystuje się w celu dostarczenia na rynek nowych produktów bądź ulepszenia starych, czy też poprawy standardu usług świadczonych klientom przez daną firmę. W dzisiejszym świecie nowoczesne galerie handlowe i supermarkety wypierają tradycyjne bazary. Ludzie otaczają się różnymi przedmiotami, określonymi markami i przypisują im konkretne znaczenie. Ich odkrycie jest zadaniem dla antropologa nie tylko na użytek określonych firm badających rynek, ale także z motywacji czysto naukowych. Etnograf w roli tajemniczego klienta Zachodnie firmy, także w Polsce, w celu zbadania możliwości poprawy świadczonych usług lub też zorientowania się w ofercie i jakości obsługi �Antropologia w biznesie i przemyśle 301 u konkurencji, od dawna już zlecają przeprowadzenie badań agencjom badawczym, zatrudniającym etnografów do technik badawczych określanych mianem audytów MS, czyli rewizji dokonywanej przez „tajemniczego czy też tajnego klienta” (mystery shopper). Jest to rodzaj badania, w którym na zlecenie firmy przeszkolony obserwator wciela się w rolę zwykłego klienta, aby zebrać w niejawny, a przez to skuteczny sposób prawdziwe informacje dotyczące świadczonych usług (Maison, Noga-Bogomilski 2007, s. 221). Jego zadaniem jest sprawdzić czy podejście pracowników obsługujących klientów jest profesjonalne, uprzejme, czy stosują oni w praktyce znaną zasadę „klient nasz pan”, a jednocześnie czy są lojalni wobec firmy. Celem stosowania tego typu audytów przez firmy jest osiągnięcie oczywiście wyższych zysków, ale w tym typie badań rynkowych ma to nastąpić przede wszystkim na drodze poprawy obsługi klienta, w sytuacji gdy głównym czynnikiem decydującym o wyborach konsumenckich jest nie sam produkt czy usługa (gdyż te nie różnią się zbytnio od siebie), lecz jakość obsługi. Stąd badanie to proponowane jest głównie firmom o charakterze usługowym, mającym bezpośrednią styczność z klientem, szczególnie takim jak centra handlowe, różne sklepy, księgarnie, restauracje, stacje benzynowe, hotele, biura turystyczne, banki czy agencje ubezpieczeniowe. Decydują się one na to zazwyczaj z uwagi na niepokojące sygnały dotyczące np. obniżenia się wyników sprzedaży, narastające skargi od klientów, w reakcji na działania konkurencji, z chęci ulepszenia standardów obsługi czy też zmiany wizerunku marki. Np. sieć stacji benzynowych CPN w okresie transformacji w Orlen wydawała ponad 1 milion złotych rocznie na projekty typu mystery shopper. W ramach tej techniki wyróżniamy kilka jej typów: badania bezpośrednie, indywidualne, biznesowe lub eksperckie. Mogą być jakościowe (próby ograniczające się do 10–20 wizyt), ale też ilościowe (200–1000 wizyt). Opierają się zwykle na kontaktach bezpośrednich, choć są również audyty telefoniczne, e-mailowe oraz prowadzone on-line. Rola tych ostatnich zapewne będzie wzrastać proporcjonalnie do liczby usług i sprzedaży przenoszonych do świata wirtualnego. Audyty, aby były skuteczne, muszą być regularnie ponawiane jako element szerszych standardów. Na przykład firmy amerykańskie w Polsce są zobowiązane do regularnego przeprowadzania audytów MS. Antropolog zatrudniony przez firmę prowadzącą tego typu badania zaczyna swą pracę zwykle na stanowisku audytora, czyli swego rodzaju detektywa bądź agenta do bezpośredniego kontaktu ze sprzedawcami. W tej roli zatrudnia się nie tylko antropologów, choć oczywiście znając metody etnograficzne potrafią dostrzegać i odnotowywać istotne aspekty zachowania sprzedawcy lepiej niż inni kandydaci. Na dalszym etapie kariery antropolog może zająć już stano- �302 Maciej Ząbek wisko badacza w firmie, czyli kogoś, kto w sposób adekwatny będzie mógł interpretować i analizować często sprzeczne i wieloznaczne dane i przekazywać je w przystępny sposób w formie wniosków osobom, które nie przebywały w terenie. Poza tym, dzięki umiejętności komunikacji interpersonalnej nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach, jest najlepszym kandydatem na cierpliwego i skutecznego organizatora warsztatów, które są zwieńczeniem każdego z projektów mystery shopper. Audytorzy w roli tajnych obserwatorów powinni znać się dobrze na branży, w której zamierzają robić badania, mieć dopracowaną w szczegółach swoją „historię życia” pasującą do klienta, którego rolę odgrywają i nie być rozpoznawani w środowisku, w którym mają prowadzić badania. Inną osobę wysyła się do salonu samochodowego, a inną po kredyty do banku. Pamiętać należy, że sprzedawca może zacząć zadawać pytania i audytor zamierzający kupić samochód rodzinny, powinien wiedzieć, ile dzieci posiada i gdzie zamierza je wozić. Jeszcze inną osobę wysyła się do salonu odnowy biologicznej czy też do luksusowego hotelu. Powinien to być ktoś, kto wygląda, że korzysta z takich przybytków na co dzień. W każdym przypadku audytor udający klienta nie powinien być kimś zwracającym uwagę, dążącym do spięć czy też wytykającym obsłudze błędy. Przede wszystkim powinien być jednak dobrym obserwatorem. Z tego też względu absolwent etnologii i antropologii kulturowej, zwłaszcza po zapoznaniu się z daną branżą, na pewno się do takiej pracy nadaje, aczkolwiek rola audytora, przede wszystkim z uwagi na niejawność prowadzonych badań i możliwość zaszkodzenia badanym, może być niekoniecznie zgodna z jego postawą etyczną. Co prawda etnografia zna technikę prowadzenia „ukrytej obserwacji uczestniczącej” w sytuacji, gdy nie ma innego dostępu do badanej grupy, lecz nawet wówczas spotyka się ona z krytyką części środowiska antropologicznego, które podkreśla, że przypomina ona wówczas infiltrację danego środowiska przez szpiegów (Hammersley, Atkinson 2000, s. 83–88, 268–291). Tym bardziej metoda mystery shopper, kojarzona z inwigilacją i donosicielstwem, jest tu często spostrzegana jako typowa dla „bezwzględnego odhumanizowanego kapitalizmu”, od którego antropolodzy powinni się zdystansować. W przypadku jednak badań dotyczących jakości obsługi, informowanie usługodawców i sprzedawców bezpośrednio przed badaniem o tym, że mają być poddani obserwacji, mijałoby się oczywiście z celem samego badania. Można jednak postawić pytanie, czy to etnograf powinien bezpośrednio wpływać na decyzje szefa danej firmy, dotyczące np. udzielenia komuś nagany, zastosowania kary finansowej, czy też dalszego zatrudnienia pracownika nie wywiązującego się ze swych obowiązków? �Antropologia w biznesie i przemyśle 303 W tym przypadku antropolodzy biznesu z Europejskiego Towarzystwa Badania Rynku i Opinii (ESOMAR2) proponują często drogę pośrednią. Badacz po pierwsze powinien spowodować, aby pracodawca poinformował jednak pracowników, że wezmą nieświadomie udział w badaniu w danym roku, czyli na dużo wcześniej nim faktycznie do niego dojdzie. Po drugie nie powinien udzielać żadnych informacji pozwalających na zidentyfikowanie konkretnych pracowników. W takim postępowaniu także z punktu widzenia interesów firmy można upatrywać korzyści, gdyż pracownicy nie stracą zaufania do szefa, a jakość obsługi klienta na pewno się polepszy. Sama zapowiedź jej stosowania działa już bowiem jak „samospełniające się proroctwo”. Ponadto kierownictwo firmy powinno zorganizować szkolenia, w których poruszono by wszystkie problemy wyłapane przez tajnego klienta i zaproponować zmiany na lepsze. Stanowi skuteczne narzędzie zwłaszcza przy wprowadzaniu do przedsiębiorstwa nowych pracowników. Skuteczną metodą jest również budowanie systemu motywacji i nagradzania tych pracowników, u których audytor nie doszukał się uchybień. W praktyce oczywiście są różni pracodawcy i zdarzają się przypadki, że szukają oni tych pracowników, którzy „nie zdali egzaminu”, tym bardziej że w wielu sytuacjach istnieje możliwość ich zidentyfikowania, nawet bez podawania dokładnych informacji. Rolą antropologa powinno być uświadomienie jednak szefom firm, że metoda zwolnień powinna być ostateczną, gdyż na ich miejsce przychodzą osoby również nie przygotowane, które mogą mieć podobne problemy i nie jest to najlepsza droga (zwłaszcza stosowana mechanicznie) do poprawienia wyników sprzedaży. Przestrzeganie tych zasad sprawi, że wykorzystywanie techniki mystery shopper wcale nie będzie naruszaniem standardów etycznych antropologii. Antropologia zmysłów w marketingu sensorycznym „Antropologia zmysłów” (sensous anthropology) jest podejściem badawczym skupionym na odkrywaniu znaczenia zmysłów jako środków do zrozumienia interakcji między człowiekiem a tym, co go otacza (Howes 2003). Rozwija się od niedawna w ramach antropologii kulturowej, gdzie towarzyszy jej myśl, jak pisze Michael Herzfeld, że percepcja zmysłowa posiada nie tylko wymiar fizyczny, ale jest również aktem kulturowym (2004, s. 332). To ona często wyznacza granice społeczne – nie tylko dlatego, że np. niektóre wonie są dla nas nieprzyjemne, lecz ze względu na fakt ich kulturowego konstytuowania (tamże). W tej dziedzinie nie można oczywiście nie wziąć pod uwagę, o czym wspomina w swoim rozdziale niniejszej książki Karol Piasecki, że jest to sfe2 ESOMAR – European Society for Opinion and Marketing Research. �304 Maciej Ząbek ra przede wszystkim biologiczna, a bodźce np. zapachowe są percypowane głównie podprogowo, bez udziału świadomości, będąc przedmiotem badań antropologii fizycznej. Wiedzę o tym wykorzystuje się już od pewnego czasu w handlu, a ta umiejętność nosi nazwę marketingu zmysłów lub marketingu sensorycznego. Ten typ marketingu jest użytecznym narzędziem pozwalającym na rozpoznanie emocjonalnych decyzji konsumenta. Wypełnia lukę w tradycyjnym podejściu do technik sprzedaży, które zakładają, że decyzje konsumentów są zawsze całkowicie racjonalne (Rieunier, Daucé 2002). Tymczasem wiele obserwacji wskazuje, że działamy często pod wpływem emocji czy impulsów, a nie rozumu. Stąd marketing zmysłów przykłada wagę do konieczności obserwacji i analizy uczuć oraz roli fizycznego otoczenia konsumentów w procesie projektowania oraz promocji produktów (Lindstrom 2005, s. 84–87), kreowania głębszego i bardziej zindywidualizowanego związku z klientem poprzez stworzenie odpowiedniej atmosfery, na którą składają się czynniki wizualne (kolory), dźwiękowe (muzyka), zapachowe (zapachy naturalne i sztuczne) czy dotykowe (materiały). Dobrym przykładem udanego zastosowania marketingu sensorycznego i budowania atmosfery w celu wzmocnienia swej marki, była kampania firmy Starbucks w latach osiemdziesiątych. Wizyta w kawiarni Starbucksa miała być, według jej autorów, wydarzeniem angażującym „umysł i serce”. Miała zapewnić wygodne miejsce do czytania książki i rozmowy ze znajomymi. Zastosowanie zielonych i żółtych kolorów, dobrze dobranej muzyki, zapachu i smaku świeżo przyrządzonej kawy, wraz z przyjemnym oświetleniem miało stworzyć przestrzeń pozwalającą gościom się odprężyć. Starbucks stworzył w ten sposób „sensoryczny wizerunek swej marki”, który przyniósł mu sukces. Pozostaje pytanie, na jakiej podstawie on powstał. Otóż badanie tak delikatnego i trudnego tematu, jak wpływ określonych bodźców na zmysły człowieka i powiązanie go z wpływem na postawy i decyzje konsumenckie, wymaga etnograficznych badań jakościowych. Są one w tej dziedzinie niezastąpione, gdyż to one pozwalają zebrać pełniejsze informacje na temat uczuć, postaw, wartości i motywacji konsumenckich (Mattar 1996). Krytycznie jednak trzeba przyznać, że mają one swoje ograniczenia, przede wszystkim techniczne, utrudniające utrwalanie oraz rejestrowanie zapachów i smaków i z pewnością też skutecznie hamujące postępy w tej dziedzinie (Herzfeld 2004, s. 331). Nie wystarczy wyjść w teren, obserwować ludzi i zadawać im pytania, gdyż zmysłowe doświadczenia są raczej trudne do zwerbalizowania. Są to doświadczane przeżywane subiektywnie, przez co trudne do obserwacji bezpośredniej. W tym sensie klasyczna etnografia zdaje się �Antropologia w biznesie i przemyśle 305 zawodzić i wymaga technik wspomagających: fotografii, filmu i nagrań audio. Austriacka antropolożka Mădălina Diaconu proponuje gęsty opis zmysłowego doświadczenia, których autorami powinni być nie tylko badacze, ale również rozmówcy (2002). Przydatne może być także wykorzystanie interpretacji fenomenologicznej, niektórych wniosków płynących z antropologii genderowej, ciała czy jedzenia, ale również uwzględnienie dorobku w tej dziedzinie antropologii biologicznej. Podsumowując, przykład strategii marketingowej sieci kawiarni Starbucks pokazuje, że metody etnograficzne mogą mieć na nią, mimo wspomnianych ograniczeń, duży wpływ. Rola antropologa w badaniu marketingowym jest też doceniana przez ludzi z branży, którzy zauważają, że dla wielu konsumentów większe znaczenie niż cena produktu ma jego postrzeganie. Stąd firmy kreują już nie tylko jego atrakcyjny wygląd, ale dbają o odpowiednią atmosferę, która wokół niego panuje. Dana rzecz ma odpowiadać potrzebom konsumenta, ale także – a nawet przede wszystkim – „być w jego stylu”, pomagać mu „wyrażać siebie”. W sytuacji, gdy wiele rzeczy jest podobnych do siebie, chodzi o to, aby to dana marka mogła się wyróżnić. Jak zauważa słusznie Naomi Klein, we współczesnym świecie nie sprzedaje się rzeczy, ale marki (2000). Ale aby dana marka mogła się wyróżnić, potrzebne są sposoby angażujące wszystkie pięć zmysłów klienta (wzrok, słuch, smak, zapach, dotyk), angażując ich pamięć i wywołując emocje, a postrzeganie ich może być badane przez antropologów. Pomoc w generowaniu pomysłów i zarządzania ukrytą wiedzą Antropologia stosowana w biznesie, a zwłaszcza w przemyśle nie służy wyłącznie do badań marketingowych, które sprowadzają się, jak przedstawiłem to wyżej, do pytania „co zrobić, aby klienci kupili wybrane dobra i usługi”, ale stawia sobie też cele bardziej ambitne. Pragnie umożliwić projektantom przemysłowym zrozumienie roli poszczególnych produktów w byciu człowiekiem. Antropolog pyta, co to znaczy być człowiekiem i uświadamia sobie i innym, że ludzie są nie tylko konsumentami i użytkownikami, ale osobami z własnym bogatym życiem, do których dany produkt pasuje lub nie (Tunstall 2012). Pomaga projektować przedmioty i usługi odpowiadające potrzebom badanych. Mówiąc inaczej, antropolodzy pozwalają projektantom dostrzec w „użytkownikach” – ludzi i przy okazji pozwalają na lepsze zrozumienie znaczenia badanych produktów i usług w ich życiu. Na końcu zaś tej drogi są praktyczne pomysły związane z ich udoskonaleniem (Squires & Byrne 2002, �306 Maciej Ząbek s. 14). Ten kierunek w antropologii biznesu i przemysłu określano mianem „antropologii w projektowaniu”. Antropologia w projektowaniu (design anthropology) Jest dziedziną, w której metoda etnograficzna i antropologicznie zorientowana analiza wykorzystywana jest do generowania innowacyjnych pomysłów w celu tworzenia nowych, doskonalszych produktów i usług. Pojawiają się one dzięki wyciąganiu wniosków z bezpośredniej obserwacji etnograficznej ludzkich zachowań w ich codziennym otoczeniu. Niezależnie od tego czy etnograf obserwuje dzieci spożywające jogurt czy użytkowników kopiarki, umożliwia to zdobycie informacji na poziomie, który nie znajduje odzwierciedlenia w ankietach czy ustrukturalizowanych wywiadach, gdzie ludzie są raczej skłonni do idealizacji swego zachowania. Przykładem mogą być badania na zlecenie firmy produkującej instrumenty chirurgiczne, która chciała się dowiedzieć, jak lekarze w rzeczywistości używają swych narzędzi. Na podstawie wywiadów przed badaniami antropologicznymi wiedziano, że lekarze podkreślali, że zależy im szczególnie na ich dokładności, ale menedżerowie firmy podejrzewali, że tak naprawdę nie o to chodzi. I tak rzeczywiście było. Antropolodzy po przeprowadzeniu bezpośredniej obserwacji na sali operacyjnej odkryli, że w rzeczywistości to możliwość ich szybkiego użycia była ważniejsza niż ich dokładność. Lekarze woleli po prostu takie narzędzia, które pozwolą im działać szybko. Wnioski z tych badań pozwoliły później zaprojektować firmie nowe instrumenty chirurgiczne, które pomogły zdecydowanie zwiększyć jej udział na rynku, a lekarzom ułatwiły pracę (Baba 1998). Stosowanie antropologii w projektowaniu jest ostatecznym odejściem od ery fordyzmu3 w gospodarce, gdy konsument nie miał wyboru oraz spojrzenia na biznes i produkt z punktu widzenia jego potrzeb. W USA jest już powszechnie przyjętą praktyką, zwłaszcza w przodujących technologicznie firmach, że etnografia została zaprzęgnięta do projektowania produktów, technologii lub usprawnienia sposobu ich produkcji. Menedżerowie zatrudniając antropologa mają nadzieję, że pomoże im on lepiej zrozumieć zarówno swoich pracowników, jak i klientów, a dzięki temu ułatwi projektowanie produktów, które będą lepiej odzwierciedlały pojawiające się trendy kulturowe. Pozwoli odkryć tym 3 Mowa o epoce, w której przemysł nie brał pod uwagę wielu specyficznych potrzeb swoich klientów, tylko narzucał im z góry swoje rozwiązania. Charakteryzowały ją najlepiej słynne słowa wypowiedziane przez Henry’ego Forda, że klient „może otrzymać samochód w każdym kolorze, pod warunkiem, że będzie to kolor czarny”. �Antropologia w biznesie i przemyśle 307 samym nowe sposoby osiągnięcia przewagi konkurencyjnej, odpowiedzieć na pytanie jak urządzić przestrzeń biurową, aby zachęcała do współpracy lub jak zaprojektować strony internetowe, aby najlepiej pasowały do sposobu myślenia i wykorzystywania ich przez określone grupy odbiorców (McDonough i Braungart 2002). Tak np. amerykański gigant telekomunikacyjny Nynex zatrudnił antropolożkę Patrycję Sachs, kiedy okazało się, że jego pracownicy nie zareagowali zgodnie z oczekiwaniami po wprowadzeniu nowego specjalistycznego oprogramowania swoich komputerów, mającego ułatwić zarządzanie czynnościami konserwacyjnymi. Sachs postawiła hipotezę, że być może problem nie leży po stronie systemu komputerowego, lecz dotychczasowego systemu pracy, który należałoby zrozumieć. Analiza, przeprowadzona przez antropolożkę na podstawie obserwacji uczestniczącej, faktycznie wykazała, że ma on kluczowe znaczenie i nowy system informacyjny zakłócił pewien naturalny sposób pracy, a przez to proces rozwiązywania problemów stał się o wiele mniej skuteczny niż był wcześniej. Wyciągnięto wnioski z tych obserwacji i dzięki antropolożce stworzono oprogramowanie lepiej dostosowane do organizacji pracy w tej firmie (Sachs 1995). Z kolei firmy Apple i AT&T skorzystały z usług antropolożki Bonnie Nardi, aby dowiedzieć się, w jaki sposób ludzie korzystają z ich technologii w swoich domach i biurach. Na podstawie jej badań okazało się np., że nie satysfakcjonował ich zbyt wolny system wyszukiwania tekstu na komputerach Macintosh albo mieli problemy z wyszukiwaniem plików, gdy zapomnieli ich nazwy i woleliby, aby po wciśnięciu przycisku find, system był na tyle inteligentny, aby na podstawie tylko części zapamiętanej nazwy sam go znalazł. Te i wiele innych tego typu szczegółowych obserwacji pomogły inżynierom wymienionych firm na opracowanie inteligentnych systemów wyszukiwania i archiwizacji danych. Badania w ramach „antropologii projektowania” wykorzystują głównie metodę obserwacji uczestniczącej, jednak w przypadku badań na zlecenie trudno ją stosować w klasycznym znaczeniu w postaci długotrwałych badań terenowych. Dlatego tak często wyniki badań komercyjnych są lekceważone przez antropologów akademickich. W biznesie trzeba mieć jednak na uwadze ograniczone fundusze i krótkie terminy realizacji projektów, toteż antropolodzy zmuszani są do ich maksymalnego skracania, choć zdają sobie sprawę, że dobrze byłoby nie robić tego kosztem ilości i jakości pozyskiwanych danych. Antropologowie biznesu, m.in. Sperschneider i Bagger (2003) poszukiwali w związku z tym rozwiązań pozwalających pogodzić te sprzeczne wymagania. W oparciu o zasadę „współpracy” i „uczestnictwa” użytkowników i antropo- �308 Maciej Ząbek logów, stworzyli metodę pozwalającą na tzw. projektowanie w kontekście (design-in-context). Polega ona na przeprowadzaniu spotkań w środowisku użytkowników w oparciu o stworzony przez nich scenariusz. Przejmują oni wówczas kontrolę nad procesem, wprowadzając badacza w przestrzeń swojej pracy, tworząc scenariusze sytuacji, w których dany produkt jest używany. Następnie biorą udział w warsztatach, podczas których robią nagrania wideo, przedstawiające możliwe sposoby użytkowania nowych produktów, pobudzając się w ten sposób do współpracy w procesie projektowania. Ogólnie rzecz biorąc tego typu metody, jak pisze Katarzyna Wala (2010), są jedną z bardziej popularnych perspektyw w antropologii projektowania. Wymagają od badaczy rozwinięcia empatii i zrozumienia użytkowników oraz dostarczenia im bodźców do samodzielnego projektowania. Można to osiągnąć także wykorzystując np. metodę konkursu, jak zrobiono to w trakcie projektu badań dla Nokii (patrz niżej: Badania dla Nokia). Antropolog nie przyjmuje tu punktu widzenia użytkowników ani projektantów, ale stara się łączyć obie perspektywy. Daje mu to możliwość oglądu problemu z trzeciej, tzw. podwójnej, perspektywy i szybszego uzyskania potrzebnych danych (Pink 2007, s. 93). Badania dla Nokia Dobrym przykładem zastosowania antropologii do projektowania nowych produktów, w oparciu o uczestnictwo i współpracę antropologów z użytkownikami, były badania Younghee Junga i Jana Chipchase, podjęte w 2007 r. dla korporacji Nokia (2008). Przypadek ten warto opisać tu dokładniej, tym bardziej, że pokazuje on zarówno mocne, jak i słabe strony tego typu badań. W ramach projektu pod nazwą Open Studio wymienieni antropolodzy mieli przeprowadzić badania warsztatowe w trzech różnych miejscach na świecie, dzielnicach ubóstwa wielkich miast tzw. trzeciego świata – Dharavi (Bombaj, Indie), Favela Jacarezinho (Rio de Janeiro, Brazylia) i Camp Buduburam (Accra, Ghana). Dobrani losowo ich mieszkańcy mieli zaprojektować „idealny telefon komórkowy”. Spotkania były połączone z konkursem i nagrodami na najlepszy projekt. Tą metodą zachęcono użytkowników do samodzielnego projektowania, oddając im głos – tak aby mogli samodzielnie znaleźć związek między technologią a własnym życiem i wyartykułować swoje potrzeby względem telefonów, przedstawiając najlepsze dla siebie rozwiązania. Badacze z uwagi na czas (mieli na każde miejsce po dwa tygodnie), brak znajomości krajów, w których mieli prowadzić badania oraz ich lokalnych języków, musieli na początku w każdej lokalizacji powołać dwudziestoosobowe grupy miejscowych współpracowników, mających pewne doświadczenie np. w socjologii lub dziennikarstwie, przy pomocy których podczas badania �Antropologia w biznesie i przemyśle 309 sondażowego, prowadzonego na ulicy wśród przechodniów, werbowano uczestników warsztatu. Starano się, choć nie do końca skutecznie, przestrzegać parytetu płci i nie werbować analfabetów z uwagi na konieczność (w celu zminimalizowania trudności logistycznych) wypełnienia specjalnego formularza, na którym mieli opisać i narysować swój idealny model telefonu. Ponadto musieli oni podpisać zgodę na udział w badaniu, które nie przewidywało wynagrodzeń w przypadku ewentualnej realizacji któregoś z ich pomysłów w praktyce. W przypadku udziału niepełnoletnich wymagany był podpis rodzica. W ten sposób starano się zabezpieczyć przed ewentualnymi procesami związanymi z wykorzystaniem własności intelektualnej. Zgoda ta była nieodłączną częścią wspomnianego formularza, podpisywana dopiero wówczas, gdy ją wypełniono, aby dać uczestnikom badania większą świadomość tego, co podpisują. W razie konieczności mieli im pomagać powołani lokalni asystenci. Poza tym większość uczestników badania, z wyjątkiem mieszkańców Accry, była już właścicielami telefonów komórkowych, a w każdym razie wiedzieli, do czego one służą. Motywacje skłaniające badanych do uczestnictwa w projekcie były zróżnicowane. Poza szansą wygrania nagród we wspomnianym konkursie, przeważała ciekawość, chęć podniesienia prestiżu w swojej grupie poprzez kontakt z przedstawicielami światowej sławy korporacji, a także, jak w przypadku Brazylijczyków – chęć zabawy, a Ghańczyków – wypełnienia wolnego czasu i zabicia nudy. Na koniec jednak dominowało poczucie dumy z udziału w tym badaniu i z możliwości przedstawienia swoich pomysłów, które mogą zostać wprowadzone w życie. Trzeba dodać, że badaniom towarzyszyła kampania informacyjna, podczas której lokalni artyści tworzyli piosenki (emitowane potem w radiu), obrazy, zdjęcia i logo, które pojawiło się na koszulkach promocyjnych – co oczywiście miało na celu ocieplenie i oswojenie wizerunku marki Nokia. Wspomniane badania pozwoliły odkryć antropologom specyficzne potrzeby użytkowników telefonów w różnych częściach świata, dotyczące zarówno ewentualnego kształtu aparatu, jego funkcji, jak i innych – często zupełnie nieoczekiwanych – zastosowań, bez jakichkolwiek odniesień technicznych lub znaczenia dla komunikacji. Pojawił się np. projekt telefonu w kształcie butelki, która mogłaby unosić się na wodzie w czasie powodzi, a przy okazji zawierać wodę pitną, zgłoszony przez uczestnika z Bombaju. Inny mieszkaniec tego miasta, zmuszony do ciągłej naprawy swego roweru, pragnął, aby telefon obejmował także narzędzie do jego naprawy. Jeden z Brazylijczyków marzył o magicznym „telefonie pokoju”, emitującym fale dźwiękowe zdolne zakończyć każdy konflikt na świecie, a drugi o „telefonie ekologicznym”, pokazującym na �310 Maciej Ząbek ekranie stan środowiska naturalnego w danym miejscu. Autor tego ostatniego projektu, pochodzący także z Rio de Janeiro, upatrywał w nim nadzieję na podniesienie stanu świadomości ekologicznej społeczeństwa. Proponowane kształty aparatów miały natomiast w symboliczny sposób podkreślać zainteresowania, tożsamość, marzenia lub zawód jego właściciela. Chłopak z Brazylii proponował komórkę w kształcie małej piłki nożnej, a dziewczyna z tego kraju pragnęła, aby telefon był wyposażony w mały przybornik, tak aby chodząc na tańce nie musiała ze sobą zabierać torebki. Indus chciał mieć aparat telefoniczny w kształcie paletki do krykieta, a Afrykańczyk w formie stopy. Większość pomysłów obracała się jednak wokół idei tworzenia atrakcyjnych kombinacji znanych już funkcji mogących faktycznie mieć zastosowanie praktyczne. Tak np. w Indiach silnie podkreślano potrzebę zamontowania w telefonach dobrych głośników, aby rozmowy mogły być prowadzone przez większą liczbę osób (np. podczas spotkań rodzinnych), poza tym telefon powinien być wodoodporny (z uwagi na tamtejszy klimat zwłaszcza w porze monsunów) oraz odporny na uderzenia (najlepiej w obudowie z gumy), gdyż ludzi nie stać na częste zmiany telefonów, a te nabyte muszą im służyć przez długi czas. Poza tym dobrze byłoby, aby podawały one informacje o nadzwyczajnych wydarzeniach (pomysł spowodowany wybuchami bomb w Bombaju) czy też sygnalizowały zmianę pogody (pomysł wynikający z tego, że mieszkańcy dzielnic nędzy nie kupują gazet ani zazwyczaj nie słuchają radia). W Brazylii wyrażano pragnienie, aby komórka stanowiła jeden połączony system rozrywki zawierający gry, muzykę i możliwość oglądania telewizji, a także możliwość noszenia jej przy bikini. Matka trojga dzieci z tego kraju, pozostawiająca je często bez opieki, pragnęła natomiast aparatu, który by wyświetlał jej dzieciom informację, gdzie się w danej chwili znajduje i w ten sposób dawał im poczucie jej bliskości. W Ghanie natomiast, gdzie z uwagi na brak elektryczności ludzie nie mają zwykle komputerów w domu, ani często nawet nie słyszeli o Internecie, proponowano, aby telefon jednocześnie pełnił funkcję pendrive’a, służącego do ściągania danych przy okazji pobytu w kafejce internetowej. Proponowano także wyposażyć go w baterie słoneczne, jako tani i dostępny wszędzie sposób jego naładowania, a także, by miał połączenie z Internetem i był zaopatrzony w funkcję translatora tłumaczącego różne języki plemienne tego kraju. Dla ubogich mieszkańców wspomnianych krajów bardzo istotne było, aby telefon komórkowy pełnił wiele funkcji, gdyż umożliwiłoby to oszczędzenie wydatków na inne rzeczy. Na przykład w Indiach wyrażano chęć, żeby można go było nosić jak zegarek, co mogłoby też zmniejszyć ryzyko jego zgubienia �Antropologia w biznesie i przemyśle 311 czy kradzieży, a w Ghanie – żeby obsługiwał jednocześnie kilka kart SIM, co ułatwiłoby jego używanie tym, którzy korzystają z usług kilku operatorów albo tam, gdzie z jednego telefonu korzysta kilka osób. Na koniec warto podkreślić, że nie oczekiwano po badaniach, że pomogą one odkryć nowe technologie, a jedynie przybliżą projektantom potrzeby ludzi z różnych miejsc na świecie i konteksty użycia telefonu, co pozwoli na wprowadzenie innowacji. Metody etnograficzne zastosowane przez Younghee Junga i Jana Chipchase okazały się skuteczne w odkrywaniu emocjonalnych więzi między technologią a człowiekiem, zachęciły do refleksji i spełniły wspomniane oczekiwania. Podsumowując, choć większości tu przytoczonych pomysłów nie wcielono jeszcze w życie, to jednak ich przedstawienie pozwoliło antropologom zrozumieć problemy osób zaangażowanych do badań, dostrzegając te kwestie, których wcześniej w Nokii nie dostrzegano, co w przyszłości zapewne ułatwi jej projektantom stworzenie takich telefonów, które będą lepiej dostosowane do realnego świata i prawdziwych ludzi. Badania organizacji Współczesne badania dotyczące kreowania innowacji i wiedzy w przedsiębiorstwach coraz częściej sięgają po metody jakościowe. Na uwagę zasługuje tu zwłaszcza tzw. antropologia organizacji. Jest to subdyscyplina w antropologii stosująca techniki etnograficzne w celu badań organizacji, czyli grupy osób zjednoczonych wspólnym programem działania, w tym przedsiębiorstw handlowych lub przemysłowych. Przedmiotem zainteresowania są ludzie i relacje między nimi, wewnątrz i na zewnątrz danej organizacji, relacje między pracownikami a dostawcami i klientami, stosunki między kadrą kierowniczą a pracownikami, a wszystko to pod kątem tworzenia strumieni innowacji. Etnografię wykorzystuje się w tych badaniach stosunkowo od niedawna, zastępuje jednak ona coraz częściej badania ilościowe, które nie są w stanie uchwycić tej całej dynamiki procesów społecznych zachodzących w organizacjach (Krogh, Roos, Slocum 1994). Etnografia natomiast pozwala badaczowi obserwować, co ludzie robią na co dzień, prowadzić rozmowy twarzą w twarz z samymi pracownikami, aby w końcu zrozumieć ich zachowanie i rozpoznać w nich pewne wzory postępowania związane również z przekonaniami i wartościami. Innymi słowy, odkryć kulturę danej organizacji. Etnografia, jak piszą socjolożki Anna Mazur i Lidia Zys, wydaje się szczególnie przydatna do uchwycenia dynamiki powiązań wewnątrz organizacji i wykraczających poza organizację, co uważa się za szczególnie istotne, gdyż to z tego typu relacji �312 Maciej Ząbek wyłaniają się innowacje (2005). Pozwala to odkrywać zjawiska powtarzalne i obserwować relacje zwrotne między nimi, a w końcu tworzyć ogólne modele za pomocą teorii wyjaśniających, co się wydarzyło w konkretnym przypadku. Metoda etnograficzna nie oddziela jednak teorii od praktyki w taki sposób, jak robią to teorie zarządzania, coraz bardziej odbiegające od praktyki gospodarczej. W zasadzie mamy tu tylko do czynienia z pewnymi faktami terenowymi, zebranymi przez badacza i pojęciami używanymi przez niego, służącymi do wyjaśnienia ich i uporządkowania. Metoda ta pozwala na identyfikację zachowań i postaw pracowników oraz ich emocjonalnego stosunku do danej organizacji. Pozwala odpowiedzieć na pytania, czy misja przedsiębiorstwa promuje innowacje, czy zdefiniowana jest strategia innowacyjna przedsiębiorstwa, ale także zorientować się w obyczajach i klimacie codziennej pracy, sposobach nawiązywania kontaktów przez pracowników, codziennych praktykach i sposobach działania. Badania tego typu można prowadzić na całej lub tylko na konkretnej podgrupie pracowników, wewnątrz, jak i na zewnątrz organizacji. Celem może być np. określenie dlaczego jedne mechanizmy działają zbyt silnie, a inne nie działają wcale, co przyczynić się może do podjęcia decyzji o zmianie metod zarządzania organizacją, w celu podniesienia jej wydajności. Antropologia organizacji, jako akademicka subdyscyplina antropologii, nie ma sobie jednak ambicji, aby radzić, a tym bardziej zastępować praktyków w organizowaniu i zarządzaniu. Zarządzać oni potrafią sami, jak pisze Monika Kostera, ale mogą potrzebować antropologów, aby pokazali im coś nowego lub dostarczyli im inspiracji (2005, s. 23). Nie kwestionując słuszności tych słów, stosowana antropologia organizacji, wykonywana na zlecenie, musi mieć jednak efekty praktyczne. Zazwyczaj chodzi o opracowanie na podstawie wyników badań, metod oceny procesów innowacji w zakresie np. transferu technologii, wymiany i łączenia wiedzy czy organizowania strumienia innowacji. Analiza struktury sieci relacji pozwala np. określić, kto z kim wchodzi w relacje, wskazać pozycje określonych jednostek w tej strukturze i wyłaniać liderów. Wiedza zaś na ten temat może wydatnie przyczynić się do lepszego zarządzania procesami kreowania innowacji (Mazur, Zys 2005). Zarządzanie wiedzą ukrytą Wiedza ukryta lub też milcząca (inside knowledge, tacit knowledge), jest to wiedza, którą trudną przekazać w formie bezpośredniej komunikacji. Jest przeciwieństwem wiedzy formalnej, dostępnej i łatwo wyrażalnej. Na przykład doświadczony pracownik fabryki zapewne zna całą logistykę swojego zakładu, w którym pracuje. Może mieć w głowie mentalną mapę dróg przemieszcza- �Antropologia w biznesie i przemyśle 313 nia się surowców i półproduktów, wie co dzieje się na halach produkcyjnych dokładniej niż jest to wyrażone na schematycznych rysunkach i podręcznikowych opisach procesu produkcyjnego, nie umie jednak się tą wiedzą podzielić, wyartykułować jej lub skodyfikować, jak określany jest proces przekształcania wiedzy ukrytej w wiedzę jawną. Tymczasem, jest to o tyle ważne, że wiedza ukryta jest często uważana za cenniejszą od formalnej. Wynika z długoletniego doświadczenia danego pracownika, jest wiedzą o tych kontekstach organizacji produkcji, których specjalistyczne podręczniki, z powodów wyżej wymienionych, już nie opisują. Dotyczy to zresztą wszystkich zawodów. Co więcej, ludzie często nie są świadomi tej wiedzy, jaką posiadają, jak i nie zdają sobie sprawy, jak cenna może być ona dla innych. Niemniej praktykantowi, czy nowo zatrudnionemu po szkole zawodowej, nawet najlepiej wykształconemu w swej dziedzinie, nie powierza się samodzielnego stanowiska. Musi z reguły długo praktykować pod okiem swego mistrza, kogoś bardziej doświadczonego, właśnie z powodu braku tej wiedzy, którą trudno się z kimś drugim podzielić. Wymaga to zwykle dłuższego osobistego kontaktu i zaufania. Antropologowie wyspecjalizowani w odkrywaniu tego co ukryte, mogą znacząco przyczynić się do wydobycia wiedzy, którą trudno przekazać pozostałym członkom organizacji, gdyż często zna ją tylko jedna osoba, niczym ostatni ze starców jakiegoś egzotycznego plemienia, który jest skarbnicą dawnych tradycji. Tymczasem jej ujawnienie może pomóc w poprawieniu wydajności pracy w danej firmie i tym samym przyczynić się do zwiększenia jej zysków. Ta umiejętność nazywa się zarządzaniem wiedzą milczącą. Antropologowie byli zawsze, w kontekście badanych przez nich różnych grup kulturowych, zainteresowani, jak jest ona tworzona, wykorzystywana i zarządzana. W pewnym też sensie posiadają do jej otwarcia klucz. Na gruncie organizacji biznesowych mogą pomóc zwiększyć tę wiedzę w ogóle, jednocześnie tworząc nowe formy jej organizacji. Jest to szczególnie ważne w sytuacji szybkich zmian, procesu globalizacji, problemów z różnicami kulturowymi i dekonstrukcji tradycyjnych tożsamości. Wydobycie jej nie musi dokonywać się tylko w wyniku długoletniej praktyki u doświadczonego „mistrza”, ale np. poprzez zorganizowanie rozmów z nowymi pracownikami o historii i tradycji danej korporacji. Uświadomienie sobie tego faktu zawdzięczamy przede wszystkim antropolożce Patrycji Burke, będącej założycielem i dyrektorem Workspace International, która obserwując swoich pracowników odkryła, że wiedza ukryta jest częścią danej kultury i składa się z pewnych nawyków, których ludzie sami zwykle nie rozpoznają (Burke 1988; Laabs 2003; Gwynne 2003). Wielkie korporacje i inne organizacje biznesowe posiadają zwykle olbrzymie bazy danych zawierających historie ich transakcji z klientami, jednak to, �314 Maciej Ząbek co nazywamy wiedzą ukrytą, trudno jest zapisać czy przekształcić w składnik majątku intelektualnego firmy. Poza tym tradycyjne przetwarzanie danych polega zwykle na procesie łączenia lub rekonfiguracji do nowych wzorców i struktur, tymczasem wiedza milcząca, jeśli ma być czymś więcej niż katalogiem faktów lub oświadczeń, wymaga raczej refleksji i dialogu, czyli czegoś, co jest trudne do zaplanowania w ramach codziennej pracy. Jest też zawsze kwestia kosztów jej uprzedmiotowienia czy utowarowienia w porównaniu do ewentualnych korzyści, jakie można z tego wyciągnąć. Wreszcie, jest to zawsze wiedza bardzo osobista i indywidualna, nie przechowywana w bazach danych. Z jednej strony stwarza to konieczność oddzielenia jej użytecznej części od tej, która nie ma tego charakteru i ociera się być może o fałsz. Z drugiej strony, jeśli któraś z kluczowych osób opuści organizację, to choć mówi się, że nie ma ludzi niezastąpionych, jednak będzie to strata, gdyż jej wiedza nie pozostanie w organizacji. Podejście antropologiczne, polegające na przeprowadzeniu tzw. obserwacji uczestniczącej i zdobyciu dogłębnej wiedzy na temat badanej grupy, jest tu szczególnie użyteczne, gdyż może wnieść znaczący wkład do tematu zarządzania wiedzą. Stałe dążenie do klasyfikacji w antropologii także umożliwia otworzenie ukrytej metalogiki systemu oraz idei i wartości łączących organizację w całość, innymi słowy kultury danej organizacji. Przekonanie zaś, że kultura tworzy wzorce zachowań, prowadzi z kolei do założenia, że zachowanie jest przeważnie efektem uwarunkowań społecznych, co prowadzi do tworzenia jego modeli na podstawie szczegółowej obserwacji wielu zachowań w podobnych sytuacjach. Zawierają one wiedzę na temat kluczowych zmiennych oraz reguł decyzyjnych i w postaci pewnych szablonów czy planów mogą zostać upowszechnione dla potrzeb organizacji w określonych sytuacjach. Tak więc zastosowanie modeli jest techniką, która może przyspieszyć analizę otoczenia biznesowego i identyfikację kluczowych aktywów wiedzy ukrytej. Oczywiście, jak w innych obszarach zarządzania, o ile mają one być skuteczne, wymagają namysłu i starannego planowania. Przykładowo Patrycja Burke (1988), proponuje model nazwany przez nią zarządzaniem przestrzenią wiedzy, obejmujący cztery główne obszary: wiedzę osobistą, kapitał intelektualny, możliwości trwałych korzyści oraz rozwoju w przestrzeni pracy. Każdy z tych obszarów należy, jej zdaniem, dokładnie zbadać. W przypadku pierwszego chodzi o dowiedzenie się, jaki rodzaj wiedzy osobistej pracowników jest wykorzystywany przy podejmowaniu decyzji i wykonywaniu zadań zawodowych. Jak zdobyli tę wiedzę? Czy pochodzi ona spoza organizacji czy została nabyta w wyniku współpracy z kolegami i co by się stało, gdyby przestała być dostępna? W drugim należy zbadać, jaki rodzaj �Antropologia w biznesie i przemyśle 315 kapitału intelektualnego istnieje już w organizacji, a jaki może być jeszcze stworzony w przyszłości? Kim są jego właściciele? Jak jest chroniony i w jaki sposób udostępniany innym osobom z organizacji? Następnie należy rozpoznać, w jaki sposób wiedza osobista i kapitał intelektualny może przyczynić się do zapewnienia trwałej przewagi danej organizacji. Jak można ten potencjał wykorzystać bardziej efektywnie i w sposób uniemożliwiający przejęcie go przez konkurencję? Wreszcie trzeba odpowiedzieć na pytanie czy organizacja ma kulturę wspierającą rozwój i czy stosuje tę wiedzę w sposób efektywny. Inaczej, czy jest rozpowszechniana w całej organizacji, czy wszyscy muszą mieć dostęp do tych samych informacji, jakie umiejętności są ważne i jakie są systemy wynagradzania z tym związane. Na koniec badaczka podkreśla, że kluczowe są powiązania między tymi składnikami, wiążące się ze sposobami przechowywania tej wiedzy, własności i zarządzania informacją, tworzące przestrzeń, w ramach której pojawiają się innowacje dające przewagę konkurencyjną. Techniki zaś zaczerpnięte z antropologii dają pewną przewagę nad metodami konwencjonalnymi i mogą wesprzeć innowacyjność i kreatywność pracowników danej organizacji (Burke 1988). Skansen i agroturystyka. Pomysł na „etnograficzny” biznes Na zakończenie wróćmy do jednego ze stereotypowych wyobrażeń etnologa jako specjalisty od folkloru i skansenów. Niewątpliwie niektórzy z naszych absolwentów również nimi zostają, mimo że obecnie studentów zainteresowanych tradycyjną architekturą drewnianą, czy w ogóle tzw. kulturą materialną, a nawet tzw. antropologią rzeczy, nie jest zbyt wielu. Niemniej istnieją i może ich nie interesować żadna z powyższych propozycji pracy w biznesie, a jednocześnie szukają rozsądnej alternatywy zatrudnienia poza muzeum państwowym. Taką alternatywą może być własny komercyjny skansen, zwykle w połączeniu z agroturystyką i gastronomią. Połączenie to wydaje się niezbędne, gdyż z biletów wstępu do samego muzeum trudno byłoby nawet je utrzymać, nie mówiąc już o jakichkolwiek satysfakcjonujących dochodach. Jak wynika z doświadczeń osób, które podjęły się tego typu działalności, skansen czy innego typu muzeum tworzy raczej markę dla pensjonatu czy karczmy przyciągającej turystów, przyczyniając się do wzrostu obrotów. Większość tego typu inicjatyw ma status gospodarstwa agroturystycznego, oferującego noclegi, wyżywienie, organizację okolicznościowych biesiad plus sprzedaż upominków i produktów żywnościowych własnej produkcji. Przy czym �Maciej Ząbek 316 najpewniejszym źródłem dochodów jest właśnie to ostatnie, czyli najlepiej karczma lub choćby skromna jadłodajnia. Sprzyja temu moda na produkty regionalne, zdrową, ekologiczną żywność i ruchu slow food4. Przykładem takiej działalności może być skansen maszyn rolniczych przy gospodarstwie agroturystycznym Romana Gorka z opolskiego, gdzie serwuje się potrawy według tradycyjnych przepisów, np. ser żółty z Lewandówki, czy pierogi postne5. Albo gospodarstwo Anny i Stanisława Jachymków z zamojskiego, zapraszające na podpłomyki, kaszę z soczewicą, kartofle w łupinach z masłem czosnkowym, zupę z młodych pokrzyw, smażone borowiki oraz rosół z grzybów z kaszą gryczaną. Przy okazji zaś można poznać bogate zbiory etnograficzne i geologiczne oraz historię regionu6. Biznes tego typu ma szansę powodzenia, jeśli znajduje się w miejscu już odwiedzanym przez turystów, np. w bliskości parku narodowego, jak wspomniane gospodarstwo Jachymków, czy sanktuarium maryjnego, jak Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego Mariana Garncarskiego w Wambierzycach7, a profil jego ekspozycji jest ściśle powiązany z terenem. Istotna jest reklama, jaką mogą zrobić takiej placówce autorzy przewodników czy pracownicy biur turystycznych. Nie ma co ukrywać, że jest to dość kapitałochłonna inwestycja i decydują się na nią zwykle ci, którym wcześniej udało się zgromadzić interesującą kolekcję, mają kawałek ziemi i dom mogący uchodzić za zabytkowy. W ten sposób rozpoczął swą działalność np. pasjonat historii pan Klemens Leman z Piaszna, budując skansen pod nazwą „osady Gotów”8, czy Jan Solarz, który uratował siedem łużyckich chat, adaptując je na hotel, a przy nich otwierając gospodę łużycką, muzeum i mały ogród zoologiczny9. Być może dlatego przeważają w tej branży raczej folkloryści-pasjonaci, kolekcjonerzy rozmaitych zawodów, rolnicy-wizjonerzy, artyści, a nawet emerytowani górnicy czy wojskowi niż profesjonalni etnolodzy. Ci ostatni z reguły bywają ich konsultantami lub podejmują się prac porządkowo-inwentaryzacyjnych na zlecenie, co niekiedy prowadzi do tego, jak napisała Katarzyna Waszczyńska w swoim rozdziale tej  Ruch Slow food, przeciwieństwo fast food, ruch sztuki życia bez pośpiechu, dotyczący przede wszystkim jedzenia. Popularyzujący spowolnienie, lokalność i zmysłowość, ogólnie zdrowy tryb życia „zgodny z naturą”. 5  Patrz m.in.: http://www.odnowawsi.eu/serwis/index.php?id=491/ (czerwiec 2012). 6  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/3930,guciow-lupcie-w-guciowie.html/ (czerwiec 2012). 7  Patrz: http://www.eholiday.pl/noclegi-pn8541.html/ (czerwiec 2012). 8  Patrz: http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/13857,piaszno-wioska-gotow-i-czarownic.html/ (czerwiec 2012). 9  Patrz: http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,331050.html/ (czerwiec 2012). 4 �Antropologia w biznesie i przemyśle 317 książki, że sami stają się zbieraczami, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Etnolodzy, dysponując przede wszystkim kapitałem wiedzy, mogą mieć zresztą na tym rynku dużą szansę, jeśli zostanie ona połączony z przedsiębiorczością i umiejętnością prowadzenia biznesu. To, co jest bowiem przedmiotem ich wiedzy, tzw. tradycja w połączeniu z krajobrazem, staje się w coraz większym stopniu po prostu „produktem rynkowym”. W krajach zachodniej Europy jest to „produkt” znany już zresztą od dawna i nieźle się sprzedający, w Polsce dopiero wraz z pewnym wzrostem zamożności społeczeństwa zaczyna się rozwijać. Nie jest to zapewne sposób na zdobycie majątku (dochody pojawiają się dopiero po 2–3 latach), niemniej jest to sposób pozwalający zarabiać na życie, jakie się lubi, co dla wielu absolwentów etnologii może być interesujące (Łyś 2006). Konkluzje Sfera bezpośredniej działalności gospodarczej człowieka może stanowić bodajże największy i najbardziej rozwojowy rynek pracy dla przyszłych absolwentów etnologii i antropologii kulturowej. Są oni w tej sferze użyteczni, należą bowiem do najlepiej przygotowanych specjalistów w zakresie stosowania metod etnograficznych i antropologicznej refleksji teoretycznej. Na dzień dzisiejszy, jeśli chodzi o Polskę, istnieje potrzeba szerszego jeszcze uświadomienia ludzi biznesu w zakresie tego, jakie korzyści mogą odnieść, zatrudniając naszych absolwentów. Mimo opóźnień w tym zakresie w stosunku do najbardziej rozwiniętych krajów Zachodu, ten proces właśnie się rozpoczął. Coraz więcej także rodzimych biznesmenów, mających zwłaszcza kontakty z Zachodem, zdaje sobie sprawę, że tzw. antropologizacja biznesu daje niezwykłą szansę na przyspieszenie procesów innowacji zarówno w zakresie produkcji, jak i zarządzania. Jest to zmiana porównywalna z przejściem z telewizji czarno-białej na kolorową. W świecie globalnej konkurencji nie ma powrotu do czasów, kiedy „każdy ford musiał być w kolorze czarnym”, a klient nie miał innego wyjścia, jak tylko to zaakceptować. Dzisiaj uwzględnienie potrzeb i opinii konsumentów, których rozpoznaniem zajmują się antropolodzy, staje się niezbędne, aby odnieść sukces na rynku. Natomiast praca w biznesie nie odbiera bynajmniej antropologom misji typowo poznawczej i wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży wyłącznie swych technicznych umiejętności zbierania i analizy danych. Wręcz przeciwnie, współpraca z biznesem umożliwia dostęp do terenów dotąd nierozpoznanych, a zatem równie egzotycznych, jakie mieli dawniej klasycy tych studiów. Może dostarczyć inspiracji dla rozwoju zarówno technik etnograficz- �318 Maciej Ząbek nych, co wymusza choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Stąd specjalizacja w ramach antropologii biznesu może być ciekawą alternatywą, w tym także dla osób kończących studia trzeciego stopnia, a nie mających możliwości pracy w instytucjach naukowych. Na koniec warto także podkreślić, że praca antropologa w biznesie nie musi wiązać się z naruszaniem podstawowych standardów etycznych antropologii, związanych z zasadą nie szkodzenia swoim badanym. Choć oczywiście niektóre z postulowanych przez środowisko propozycji etycznych, jak zasada informowania zawsze swych rozmówców o tym, że podlegają badaniu, czy też niewykorzystywania zgromadzonych o nich danych na użytek komercyjny, stworzone na gruncie czysto akademickim, wymagają tu korekty, gdyż uniemożliwiłyby w ogóle badanie. Należy przy tym zauważyć, że nawet w studiach typowo akademickich były one często naruszane. Poza tym w biznesie, aby osiągnąć sukces w produkcji i sprzedaży różnorodnych produktów i usług, trzeba stale uwzględniać zmieniające się potrzeby człowieka, a nie działać przeciw niemu. Dlatego można powiedzieć, że tak, jak zasada nie szkodzenia swoim rozmówcom obowiązuje na gruncie antropologii, tak zasada nie szkodzenia swoim klientom (a przecież są to te same osoby) powinna obowiązywać również na gruncie każdego biznesu pragnącego odnosić sukces. Oczywiście w świecie biznesu nie zawsze tak się dzieje, nie ma jak wiadomo rzeczy doskonałych, ale jest to właśnie jeszcze jeden argument za antropologizacją tej dziedziny życia, mogącej przynieść tu pewną poprawę, w interesie zarówno człowieka, jak i samego biznesu. Literatura Baba M. 2006 – Anthropology and Business, w: H. James Birx (red.), Encyclopedia of Anthropology, Thousand Oaks, s. 83–117. Babbie E. 2003 – Badania społeczne w praktyce, Warszawa. Bailey G., Peoples J. 2009 – Essentials of Cultural Anthropology, Wadsworth. Bell G. 2006 – The Age of the Thumb. A Cultural Reading of Mobile Technologies from Asia, „Knowledge, Technology and Policy”, vol. 19 (2), s. 41–57. �Antropologia w biznesie i przemyśle 319 2011 – Intel anthropologist. Fieldwork with the silicon tribe, „New Scientist. Culture Lab”, www.newscientist.com/blogs/culturelab/ (listopad 2011). Buderi R. 1998 – Fieldwork in the Tribal Office, „Technology Review”, May/June. Burke P. 1998 – Anthropological Approach, „Inside Knowledge”, 2 (1), s. 3–12. Diaconu M. 2002 – Phänomenologie Als Speläologie Oder Prolegomena Zu Einer Philosophie des Essens, „Studia Phaenomenologica”, 2 (3–4), s. 65–85. Grudzewski W., Hejduk I. 2000 – Wspieranie innowacyjności przedsiębiorstw, „Organizacja i zarządzanie”, nr 3 (101). Gwynne M.A. 2003 – Applied Anthropology: A Career-Oriented Approach, Boston. Hafner K. 1999 – Coming of Age in Palo Alto, „New York Times”, June 10. Hammersley M., Atkinson P. 2000 – Metody badań terenowych, Poznań. Hercfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Howes D. 2003 – Sensual Relations: Engaging the Senses in Culture and Social Theory, Michigan. Jung Y., Chipchase J. 2008 – Nokia Open Studio: Engaging Communities, 1http://younghee.com/wp/ wp-content/uploads/2008/10/nokiaopenstudio_final_20081030.pdf/ (lipiec 2012). Kersey J.C. 2007 – Design Anthropology, w: G.C. Stanczak (red.), Visual Research Methods: Image, Society, and Representation, Denton, Texas. Klein N. 2000 – No Logo: Taking aim at the brand bullies, Toronto. Kostera M. 2005 – Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych, Warszawa. �320 Maciej Ząbek Kostera M. (red.) 2007 – Kultura organizacji. Badania etnograficzne polskich firm, Gdańsk. Krogh G., von Roos J., Slocum K. 1994 – En Essay on Corporate Epistemology, „Strategic Management Journal”, vol. 15. Laabs, J. 1992 – Profile of an Anthropologist. Corporate Anthropologists, w: A. Podolefsky, P.J. Brown (red.), Applying Anthropology. An Introductory Reader, s. 138–143. Lindstrom M. 2005 – Broad sensory branding, „Journal of Product & Brand Management”, vol. 14, Iss: 2, s. 84–87. Łyś G. 2006 – Rynek pod strzechą, „Rzeczpospolita”, wyd. 620/17 (7311). Maison D., Noga-Bomilski A. (red.) 2007 – Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. Maison D. 2010 – Jakościowe metody badań marketingowych. Jak zrozumieć konsumenta, Warszawa. Makarenko V. 2008 – Tajne służby kapitalizmu. Skąd firmy tyle o nas wiedzą?, Kraków. Mattar F.N. 1996 – Pesquisa de marketing: edição compacta, São Paulo. Mazur A., Jaksa M. 2004 – Organizacja jako strumień wiedzy, „Zeszyty naukowe Politechniki Łódzkiej”, z. 41. Mazur A., Zys L. 2005 – Ocena procesów innowacji wpływających na sukces małych i średnich, przedsiębiorstw – projekt badań, http://autopojetycznawiedza.republika. pl/materialy/polskie/ocena_procesow/oc.doc/ (lipiec 2012). McDonough W., Braungart M. 2002 – Cradle to Cradle. Remaking the Way We Make Things, New York. Nikodemska-Wołowik A.M. 1999 – Jakościowe badania marketingowe, Warszawa. �Antropologia w biznesie i przemyśle 321 Olszewski A. 2009 – Quo vadis, branżo?, „Katalog Polskiego Towarzystwa Badaczy Rynku i Opinii”, s. 28–32. Pink S. (red.) 2007 – Visual Interventions. Applied Visual Anthropology, „Studies in Applied Anthropology”, vol. 4, Berghahn. Rieunier S., Daucé B. 2002 – Le marketing sensoriel du point de vente, „Recherche et Applications en Marketing”, 17, 4. Sachs P. 1995 – Transforming Work: Collaboration, Learning, and Design, „Communications of the ACM”, vol. 38, nr 9, s. 36–44. Sperschneider W., Bagger K. 2003 – Ethnographic Fieldwork Under Industrial Constraints. Toward Design-in Context, „International Journal of Human-Computer Interaction”, 15, (1), s. 41–50. Squires S. 2002 – American breakfast & the mother-in-law: How an anthropologist created Go-Gurt. National Association for the Practice of Anthropology. Retrieved from http://practicinganthropology.org/stories/2002/american-breakfastthe-mother-in-law-how-an-anthropologist-created-go-gurt/ Squires S. & Byrne B. 2002 – Creating Breakthrough Ideas: The Collaboration of Anthropologists and Designers in the Product Development Industry, Westport. Tunstall D. 2012 – Dori’s Moblog. Design Anthropology, http://dori3.typepad.com/my_weblog/design_anthropology/ (lipiec 2012). Wala K. 2010 – Antropologia za_stosowana, http://stosowana.wordpress.com/2010/10 /07/1079/ (lipiec 2012). Wódkowski A. 2007 – Mystery Shoping – badanie jakości usług, w: D. Maison, A. Noga-Bomilski (red.), Badania marketingowe. Od teorii do praktyki, Gdańsk. 2010 – Mystery Shoping – wprowadzenie do metody (materiały szkoleniowe Szkoły Badaczy Rynku PTBRiO), Warszawa. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa8629a97419444088e3ced2a79f9a1a.pdf 639baad78571002c9b055cd99261bede Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki dziennikarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5117 Title A name given to the resource Antropologia w dziennikarstwie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.375-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Marek Arpad Kowalski ANTROPOLOGIA W DZIENNIKARSTWIE Niezależnie od tego, jak byśmy nazwali czy określili temat: „Antropologia w dziennikarstwie” czy „Antropologia a dziennikarstwo” lub „Antropologia i dziennikarstwo”, lub jeszcze inaczej, ale podobnie – rzecz rozważań pozostaje ta sama, sprawiając wszakże pewne trudności w zrozumieniu i przedstawieniu. Lecz odsuńmy na bok wątpliwości nazewnicze. Zadanie polega na tym, by określić wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem: podobieństwa i różnice, a jeszcze dokładniej, by wydobyć elementy wspólne i odrębne oraz takie, które znajdują się na pograniczu jednej i drugiej formy, a wreszcie by znaleźć związki metodologiczne i formalne między jednym a drugim rodzajem działania, wypowiedzi i przekazu, a jednocześnie odmienności charakterystyczne dla obu rodzajów poszukiwań i wypowiedzi przy jednoczesnym widzeniu tego, co może być uznane za wspólne lub podobne, a zarazem wzajemnie przenikające się. Konieczne jest tu pewne dopowiedzenie. Od pewnego czasu dziennikarstwo stanowi jedno z pól badawczych dla antropologii, znacznie szerzej nawet: nie tylko dziennikarstwo, ale ogólnie media (pamiętać trzeba, że w tym układzie dziennikarstwo jest – by tak rzec – fragmentem mediów). Powstają opracowania antropologiczne dotyczące dziennikarstwa, czy ogólniej mediów, jako przejawów kultury (naturalnie kultury jako efektów działalności ludzkiej i zarazem formującej człowieka, by nie odwoływać się tu do klasycznej już, acz nieco przydługiej i „wyliczankowej” definicji Edwarda Burnetta Tylora). Zarazem szukające w tych obu formach aktywności mniej czy bardziej widocznych antropologicznych tropów. Michael Herzfeld w pracy Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie jeden z rozdziałów swej pracy tytułuje Media, obejmując w nim nie tylko dziennikarstwo w czasopismach, ale i telewizyjne oraz radiowe, a także film, seriale i reklamy oraz wszelkie reportaże telewizyjne, słuchowiska radiowe i billboardy oraz rozmaite inne, a pokrewne formy klasyfikowane jako media. Zostawmy jednak na marginesie tak szerokie potraktowanie tematu, by nie pogubić się w szczegółach i skupić się na właściwym temacie naszych rozważań. �376 Marek Arpad Kowalski Podobieństwa i różnice Można rozumieć antropologię w dziennikarstwie w sposób niejako jednostronny, a raczej uproszczony. To znaczy zajmować się antropologią w dziennikarstwie rozumianą jako wypowiedzi dziennikarskie na temat antropologii, a dokładniej – publikowanie artykułów dziennikarskich traktujących o tym, czym jest antropologia, wyjaśnianie w ten sposób założeń nauki, przedstawianie jej wyników badawczych, przybliżanie pewnych terminów i określeń, przedstawianie myślenia antropologicznego jako dobrego sposobu na odbiór i rozumienie świata. Byłaby to swoista popularyzacja nauki. Można też publikować recenzje z prac i książek antropologicznych, zwłaszcza w pismach specjalizujących się w drukowaniu recenzji czy też w działach recenzyjnych rozmaitych pism, także popularnych. Jeśli – dodajmy – redakcje czasopism będą nimi w ogóle zainteresowane, gdyż wiele pism raczej stara się unikać zbyt wielu podobnych artykułów czy recenzji jako uważanych za trudne w odbiorze, a zatem nie przyciągających czytelników. Ta dosyć prosta forma antropologii w dziennikarstwie jest stosowana mimo pewnych trudności związanych z tzw. polityką wydawniczą, nastawioną na publikowanie tekstów „dla każdego”, czyli „dla wszystkich”, a zatem o niezbyt dużej skali trudności w odbiorze, acz korzystna jest dla popularyzacji nauki. Jednak nie tylko o to chodzi. Owszem, popularyzacja antropologii w dziennikarstwie jest ważna, ale jak powiedziano wcześniej, powinniśmy szukać wzajemnych relacji głębiej, niż tylko w artykułach i recenzjach popularyzatorskich. W 1912 r. ukazała się w Krakowie, nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff, praca Psychologia społeczna. Czynności poznawania, której autorem był Zygmunt Balicki, jak głosi wyjaśnienie: doktor praw, członek stowarzyszony Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego. Wbrew tytułowi, czy raczej wbrew dzisiejszemu znaczeniu terminów, nie jest to praca stricte psychologiczna, lecz raczej socjologiczna, zawierająca bardzo wiele elementów i rozważań z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, a właściwie lokująca się na pograniczu tych dyscyplin, czyli socjologii i etnologii (mianem psychologii społecznej określano wówczas socjologię). Znajdujemy tam pewne tropy mówiące o stosunku antropologii do dziennikarstwa i odwrotnie. Systematyzacja umysłowa, łącząca ze sobą wrażenia z obrazami, przechowanymi w pamięci surowej, polega przede wszystkim na skojarzeniu w czasie wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa. Jeżeli każde nowo występujące wrażenie dochodzi do świadomości podmiotu już jako znane w swych charakterystycznych przejawach z przeszłości i pod �Antropologia w dziennikarstwie 377 tym samym względem przewidziane i oczekiwane, przybiera ono cechy wrażenia określonej jakości (Balicki 1912, s. 80). Upraszczając nieco – wrażenia plus obrazy przechowywane w pamięci plus skojarzenia wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa, są to czynności umysłowe albo też rodzaj postępowania charakterystyczny dla antropologii i dziennikarstwa. I dalej nieco bardziej szczegółowo: Jako przykład trudności praktycznej w przeprowadzeniu granicy między duchowymi a funkcyonalnymi przejawami pewnego faktu społecznego, przytoczyć możemy zaniepokojenie, wywołane w środowisku społecznem przez silne wrażenia zewnętrzne: artykuły i wiadomości, zamieszczone w prasie, a temu faktowi poświęcone, zgromadzenia, narady, listy i depesze z tegoż powodu rozsyłane, demonstracye uliczne (odruchy) etc. zaliczymy do zjawisk fizycznych, przedmiotowych, podczas gdy treść wystąpień prasy, narad, komunikatów i haseł podczas demonstracyi wygłaszanych – do zjawisk duchowych (Balicki 1912, s. 99). Wyznaczając granicę między tym, co Balicki określa przejawami duchowymi, a przejawami funkcjonalnymi, czyli rzeczywistymi, realnymi, w jakiś sposób materialnymi, widać ponownie związki między antropologią a dziennikarstwem. A wreszcie swoiste podsumowanie wskazujące na rolę dziennikarstwa i jego związki z antropologią w ówczesnym rozumieniu zagadnienia: Jeżeli stróżem i wyrazicielem uwagi samorzutnej w społeczeństwach współczesnych jest dziennikarstwo, rolę tę w zakresie uwagi dowolnej spełnia publicystyka. Ona to wskazuje, co jest godnego przechowania w pamięci społecznej, co jest symptomatem poznawczym trwałym, a co przemijającym, i daje pierwsze wskazania nowych wyobrażeń twórczych, mających powstać w zakresie kultury narodowej. Publicystyka jest nadto stróżem niezaspokojonych potrzeb społeczeństwa, wyrazem jego pragnień i dążeń, a skierowując uwagę opinii na najdonioślejsze i najgłębiej sięgające zagadnienia bytu narodowego, zwraca ją w kierunku największego oporu zewnętrznego lub wewnętrznego i siłą rzeczy staje się drogowskazem przyszłych wysiłków twórczych (Balicki 1912, s. 263). Jak widać już wówczas, sto lat temu, gdy jeszcze antropologia była przynajmniej u nas w powijakach, zwracano uwagę na jej związki z dziennikarstwem (też w porównaniu z obecnym znajdującym się może nie w powijakach, ale jednak w przedszkolu). Nie wnikam tu w to, co Balicki rozumie pod pojęciami „zjawisk fizycznych”, „zjawisk duchowych”, „symptomatów trwałych” i „symptomatów przemijających”, czy wreszcie „oporu zewnętrznego” i „oporu �378 Marek Arpad Kowalski wewnętrznego”, ani jak je definiuje według ówczesnego rozumienia tych terminów, gdyż wymagałoby to szczegółowej recenzji tej pracy, a przecież nie o to nam chodzi. Dodać jednak należy dla lepszego pojmowania jego poglądów, że „pamięć surowa” odpowiada mniej więcej pamięci potocznej, nie wyniesionej z nauki, „symptomaty trwałe” to takie, które zapadają nam w pamięci na trwałe, w odróżnieniu od „symptomatów przemijających” czyli chwilowo goszczących w naszej umysłowości, wreszcie „opór zewnętrzny” to taki, który stawia nasz umysł przed przyjęciem realnych faktów zachodzących w naszym otoczeniu, a „opór wewnętrzny” to wzdraganie się przed przyjęciem faktów niezgodnych z naszymi poglądami i przyzwyczajeniami. To pokrótce tyle, żeby zrozumieć co Balicki rozumie pod tymi określeniami. Dokładne wyjaśnienia znajdują się w rzeczonej pracy i są czerpane z ówczesnego katalogu psychologicznego i socjologicznego. Dla naszych rozważań mają jednak drugorzędne znaczenie (ich znaczenia możemy zresztą domyślać się z kontekstu, w jakim występują). Najbardziej istotne wydaje się to, że już wtedy dostrzegano rolę antropologii w dziennikarstwie i rolę dziennikarstwa w antropologii, aczkolwiek w sposób rozłączny, niezupełnie przenikający się, chociaż zarazem często tożsamy, zwłaszcza przypisując jednej i drugiej formie wypowiedzi chęć obserwowania i badania świata, jego zrozumienia i wyjaśnienia. Uderza również u Balickiego fakt idealizowania dziennikarstwa dla formowania wyrażania i zaspokajania potrzeb społecznych; idealizowania wzbudzającego dziś pewne poczucie sceptycyzmu, czy rzeczywiście tak jest. W każdym razie dziennikarstwo zostało potraktowane jako pomocne w kształtowaniu postaw społecznych, czy raczej enkulturacji – pomocne dla wszelkich działań antropologicznych, a zarazem antropologia jako pomocna dla dziennikarstwa dla lepszego rozumienia świata i jego objaśniania. Ale przyjmijmy takie stanowisko z dobrodziejstwem inwentarza, w końcu takie były na ów temat poglądy na progu XX wieku. Zresztą i obecnie przy traktowaniu dziennikarstwa jako domniemanego „bytu idealnego”, nie pamiętając o jego współczesnych dewiacjach, jest to pogląd teoretycznie zasadny. A że praktyka częstokroć odbiega od ideału, to już odrębne zagadnienie. Dodajmy jeszcze dla uzupełnienia, że w dziennikarstwie mylone są niejednokrotnie pojęcia etnografii, etnologii i antropologii, a wreszcie że antropologia często bywa utożsamiana z antropologią fizyczną. Dodam na podstawie własnych obserwacji i rozmów (jeśli są one w jakiś sposób reprezentatywne), że kiedy mówię o antropologii (w domyśle kulturowej, acz nie dodaję tego przymiotnika), słyszę zdziwienie, że przecież to „badanie kości” czy coś podobnego, w każdym razie rozumiana ogólnie, jak powiedziałem, �Antropologia w dziennikarstwie 379 jako wyłącznie antropologia fizyczna. Trzeba dopiero dłuższego tłumaczenia, by rzecz wyjaśnić. Przydałoby się zatem, zwłaszcza ze strony antropologów, dokładniejsze wyjaśnienie, co należy rozumieć pod mianem antropologii, by w dosyć powszechnym odbiorze dziennikarskim nie była utożsamiana jedynie z jedną jej „częścią” (fizyczną). Ale to na marginesie. Znów jednak wróćmy do tematu. Logika versus emocje Na przestrzeni co najmniej stulecia mamy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się antropologii i dziennikarstwa, aczkolwiek początkowo jeszcze delikatnym, nie sformalizowanym, albo może raczej z poczuciem, czy trochę bardziej ostrożnie, wyczuwaniem wzajemnych związków lub pewnych podobieństw, później dopiero bardziej wyraźnym. Lecz po tej wycieczce historycznej wróćmy do istoty problemu. Otóż należy od razu stwierdzić, że wszystko to, co podlega opisowi antropologicznemu, podlega także opisowi dziennikarskiemu. I odwrotnie: to, co podlega opisowi dziennikarskiemu, podlega także opisowi antropologicznemu. Innymi słowy, wszelkie zjawiska i fakty, które są przedmiotem badawczym antropologii, mogą być zarazem przedmiotem obserwacji dziennikarskiej. I odwrotnie: zjawiska i fakty, jakie bywają przedmiotem relacji dziennikarskich, mogą być także przedmiotem badań antropologicznych i wyciąganych na tej podstawie wniosków. Naturalnie, nie wszystko, co jest opisem dziennikarskim, nadaje się do przełożenia na pojęcia i język antropologii, tak jak i nie zawsze opis antropologiczny nadaje się do przełożenia na dziennikarstwo. Dodajmy, że opis dziennikarski teoretycznie powinien być gładki, potoczysty, językowo poprawny i ładny. W porównaniu z nim opis antropologiczny językowo bywa niekiedy chropowaty, elegancja językowa może mieć znaczenie drugorzędne. Jednakże są liczne pola wspólne pozwalające eksploatować je zarówno w sposób antropologiczny, jak i dziennikarski, a także śledzić założenia antropologiczne w dziennikarstwie. Na tym, jak sądzę, polega przede wszystkim istota antropologii w dziennikarstwie: wspomniane wspólne pola zainteresowań dające możność szukania tropów antropologicznych w wypowiedziach dziennikarskich i odwrotnie – możliwości dziennikarskich w poczynaniach antropologicznych. Narzuca się w tym miejscu przykład może nieco kontrowersyjny, ale trafny – mianowicie to, co od 10 kwietnia 2010 roku dzieje się w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Prezydenckim. Nie oceniam tych wydarzeń w żaden sposób, podaję jednak jako wyraźny przykład. Wydarzenia �380 Marek Arpad Kowalski te i wszystko, co się tam dzieje, obrosło niezmiernie licznymi artykułami dziennikarskimi, kontrowersjami, publicystyką. Wszakże antropolog przypatrując się tym wydarzeniom, znajdzie dla siebie liczne tematy badawcze: narodziny mitu (na temat postaci Lecha Kaczyńskiego), tworzenie się wspólnoty, sakralizacja terytorium, stosunek do religii (krzyża jako symbolu i Kościoła jako instytucji), sprawa wykluczenia, stosunek „my” i „oni”, potoczne postrzeganie państwa, relacje między grupą a jednostką... Zapewne można by znaleźć wiele innych tematów przyciągających naukowca (rozwinięcie tych przykładów to odrębne zagadnienie, tu podaję je hasłowo). W każdym razie widać dobitnie, że to, co jest przedmiotem opisu dziennikarskiego, staje się przedmiotem badawczym dla antropologii. Przypominam: nie oceniam, nie komentuję, ale widać tu dobitnie, jak funkcjonuje lub może funkcjonować antropologia w dziennikarstwie, przynajmniej na poziomie uogólnionym. Podobnych przykładów z aktualnego życia publicznego można by przytoczyć więcej. Chociażby sprawa OFE (renty i emerytury), obecność naszych wojsk w Afganistanie, kwestia ewentualnej elektrowni atomowej w Polsce, zjawisko tzw. kibiców stadionowych i wiele innych spraw, jakimi żyje obecnie dziennikarstwo i jakimi będzie się karmiło w przyszłości. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że podobne tropy antropologiczne znajdują się nie tylko w dziennikarstwie, ale i w literaturze pięknej. Są liczne tytuły powieściowe będące wprost antropologią. Można w tym miejscu wymienić takie przykłady, jak chociażby Kirgiz schodzi z konia (Warszawa 1974) Ryszarda Kapuścińskiego, Boża podszewka (Warszawa 1997 – na tej podstawie powstał serial telewizyjny pod tym samym tytułem emitowany kilkanaście lat temu) Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz, Traktat o łuskaniu fasoli (Kraków 2006) Wiesława Myśliwskiego, Huta (Wołowiec 2007) Grzegorza Kopaczewskiego. To tylko kilka przykładów wybranych przypadkowo. Można by wymienić ich znacznie więcej, ale nie będę tego czynił, ponieważ związki między antropologią a literaturą piękną także bywają wyraźne, lecz dokładne ich prześledzenie odbiega od tematu zajmującego się antropologią w dziennikarstwie. Jeśli zostały tu przywołane, to marginalnie, żeby pamiętać i o tych także relacjach. Wracając do głównego nurtu rozważań, warto w tym miejscu zauważyć rzecz niezbyt często dostrzeganą, acz ważną. Mianowicie uwadze często umyka to, że absolwenci antropologii uprawiający badania etnograficzne mają niejako automatycznie przygotowanie dziennikarskie, chociaż nie zawsze jesteśmy tego świadomi. Na czym to polega? Etnograf przygotowujący się do badań na jakimś terenie czy na jakiś temat musi wiedzieć o co pytać swoich ewentualnych informatorów, jak to czynić, jak ich dobrać, jak skłonić do możliwie otwartych i dokładnych wypowiedzi, �Antropologia w dziennikarstwie 381 a wreszcie jak przełożyć te wypowiedzi na „swój” etnograficzny język utrzymany w ryzach przejrzystej logiki. Podobnie dziennikarz. Szykując się do napisania reportażu, felietonu, wywiadu lub jakiejkolwiek podobnej formy wypowiedzi, musi przygotować się do tego i wiedzieć, co chce powiedzieć i o co pytać informatorów, jak ich dobrać, jak skłonić do wynurzeń, gdy zrazu niechętnie mówią czy to z powodu skrępowania, czy dla jakichś innych przyczyn, a na koniec jak to przełożyć na obowiązujące formy dziennikarskie. Metodologia więc wywiadu, publicystyki, felietonu albo jakiejkolwiek innej wypowiedzi dziennikarskiej lub też bardziej generalnie zebrania materiału czy to dziennikarskiego, czy etnograficznego jest bardzo podobna, jeśli nie wręcz taka sama. Ale oprócz niewątpliwych podobieństw, są także różnice i to istotne, polegające na odmiennych w efekcie formach wypowiedzi, stylistyce, metodologii (w głębszym jej rozumieniu), przeznaczeniu i ostatecznych efektach. Antropolog musi pamiętać o tym, by przedkładane przez niego fakty były ze sobą powiązane logicznie, by jedne wynikały z drugich, a późniejsze wiązały się z wcześniejszymi, a wszystkie powinny być dobrze osadzone w postrzegalnych i udokumentowanych realiach. Musi także dbać o to, by były racjonalne, nie zbaczające w stronę domniemanych legend lub mitologii, a nawet opowieści „wyssanych z palca”, którymi informator może bezwiednie albo świadomie „karmić” badacza, on zaś powinien być czujny i nie dać się sprowadzić na manowce, zatem informacje prowadzące do ogólniejszych spostrzeżeń musi poddać weryfikacji i dociekać co kryje się pod pewnymi symbolami a nawet niedopowiedzeniami, tzw. „wymownym milczeniem”, gestami i mimiką, w ogóle mową ciała i spod tej warstwy ujawniać istotę sprawy. Podsumujmy zatem: logika, wzajemne powiązania faktów ujawniające rzeczywisty stan rzeczy, no i wystrzeganie się dowolności w interpretowaniu faktów. Interpretacja musi być zbudowana na jak najdalej idącym prawdopodobieństwie. Nie ma tu miejsca na zupełną dowolność czy pozwalanie sobie na ujawnianie rozmaitych sympatii czy antypatii w jakiejkolwiek sprawie. Własny pogląd powinien być podporządkowany racjonalności i obiektywizmowi. Na własne zdanie można sobie pozwolić dopiero w podsumowaniu, zastrzegając wszakże, że jest to osobiste zdanie autora. W razie wątpliwości czy niemożności jednoznacznych stwierdzeń potwierdzanych twardo faktami, dopuszczalne są jedynie zastrzeżenia czy też ostrożności w rodzaju: „wydaje się”, „można sądzić, że...”, „przypuszczalnie” itp. Natomiast, aczkolwiek w dziennikarstwie też mamy do czynienia z interpretacją, to wątpliwości nie są obudowywane zastrzeżeniami „wydaje się”, „można przypuszczać” i podobnymi. A w każdym razie są one rzadko stosowane. Naj- �382 Marek Arpad Kowalski częściej bowiem mamy do czynienia z jawnym, bezwzględnym i bezpośrednim wyrażaniem przeważnie jednoznacznej opinii, że tak właśnie dokładnie jest, jak zostało przedstawione w tekście. Fakty nie wymagają potwierdzenia i nie muszą wynikać jedne z drugich. Fakty – przyjmuje się – po prostu są, a samo ich istnienie jest już eo ipso podawane odbiorcy jako dowód ostateczny. Owszem, istnieją między nimi powiązania w twórczości dziennikarskiej, ale dosyć luźne, nie wymagające dokładnego ukazywania wzajemnych związków i zależności. Niejako „są, bo są” i oczekiwana jest zgoda na nie czytającego, bez wgłębiania się w konteksty i szukania ewentualnych relacji między nimi. Media masowe zdefiniować możemy jako media komunikacyjne, które są – lub też mogą być – rozpowszechniane na szeroką skalę, praktycznie w identycznej formie; w ich poczet zaliczamy nie tylko film, wideo, telewizję, radio czy drukowaną prasę – czyli formy, które najczęściej mamy na myśli mówiąc o „mediach” – ale też odbitki litograficzne, billboardy reklamowe oraz Internet. Sęk w tym, by nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali. Pod pewnymi względami media masowe przypominają niektóre ze skrajnie zlokalizowanych wytworów kultury. Na przykład gazety są w równym stopniu co ludowe pieśni skore do redukowania zbliżonych w jakikolwiek sposób zdarzeń do stosownej formułki – obciążonej jednak pokaźnym bagażem symbolicznym – co w rezultacie prowadzi do ich ujednolicenia (Herzfeld 2004, s. 404–405). Media masowe z natury rzeczy są mediami komunikacyjnymi. Znaczy to, że służą komunikacji ze społeczeństwem. Najbardziej jednak istotne wydaje się tu pojęcie redukowania jako zdecydowanie odróżniającego dziennikarstwo od antropologii. Mianowicie dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów do jak najbardziej prostych i oczywistych stwierdzeń, zamykając je na ogół we względnie krótkich formułach, niejednokrotnie schematycznych i często abstrahuje od złożoności kontekstów – akurat odwrotnie aniżeli czyni to antropologia, uwzględniająca złożoność wydarzeń i ich konteksty. Gdy antropologia rozkoszuje się – można barwnie powiedzieć – złożonością faktów i zdarzeń, ich niejednoznacznością, pozwalając każdemu na wypracowanie i pielęgnowanie własnego punktu widzenia czy własnej interpretacji, krytycznego spojrzenia na to, co zostało przedstawione, to media odwrotnie – redukując złożoność faktów do prostych stwierdzeń i pomijając konteksty i wszelkie uwikłania owych faktów, tworzą uproszczone standardy ocen, podając bez wahania co jest prawdziwe, a co nie, co jest złe, a co dobre, co jest właściwe, a co nie, a czynią to na masową skalę, jawnie albo skrycie wpływając na czytelników, aby przyjęli owe standardowe oceny tak jakby były ich własne. �Antropologia w dziennikarstwie 383 Zapewne to miał na myśli Herzfeld w przytoczonym wyżej cytacie, by „nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali”. Skalę można w tym znaczeniu pojmować jako względnie skromny nakład i odbiór prac antropologicznych w porównaniu ze skalą i powszechnym odbiorem artykułów dziennikarskich (wysokie nakłady gazet i czasopism i liczne bardzo grono odbiorców). Doniosłość skali w tym przypadku oznacza masowość ocen; można powiedzieć, że ilość przechodzi w tym przypadku w jakość – im coś jest większe, staje się automatycznie bardziej prawdziwe (aczkolwiek wiemy, że nie musi odpowiadać to prawdzie). Tym bardziej, że media wskutek takiego odczytywania ich przesłania bywają często źródłem tworzenia samooceny, dzięki czemu wiemy (powinniśmy wiedzieć) jak życie nam się układa, czy jest dobre, czy nie bardzo, zatem wpływają na nas nie tylko w sposób informacyjny, ale i normatywny. Zwłaszcza że media niejako same z siebie tworzą ramy tego, co istotne, albo inaczej: tego, co za istotne powinno być powszechnie uważane, narzucając bezwiednie albo świadomie taki pogląd odbiorcom. Wspomniana w cytacie identyczna forma jest dlatego identyczna (przepraszam za tautologię), że występuje we wspomnianej masowej skali. Masowej, to znaczy przyjmowanej przez zdecydowaną większość odbiorców jako fakt nie podlegający dyskusji. Innymi słowy następuje redukcja zjawisk i zdarzeń do pobieżnych formułek podawanych jako fakty do masowego i szybkiego przyswojenia sobie, bez wgłębiania się w ich współzależności, konteksty czy odmiennie postrzegane kontrowersje. Dziennikarstwo ujawnia w tym miejscu jedną z bardziej pospolitych cech dyskursu biurokratycznego, w którym – w wyniku aktywnego stosowania błędnie umiejscowionej konkretności – standaryzacja retoryki stwarza iluzję gruntownej faktyczności – czy też, innymi słowy, czystej referencyjności (Herzfeld 2004, s. 405). Referencja, a więc niezgodność (czy chociażby względna niezgodność) między stanem rzeczywistym a opinią na jego temat, zdaniem Herzfelda, jest jedną z cech dziennikarstwa. Czy nam się to podoba czy nie, właśnie narzucanie przez dziennikarstwo, w sposób mniej czy bardziej jawny, poglądów do możliwie powszechnego wierzenia, niezależnie od rzeczywistego stanu rzeczy, stanowi o jego istocie. Należy w tym miejscu pamiętać o tym, co rzadko jest wspominane lub znane odbiorcom twórczości dziennikarskiej, a co ma wpływ na wspomnianą referencyjność, że dziennikarze w swojej pracy orientują się dosyć powszechnie, a może głównie na innych dziennikarzy, będących dla nich źródłem wiedzy i ocen, ponieważ często wielu z nich nie ma czasu (a bywa, że i chęci) dla pogłębiania swojego zasobu wiedzy, a przecież �384 Marek Arpad Kowalski każdy chce, by jego koledzy po fachu doceniali jego profesjonalizm. To jest owa „iluzja gruntownej faktyczności” niejako wymuszana przez samą istotę dziennikarstwa – dostarczenia odbiorcom szybkiego i nieskomplikowanego oglądu świata. Owszem, podobnie w antropologii też niejednokrotnie mamy do czynienia z orientowaniem się na zdania i poglądy innych badaczy i ich sądy i poglądy, ponieważ trzeba pamiętać, że: Etnografia jest od początku do końca uwikłana w pisanie (Clifford 2000, s. 33). Wychodząc od tego stwierdzenia, zauważmy, że pisanie – każde pisanie, antropologiczne, dziennikarskie czy jakiekolwiek inne – polega nie tylko na krytycznym odbiorze, ale również pretenduje do bycia mniej lub bardziej czymś w rodzaju prawdy objawionej. Zatem odnajduje się tu podobieństwo antropologii do dziennikarstwa (albo odwrotnie), gdyż dziennikarstwo jest właśnie pisaniem. Oczywiście dotyczy to dziennikarstwa prasowego, ale nie tylko prasowego, bo jednakże przy uwzględnieniu wszelkich różnic w formach wypowiedzi i innych jego form, także telewizyjnego, radiowego, Internetu. Podobnie i antropologia nie jest jedynie pisaniem, lecz przekazem słownym i wizualnym, też bowiem sięga do telewizji, radia i Internetu. Potraktujmy więc „pisanie” jako skrót myślowy, uwzględniający najrozmaitsze, nie tylko piśmienne formy przekazu. Wracając zaś do poprzedniej uwagi dotyczącej orientowania się na innych badaczy, występuje to zjawisko i w antropologii, lecz jest to wyraźnie zaznaczane, że np. X uważa tak, zaś Y inaczej i te różnice są motywowane przebiegiem własnych badań i spostrzeżeń, nie zaś pędem do stosowania schematycznych formułek. James Clifford w eseju na temat badań Marcela Griaule’a wśród afrykańskich Dogonów dosyć złośliwie zauważył: Nawet jeśli jest prawdą, że kluczowi informatorzy zostali „zgriaulizowani”, sam zaś Griaule się „zdogonizował” [...] to nie można z tego wywnioskować, że stworzona przez Griaule’a wersja Dogonów jest fałszywa (Clifford 2000, s. 70). Jak widać, kontrowersje między antropologami polegają na dokładnym przypatrywaniu się faktom i ich interpretacji, dalekie jednak są od pośpiesznych, schematycznych uogólnień. Natomiast w przypadku dziennikarstwa żyjemy w świecie symulacji, w którym najważniejszą funkcją znaku jest wymazanie rzeczywistości i jednocześnie ukrycie jej (rzeczywistości) zniknięcia. Wszelkie wartości są zazwyczaj nieostre, a ich interpretacja staje się dowolna, aby tylko była zgodna z potocznym myśleniem. �Antropologia w dziennikarstwie 385 Z drugiej wszakże strony wzmiankowane przypadki znane są wśród antropologicznych taktyk dyskursywnych jako technika sepizacji. Słowo pochodzi od anglojęzycznego skrótu SEP (somebody else’s problem). Sepizacja zatem polega na tym, że rozważany problem może zostać przemilczany albo uznany za nieważny poprzez sposób, w jaki się go omawia, pomimo że jest ważnym fragmentem rozmowy czy dyskusji. Chodzi więc w tym przypadku o przeforsowanie własnego punktu widzenia, kosztem zniwelowania punktu widzenia kontrpartnera czy kontrpartnerów, za pomocą odpowiednich zabiegów słownych. Sposoby stosowania sepizacji zajmują się nie tylko sprawami uważanymi za nieważne (dokładniej: sprowadzaniem spraw ważnych do kategorii spraw nieważnych), lecz i tym, w jaki sposób sprawy nabierają ważności lub ją tracą. Każdemu bowiem aktowi unieważnienia towarzyszy akt odwrotny: nadanie ważności sprawom innym. Jest to kontrsepizacja. Podobne do sepizacji i kontrsepizacji (albo też pokrewne) są manipulacje za pomocą stosowania cliché, czyli uproszczenia fałszującego rzeczywisty stan rzeczy. Nie każde uproszczenie jest cliché, tylko takie, które maskuje szczególny charakter opisywanego stanu rzeczy. Zabieg taki uważany jest za tendencyjny, ponieważ przy jego stosowaniu dominuje chęć osiągnięcia pożądanego skutku, realizacji jakiegoś zamiaru czy uzyskania wpływu na odbiorców lub czytelników. Umożliwia on to w ten sposób, że słowo lub zdanie napisane albo wypowiedziane zrazu jako komunał bez pokrycia w rzeczywistości (zafałszowanie stanu rzeczy) stopniowo staje się czymś możliwym do wyobrażenia, możliwym do dokonania, a wreszcie czymś dokonywanym. Bywa i tak, że przypadek indywidualny, podawany jako jednostkowy, staje się uogólnieniem. Zatem cliché zmienia rzeczywistość udając, że ją opisuje. Ktoś stosujący wspomniane techniki manipulacyjne (sepizacja, kontrsepizacja, cliché) rości sobie prawo do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Zgoda, że interpretacja może być także rodzajem wyjaśnienia, aczkolwiek tych wyjaśnień może być wiele, tyle ile interpretacji, a żadne z nich nie może pretendować do prawdy jedynej. Interpretacja może być tylko dociekaniem prawdy. Zatem pojawia się dalsze pytanie, kto (jaka interpretacja) ma reprezentować tożsamość i autentyczność prawdy? To pytanie nieustannie znajduje się w zawieszeniu. Możemy tylko domniemywać w oparciu o własną wiedzę i zmysł krytycyzmu. Tak jest w antropologii, gdy spoglądamy na odmienną interpretację innych naukowców i wybieramy tę, z którą się zgadzamy. W dziennikarstwie podobny wybór interpretacji jest mocno ograniczony. Tekst dziennikarski nie wdaje się w takie subtelności, przedstawiając to, co uważamy za interpretację, jako fakt. Tu kryje się „iluzja gruntownej faktyczności”, podniesiona przez Herzfelda. �386 Marek Arpad Kowalski Istota gruntownej faktyczności Jeżeli podobne techniki i zabiegi stosowane są w pewnych przypadkach w antropologii, to widać wyraźnie pewne relacje i podobieństwa z dziennikarstwem, z tym że w tym drugim przypadku czynności manipulacyjne są stosowane wprost i nie tak bardzo ukryte, jak w przypadku antropologii. Słowo i znak w dziennikarstwie bywają oderwane od swojej treści i odwołują się do innego słowa i znaku podawanych jako właściwe. Co ważniejsze, o ile przy wszelkich podobieństwach w antropologii można względnie trafnie wytropić manipulacje, a zawsze znajdzie się wcześniej czy później ktoś, kto zwróci uwagę na niedokładności lub nadinterpretację, o tyle w dziennikarstwie jest to znacznie bardziej trudne. Dlaczego? Charakterystyczną cechą mediów publicznych jest tworzenie pewnego, publicznego języka, który można powielać w nieskończoność i rozpowszechniać potencjalnie w jak najrozleglejszych przestrzeniach (Herzfeld 2004, s. 405). To jest też owa, inaczej określona herzefeldowska „gruntowna faktyczność”, czyli jeden z elementów odróżniających (przy wielu cechach wspólnych, a przynajmniej podobnych) dziennikarstwo od antropologii. To pierwsze działa w masowej skali, ta druga w skali znacznie mniej masowej. To pierwsze zorientowane jest na bardzo szeroki krąg odbiorców, ta druga na krąg odbiorców zawężony do grona fachowców i ewentualnie osób specjalnie nią zainteresowanych. Dziennikarstwo z założenia i z praktyki postępowania jest, jak wskazano, twórczością masową, dla wszystkich. Wśród tych „wszystkich” znajdują się osoby od – nazwijmy tak mało elegancko – prostaczków, kierujących się na co dzień wiedzą potoczną, do wyrafinowanych intelektualistów z rozwiniętym zmysłem krytycznym i samokrytycznym. Ma więc trafiać do każdego i to tak, by każdy zrozumiał przekaz dziennikarski, a jeszcze lepiej, by uznał go za „swój”, to znaczy odpowiadający mu zawartym w nim przesłaniem. Z pewną przesadą można stwierdzić, że dziennikarstwo jest swojego rodzaju masową misją, nakierowaną na jak najszerszy krąg odbiorców. Ponieważ zaś dziennikarstwo jest formą komunikacji nie tylko masowej, ale i często jednocześnie politycznej, najważniejsze są fakty, informacje i siła argumentów, a wszystkie one zredukowane dla zawładnięcia zbiorową wyobraźnią, nadającą działaniom i ideom wymiar symboliczny, uproszczony zarazem dla lepszego i bardziej efektywnego przyjęcia przez odbiorców. Wcześniej wspomniane zostało, że – z warsztatowego czy metodologicznego punktu widzenia – antropologowie otrzymują, niejako nieświadomie, �Antropologia w dziennikarstwie 387 przygotowanie dziennikarskie. Ta relacja działa i w drugą stronę. Dziennikarze równie automatycznie korzystają, a przynajmniej po części są profesjonalnie przygotowani do myślenia antropologicznego. Mianowicie przynajmniej teoretycznie dziennikarze mają za zadanie poznawać świat i rzetelnie przedstawiać go odbiorcom, czyli społeczeństwu. A właśnie takie założenie przyświeca antropologii. Widać tu znów wyraźnie relacje między jedną a drugą formą wypowiedzi. Jeżeli w tym dziennikarskim, masowym, powszechnym przekazie dla wszystkich mieści się antropologiczny punkt widzenia, to dobrze; a często mieści się. Bo znaczy to, że ów punkt widzenia, czy też sposób objaśniania świata staje się ważny i też znajduje odbiorców, powodując bardziej krytyczny i zróżnicowany odbiór rzeczywistości. Powoduje to rozszerzenie możliwości dziennikarskich, a także, niejako przy okazji, antropologicznych, bo i w tym ostatnim przypadku wyraźnie, a przynajmniej potencjalnie poszerza krąg odbiorców. Chociaż trzeba pamiętać, że między dziennikarstwem a antropologią nie istnieje rywalizacja w dążeniu do masowości. Dziennikarstwo z założenia nastawione jest na masowość. Antropologia nie startuje w tym wyścigu, chociaż ambicją niektórych antropologów bywa też masowy odbiór ich prac. Naturalnie nie tak masowy, jak twórczości dziennikarskiej, ale jednak możliwie szeroki. Aczkolwiek należy pamiętać, że misją antropologii jest przedstawianie złożoności świata (a nie jego prostoty), wydobycie skomplikowanych kontekstów, uwikłań, rozmaitych powiązań i ujawnienie ich. Przedstawianie złożoności świata jest także zadaniem dziennikarstwa, chociaż jak powiedziano wcześniej, odbywa się to na innym poziomie. Nie tylko znacznie bardziej masowym, ale i – w porównaniu do antropologii – uproszczonym. To uproszczenie wynika z bardzo prostego powodu: aby trafić do możliwie dużej grupy odbiorców i być przez nich zrozumianym. Dotyczy to także problemu interpretacji, gdyż występuje on i w dziennikarstwie, ale ponownie na innym poziomie. Interpretacja w dziennikarstwie bywa, w porównaniu z antropologią, mocno uproszczona, stosowana nie drogą żmudnego dochodzenia do niej, lecz „od jednego rzutu”. Dzieje się tak z powodów wcześniej wskazanych: masowości dziennikarstwa i w związku z tym konieczności szybkiego i bezkonfliktowego trafienia do odbiorcy, który powinien zrozumieć zabieg interpretacyjny bez konieczności wchodzenia do niego jak do labiryntu. Musi być wyłożony prosto. Formy wizualne Ciekawe rozważania wiążące się z tematem przedstawia Sławomir Sikora w artykule O problematyczności wizualności w antropologii, zamieszczonym �388 Marek Arpad Kowalski w zbiorze Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Autor skupia się, jak wyjaśnia tytuł, na formach wizualnych, takich jak fotografia czy film, ale pamiętajmy, że w dziennikarstwie mamy też do czynienia z wizualnością, ponieważ fotografia i film również mogą być formami wypowiedzi dziennikarskiej samodzielnej albo uzupełniającej wypowiedź pisaną lub mówioną. Zresztą należy zdać sobie sprawę, że pisanie także jest rodzajem wizualności: czytamy, a więc obserwujemy słowa, zdania, akapity, całą myśl zawartą w znakach pisarskich, które najpierw przyswajamy sobie patrząc, a więc czytając i dopiero w ułamek sekundy później to, co odbieramy, widzimy (to znaczy nie tylko patrzymy, ale rozumiemy to, co widzimy), zatem wizualnie czytanie zamienia się w rozumienie umysłowe. [...] widzenie (w odmienności do patrzenia) zawsze zawiera sporą domieszkę interpretacji (Sikora 2006, s. 183–184). Formy wizualne zawierają, bo muszą ze swej istoty zawierać, interpretację. Kluczem wszakże jest tu nader trafne przeciwstawienie pojęcia „patrzenia” pojęciu „widzenia”. Wiemy przecież, że „patrzeć” to nie znaczy dosłownie „widzieć”. Ta para pojęć odpowiada innej, przekładając na konwencję pisaną lub mówioną, stricte już dziennikarskiej: „czytać” i „rozumieć”, gdyż czytanie to rozpoznawanie liter, całych słów i zdań, lecz nie musi być równoznaczne z rozumieniem. Jeżeli na przykład mam przed sobą jakiś tekst w języku portugalskim, którego nie znam, patrzę na niego, rozpoznając litery i słowa, więc patrzę (pomijam wymowę), ale go nie widzę w znaczeniu: nie rozumiem, a wobec tego nie stać mnie na jakąkolwiek interpretację, ponieważ czytam, ale nie rozumiem, co czytam. Problem wizualności wpisuje się w pewną oczywistość reprezentacji. Przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka, ale tak jak uczymy się z większym wyczuciem przyglądać tekstom pisanym, tak też wypada wykazać się większą wrażliwością w podchodzeniu do materiału wizualnego, czy szerzej wizualności (Sikora 2006, s. 184–185). Sikora co prawda lojalnie wyznaje, że na przykład Kirsten Hastrup w tekście Film as Ethnography, zamieszczonym w pracy Anthropological Visions: Some Notes on Visual and Textual Authority (1992) opowiada się przeciwko wizualności (co zostało oparte na jej doświadczeniach z badań terenowych) jako grożącej, jak mi się wydaje, pochopną i powierzchowną interpretacją, jednak jawi się on zwolennikiem wizualności, mimo wszelkich wątpliwości i zastrzeżeń, jakie ona niesie, podając z drugiej strony inne przykłady antropologiczne wspierające wizualność. �Antropologia w dziennikarstwie 389 Nie jest moją rzeczą wchodzić w ten spór, aczkolwiek doświadczenia rozmaitych antropologów z wizualnością mogą być odmienne. Wypada jednak zauważyć, że wizualność stała się jednym z filarów dziennikarstwa, a co więcej mimo pewnych wątpliwości („przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka”), jednak wchodzi do antropologii, czego liczne przykłady przytacza sam Sławomir Sikora w wymienionej pracy, omawiając słusznie przykłady „czystej” wizualności w antropologii. Widać tu wzajemne przenikanie się pewnych form dziennikarstwa z pewnymi „wypowiedziami” antropologii. „Wypowiedziami” rozumianymi w tym przypadku jako wizualnymi formami. Wiadomo bowiem, że antropologia odwołuje się w pewnych przypadkach do form wizualnych: zdjęć i filmu, może więc nie tyle „ucieka przed problemem”, ile często nie traktuje go równie poważnie jak wypowiedzi tekstualnych. A przecież ileż to razy przypatrując się jakiemuś zdjęciu czy filmowi, mruczymy sobie pod nosem, że mówi on więcej, aniżeli opis tekstowy. Acz z drugiej strony przekazowi jedynie wizualnemu, mówiąc popularniej „obrazkowi” towarzyszy oczekiwanie, że będzie on dokładniej jeszcze wyjaśniony przez tekst pisany lub mówiony, chociaż nie zawsze takie dopowiedzenie bywa konieczne. Można przyjąć, że tryb wizualny powinien być równorzędny i równie poważnie traktowany, jak tekst pisany czy mówiony. Dziennikarstwo dawno już uznało tę równorzędność, antropologia dopiero stara się o ich równouprawnienie, chociaż w wielu przypadkach stosuje także owe standardy (może jednak owo równouprawnienie już się dokonało, bo przecież przekaz antropologiczny operuje dziś często zdjęciem, filmem – liczne są przecież filmy etnograficzne?). W każdym razie widzimy tu jak na dłoni antropologię w dziennikarstwie. Zwłaszcza wtedy, gdy przekaz wizualny opowiada nam o obcości, inności, niejednokrotnie wyraźniej przemawiającej obrazem niż tekst, a przecież antropologia to poszukiwanie „obcości”, czegoś innego, co nas otacza, sąsiaduje z nami albo jest „inne” od tego, do czego przywykliśmy w obrębie swojej kultury, no i porównywanie tego „innego” czy „obcego” z „naszym”. Dziennikarstwo często fascynuje pokazywaniem wzmiankowanej „obcości” czy „inności” jako egzotyki. Antropologia ową „inność” czy „obcość” także ujawnia, ale jako rzecz normalną, bez podniecania odbiorcy niezrozumiałą, a fascynującą egzotyką. Przeciwnie, oswaja ją tłumacząc, że inność albo obcość jest oczywistością, a nie odmiennością powodującą ekstazę wśród odbiorców. Dosyć, że mamy tu do czynienia z wzajemnymi relacjami między antropologią a dziennikarstwem, tyle że relacjami na poziomie z jednej strony profesjonalnym, z drugiej zaś masowym. Istota jednak, przy wszelkich odmiennościach, pozostaje ta sama. �390 Marek Arpad Kowalski Wszystko na sprzedaż? Paul Willis, krytyczny, jak można zrozumieć, wobec dziennikarstwa, porównuje teksty dziennikarskie do towarów kulturalnych. Zbliżamy się w tym miejscu do tego, że dziennikarstwo często swoje wypowiedzi traktuje jako towar. Naturalnie, towar specyficzny, pojmowany nie jako rzecz materialna, lecz jako rzecz „duchowa”, umysłowa. Materialne w tym przypadku może być to, co napisane albo pokazane na ilustracji (zdjęciu, filmie), lecz najbardziej istotna jest owa niematerialna, duchowa treść towaru, czyli przesłanie, jakie on niesie. Podwójna zagadka formy towarowej w sferze kultury nie tylko skutkuje walką jednej strony przeciwko drugiej – towar jako użyteczność, towar jako fetyszyzm – lecz także, jak widzieliśmy, zmaganiami w obrębie samej „formy kulturalnej”. Wpływ, jaki forma „nośnika” (fetyszyzm formy towarowej w ogóle) wywiera na „formę kulturalną”, polega na częściowym sfetyszyzowaniu wewnętrznych form tej ostatniej oraz wprowadzeniu wewnętrznego dystansu. Oczywiście element „kulturalny” towaru kulturalnego nie może ulec kompletnej fetyszyzacji, gdyż przestałby cokolwiek komunikować. Jednak brak stabilności między formami daje dobrego wewnętrznego „kopa”, by ujawnić fetyszystyczną naturę towaru lub tekstu, poddając ironii, relatywizując [...] te znaczenia, którym udało się przetrwać (Willis 2005, s. 93). Fetyszyzacja w tym ujęciu oznacza, że ważne staje się nie to, co jest ukryte w pewnych zdaniach lub określeniach, lecz oznacza zredukowanie (o czym była mowa wcześniej) złożoności do form najbardziej prostych, a przeto najłatwiejszych do przyswojenia. Nasuwa się tu porównanie do matematyki, mówi się bowiem o „uproszczeniu równania”. Lecz ani antropologia, ani dziennikarstwo, by ograniczyć się do tych dwóch przykładów szeroko pojętej humanistyki, nie są matematyką. Uproszczenie, czyli redukcja form skomplikowanych do najprostszych, w tym przypadku czyni rzeczywistość uboższą. A jednak dziennikarstwo czyni to – w imię maksymalnego uproszczenia tego, co ma do powiedzenia, a zatem i łatwiejszego odbioru. Innymi słowy, a bardziej dosadnie – tekst dziennikarski wydaje się być „towarem”, dokładniej „towarem kulturalnym”, działającym z jednej strony jako towar taki sam, jak każdy inny (np. mydło, samochód, odzież itd., cokolwiek zresztą, co byśmy chcieli podstawić pod pojęcie towaru), z drugiej mającym ambicję być przekaźnikiem kultury. O tej podwójności tekstów dziennikarskich czytamy w dalszych rozważaniach na ten temat: Przy odbiorze „prostej użyteczności” tekstu „wydajność” może iść w parze z realizmem i realistycznym odczytaniem, natomiast „złożona użyteczność” towarów kulturalnych oferuje także produktywność jako rezultat buntu. �Antropologia w dziennikarstwie 391 W wieku przedstawieniowej niewinności specjaliści zabawiali się, rozkładając na czynniki pierwsze sposoby pozwalające na semiotyczne manipulowanie pozostałymi członkami społeczeństwa (Willis 2005, s. 93). Bardzo trafne wydaje się porównanie tekstów dziennikarskich do towaru, dokładniej towaru specyficznego, mianowicie towaru kulturalnego, w którym kryje się zarówno pojęcie towaru (jakiegokolwiek), a zarazem pojęcie ideowego czy też myślowego przesłania (wszystko jedno w tym przypadku, jak chcielibyśmy go nazwać). Pod wspomnianą wyżej „użytecznością” połączoną z „wydajnością” (oba te czynniki wzajemnie się wspomagają i trzeba traktować je nierozdzielnie) należy, moim zdaniem, rozumieć wpływ tekstów dziennikarskich na odbiorców lub szerzej na społeczeństwo, dla którego produkowane są owe towary kulturalne. Ich podwójna rola polega na tym, że z jednej strony mówią jak gdyby idealistycznie albo lepiej generalnie o kulturze (jakkolwiek byśmy ją rozumieli), z drugiej zaś o jej „produkcyjnym” zastosowaniu, czyli dążeniu do tego, by ów towar był jak najszerzej przyjęty w społeczeństwie i stosowany w praktyce. Być może formy wizualne, tak jak określa je Sławomir Sikora, są bardziej towarem, aniżeli teksty pisane albo mówione. Ale to moje indywidualne spostrzeżenie, gdyż w takich przypadkach zdaje się decydować nie tyle zawarta w nich treść, ile mniej czy bardziej atrakcyjny wygląd. Warto zastanowić się, czy w przypadku antropologii też mamy do czynienia z towarem. W jakimś sensie – tak, ponieważ antropologia również w efekcie zmienia badania i ich wyniki w rodzaj towaru, gdy owe wyniki zamykane są w formie książki czy wykładu. Zmierza bowiem do tego, by owe badania i wyniki uprzystępnić możliwie szeroko (acz na znacznie mniejszą skalę) i sprawić, by były one znane i przyjęte w praktyce społecznej, a w każdym razie, by przeniknęły do świadomości ogółu i były stosowane (co najmniej rozumiane) w realnych działaniach i rozumieniu prawideł kierujących ludzkim życiem. Jednakże wiemy, że często stwierdzenia antropologiczne są przez następców poddawane krytyce, unieważniane albo lokowane w historii nauki. Na ich miejsce pojawiają się nowe, obowiązujące do czasu, kiedy powstają kolejne stwierdzenia lub odmienne od dotychczasowych interpretacje. Jeśli zgodzimy się, że i w antropologii, i w dziennikarstwie tekst (w jakiejkolwiek formie – pisanej, mówionej, wizualnej) jest towarem, to dostrzeżemy podobieństwa, a przynajmniej wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem. Ta wszakże różnica, że w dziennikarstwie towar jest wystawiany na sprzedaż poprzez konkurencję gazet i wszelkich mediów dążących do tego, by to ich konkretny głos był przyjmowany przez odbiorców jako „własny”, w antropologii zaś towar jest nieustannie poprawiany i ulepszany i wprawdzie też wystawiany na sprzedaż, jednak nie tak bezwzględnie. Można �392 Marek Arpad Kowalski to ująć nieco inaczej. W antropologii ów towar też bywa sprzedawany, ale ze względu na jego wartość poznawczą. W dziennikarstwie natomiast wartość towaru nie jest wyliczana jedynie „sama w sobie”, ale decyduje także, a może i w znacznej mierze „opakowanie” – atrakcyjne, „błyszczące”, przyciągające swoim wyglądem. Jest jeszcze jedna, zapewne zasadnicza, różnica. W antropologii nasz „towar” nie jest sprzedawany za wszelką cenę. W dziennikarstwie bardzo często – tak. Zwraca na to pośrednio uwagę (pośrednio, gdyż rzecz nie dotyczy dziennikarstwa, lecz zawiera spostrzeżenia na temat współczesnej kultury) Anna Zadrożyńska: Jedno jest pewne: nie wszystko jest na sprzedaż, zarówno w sensie dosłownym, jak i metaforycznym. Na jarmarku kultury, przynajmniej europejskiej, proporcje towarów i usług do walorów bezcennych nie należą do wartości trwałych. Zmieniały się razem z ideologiami, ekonomiami, władcami, wojnami, modami, wynalazkami i wielu innymi warunkami zwykłego i niezwykłego życia ludzi (Zadrożyńska 2001, s. 6). Zarówno antropologia, jak i szczególnie dziennikarstwo, oferują towar na owym jarmarku kultury, ale – jak powiedziano – czynią to odmiennie. Powstaje pytanie: czy w przypadku antropologii mamy do czynienia z działalnością na wspomnianym, metaforycznym jarmarku kultury? Jeśli przyjąć, że tak, to jednak zachodzi między nimi istotna różnica. Autorka wyczuwa doskonale tę różnicę, gdy pisze o rozszerzeniu się – jak to nazywa – sprzedajności na wiele dziedzin z pozoru dawniej nie tykanych, dokładniej nietykalnych, mianowicie uczynienie towaru z tradycji, historii, przeżyć intymnych, religijnych, estetycznych i wystawianiu go na sprzedaż na jarmarku kultury. Ale stwierdzając, że nie wszystko jest na sprzedaż (to znaczy, że nie wszystko powinno być wystawiane na sprzedaż), zauważa: Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko spotkania kupców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko – to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. Na targowisku przecież przede wszystkim się targuje: zachwala, negocjuje, kupuje, płaci. Każdemu zależy, by sprzedać jak najlepiej, by kupić jak najkorzystniej (Zadrożyńska 2001, s. 7). A więc mamy rozróżnienie na jarmark i targowisko. Tu i tam odbywa się handel, kupuje się i sprzedaje, a każdemu zależy na tej transakcji. Z tą wszakże różnicą, że na targowisku wszystko jest na sprzedaż, natomiast na jarmarku – nie wszystko. Dziennikarstwo, przynajmniej współczesne, handluje wszystkim. Antropologia wzdraga się przed wystawianiem wszystkiego na �Antropologia w dziennikarstwie 393 sprzedaż, aczkolwiek bywa kuszona do maksymalnego rozszerzenia swojej handlowej oferty. Z punktu widzenia korzyści zachęta wygląda pozornie racjonalnie, a owa zachęta czyniona ze strony dziennikarstwa (jeśli jest czyniona) równie pozornie zdaje się obiecywać zysk. Skąd więc opór antropologii przed wystawianiem wszystkiego na sprzedaż? Stąd, jak się wydaje, że mówi ona o niepewności licznych zjawisk kultury, o niemożności ostatecznego wyjaśnienia wszystkiego aż do końca i zostawienia pewnych spraw w zawieszeniu, gdyż inaczej antropologia zaprzeczyłaby samej sobie. Odwołajmy się ponownie do kolejnego cytatu wyjaśniającego ten problem: Niepewność, jak sądzę, jest wielką szansą poznawania, nie kończącego się śledzenia, szukania, wyjaśniania, konstruowania kolejnych, choćby i subiektywnych stopni wiedzy. Nawet jeżeli współczesny (czy tylko?) tekst naukowy ma być traktowany jedynie jako wyznanie badacza, to przecież tkwi w nim nadzieja na coś więcej. Nawet jeżeli nie może być ukazaniem obiektywnej prawdy, tylko opisaniem subiektywnego doświadczania świata, możliwym dzięki siatce własnych pojęć konstruowanej stopniowo, powoli i długo, to przecież i tak zmierza do jakiegoś pozasubiektywnego celu, choć dokonuje tego krętymi drogami (Zadrożyńska 2001, s. 12). Przypomnijmy raz jeszcze. Antropologia to śledzenie, szukanie i konstruowanie oglądu świata, a przeto i możliwie obiektywnej, nie subiektywnej, wiedzy o nim. Dziennikarstwo to też śledzenie, szukanie i konstruowanie wiedzy o świecie, ale nie stopniowe, powolne i długie, lecz idące „na skróty”. Szybkie i proste, zamieniające się niekiedy w prostackie. Nie ma w nim na ogół miejsca na wahania i wątpliwości subiektywizmu, wiele, jeśli nie wszystko, musi być podawane jako wyglądające na obiektywne i tak właśnie odbierane przez odbiorców. A przecież w antropologii jakieś pozornie błahe, nawet pojedyncze wydarzenie, słowo, zdanie może dawać asumpt do dalszych dociekań, rozwijania tego w jakąś teorię czy chociażby próbę teoretyczną poprzez konsekwencję postępowania logicznego, czasem swobodne skojarzenia albo wizje pozwalają na dokonywanie mniej czy bardziej umotywowanych interpretacji. Refleksja na temat poddawany badaniu, ogólniej – na temat kultury – bierze, a przynajmniej powinna brać pod uwagę zmienność słów, zdarzeń i ich rozumienie, by wypracować jakąś uporządkowaną konstrukcję, nawet jeżeli ta konstrukcja za chwilę poddana zostanie krytyce przez innego badacza, ale przecież wokół tej konstrukcji toczą się spory i dyskusje. Innymi słowy wątpliwości bywają immanentną cechą antropologii. W dziennikarstwie na ogół nie ma zapotrzebowania na wątpliwości (choć i ono niekiedy daje im wyraz). Antropologia obserwuje i bada odmienność, �394 Marek Arpad Kowalski inność, obserwuje zmienność, by na tych między innymi podstawach tworzyć konstrukcje mówiące o kulturowej rzeczywistości świata (relatywizm mieści się w tych konstrukcjach). W efekcie przedstawiać świat i kulturę w sposób możliwie uporządkowany (zmienność również jest fragmentem tego porządku). Dziennikarstwo też ma ambicję przedstawiania uporządkowanego świata, ale unika wybijania na czoło zmienności, waha się przed ujawnianiem wątpliwości jako czynnika wprowadzającego chaos do tego porządku. Naturalnie nie sposób go nie zauważyć, lecz przecież można go ominąć, przedstawiając chaos i wątpliwości jako zakłócenia mniej czy bardziej chwilowe. A w każdym razie potraktować chaos, zmienności i wątpliwości jako elementy obecnego porządku świata poprzez semiotyczne zabiegi i tworzenie publicznego języka powielanego w nieskończoność, jak zauważa, co zostało wcześniej powiedziane, Herzfeld. Tak więc pomimo wszelkich różnic dzielących antropologię i dziennikarstwo, relacje między nimi bywają w wielu elementach dosyć bliskie, jeżeli wręcz nie tożsame. Łączy je przede wszystkim zaciekawienie światem, ludźmi i ich kulturą, obserwacja tego wszystkiego, co się dzieje i zamiar, a właściwie chęć wyjaśniania wszelkich zjawisk, obyczajów i poglądów. Każda z tych dwu dziedzin twórczości czyni to po swojemu, a dokładniej w sposób sobie właściwy. Jednakże są dosyć liczne elementy wspólne, wyrażające się dosyć często w warsztacie czy metodologii. Powtórzę, bo to jest bardzo ważne i nigdy dosyć przypomnienia, że to, co jest przedmiotem obserwacji i badań antropologicznych, jest zarazem przedmiotem obserwacji i poczynań dziennikarskich. Równie ważne jest podobieństwo (czasami tożsamość) przygotowawczego postępowania antropologa i dziennikarza: umiejętność sformułowania tematu, zbieranie informacji wraz ze stosunkiem do informatorów, logiczne i racjonalne postępowanie w budowaniu ostatecznych wniosków (aczkolwiek znacznie bardziej surowe w przypadku antropologii, i odwrotnie, bardziej luźne, nie tak rygorystyczne w przypadku dziennikarstwa). Tożsamy, a w każdym razie bardzo podobny jest cel: wyjaśnianie świata, jego kultur i postępowania ludzi, aczkolwiek drogi do tego celu bywają odmienne, a i cel, chociaż podobny, to w ostatecznym rachunku bywa odmienny. Z jednej strony uświadamiający prosto to, co najistotniejsze, z drugiej pokazujący, że nic nie jest jednoznaczne i tożsame zawsze i wszędzie. Niezależnie jednak od zasygnalizowanych różnic i odmienności nasuwa się wniosek, że jednak w dziennikarstwie myślenie antropologiczne może być wielce pomocne. Myślenie, czyli tu sposób reagowania na informacje, ich dobór, ostateczne logiczne ich uszeregowanie, dostrzeganie związków między nimi, krytycyzm, wystrzeganie się pochopności, racjonalizm spojrzenia. Z drugiej �Antropologia w dziennikarstwie 395 strony myślenie dziennikarskie może być także pomocne w antropologii: odcięcie niepotrzebnych wahań (jakie są niepotrzebne, to już każdy powinien orzec w swoim sumieniu), zmierzanie prostą drogą do celu; „kręte drogi”, o jakich wspomina Zadrożyńska nie powinny być krętactwem (tu znów zastrzeżenie: co jest „krętą drogą”, a co krętactwem, a dzieli je niekiedy cienka linia, też powinno być określone przez każdego osobiście). Druga cienka linia oddziela to, co subiektywne od tego, co obiektywne. Schodzą się one w interpretacji, ale tu ponowna uwaga, by interpretacja nie przeradzała się w subiektywizm, lecz możliwie wiernie trzymała się obiektywizmu. Wprawdzie każdy człowiek ma jakieś własne poglądy, ideały, którym może ulegać, ale powinien w miarę możności pozostawić je na boku, uruchamiając swój krytycyzm. Dziennikarz znacznie łatwiej ulega swoim subiektywnym poglądom, chociażby ze względu na pośpiech i masowość wpisane w ten zawód, aniżeli antropolog, jednakże, przynajmniej teoretycznie obu powinno cechować myślenie obiektywne. Naturalnie nie jest to łatwe, lecz warto o tym wskazaniu zawsze pamiętać. Jeśli więc mówimy o antropologii stosowanej, to doskonałym jej przykładem może być w praktyce dziennikarstwo. Przy pamiętaniu jednakże o obowiązku (nigdy dosyć przypominania) racjonalnego i logicznego postępowania, zwracaniu uwagi na konteksty i rozmaite uwarunkowania (etniczne, obyczajowe, historyczne, geograficzne, kulturowe itd.). W końcu obie te dziedziny „wystartowały” ze wspólnej linii: objaśnianie świata i kultury, przy baczeniu na wszelkie odmienności, różnice i zmiany. Myślę więc, że w dziennikarstwie kryją się potencjalnie duże i liczne wartości antropologiczne, jakie mogą i powinny być stosowane korzystnie w tym zawodzie i odwrotnie – dziennikarstwo może być pomocne antropologii w stosowaniu jasnego i nie nazbyt poplątanego objaśniania świata. Konkretne przykłady twórczości dziennikarskiej, a i literackiej, dowodzą właśnie tego, z drugiej strony liczne prace antropologiczne dowodzą tego, że mogą one stanowić pasjonującą literaturę. Reszta zależy już od umiejętności, talentów i wciągających wizji autorów. Konkluzje Podsumujmy zatem powyższe wywody, starając się skupić na płynących z nich wnioskach, przedstawiając je w sposób możliwie skondensowany: — Zdarzenia i zjawiska podlegające opisowi antropologicznemu podlegają także opisowi dziennikarskiemu. — Język antropologii cechuje się logiką i racjonalnością, język dziennikarstwa odwołuje się do przekazu emocjonalnego. �396 Marek Arpad Kowalski — Antropologia interpretuje fakty, dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów, sprowadzając je do standardowych, potocznych ocen. — Dziennikarstwo jest komunikacją masową uogólniającą świat, antropologia opisuje złożoność świata. — W dziennikarstwie wszystko jest towarem, w antropologii fakty prezentowane są ostrożnie. Literatura Balicki Z. 1912 – Psychologia społeczna. Czynności poznawania, Kraków. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, Warszawa. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Sikora S. 2006 – O problematyczności wizualności w antropologii, w: Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław. Willis P. 2005 – Wyobraźnia etnograficzna, Kraków. Zadrożyńska A. 2001 – Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb0ea628c38e010cd38b58b42083c4fa.pdf d39949c74335624ea2e8c15510565ef7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6536 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource śmierć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6108 Title A name given to the resource Antropologia życia. Antropologia śmierci/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A ZBIGNIEW ntropologia życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Za- gęszczanie życia - to trzy tematy wyłaniające BENEDYKTOWICZ się z tekstów tego n u m e r u . Pierwszy z n i c h d o ­ chodzi do głosu za sprawą „antropologicznego", „transkulturowego" teatru Petera Brooka. W pierwszej Antropologia życia* Antropologia śmierci* Zagęszczanie życia części zgromadziliśmy bowiem teksty, laudacje i wypo­ wiedzi z uroczystości nadania d o k t o r a t u honoris causa Peterowi Brookowi przez Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, zapisy ze spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i we Wrocławiu, teksty związa­ ne z prezentacją jego sztuki Tiemo Bokar w Teatrze Polskim we Wrocławiu. Właśnie ze względu na t e n an­ tropologiczny rys wszechstronnej, wielorakiej twórczo­ ści Brooka (teatr, f i l m , opera, pisarstwo) w pełni świa­ domie, wiedząc, że część t y c h tekstów ukaże się także na łamach innych, fachowych teatrologicznych czaso­ wyznaje B r o o k - „Chyba nigdy nie wierzyłem w to, że pism postanowiliśmy je t u zamieścić. Uznaliśmy, że nie teatr miałby w sobie c o k o l w i e k interesującego, gdyby tylko ze względu na wcześniejszą o b e c n o ś ć autora, je­ nie był nierozłączny o d życia. Ciągle powtarzam, że nie go dokonań o m a w i a n y c h na t y c h ł a m a c h w n u m e r a c h lubię t e a t r u . Przyciąga m n i e praca z i n n y m i ludźmi, teatralnych, szczególnie praca umożliwiająca pójście dalej, niż jest to możliwe predestynowanym by raz jeszcze je t u t a j zgromadzić w c o d z i e n n y m życiu. Interesują m n i e i poruszają w y ­ i przywołać . Teatr Brooka, to nie tylko „teatr podszy­ darzenia teatralne, w których to, co zostaje pokazane, ty antropologią" ale wypływający z samego sedna an­ głęboko m n i e dotyczy. N i e interesuje m n i e chodzenie 1 „Konteksty" są miejscem 2 tropologicznego doświadczenia. Doświadczenia „po­ do t e a t r u dla samego t e a t r u . Zawsze wolałem f i l m al­ między", jak ujęła to autorka promocyjnej laudacji bo kolację z przyjaciółmi. Teatr jest p o l e m życia". prof. Dobrochna Ratajczakowa śledząc i drążąc różne Zagęszczanie życia - (jakże przypominające a n t r o ­ wymiary owego pomiędzy, począwszy o d topografii pologiczną tęsknotę miejsca działań Petera Brooka i założonego przezeń z laudacji prof. Georgesa B a n u , który upatruje w t y m Międzynarodowego Ośrodka Poszukiwań Teatralnych, istotę i siłę t e a t r u Brooka: „Starał się zawsze «zagęsz- teatru Bouffes d u N o r d , położonego pomiędzy d w o r ­ czać» życie - to według niego definicja teatru - aby za „gęstym opisem") to cytat cami W s c h o d n i m i Północnym (Gare d u N o r d i Gare zintensyfikować, doprowadzić je podczas przedstawie­ de 1'Est) „w dzielnicy o c i e m n y m kolorze skóry", „znaj­ nia do drugiego poziomu, bardziej stężonego i i n n e g o . " dującym się zatem pomiędzy miastem świateł (Paryż) Sytuacja jaką niesie współczesne „życie" (współczesny, a dalekim o d rozświetlenia życiem emigrantów" aż po pełen „życia" teatr „krytyczny", „sztuka krytyczna" - istotę tych poszukiwań: „«Pomiędzy» współczesnego żeby użyć t u naszych l o k a l n y c h określeń) wydaje się teatru nie ogranicza się tak, jak dawniej, do egzysten­ być bardziej s k o m p l i k o w a n a . Bo przecież B r o o k nie cji między widownią a sceną, między sztukami a t w o ­ opuścił t e a t r u , uprawia go nadal, na przekór m o d o m rzywami, życiem prawdziwym a teatralną fikcją. Dziś i współczesnym t r e n d o m w ustawicznym dialogu z tra­ terytorium «pomiędzy» jest rozległe. O b e j m u j e czasy dycją, n a d a l używając środków teatralnych. Mistrzow­ i przestrzenie - egzystencjalne, społeczne, k u l t u r o w e , ski obserwator życia, twórca niezapomnianego f i l m o ­ które stabilizują różne znaki i i c h różne znaczenia wego Moderato - cantabile w swym o s t a t n i m spektaklu sięga po miasta, narody i kraje." O b o k podobieństwa Tiemo wspólnie dzielonego z antropologią swoją t e a t r a l n ą opowieść, doświadczenia Bokar n i e m a l ostentacyjnie buduje swój teatr, n i c z y m tradycjonalista, „pomiędzy", z m o t y w a m i podróży, spotkania, i n t e r e t - „anachronicznie" w mistrzowski sposób operując tra­ nicznego, i n t e r - i transkulturowego dialogu, tak cha­ d y c y j n y m i prostymi środkami (światło, nastrój, r y t m , rakterystycznymi dla poszukiwań, działań i twórczości muzyka, gest, pauza, milczenie) buduje teatr ascetycz­ Brooka jeszcze j e d n o doświadczenie wydaje się być po­ ny, czysty, poruszający, który przemawia ciszą i milcze­ dobne, znaczące i istotne. D y l e m a t i tęsknota nieobca n i e m . Teatr który ożywia tajemnicę godności życia a n t r o p o l o g o m (także zaznaczająca się już i na t y c h ła­ ludzkiego. Ostentacyjny i prowokacyjny n i e m a l jest t u m a c h ) : uprawiać swoją dziedzinę poza swoją dziedzi­ wybór samego t e m a t u : historia życia świętego męża Is­ ną, wychodząc poza jej zwyczajową, uznaną dyscypli­ l a m u , przedstawiciela, mistrza duchowego tradycji su- nę, poza jej skostnieniem, ograniczeniem, uprawiać fickiej, jego poszukiwań religijnych, drogi do Boga, „antropologię te­ drogi do Prawdy, k o n t e m p l a c j i obecności Boga w życiu a t r e m " . Zwrócenie się k u życiu. Przekonanie, że jak człowieka. Wszystkie te tematy idą p o d prąd i na prze­ poza antropologią", „teatr poza prawdziwe życie jest „gdzie indziej", tak prawdziwa an­ kór powszechnym, potocznym t e n d e n c j o m i stereoty­ tropologia jest „poza antropologią", prawdziwy teatr p o m współczesnego życia - już samo sięgnięcie do tra­ „poza teatrem". „Całe życie chciałem opuścić t e a t r " - dycji I s l a m u , wydobycie jego głębi duchowej przeczyć 3 �Zbigniew Benedyktowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA może m o d n y m i skrajnym tezom o nieprzejednanej ków wielkości, rozłożenia świateł i c i e n i , objawia m u przepaści i w o j n i e światów - Chrześcijańtwo (Zachód) się jakaś i n n a tajemnica? i Islam. „Czy może pochodzić coś dobrego z Islamu?" Najbardziej przejmujące doświadczenie t o d o k o n u ­ stawia przed n a m i swoje pytanie B r o o k , w którym m o ­ jący się dosłownie na oczach rozpad m a t e r i i . K w i a t y żemy słyszeć echo chrześcijańskiego, ewangelicznego więdną, mięso się psuje, draperia wiotczeje i płowieje, pytania „Czy może pochodzić coś dobrego z G a l i l e i " . kości pokrywają W Tierno Brooka chrześcijaństwo przeglądać w p r o c h . Bywa, że ów rozpad d o k o n u j e się niejako tak­ się może w zwierciadle islamu. Tak samo pytania że w procesie patrzenia. O t o oko nawykłe d o zagłębia­ o prawdę we współczesnym p o s t m o d e r n i s t y c z n y m nia się w szczególe, a p o t e m w szczególe szczegółu tra­ świecie „wielu p r a w d " , relatywizmu i zwątpienia w ist­ c i ogląd całości, gubi dystans, niejako «babra» się nienie prawdy, pytania o znaczenie i wagę doświadcze­ w mięsie m a t e r i i . N a o s t a t n i c h obrazach holender­ nia religijnego w życiu człowieka stawiane t y m spekta­ skiego malarza D i c k a Keta (1902-1940) przedmioty klem zdają się rozsypywać, rozpadać, zamieniać w popiół Bokarze współczesnemu a r e l i g i j n e m u światu, pytania się pleśnią a skrzydła i truchła, powracając jakby do stanu materia 0 przemoc, otwartość i tolerancję, o doświadczenie rozpadają prima. obecności pierwiastka boskiego w prostocie życia reli­ Rozsmakowaniu w m a t e r i i towarzyszy doświadcze­ gijnego - wszystko to wydaje się być ostentacyjną pro­ nie jej n i e u c h r o n n e g o rozpadu, kruchości a zarazem wokacją. Także i p o d względem t e a t r a l n y m Tierno przekorna i n a i w n a c h ę ć ocalenia. N a niezliczonych kar Brooka, mający w sobie coś z Mędrca Bo- obrazach z m o t y w e m Vanitas przestroga Eklezjasty 'va­ Nathana, et omnia vanitas' wydaje się raczej czu­ 1 gdy idzie o nastrój coś z Czechowa, grany na jednej nitas vanitatum strunie, wydaje się być anachroniczny, idzie także p o d łą skargą, c i c h y m opłakiwaniem śmiertelności prąd współczesnych t e n d e n c j i w teatrze, nie t y l k o , że świata. Malarze sławią k r u c h e piękno t y m m o c n i e j , że tego nie stosuje żadnych efektów specjalnych, i chociaż po­ za chwilę nastąpi upadek, rozkład, rozsypywanie się wiedziało się już, że operuje t r a d y c y j n y m i środkami, to w proch. trzeba by powiedzieć, że jest w gruncie rzeczy ateatral- O c a l i ć , ocalić choćby szczątki, zamknąć je w obra­ ny. Teatr Brooka w Tierno Bokarze ostentacyjnie prze­ zie niby w p r y w a t n y m relikwiarzu, gdzie jakieś resztki, mawia ściszonym głosem. Działania tego mistrza ciszy strzępy m a t e r i i podniesione do szczególnej godności i milczenia w dochodzeniu, podchodzeniu do życia, zaspokajają „zagęszczaniu życia", ożywiania w teatrze tajemnicy ży­ zmysłowego k o n t a k t u ze świętością. W Santa M a r i a cia mogłyby stanowić metodologiczny wzór dla a n t r o ­ delia Scala w Sienie przechowywany jest misterny ba­ pologii j a k k o l w i e k by jej nie nazwaliśmy: społecznej, r o k o w y relikwiarz chroniący 'fragment płaszcza M a t k i zaangażowanej, czy tej skierowanej i zwracającej się k u Bożej' z dziurą pośrodku. M a t e r i i t a m t y l k o tyle by życiu. Wystarczyłoby zamienić słowo teatr na słowo opowiedzieć raczej o nieobecności i b r a k u . Pochylanie ludzką potrzebę patrzenia, d o t y k a n i a , antropologia w wypowiedzi Brooka, by uzyskać c h o ć się n a d rzeczami, k o n t e m p l o w a n i e i c h materialności, cząstkę tego wzoru: bezwładu, dziwnego t r w a n i a ('...gdy rzeczy trwają, „Teatr istnieje, by poddawać my w wątpliwość wszystkie przyjęte przekonania. Dyspo­ szukamy trwania - jak powiada R . M . R i l k e ) rzeczywi­ nuje najlepszymi sposobami atakowania tabu i przeła­ ście chyba bardziej niż malowanie i n n y c h motywów m y w a n i a barier. Należą do n i c h skandal, przemoc przykuwa malarza do m a t e r i i . Przemawiające z nisko- i d r w i n a . A l e nie dziś. Już nie. 'Szokujące efekty' już ści rzeczy snują swą opowieść o przemijaniu, ale także nas nie szokują - tak bardzo zbliżyły się do codzienne­ 0 powabie zmysłów." go życia, że zmieniły się w coś całkiem zwyczajnego. Zamieszczamy Dziś nasza pilna potrzeba polega na czymś i n n y m - na również fragmenty książki Jeana Claira De Immundo: t y m , by uchwycić u l o t n y obraz tego, co utraciliśmy O plugastwie w sztuce dzisiejszej, jak nazwaliśmy tę część rozważań autora na temat w naszym własnym życiu. Teatr może n a m dostarczyć sztuki współczesnej: „Wydaje się, że współczesna twór­ ulotnego smaku d a w n o zapomnianych jakości." czość artystyczna gra w całkiem i n n y m rejestrze. N i e ­ W drugiej części n u m e r u d o c h o d z i do głosu d r u g i smak zastąpił smak. Wystawianie na pokaz i bezczesz­ temat: antropologia śmierci za sprawą tekstów Tade­ czenie ludzkiego ciała, poniżanie jego f u n k c j i i wyglą­ usza K a n t o r a na temat „teatru biednego", „teatru d u , morphings i deformacje, okaleczenia i samookale­ śmierci", zapisu n i e p u b l i k o w a n y c h rozmów z K a n t o ­ czenia, fascynacja krwią i wydzielinami ciała z ekskre­ r e m N i n y Kiraly, a u t o r k i tekstu A r s Poetka Tadeusza m e n t a m i włącznie, koprofilia i koprofagia - (...) sztu­ oraz tekstów Jacka Leociaka Spotkanie z tru­ ka oddaje się dziwacznym obrzędom, a plugastwo A l d o n y M i c k i e w i c z , podejmującej 1 ohyda piszą nieoczekiwany rozdział w h i s t o r i i zmy­ temat Vanitas, przemijania, z którym ma do czynienia słów ( . . . ) . N i g d y dotąd twórczość artystyczna nie była artysta malarz: „Czy malarz wpatrujący się przez wiele równie cyniczna i nie ocierała się do tego stopnia miesięcy w ułożone przez siebie przedmioty-modele o skatologię, nieczystość i brudy. N i g d y też - co jesz­ uzyskuje jakąś szczególną o n i c h wiedzę? Czy w i e - w i - cze bardziej zbija z t r o p u - nie była tak ceniona przez dzi więcej niż posługujący się n i m i na co dzień ludzie? instytucje, zupełnie jak w d a w n y c h pięknych czasach Czy poza zrozumieniem relacji przestrzennych, stosun­ sztuki oficjalnej. Bardziej niepokojąca o d fabrykacji Kantora, pem: sekcja zwłok, 4 �Zbigniew Benedyhowicz • A N T R O P O L O G I A ŻYCIA. A N T R O P O L O G I A ŚMIERCI. ZAGĘSZCZANIE ŻYCIA tych obiektów jest bowiem i c h recepcja. D y r e k t o r z y muzeów, organizatorzy wielkich wystaw międzynaro­ Tylko t r u p pije ze zdroju, dowych, krytycy, cały establishment smaku zdaje się który t u każdy z nas słyszy, przyklaskiwać owej sztuce upodlenia. Wszystko dzieje G d y Bóg zmarłemu milcząc skinie ręką swoją się tak, jakby wystawienie na pokaz budzących grozę cial było niezbędne i n n e m u , społecznemu ciału, dla N a p o w i e r z c h n i t y l k o wrzawa jest nasza. którego jest może nawet koniecznym w a r u n k i e m spój­ I baranek swój dzwoneczek wyprasza ności. Zdawać by się mogło, że jedność socius, u i n s t y n k t u , który jest cichszy. którą niegdyś zapewniały religia i polityka, a której nie da się już utrzymać ani w porządku religijnym, a n i w p o l i ­ W bieżącym numerze zamieszczamy również roz­ tycznym, znajduje obecnie oparcie w p u b l i c z n y m m a ­ dział fotograficzny (Prażmowski, Gierałtowski), k o n t y ­ nifestowaniu akceptowanej i celebrowanej skatologii". n u u j e m y d r u k n i e p u b l i k o w a n y c h zapisków, listów Ja­ Rozważania Claira wynikają z idącego na przekór m o ­ na Strzeleckiego. dzie prostego pytania: „dlaczego konsekracja nagiej f i ­ między antropologią a filologią i historią. Tak się zło­ Zamieszczamy teksty o relacjach zjologii odbywa się z błogosławieństwem ludzi, którzy żyło, że wiele inspiracji do tego czym jest, czym m o ­ kierują wielkimi instytucjami k u l t u r a l n y m i w Kassel, głaby być antropologia możemy czerpać z tekstów licz­ Londynie, N o w y m Jorku czy Paryżu?" nie zgromadzonych t u artystów (teatr, malarstwo, fo­ tografia) . Antropologia życia i antropologia śmierci jawią się tu w tym numerze jak dwie nierozłączne strony meda­ Doświadczenia, poszukiwania, w n i k a n i a w istotę lu: „Zaglądamy w twarz śmierci, aby wyrwać jej tajem­ rzeczy, jakie są udziałem artystów, którzy opierają się nicę życia."0acek Leociak, Spotkanie z trupem: na s w o i m instynkcie mogłyby być jakże c e n n ą wska­ sekcja zwłok.). zówką dla tego czym mogłaby być antropologia k u l t u ­ N a tle wrzawy współczesnej sztuki i współczesnej ry. Cóż mogłoby być jej zadaniem naczelnym, ważniej­ kultury ostentacyjny, ateatralny cichy głos spektaklu szym, tak niezbędnym dzisiaj jak to - powtórzmy za Brooka, teatru milczenia ma swoją szczególną w y m o ­ niezwykłym artystą t e a t r u i i n n y m i : - ocalanie znika­ wę. Zdaję sobie sprawę z ryzyka lokalności mego o d ­ jącego (?!) świata jakości. Świata wartości. bioru i łatwego zarzutu, na j a k i się t u narażam, że rzecz sprowadzam do perspektywy polskiej, ale nie cofnę się i przed t y m wyznaniem, któremu zresztą dawałem w y ­ 1 Por. bibliograficzny spis zawartości numerów „Kontekstów" raz w rozmowach zaraz po przedstawieniu: tak się zło­ poświęconych teatrowi i antropologii, jaki zamieszczamy na końcu żyło, że prezentowany w m a r c u wrocławski spektakl tego numeru islamskiego Tiemo Bokara 2 Petera Brooka zbiegł się A u t o r o m tekstów, oraz Pani Prof. Dobrochnie Ratajczakowej i Dr Grzegorzowi Ziółkowskiemu redakcja składa serdeczne podzię­ z pierwszymi k o m u n i k a t a m i o utracie głosu papieża. kowania za zgodę na druk i za współpracę w przygotowaniu publika­ N i k t z nas nie przypuszczał wtedy, że wkrótce będzie­ cji tych materiałów. Prezentowane tu teksty wygłoszone na uroczy­ my świadkami j a k wielką wymowę i moc może m i e ć stości nadania doktoratu honoris causa Peterowi Brookowi, tłuma­ we współczesnym świecie milczenie, i że będziemy czone na żywo przez Jacka Dobrowolskiego, publikujemy w przekła­ świadkami globalnego Misterium mortis. Najlepiej więc dach, które powstały z wersji autoryzowanych, jakie otrzymaliśmy wymowę tego spektaklu, j a k i późniejszych doświad­ od organizatorów tej uroczystości i spotkań z Peterem Brookiem w Poznaniu i Wrocławiu. Szczególnie zaś pragniemy podziękować za czeń i wydarzeń t a k odcinających się o d doświadczeń współpracę Wydawnictwu Naukowemu Uniwersytetu i m . Adama współczesnego świata, współczesnej sztuki i k u l t u r y Mickiewicza w Poznaniu, które przygotowało pierwotne wydanie dałoby się odnaleźć i streścić w słowach X V I Sonetu do tekstów laudacji i opinii [Peter Brook. Doctor Honoris Causa Unwe- Orfeusza (część I I ) Rainera M a r i i Rilkego: ristatis Studiorum Mickiewiczianae Posnanknsis, Poznań 2005]. Tytu­ ły laudacji oraz tekstów Petera Brooka i zapisów ze spotkań z arty­ stą pochodzą od redakcji. Wszystkim serdecznie dziękujemy! Wciąż na n o w o o d nas odrywany jest Bóg, miejsce, które leczy. Cierpcy, bo chcemy mieć wiedzę rzeczy, lecz o n pogodny jest i rozdawany N a w e t ofiarę czystą, uświęconą nie inaczej przyjmuje w swój świat: przeciwstawia d o b r o w o l n y m zgonom swój n i e r u c h o m y ład. 5 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/637b03b1558f0b673985f63f7765ef6d.pdf ed6f7b18e8aff620b74a6a06e761029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-ukraińskie antropologia kulturowa historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5776 Title A name given to the resource Antropologia, historia a sprawa ukraińska / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.45-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 MAGDALENA ZOWCZAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski A N TRO PO LO G IA , H ISTO RIA A SPRAWA UK RA IŃ SKA . O TAKTYCE PO GRA N ICZA Pytania w kwestii polityki naukowej Na początku tego roku otrzymałam zaproszenie od zespołu badaczy, pracują­ cego nad projektem realizowanym w ramach programu Niemieckiej Wspólnoty Badawczej im. Emmy Noether1, abym podzieliła się moimi refleksjami z badań na Ukrainie, uwzględniając znaczenie historii jako nauki czy też metod histo­ rycznych w moich badaniach, ewentualnie wskazując, jakie to znaczenie m o­ głoby być. Zespół był też zainteresowany m oją współpracą z ministerialną Pol­ sko-Ukraińską Kom isją Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii12. Artykuł ten jest zmienioną wersją mojego refera­ tu, a zdecydowałam się na oddanie go do publikacji ze względu na niepokojące symptomy marginalizacji antropologii kulturowej i etnologii w obecnej polityce naukowej. Na nieadekwatne miejsce antropologii w systemie Narodowego Centrum N a­ uki w stosunku do naszych rzeczywistych praktyk badawczych zwrócił uwagę Michał Buchowski w liście do członków Komitetu Nauk Etnologicznych3. Nasza dyscyplina została zlokalizowana w dziale Nauk Humanistycznych, Społecznych i o Sztuce, w panelu „Wiedza o przeszłości”, po historii i archeologii. W tym ze­ stawie figuruje pomiędzy numizmatyką, epigrafiką i papirologiąa dziedzictwem kulturowym, czyli „inwentaryzacją pamiątek i zabytków kultury i aktywnością regionalisty czną”, jako: 1 Projektem „Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukcesyjnych” kieruje historyczka, dr Yvonne Kleinemann. Zespół pracuje przy Instytucie Slawistyki, Universität Leipzig. http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). 2 http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id =124&Itemid=137 (26.06.2011). 3 Z 27.04.2011 r. �46 Magdalena Zowczak H S 3 1 1 Etnografia i antropologia kulturowa (w tym: opis kultur tradycyjnych, an­ tropologia magii, kultu i religii, zmiana kulturowa i procesy globalistyczne, antro­ pologia zjawisk społeczno-kulturowych, etnicznych i tożsamościowych)4. Zgodnie z system atykąNCN kulturą zajmują się bibliotekoznawcy i, oczywi­ ście, kulturoznawcy. Jednak i oni zajęli dalekąpozycję w swojej dziedzinie (HS2 „Kultura i twórczość kulturowa”) po bibliologii i konserwatorstwie. Zgadzam się z Michałem Buchowskim, że należałoby zadbać o możliwość składania wniosków grantowych w dziedzinie nauk społecznych. W czasach, kiedy większość z nas usiłuje nadążyć za kalejdoskopowo zmieniającą się rze­ czywistością, lektura ministerialnego dokumentu budzi wspomnienia Mrożkowych klimatów PRL. Właśnie inercja naszego społecznego wizerunku (poniekąd na własne życzenie, skoro dyskusji nad propozycją Buchowskiego praktycznie nie było) skłania mnie do refleksji osobistych i fragmentarycznych, w nadziei na zainicjowanie debaty na temat znaczenia antropologii kulturowej w polskich dyskursach publicznych. Co zaniedbaliśmy? Co możemy zrobić, żeby rola etnoi antropologa stała się bardziej czytelna? Czy w ogóle jest to możliwe, skoro wynika ona ze zmieniającego się zestawu praktyk, usytuowanych zazwyczaj na pograniczu dyscyplin akademickich? Punktem wyjścia może być kłopotliwe pytanie: dlaczego historyk wie, a an­ tropolog ma wątpliwości? W pytaniu tym (historyka można też zastąpić socjolo­ giem) zawiera się nieuniknione, polityczne status quo typu relacji między dwoma dyskursami. Nie jest to jednak problem lokalny, skoro Clifford Geertz, komentu­ jąc obawy historyków o antropologizację historii, przytoczył anegdotę o gulaszu ze słonia i królika. Jeśli zastosujemy recepturę: „weź jednego słonia i jednego królika”, słoń nie musi się martwić, czyjego smak się przebije, natomiast królik jest przyzwyczajony do takiego układu (Geertz 2003: 170)5. Odpowiedzi na wspomniane pytanie może być kilka, trzeba jednak przede wszystkim wziąć poprawkę na nieobecność antropologii kulturowej, a nawet et­ nologii, wśród dyscyplin naukowych w dawnych krajach obozu socjalistycznego (co oznacza m.in. przeciągające się do dziś problemy ze znalezieniem partne­ rów do badań prowadzonych przez nas za wschodnią granicą Polski). Z przy­ czyn ideologicznych, instytucjonalnych, a także społecznych, historia była i w zasadzie jest nadal dominującą formacją dyskursywną w Polsce. Zakład Historii Kultury Materialnej PAN był jednostką organizacyjną dla powojennej etnografii; status etnografii jako „nauki pomocniczej historii” utrzymywał się w dyskursie uniwersyteckim w PRL aż do lat 80., a w przypadku najstarszego po­ kolenia profesorów oraz systematyki NCN - do dziś. Z drugiej strony, „historia” o zabarwieniu ideologicznym (ewolucyjnym, marksistowskim lub religijnym) 4 http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). 5W oryginale: The elephant need not unduly worry as to its savor coming through. As fo r the rabbit, it is used to such arrangements (Geertz 2000: 133). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 47 pozostaje w Polsce dominującym źródłem wiedzy zdroworozsądkowej, wyobraź­ ni społecznej, poczucia wspólnoty. Dlatego żaden polski historyk nie obawia się „antropologizacji historii”, chociaż coraz częściej historycy czerpią inspiracje z antropologii. W ramach historycznej metanarracji przestrzeń badań etnograficznych m i­ nionej epoki, głównie polska prowincja, wieś - była przedmiotem skonstru­ owanym zgodnie z ramami „ewolucjonizmu krytycznego”, dostosowanym do potrzeb politycznych i propagandowych (patrz np. Kazimierz Moszyński, Kazi­ mierz Dobrowolski). „Lud”, czyli wieś, ciemna i nieoświecona, przechowała to, co „archaiczne”, „samorodne”, prezentując to coś z pom ocą ekspresji naiwnie autentycznej, o prymitywnej, pociągającej elitę estetyce (któż lepiej te ciągo­ ty podpatrzył niż Witold Gombrowicz?). Sprzyjała tej wizji polska osobliwość w ramach obozu wschodniego: chłopska własność ziemi, która wiązała się z dłu­ gim trwaniem schematów kulturowych. Sławetne hasło polityki kulturalnej PRL: „narodowe/ludowe w formie, socjalistyczne w treści” dość skutecznie jednak patroszyło wszelką „rodzimość” w przestrzeni publicznej, odbierając znaczenie i pasożytniczo niszcząc to, co objęło mecenatem. Z poetyką „archaizmów” rozprawił się trzydzieści lat temu Ludwik Stom­ ma w ważnej dla rozwoju naszego dyskursu Antropologii kultury wsi polskiej XIX/XX w. (notabene, jednej z kilku polskich prac antropologicznych cytowa­ nych przez historyków). Ale jego polemika reprezentowała metanarrację Rozu­ mu oświeconego, zapoczątkowując binarną klasyfikację na „kultury typu ludo­ wego” (zamknięte, ksenofobiczne itp.) i nie-ludowego (o przeciwnych cechach) (Stomma 1986: 145-146). Klasyfikacja ta, waloryzująca i moim zdaniem szko­ dliwa, pokutuje w pracach antropologicznych do dziś. Podobnie jak stereotyp etnografii, uwikłanej w politykę „ludowości”, który utrzymuje się w świadomo­ ści potocznej. Pomimo całkowitej metamorfozy dyscypliny, w ciągu ostatnich 30 lat dziennikarze przypominają sobie o nas, kiedy potrzebują „zapychacza” w rodzaju „tradycji świąt dorocznych”, rozumiejąc je zazwyczaj w duchu histo­ rii kultury i wspomnianej archaiki. Tymczasem współczesna antropologia kul­ turowa jest w większym stopniu m utacją niż efektem ewolucji etnografii lat 70. W praktyce dydaktycznej naszych studiów proces zmian postępował pod hasłami kolejno etno- i antropologii. Gwałtowna antropologizacja, głównie w duchu an­ glosaskim, w połączeniu z zainteresowaniami kulturą współczesnej metropolii, gubi perspektywy historyczne, zbliżając nasze projekty do socjologii (od dawna) bądź do kulturoznawstwa (od niedawna). Moje własne studia sprzed 30 lat łą­ czy z obecną dydaktyką głównie typ praktyki edukacyjno-badawczej w ramach dwuletniego „laboratorium etnograficznego” - nauka warsztatu, tworzenia źródeł i pisania tekstu na ich podstawie, jednak w formie znacznie bardziej zindywidu­ alizowanej niż niegdyś. Jeśli laboratorium prowadzi młody absolwent, rzadko dba o osadzenie swojego problemu badawczego w jakiejkolwiek perspektywie historycznej (co zresztą bywa głównym atutem projektu). �48 Magdalena Zowczak Istnieje zatem wyraźny rozdźwięk pomiędzy faktycznym stanem i poten­ cjałem antropologii kulturowej, nastawionej na krytyczne, refleksyjne badanie współczesności, a jej usytuowaniem w ramach struktur uniwersyteckich i insty­ tucji państwowych, jak również w kontekście „wiedzy potocznej”. Nawiązując do anegdoty Geertza: w tym gulaszu potrzeba nam kilku tuzinów królików, żeby ktokolwiek poczuł ich smak. Problem podręczników. Pogranicze v e r s u s mitologia narodowa Tymczasem antropologia akademicka właśnie dzięki wypracowaniu praktyk laboratorium etnograficznego dysponuje oryginalnym projektem edukacyjnym, który mógłby stanowić przeciwwagę dla scentralizowanego, dogmatycznego dys­ kursu przeciętnej lekcji historii. Dlaczego nie mielibyśmy kształtować „świado­ mości antropologicznej” na szerszą niż dotąd skalę? W obrębie odmiennego para­ dygmatu, za pośrednictwem odmiennych, ale i czasem krzyżujących się praktyk, dzielimy przecież cele z Fundacją i Ośrodkiem „Pogranicze - sztuk, kultur, naro­ dów”. Przekonuje mnie o sensowności takiej wizji moja okazjonalna współpraca z historykami z Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia tre­ ści podręczników szkolnych historii i geografii. Nasze spotkanie wiązało się z trud­ nym doświadczeniem zderzenia dyskursów, dla mnie co najmniej podwójnym (nie dość, że historycy, to jeszcze ukraińscy). Wieloletnim uczestnikiem Komisji jest mój kolega historyk i antropolog, Włodzimierz Mędrzecki, który zaproponował mi przedstawienie kategorii pogranicza jako problemu metodologicznego. Członkowie Komisji (ze strony ukraińskiej skład jest bardziej stały i pod­ porządkowany instytucjom niż w przypadku strony polskiej) zazwyczaj repre­ zentują perspektywę centrum i dyskurs państwowy. Ponieważ problem formo­ wania „świadomości historycznej” wydaje mi się w świetle moich ukraińskich doświadczeń badawczych sprawą tyleż najwyższej wagi, co delikatną, podjęłam się zadania, które miało wspomóc przełamanie pewnego impasu w dialogu. M ę­ drzecki zaproponował Komisji zastąpienie dwóch głównych konfliktowych kate­ gorii, wbudowanych w podręcznikowe dyskursy historyków obu stron: polskich „Kresów wschodnich” oraz „ziem rdzennie ukraińskich” - terminem „pograni­ cze”. Przedstawiliśmy na posiedzeniu Komisji referaty: „Kategoria pogranicza jako problem metodologiczny (perspektywa antropologiczna)” oraz „Pogranicze polsko-ukraińskie. Perspektywa polska”6. Rzeczywiście, tego rodzaju zmiana nie tylko otwiera przestrzeń negocjacji pomiędzy historykiem i antropologiem, ale może i odczarowuje cały szereg m a­ gicznych, kulturowych i językowych dychotomii. Pomysł dekonstrukcji nie spo­ 6 Oba teksty dostępne na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej: http://www.men.gov.pl/index. php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137 (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 49 tkał się wprawdzie z entuzjazmem Komisji, ale w podpisanym przez obie strony komunikacie uczestnicy dostrzegli pozytywne znaczenie kategorii pogranicza, któ­ ra pozwala „na podmiotowe traktowanie wszystkich jego mieszkańców niezależnie od pozycji społecznej, narodowości i postawy politycznej” (Protokół... 2010: 2). Pomysł Włodzimierza Mędrzeckiego miał swoje korzenie w jego doświadcze­ niu uczestnictwa w dialogu historyków polskich i ukraińskich, w trakcie semina­ riów historycznych organizowanych w latach 1994-2005 pod patronatem prezyden­ tów i wielu oficjalnych instytucji Polski i Ukrainy. Podczas seminariów omawiano rozmaite aspekty stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918-1947. Obrady otwierały prezentacje referatów: polskiego i ukraińskiego, poświęconych tej samej lub zbli­ żonej problematyce. Później następowała dyskusja i przygotowywanie wspólnego dokumentu uzgodnień i rozbieżności stanowisk7. Mędrzecki przedstawił w sposób syntetyczny bariery i trudności wzajemnej komunikacji historyków dwóch naro­ dowości w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku (Mędrzecki 2010). Trzy wyróżnione przez niego strategie, prakty­ kowane przez uczestników dialogu: „pragmatyczna”, „wyższości moralnej” oraz „krytyczna”, są charakterystyczne nie tylko dla środowiska historyków. Tworzą współczesną typologię polsko-ukraińskich kontaktów, sygnalizując trafńie proble­ my, których doświadczyliśmy w trakcie badań na pograniczu. Jednak język, które­ go używa Mędrzecki, ukształtowany w ramach instytucjonalnego dyskursu, brzmi chwilami obco, a nawet problematycznie w uchu antropologa, który zazwyczaj sytuuje swoją narrację w pewnym dystansie, jeśli nie w perspektywie krytycznej wobec tego, co dominujące w jego własnej kulturze. Pierwsza z wyróżnionych strategii, „pragmatyczna”, wiąże się z przemilcza­ niem kwestii najbardziej spornych, w tym zwłaszcza praw do ziem szerokiego pogranicza polsko-ukraińskiego. Zagadnienie to jest kla­ sycznym problemem, który nie da się rozwiązać „kompromisowo”. Strona ukraińska postrzega go w kontekście kategorii „ukraińskie terytorium etniczne”. W aksjologii ukraińskiej ziemie, które zostały doń zaliczone (także Chełmszczyzna, Podlasie łącz­ nie z Bielskiem Podlaskim, Łemkowszczyzna po Krynicę) w sposób nie podlegający dyskusji są częścią Ukrainy, nawet jeśli pozostają poza jej granicami. Największe ustępstwo, jakie mogą Ukraińcy uczynić, to nie podnosić w danym momencie tego problemu. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko-ukraińskie jest postrze­ gane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli przez setki lat pełnoprawnymi gospodarzami. Polacy godzą się z faktem rozwoju ukraińskiego mchu narodowego oraz przyjmują do wiadomości fakt, że odniósł on historyczne zwycięstwo w walce o suwerenność nad tym terytorium, ale dotyczy to współczesności i nie daje to tytułu do ukrainizacji/negowania „polskiego dziedzic­ twa kresowego”. A tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z prze­ szłością tych terenów przez Ukraińców (Mędrzecki 2010: 47). 7 Dokumentacja spotkań została opublikowana w wielotomowym wydawnictwie Polska - Ukraina. Trudne pytania (1998-2006). �Magdalena Zowczak 50 „Strategia wyższości moralnej” (mam ochotę nazwać j ą strategiąresentymentu) wynika z głębokiego, osobistego przekonania wielu uczestników spotkań, że naród, do którego należą był w przeszłości wzajemnych stosunków stroną głęboko pokrzyw­ dzoną i że nad doznanymi krzywdami nie można przejść do porządku dziennego. Dlatego też warunkiem rzetelnego porozumienia i pojednania jest skrucha, wy­ znanie win i prośba o wybaczenie ze strony partnera dialogu. W zamian za to my, w poczuciu wyższości moralnej, dokonamy wspaniałomyślnie aktu wybaczenia. Reprezentujący tę strategię ukraińscy uczestnicy dialogu koncentrowali się głów­ nie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraińskich, konsekwent­ nej polityce polonizacji „rdzennej ludności ukraińskiej”, pozbawianiu Ukraińców godności narodowej, pogardzie, jaką Polacy okazywali Ukraińcom, wykorzysty­ waniu ich pracy dla własnego bogacenia się, stosowaniu wobec nich wszelkiego rodzaju represji i prześladowań przez setki lat. Oskarżenia ze strony polskiej są nie mniej poważne - Ukraińcy są opisywani jako naród pełen nienawiści wobec Pola­ ków, zdolny do niewyobrażalnego okrucieństwa, winien ludobójstwa dokonanego na polskiej ludności Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny. W tym ujęciu wszelkie „nasze” działania wymierzone w dragą stronę miały charakter obrony przed „ich” agresją lub były wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne inte­ resy pokrzywdzonego narodu (Mędrzecki 2010: 49). W tej sytuacji nadzieje należy wiązać - uważa Mędrzecki - ze „strategiąkry­ tyczną”, odrzucającąretorykę krzywdy i mitologii narodowej. Ta trzecia strategia faktycznie jest jedyną do przyjęcia na gruncie historycznych badań naukowych. Reprezentują j ą specjaliści o uznanym autorytecie, których ustalenia w zasadzie nie są kwestionowane. Z perspektywy strategii pragmatycznej, a zwłaszcza stra­ tegii „wyższości moralnej”, m ają one charakter samobójczy, dostarczając dru­ giej stronie argumentów przeciw „swoim”. Jednak to właśnie narracja krytycz­ na „tworzyła istotną przeciwwagę dla narracji wyższości moralnej i zapewniała pragmatycznemu centrum możliwość tonowania dalej idących żądań z tamtej strony”, komentuje Mędrzecki (2010: 52). Wypada tu powtórzyć, że narracja krytyczna realizuje taktykę pogranicza, faktycznie otwierając przestrzeń porozu­ mienia pomiędzy historią i antropologią. O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze Jak pisze Michael Herzfeld, współczesna antropologia, chociaż nie wyklucza etniczności ze swego pola badawczego, jest obecnie bardziej zaangażowana w badania „pograniczy” - pojęciem tym określa się pewną fizyczną przestrzeń, sugeruje ono coś znajdującego się „pomiędzy”, strefę kontaktu, obszar, na którym zerwanie ciągłości staje się trochę nieostre (Herzfeld 2004: 204). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 51 Metaforyczny i wieloznaczny charakter kategorii pogranicza (borderland) nie przeszkadza zatem w uznaniu jej za bardziej użyteczną w analizie współcze­ snej kultury niż „tożsamość”. Dlaczego tak się dzieje? Spróbuję poddać refleksji przedstawioną tu tezę, odnosząc kategorię pogranicza do tendencji zarysowują­ cych się w naszych badaniach. Wydaje mi się, że są to sprawy ogólnie znane, ale chciałabym podjąć próbę powiązania ze sobąróżnych, przecinających się wymia­ rów graniczności, w których uwikłane są nasze współczesne praktyki badawcze. Zainicjowana przez Frederika Bartha zmiana w postrzeganiu etniczności wy­ raża się w jej negacji jako danej czy stabilnej; przyznaje się jej charakter procesu. Podejście do tożsamości (różnych jej odmian, nie tylko etnicznej) w kategoriach „transakcji ekonomicznych” wiązało się z uznaniem jej za przedmiot negocjacji, konstruowany i aktualizowany w konkretnym kontekście politycznym, oraz za­ początkowało, jak to określił Anthony D. Smith, „gastronomiczne” teorie narodu, przeciwstawione „geologicznym” (Burszta 1998: 150-1518). Z kolei przyjęcie perspektywy mniejszościowej, a nawet zindywidualizowanej, jako podstawo­ wego punktu odniesienia w analizie kultury (odwrotnie niż we wcześniejszej, modernistycznej antropologii), można uznać za zwrot w stronę obywatelskiej podmiotowości, bądź - ideologii multikulturalizmu (por. Burszta 1998: 151 i n.). Odmienność jest wytworem ludzkiego działania i konfrontacji; zainteresujmy się zatem obszarem, w którym powstaje. W tej sytuacji podstawową kategorią staje się pogranicze, postrzegane jednak nie tyle jako pojęcie odnoszące się do konkretnej, fizycznej przestrzeni, co właśnie strefa konfrontacji i przenikania się praktyk społecznych lub/i kulturowych w kontekście polityki sąsiadujących ze sobą grup bądź państw. Granice kulturowe sąjednak znacznie bardziej problematyczne niż społeczne, opierają się konceptualizacji. Współczesne dyskursy państwowe wykorzystują dziedzictwo dawnej etno- i antropologii w wersji spopularyzowanej, sprowadza­ jąc je do pozbawionych kontekstu cech kulturowych czy „stylizowanych artefak­ tów”, jak na turystycznych mapach, gdzie zaznaczono lokalne ciekawostki w po­ staci symbolicznych ikon. Takie podejście - twierdzą antropolodzy - w gruncie rzeczy wiąże się z tuszowaniem historii. Jak zauważa Herzfeld, sama bowiem idea autochtonicznych początków „kultury” pozostaje w sprzeczno­ ści z wszelkimi dowodami sugerującymi, iż tak naprawdę tożsamości trw ają a na­ wet rodzą się poprzez grę kontaktów - poprzez negocjowanie oraz genezę granic społecznych i kulturowych. Idee, praktyki i artefakty mogą się rozprzestrzeniać poprzez kontakty społeczne na cały świat, zgodnie z wieloma różnymi logikami, 8 „To, co dla modernistów jawi się jako ciągłość dziedzictwa i wspólnota podstawowych wartości narodowych, ich krytykom przypomina «kartę dań», na którą składają się symbolika, mity, język, lite­ ratura piękna, oficjalna wykładnia historii. Jednoczący sens «narodowej substancji» nadajątym różnym składnikom narodowego menu nacjonaliści, konstruując wizję całości, nie istniejącej w takiej postaci w rzeczywistości” (Burszta 1998: 151). �52 Magdalena Zowczak gromadząc przy tym bardzo odmienne historie [co, jak podkreśla autor, udowodnili już dyfiizjoniści - M.Z.] (Herzfeld 2004: 203). Popularna jeszcze w latach 80. analogia pomiędzy kulturą a językiem bądź kulturą a tekstem nie satysfakcjonuje już antropologa, podatnego na „zwrot performatywny”. Richard Schechner, jeden z ojców założycieli tego nurtu, konsta­ tuje: „Świat nie jest już postrzegany jako księga, którą się czyta, lecz jako perfor­ mance, w którym się uczestniczy” (Domańska 2007: 48). Najczęściej tłumaczy się performance jako wykonanie, z akcentem na działanie, aktywność. Zinsty­ tucjonalizowane już w początkach lat 80. performance studies m ają dwojakie korzenie. Wywodzi się je, po pierwsze, ze studiów teatrologicznych oraz z prac antropologów i socjologów, którzy wykorzystywali metafory związane z te­ atrem, a zwłaszcza metaforę gry (jak Clifford Geertz, Thomas Luckmann). Jako drugie źródło wskazuje się zazwyczaj teorię aktów mowy Johna Austina. Wy­ pada tu też moim zdaniem wspomnieć słynną analizę języka Trobriandczyków, przeprowadzoną przez Bronisława Malinowskiego w Ogrodach koralowych i ich magii. Analizując kulturę w kategoriach zachowań, traktował on analogicznie akty mowy; za pierwotną uznawał pragmatyczną funkcję języka. Język jest za­ tem przede wszystkim działaniem (Malinowski 1987). Kultura, tożsamość, zwyczaj, rytuał, obrzęd - wszystkie te pojęcia, jako zbyt statyczne i skłaniające do esencjalizacji, bywają współcześnie przekładane na „praktyki kulturowe” (zgodnie z rozumieniem Pierre’a Bourdieu) bądź bliskie im, ale bardziej zindywidualizowane, przygodne i dynamiczne - wykonania, per­ formance. Performatywność wiąże się z przeświadczeniem, „że język nie tylko przedstawia rzeczywistość, lecz także powoduje w niej zmiany, a ponadto, że pewne zjawiska istnieją tylko w akcie ich wykonywania i że m uszą być powta­ rzane, by zaistnieć” (Domańska 2007: 49). Skoro ta ostatnia teza stosuje się do płci kulturowej {gender), to tym bardziej do tożsamości etnicznej czy narodowej. W tym momencie można zauważyć, że pogranicze jako przestrzeń eksperymen­ talna jest rodzajem sceny i zarazem laboratorium dla wykonywania (odgrywania) różnego rodzaju tożsamości, jest najwłaściwszym kontekstem innowacji kulturo­ wych i społecznych performance’ów9. Metodyka współczesnej antropologii kulturowej wpisuje się w zwrot performatywny akcentowaniem refleksyjności czy też refleksyjności zwrotnej10 {reflexivity) między badaczem a rzeczywistością badaną. Poza oczywistym wpływem badacza na przedmiot badań, podkreśla się proces odwrotny. To, co badane, zmie­ nia badacza i wpływa na przekształcenia jego projektu. Świadomy tego stanu rzeczy, powinien w konsekwencji odpowiednio odgrywać i modyfikować swoją 9 Por. np. Joanna Pietruszka o strategiach uczestnictwa przybyszów z Zachodu w życiu społeczno­ ści lokalnej na pograniczu polsko-ukraińskim (Pietruszka 2010). 10 Tak proponuje tłumaczyć reflexivity Ewa Klekot, chociaż można się zgodzić ze Sławomirem Sikorą, że jest to, biorąc pod uwagę etymologię, mnożenie bytów. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 53 rolę. Wchodząc w interakcje z badaną społecznością, uczestnicząc w jej prakty­ kach, doświadcza wraz z nią zdarzeń o znaczeniu symbolicznym i zyskuje szansę na przekroczenie granic czy raczej ograniczeń swojej tożsamości; funkcjonuje zatem na pograniczu tożsamości. Warunkiem realizacji badań staje się, w miejsce obiektywizmu i dystansu, współudział w codziennych praktykach, a nawet inter­ akcje, podejmowane w obliczu ważnych wydarzeń. Zaangażowanie, interwen­ cja, wpisane w rolę badacza, tworzenie wiedzy „w solidarności z podmiotami i przedmiotami swoich badań [bądź w opozycji do nich - M .Z.]” jako jego cel - to cechy „performatywnego Ja”. Badacz „nie «wynajduje tradycji», ale w nią interweniuje (front invention to intervention); świadomie i aktywnie współdziała w tworzeniu świata innych, podobnie jak i oni współtworzą jego/jej świat” (Do­ mańska 2007: 6011). Sprawczość (agency) badacza jest więc kolejnym pojęciem, które należy uwzględnić w konstruowaniu metodologicznego kontekstu dla kategorii pogra­ nicza1112. Zwrot performatywny jest uważany za reakcję na postmodernistyczne ograniczenie podmiotu, postrzeganego jako pasywny, uległy, kształtowany przez przemoc zinstytucjonalizowanej wiedzy/władzy (zwłaszcza w niektórych teo­ riach poststrukturalistycznych, np. w kontekście teorii dyskursu Michela Foucault i jego pojęcia „ciał podatnych”). Być sprawcą zmian, a nie ich przedmiotem, to model badacza konwencji performatywnej. Zamiast kontemplacji i aprobaty ce­ lem ma być zmiana jako wartość pozytywna, otwarcie - za pom ocą działania, performance"u - przestrzeni oporu i buntu wobec zniewalających struktur. Ewa Domańska zwraca uwagę na marksowski i lewicowy charakter tego projektu. Wydaje mi się, że można tu zauważyć podobieństwo stylu do Kondycji ponowoczesnej Jean-François Lyotarda (1979), który przeciwstawiał paralogię jako cel nauki - innowacyjności przypisanej do systemu i przezeń wykorzystywanej, zaś konflikt i niezgodę - konsensusowi, „wartości przestarzałej i podejrzanej”13. Styl ten - zwłaszcza z perspektywy centrum i dyskursu dominującego - wydaje się niebezpiecznie zbliżać ku anarchii i terroryzmowi (eksplorował ten problem Jean Baudrillard). Tak zwany zwrot performatywny uważany jest jednak za od­ powiedź na wyzwania współczesnego świata, wśród których, obok globalizacji i zmian technologicznych, wskazuje się właśnie na terroryzm i ludobójstwo. Przedstawiłam pogranicze jako podstawową przestrzeń „wykonywania” (roz­ grywania, przedstawiania) tożsamości oraz przemieszczenie roli samego badacza 11 Ewa Domańska powołuje się w tym fragmencie swojego artykułu na Tami Spry (2006). 12 Sprawczość najchętniej definiuję za Agnieszką Kościańskąjako „zdolności i chęci jednostki bądź gmpy do podjęcia autonomicznego, twórczego i celowego działania w ramach relacji społecznych” (Kościańska 2009: 21-22). 13 Innowacja,jest sterowana, a w każdym razie wykorzystywana przez system w celu zwiększenia skuteczności”, podczas gdy paralogia ,jest posunięciem w pragmatyce wiedzy, którego znaczenie na początku bywa często zapoznane”. Dlatego według Lyotarda to ta druga uprawomocnia naukę w epoce utraty wiarygodności przez metanarracje, wielkie opowieści nowoczesnej nauki europejskiej (Lyotard 1997: 164). �54 Magdalena Zowczak w strefę pogranicza tożsamości. Teraz wypada jeszcze wspomnieć o przedmiocie szczególnego zainteresowania performance studies : o hybrydowych „figiiracjach podmiotowości”, do których należą postacie najbardziej ekstremalne, pogranicz­ ne. N ależą do nich: „cyborg, klon, rzecz w swojej podmiotowości, mutant (jed­ nostka ludzka czy zwierzęca genetycznie zmanipulowana), terrorysta (zwłaszcza muzułmańska samobójczyni)”, a pomiędzy tymi odmieńcami „przedstawiciele różnego rodzaju mniejszości (zwłaszcza queer, transseksualista, lecz także ludzie o różnym pochodzeniu etnicznym oraz niepełnosprawni)” (Domańska 2007: 54). Ze względu na zwrot ku rzeczom, a także ku środowisku naturalnemu, mówi się o posthumanistycznym zabarwieniu tego stylu. Podmioty-przedmioty ukazywa­ ne są „historycznie”, to znaczy w procesie tworzenia się, w postaci niedokonanej, niedookreślonej. Są to zatem modelowe przykłady dawniejszych antybohaterów - nie-ludzkich obcych i wrogów narodowego dyskursu. Ewa Domańska, cha­ rakteryzując zainteresowania humanistycznej awangardy, powiada, że „człowiek «normalny», tj. biały, heteroseksualny Europejczyk z klasy średniej nie jest już atrakcyjnym przedmiotem badawczym” (Domańska 2007: 55). Zainteresowania te wychodzą naprzeciw wyzwaniom związanym z tak zwaną kreolizacją kultury (Clifford 2000: 22; Hannerz 2006: 23). Czwartym kontekstem funkcjonowania kategorii pogranicza we współczesnej humanistyce jest transdyscyplinamość, a nawet - jak chcą niektórzy - antydyscyplinamość. To także jest jednak cecha, którą uznawano za charakterystyczną dla postmodernizmu. Już Frederic Jameson wskazywał zanik granic pomiędzy gatunkami literackimi i dyscyplinami nauki akademickiej, postępujący wraz z przenikaniem się kultury elitarnej i popularnej, jako istotny wyznacznik post­ modernizmu. I tu spektakularnym przykładem była twórczość Michela Foucault, złośliwie określona przez Jamesona jako „dyskurs teoretyczny”, co do którego „kwestią nierozstrzygalną” jest, czy należy do filozofii, historii, socjologii czy politologii (Jameson 1996: 192-193). Trzeba przyznać, że tak też się przedstawia coraz częściej dyskurs współczesnej antropologii kulturowej, której wyznaczni­ kiem pozostały głównie badania etnograficzne jako empiryczny kontekst współdoświadczania badanych „światów”, czy też, zgodnie z dyskursem performatywistów, uczestniczenia w nich, a nawet - odgrywania w nich własnych ról, jak w performance’ach czy happeningach (Hastrup 2008). Powróćmy do pogranicza sensu stricto. Postrzegane tak, jak to przedstawi­ łam, jest stosunkowo nowym przedmiotem badań antropologicznych. Ich mode­ lowym przykładem są studia dotyczące pogranicza USA i Meksyku. Co praw­ da, współczesny antropolog dystansuje się wobec przestrzeni jako wyznacznika określającego przedmiot badań (czyli praktyki kulturowe). Jak to zwięźle ujął U lf Hannerz, „jako że ludzie przemieszczają się ze swoimi znaczeniami, a znaczenia znajdują sposoby przemieszczania się nawet wtedy, kiedy ludzie pozostają na miejscu, terytoria nie m ogą już zawierać w sobie kultur” (Hannerz 2006: 21). Jednak w przypadku państwowego pogranicza czyni się wyjątek. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 55 Jest tak, ponieważ granice państwa-narodu, przybierając postać tożsamości zbiorowej, w pewnych kontekstach uprzywilejowują wymiar przestrzenny, stąd analiza tożsamości ludzi „pogranicza” nie daje się pomyśleć bez odwołań do terytorialności owych wspól­ not (Kempny 2004: 125). Przedstawiony tu sposób postrzegania pogranicza wywodzi się z lat 80. ubiegłe­ go wieku, ale antropologia, zawsze zainteresowana przestrzeniąperyferii, wypraco­ wała wcześniej pewne narzędzia analityczne, które - refleksyjnie zmodyfikowane - m ogą stanowić dogodny punkt wyjścia dla jego opisu. Na przykład strukturalizm Claude’a Levi-Straussa wprowadził mediację jako element zmienności i ru­ chu w strukturze scenariusza kulturowego i jego transformacji (por. np. Lechte 1999: 133-138). Kategoria liminalności/liminoidalności Victora Turnera, chociaż z pewnością jest nadużywana14, ma niewątpliwe zalety dla zwolenników „zwrotu performatywnego”, choćby dlatego, że często zaczynają swoje studia od krytyki prac tego klasyka (por. np. Mizielińska 2009). Zaś obie te kategorie odnoszą się do różnych rodzajów granic: przestrzennych, czasowych, kulturowych. Trzeba zatem przemyśleć możliwości ich modyfikacji i wykorzystania w odniesieniu do trady­ cyjnej, binarnej opozycji pomiędzy centrum a granicą terytorium narodowego. Jeden z rozdziałów Antropologii Michaela Herzfelda nosi tytuł „Pogranicza, zapętlenia, zgrupowania”. Miasto, a zwłaszcza metropolie, megalopolis, i strefy graniczne, a szczególnie przejścia graniczne, Herzfeld traktuje jako podobne sobie przestrzenie, symboliczne dla kondycji współczesnego człowieka. W obu przypad­ kach są to przestrzenie symbolicznie „nieczyste”, w których „przepływ towarów, idei, wyobrażeń i ludzi” powoduje krzyżowanie się niewspółmiernych, heteroge­ nicznych kategorii, odmiennych systemów klasyfikacyjnych. Przejście graniczne Herzfeld określa jako „zmaterializowany punkt załamania taksonomii”. Zgodnie ze strukturalistycznym idiomem betwixt and between, tę pełną potencjalnej mocy wieloznaczność można postrzegać jako przestrzenny odpowiednik czasu przejścia. Próba jego opisu wiąże się z koniecznością konstruktywistycznego czy, lepiej, per­ formatywnego podejścia do zmiennej sytuacji politycznej, społecznej, ekonomicz­ nej. Herzfeld nawiązuje do teorii Fredrika Bartha: „uwagę trzeba skupiać raczej na kwestii tworzenia i utrzymywania granic, a nie na jakiejś pozornie trwałej «zawar­ tości kulturowej» istniejącej w obrębie granic” (Herzfeld 2004: 193-216). Zatrzymam się nad amerykańsko-meksykańskim, modelowym pograniczem. W kulturze amerykańskiej było to pojęcie związane z romantyczną epoką pionie­ rów i z dyskursem kolonialnym, podobnie jak Kresy w polskiej kulturze15. Póź­ 14Piszą o tym M. Buchowski i W.J. Burszta (Buchowski, Burszta 1992: 47-68). 15Zdaję sobie sprawę z historycznych różnic, dzielących relacje polityczne i kulturowe w II Rzecz­ pospolitej od relacji pomiędzy państwami Europy Zachodniej i ich koloniami. Niemniej, ze względu na charakter tego tekstu, chodzi mi o model dyskursu konstruowanego z perspektywy bezwzględnej dominacji, który wyklucza w pełni podmiotowe traktowanie zdominowanych. �56 Magdalena Zowczak niej pogranicze skojarzono metaforycznie z typem wędrowca, przemieszczające­ go się w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia; to on, swoisty self-made man, pojawiający się znikąd i znikający po odegraniu swej roli, stał się reprezentantem pogranicza. Należy niejako odwrócić tę bohaterską rolę - samotnego „strażnika prawa” - aby znaleźć się w kręgu współczesnych zainteresowań badawczych. „Figuracjami podmiotowości” będą tu zmarginalizowani migranci, ofiary karteli narkotykowych, bezrobotni mieszkańcy pogranicza utrzymujący się z przemytu (tak jak polskie i ukraińskie Mrówki - por. Byrska-Szklarczyk 2010), a zatem osoby pozbawione prawnej podmiotowości i działające z przymusu bądź z wy­ boru w przestrzeni bezprawia, zarazem jego ofiary. Celem opisu są ich prak­ tyki codzienne, zestaw pogranicznych performance’ów i happeningów wpisa­ nych w strategie przetrwania, oraz milcząca wiedza, która pozwala konstruować i komponować owe strategie w cieniu wszechobecnej przemocy. Patronuje jej postać „kojota”, przemytnika ludzi i faktycznego beneficjenta politycznej różni­ cy (Donnan, Wilson 2008: 179-180). Różnica ekonomicznych, prawnych i oby­ czajowych potencjałów, narzucona przez arbitralnie poprowadzoną granicę (tak ona zazwyczaj wygląda z perspektywy mieszkańców zmarginalizowanych spo­ łeczności, które m ają do niej stosunek głęboko ambiwalentny), tworzy kontekst praktyk kulturowych, często kontestujących politykę społeczną państwa i jego instytucji władzy. Elastyczność człowieka pogranicza, pomysłowość w dostoso­ wywaniu się do zmieniających warunków i zasad, także pozostająw opozycji do romantycznego bohatera, samotnego obrońcy prawa, i czynią pogranicze mode­ lowym obszarem eksperymentu kulturowego. Typowym przykładem zbeletryzowanej, medialnej popularyzacji problemów wspomnianego pogranicza może być tekst Mariusza Zawadzkiego w „Gazecie Wyborczej” z września 2010 roku. Tytuł: Atak klonów z Meksyku uzupełniono następującym „abstraktem” : Amerykanie obawiają się, że okrutna wojna narkotykowej mafii z meksykańskim państwem przeleje się na ich stronę granicy. Przemytnicy w USA już stosują nie­ które metody z tej wojny (Zawadzki 2010: 9). Narracja dotyczy przebieranek przemytników, którzy w sposób doskonały wcielają się w role szeryfów, policjantów, kierowców ambulansów i szkolnych autobusów, dostawców supermarketów, listonoszy i techników telewizji kablo­ wej, przewożąc przez granicę w stosownych pojazdach z demobilu setki kilogra­ mów marihuany. Ale przebieranki za policjantów są szczególnie niebezpieczne, bo podkopują za­ ufanie funkcjonariuszy do siebie samych - konstatuje autor. - Teraz każdy amery­ kański policjant czy strażnik graniczny musi przyglądać się podejrzliwie koledze w mundurze, jeśli go nie zna osobiście [znamy podobne przypadki z pogranicza polsko-ukraińskiego - M.Z.] (Zawadzki 2010: 9). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 57 Amerykanie, kupując od szmuglerów narkotyki i zatrudniając nielegalnych imigrantów, ponoszą współodpowiedzialność za „mafijną bonanzę w M eksy­ ku”. Mieszkańcy amerykańskiego pogranicza wykazują ambiwalentną postawę wobec wspomnianych praktyk. Z jednej strony, m ają miejsce próby zaostrzenia prawa imigracyjnego i akcje aktywistów Tea Party przeciw przemytowi, z dru­ giej - trudno wyobrazić sobie na przykład Kalifornię bez nielegalnych imigran­ tów z Meksyku: „sprzątaczek, niań, czyścicieli basenów, ogrodników, kelnerów i kucharzy” (Zawadzki 2010: 9). I znów trudno się oprzeć skojarzeniu z naszym rodzimym, polsko-ukraińskim kontekstem. Gulasz z królików z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu polsko-ukraińskim Badania za wschodnią granicą Polski, które prowadziłam z kolejnymi grupa­ mi studenckimi16, dotyczyły społeczności polskich w ich kontaktach z sąsiada­ mi. Problematyka badań wiązała się z kulturą religijną jako jednym z głównych aspektów tożsamości zbiorowej, etosu i pamięci. Dla etnologicznych studiów kultury Polaków, tworzących na Litwie i Białorusi skupiska na terenach, które przed II wojną światową należały do Rzeczypospolitej, perspektywy diachroniczne wyznaczały monografie historyczne i studia regionalne sprzed 1939 roku, a także, okazjonalnie, dziewiętnastowieczna literatura romantyczna i wspomnie­ niowa oraz reportaże z okresu międzywojennego (np. Melchiora Wańkowicza z Brasławszczyzny). Natomiast dla badań na Podolu (1998-2000) inspirację sta­ nowiły prace Daniela Beauvois. Z kolei dla projektu badań na pograniczu pol­ sko-ukraińskim (Zowczak, red., 2010), realizowanego w latach 2006-2009, rolę analogiczną do podolskich studiów Beauvois pełniła Rekonstrukcja narodów Ti­ mothy Snydera (2006). Nie dlatego, żeby brakowało - jak w przypadku Polaków na Podolu - polskich prac historycznych, przeciwnie, literatura narasta lawinowo od lat 90. Ale ten typ szerokiej syntezy (zarówno w znaczeniu czasowym, jak terytorialnym), konstruowanej z dystansu i z „obcej”, oddalonej perspektywy, przez historyków nie uwikłanych w narodowy dyskurs jednej ze stron, pomaga zyskać oddech, nie zatracić się w etnograficznych szczegółach. Przy tym prace te w obu przypadkach są znacznie bliższe antropologii, niż ma to zwykle miejsce w odniesieniu do twórczości polskich historyków. W projekcie dotyczącym polsko-ukraińskiego pogranicza tradycyjna tema­ tyka etnologiczna - wzory kulturowe w ich „długim trwaniu” i ich współczesne adaptacje - zeszła jednak na drugi plan. Nie mogliśmy już koncentrować się na opowieści o tym, jak „brutalne siły historii rozbijają kryształowe wzory kultu­ ry” (Geertz 2003: 158), chociaż faktycznie w narracjach najstarszego pokolenia 16W ramach grantów badawczych kierowanych przez Lecha Mroza (por. Mróz 1993: 51-57). �58 Magdalena Zowczak rozmówców obecna Zachodnia Ukraina, a Małopolska Wschodnia lat 30., jaw i się jako sielska kraina sąsiedzkiej harmonii. Ten projekt odbiegał od wcześniej­ szych zarówno problematyką, jak metodologią. Pytania badawcze dotyczące tożsamości i pamięci zostały osadzone w kontekście komunikacji i wymiany. Trzeba było przełożyć je na język działań, i to przede wszystkim praktycznych, codziennych. Dołączył problem podmiotowości mieszkańców społeczności lo­ kalnych zamieszkałych po obu stronach granicy, co wymusiło odniesienie tych trzech kategorii (tożsamości, pamięci i podmiotowości) do relacji władzy i poli­ tyki państw narodowych. Uwzględnienie zaś tych relacji oznaczało wkroczenie - mówiąc znów językiem Geertza - na łowieckie tereny historyków. Opis pogra­ nicza państw narodowych wymaga czegoś więcej niż „przeplatanie dyskursów”, które poprzednio uprawiałam; oznacza konwergencję zainteresowań w kwestii „faktów”, wypracowanych w oficjalnym języku narodowych historii. W celu przygotowania studentów do rozmów z ludźmi pogranicza, zorgani­ zowaliśmy wspólnie z Włodzimierzem Mędrzeckim seminarium Antropologia granicy. Problemy formowania się polsko-ukraińskiego pogranicza etnicznego, historia kozaczyzny, powstań ukraińskich i konfliktu polsko-ukraińskiego od końca XIX w. po 1947 rok oraz kształtowanie się współczesnej sieci osadniczej (Mędrzecki) uzupełniły wzajemne wizerunki Polaka i Ukraińca, w tym w litera­ turze etno- i socjologicznej, a także w polskiej prozie17, kategorie obcości, pamię­ ci, mitu i stereotypów oraz różnice i relacje między katolikami greckimi i rzym­ skimi. Poddaliśmy refleksji problem, dlaczego (i w jakich warunkach) przeszłość legitymizuje (Herzfeld 2000: 111), między innymi w kontekście łączącego Pola­ ków i Ukraińców zamiłowania do pomników (kondensujących religię narodową i państwową) i praktyk cmentarnych (łączących tożsamość indywidualną i zbio­ rową). Przeplataliśmy dyskursy, konstruowane według relacji syntagmatycznych (zdarzenia definiowane według miejsca na linii czasu, związane z kumulacyjną w izją historii - Mędrzecki) oraz paradygmatycznych (metaforycznych, łączą­ cych zdarzenia jako przynależne klasom działania18; Mędrzecki - czasem, ja z reguły). Dyskursy te czasami się krzyżowały. Nie jestem pewna, czy nasze kon­ frontacje dały jakiś wyraźny efekt w pracach naszych studentów, ale mnie - poza tym, że lepiej wyobraziłam sobie przyczyny konfliktu - dały poczucie większej pewności, paradoksalnie poprzez pełniejszy wgląd w m oją nieuchronnie zdecentrow aną perspektywę. Założyłam dla potrzeb naszych badań, że relacja między kulturowymi kate­ goriami centrum i granicy ma charakter współzależności, a przemienność ich wzajemnego przyciągania i odpychania zależy od politycznej i ekonomicznej koniunktury. W języku symbolicznym można to przedstawić na przykładzie lo­ 17 Pomocna była świetna praca Doroty Sapy, zwłaszcza fragment Dwie strony braterstwa (Sapa 1998: 185-223). 18Valerio Valeri, za: Herzfeld 2004: 110. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 59 kalizacji grobowca bohatera, który ma od czasów klasycznych alternatywną lokalizację: w sercu miast, gdzie skupia się życie publiczne, albo na jego grani­ cy, „przy bramach lub nawet pod sam ą bramą”, wreszcie na granicy terytorium polis (Czarnowski 1956: 25-26). Z perspektywy społecznej centrum i granica zajmowanego przez wspólnotę terytorium są zatem symbolicznie równoważne, a relacja między nimi świadczy o typie władzy i aktualnej polityce. Symboli­ ka mitu odpowiada społecznemu wartościowaniu przestrzeni; granicę narodową można postrzegać jako projekcję centrum (w czasach powszechnej mobilności i globalizacji także teza odwrotna wydaje się coraz bardziej sensowna: niektóre centra stają się projekcją granic). Ten rodzaj współzależności mógłby być rów­ nież m etaforą relacji pomiędzy antropologicznym i historycznym wymiarem projektu19. Bez wątpienia rozpad ZSRR, upadek muru berlińskiego, ale także atak na World Trade Center można traktować jako metaforyczny kres wyobrażeń miesz­ kańca Europy Środkowo-Wschodniej o nieprzenikalnych, przeciwstawnych so­ bie, równoległych światach, zakreślonych granicami porządkach kulturowych i ustalonych tożsamościach ich przedstawicieli. Kiedy przystępowaliśmy do realizacji projektu badawczego dotyczącego pogranicza, wydawało się, że cho­ ciaż Ukraina nie ma szans na szybkie członkostwo w Unii, to nowe typy relacji i więzi, budowane niejako w poprzek granicy, pod wieloma względami bardziej łączą niż dzielą społeczności zamieszkałe po obu jej stronach. Chociaż obser­ wowaliśmy odradzanie się i umacnianie partykularyzmów i fundamentalizmów, wznoszących nowe mury pomiędzy „światami” swoich wyznawców, wydawało się, że ta granica może się stać dobrym przykładem globalnych zmian, „prze­ puszczalnych granic”, nie tylko politycznych. Nastroje społeczne po pomarańczowej rewolucji były optymistyczne. Był to czas przełomu i ożywienia w relacjach polsko-ukraińskich, chwilowego powrotu - zwłaszcza w przypadku młodszych generacji - do nadziei, wywołanej pewnym podobieństwem fenomenu „pomarańczowej rewolucji”20 do ruchu „Solidarno­ ści”. Na krótki czas pojednane miasta Kijów i Lwów stały się modnymi celami podróży polskich polityków i - nieco dłużej - wycieczek polskiej młodzieży, a granica z Ukrainą pojawiła się w centrum publicznej uwagi. Jednak w kolejnej fazie, w miarę stopniowego otwierania się Polski na Zachód, nastąpiło uszczel­ nianie granicy z Ukrainą poprzez wprowadzenie wiz dla Ukraińców i - w grud­ niu 2007 roku - wejście Polski do strefy Schengen. Można postrzegać ten proces jako rekonstrukcję dawnych kategorii w zmienionej konfiguracji. Unię nazywają nasi rozmówcy z Zachodniej Ukrainy, podobnie jak w wielu przypadkach i inni 19Oczywiście nie traktuję tych relacji jako uniwersalnych, ale przyjęłam taki ich model jako pomoc­ ny dla tego konkretnego projektu. 20 Listopad 2004 - styczeń 2005 r. �60 Magdalena Zowczak obywatele państw byłego ZSRR, „Ewrosojuzem” i wyobrażają j ą sobie jako twór przypominający upadłąm etastrukturę: Związek Radziecki. Relacje władzy oraz polityka państwowa na Ukrainie i w Polsce zmieniały się zatem dynamicznie w trakcie realizacji trzyletniego projektu. Kolejne fazy tej historii pozwalają śledzić zmienne znaczenie granicy w kontekście sytuacji międzynarodowej i globalnej (np. od 2009 r. - tzw. Partnerstwa Wschodniego), a jednocześnie w kontekście wewnątrzpaństwowej relacji pomiędzy centrum a peryferią. Można dla opisu tych zmian zastosować pojęcia communitas i „struk­ tury”, zaczerpnięte z antropologii Victora Turnera (2004, 2005). Z pom ocą tych kategorii próbowałam przedstawić zmienną relację pomiędzy centrami a granicą jako proces, którego przełomem była ukraińska pomarańczowa rewolucja i spon­ taniczna, gorąca reakcja znaczącej części polskiego społeczeństwa. Bez względu na trwałość efektów (a nawet jej brak, jeśli „struktura” się umacnia), doświad­ czenie communitas przekształca i formuje znaczenia, zmieniając je w stosunku do wcześniejszych norm i stereotypów, utrwalonych w długim historycznym trwaniu. W przypadku znaczącej części polskiego społeczeństwa oznaczało to zreflektowanie stosunku do Ukrainy i Ukraińców. Wprowadzenie kategorii com­ munitas umożliwia opis zmiany niejako od wewnątrz, z wykorzystaniem mojego własnego doświadczenia nastrojów społecznych, poświadczanych także przez zainteresowania i emocje uczestników badań, Polaków i Ukraińców. Czas prze­ łomowych wydarzeń, które pociągnęły za sobą poczucie wspólnoty w skali ponadlokalnej, pozwolił na dowartościowanie pogranicza, społeczności lokalnych (centrum przesunęło się na peryferie), otwarcia, ożywionej komunikacji i wy­ miany, budowy kontaktów i struktur transnarodowych. Stopniowo jednak nastał czas dekoniunktury: powrót do strukturalnego usztywnienia granic na wschodzie Unii. Społeczności lokalne tracą znaczenie na rzecz centrum, nastąpiło zahamo­ wanie wymiany, a Euroregion Karpaty okazał się ostatecznie fikcją. Między Przemyślem a Lwowem Po obu stronach polsko-ukraińskiej granicy - zwanej w radzieckiej epo­ ce marginalizacji i zamknięcia „ścianą wschodnią” - rozciągały się tereny pod specjalnym nadzorem, okupowane przez wojskowe poligony zamieszkałe przez przesiedleńców, a w Polsce wyludnione po Akcji „Wisła” i zasiedlane stopnio­ wo nowymi osadnikami. Spowodowało to radykalne przewartościowanie pojęcia pogranicza w polskim dyskursie narodowym. Konstatacja Józefa Piłsudskiego z maja 1920 roku (a więc jeszcze przed bitw ą warszawską), że „Polska to obwa­ rzanek: kresy urodzajne, cen tru m -n ic” (Wilamowski, Wnęk, Zyblikiewicz 1999: 115) zupełnie nie przystaje do współczesnego obrazu zwłaszcza wschodniego pogranicza, które utrzymuje swój peryferyczny, tak zwany stykowy charakter, wytworzony w warunkach długotrwałej izolacji politycznej i ideologicznej. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 61 Po upadku ZSRR życie jego mieszkańców pod względem ekonomicznym jeszcze podupadło wskutek bankructwa dawnych zakładów pracy. Bezrobocie i ubóstwo konserwują tradycyjne postrzeganie świata, stawiając mieszkańców pogranicza przed dramatyczną alternatywą: praca „na granicy” albo pracą za gra­ nicą (Chlebicka 2010: 251), często za cenę „eurosierot”. Po obu stronach ob­ serwuje się od lat niekorzystne tendencje demograficzne. Dotyczy to nie tylko wyludniających się wsi, ale spada także liczba mieszkańców miast (Kawałko, Miszczuk 2008). Ponieważ w okresie po podpisaniu między Polską a Ukrainą traktatu o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy (1992) granica miała cha­ rakter otwarty, z ruchem bezwizowym, stanowiła oś lokalnego życia - „centralny zakład pracy”. Kluczowe znaczenie dla życia lokalnych społeczności po obu jej stronach miało stopniowe wprowadzanie regulacji prawnych, związanych z przy­ stąpieniem Polski do Unii Europejskiej i dostosowaniem standardów dotyczących wschodniej granicy Polski do obowiązujących w Unii. Mieszkańcy tych terenów odczuli pierwsze zmiany w początkach 2006 roku. Proces uszczelniania granicy zakończył się ostatecznie pod koniec 2007 roku, wraz z wejściem w życie trakta­ tu z Schengen. Dla Ukraińców oznaczało to praktycznie koniec drobnego handlu przygranicznego, co w warunkach bezrobocia na ubogich, zmarginalizowanych obszarach, ma poważne konsekwencje społeczne. Należy do nich nasilenie m i­ gracji zarobkowych Ukraińców do Rosji, a jeśli na Zachód - to dalszy, bo praca w Polsce stała się mało opłacalna. Pogranicze polsko-ukraińskie zachowuje zatem charakter stykowy. Nawet stosunkowo pomyślny dla jego mieszkańców czas otwarcia granicy dla ruchu bezwizowego (1997-2001) w niewielkim tylko stopniu przyczynił się do wyrów­ nania „potencjałów”, może najbardziej widocznego w zakresie domowych „euroremontów”21. Obok traktatu z Schengen, to chyba jednak przede wszystkim tak zwany proces narodotwórczy, uwikłany w czystki etniczne i przesiedlenia lat 40. ubiegłego wieku, wpłynął na utrzymanie stykowego charakteru tego pogranicza, w przeciwieństwie do sytuacji na pograniczu polsko-niemieckim, które - pom i­ mo silniejszej bariery językowej - przejawia, według badaczy, w większym stop­ niu cechy przejściowe (por. Buchowski 2004: 11). Nie udało się w skali społecz­ nej przepracować starej traumy, co niepokoi w sytuacji usztywnienia „struktury” i odbudowy podziałów na poziomie instytucjonalnym. O pamięci historycznej Polaków i Ukraińców trzeba nadal mówić jako o dwóch zaprzeczających sobie pamięciach, utrwalonych w warunkach i na potrzeby międzynarodowego podzia­ łu. Świadczą o tym konflikty wybuchające wokół cmentarzy, świątyń, pomni­ ków. Do granicy polsko-ukraińskiej można w tym kontekście zastosować modne ostatnio w dyskursie europejskim patetyczne określenie „blizna historii”. 21 Według danych z 2008 r. wielkość PKB per capita w Polsce wynosiła 7944 USD, na Ukrainie 1384 (Kawałko, Miszczuk 2008). �62 Magdalena Zowczak Konflikt pamięci wyostrza się jeszcze w kontekście religijnym (symptoma­ tyczny jest np. podwójny kult Matki Bożej Chełmskiej, której święta obchodzą osobno Polacy i Ukraińcy; Bylicka 2010: 578). W sporach katolików rzymskich i greckich o kościół karmelitów w Przemyślu oraz Polaków i Ukraińców o re­ konstrukcję Cmentarza Orląt we Lwowie, władze lokalne tych dwóch miejskich społeczności nie wahały się przeciwstawić koncyliacyjnym politykom swoich władz centralnych, realizując wbrew ich decyzjom w łasną wykładnię narodowej racji stanu. Przemyśl i Lwów jaw ią się w kontekście tych wydarzeń jako opozy­ cyjne ośrodki koncentracji narodowych emocji22. Jak zwraca uwagę nasz ukraiń­ ski współpracownik, etnolog Roman Czmełyk, rysuje się tu jednak bardzo istotna asymetria. O ile sprawa Cmentarza Orląt poruszała polską opinię publiczną, to konflikt o kościół karmelitów miał charakter lokalny, ograniczony do Lwowa i miast dawnej wschodniej Galicji zamieszkałych przez grekokatolików. Nie zna­ lazł szerszego oddźwięku w innych częściach Ukrainy, bo dla ich mieszkańców był niezrozumiały, wiązał się z „cudząhistorią” (Cmelik 2010: 58). Granice pamięci nie pokrywają się jednak z granicą polityczną. O żywotności urazów po obu jej stronach świadczą nasi najtrudniejsi rozmówcy, „niewidzial­ ni” Ukraińcy w Polsce i „niewidzialni” Polacy na Ukrainie. Żywione przez nich lęki znajdują wyraz w niemożliwych do oddzielenia wspomnieniach i fantazjach na temat okrucieństwa drugiej strony. W typowych dla współczesnej antropolo­ gii badaniach pamięci zwraca się uwagę na rolę traumy w budowaniu grupowej i jednostkowej tożsamości. Jak pisze Ewa Domańska: Trauma jest w tym kontekście doświadczeniem zamrażającym działania lub wpro­ wadzającym element nieuświadamianego powtórzenia, pewnej bierności. (...) W kontekście „zwrotu performatywnego” chodzi o to, by wyjść poza melancho­ lijną kontemplację traumy i sprowokować jednostkę czy społeczność do podjęcia rytuałów żałoby czy uroczystości rocznicowych, które są rodzajem społecznych performance’ów (Domańska 2007: 57). Zarówno w Polsce, jak na Ukrainie doszły do głosu środowiska zachowawcze, reaktywując dyskurs krzywdy. Pojawiły się inicjatywy w rodzaju, na szczęście niezrealizowanego, projektu rajdu rowerowego „Europejskimi śladami Stepana Bandery” z Czerwonogradu do Monachium, gdzie znajduje się grób przywódcy OUN-UPA, czy budowy w centrum Warszawy pomnika ofiar wołyńskich, przed­ stawiającego czwórkę powieszonych na drzewie dzieci, związanych drutem kol­ czastym. Fotografia, która miała być wzorem pomnika, pomimo udowodnionego braku związku z wołyńskimi ofiarami, nadal pojawia się na forach internetowych jako „logo” rzezi wołyńskiej. 22 Przypomina to wspomniany w kontekście pogranicza USA i Meksyku problem konfliktu pomię­ dzy polityką państwową a partykularną polityką lokalnych centrów pogranicza. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 63 Jeśli uznać rozpad ZSRR i upadek muru berlińskiego za symboliczne momen­ ty dekonstrukcji stabilnego, binarnego podziału na Wschód i Zachód, rozdzielo­ nych żelazną kurtyną, to wydaje się, że schyłek pierwszej dekady XXI wieku jest świadkiem odbudowy tego podziału w zmienionych granicach. Grzegorz Babiń­ ski, socjolog i badacz polsko-ukraińskiego pogranicza w latach 90., stwierdza wprost regres w kontaktach. W ciągu ostatniej dekady ubiegłego wieku zaobserwować można było przesuwanie się funkcji tej granicy od koegzystencji do współpracy, w ciągu ostatniego pięcio­ lecia nasiliły się, jak sądzę, zjawiska, które uzasadniają tezę, że jest to znowu tylko granica koegzystencji (Babiński 2010: 33-34). Mędrzecki wykazuje jednak umiarkowany optymizm. Uważa, że negocjacje co do porozumienia możliwego do zaakceptowania przez strony polską i ukraiń­ ską w oficjalnym dialogu historyków „powoli posuwają się do przodu; świadczą 0 tym spektakularne gesty polityków takie jak otwarcie Cmentarza Orląt, czy wizyta prezydentów w Pawłokomie [znane miejsca pamięci, kontestowane przez społeczności i władze lokalne - M.Z.]”. Konstatuje jednak z melancholią, że „je­ dyne środowisko, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat znalazło wspólny język 1 spojrzenie na przeszłość Polaków i Ukraińców, to niewielka grupka historyków, którzy w badaniach przeszłości zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygma­ tu” (Mędrzecki 2010: 52). Nasi studenci, bardziej niż historią i pamięcią, zajęli się praktykami kom u­ nikacji i wymiany, a zwłaszcza przemytem. Ich wybór miał charakter pragma­ tyczny, z pewnością oznaczał odrzucenie resentymentu, być może - w jakimś stopniu - strategię przemilczeń. Czy Euro 2012 przywróci choć na krótko dawny entuzjazm? Niestety, ani klimat polityczny, ani kryzys gospodarczy nie pozwalają n a optymizm. Nastroje społeczne wydają się z nimi zbieżne. Tym większą rolę może odegrać krytyczna antropologia pogranicza. Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, historia, pogranicze, relacje polsko-ukraińskie, polityka naukowa LITERATURA Babiński G. 2010 Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko ukraińskiego, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu ,, nowej Europy Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 31-44. Buchowski M. 2004 Granica a uprawianie antropologii - uwagi wstępne, w: M. Buchowski, A. Brencz (red.), Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, Ar­ chiwum Etnograficzne nr 42, PTL, Uniwersytet Wrocławski; Wrocław, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 7-11. �64 Magdalena Zowczak Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Bylicka D. 2010 Znaczenie kultu Matki Boskiej Chełmskiej w relacjach polsko-ukraińskich, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 567-579. Byrska-Szklarczyk M. 2010 „ Granica jest po to, żeby chodzić ” - krajobraz kulturowy Mrówek z Me­ dyki, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polskoukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 181-203. Chlebicka A. 2010 Rola przemytu w życiu młodzieży pogranicza, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 243-256. Clifford J. 2000 Wstęp: Typowe produkty szaleją, przeł. E. Klekot, w: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 7-25. Ćmelik R. 2010 Pogranića - zemla lubovi ta rozbratu, w: M. Zowczak (red.), Na pogra­ niczu „nowejEuropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG: Warszawa, s. 53-61. Czarnowski S. 1956 Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk, bohater narodowy Irlandii, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Domańska E. „Zwrotperformatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5, 2007 s. 48-61. Donnan H., Wilson T.M. 2008 Granice tożsamości, narodu, państwa, przeł. M. Głowacka-Grajper, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Geertz C. 2000 Available Light: Anthropological Reflections on Philosophical Topics, Princeton: Princeton University Press. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Hannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 65 Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jameson F. 1996 Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, przeł. P. Czapliński, w: S. Nycz (red.), Postmodernizm, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 190-219. Kawałko B., Miszczuk A. 2008 Uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski, wynikające z sąsiedztwa z Ukrainą, Warszawa, 22 kwietnia 2008 r, www.mrr.gov.pk.../87515ddf49 6947a49d0alel791cd01e0prezentacjaprofAMiszczuk (10.01.2009). Kempny M. 2004 Granice wspólnot i „pograniczne ” tożsamości, w: M. Jacyno, A. Jawłowska, M. Kempny (red.), Kultura w czasach globalizacji, Warszawa: Wydawni­ ctwo IFiS PAN, s. 124-143. Kościańska A. 2009 Potęga ciszy. Konstrukcja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Lechte J. 1999 Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od strukturalizmu do postmodernizmu, przeł. T. Baszniak, Warszawa: Wydawnictwo „Książka i Wiedza”. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, przeł. M. Migalska, J. Migasiński, Warszawa: Fundacja Aletheia. Malinowski B. 1987 Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawiania ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii i ogrodnictwa, przeł. B. Leś, w: Dzieła, t. 5, red. naukowa A.K. Paluch, Warszawa: PWN. Mędrzecki W. 2010 Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI wieku, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko­ -ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 45-52. Mizielińska J. 2009 Po co nam liminalność? Pokrewieństwo, wspólnota i teoria queer, „Przegląd Kulturoznawczy” 2: 6, s. 126-139. Mróz L. 1993 Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 3-4, s. 51-57. Pietruszka J. 2010 Strategie uczestnictwa przyjezdnych w życiu społeczności lokalnej na po­ graniczu polsko-ukraińskim, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu,, nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 607-613. �66 Magdalena Zowczak Polska - Ukraina... 1998-2006 Polska - Ukraina. Trudne pytania, t. 1-9, Ośrodek Karta: Warszawa. Protokół... 2010 Protokół XIII Posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii, Gdańsk 21-24 IX, http://www.men.gov.pl/images/docs/podreczniki/protokol.pdf (25.06.2011). Sapa D. Między polską wyspą a ukraińskim morzem. Kresy południowo-wschodnie 1998 w polskiej prozie 1918-1988, Kraków: Universitas. Snyder T. 2006 Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999, przeł. M. Pietrzak-Merta, Sejny: Wydawnictwo Pogranicze. SpryT. 2006 A „Performative-I” Coopresence. Embodying the Ethnographic Turn in Performance and the Performative Turn in Ethnography, „Text and Perfor­ mance Quarterly” 26: 4, s. 339-346. Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX w., Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. Turner V.W. 2004 Liminalność i communitas, przeł. E. Dżurak, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 241-266. 2005 Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowic, Warsza­ wa: Oficyna Wydawnicza Volumen. Wilamowski M., Wnęk K., Zyblikiewicz L.A. 1999 Leksykon polskich powiedzeń historycznych, Kraków: Wydawnictwo Znak. Zawadzki M. 2010 Atak klonów z Meksyku, „Gazeta Wyborcza”, 14 września, s. 9. Zowczak M. (red.) 2010 Na pograniczu,, nowej Europy ”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG. Źródła internetowe: Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukce­ syjnych, http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011). Ministerstwo Edukacji Narodowej, http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_cont ent&view=category&layout=blog&id=124&Itemid=137. http://www.men.gov.pkindex.php? option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137. (26.06.2011). Narodowe Centrum Nauki, http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011). �Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza 67 Magdalena Zowczak ANTHROPOLOGY, HISTORY, AND THE UKRAINIAN QUESTION. ABOUT THE TACTICS OF THE BORDERLAND (Summary) There is a clear rift between actual aims and the potential of cultural anthropology, as the discipline directed at critical and reflexive study of contemporaneity, and its place in university structures and state institutions in Poland. This phenomenon is accompanied by the stereotype of ethnology and anthropology in common sense, inherited from ethno­ graphy, which in the past time was entangled in the politics of „folk”. The author discus­ ses the reasons for the classification of anthropology as an auxiliary science of history, asks questions about scientific politics and emphasises the significance of an academic ethnographic laboratory as an original educational project. The author describes two examples presenting her experience of cooperation with historians. One is cooperation between the historians and the anthropologist at the Expert Committee of the Ministry of Education for the improvement of history and geography textbooks. The other is the cooperation between the anthropologist and the historian du­ ring the research project on contemporary cultural practices in the Polish-Ukrainian bor­ derland. Both types of cooperation are linked by interest in the borderland, the concept which opens up a space for negotiations between anthropology and history. This con­ cept has many meanings and is metaphorical, which could be a methodological trap. Therefore it was presented as the key category of those two specific projects. In the end the author describes her own research project as an attempt at the implementation of the critical anthropology of the borderland. Key words: cultural anthropology, history, borderland, Polish-Ukrainian relations, scientific politics �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/874940dd87652d2465be4506d1ad844a.pdf 075bb65eb22682a6ea85fcf07e7056e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6238 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource ponowoczesność antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5817 Title A name given to the resource Antropologia, między przed- a ponowoczesnością - garść wróżb na nowy wiek/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.130-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �JANUSZ BARAŃSKI Antropologia, między przed- a ponowoczesnością - garść wróżb na nowy wiek oniższy tekst można potraktować jako kontynuację rozważań sprzed kilku lat, które - choć wypowiedź tamtejsza miała raczej charakter odczyniania uro­ ków niż głoszenia przepowiedni - nosiły złowieszczy tytuł Koniec etnologii (Barański 1999). W gruncie rzeczy nie miałem wówczas wątpliwości co do możliwości dalszego rozwoju dyscypliny, chciałem jedynie podzielić się uwa­ gami na temat dominujących tendencji w rodzimej an­ tropologii, która zdawała się nie dostrzegać nowych tere­ nów czekających na odkrycie. Miałem jednak świado­ mość tego, że metodyczna eksploracja tych terenów, o ile nie zdaje się na ślepy traf, musi posługiwać się jakimś ogólnym planem i wykorzystywać odpowiednie środki, a więc - sięgając po język nauki - posługiwać się jakąś teorią i metodą. To daje pewną szansę na sukces odkry­ cia i spenetrowania nowego lądu - w innym przypadku pozostaje tylko jałowe dreptanie w miejscu. Przypomnę jedynie, że odwołując się do istniejących w antropologii polskiej dwóch paradygmatów, które określiłem jako etnografię tradycyjną i antropologią współczesności, wskazałem na ich niedostatki: w jednym przypadku po stronie teorii, w drugim zaś - praktyki, i za­ proponowałem formułę pośrednią - etnografię współcze­ sności. Samo to określenie jest wprawdzie kolejnym em­ blematem, który niekoniecznie musi prowadzić do jakiejś istotnej zmiany - nie słowa przecież się liczą, lecz czyny. Przyznaję więc przy tym uczciwie, że sam nie mogę służyć za najlepszy przykład uprawiania tak pojętej antropologii, z wyjątkiem - być może - niedokończonego projektu ba­ dań stylów życia młodzieży akademickiej (Barański 2001: 133-56). Ów skromny przyczynek nie mógł jednak zapo­ biec dalszemu przesuwaniu rodzimej wersji tej dyscypliny wiedzy raczej na pozycje krytyki kulturowej niż jakiejś zreformowanej postaci antropologii kulturowej, choć od­ bywa się to przy równoczesnym zmniejszaniu się wpły­ wów tradycyjnej etnografii. Ten ostatni fakt nie może być - rzecz jasna - żadną pociechą, chodzi bowiem o to, by etnografię jednak uprawiać. P * Wypada zatem zacząć od rzeczy podstawowej przypomnienia, czym właściwie antropologia się zaj­ muje. Chciałbym sięgnąć tutaj po najcelniejszą chyba intuicję dotyczącą zakresu przedmiotowego antropo­ logii, pogląd badacza, który w ostatnich dekadach do­ konał w tym względzie bodaj najwięcej. Chodzi 0 określenie Clifforda Geertza - „nieformalnej logiki prawdziwego życia” (Geertz 2003: 47), które zdaje się wyczerpywać dwa punkty graniczne/logiczne określa­ jące zakres penetracji antropologii. Wydaje się, że pierwszy człon - nieformalną logikę można odnieść do zbioru zagadnień bliskich wyobraże­ niom zbiorowym Durkheima, strukturom mentalnym Levi-Straussa czy - najczęściej dziś proponowanego przez badaczy zajmujących się tą problematyką pojęcia racjonalności; prawdziwe życie natomiast przywodzi na myśl - znów Durkheimowskie - życie na serio, Wittgensteinowskie formy życia czy Schutzowskie światy życia. Geertz czerpie po trosze ze wszystkich tych inspiracji 1 z jeszcze innych, których wymienianie tutaj nie jest niezbędne. Najważniejsze wszakże jest to, że dwa te określenia wyczerpują również znaczenie antropologicz­ ne kultury, która - jak należy rozumieć - jest prawdzi­ wym życiem człowieka uprawianym według pewnych za­ sad, pewnej logiki; prawdziwym, czyli samoświadomym, w odróżnieniu od życia przyrody, oraz kierowanym my­ ślą, której - znów - świat natury nie posiadł. Słowem, mamy tutaj dosyć rozpowszechnione rozumienie zakre­ su zainteresowań antropologii - kulturę rozumianą jako sposób życia człowieka. Nie jest to żadne novum w histo­ rii dyscypliny, choć trzeba dodać, że Geertza interesuje głównie symboliczna warstwa owego sposobu życia i w tym zakresie wprowadził swe własne pomysły, na których omawianie nie ma tutaj niestety miejsca.1 Mamy więc rozumienie kultury, świata życia człowie­ ka, ludzkiej codzienności - w jej niezbywalności i pierwotności zarazem, co jest przecież domeną działania an­ tropologii (w odróżnieniu od socjologii kultury, studiów kulturowych, psychologii kulturowej itd.). Poniższe uwagi podążać będą w ślad za tymi wektorami/ogranicznikami z uwagą skierowaną na fakt, że w żywej kulturze takie rozgraniczenie na jej - nazwijmy dla uproszczenia - formę i treść - nie występuje; logika i życie stanowią jedno, tworzą syntezę. Tak zarysowany, „statyczny” wy­ miar przedmiotu zainteresowania antropologii składać się będzie na synchroniczny wymiar zagadnienia. Ludzka codzienność, antropologicznie rozumiana kultura, nie jest jednak dziedziną pozbawioną wymiaru historycznego, diachronii. Zawsze ludzie mieli jakieś sys­ temy rodzinne, wartości, wierzenia, sposoby utrzymywa­ nia się przy życiu itd. - pomimo mijających epok, które różnie zresztą określano. Tutaj, chcąc umieścić tę histo­ ryczną perspektywę w strukturze pojęciowej zrozumiałej dla współczesnego czytelnika, odwoływał się będę do bo­ daj najbardziej dziś rozpowszechnionego rozróżnienia na: przednowoczesność, nowoczesność i ponowoczesność terminy opisujące kolejne epoki w dziejach kultury i my­ śli człowieka. Oprócz wspomnianej powszechności po­ 130 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK sługiwania się tym podziałem, istnieje pewien szczególny powód, który nakazał mi sięgnięcie po to rozróżnienie. Otóż, jeśli przyjmiemy chwilowo zasadność wspomnianej periodyzacji, istnieje tendencja do przypisywania mo­ mentom przekraczania granic tych kolejnych etapów cech Weberowskiego odczarowania świata (zob. np. Bu­ chowski 2004). Przyjęło się przy tym uważać, że tradycyj­ nie pojęty zakres antropologii - modelowo ujęte kultury pozaeuropejskie i ludowe kultury Europy - to świat sprzed nowoczesności, sprzed odczarowania. Skoro tak, to rzecznicy pojawiania się kolejnych okresów - od przednowoczesności, przez nowoczesność, do ponowoczesności - mogą, jak sądzą, zasadnie domniemywać o zanikaniu przedmiotu zainteresowań antropologii. Poniższe rozważania mają na celu wykazanie błęd­ ności tego rozumowania, co może doprowadzić do po­ jawienia się poważnej rysy w tak pojętym, cokolwiek ewolucyjnym trójpodziale dziejów. Będę chciał zatem wykazać, że periodyzacja ta ma bardzo względny i pro­ wizoryczny charakter. Niczym - podobne w duchu Riesmanowskie rozróżnienie na: sterowność tradycyj­ ną, wewnątrzsterowność i zewnątrzsterowność, kształ­ tujące tzw. charakter społeczny (Riesman 1996), mo­ że służyć tylko jako model pewnych okresów w histo­ rii kultury, dominujących tendencji, które wszak nie eliminują tych mniej obserwowalnych. Innymi słowy, że - na przykład - cechy charakterystyczne dla nowo­ czesności da się wskazać w przednowoczesności, czego przykładem niech będą elementy myśli technicznej, znane nawet budowniczym wiszących kładek lub też, że cechy przednowoczesności dostrzec można w nowo­ czesności i - co więcej - w ponowoczesności; by się­ gnąć do tradycyjnego, choć coraz mniej adekwatnego słownika z repertuaru antropologii - że „prymitywne istnieje we współczesnym” (Robotycki 1992: 108). Posługiwanie się takimi pojęciami, jak prymityw­ ny, czy choćby mniej rażącym - pierwotny - stanowi zresztą osobny problem, który uzmysławia nam ko­ nieczność wypracowania nowego zbioru pojęć opisu ludzkich sposobów życia. Pozwoliłoby to na wyjście poza takie rozróżnienia i podobne, które - co gorsza wprowadzają wartościowanie rodem z XIX-wiecznego pozytywizmu. Wiąże się to zresztą z głównym problem antropologii - problemem przekładu kulturowego. Geertzowskie pojęcia nieformalnej logiki i prawdzi­ wego życia pozwalają chwilowo uniknąć błędu kategorialnego, wszelako ich zawartość znaczeniowa wy­ czerpuje raczej wymagania filozofii niż antropologii. Problem wspomnianej adekwatności słownika współ­ czesnej antropologii wskazać można w dziele, które jest trzeba to przyznać - wyrazem dochowania wierności ro­ dzimej tradycji etnograficznej, a równocześnie przykła­ dem otwarcia się na ustalenia epistemologii i filozofii na­ uki ostatniej doby. Joanna Tokarska-Bakir - do przykła­ du jej dzieła chcę tutaj sięgnąć - gdy pisze w jednej z ostatnich prac, że „ontologia archaiczna wydaje się ele­ mentem ludzkiej świadomości, nie zaś etapem tej świa­ domości” (Tokarska-Bakir 2000: 377), z jednej strony słusznie odcina się od poglądu głoszącego doskonalący się rozwój wiedzy, z drugiej jednak posługuje się pojęciem archaiczności, które jest wszak wytworem myśli pozyty­ wistycznej, od której autorka się dystansuje. Nie umniej­ sza to bynajmniej trafności sformułowanej przez autorkę tezy, czyniąc ją jednak mniej bezkompromisową w roz­ prawie ze strażnikami wartościowania różnych form świa­ domości i postaci kultury. Jeśli chodzi o zakres przedmio­ towy tematyki interesującej Tokarską-Bakir, autorka ta porusza się po rejonach znanych antropologii od dawna, w rozważanym przypadku - zajmuje się tzw. kulturą reli­ gijną. Nie ma wprawdzie tutaj miejsca na referowanie tej pracy, warto jednak podkreślić, że wprowadza pewne no­ we jakości zarówno po stronie teorii, jak i metody. Pokrótce tylko, wskazana praca jest bardzo dobrym przykładem zastosowania nowej na gruncie polskiej antropologii metody do starej problematyki. Posługu­ jąc się Gadamerowską kategorią nierozróżnialności, autorka tropi ontologię archaiczną rozproszoną nieja­ ko w różnych przejawach wiary religijnej. Lektura pra­ cy nasuwa jednak pytanie o potrzebę poszukiwania owej ontologii archaicznej - na razie pozostańmy przy tym określeniu - w życiu codziennym, kulturze popu­ larnej, plastyce, filmie, literaturze, prasie, reklamie, modzie, chorobie, polityce, konsumpcji itd., słowem w innych przejawach sposobów życia? Są to rzeczy wciąż czekające na badania antropologiczne - autorka napomyka jedynie o możliwości takich eksploracji. Pozostając jeszcze przez chwilę przy dylematach ter­ minologicznych, jeśli byśmy uznali zasadność posługi­ wania się pojęciem archaiczności, to pozostaje jednak nie całkiem oczywista kwestia skupienia się wyłącznie na porządku ontologii (życie Geertza), przy równocze­ snym wyłączeniu porządku epistemologii (logika Geertza), a dokładniej - racjonalności, w rozumieniu raczej nadawania pewnego porządku rzeczywistości niż jedy­ nie jego przyjmowania. Sama Tokarska-Bakir zdaje się wkraczać również w ten wymiar zagadnienia, gdy pisze: „Obcować z mitem to nie tyle analizować i rozumieć, ile ulegając sile opowieści, poddając się jej rytmowi, pół-tworzyć ją, pół-powtarzać” (Tokarska-Bakir: 392). Wskazuje tutaj wprawdzie tylko na narrację mityczną, rzecz odnosi się wszak do wszelkich postaci praktyk kul­ turowych. Coś zupełnie innego jest tutaj jednak waż­ niejsze, mianowicie owa synteza życia i logiki, powtarza­ nia i tworzenia, ontologii i epistemologii. Moje uwagi zacznę od tej drugiej, od logiki ze sformu­ łowania Geertza, czyli - ogólniej rzecz ujmując - racjo­ nalności, by później przejść do życia, czyli pewnego zbio­ ru treści i praktyk kulturowych, którymi antropologia winna się zainteresować. Uwagi poniższe nie mają przy tym charakteru wyczerpującego, są jedynie wskazaniem interesujących - z punktu widzenia teorii i metody antro­ pologii - rejonów badań, zarówno jeśli chodzi o ową lo­ 131 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK gikę kulturową - racjonalność, która wprowadza struk­ turę w pewną treść, jak i o treść kulturową - życie samo, które w myśl tej logiki jest kształtowane. Mimo nierozłączności tych dwóch komponentów ludzkich sposobów życia, dla większej przejrzystości wywodu zmuszony będę do traktowania ich do pewnego stopnia oddzielnie. * Pokrótce tylko warto przypomnieć, że problematy­ ka racjonalności ma już swoją historię zapoczątkowa­ ną przez Maxa Webera, a podjętą na gruncie filozofii nauki w latach 60. XX wieku i sporu, który w polskiej recepcji problemu znany jest bodaj najbardziej z wy­ stąpień Petera Wincha (1992) i Robina Hortona (1992). Obaj ci badacze reprezentują skrajnie od­ mienne rozumienie racjonalności - odpowiednio opowiadają się za podejściem relatywistycznym i esencjalistycznym w tym zakresie.2 Najkrócej rzecz ujmując, pierwszy autor głosi wie­ lość form racjonalności, sposobów myślenia i ich rów­ noprawność - kulturowo zrelatywizowanych i będących czymś na kształt Wittgensteinowskich form życia czy gier językowych. Drugi opowiada się za jednolitością form poznania, dopatrując się w pozornej różnorodno­ ści - umieszczającej na antypodach np. myśl afrykańską i naukę zachodnią - istnienia tej samej struktury teorii wyjaśniającej. Tokarska-Bakir przyznając, iż po złudze­ niach nowoczesności „wyszło na jaw, że ‘empiria’ i ‘ide­ ologia’ to, z grubsza rzecz biorąc, pseudonimy wiedzy i wiary, których nierozdzielność została współcześnie wielokrotnie wykazana” (Tokarska-Bakir 2000: 92), zdaje się ciążyć ku pierwszemu rozwiązaniu. W myśl te­ go podejścia wszelkie formy racjonalności, i te nauko­ we, i te potoczne, silnie kulturowo spetryfikowane, ja­ wią się jako rodzaj gier, dyskursów - w znaczeniu nada­ nym tym określeniom przez Michela Foucault. Problem racjonalności przedstawia się tutaj jako teoretyczne zagadnienie antropologii, którego przece­ nić nie sposób, ponieważ w jego perspektywie uchwycić możemy różne sposoby kulturowego ujmowania świata i życia w nim. Fakt ten eksponował w ostatnich deka­ dach w szczególności Stanley Jeyaraja Tambiah (1990), który sięgając po dzieło Levy-Bruhla, Jamesa, Schütza by wymienić tylko najbardziej znaczące postaci w histo­ rii refleksji na ten temat - podjął próbę rozstrzygnięcia wspomnianego sporu i przedstawił pogląd o różnych sposobach ujmowania i porządkowania świata. Propo­ zycję jego warto tutaj przypomnieć, choć nie jest ona wolna od pewnych słabości (zob. np. zastrzeżenia Bu­ chowskiego 2004), stanowi jednak pewien krok na­ przód w rozumieniu zagadnienia racjonalności. Otóż - ogólnie rzecz ujmując - w wielości orienta­ cji wobec rzeczywistości (logik, subuniwersów, świa­ tów życia) Tambiah wskazuje dwa nastawienia, racjo­ nalności skrajne, które określa - odpowiednio - jako: przyczynowość i partycypację. Postaci tych dwóch lo­ gik uzupełniają się nawzajem, a ich natężenie różni się pomiędzy jednostkami i grupami w łonie tej samej kul­ tury oraz pomiędzy odmiennymi kulturami ujętymi ja­ ko twory o charakterze zbiorowym. A zatem, przyczynowość reprezentowana jest przez kategorie, zasady i metodologię nauk przyrodniczych oraz myśl logiczno-matematyczną. Nastawienie nauko­ we to pewien rodzaj dystansu, metodycznej neutralno­ ści i traktowania przedmiotu oglądu w kategoriach abs­ trakcyjnych. Zwłaszcza w naukach przyrodniczych na­ cisk kładzie się tu na analizę zjawisk w kategoriach przy­ czyny i skutku, przy postępującym podziale przedmiotu badań na coraz mniejsze jego klasy, czego skutkiem jest oczywista atomizacja informacji (Tambiah 1990: 105). N a antypodach przyczynowości znajduje się partycypa­ cja - Tambiah nie ukrywa tutaj faktu zapożyczenia te­ go terminu od samego Lévy-Bruhla, choć nie do niego sięga po przykłady, przypisując mu niejasność ujęcia te­ go przypadku racjonalności. Dużo lepiej istotę partycy­ pacji ujmuje - według Tambiaha - Maurice Leenhardt (1982), który zasłużył się wieloletnimi badaniami w Melanezji, do których Tambiah się odwołuje: „Leenhardt postrzegał życie w Melanezji jako dyna­ miczny splot natury, społeczeństwa, mitu i techniki, wi­ dział również wioskę melanezyjską jako centrum ota­ czającego ją krajobrazu mitycznego, gdzie góry, skały, drzewa i zwierzęta traktowano jako bliskie, obdarzone ponadto mocą boga-przodka oraz totemicznym życiem. Takie naturalne istoty i zjawiska traktowano jako od­ rębne tchnienia życia. Krajobraz był pośrednikiem mię­ dzy światami niewidzialnym i widzialnym, przestrzenią ‘żywego mitu’, a życie każdej grupy przebiegało według wskazań jej totemów i przodków wszechobecnych w otoczeniu człowieka. Pojęcie partycypacji rozumiał Leenhardt w odczuciu związku jaźni z osobą i ze zjawi­ skami krajobrazu mitycznego; w istocie, partycypacja stwarzała związek człowieka z tym, co immanentne i/lub transcendentne” (Tambiah 1990: 106). Tambiah zauważa, iż te Leenhardta opisy geografii mitycznych można zilustrować licznymi innymi przy­ kładami etnografii rozmaitych ludów. Przytacza tedy stosowne cytaty z pracy Vincenta Crapanzano (1980) o kulcie świętych w Maroku, w której autor przedsta­ wia na przykład wiarę wiernych w obcowanie ze świę­ tym w poświęconym mu sanktuarium, czy pracę Dia­ ny Eck (1981) o geografii sakralnej Indii, w której au­ torka podkreśla z kolei wiarę wyznawców hinduizmu w świętość całego obszaru Indii. Są to klasyczne przykłady kultur (lub takich szczegól­ nych dziedzin, jak kultura religijna), które zawsze pozo­ stawały w zakresie zainteresowania antropologii. Nadprzyrodzoność wskazanych zjawisk to właśnie cecha świata - by posłużyć się określeniem Webera - sprzed od­ czarowania i podobnych przykładów przytoczyć można jeszcze wiele: Trobriandy Malinowskiego, gdzie zwykłe 132 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK praktyki ekonomiczne nie mogły obyć się bez nieustan­ nie podejmowanych zabiegów rytualno-magicznych, wy­ rastających wprost z lokalnej mitologii (zob. np. 2003); północny zachód Ameryki Maussa, gdzie rzeczy, od odzieży po całe domostwa, miały moc „mówienia”, po­ nieważ proces ich tworzenia i użytkowania nie odbywał się bez udziału bogów i przodków (stąd społeczna i ko­ smologiczna siła potlaczu - rytualnego rozdawnictwa, a nawet niszczenia rzeczy; Mauss 1973); polska wieś we­ dług Znanieckiego, gdzie wiara w ożywienie całej natury prowadziła do solidarności człowieka i świata, wzajemnie zależnych poprzez rodzaj mistycznego związku (Thomas, Znaniecki 1976); katolicyzm ludowy Tokarskiej-Bakir, nierozróżniający postaci świętego i jego przedstawienia, tego co nadzmysłowe i zmysłowe - podobnie jak w przy­ padku owego Marokańczyka Crapanzano... Znamienne, że Eck ten rodzaj postawy określa - w odniesieniu do jej przedmiotu badań - jako „sakramentalną ontologię na­ turalną” (Tambiah 1990: 107), potwierdza zatem intu­ icje pojęciowe Tokarskiej-Bakir - przynajmniej w zakre­ sie interesującej je obie kultury religijnej. Są to klasyczne przypadki zjawisk ze świata sprzed Weberowskiego odczarowania - pełnego mistycyzmu, nadzmysłowości, syntezy zjawisk z różnych porządków usankcjonowanych przez myśl nowoczesną, a wcze­ śniej nieistniejących (na przykład rozróżnienia na: kulturą wysoką i niską, naukę i wiedzę codzienną, sa­ crum i profanum, publiczne i prywatne, sztukę i rze­ miosło, elity i masy itd.). Wszelako, czy partycypacja to immanentny składnik porządkowania światów je­ dynie sprzed odczarowania, które odbyło się - według Webera - wraz z procesami modernizacji, racjonaliza­ cji i biurokratyzacji społeczeństw? Z tych i innych przykładów znanych antropologom i religioznawcom wynika, że owemu odczarowaniu nie poddaje się kul­ tura religijna, lecz czy jedynie ta sfera ludzkiego życia? Tambiah wskazuje przykłady, które mają unaocz­ nić, czym jest partycypacja dzisiaj lub też, gdzie należy jej szukać poza kulturą religijną. Otóż, przypadki party­ cypacji mają miejsce również wtedy, gdy na przykład współcześni Amerykanie, młodzi i starzy, masowo opo­ wiadają się za ochroną natury - ze strachu przed zagła­ dą nuklearną i odpadami przemysłowymi; gdy poeci ro­ mantyczni, Wordsworth, Coleridge i Shelley opiewają piękno związku człowieka i przyrody; gdy pomniki bo­ haterów narodowych, na przykład Lincolna czy Jeffer­ sona, lub cmentarze, jak Arlington Cemetery, lub też pola bitew, jak Gettysburg, służą za miejsca narodo­ wych świętości. We wszystkich tych przypadkach Tambiah dostrzega przejawy partycypacji - rodzaju niesformalizowanego, nieurzeczowionego nastawienia, które jest określeniem służącym opisowi tych szczegól­ nych logicznych relacji pomiędzy ludźmi, przestrzenią, naturą i światem rzeczy (Tambiah 1990: 108). Jeśli tę intuicję badacza uznamy za trafną, z łatwością znajdziemy podobne przykłady w każdym miejscu na zie­ mi, ale i inne: związki między rodzicami i dziećmi, które każą - zwłaszcza matkom - znieść każdą przykrość zada­ ną przez dziecko, między kochankami, które przywodzą do zbrodni lub szaleństwa, czy tworzenia wielkich dzieł, między członkami bliższej i dalszej rodziny, które każą udzielić pomocy krewnemu; siłę, którą wierni czerpią z uczestnictwa w nabożeństwie religijnym lub synowie z zachęcającego poklepania po plecach przez ojców; uza­ sadnienie politycznych decyzji całych narodów, sankcjo­ nowanych przez czyny ich bohaterów; poczucie dorosło­ ści osiemnastolatka, któremu wolno publicznie pić alko­ hol; pewność siebie kobiety, która właśnie przywdziała najmodniejszą z sukienek; poczucie więzi z rodem i jego historią poprzez noszony od pokoleń sygnet; założenie czarnego ubrania na znak żałoby lub ubrania białego jak to ma miejsce w Indiach - kraju pochodzenia Tambiaha. Wszędzie mamy przy tym do czynienia z kulturo­ wo zróżnicowanymi formami ekspresji, co jest charakte­ rystyczne dla porządku partycypacji - zmienności posta­ ci miłości rodzicielskiej, solidarności rodowej, mody czy żalu wyrażanego z powodu śmierci bliskich. Tambiah zauważa, że partycypacja ma miejsce wówczas, gdy osoby, grupy, miejsca, rzeczy, zjawiska naturalne pozostają w związku styczności, bezpośred­ niości, podzielanego pokrewieństwa (Tambiah 1990: 107), co - trzeba przyznać - przywodzi na myśl istotę magii. Badacz dodaje, że „w języku semiotyki ludzie z jednej strony, a miejsca, przedmioty i zjawiska natu­ ralne - z drugiej, przedstawiają się jako wzajemne ‘ikoniczne’ reprezentacje oraz ‘indeksykalne’ przeniesienia energii i atrybutów” (Tambiah 1990). Joanna Tokarska-Bakir określiłaby to zapewne - przynajmniej w od­ niesieniu do religijności ludowej - jako przejaw skleje­ nia signans i signatum, przedstawiającego i przedsta­ wionego (Tokarska-Bakir 2000: 21). Widać tedy z powyższej charakterystyki, że logika partycypacji wykazuje - co podkreśla Tambiah - ce­ chy magicznej współobecności, performatywności ak­ tów mowy i opowieści mitycznych, działania rytualne­ go i ekspresywnego, które znajduje podzielane rozu­ mienie, nacisk na zmysłowe i afektywne formy komu­ nikacji oraz język emocji, solidarności, holizmu, cią­ głości przestrzeni i czasu, gdzie jednostka jest wytwo­ rem świata i jego częścią - co ma dać w efekcie poczu­ cie kosmicznej jedności. Dyskurs przyczynowości na­ tomiast należałoby charakteryzować w kategoriach dystansu, neutralności, eksperymentu, gdzie jednost­ ka przeciwstawiona jest światu i posługuje się językiem bodźca i reakcji oraz działaniem nastawionym na tech­ niczną skuteczność, kosmos zaś podlega procesowi atomizacji i fragmentacji (Tambiah 1990: 109). Warto mieć jednak świadomość tego, że wprawdzie partycypacja i przyczynowość mogą wydawać się nasta­ wieniami wobec świata różnymi i przeciwstawnymi, mają jednak i część wspólną, którą jest zmysłowy apa­ rat poznawczy, na którym nabudowują się symboliczne 133 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK formy komunikacji i ekspresji. Z drugiej strony podkre­ ślić należy istotny fakt, że partycypacja i przyczynowość są postaciami racjonalności - jak już wcześniej stwier­ dzono - idealnymi, w praktyce bowiem nie są wolne od elementów przeciwstawnych ich cechom konstytutyw­ nym; innymi słowy są to - by znów sięgnąć do termi­ nologii Webera - typy idealne pewnych dwóch sposo­ bów ujmowania rzeczywistości. Można wszakże poku­ sić się o wskazanie najbliższych przypadków tak rozu­ mianych skrajności: religię i naukę. Niemniej praktyka kulturowa każdego społeczeństwa ufundowana jest na obu tych porządkach rzeczywistości, uzupełniających się nawzajem, które uobecniają się w zależności od kontekstu, systemu wiedzy, wnioskowania czy retoryki oraz sposobów reagowania emocjonalnego. Argument Tambiaha wydaje się trafny, w każdym bowiem społeczeństwie istnieją jakieś religie i związane z nimi systemy wartości, ceremonie, symbole itd. Tra­ dycje różnego rodzaju - te wielkie i małe - które każą w budowli sprzed setek lat poszukiwać źródeł zbioro­ wych tożsamości, podobnie zresztą jak w zastawie sto­ łowej przekazywanej z pokolenia na pokolenie; życie rodzinne z poszczególnymi systemami pokrewieństwa, uroczystościami (śluby, urodziny itd.), relacjami wza­ jemności; zbiorowości o charakterze subkulturowym z silną dozą solidarności grupowej czy ideologii; środo­ wiska zawodowe z ich specyficznymi kulturami organi­ zacyjnymi; mody szczycące się względną swobodą, lecz równocześnie z aspiracjami do hegemonii; formy uczestnictwa ze świata fanów, dla których uwielbianie idola jest niczym uczestnictwo w jego aura itd. - to, je­ śli chodzi o partycypację. Po stronie zaś przyczynowości mamy: eksperymenty naukowe, plany ekonomicz­ ne, dysputy akademickie, diagnozy lekarskie (chodzi oczywiście o medycynę klasyczną, nie tę np. holistycz­ ną, którą należałoby umieścić w porządku partycypacji, a może raczej jest ona przypadkiem granicznym) itd. W tym względzie - zauważa badacz - istnieją również różnice stosowania tych dyskursów w różnych kultu­ rach, nie ma wszak społeczeństwa, którego racjonal­ ność można by sprowadzić wyłącznie do jednej ze wskazanych tu postaci (Tambiah 1990: 108-109). Tambiah nie kładzie jednak wystarczającego nacisku na jeszcze jedną kwestię, mianowicie iż w każdym z wy­ mienionych przykładów, które reprezentują zresztą jedy­ nie znikomy fragment praktyk człowieka, w których obie racjonalności się ujawniają, możemy zwykle do­ strzec element z porządku przeciwstawnego. Innymi sło­ wy, i w praktykach z porządku partycypacji (nawet w przypadku religii) znajdziemy elementy swoistego ma­ ke-believe, z drugiej zaś strony, przyczynowość nie jest po­ zbawiona elementu partycypacji, jak w przypadku wielu odkryć naukowych, które ufundowane są na intuicji ra­ czej niż na logice argumentu, nie wspominając już o tym, że sama teoria i metoda są w nauce czymś arbitralnym, a więc narażonym wciąż - i słusznie - na zarzut pocho­ dzenia z przeciwnej strony - partycypacji właśnie. W gruncie rzeczy bowiem mamy do czynienia z ciągło­ ścią postaci owych dyskursów, gdzie wspomniana medy­ cyna holistyczna plasowałaby się być może pomiędzy po­ stacią klasyczną i alternatywną sposobów leczenia ludzi. W tym rozumieniu tyleż logiki przyczynowości, co logiki partycypacji da się zauważyć na przykład: w retoryce po­ litycznej (fakty vs interpretacje), motywacjach przyna­ leżności grupowych (potrzeba wsparcia vs wiara w jej wartości), modzie (potrzeba wyróżnienia się vs poddanie się obowiązującemu kanonowi), w stosunku wobec dóbr materialnych (użyteczność np. samochodu vs jego symboliczność w aspekcie prestiżu społecznego). Znawcy historii myśli antropologicznej zauważą za­ pewne, że propozycje Tambiaha nie są czymś absolut­ nie nowym w potraktowaniu racjonalności rozumianej jako sposób ujęcia rzeczywistości, porządkowania jej i rozumienia. Dość przywołać jedną z najbardziej zna­ czących wypowiedzi odnoszących się do tego zagad­ nienia, mianowicie samego Claude’a Lévi-Straussa: „Otóż w każdej perspektywie nienaukowej (a żadne społeczeństwo nie może uważać, że jest od niej wolne) myśl patologiczna i myśl normalna nie wykluczają się, lecz dopełniają. W obliczu świata, który pragnie zrozu­ mieć, ale którego mechanizmów nie może opanować, myśl normalna pyta nieustannie o sens te rzeczy, które odmawiają odsłonięcia go; natomiast myśl określona jako patologiczna przepełniona jest uczuciowymi od­ dźwiękami i interpretacjami, w które gotowa jest wy­ posażyć nie zaspokajającą jej rzeczywistość. Dla jednej istnieje coś, co nie daje się sprawdzić doświadczalnie, tzn. pusty wymóg; dla drugiej - istnieją doświadczenia bezprzedmiotowe, tzn. czysty zasób. Korzystając z języ­ ka lingwistów, powiemy, że myśl naturalna stale cierpi na deficyt tego, co znaczone, gdy tzw. myśl patologicz­ na (a przynajmniej pewne jej objawy) dysponuje nad­ miarem tego, co znaczące” (Lévi-Strauss 1970: 256). Jeśli przymkniemy oko na częste w przypadku strukturalizmu sformułowania o silnie pozytywistycz­ nym nacechowaniu, jak: myśl normalna vs myśl pato­ logiczna (przyczynowość vs partycypacja), stwierdzimy bez wątpienia wspólność intuicji, które dzieli - między Lévi-Straussem a Tambiahem - kilka dziesiątków lat myśli antropologicznej; do wspomnianego „nadmiaru tego, co znaczące” przyjdzie się jeszcze odwoływać. Sięgnijmy po jeszcze inne przybliżenie istoty tej sfe­ ry ludzkich sposobów życia, która wymyka się analizie w kategoriach dwuwartościowej logiki, reguł wynika­ nia itd. Mianowicie, od pewnego czasu obecna jest w polskiej literaturze przedmiotu koncepcja kultury ty­ pu magicznego, powstała zapewne nie bez odniesienia do toczącego się przynajmniej od czasów Lévy-Bruhla sporu na temat wspomnianej wcześniej dychotomiczności (lub wielości) racjonalności. Michał Buchowski, współtwórca tej koncepcji, pisząc o magii, zauważył, że „redukcja magii do komunikacji jest niemożliwa - 134 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK przede wszystkim ze względu na syntetyczny charakter myślenia magicznego, łączącego sensy przedmiotowe (praktyczno-użytkowe), komunikacyjne (komunikacyjno-semantyczne) i światopoglądowe regulowanych przez siebie czynności” (Buchowski 1986: 106). Wszelako posługiwanie się tutaj pojęciem kultury przywodzi jednak na myśl pewien ograniczony etnicznie (Polacy, Lasowiacy, Afroamerykanie, Bororo itd.) lub typologicznie (chłopi, politycy, hiphopowcy, nauczycie­ le akademiccy itd.) zespół praktyk, wartości, wytworów itd. charakterystycznych dla danej grupy. Tymczasem niewielka zmiana terminologiczna - np. racjonalność typu magicznego - pozwala na zerwanie z krępującą tra­ dycją antropologiczną wypowiadania się na temat po­ szczególnych kultur, ułatwia natomiast postawienie znaku równości między praktykami kulturowymi Bororo, hiphopowców i nauczycieli akademickich; rzecz ja­ sna z uwzględnieniem osobliwości wszystkich tych prak­ tyk - przy podjętym równocześnie wysiłku wskazania ja­ kości wspólnych. Okazać się może wówczas, że np. spo­ sób ubierania się - gdy uwzględnimy wspomniane wy­ miary: praktyczno-użytkowy (np. ochrona), komunika­ cyjny (np. informacja o miejscu w hierarchii społecznej lub aspirowania do zajęcia tegoż), światopoglądowy (np. wyznawane wartości estetyczne) - wykazywać bę­ dzie zbliżone funkcje bez względu na szerokość geogra­ ficzną, rasę, przynależność etniczną czy typologiczną. Ów zabieg terminologiczny pozwoliłby nam również na wyzwolenie się z pewnych nawyków myślowych: że oto kultury typu magicznego reprezentują jedynie Boro­ ro, a może jeszcze - na przykład - Lasowiacy; a może nie, może tylko kultura religijna Lasowiaków da się ująć za pomocą tej formuły? Co w takim razie z hiphopowcami czy nauczycielami akademickimi, co z ich religijnością, itd.? Niewątpliwie można przecież stwierdzić symboliczność stroju Bororo (np. określony zestaw papuzich piór), hiphopowców (np. czapka bejsbolówka noszona w okre­ ślony sposób) i nauczycieli akademickich (np. wycią­ gnięty sweter czy jasne spodnie - ten drugi przypadek, amerykański, coraz bardziej rozpowszechnia się w środo­ wisku rodzimym). Jeśli przyjmiemy tedy, że każda symboliczność zawiera - z racji społecznie nacechowanej re­ toryki - element magiczności, wówczas tę magiczność dostrzec będzie można w papuzich piórach Bororo i w ja­ snych spodniach akademika. Magiczność, czyli - jak by powiedział Kenneth Burke - sztukę retoryczną uprawia­ ną z pomocą słów, rzeczy, zachowań. W tym rozumieniu rolą magii nie jest oddziaływanie na naturę, lecz na in­ nego człowieka, na zbiorowość - kształtowanie ludzkich postaw i zachowań (Burke 1969: 43). Stąd - wydaje się - posługiwanie się pojęciem ra­ cjonalności typu magicznego daje lepsze widoki ba­ dawcze niż pojęcie kultury typu magicznego.3 Samo pojęcie kultury sprzyja wprowadzaniu pewnego myślo­ wego mechanizmu unieruchamiającego - również w granicach wyznaczanych kryteriami etnicznymi czy typologicznymi. Dochodzą do tego pewne stare przesą­ dy z porządku nowoczesności, jak rozróżnienie na magię-religię czy magię-naukę i mamy oto najczęściej za­ pewne formułowany wniosek, że magię mają Bororo, nie mogą jej natomiast mieć nauczyciele akademiccy oni mają naukę, a czasem religię. A zatem nimi antro­ pologia zajmować się nie może - stąd bierze się owo dreptanie w miejscu, o którym była mowa na początku. Pozostając jeszcze przez chwilę przy przykładzie stroju, może on mieć tak przemożną magiczno-retoryczną siłę, co głównie odnosi się do mody, że każe na przykład - nosząc w zimne wiosenne lub jesienne dni kusą bluzkę, wystawiać (już lub jeszcze - po lub przed okresem zimowych chłodów) nagie brzuchy na doskwierające zimno. Okazuje się, że względy techniczno-użytkowe zgoła tu nie występują, dając miejsce tym komunikacyjnym i światopoglądowym: „W kulturze typu magicznego, tak jak to postulują symboliści antropologiczni, sfera techniczna i sfera sym­ boliczna są przemieszane, integralnie splecione. Oby­ dwie sfery tworzyć nawet mogą syntetyczny monolit (...). Zgodnie z wierzeniami magicznymi, działania sym­ boliczne mają podobny status, co działania techniczne. Przy budowie domu, akty symboliczne, np. zaklęcia i ge­ sty rytualne, mają taki sam wpływ na efekt końcowy, ja­ kim ma być nośna i dobra chałupa, co akty techniczne. Dobór belek i ich umocowanie są równie istotne, co akt złożenia kamienia węgielnego, zawieszenie wiechy i po­ święcenie wodą” (Buchowski 2004: 208) Żaden antropolog nie zakwestionuje trafności przy­ porządkowania przykładu podanych tutaj działań sym­ bolicznych do zbioru praktyk magicznych. Dlaczego jednak nie dostrzega się magiczności sposobu ubierania się? Trzeba to zapewne położyć na karb wspomnianych przesądów i nawyków myślowych, co prowadzi do bra­ ku badań antropologicznych w tym zakresie, a więc i braku powodów wysuwania jakichkolwiek tez na te­ mat sposobów ubierania się, które - przecież, jako ży­ wo - jest czynnością kulturową interesującą wszak dawniejszych badaczy, np. znawców strojów ludowych. Gdybyśmy sparafrazowali wypowiedź Buchowskie­ go, to druga jej część - by nie wchodzić w niepotrzeb­ ne dłużyzny - mogłaby brzmieć: w przypadku ubierania się, działania symboliczne i rytualne, np. założenie gar­ nituru określonego fasonu i ceny, krawata o określo­ nym wzorze, koszuli o określonym kolorze z kołnierzy­ kiem określonego kroju, sposób noszenia takiego ubio­ ru (np. zapinanie-odpinanie guzików w pewnych oko­ licznościach, zdejmowanie-zakładanie marynarki w innych), mają większy efekt końcowy niż akty tech­ niczne, na przykład - ochrona. Zdarza się bowiem, że ochrona w ogóle nie jest tutaj żadnym efektem końco­ wym, np. ochrona przed duszną atmosferą bankietu, na którym mężczyźni nie mogą zdjąć marynarki, pod­ czas gdy kobiety - odwrotnie - winny odsłaniać gołe ramiona; podobnie owa wspomniana wcześniej bluzka 135 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK - wydaje się - jedynie służy odsłanianiu brzucha... W tym ostatnim przypadku można by pokusić się o ro­ boczą hipotezę, że magiczna rola bluzki wyraża się w syntezie funkcji erotycznej i estetycznej, co zauważył już dawno temu pionier badań symboliki stroju ludo­ wego Piotr Bogatyriew (1979: 202-203). Ma ona rów­ nież - jak każda moda, zwłaszcza kobieca - coś ze striptizu, gry odsłaniania i zakrywania, co rozważał przecież w kategoriach mitotwórstwa, racjonalności partycypa­ cji,4 tutaj można by powiedzieć - racjonalności typu magicznego, sam Roland Barthes (1970: 74-77). Mimo możliwego zastrzeżenia wobec proponowa­ nego przez Tambiaha rozumienia racjonalności, do­ wodzi on bez wątpienia tego, że nie ma mowy o utrzy­ maniu dawniejszego podziału - by rozpocząć od stwierdzenia Tokarskiej-Bakir - na empirię i ideolo­ gię, dalej - wiedzę i wiarę, to, co wysokie i niskie w kulturze, indywidualne i zbiorowe, centralne i pery­ feryjne, elitarne i nieelitarne, logiczne i prelogiczne, referencyjne i emotywne, racjonalne i irracjonalne w odniesieniu do wszelkich praktyk człowieka. Dotyczy to również „praktyki naukowej”, i to wła­ śnie w odniesieniu do niej można by stwierdzić trzecie jak sugeruje Buchowski (2004: 158) - odczarowanie świata: „’rytuały nauki’ satysfakcjonujące nasze potrze­ by praktyczne, mogą być wykonywane bez sakralnego wierzenia, że są one w jakiś wyjątkowy sposób obiek­ tywne i zbliżone do prawdy o świecie. Wystarczy utrzy­ mywać, ze nauka to użyteczna metoda, służąca realiza­ cji naszych pragnień w określonych aspektach życia, podobnie jak inne ceremonie zaspokajają nasze potrze­ by w dziedzinie stosunków społecznych” (Buchowski 2004). W tym rozumieniu nauka, w odniesieniu do mo­ delu przyczynowość-partycypacja, to postać racjonalno­ ści sytuująca się po stronie pierwszego z członów tej dy­ chotomii, choć - przypomnijmy - owe dychotomiczne ujęcia porządkowania rzeczywistości to jedynie modele idealne typów racjonalności przebiegających w poprzek tych i innych uznanych dotychczas podziałów. Trzeba przy tym przypomnieć, że i sam Weber uznał ostatecz­ nie subiektywny charakter wszelkich form racjonalno­ ści, które są - według niego - podminowane emocjo­ nalnym nastawieniem, intuicją, a nawet charyzmą. Konstatacja Webera nie dała wszak natychmiasto­ wego efektu przejścia na relatywistyczne pozycje śro­ dowisk kontestujących projekt nowoczesności, choć postaci ponowoczesności avant la lettre można upatry­ wać w awangardowych ruchach artystycznych już w latach 20. minionego wieku (Featherstone 1991: 38). Dopiero schyłek wieku przyniósł zdecydowanie odmienne ujęcia charakteru i prawomocności wszel­ kiej wiedzy (w tym tej naukowej) i wszelkiej racjonal­ ności, rozumianych jako językowa lub pragmatyczna gra jedynie, której reguły są w dodatku ustanawiane przez poszczególne dyskursy - naukowe, potoczne, ar­ tystyczne itd. Nie wdając się jednak w rozważania na temat zasad­ ności i proporcji podziałów z porządku przednowoczesność-nowoczesność-ponowoczesność, należy stwierdzić, że mylą się niektórzy teoretycy, twierdząc, że oto ponowoczesność przyniosła ostateczne odczarowanie świata (zob. np. Lyotard 1997), że ponowoczesne małe opowie­ ści, w odróżnieniu od tych wielkich - nowoczesnych, po­ zbawione są sankcji metafizycznej. Naiwnością wydaje się wiara, że owej sankcji nie ma w łonie dyskursów na­ ukowych (już samo ponowoczesne założenie o prowizo­ ryczności i umowności wszelkiej wiedzy jest przesłanką metafizyczną), a tym bardziej w odniesieniu do małych opowieści pozanaukowych (ideologie, ruchy narodowe, tradycje, nurty artystyczne, ruchy społeczne, style życia, mody itd.). Istotnie, w miejsce owych esencjalistycznych wielkich opowieści nauki pojawiają się antyesencjalistyczne małe opowieści tejże, programowo odżegnującej się od absolutystycznych roszczeń (inna sprawa, czy nie jest to właśnie rodzaj pobożnego życzenia), lecz także ma­ łe opowieści spoza nauki, składające się - jak zawsze - na gmach ludzkiej codzienności, gmach antropologicznie rozumianej kultury, które przecież przesłankę metafizycz­ ną mają wpisaną w swoją istotę. I tutaj - okazuje się - w świecie ponowoczesnym można zaobserwować powrót przednowoczesności, w szczególności fragmentację i hybrydyzację na rozma­ itych płaszczyznach sposobów życia ludzi, upodabnia­ jącą w dużym stopniu współczesny krajobraz kulturo­ wy do tego sprzed nowoczesności. Zadając pytanie: na czym to upodabnianie się ma polegać, wkraczamy tym samym w zakres znaczeniowy owego Geertzowskiego prawdziwego życia. * Sięgnijmy najpierw do spostrzeżeń, które eksponują społeczny wymiar wspomnianego podobieństwa. Weź­ my choćby pogląd socjologa francuskiego Michela Maffesoli (1996) o istnieniu tzw. ponowoczesnych plemion, współczesnych formacji społecznych skali mikro, któ­ rych przykłady wskazać można w takich układach spo­ łecznych, jak: zespoły pracownicze (por. pojęcie kultury organizacyjnej), kluby sportowe (wraz z grupami fanów), bywalcy określonych kawiarni, organizacje hobbystów, partie polityczne (zwłaszcza na szczeblu lokalnym), po­ moc sąsiedzka (chodzi o jej zorganizowane formy, znane np. w krajach anglosaskich pod nazwą Neighbourhood Watch), grupy nacisku rozmaitego autoramentu, mniej­ szości seksualne, subkultury młodzieżowe itd., których członkowie podzielają wspólny styl życia czy gusty. Cen­ tra owego współczesnego plemiennego życia to wielkie miasta, w których biznesmeni pospołu z graficiarzami, nauczycielami akademickimi, hiphopowcami itd. skła­ dają się na społeczny i estetyczny krajobraz społeczeń­ stwa masowego. Przymiotnik „ponowoczesne” oddać ma nowy charakter tych formacji społecznych, powstałych mianowicie na gruzach rozsypującego się porządku no­ 136 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK woczesności, dla której typowym wyznacznikiem było względnie zhomogenizowane społeczeństwo konsump­ cyjne, podległe jednej z wielkich opowieści - ideologii sukcesu finansowego i konsumeryzmu, w których na przykład Robert Merton (1982) upatrywał wzoru kultu­ ry amerykańskiej połowy XX wieku, co można by zapew­ ne ekstrapolować na całość kultury Zachodu. Wprawdzie francuski socjolog zaproponowany ter­ min traktuje raczej przenośnie niż dosłownie, odżegnu­ jąc się od jakichkolwiek analogii wskazanych formacji społecznych z plemionami klasycznej antropologii, jego argumentacja nieodmiennie przywodzi na myśl cechy Tönniesowskiej Gemeinschaft czy Durkheimowskiej świadomości zbiorowej. Oto bowiem członek owego współczesnego tribus to - w odróżnieniu od członko­ stwa, funkcyjności i kontraktowości zbiorowości nowo­ czesnych - nie jest już jednostką, ale osobą, nie pełni funkcji, lecz odgrywa rolę, nie łączy go z grupą umowa, lecz więzy emocjonalne (Maffesoli 1996: 6).5 To sprzy­ ja postrzeganiu owych osób w związkach ze sobą i ze światem w kategoriach solidarności i organiczności, sło­ wem - chciałoby się powiedzieć - holizmu kosmologicz­ nego, typowego właśnie dla plemion dawniejszej antro­ pologii. Maffesoli stwierdza ponadto, że ta wskazana emocjonalność i bezpośredniość postaw i stosunków wewnątrzgrupowych prowadzi do pomieszania tego, co obiektywne i subiektywne, a co autor określa jako transsubiektywne. Jest to uznanie prawomocności spo­ łecznie stworzonej rzeczywistości, podmiotowe ujęcie plemienia i tworzonej przez niego wiedzy jako bytu sui generis, gdzie subiektywne doznania i znaczenia stają się obiektywnymi faktami społecznymi i tworzą świat intersubiektywny (por. Berger, Luckmann 1983).6 Czyż nie jest to cecha rzeczywistości kulturowej ufundowanej na racjonalności określanej przez Tambiaha jako partycypacja, gdzie wiedza kulturowa wywodzi się z podzielanego rozumienia, podszyta jest emocjami i poczuciem solidarności, jej fortunność zaś zagwaranto­ wana jest performatywnością wypowiedzi i zachowań, a uczestniczące w niej osoby stają się tym sposobem wy­ tworami świata i jego nierozdzielnymi częściami? Nie bę­ dzie chyba przesady w stwierdzeniu, że mamy tu także do czynienia z postacią owej nierozróżnialności, którą Joan­ na Tokarska-Bakir interpretuje jako „unicestwienie zna­ ku jako znaku” - zlanie się w jedno rzeczy, reprezentacji i pojęcia (Tokarska-Bakir 2000: 40). Magiczną współobecność i nierozróżnialność wszyst­ kiego, co w świecie się znajduje, wskazuje również Maffesoli, zauważając, że w jego tribus nie obowiązują rozróż­ nienia na duszę i ciało, umysł i materię, wyobraźnię i ekonomię, ideologię i produkcję itd., do których przy­ wykliśmy, podążając za takimi oto taksonomiami „re­ dukcjonizmu pozytywistycznego” (Maffesoli 1996: 14). W wymiarze społecznym podkreśla się tutaj wspólnoto­ wy charakter uczestnictwa, podzielanie wartości i kon­ takt bezpośredni, znaczenie zachowań rytualnych i oby­ czaju, który autor rozumie w kategoriach syndromu ety­ ki i estetyki.7 Działania symboliczne odgrywają w tym społecznym millieu rolę szczególną, a obyczaj jest w życiu codziennym tym, czym rytuał w życiu religijnym - środ­ kiem łagodzenia, oswajania tajemniczych, wzbudzają­ cych obawę, a czasem grozę sił (Maffesoli 1996: 21). Autor nie wprost potwierdza wyrażoną powyżej in­ tuicję o partycypacyjnym charakterze kosmologii tri­ bus, zauważając, że „wszystkie te rzeczy dowodzą istnie­ nia wrażliwości kolektywnej, która ma niewiele wspól­ nego z dominacją kategorii polityczno-ekonomicznych nowoczesności. Wrażliwość ta nie jest już integralną częścią finalistycznej, teleologicznie zorientowanej ra­ cjonalności (Zweckrationalität Webera), lecz doświad­ cza się jej raczej w czasie teraźniejszym - wpisaną w określoną przestrzeń: hic et nunc (Maffesoli 1996: 23). Dalej jednak stwierdza, że znajdujemy tu wyrażo­ ną wprost lub nie wprost wizję organicznego powiąza­ nia rozmaitych elementów kosmosu, bliskiego ducho­ wi religijnemu i lokalizmowi terytorialnemu (Maffesoli 1996: 40), gdzie wszakże święty patron zastąpiony zo­ stał przez guru, rodzinna wioska przez dzielnicę wiel­ kiego miasta, a tajne stowarzyszenia przez kibiców pił­ karskich czy modne sekty. Dodać należałoby tutaj, że nie zawsze w tym przypadku niezbędna jest obecność jakiegoś guru, z którym możliwe jest obcowanie w kon­ takcie bezpośrednim (np. przywódcy grupy kibiców, li­ dera klasowego, przywódcy sekty itd.), albowiem w skali kultury masowej - w skali społeczeństwa maso­ wego, a nie nowoplemienia - wskazuje się na wzrasta­ jącą rolę tzw. nowych pośredników kulturowych (Bo­ urdieu 1984), którzy służą za wyrocznię w sprawach kultury codziennej i sposobów życia: dziennikarzy, me­ dialnie aktywnych intelektualistów, gwiazdy filmowe itd. Element autorytetu, tak ważny w kulturach przednowoczesnych, nie znika zatem w naszych czasach, przemieszcza się tylko - w tym drugim przypadku w sferę relacji zapośredniczonych zwykle przez media. Owemu „plemiennemu rozdrobnieniu”, podważa­ jącemu wielkie narracje nowoczesności, sprzyjają od początku media: stacje radiowe prezentują nurty mu­ zyki kojarzone z rozmaitymi subkulturami; telewizje kablowe podważają telewizyjny mainstream wielkich stacji, adresując swoje programy do mniejszych grup odbiorców; prasa różnicuje się w swej ofercie ze wzglę­ du na płeć, wiek, zawód, zainteresowania itd. (zob. np. Scott 1993: 259). Wszystko to wzmaga proces skupia­ nia się mediów na życiu codziennym, sięgania po ob­ razy codzienności kosztem wielkich dzieł tzw. kultury wysokiej, a wraz z odrodzeniem oralności i wizualności jako głównych mediów komunikowania (radio, tele­ wizja, internet w miejsce dawniejszego słowa druko­ wanego) wzmacnia to porządek bliski owej Gemein­ schaft, „kultury tradycyjnej” - jak ją wprost określa Maffesoli (1996: 26). Co więcej, mamy oto do czynie­ nia z nowym wcieleniem starej postaci dyskursu pu­ 137 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK blicznego w rozumieniu mitycznych lub mitycznopochodnych tekstów obecnych w przestrzeni kulturowej, których opowiadanie, odtwarzanie, reaktualizowanie służyło niegdyś podtrzymywaniu spójności kulturowej. W miejsce dawniejszych historii o mitycznych zdarze­ niach i bohaterach kulturowych wkraczają z całą mo­ cą zdarzenia i bohaterowie współcześni, gdzie - jak za­ uważa Maffesoli - „wydarzenie o znaczeniu politycz­ nym lub całkiem zwyczajne, życie gwiazdy lub lokalne­ go guru, może przyjąć mityczne proporcje” (Maffesoli 1996). Ów mityczny wymiar - dodaje - przebiega jak­ by w poprzek całości życia społecznego. Przypomina to cokolwiek Barthes’owskie pojęcie „mityczności”, która ma być współczesnym wcieleniem dawniejszych mitów-opowieści. Jak pisze francuski „mitolog”, mit jest dziś „nieciągły, już nie ujawnia się w wielkich opowieściach, lecz w samym ‘dyskursie’; jest raczej frazeologią, zbiorem zdań (stereotypów); mit zniknął, lecz pozostała - bardziej podstępna - mityczność” (Barthes 1985: 63). W świetle poczynionych wcześniej ustaleń na temat racjonalności typu magicz­ nego, można by dodać do tej wypowiedzi jej parafrazę: magia jest dziś nieciągła, już nie ujawnia się w konkret­ nych praktykach, lecz w samym „dyskursie”; jest raczej retoryką, zbiorem zachowań (stereotypów); magia zniknęła, lecz pozostała - bardziej podstępna - magiczność.8 Ta i inne cechy kultury współczesnej przywodzą i Michela Maffesoli do konstatacji, że jesteśmy oto świadkami ponownego „zaczarowania świata”. Wprawdzie plemiona współczesne wyposażone zo­ stały w wyrafinowaną technikę, mają jednak w sobie coś barbarzyńskiego i ożywiającego zarazem (Maffesoli 1996: 28). Maffesoli twierdzi, że inwazje barbarzyńców miały w dziejach rozmaitych kultur charakter odnowicielski. Były to rewolty, które pociągały częstokroć zu­ pełne odwrócenie wcześniejszego porządku, czego nie­ wątpliwym przykładem są rewolucje doby nowożytnej. Trzeba zatem zauważyć, że w rozumieniu antropolo­ gicznym konflikty takie stanowiły zawsze część wiecz­ notrwałego - wydaje się - motywu kulturowego: trans­ gresji, protestu, karnawałowego i liminalnego nadmia­ ru. To właśnie ludowa tradycja karnawałów i świąt - od greckich bachanaliów przez polskie zapusty, po karna­ wał w Rio - dostarczała dawniej i dziś narzędzi symbo­ licznej inwersji i przekraczania przyjętych powszechnie norm, ustanawiania owego opisanego przez Bachtina „świata na opak”, wraz z groteskową wulgarnością, przyjemnościami cielesnymi, nadmiernym jedzeniem i piciem oraz promiskuityzmem seksualnym, dowarto­ ściowaniem - jak to określa Bachtin (1975) - „dołów materialno-cielesnych”. Ta liminalność to cecha rytu­ ału, który wszak służy stanowieniu nowych jakości spo­ łeczno-kulturowych i - można bez przesady stwierdzić pełni funkcję kosmogoniczną, stwarzania nowego-starego lub nowego-nowego porządku. Typowym czasem takiej świątecznej inwersji był czas przesileń astrono­ micznych. Typowym zaś miejscem był zawsze targ, na którym spotykali się ludzie i rzeczy z różnych stron świa­ ta, choćby to był świat najbliższej okolicy, gdzie przyby­ wali rozmaici kuglarze, włóczędzy i dziady proszalne, gdzie odbywał się handel i publiczne debaty, słowem było to miejsce o transgresyjnym charakterze. Mike Featherstone zauważa, że miejscem takiej świeckiej odświętności są dziś: centrum handlowe, ku­ rort, centrum rozrywki, park tematyczny, gdzie - jak w restauracjach, pubach, dyskotekach - bywalec tych miejsc, współczesny flâneur, oddać się może praktykom „kontrolowanego braku kontroli” (zob. Featherstone 1991: 22-23). Wskazuje również wprost na trwanie ele­ mentów przednowoczesnej tradycji karnawałowej, choć przemieszczonej w sferę mediów, reklamy czy centrów handlowych. Do tych uwag dodajmy jeszcze fakt istnie­ nia szczególnych okresów, którym można ową karnawałowość, liminalność przypisać - w szczególności week­ end czy wakacje, z Veblenowską (1998) „konsumpcją na pokaz” i ekspozycją Bachtinowskich „dołów materialno-cielesnych”. Najważniejsze bodaj jest jednak to, że prześmiewczość, zmyślenia, pamflety, piosenki oraz inne powszechne formy zabawy słowem, a nawet fana­ beria opinii publicznej dostarczają kryteriów oceny wła­ dzy (Maffesoli 1996: 51), składają się na ów „barbarzyń­ ski” wymiar tych treści kulturowych, które - jak by po­ wiedział Bachtin - przychodzą niejako z dołu. Postawa taka wykracza wszak poza omawianą przez Michela Maffesoli plemienność i fakt ten podkreślał już Jurgen Habermas, wprowadzając rozróżnienie na system i świat życia. W myśl tego kryterium, pierwszy to instru­ mentalne działanie po stronie systemu polityczno-admi­ nistracyjnego i ekonomicznego, który usiłuje zdomino­ wać i doprowadzić do rozkładu ten drugi - wyzwalający potencjał świata życia codziennego (Habermas 1981; za: Featherstone 1997: 56). Potencjał ten jest jednak narzę­ dziem dostępnym każdemu i wyrastającym z poczucia wspólnoty, solidarności, podzielanego uczestnictwa i wywodzi się z niewypowiedzianej wprost wiary w moc działania i słowa, chciałoby się powiedzieć - magiczną moc. Jest to sprzeciw wobec narzuconych wielkich pro­ jektów nowoczesności, państwa, zhomogenizowanego społeczeństwa czy rynku ekonomicznego. Maffesoli twierdzi wręcz, że są to akty konspiracji przeciw wielkim opowieściom i instytucjom państwa, działania, które przejawiają się również w postaci współczesnej maski: sposobu ubierania się, tatuażu czy nawet fryzury, a które umieszczają jednostkę w granicach oddziaływania tribus. Jest to „partycypacja, w mistycznym znaczeniu tego sło­ wa, w większej całości” (Maffesoli 1996: 91), choć jest to całość - jak wiemy - o skali mikrospołecznej, ograni­ czająca równocześnie wymiar podmiotowości. Wszelako, nowoplemienność różni się od klasycz­ nej plemienności płynnością, rozproszeniem, nawet okazjonalnością (Maffesoli 1996: 76), w sumie - moż­ na by ją niemal utożsamić z codziennością, niesforma- 138 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK lizowanym theatrum mundi. Badacz stwierdza w końcu, iż cechy nowoplemienności wykazują również zbioro­ wości o skali masowej. Okazuje się mianowicie, że gra­ nica między grupami nowoplemiennymi a społeczeń­ stwem masowym jest płynna. To drugie również uczestniczy - na przykład dzięki pośrednictwu mediów - w rytuałach o masowej skali: imprezach sportowych, zakupach, festynach, turystyce itd. (Maffesoli 1996: 98). W sumie mamy do czynienia ze swoistym nie­ ustannym ruchem wahadłowym między plemieniem a społeczeństwem masowym,9 wymiennością masy-plemienia (Maffesoli 1996: 127), gdzie obie te postaci ży­ cia społecznego są wzajemnymi biegunami, pomiędzy którymi przemieszczają się jednostki. Trzeba bowiem pamiętać, że plemiona współczesne nie określają przy­ należności raz na zawsze. Można zresztą należeć do nich częściowo lub tylko na zasadzie porównawczej grupy odniesienia - fanów sportu, miłośników określo­ nej muzyki, użytkowników jakiejś jednej marki samo­ chodu (zob. znane powszechnie przypadki użytkowni­ ków Volkswagena Garbusa czy Forda Mustanga). Do wspomnianego wcześniej pojęcia maski Maffesoli dorzuca jeszcze pojęcie rytuału, który stoi na straży tożsamości grupy (Maffesoli 1996: 93), co prowadzi w konsekwencji do rozwoju rozmaitych postaci identy­ fikacji symbolicznych. Wskazuje przy tym na jeszcze jedną cechę kultury, która - wydaje się - składa się również na racjonalność z porządku partycypacji i sta­ nowi o ontologicznej trwałości symbolizacji, mianowi­ cie - dionizyjskość. Istotnym atrybutem tej tradycji jest - jak to określa - ex-stasis tej jakości, wyjście poza sie­ bie, co jest równocześnie elementem składowym proce­ su identyfikacji. Osoba identyfikuje się mianowicie z tym a tym miejscem, totemem, kamieniem, ponieważ łączą ją one z długim szeregiem przodków (Maffesoli 1996: 136). Rzecz jasna, w odniesieniu do współczesnej kultury Zachodu nie chodzi o symboliczną identyfikację znaną antropologii z klasycznych przypadków totemi­ zmu czy kultu przodków, lecz - twierdzi autor - o pew­ ne ekstatyczne formy zachowań związanych z muzyką, seksem, sportem, konsumpcją itd. (tamże). Warto jed­ nak zauważyć, że z łatwością możemy znaleźć współcze­ sne analogie również z tymi pierwotnymi postaciami ex-tasis, na przykład ze swoistym kultem dziedziczonych po przodkach przedmiotów, grobów idoli muzyki roz­ rywkowej czy miejsc narodowych tryumfów lub żałoby - jak w przytoczonym wcześniej przykładzie Tambiaha. Formuła Michela Maffesoli - „dialektyka masy-plemienia” - okazuje się pomocna w przedstawieniu kra­ jobrazu charakterystycznego dla współczesnej kultury. Autor dokonuje bowiem w istocie rzeczy restytucji po­ jęcia globalnej wioski, zużytego cokolwiek w obiegu potocznym i zubożonego przez żargon dziennikarski. Twierdzi mianowicie, iż jesteśmy obecnie mieszkańca­ mi „mnogości wiosek”, które zachodzą na siebie, jak również nawzajem się sobie przeciwstawiają. Ich tere­ nem nie są bynajmniej zapomniane rejony na peryfe­ riach, lecz same centra ludzkiego habitatu - wielkie miasta. Stąd zastrzeżenie badacza, że posługuje się po­ jęciem wioski, podobnie zresztą jak plemienia, w zna­ czeniu metaforycznym, heurystycznym. Wprawdzie tu i ówdzie można czasem wskazać rzeczywiste terytorium takiej wioski (dzielnica, stadion, szkoła, centrum han­ dlowe itd.), chodzi jednak bardziej o terytorium sym­ boliczne, cosa mentale, które nie jest mniej realne od tego przestrzennie określonego. W tym rozumieniu owe symboliczne terytoria składają się - jak się zdarza - z przestrzeni wirtualnego świata multimediów - za­ mieszkiwane przez plemiona internautów, kibiców sportowych, fanów muzyki itd. (Maffesoli 1996: 139). Nie przeszkadza temu przy tym fakt coraz bardziej roz­ powszechnionego życia samotnego, skoro potrzebę wspólnoty zaspokoić można na przykład via internet, która - czy to w postaci plemienia, czy społeczeństwa masowego - daje wrażenie uczestnictwa, solidarności, podzielania wartości i norm, motywacji i celów. Ten rodzaj więzi to cecha zbiorowości pozostają­ cych zawsze w zasięgu zainteresowania klasycznej an­ tropologii: obcych i rodzimych „dzikich” - pozaeuro­ pejskich plemion i europejskich tzw. kultur ludowych. Maffesoli nie waha się mówić tutaj o ponowoczesnym powrocie „wartości archaicznych” (Maffesoli 1996: 148) - w jakże szerszym wymiarze niż uczyniła to przy­ wołana wcześniej Joanna Tokarska-Bakir. Pojęcie ar­ chaiczności wciąż okazuje się zatem interpretacyjnie atrakcyjne, mimo jego wartościujących znaczeń; po­ dobnie zresztą jak pojęcia plemienia czy wioski. Intuicje Michela Maffesoli znajdują uzupełnienie w poglądach amerykańskiego badacza, Teda Polhemusa. Podobnie - w duchu Habermasa - kładzie on nacisk na ową konspiracyjność nowoplemiennych i masowych sposobów bycia w świecie - sprzeciw wobec dominują­ cego projektu nowoczesności. Już hipisi za nic mieli no­ woczesność z jej postępem, zmianą, ekspresją osobistą, optymizmem, a głosili - odwrotnie - to, co przednowoczesne: przynależność, lojalność i tożsamość grupową. Była to po części reakcja na dojmujący wpływ projektu nowoczesności, wyrażająca się w potrzebie przynależno­ ści grupowej, klasowej, regionalnej, etnicznej, religijnej czy nawet narodowej, które zostały podważone przez no­ woczesność z jej zmianą, sekularyzacją, ekspansją klasy średniej, indywidualnym rozwojem (Polhemus 1996: 43). Jednak po erze subkultur przyszedł czas na - jak to określa Polhemus - styletribes, plemiona stylowe czy ryn­ kowe, które - jak u Michela Maffesoli - mogą doskona­ le funkcjonować w sieciach globalnej wioski - bez ko­ nieczności kontaktu bezpośredniego ich członków (Po­ lhemus 1996: 40). Albowiem zjawisko - które określa badacz jako consumer-based styletribing (plemienność oparta na stylu konsumpcyjnym) (Polhemus 1996: 45) - rozwija się dzięki przemożnej kulturotwórczej roli me­ diów, umożliwiających członkostwo w danym plemieniu 139 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK rynkowym poprzez praktykowanie określonego stylu ży­ cia - hiphopowca czy nauczyciela akademickiego - sty­ lu, który dostarcza repertuar strojów, sposobów spędza­ nia wolnego czasu, rodzajów lektury, diety itd. Wszelako ta dynamika stylowo-plemienna to zja­ wisko charakterystyczne w szczególności dla środo­ wisk młodzieży, czego - ponownie - przykłady wska­ zać może w swym repertuarze badań klasyczna antro­ pologia. Okres adolescencji i wczesnej dojrzałości to przejście od dzieciństwa do dorosłości, które zawsze obwarowane było nie tylko stosownymi rytuałami ini­ cjacji, lecz czasem nawet przynależnością do odrębnej sformalizowanej grupy. Obecnie jednak w miejsce sta­ rych stylów subkulturowych (hipisi, punki, modsi itd.) powstają nowe (hardcore, techno, cyberpunk itd.), choć stare bywają odnawiane, mieszane z innymi, przekształcane, tworząc podstawę nowych mikrostylów - jak powiada Polhemus (1996: 48). Dodać przy tym należy, że nowe style funkcjonują czasem tylko w formie cząstkowej i rozproszonej - o ile dawniej by­ ła muzyka hipisów i byli hipisi, dziś jest muzyka tech­ no, lecz nie ma „technos” (Polhemus 1996: 50). Innym terminem opisującym rozważane tu zjawiska kultury współczesnej, a znajdujące pewne analogie w ustaleniach klasycznej antropologii na temat przednowoczesności, świata sprzed odczarowania, posługuje się brytyjski badacz John Urry. Otóż - według niego reakcją na homogenizujący projekt nowoczesności są tzw. nowe wspólnoty, które w szczególności różnią się od tych tradycyjnych swobodą wyboru i członkostwa (Urry 1995: 220). Zalicza do nich wspólnoty mieszka­ niowe, organizacje fanów, komuny, organizacje kobie­ ce, działkowiczów,10 wędkarzy, miłośników gier fabu­ larnych, grupy ekologiczne, sekty religijne itd. Wraz ze Scottem Lashem w innym miejscu określa je jako „posttradycyjne Gemeinschaften”, które różni od dawniej­ szych wspólnot nie tylko możliwość względnie swobod­ nego wyboru przynależności do danej wspólnoty, lecz często członkostwo w wielu z nich; słowem - ludzie nie rodzą się w tych wspólnotach, lecz do nich wstępują na jakimś etapie życia (Lash, Urry 1994: 50). Jakkolwiek te najświeższego chowu układy społecz­ ne byśmy nazwali, ważne jest również to, że ta plemienność, wspólnotowość łączy się nierozdzielnie ze zjawi­ skami, które myśl nowoczesna przypisuje dziedzinie wyodrębnionej ekonomii, a której należy poświęcić tu­ taj chwilę uwagi. W końcu tradycja antropologii każe uwzględnić również i ten - sztucznie cokolwiek wyab­ strahowany przez myśl nowoczesną - dział kultury. Otóż, mamy - po pierwsze, jak wspomniano - do czynienia z postępującym rozdrobnieniem stylów, wize­ runków, mód, co w pewnym stopniu wiąże się z segmen­ tacją rynku ekonomicznego - zarówno po stronie kon­ sumpcji, jak i produkcji. W pierwszym przypadku chodzi o niszowy charakter konsumpcji, która nie dotyczy już niegdysiejszego everymana, typowego wytworu boomu ekonomicznego lat 50., który w myśl Keynesowskich koncepcji społeczno-ekonomicznych miał dzielić ten sam styl życia z pozostałymi członkami społeczeństwa, lecz o owych wędkarzy, miłośników kolarstwa górskiego, fanów Iron Maiden, nauczycieli akademickich, wegetarian itd. W drugim przypadku chodzi o tzw. kultury or­ ganizacyjne, zespół swoistych dla danej organizacji (fir­ my, biura projektowego, uczelni, sieci handlowej, insty­ tucji kulturalnej itd.) praktyk, wartości, celów, obycza­ jów, symboli itd., którymi te organizacje się cechują. W szczególności w tym drugim przypadku mamy do czynienia z dobrym przykładem powrotu pierwotnego znaczenia ekonomii - w równym stopniu pełniącej funkcje społeczne, ideowe, symboliczne itd., co gospo­ darcze. To tutaj merkantylne cele bywają zastępowane wartościami formułowanymi na przykład w postaci mi­ sji firmy, gdzie pracownik nie jest jedynie funkcjonariu­ szem, lecz raczej przypomina odgrywającego określoną rolę społeczną członka Cooleyowskiej grupy pierwotnej. Przykład pochodzi od sposobów organizacji i funkcjo­ nowania firm japońskich, formuły podobne zadomawia­ ją się jednak w organizacjach o rozmaitym profilu i funkcjonujących w różnym otoczeniu etnicznym czy narodowym. Ważne jest wszakże to, iż oprócz rachunku ekonomicznego, jak w przypadku firm biznesowych, or­ ganizacja przykłada wagę również do więzi między pra­ cownikami czy ich spraw osobistych, kwestii lojalności czy stosunku wobec wyznaczonych wartości, a w nie­ których przypadkach pracuje się nad stworzeniem wize­ runku typowego pracownika firmy - Mr. Company który ma być syntezą panującej w firmie atmosfery (zob. np. Zbiegień-Maciąg 1999: 44). Co więcej, tworzą się zbiory charakterystycznych symboli (architektura, wy­ posażenie biur, ubiór itd.), rytuały (witania się, przyj­ mowania do pracy, spędzania przerw w pracy itd.), war­ tości (wykształcenie, morale, firma jako rodzina itd.), a nawet mity - które Lidia Zbiegień-Maciąg określa ja­ ko anegdoty, opowieści o firmie - mające przy tym cha­ rakter socjalizujący (Zbiegień-Maciąg: 44-50). Są to - ogólnie rzecz ujmując - cechy ekonomii, któ­ rą Pierre Bourdieu określa jako archaiczną (znów mamy przypadek terminologii z repertuaru dawniejszej antro­ pologii), ekonomii społeczeństw przednowoczesnych, które posiadają ją „w sobie”, a nie „dla siebie” (Bourdieu 1993: 171). Można by sparafrazować określenie Cooleya i stwierdzić, że ekonomia pełni tutaj nie funkcję, lecz ro­ lę i dotyczyłoby to nie tylko samej firmy, lecz także po części jej otoczenia w zakresie jej wpływów nie tylko biz­ nesowych, lecz także kulturowych, jak na przykład two­ rzenia określonego stylu życia związanego z marką (zob. np. swoistą walkę na style producentów strojów sporto­ wych, kosmetyków itd. - Adidas i Nike - grupującą również użytkowników produktów tych firm). Owa eks­ pansja w rejony pozaekonomiczne jest przypadkiem zja­ wiska, o którym Bourdieu powiada, że działalność eko­ nomiczna pozbawiona jest możliwości eksplicytnego 140 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK określenia swych własnych granic, na które jest nakiero­ wana, co skutkuje zwiększającym się naciskiem na aspekt symboliczny działań i stosunków produkcji, a więc - innymi słowy - traktowania ekonomii nie tylko w kategoriach kalkulacji, konkurencji, produkcji itd. (Bourdieu 1993: 171-72). Nic zatem dziwnego, że poję­ cia kultury organizacyjnej czy marketingu kulturowego stają się niezbędnymi elementami analiz rynkowych, bo wyrażają ogólną tendencję wzrostu znaczenia czynników pozaekonomicznych w samej ekonomii. Wydaje się, że mamy tutaj do czynienia ze swoistym nawrotem (kulturowego) koła dziejów do stanu sprzed nowoczesności i dotyczy to także skali makroekono­ micznej. Antropologom znane jest mianowicie dosko­ nale zjawisko pierwotnej wymiany dóbr, jak choćby w przypadku bodaj najlepiej zbadanym, trobriandzkiej kula, opisanej przez Malinowskiego (Malinowski 1981), a później zreinterpretowanej przez Maussa (Ma­ uss 1973). Odbywała się ona wraz z opowiadaniem mi­ tycznych historii, utrwalaniem starych więzi społecz­ nych i zadzierzganiem nowych, praktykami religijnymi i rytuałami społecznymi. Było to zjawisko całościowe, jak określa je Mauss, którego rozpatrywanie w katego­ riach kredytu, kupna czy sprzedaży, jedynie w aspekcie ekonomicznym, byłoby scjentocentrycznym - jak by to określił Buchowski - europejskim nadużyciem. Nie­ mniej ekonomiczny aspekt był w owej wymianie obec­ ny, jak w wielu innych poprzez wieki ludzkiej kultury, stanowił jednak integralną część pewnej nierozróżnialnej w praktyce kulturowej, syntetycznej całości. Nie jest to przypadek jedyny takiego ekonomicznego - by posłużyć się określeniem Maussa - całościowego faktu społecznego, znany historykom gospodarczym i antropologom. Arjun Appadurai zalicza do tej klasy oprócz kula - także potlacz, środkowoazjatycką buzkashi czy nawet zachodnie formy sprzedaży terminowej. W tym ostatnim przypadku pierwowzorem byłaby - we­ dług Appadurai - XIX-wieczna amerykańska giełda zbo­ żowa, którą łączy z poprzednimi przypadkami pewien wspólny mianownik określany tutaj jako „gra” („gospo­ darka gry”) (Appadurai 1986: 50). Otóż we wszystkich tych przypadkach - jak również w przypadku współcze­ snej ekonomii liberalnej Zachodu, której istotą jest kon­ kurencja - mamy do czynienia z projektowaną grą roz­ maitych zmiennych, nie tylko ściśle ekonomicznych, lecz także kulturowych. Appadurai tę wewnątrzekonomiczną dynamikę określa jako mitologię obrotu, mając na uwadze nie tylko obrót kapitałowy, który jest tylko jednym z wielu zmiennych owej mitologii: „Mitologia obrotu, która leży u podstaw rynku to­ warowego (jak również giełdy), to mitologia pogłoski pomieszana z innymi bardziej wiarygodnymi informa­ cjami: na temat rezerw towarowych, przepisów rządo­ wych, tendencji okresowych, wyborów konsumenc­ kich, relacji pomiędzy poszczególnymi rynkami (włącza­ jąc zasłyszane zamierzenia i motywacje innych graczy rynkowych) itd. (...) Strukturalną podstawą tej mitolo­ gii obrotu towarowego jest niekończąca się gra z fluktu­ acjami cenowymi, poszukiwanie formuły, która wyczer­ pałaby niewyczerpalny w istocie zbiór zmiennych, które określają ceny, co w odniesieniu do towarów ma cha­ rakter czysto informacyjny i semiotyczny, całkowicie od­ dzielony od konsumpcji. Irracjonalna potrzeba kontroli rynku poprzez produkt, sprzeczne ze zdrowym rozsąd­ kiem poszukiwanie magicznych formuł, które pozwoli­ łyby przewidzieć zmiany cen, kontrolowana zbiorowa histeria, wszystko to jest wynikiem całkowitego prze­ kształcenia towarów w znaki, które są same w sobie zdolne do wytworzenia zysku, jeśli tylko poddane zosta­ ną odpowiedniej manipulacji” (Appadurai, 1986: 51). Nic zatem dziwnego, że to znaki produktu zastępują jego samego, czego najlepszym przykładem jest reklama te znaki wytwarzająca. Już nie określone buty, samo­ chody, szkoły, partie itd. są ważne, ale reprezentujące je marki, naznaczone określonym wartościowaniem, wciągające w konsekwencji w określony styl życia, z którym wiążą się inni ludzie, określone miejsca, czasy, itd. Nawet pieniądz, ów synonim kalkulacji ekonomicz­ nej, zastąpiony zostaje kawałkiem kolorowego, równo przyciętego plastiku. Warto zatem zwrócić uwagę na istotny „genealogiczny” fakt, że reklamy były pierwotnie czytane w publicznych miejscach, jak gospody czy ka­ wiarnie, a - jak zauważa Linda Scott - „dla większości ludzi handel i widowisko były przez długi czas równie obecne jak poezja i filozofia” (Scott 1993: 261). Ogólnie rzecz ujmując, nie sposób wręcz wypowia­ dać się na tematy dotyczące współczesnej ekonomii bez uwzględnienia jej aspektu kulturowego, bez uwzględnie­ nia jej wielofunkcyjności. Co więcej jednak, mimocho­ dem niejako pojawia się przy tej okazji argument podno­ szony coraz częściej, odnoszący się do wspomnianego dualistycznego postrzegania ludzkich kultur, sposobów życia, tym razem w aspekcie działalności ekonomicznej. Zauważa się mianowicie, że zbyt często podkreślano nieekonomiczność gospodarek „pierwotnych”, niezachodnich, kalkulacyjność natomiast gospodarek zachodnich (zob. np. Appadurai 1986: 12). Podobnie jak w przypad­ ku racjonalności, gdzie należy mówić o pewnym continu­ um magiczności-naukowości, partycypacji-przyczynowości itd., z czym wiąże się stopień syntetyczności, nierozróżnialności - w myśl terminologii Tokarskiej-Bakir określonych praktyk, podobnie i tutaj stopień uwikłania ekonomii - w rozumieniu rachunku zysków i strat w działalności gospodarczej - w kontekst kulturowy po­ rządku pozagospodarczego będzie zmienny. Ważne wszakże jest to, że niewolne od takiego wpływu są nawet takie wizytówki współczesnej gospodarki, jak wielkie giełdy światowe czy korporacje międzynarodowe, które zresztą zatrudniają antropologów dla lepszego rozpozna­ nia rynków czy odpowiedniego niszowego sprofilowania produktu, również pod względem potrzeb z pozoru dru­ gorzędnych, jak na przykład estetyka - dajmy na to - sa­ 141 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK mochodu, jego „wizerunek”, grupa docelowa, do której jest adresowany itd., słowem - ów semiotyczny wymiar, na który wskazywał Appadurai.11 Mike Featherstone, sięgając do badań klasyków tej problematyki (np. Douglas i Isherwood (1980), Bour­ dieu (1984)), uogólnia ten mechanizm w odniesieniu do dóbr konsumpcyjnych współczesnego Zachodu, wskazując, że posiadają one symbolikę dwojakiego ro­ dzaju: tę bardziej oczywistą, symbolikę designu czy kampanii reklamowej, lecz także symbolikę o dużo starszej genezie - symbolikę różnicowania stylów ży­ cia, a więc także społeczno-kulturowych podziałów na klasę, wiek, zawód, płeć itd. W tym drugim przypadku, bardziej interesującym badacza kultury, można wskazać trzy główne funkcje owej symbolizacji. Po pierwsze, zyskiwanie prestiżu po­ przez wysoką wartość wymienną przedmiotów, jak by­ ło to w udziale dawniejszej arystokracji, która - by utrzymać swą pozycję polityczną - musiała żyć na od­ powiednim poziomie zamożności (dziś można by to odnieść do ludzi biznesu, polityki, mass mediów czy nawet zwykłego keep up with the Johnses w relacjach są­ siedzkich); dzięki temu towary (domy, samochody, stroje itd.) zyskują wartość symboliczną. Po drugie, gdy dobra stają się „bezcenne”, jak choćby w przypad­ ku prezentów lub przedmiotów dziedziczonych, które stają się inkarnacją stosunków z bliskimi, niewycenialnych w kategoriach wartości wymiennej. Wreszcie do­ bra nabywane ze względu na ich szczególną wartość symboliczną, często rytualną, jak motocykle Harley-Davidson młodych mężczyzn identyfikujących się ze stylem życia rockersów, limuzyny obiecujących lub/i ambitnych biznesmenów czy... służba nowobo­ gackich (por. Featherstone 1991: 16). Dobra te okre­ śla się czasem terminem dóbr pozycyjnych, czyli wy­ znaczających miejsce zajmowane w hierarchii społecz­ nej, niekiedy także w strukturze własnej grupy (Hirsch 1976). Czy jest to obrazek bardzo odległy od znanych antropologom opisów prestiżu i pozycji społecznej za­ leżnych od ilości posiadanych niewolników czy ziemi? Skoro syntetyzującą racjonalność typu magicznego można odnieść do sfery ekonomii, dziedziny niekojarzącej się na ogół z jakąkolwiek magicznością, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz, która wywodzi się wprost z nauki klasyków antropologii. Gdy mowa o współczesnej kulturze konsumpcyjnej, wskazuje się często na analogię niektórych jej cech ze wspomnianym wcześniej potlaczem, rytualnym rozdawnictwem lub nawet niszczeniem dóbr materialnych, praktykowanym swego czasu przez Indian północno-zachodniego wybrzeża Ameryki Pół­ nocnej. Wprawdzie analogia taka rozumiana jest zwykle jedynie przenośnie - nadmierna konsumpcja społe­ czeństw współczesnego Zachodu jawi się jako bezcelowe marnotrawstwo, podobnie jak ów potlacz (zob. np. Bau­ drillard 1998). Chodzi jednak o to, że i potlacz - bez względu na interpretację, którą byśmy przyjęli12 - jest również zjawiskiem monokulturowym i wielofunkcyj­ nym, co Marcel Mauss, bodaj najbardziej wnikliwy ba­ dacz tego fenomenu przedstawił następująco: „Wszystko się łączy i stapia; rzeczy mają osobo­ wość, a osobowości są niejako trwałymi rzeczami kla­ nu. Tytuły, talizmany, wyroby z miedzi i duchy wo­ dzów są homonimiczne i synonimiczne, mają tę samą naturę i funkcję. Krążenie darów towarzyszy krążeniu mężczyzn, kobiet i dzieci, festynów, obrzędów, uroczy­ stości i tańców, a nawet żartów i obelg. Jest to w isto­ cie jedno zjawisko” (Mauss 1973: 276). W tym rozumieniu, takim „jednym zjawiskiem” jawi się również i współczesna wymiana-handel - kultura konsumpcyjna, w której rachunek ekonomiczny, war­ tość użytkowa czy wymienna towaru itd. są równie waż­ ne, jak marka, a więc wizerunek, a więc styl życia, a więc stosunki z innymi, pozycja społeczna, prestiż itd., słowem - równie ważne jak jego wartość symboliczna. Tak rozumiana wartość symboliczna zawierać musi element rytuału w ściśle antropologicznym rozumieniu tego pojęcia, co wynika z genetycznej wspólnoty sym­ bolu i rytuału, zakorzenionej w syntetycznej racjonal­ ności typu magicznego. Język potoczny zna mianowicie określenie „rytualnej konsumpcji”, kryje się jednak za nim pewna głębsza treść. Michel Maffesoli wiąże mia­ nowicie konsumpcję na pokaz z rytuałami orgiastycznymi, które - dawniej i współcześnie - łączą się nade wszystko z ciałem: wspólne celebrowanie picia, jedze­ nia, tańca, muzyki, sportu itd. Zachowania te stają się spoiwem w relacjach międzyludzkich i są wyrazem po­ trzeby więzi w życiu codziennym (Maffesoli 1997: 31). Wydaje się przy tym, że praktyki takie miały miejsce zawsze, że prometejska droga racjonalizacji i Weberowskie odczarowanie świata nie usunęły na dobre dionizyjskiej widowiskowości i wspólnotowości. Ta dwoistość sposobów życia wykazuje również pewną czasoprze­ strzenną waloryzację: wytężona samorealizacja jedno­ stek w ciągu tygodnia pracy, jednostek nawzajem rywa­ lizujących i przemierzających wytyczone szlaki w poje­ dynkę - tu panuje Prometeusz; weekend zaś - na przy­ kład - to czas Dionizosa, czas wspólnego biesiadowania, zabawy, często współczesnych rytuałów inicjacji mło­ dzieży, wprzęgających alkohol czy narkotyki (odpowied­ niki dawniejszych halucynogenów) w obecny w każdym społeczeństwie rytm przekraczania progów wiekowych. Z kolei podobna waloryzacja przestrzeni każe - odpo­ wiednio - cechę prometejskości przypisać na przykład miejscu pracy czy nauki, dionizyjskości - miejscu spę­ dzania urlopu, zawodów sportowych, mityngów poli­ tycznych, koncertów muzycznych, świąt lokalnych, ro­ dzinnych, narodowych, a także miejsc konsumpcji. Niewątpliwe jest - twierdzi Maffesoli - że owa dionizyjska warstwa naszego sposobu życia, świata sprzed odczarowania - jak by chciał Weber, czy świata party­ cypacji - jak by chciał Tambiah, to wyraz przeciwsta­ wienia się duchowi powagi, indywidualizmu, produk- 142 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK tywizmu - tak typowemu dla nowoczesności - nawrót logiki plemienności, która możliwa jest pośród jedno­ stek połączonych wspólnotą, nawet jeśli będzie to wspólnota globalnego społeczeństwa masowego. Fran­ cuski socjolog podejrzewa nawet, że mamy być może do czynienia z usprawiedliwionym odwetem wartości Południa na tych przynależnych Północy. To z Połu­ dnia wywodzą się takie kulty jak menadyzm, tarantyzm, różne formy bachanaliów, które służyły nie tylko cementowaniu wspólnoty, lecz również terapii grupo­ wej. Znów, rozmaite formy grupowego uczestnictwa w życiu zbiorowym - od grup samopomocowych, po­ przez sekty religijne po koncerty rockowe - to współ­ czesne postaci tamtych kultów (Maffesoli 1997: 34). Konsumpcja wszakże to nie tylko (i nie tyle) - jak widać z powyższego - sprawa ekonomii, lecz całego kontekstu kulturowego, w tym - jednostkowego uczest­ nictwa we wszelkich praktykach kulturowych, z czym wiążą się sposoby komunikowania i ekspresji. Temu po­ święcimy teraz chwilę uwagi. Można bez obawy stwierdzić, że w przytoczonych przykładach mamy do czynienia z całościowymi - jak by powiedział Mauss - formami praktyk kulturowych. Owej całościowości sprzyja również postępująca zmia­ na sposobów ekspresji dających się zaobserwować w publicznej przestrzeni komunikowania. Walter Ong wykazuje w swym znanym dziele znaczenie historycz­ nego momentu zastąpienia pismem oralnych form ko­ munikowania. Otóż, wraz ze zwiększaniem się znacze­ nia czytania, zwłaszcza w samotności, zmniejsza się ro­ la słuchania, obecności fizycznej, kontekstu czy gestu - w ich wzajemnym uwikłaniu i swoistej syntezie. Co więcej, zmniejsza się rola zbiorowości, która stanowiła nieodłączny komponent przekazu przednowoczesnego komunikowania się, zwiększa natomiast rola jednostki oraz procesu kształtowania samoświadomości kosztem świadomości zbiorowej (Ong 1982). Tymczasem obecnie mamy do czynienia z procesem odwrotnym, a przynajmniej jego współobecnością - przesunięciem od pisma i czytania, typowych dla okresu nowoczesno­ ści, w kierunku oralności i przedstawień ikonicznych. Te natomiast formy ekspresji sprzyjają sięganiu po es­ tetykę syntezy, w której głos, pismo, kontekst społecz­ ny nawzajem się uzasadniają, domagają się uchwyce­ nia ich znaczenia w inherentnej całościowości. N a przykład: reklama, zawierająca w sobie element marketingu; koncert rockowy, który jest równocze­ snym przeżyciem wspólnotowym i widowiskiem te­ atralnym; reality-show - rodzaj współczesnego wieco­ wania via media; centrum handlowe - współczesny plac targowy, który jest również miejscem rozrywki, spotkań, spędzania wolnego czasu itd., przestają być uchwytne w kategoriach nowoczesnych podziałów na estetykę i funkcję. Ekonomia splata się tu z życiem społecznym, edukacją kulturową i niegdysiejszymi es­ tetykami obrazu, dźwięku, słowa. Stąd wrażenie cha­ osu, tymczasem wydaje się, że jest to jednak bardzo zwarta synteza kulturowa, bliska tym przednowoczesnym, niedająca się wszakże ująć w kategoriach wyłą­ czających się funkcji, albowiem ich kontekstowość stanowi o ich kulturowej racji bytu i znaczeniu. W szczególności mass media wykazują taką cechę: nie są ani literackie, ani oralne, choć są tym równocze­ śnie i jeszcze czymś więcej - zauważa Linda Scott (1993: 271). Dźwięki, obrazy i słowa, którymi media się posługują, podlegają pewnej wspólnej nierozróżnialnej gramatyce. Po pierwsze, następuje zerwanie z linearnością tekstu, co oznacza równoczesność odbioru dźwię­ ków, słów, obrazów, gestów - jak na przykład w przy­ padku wideoklipu. Estetyka ta sprawia wrażenie fragmentacji i chaosu, jeśli byśmy chcieli pojęcia całościowości czy uporządkowania zdefiniować w kategoriach linearności. Po drugie, media rzucają wyzwanie podzia­ łom estetycznym z porządku nowoczesności - na muzy­ kę, literaturę, plastykę. Szczególnie w mediach popular­ nych, będących jednym z pasów transmisyjnych co­ dzienności, granice pomiędzy tymi działami ulegają za­ tarciu - wizualne miesza się z muzycznym i werbalnym. Myli się więc Scott Lash, gdy przeciwstawia - na przykład - modernistyczne kino narracji postmoderni­ stycznemu kinu spektaklu (Lash 1998: 493). N a ogół i w tym drugim przypadku ma miejsce narracja, tyle że skondensowana, domagająca się dekonstrukcji. Taka narracja - w myśl koncepcji Paula Ricoeura - może przyjąć postać symbolu, jak można to wskazać w przy­ padku mitu, który jest - w istocie - rodzajem symbolu „w formie opowieści artykułującej się w czasie i w prze­ strzeni, które nie dadzą się przyporządkować czasom i przestrzeniom znanym z historii i geografii wedle wy­ mogów metody krytycznej; na przykład ‘wygnanie’ jest pierwotnym symbolem ludzkiego wyobcowania, lecz historia wypędzenia Adama i Ewy z Raju jest mityczną opowieścią drugiego stopnia, wprowadzającą osoby, czas, miejsce, bajeczne epizody” (Ricoeur 1985: 65). Równie mityczną opowieścią wydaje się zatem narracja westernu, romansu filmowego czy filmu akcji, czasem znacznie zredukowana, a w reklamie - częsta narracja bajkowa („bajeczna” - jak by powiedział Ricoeur) by­ wa zwyczajnym sloganem (zob. np. Baranski 2001: 93). Tymczasem, dotychczasowa teoria i krytyka nie posia­ dają narzędzi uchwycenia takich zsyntetyzowanych form, co więcej - wykazują nawet pewną niechęć wo­ bec nich. Prowadzi to w konsekwencji do elitarystycznego nastawienia wobec tzw. kultury popularnej, czy odbiegających od kanonu narracyjności dzieł tzw. kul­ tury wysokiej. Prowadzi to dalej do - wspomnianego wcześniej - konfliktu pomiędzy elitami i masami, choć wydaje się on coraz bardziej zanikać, zacierając to roz­ różnienie. W sumie jednak i w tym wymiarze mamy chyba do czynienia ze wzrostem cech owej plemienności: „zamianą kultury wizualnej słowa drukowanego na ‘totalną’ kulturę techniki elektronicznej; możemy mó­ 143 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK wić o powrocie do oralnej, plemiennej kultury” (Has­ san 1987: 20; cyt. za: Scott 1993: 272). Świat nowoplemion, tych o skali subkulturowej, jak również tych o skali masowej, nie ma już wzorów kul­ turowych, które klasycy amerykańskiej antropologii odnosili do dawniejszych plemion i narodów. W świecie nowoplemion dominują mianowicie style życia. Po­ jęcie to rozumiane jako zbiór gustów, zapatrywań, rze­ czy, sposobów zachowania charakterystycznych dla grup, lecz także jednostek, jest na tyle szerokie, że wy­ czerpuje również znamiona rozważanego tutaj synkretyzmu kulturowego ufundowanego przez racjonalność typu magicznego, racjonalność partycypacji. Pojęcie to pojawiło się wraz z innym - pojęciem kultury kon­ sumpcyjnej i z nią jest na ogół kojarzone. Tę natomiast wyróżnia nabywanie dóbr materialnych, które stają się głównym ośrodkiem zainteresowania badaczy stylów życia, idących w ślad klasycznych tez Veblena na temat „konsumpcji na pokaz”. Okazuje się jednak, że dobra te nie mają jedynie wartości wymiennej i instrumental­ nej, jak ów strój w przypadku mody, lecz są wehikuła­ mi znaczeń i kryjących się za nimi ideałów dotyczących tego, jak żyć. Wszelako styl życia to nie tylko moda, ponieważ - jak zauważa Mike Featherstone - „jednost­ ka posługując się kulturą konsumpcyjną ma świado­ mość tego, że mówi nie tylko za pomocą swojego stro­ ju, lecz swojego domu, mebli, ozdób, samochodu oraz innych form, które mają zostać odczytane i sklasyfiko­ wane w kategoriach obecności lub nieobecności gustu” (Featherstone 1991: 86). W każdym razie te dwa wy­ miary - instrumentalny i ekspresyjny - należy trakto­ wać łącznie, albowiem pozostają one w stanie swoiste­ go balansu, który podtrzymuje kultura konsumpcyjna. Balans ów wykazuje przy tym cechy syntezy tych dwóch (lub więcej) funkcji, tak charakterystycznej wszak dla racjonalności typu magicznego. Przy okazji uwag na temat stylu życia warto zauważyć również wspomniany już fakt, dosyć powszechnie pod­ noszony przez teoretyków współczesnych społeczeństw Zachodu, mianowicie zacierania podziałów na kulturę wysoką-niską, elitarną-popularną itd. Co więcej, zani­ kać zdaje się również podział pomiędzy potocznym rozu­ mieniem kultury w znaczeniu sztuki, wykształcenia, oby­ cia itd. a rozumieniem antropologicznym - jako sposobu życia (Featherstone 1991: 95). Z jednej strony pozwoli­ ło to na przykład Pierre’owi Bourdieu zastosować kate­ gorię stylu życia do analiz kultury w ramach tradycyj­ nych podziałów na klasy społeczne czy środowiska zawo­ dowe, gdzie uwaga badacza skupiona była zarówno na praktykach tzw. kultury wysokiej (muzea, koncerty, lite­ ratura itd.), jak i kultury w antropologicznym ujęciu (pożywienie, ubrania, samochody, prasa, hobby, czas wolny itd.) (Bourdieu 1984). Z drugiej, zanikanie wspo­ mnianego podziału umożliwiło dalsze przesunięcie uwa­ gi z tak rozumianej kategorii stylu życia, czyli względnie trwałego zbioru dyspozycji, gustów, praktyk, które od­ dzielają od siebie poszczególne grupy, w kierunku styli­ zacji życia, w której koherencja i zamkniętość stylów grupowych zastąpiona zostaje jednostkowym poszuki­ waniem określonych wizerunków i form ekspresji. Jest i następna logiczna konsekwencja zarówno wspomnianego mechanizmu zacierania się tego, co określane dawniej jako wysokie w kulturze, z tym, co w niej popularne, jak również przesunięcia w kierun­ ku działań sprawczych jednostek. Mianowicie owa sty­ lizacja życia prowadzi w konsekwencji do pewnej „sztuki życia”, nowego sposobu życia, w którym „dan­ dysi najnowszej i bardziej demokratycznej cyganerii przemierzają drogi przebyte już przez sztukę awangar­ dową, przekraczając granicę między muzeum i kulturą masową - przenoszą grę z galerii sztuki na modne pa­ saże uliczne” (Del Sapio 1988: 206-7; cyt. za: Feather­ stone 1991: 101). Do tej grupy, przekraczającej grani­ ce między sztuką a codziennością, zalicza się - znów głównie młodzież (choć tendencja ta nie omija innych grup wieku) - spadkobierców tradycyjnych subkultur, trwających już nie w postaci jednoznacznie określo­ nych struktur symbolicznych, lecz jakby ideowego i symbolicznego zasobnika jedynie dla nowych, kola­ żowych form - zarazem - indywidualności, plemienności i masowości (por. np. Muggleton 2004). Jest to zresztą jedna tylko ze stron medalu: podej­ ście do życia jak do sztuki, spuścizna po ruchu zwanym estetyzmem, który wyrażał przecież pewne istotne ten­ dencje ogólnokulturowe - w antropologicznym zna­ czeniu tego pojęcia. Drugą będzie pojmowanie sztuki jako życia, co zwłaszcza znalazło początek w sztuce amerykańskiej u tzw. action painters, „malarzy działają­ cych”, jak Jackson Pollock czy Willem de Koonig. Krytyk tego nurtu w sztuce, Harold Rosenberg, już w latach 50. XX wieku zauważył, że: „Malarzom amerykańskim, jednemu po drugim, płótno zaczyna jawić się raczej jako arena działania, niż jako przestrzeń, w której mieliby reprodukować, analizować, odtwarzać czy ‘wyrażać’ rzeczywisty lub wyimaginowany przedmiot. Płótno ma przedstawiać zdarzenie, a nie obraz. [...] Temu też podporządkowa­ na została estetyka. Zapomnieć można o formie, kolo­ rze, kompozycji, rysunku. Liczy się zawsze to, co obja­ wia akt” (Bell 1998: 160). Warto więc zauważyć, że proces ten wciąż ma miejsce, że kolejne pokolenia twórców (konceptu­ alizm, popart, informel itd.) po obu stronach Atlanty­ ku, i nie tylko, konsekwentnie rozwijają ten projekt „sztuki jako życia”. Fakt ten o tyle ma znaczenie w świetle zainteresowań antropologii, że znajdujemy tu analogie z tradycyjną sztuką przednowoczesną, od sztuki średniowiecznej (jak katedra gotycka w ujęciu Panofsky’ego, ówczesna biblia pauperum), po sztukę lu­ dową XX wieku. W każdym przypadku chodzi o silne zespolenie sztuki z całością sposobu życia - religią, zwyczajem, moralnością, jak również o jej wielofunk- 144 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK cyjność wykraczającą dalece poza zaspokajanie po­ trzeb estetycznych. Lecz to właśnie w odniesieniu do ponowoczesnego stylu, stylizacji, sztuki życia badacze współcześni wska­ zują zacieranie się granic - w szczególności - etyki i es­ tetyki, których syndromem ma być - jak zauważył przy­ taczany wcześniej Maffesoli - obyczaj. Nie trzeba chyba dowodzić, że i to pojęcie przywodzi na myśl sam rdzeń zainteresowań antropologii. Mike Featherstone wiąże ponownie - to zjawisko z kulturą konsumpcyjną, której cechą jest estetyzacja życia codziennego, czyli - nieco upraszczając - owa sztuka życia (Featherstone 1991: 126). Określenie to odnosi się - w jego ujęciu - do me­ chanizmu przydawania wartościowania etycznego te­ mu, co jest nośnikiem wartości estetycznej. Widać tu­ taj echo pewnego stereotypowego stosunku wobec rze­ czywistości, a konkretnie - stereotypów pojęciowych, które pięknu przypisują dobro, a brzydocie - zło (stąd pięknych ludzi częściej postrzega się jako dobrych, brzydkich zaś jako złych). Jak w przypadku każdego ste­ reotypu, estetyzacja to kolejny przykład zacierania roz­ różnień, do których przywykliśmy, a równocześnie przy­ padek pewnej wielogłosowości, w której ujawnia się symboliczny i ikoniczny charakter stereotypu (Benedyktowicz 2000). Estetyzacja przy tym - jak i stereotyp - może obyć się bez uporządkowanej narracji. Jest raczej zbiorem obrazów, które dostarczają równocześnie do­ znań satysfakcji lub dezaprobaty, odpowiednio w przypadku dobrze zaprojektowanego wizerunku, na który składają się wspomniane stroje, sposoby porusza­ nia się, gestykulacji, wypowiadania, mieszkania itd. lub w przypadku gustu, który takiej satysfakcji nie daje. Richard Schusterman tę nierozróżnialność sfer ety­ ki i estetyki określa jako „etykę smaku”, podkreślając zarazem, że nie chodzi tu o symbolizowanie etyki przez estetykę, jak poucza długa tradycja filozoficzna od Pla­ tona po Kanta, lecz że to co estetyczne jest konstytu­ tywną częścią etyki (Schusterman 1998: 317). Wydaje się wszakże wysoce wątpliwe, by te kryteria - w ich filo­ zoficznym znaczeniu i genezie - składały się na repertu­ ar praktyk codzienności. Raczej jest tak, jak w klasycz­ nym dla antropologów przykładzie wielofunkcyjności kultury przednowoczesnej w ujęciu Włodzimierza Pawluczuka (1968): ładne przycięcie snopów zboża, ładne ich ułożenie w stogu itd. jest równocześnie czynnością moralnie pożądaną. Podobnie jak współcześnie „odjaz­ dowa fryzura” czy „wypasiona fura” - w istocie o ich pięknie czy dobru się nie stwierdza. Narrację spełniają gesty, zachowania, spojrzenia i słowa, a wszystko to wy­ stępuje w syntetycznym związku nierozdzielności, nierozróżnialności - również na etykę i estetykę. A przecież taką syntezę, w rozumieniu niewyodrębnienia oddzielnych sfer ludzkiego sposobu życia, jak etyka, estetyka, ekonomia, religia itd., uważa się za wio­ dącą cechę rzeczywistości przednowoczesnej, którą traktuje się często jako wzorzec kulturowej „pierwotno- ści”, „archaiczności”, itd. - z uwzględnieniem wszyst­ kich podnoszonych już wcześniej zastrzeżeń dotyczą­ cych tych terminów. Określano ją także mianem monokulturowości, w rozumieniu nierozdzielności po­ szczególnych praktyk i wytworów kulturowych, a zatem także ich wielofunkcyjności (por. np. Pawluczuk 1968). Taką monokulturowość i wielofunkcyjność zarazem dostrzec można również w zakresie omawianych tutaj postaci uczestnictwa w kulturze z porządku racjonalno­ ści typu magicznego: w nowoplemionach Michela Maffesoli, plemionach rynkowych Polhemusa, nowych wspólnotach Urry’ego czy w dziedzinach przebiegają­ cych ponad tymi ponowoczesnymi podziałami społecz­ nymi, jak wspomniana moda. Ona to jawi się jako inte­ resujący przypadek syntezy funkcji praktycznej, etycz­ nej, estetycznej i jej istota wypełnia się jedynie w takim złożeniu. Stąd „dobrze” ubrana osoba jest niczym „do­ brze” wykonana praca na roli, jak w przykładach Pawluczuka, gdzie czynnościom technicznym towarzyszą równie ważne czynności symboliczne (np. stosowne ob­ rzędy żniwne, estetyka równo przyciętych snopów, wspólnotowy charakter prac żniwnych), rozróżnialne tylko dla analitycznego oka badacza. W konkretnej praktyce kulturowej stanowią natomiast nierozróżnialną całość, skutkiem czego nieodbycie jakiegoś obrzędu może wpłynąć - na przykład - na przyszłe plony, podob­ nie jak nieubranie się w bluzkę określonego kroju, ko­ loru czy fasonu może wywołać drwinę, a może nawet co gorsza - słabe widoki na obiecującą znajomość. Nie sposób bodaj wyczerpać tych i innych przednowoczesnych odniesień, albowiem - jak się rzekło - wy­ korzystywana tutaj periodyzacja przednowoczesności-nowoczesności-ponowoczesności okazuje się w istocie modelem jedynie epok historycznych i/lub umysło­ wych. To, co przednowoczesne, co z porządku racjonal­ ności partycypacji i życia „całościowego”, co interesują­ ce szczególnie dla antropologii, trwa z pewnymi zmiana­ mi, ukazując wciąż nowe oblicza. Warto wskazać tutaj jeszcze ogólnie na kulturę społeczeństwa masowego, tzw. kulturę popularną, która wykazuje cechy bliskie kulturze przednowoczesnej. Jedną z nich jest na przy­ kład tendencja do przekształcania czasu w serie powta­ rzalnych „teraz”. Mike Featherstone za osobliwą co­ dzienną tego ilustrację uważa praktykę towarzyszącą oglądaniu telewizji, tzw. skakanie po kanałach, co w połączeniu z ikonicznym charakterem podawanej in­ formacji - sprzyja percepcji raczej z porządku pewnych bezczasowych sekwencji zdarzeń niż linearnej narracji, co ma natomiast miejsce w przypadku tekstu czytanego (Featherstone 1991: 5). Podobnie wskazywana wcze­ śniej tendencja do parodii, pastiszu, ironii w kulturze współczesnej (zarówno w tej - jeśliby ktoś upierał się przy tym podziale - wysokiej, jak i popularnej) jest wy­ razem renesansu powtarzalności - tematów, motywów, stylów, swoistej bezczasowości czy kołowości doświad­ czania świata, znanej doskonale czytelnikom dzieł Mir- 145 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK cei Eliadego. Wreszcie wspomniana także obecność w kulturze popularnej elementów przednowoczesnej tradycji karnawałowej, co objawia się nie tylko w przy­ padku obrazów i tematów propagowanych przez media, reklamę, kino, lecz także w niektórych przejawach kul­ tury konsumpcyjnej: w centrach handlowych, znanych miejscach wypoczynku, na stadionach sportowych. Li­ stę przykładów ilustrujących te cechy - choć funkcjo­ nujących w znacznym rozproszeniu - można by mnożyć, porządkując przy tym w sposób uchwytny dla dyskursu nauki, dyskursu przyczynowości. Wszystkie wzmiankowane tutaj zjawiska to w znacz­ nym stopniu przykłady reakcji na projekt nowoczesno­ ści, która wprowadziła uporządkowane zróżnicowanie pomiędzy kulturą wysoką i niską, nauką i wiedzą co­ dzienną, sacrum i profanum, publicznym i prywatnym, sztuką i rzemiosłem, elitami i masami. Russel Belk i Wendy Bryce, badacze i teoretycy rynku ekonomicz­ nego, wypowiadający się z dużym zacięciem antropolo­ gicznym, twierdzą, że ponowoczesność to antyelitarystyczny ruch, który delegitymizuje wszystkie te podziały i zaciera granice (Belk, Bryce 1993: 278). Telewizja, ra­ dio, film, internet, telefonia komórkowa pozwalają nam ponownie doświadczać przednowoczesnej syntetyczności, oralności i ikoniczności kultury. W szczególności wizualność odgrywa tutaj wyjątkową rolę, na co zwraca uwagę jeden z bardziej wnikliwych teoretyków współ­ czesnej kultury Daniell Bell: „Dziś dominuje ‘perspek­ tywa wizualna’. Dźwięk i obraz, zwłaszcza ten drugi, or­ ganizują estetykę i panują nad publicznością. W społe­ czeństwie masowym nie może dziać się inaczej” (Bell 1998: 142). Dodajmy: nie tylko masowym, lecz także globalnym i żyjącym w globalnej wiosce. Wydaje się, że antropologia nie musi podchodzić do tego ostatniego terminu tylko metaforycznie. Nie ma już wprawdzie dawniejszych wiosek, których izolacja te­ rytorialna była często równoznaczna z izolacją kulturo­ wą, plemienną. Nie oznacza to jednak zaniku plemienności, której nowe postaci wskazują Maffesoli czy Polhemus, jest to już jednak plemienność innego typu hybrydyczna, przekraczająca podziały etniczne czy na­ rodowe, ba - swoista plemienność społeczeństwa maso­ wego. Stąd - raz jeszcze - rola antropologii, której do­ robku i tradycji badań takich właśnie całości kulturo­ wych nie sposób przecenić, zsyntetyzowanych i nierozdzielnych, składających się na „głębinową” warstwę kultury, zakrytą jedynie powierzchnią powierzchowne­ go często, metodycznego i skalkulowanego, słowem nowoczesnego życia jednostek, pozornie tylko ufundo­ wanego jedynie na racjonalności przyczynowości. Trudno chyba o lepszy przykład metodycznego ob­ cowania z tą warstwą, jak „opis gęsty” Clifforda Geertza: „Tym, wobec czego etnograf staje - oprócz sytu­ acji, kiedy (co oczywiście musi robić) oddaje się bar­ dziej automatycznym i rutynowym obowiązkom zbie­ rania danych - jest mnogość złożonych struktur poję­ ciowych, spośród których wiele nakłada się na inne lub też są z nimi w ścisłym powiązaniu, a które są jed­ nocześnie dziwne, nieregularne i niejasne; co do któ­ rych musi on najpierw znaleźć sposób, by je pojąć, a następnie przedstawić” (Geertz 2003: 40-41). Poświęćmy teraz chwilę uwagi zagadnieniu wzbu­ dzającemu liczne kontrowersje w polskiej literaturze antropologicznej, które nie doczekało się jeszcze jakie­ goś przekonującego rozwiązania, a jest najbardziej bo­ daj podatne na techniki interpretacyjne proponowane przez Geertza. Chodzi mianowicie o formułę interpre­ tacyjną ujmującą zjawiska współczesnej kultury, zwłaszcza kultury popularnej, w kategoriach sakralności lub quasi-sakralności, formułę, która spotyka się z pewną krytyką (zob. np. Kowalski 2004). Zagadnie­ nie to okazuje się o tyle ważne, iż badacze je podnoszą­ cy niejako intuicyjnie wyczuwają obecność jakości świata przednowoczesnego, świata sprzed odczarowa­ nia w kulturze współczesnej. N a ogół badacze posługujący się formułą - nazwijmy to - „sacrum dzisiaj” nie wskazują jej genezy teoretycz­ nej. W historii myśli społecznej znana jest wszakże teza Durkheima, że wszystko podlega sakralizacji, jeśli tylko służy utrwaleniu społecznego wymiaru życia człowieka, teza, która wynika z ogólniejszego przeświadczenia o społeczeństwie jako swoistej inkarnacji bóstwa. Nowo­ czesność - twierdzi Durkheim - wraz z jego procesami modernizacji, sekularyzacji, odczarowania, nie będzie prowadzić do stanu anomii pod warunkiem pojawienia się wytworów i - w szczególności rytualnych - praktyk, które przejmą funkcje odnośnych wytworów i praktyk religii instytucjonalnych. Pogląd ten bodaj najlepiej po­ twierdziła historia XX-wiecznych totalitaryzmów, które zyskały status takich właśnie świeckich religii. Być może przypisywanie statusu sakralności pew­ nym sferom kultury jest niekiedy nieuprawnione, nie ma jednak wątpliwości co do tego, że niektóre z nich dzielą ze sferą sacrum element tajemnicy, niezwykłości, symboliczności, rytualności, pełniąc równocześnie funkcję narzędzi kształtowania tożsamości jednostko­ wych i zbiorowych.13 Sam Mircea Eliade, który całe ży­ cie zajmował się badaniem sacrum, zauważył, że wręcz - jak to określił - „sacrum jest zakamuflowane w profa­ num". Dodał przy tym: „Ale prawdziwym problemem mam nadzieję, że ktoś się nim zajmie - jest odszyfrowa­ nie obecności sacrum w zdesakralizowanym świecie (Elia­ de 1992: 149). Eliade spotyka się więc tutaj z Durkheimem, a paradoks „sacrum w zdesakralizowanym świecie” jest tylko dowodem na wyczerpanie się Eliadowskiej formuły interpretacyjnej. Nikt przy tym z rodzi­ mych badaczy nie zajął się jeszcze gruntownie jego roz­ wiązaniem. Może w takim razie racjonalność partycy­ pacji, racjonalność typu magicznego - w rozumieniu Geertzowskiej nieformalnej logiki - i ontologia party­ cypacji, ontologia typu magicznego - w rozumieniu prawdziwego życia - mogłyby spełnić taką funkcję? 146 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK W jakimś wszakże zakresie aporię tę usiłuje prze­ zwyciężyć Featherstone, który utrzymuje, że owa wspomniana wcześniej - wielofunkcyjność wytworów i zachowań oznacza również coś więcej niż tylko utylitarność, instrumentalność. Utrzymuje, że wskazywa­ na znakowość - na przykład - kultury konsumpcyjnej nie da się wyjaśnić jedynie w kategoriach profanum. Cytuje tutaj wypowiedź jednego z bardziej wpływo­ wych współczesnych kontynuatorów myśli Durkheima, mianowicie Jeffreya Alexandra, iż „symbole spo­ łeczne podobne są sakralnym w tym, że posiadają moc i przekonują; konflikt pomiędzy wartościami społecz­ nymi podobny jest do konfliktu pomiędzy sacrum i profanum lub też sakralnością czystą i skalaną; uczestnictwo polityczne podobne jest do uczestnic­ twa rytualnego w tym, że wytwarza spójność wartości i zaangażowanie w ich realizację” (Alexander 1988: 189; cyt. za: Featherstone 1991: 121). Nie oznacza to wszakże, iż symbole społeczne są zharmonizowane i zintegrowane, mogą bowiem podlegać kontestacji i konkurencji innych symboli (np. symbole wszechpolaków a symbole postkomunistów). Zabawa w pubie, uczestnictwo w koncercie rockowym, obecność w ob­ chodach święta narodowego itd. to sytuacje, w któ­ rych zwykłość codzienności przechodzi w niezwykłość święta, w których zachowania rytualne (choćby owa rytualność miała charakter rozmyty) wprowadzają au­ rę sakralności - sakralności ideałów, osób, zdarzeń, miejsc. Jednostka w świecie nowoczesnym, w układach Durkheimowskiej solidarności organicznej, pełniła określone funkcje w ramach stosunków o względnej stabilności - w pracy, partii, stowarzyszeniu. Osoba (Maussowska persona) w świecie (przed) ponowoczesnym odgrywa role - zarówno w pracy, jak i w ramach różnych plemion, do których bardziej lub mniej nale­ ży - tych, w których uprawia się jogging, jeździ „garbu­ sami” czy chodzi w nike’ach, a komunikacja między członkami może również odbywać się via media czy in­ ternet. Jeśli sięgnąć po Tambiaha kryterium uczest­ nictwa w świecie, funkcjonalność i celowość pierw­ szych ufundowana wydaje się na zasadach racjonalno­ ści przyczynowości, zaś performatywność (ze względu na odgrywanie roli) i emotywność drugich - na racjo­ nalności partycypacji. Nic dziwnego zatem, że Michel Maffesoli przypisuje swojemu tribus cechy religijności typowej dla solidarności mechanicznej, a tutaj rozu­ mianej w jej etymologicznym wymiarze: religare —łą­ czenia (Maffesoli 1996: 77). Wydaje się, że Maffesoli nie ma na myśli ani religijności w rozumieniu wiary i kultu, ani też - społecznego wymiaru zjawiska, gdy odnosi to do „swoistej mistycznej logiki depersonaliza­ cji” (Maffesoli 1996: 79), którą dostrzec możemy w związkach przyjaźni, podzielanych poglądach poli­ tycznych, stosunkach rodzinnych, modach, stylach ży­ cia - ufundowanych na spontaniczności motywacji w dochodzeniu do bardziej lub mniej ugruntowanych tożsamości. Pojęcia „partycypacji w mistycznym zna­ czeniu tego słowa” , czy „mistycznej logiki depersonali­ zacji” przywodzą na myśl - i słusznie - mistyczną par­ tycypację Lévy-Bruhla, jak również partycypację Tambiaha. * Claude Lévi-Strauss, jeden z bardziej wnikliwych badaczy racjonalności typu magicznego, zauważył, że „myśl patologiczna” (inaczej - magiczna, mityczna) wykazuje nadmiar znaczenia, odwrotnie niż myśl na­ ukowa, która wciąż boryka się z jego niedoborem (Lévi-Strauss 1970: 256). Intrygujące wydaje się to, że również jeden z bardziej wnikliwych obserwatorów kultury Zachodu, Jean Baudrillard, w podobnych ka­ tegoriach opisuje świat współczesny go otaczający, tak szczelnie opakowany znakami, że wręcz niewidoczny w swej niezapośredniczonej istocie i hiperrealny: „Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywistości zna­ ków rzeczywistości, to znaczy o operację, gdzie zamiast realnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny sobowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza” - wyjaśnia francuski socjolog (Baudrillard 1997: 176). O ile w świecie nowoczesnym mieliśmy jeszcze do czynienia z - jak to przenośnie rzecz ujmu­ je - mapą i terytorium (porządek denotacji, w termi­ nologii Barthesa), to w świecie ponowoczesnym mapa zastąpiła terytorium (porządek konotacji) i tym sposo­ bem rzeczywistość znikła z naszego pola widzenia, zo­ stawiając nam jedynie znaki wzajem się do siebie od­ noszące. Obraz ten wydaje się przesadzony: nie ma wątpli­ wości, że posługując się słowem „drzewo” mogę wciąż, choć zapewne w sposób niepełny, przekazać komuni­ kat, za którym podążając ktoś inny zwróci wzrok w kie­ runku szumiącego opodal na wietrze obiektu o charak­ terystycznym owalnym lub podłużnym kształcie w ko­ lorach zieleni i szarości. Baudrillard ma natomiast ra­ cję, jeśli zawęzimy ów proces symulacji do konotacyjnej sfery znaczenia. Posługując się terminologią Baudrillarda można jednak powiedzieć, że zawsze była, jest i będzie jakaś hiperrealność - świat przedstawiony ze znaków, na którym wznosi się gmach kultury. W świetle tego chyba niepodważalnego faktu tym bardziej godne uwagi staje się znane spostrzeżenie jed­ nego z czołowych teoretyków ponowoczesności, Fre­ derica Jamesona, że mamy oto do czynienia z „niesły­ chaną ekspansją kultury w sferze społecznej do tego stopnia, że o wszystkim co społeczne, należałoby mó­ wić raczej - ‘kulturowe’” (Jamesom 1984: 85-7; cyt. za: Featherstone 1991: 8; zob. także Bell 1998: 25). Choć od czasu, gdy badacz ów przedstawił to proroc­ two, minęły wprawdzie już dwie dekady, słowa jego wydają się jeszcze bardziej aktualne. Myli się zatem 147 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK Daniel Bell, gdy wyraża swój niepokój na temat kultu­ ry współczesnej: „Nasi przodkowie mieli religię, która zapewniała im zakorzenienie zgoła niezależnie od tego, jak bar­ dzo mogli wątpić. Wykorzeniona jednostka może być jedynie kulturalnym [czytaj: kulturowym - przyp. Autora] tułaczem pozbawionym domu, do którego można powrócić. Pytanie zatem brzmi: czy kultura potrafi odzyskać spójność - spójność doświadczenia, jakie przynosi, a nie tylko jego formy” (Bell 1998: 155). Nie ma obawy: kultura, a człowiek wraz z nią, nie może istnieć bez doświadczenia, to zaś zawsze będzie w udziale tyleż narodów, hobbystów, płci, profesji, grup wieku, subkultur, wyznań religijnych itd., co jed­ nostek, które przeżywają, myślą, interpretują, dokonu­ ją wyborów określonego sposobu życia. W świetle poczynionych powyżej uwag oczywiste wydaje się, że na co dzień obcujemy ze zjawiskami poddającymi się interpretacji antropologicznej, że po­ kłady tego, co „archaiczne”, „nieoswojone”, „pierwot­ ne” w kulturze niezmiennie składają się na - jak to określił Geertz - prawdziwe życie, ukształtowane po­ nadto przez znaną antropologom nieformalną logikę logikę codzienności, partycypacji. Wszelako, uzupeł­ niają one jedynie inne spostrzeżenia, czynione tu i ów­ dzie na ten temat, poszerzając nieco „orientację w te­ renie”, po którym porusza się antropologia. W szcze­ gólności podejście i narzędzia antropologii symbolicz­ nej i interpretatywnej wydają się tutaj szczególnie przydatne - wobec narastającego braku dystansu ba­ dacza i badanej kultury. Dzieje się tak za sprawą doj­ mującego wpływu światowej „pankultury”, w której zasięgu wszyscy pozostajemy, z drugiej zaś strony - po­ stępującego rozdrobnienia na dotąd nieznane postsubkultury czy hybrydy kulturowe, co jednak również od­ bywa się na naszych oczach i nas dotyczy. Nie potrze­ ba jednak koniecznie zmieniać zakresu czy metod an­ tropologii, by móc ją wciąż uprawiać, choć pilną po­ trzebą wydaje się praca nad językiem dyscypliny. Poję­ cia nieformalnej logiki i prawdziwego życia mogą speł­ nić funkcję heurystycznych narzędzi w pracy nad tym językiem, jak również w przeformułowaniu filozofii dyscypliny. Uwagi powyższe nie są również czymś absolutnie nowym w historii refleksji nad znaczeniem antropolo­ gii w zmieniającym się świecie, refleksji uprawianej pośrednio przez badaczy spoza dyscypliny, którzy nie­ raz wskazywali na siłę narzędzi interpretacyjnych dla niej istotnych, niewykorzystanych wszak wystarczają­ co w odniesieniu do wszelkich kultur, nie tylko tych „prymitywnych” czy „ludowych”, lecz także kultury sa­ mego badacza. Pozostając w kręgu inspiracji Levy-Bruhlowskich - naznaczonych przekonaniem o obec­ ności racjonalności partycypacji, racjonalności typu magicznego, fundujących ludzkie sposoby życia - war­ to przytoczyć już dawno temu wypowiedzianą opinię badacza języka i literatury Tzvetana Todorova: „Dokładniej, jako że trudno jest zanegować całko­ wicie symbol, oświadcza się, że my - dorośli i normal­ ni ludzie współczesnego Zachodu - wolni jesteśmy od słabości związanych z myślą symboliczną i że istnieje ona tylko u i n n y c h: zwierząt, dzieci, wariatów, dzi­ kich, przodków, którzy znali tylko ją. Wynika stąd cie­ kawa sytuacja: przez wieki ludzie opisywali swoje sym­ bole, ale twierdząc, że opisują znaki innych. Można by sądzić, że czujna cenzura pozwalała mówić o symboliczności jedynie wtedy, gdy używano imion zapoży­ czonych, takich jak ‘szaleństwo’, ‘dzieciństwo’, ‘dzicy’, ‘prehistoria’. Tabu terytorialne (dzicy), czasowe (isto­ ty człekokształtne) lub ideologiczne (wariaci) nie po­ zwala na przyjęcie symboliczności w naszym życiu, a szczególnie w naszym języku. Otóż opisy znaku dzi­ kiego są dzikimi opisami symbolu” (Todorov 1990: 59-60). Nasza myśl jest oto równie dzika jak myśl „dzikich” - zauważa badacz, przykład zaś owych przodków, strażników symbolu, których tropią kolejne pokolenia adeptów antropologii - w zapadłych wioskach Europy czy Amazonii - zdaje się szczególnie wymowny i wciąż bliski praktyce badawczej. Todorov stwierdza tedy, iż „trzeba przyzwyczaić się zauważać w naszej własnej myśli metody niejako prymitywne” (tamże: 60). Kręci­ my się więc wciąż - niestety? - w zaklętym kręgu po­ jęć archaiczności, plemienności, prymitywności, które Tambiah chciał ująć w zreformowaną cokolwiek for­ mułę post-Lévy-Bruhlowskiej partycypacji. Wszystko to świadczy wszak o jednym: że świat wy­ daje się wciąż zaczarowany - tak w czasach przed W e­ berem, jak i w czasach ponowoczesnych - choć odcza­ rowywanie przytrafia się coraz nowszym dziedzinom, jak ostatnio nowoczesnej nauce, której obiektywistyczne zapędy podważyły metodologie historyczne i cały nurt myśli ponowoczesnej. Równocześnie jed­ nak ma miejsce proces odwrotny - ponownych i kolej­ nych zaczarowań, które przebiegają - podobnie jak fundująca je racjonalność partycypacji, racjonalność typu magicznego - w poprzek podziałów dziedzin spo­ sobów życia człowieka: od stereotypów etnicznych, poprzez religię, politykę, modę, medialny obraz świata itd., kultywowane przy tym przez rozmaite nowoplemiona, zanurzone wszak w pozornie wewnętrznie niezróżnicowanym społeczeństwie masowym, po naukę samą, której poszczególne dziedziny i teorie ufundo­ wane są na - zawsze jakoś - metafizycznie waloryzo­ wanych przesłankach, sympatiach i antypatiach śro­ dowiskowych, ambicjach czy autorytetach. Albowiem świat nigdy nie został w pełni odczarowany - wraz z przyjściem kapitalizmu, racjonalizmu oświeceniowe­ go, nowoczesności - a może dzieje się wręcz coś od­ wrotnego - staje się on coraz bardziej zaczarowany. W przypadku tej dialektyki odczarowania-zaczarowa- 148 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB NA NOWY WIEK nia można mówić jedynie o proporcjach, tendencjach, kierunkach, których nie sposób przypisać jednoznacz­ nie ani epokom, ani dziedzinom ludzkiego życia. Jeśli nawet przyjąć wąskie kryterium wyznaczania zakresu antropologii - świata zaczarowanego, to - wydaje się dziś ma ona szczególnie dużo do zrobienia. Literatura Alexander J. C. (1988) Culture and Political Crisis: Watergate and Durkheimian Sociology, w: tenże (red.), Durkheimian Sociology: Cultural Studies, Cambridge: Cambridge University Press. Appadurai A. (1986) Introduction: Commodities and the Politics of Value, w: tenże (red.) The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, s. 3-63 Bachtin M. (1975) Twórczość Franciszka Rabelaise’a a ludowa kultu­ ra średniowoecza i renesansu, przeł. A. i A. Goreniowie, Kraków: Barański J. (1999) Koniec etnologii czy koniec wieku etnologii. Garść wróżb u progu nowego wieku, „Konteksty” 4, s. 96-105 - (2001) Socjotechnika, między magią a analogią. Szkice o masowej per­ swazji w PRL-u i III RP, Kraków: Wydawnictwo UJ. Barthes R. (1970) Mitologie codzienne, w: tenże, Mit dzisiaj, przeł. Jan Błoński, Warszawa: PIW, s. 62-92. - (1985) Retoryka obrazu, „Pamiętnik Literacki” 3, s. 289-302. Baudrillard J. (1997 [1981]) Precesja symulakrów, w: R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, przeł. Tadeusz Komen­ dant, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 175-89. - (1998 [1970]) The Consumer Society. Myths &Structures, Lon­ don: Sage. Belk R. W., Bryce W. (1993) Christmas Shopping Scenes: From Mo­ dern Miracle to Postmodern Mall, „International Journal of Rese­ arch in Marketing” 10, s. 277-96 Bell D. (1998 [1976]) Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, przeł. Ste­ fan Amsterdamski, Warszawa: PWN. Benedyktowicz Z. (2000) Portrety „obcego”. Od stereotypu do symbo­ lu, Kraków: Wydawnictwo UJ. Berger P., Luckmann T. (1983) Społeczne tworzenie rzeczywistości, przeł. Józef Niżnik, Warszawa: PIW. Bogatyriew P. (1979) Funkcje stroju ludowego na obszarze morawsko-słowackim, w: tenże, Semiotyka kultury ludowej, przeł. Z. Saloni, s. 163-262, Warszawa: PIW. Bourdieu P. (1984 [1979]) Distinction. A Social Critique of the Judge­ ment of Taste, przeł. Richard Nice, London: Routledge. - (1993 [1972]) Outline of a Theory of Practice, przeł. Richard Nice, Cambridge University Press. Buchowski M. (1986) Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: Wy­ dawnictwo UAM. - (2004) Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Kraków: Wydawnictwo UJ. Burke K. (1969) A Rhetoric of Motives, Berkeley. Crapanzano V. (1980) Tuhami. Portrait of aMoroccan, University of Chicago Press. Del Sapio M. (1988) The Question is Whether You Make Words Me­ an so Many Different Things: Notes on Art and Metropolitan Lan­ guages, „Cultural Studies” 2 Douglas M., Isherwood B. (1980) The World of Goods, Harmondsworth: Penguin. Eck D. (1981) India’s Tirthas: ‘Crossings’ in Sacred Geography, „History of Religions” 4 Eliade M. (1992 [1978]) Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, przeł. Krzysztof Środa, Warszawa: Sen. Featherstone M. (1991) Consumer Culture and Postmodernism, Lon­ don: Sage. - (1997) Undoing Culture. Globalization, Postmodernism and Identi­ ty, London: Sage. Geertz C. (2003 [1973]) Opis gęsty —w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. Sławomir Sikora, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warsza­ wa: PWN. Habermas J. (1981) Theorie des Kommunikativen Handels, Frankfurt am Main: Suhrkamp. Hassan I. (1987) The Postmodern Turn: Essays in Postmodern Theory and Culture, Columbus: Ohio State University Press. Hirsch F. (1976) The Social Limits to Growth, Camridge, Mass.: Har­ vard University Press. Horton R. (1992[1967]) Tradycyjna myśl afrykańska a nauka za­ chodnia, przeł. Katarzyna Zonn-Pasternak, w: E. Mokrzycki (red.) Racjonalność i styl myślenia, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 396-453 Jameson F. (1984) Postmodernism or the Cultural Logic of Late Capi­ talism, „New Left Review” 146. Kowalski P. (2004) Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności re­ manent spraw, poglądów i mistyfikacji, Kraków: Wydawnictwo UJ. Lash S. (1998) Postmodernizm jako system oznaczania, w: R. Nycz (red.) Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, Kraków: Universitas. Lash S., Urry J. (1994) Economies of Signs and Space, London: Sage. Leenhardt M. (1982) Do Kamo: Person and Myth in the Melanesian World, Berkeley: University of California Press. Lyotard J. F. (1997 [1979]) Kondycja ponowoczesna, Warszawa: Aletheia. Maffesoli M. (1996 [1988]) The Time of the Tribes. The Decline of Individualism in Mass Society, przeł. Don Smith, London: Sage. - (1997) The Return of Dionysus, w: P. Sulkunen i in. (red.), Con­ structing the New Consumer Society, New York: St. Mar­ tin’s Press, s. 21-37. Malinowski B. (1981) Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o po­ czynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, w: tenże, Dzieła, t. 3, przeł. Barbara Olszewska-Dyoniziak i Sławoj Szynkiewicz, Warszawa: PWN. (2003) Tubylcy Mailu oraz inne szkice o kulturze Australii i wysp Pa­ cyfiku, w: tenże: Dzieła, t. 12, przeł. Janusz Barański i Antoni Bydłoń, Warszawa: PWN. Mauss M. (1973) Socjologia i antropologia, przeł. Marcin Król, Krzysztof Pomian i Jerzy Szacki, Warszawa: PWN. McCracken G. (1990) Culture and Consumption. New Approaches to the Symbolic Character of Consumer Goods and Activities, Blo­ omington: Indiana University Press. Merton R. K. (1982 [1949]) Teoria socjologiczna i struktura społecz­ na, przeł. Ewa Morawska i Jerzy Wertenstein-Zuławski, W ar­ szawa: PWN. Muggleton D. (2004) Wewnątrz subkultury. Ponowoczesne znaczenie stylu, przeł. Agata Sadza, Kraków: Wydawnictwo UJ. Ong W. (1982) Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, New York: Methuen Pawluczuk W. (1968) Światopogląd jednostki w okresie rozpadu trady­ cyjnej społeczności terytorialnej, „Studia Socjologiczne” 3-4, s. 243-66 Polhemus T. (1996) Style Surfing. What to Wear in the 3rd Millenium, New York: Thames & Hudson. Ricoeur P. (1985) „Symbol daje do myślenia”, w: tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, przeł. Stanisław Cicho­ wicz, Warszawa: Pax, s. 58-75 Riesman D. (1996 [1950]) Samotny tłum, przeł. Jan Strzelecki, W ar­ szawa: Muza. Robotycki C. (1992) Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków: Wydawnictwo UJ. Rothenbuhler E. W. (2003 [1998]) Komunikacja rytualna. Od roz­ mowy codziennej do ceremonii medialnej, przeł. Janusz Barański, Kraków: Wydawnictwo UJ. 149 �Janusz Barański • ANTROPOLOGIA, MIĘDZY PRZED- A PONOWOCZESNOŚCIĄ - GARŚĆ WRÓŻB N A NOWY WIEK Scott L. M. (1993) Spectacular Vernacular: Literacy and Commercial Culture in the Postmodern Age, „International Journal of Rese­ arch in Marketing” 10, s. 251-75 Shusterman R. (1998) Sztuka życia a etyka postmodernistyczna, w: tenże, Estetyka pragmatyczna. Żywe piękno i refleksja nad sztuką, przeł. A dam Chmielewski, Wrocław: Wydawnictwo UW, s. 314-51 Simmel G. (1957) Fashion, „The American Journal of Sociology” 6, s. 541-58 Sulima R. (2000) Antropologia codzienności, Kraków: Wydawnictwo UJ. Tambiah S. J. (1990) Magic, Science, Religion, and the Scope of Ratio­ nality, Cambridge University Press. Thomas W., Znaniecki F. (1976) Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Organizacja grupy pierwotnej, przeł. Maryla Metelska, War­ szawa: LSW. Todorov T. (1990 [1972]) Wstęp do symboliki, w: M. Głowiński (red.), Symbole i symbolika, Warszawa: Czytelnik, s. 30-97 Tokarska-Bakir J. (2000) Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych (Wielkie opowieści), Kraków: Universitas. Urry J. (1995) Consuming Places, London: Routledge. Veblen T. (1998 [1899]) Teoria klasy próżniaczej, przeł. Janina Frentzel-Zagórska, Warszawa: Muza. Winch P. (1992 [1964]) Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, przeł. Tadeusz Szawiel, w: E. Mokrzycki (red.), Racjonalność a styl myślenia, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 242-95. Wolska D., Brocki M. (2003) (red.) Clifford Geertz - lokalna lektu­ ra, Kraków 2003: Wydawnictwo UJ. Zbiegień-Maciąg L. (1999) Kultura w organizacji. Identyfikacja kultur znanych firm, Warszawa: PWN. Przypisy 1 2 3 4 Więcej i bardziej wyczerpująco na temat antropologii Geertza zob.: Wolska, Brocki 2003 Najnowszą pracą polską omawiająca problematykę racjonalno­ ści jest Zrozumieć Innego Michała Buchowskiego (2004), w któ­ rej autor prezentuje również ustalenia własne w tym względzie i podkreśla ważność problematyki racjonalności w praktyce ba­ dawczej całości nauk społecznych i humanistycznych. Podobnie rzecz przedstawia się z pojęciem kultury typu ludowe­ go, którym konsekwentnie posługuje się Tokarska-Bakir, doko­ nując przeto aktu samoograniczenia na własne życzenie. Wy­ obraźmy sobie mianowicie badanie kultury religijnej nauczycie­ li akademickich, którym także przytrafia się - wbrew silnym tendencjom poprawności politycznej - uprawiać jakąś wiarę re­ ligijną, wykazującą również cechy religijności ludowej - że w analizach tejże wiary aplikuje się pojęcie kultury typu ludo­ wego, jako pojęcie ze zbioru kategorii niezbędnych do uprawia­ nia tak rozumianej antropologii religii. N a temat relacji mitotwórstwa i racjonalności partycypacji zob. Barański 2001: 17-40 5 Warto przypomnieć w tym miejscu klasyczne ustalenia Maussa na temat ewolucji pojęcia osoby w historii kultury, od - naj­ ogólniej rzecz biorąc - jej niesamoistności w czasach przednowoczesnych po osiągnięcie względnej niezależności i podmioto­ wości jednostki w ostatnich wiekach (zwłaszcza po wystąpieniu Kartezjusza, choć proces „wyzwalania się” jednostki z władzy zbiorowości trwał już przynajmniej od czasów rzymskich) (Mauss 1973; rozdział „Pojęcie osoby”); w przypadku zjawiska omawianego przez Michela Maffesoli mamy do czynienia z pro­ cesem odwrotnym - zmniejszania się niesamoistności jednostki. 6 Rozumowanie takie znane jest także w psychologii już od cza­ sów Jeana Piageta, który w operacjach symbolicznych dopatry­ wał się transdukcji (w opozycji do indukcji i dedukcji) określa­ nej jako „inferencja nieregulowana (niekonieczna), ponieważ odnosi się do schematów pozostających w pół drogi pomiędzy indywidualnością i ogólnością” (cyt. za: Todorov 1990: 62). 7 Warto zwrócić uwagę na to, że Maffesoli odwołuje się tutaj głównie do pojęcia obyczaju, sięga jednak i po pojęcie habitusu. Posługuje się nim w znaczeniu tego terminu nadanym mu przez Pierre’a Bourdieu (1984), a mianowicie - jako operatora aktu­ alizacji ogólniejszych standardów działań symbolicznych. 8 Por. analogiczne pojęcie rytualności, które sformułowałem w posłowiu do pracy Erica Rothenbuhlera (2003). 9 Cechą tego stanu jest współczesna horror vacui, która przejawia się także poprzez nieustanną obecność muzyki - w centrach handlowych, na plażach, nawet w miejscach pracy, gwar przy­ pominający śródziemnomorskie czy wschodnie miasta (Maffe­ soli 1996: 99) lub powtarzalność fraz muzycznych w klasycznym rytuale. 10 Zob. kapitalne studium wspólnoty rodzimych działkowiczów autorstwa Rocha Sulimy (2000: 13-36). 11 Taka „etnografia rynku” nie jest bynajmniej wynalazkiem ostat­ nich lat. Grant McCracken, jeden z pierwszych antropologów badających zagadnienia współczesnego rynku ekonomicznego, przypomina, że - jak powiada - „etnografowie rynku”, w istocie - niektórzy ówcześni kapitaliści, działali już w bardzo dynamicz­ nie zmieniającej się rzeczywistości kulturowej XVIII wieku - re­ wolucji przemysłowej oraz głębokich zmian politycznych i spo­ łecznych. To wówczas na przykład moda na dobre zadomowiła się jako regulator stosunków społecznych w swej pierwotnej for­ mie naśladownictwa warstw wyższych przez warstwy niższe, a obserwacja tej dynamiki pozwalała nawet na jej stymulację, dostarczając narzędzi dla ówczesnego raczkującego marketingu (McCracken 1990: 18; Simmel 1957). 12 Warto porównać przynajmniej dwie przeciwstawne interpreta­ cje tej praktyki, np. Maussa (1973: 257-77) i Harrisa (1985: 109-129). 13 Zob. np. pracę Erica Rothenbuhlera (2003), który w takim wła­ śnie Durkheimowskim duchu dowodzi rytualnej funkcji zjawisk kultury współczesnej - od mediów, przez święta narodowe po zwyczaje wzajemnego obcowania ludzi. 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7f37fa4d91cb74f5cb5798e0271c01d.pdf da0fbdb27305b6038314e4dde8f699dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5376 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4996 Title A name given to the resource Antropologia, miłośc, badanie kultury, zapomniane związki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.133-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S WALDEMAR ahsa W e i t m a n (1998) jest a u t o r e m bardzo inte­ resującego, systematycznego KULIGOWSKI opisu współcze­ snych zachowań erotycznych, które towarzyszą miłości. Wedle niego składają się n a ń starannie wybra¬ Antropologia, miłość, badanie kultury: zapomniane związki ne interwały czasowe (wieczór, noc, weekend, waka¬ cje), rozważnie dobrana przestrzeń (dom, sypialnia, ho­ tel, samotna plaża, tylne siedzenie samochodu), rozluź­ niające używki (alkohol, niektóre n a r k o t y k i , wspólnie wypalany papieros po kolejnych "finałach"), a także odpowiednia sceneria (spuszczone zasłony, stłumione światło, ogień w k o m i n k u , seksowna bielizna), której szczególnym elementem może być nastrojowa muzyka. na, "gry językowe" W i t t g e n s t e i n a , " r a m y " Goffmana T r u d n o zaprzeczyć, iżby t e n b u c h a l t e r y j n y i n w e n ­ czy też "systemy k u l t u r o w e " Geertza. Czym zatem róż­ tarz - obdarzony przez autora m i a n e m "socjoerotyki" n i się o d i n n y c h przedmiotów zainteresowań badaczy - nie odwoływał się do potocznego wyobrażenia ro­ kultury? - o d sfery religijności, moralności, ideologii, mantycznej miłości. N i e inaczej przecież zachowują się mitotwórstwa, systemów pokrewieństwa etc. k o c h a n k o w i e w k i n o w y c h romansach, nie inaczej Różni się nastawieniem doń badaczy. Miłość funk¬ układa się fabuła p o p u l a r n y c h telenowel, wyjątkiem cjonuje bowiem najczęściej jako temat "godny" literatu¬ nie są w tej m a t e r i i teksty muzycznych przebojów, ry pięknej i wzniosłej poezji, Rodinowskich pocałunków okładki k o l e j n y c h tomów " H a r l e q u i n " , fotoreportaże i Vermeerowskich cieni. Kudy zaś do n i c h poważnym ż życia burgeois, ale również konfesyjne opowieści przy¬ analitykom, w dodatku mężczyznom! Wystarczać miały jaciół, a może i nasze własne doświadczenia. Niezbicie w t y m względzie stricte etnograficzne dywagacje o miło¬ w y n i k a z powyższego, że miłość romantyczna jest sce¬ ści ludowej, co wybucha w kalinowym gaju, a k a r m i się nariuszem o ograniczonej jeśli obrazami koników u studzienki, koszenia młodej łączki Zrozumiałym jest, iż nie każdego musi przekonać ten pionierski M a l i n o w s k i ze swoją pracą poświęconą temu, rodzaj argumentacji, w i e l u z nas (pewnie niegdyś ro¬ jak się "te rzeczy" mają u krajowców z Trobriandów (po¬ mantycznie zakochanych) nie zechce uwierzyć w to, iż mijam przy t y m wielce zawiłe relacje między miłością liczbie wariantów: chcesz k o c h a ć , musisz przestrzegać jego reguł. czy sprawnego wywijania smykiem. Wystarczać miał naturalność emocji towarzysząca miłości autentycznej a erotyką; mogą to wszak być dziedziny autonomiczne może tak bardzo szablonowo - by nie rzec, banalnie, ki¬ względem siebie, mogą również zawierać się w sobie). czowato - się wyrażać. Każda miłość (czyż nie?) chce Próżno szukać w indeksach antropologicznych książek przecież być pierwsza, pragnie sama stwarzać swój in¬ hasła 'miłość', chociaż znajdziemy w n i c h inne, najbar¬ t y m n y wszechświat, ustalać swoje prawa, szyfry i rytmy. dziej nawet nieprawdopodobne terminy, nazwy i imiona. Te piękne złudzenia rozwiewa niestety nie tylko wywo¬ Miłość nie obiecywała, jak sądzono, znaczących prze¬ łany W e i t m a n . O t o socjolog Ewa Illouz (1997) w poło­ wag, nie widziano w niej odpowiedzi na najbardziej nur¬ wie lat 90. przeprowadziła rozmowy z amerykańskimi tujące pytania i wątpliwości. Czy słusznie? 9 i 10-latkami. Badaczka skonstatowała, że niemal Można, jestem tego nieomal pewny, analizować wszystkie dzieci doskonale wiedziały, jak wygląda ideal¬ miłość na podobieństwo na randka pary zakochanych. Jej akcja, w i c h mniema¬ w sztuce, f o r m a c j i dyskursywnych, d o k t r y n politycz¬ określonych idei, stylów n i u , w i n n a rozgrywać się we francuskiej restauracji, przy n y c h . Można, jak sądzę, traktować poszczególne, kon¬ stole ogrzewanym blaskiem świec i w ogólnej "roman¬ kretne idee miłości w charakterze bardzo interesują¬ tycznej" atmosferze. W b r e w temu, trzeźwo puentuje I l - cych "wzierników" w historię k u l t u r y . Przedmiotem louz, że większość Amerykanów opisuje miłość w kate¬ antropologicznych i n t e r p r e t a c j i byłyby wówczas kul¬ goriach samozatracenia i szaleństwa, m a to samozatra- turowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne cenie bardzo rozsądny i przewidywalny charakter, a je¬ symbole" miłości, a najogólniej, stawką byłoby okre¬ go reguły znane są powszechnie o d najmłodszych lat. ślenie i badanie symbolicznego u n i w e r s u m miłości. W e i t m a n o w s k a socjoerotyka i ustalenia Illouz - U n i w e r s u m to bezsprzecznie współtworzy najważniej¬ n i e c h te d w a nazwiska posłużą tutaj jako przykładowe sze w y m i a r y rzeczywistości ludzkiej. To jest t e n w y m i a r pars pro toto badaczy promujących podobne ujęcia - naszej jednostkowej i współludzkiej egzystencji, t e n pokazują wyraźnie rzecz najzupełniej kluczową. Otóż rodzaj relacji, wobec którego staje każdy (czasem mi¬ miłość jest złożoną konstrukcją kulturową, wyznacza¬ m o w o l n i e ) . Miłość - w m o i m najgłębszym przekona¬ ną przez względnie stały zbiór reguł, która wykazuje n i u - jest t y m , co arcyludzkie (Kuligowski 2002). p o n a d t o prawidłowości pozwalające na jej badanie. Taka perspektywa nie wygląda a n i na wtórną a n i ja¬ Pojmowana w t e n sposób nie m a ona c h a r a k t e r u na¬ łową poznawczo. Można dzięki niej pytać o postęp turalnego a n i spontanicznego, lecz przypomina raczej w miłości (czy k o c h a m y coraz lepiej, i co to w ogóle - odwołajmy się do znanych w humanistyce i d e i - znaczy lepiej?). W naszej m a l u t k i e j części ludzkiego "światy życia" Husserla, "realności" Bergera i L u c k m a - świata na szali położyć wypada ideę miłości pedera- 107 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE stycznej, którą P l a t o n nazwał erosem; wzór uwielbienia może następnym k o l e j n y m , koniecznym do w y k o n a n i a Boga przez człowieka, co ojcowie Kościoła ochrzcili k r o k i e m " z w r o t u językowego" w humanistyce okaże się m i a n e m agape; pieśni trubadurów z O k c y t a n i i , którzy pytanie o to, jak pisać o miłościach, o cudzych miło­ opiewali swoje w y b r a n k i w stylu m i n n e ; wreszcie ko­ ściach, u l o k o w a n y c h w głowach i n n y c h i potwierdzają­ chanie romantyczne, które legło u źródeł zachodniej cych własną autentyczność jedynie za pośrednictwem nowoczesności, pojęć t a k i c h jak intymność czy i n d y w i ­ świadectw pośrednich, t y c h r u t y n o w y c h śladów swojej dualizm (teraźniejszość zbyt jest rozkrystalizowana, by obecności, które kryją się w zbiorowych symbolach już dziś zdecydować się na wybór między "seryjną m o - i międzyludzkich interakcjach. nogamią", "fast date", "cyber-miłością", "kondycją sin­ Przyznajmy, że tak zarysowana p r o b l e m a t y k a przy¬ gla" i t p . ) . Dalej - zapytywać można o relacje między p o m i n a dojrzewający ser, który n i e u c h r o n n i e przyrasta przestrzenią publiczną a prywatną, jednostkowością w miarę naszej c h ę c i jego pochłonięcia. Czy można za¬ a wspólnotą, czyli uczuciem a tradycją, rodziną, religią, t e m wyobrazić sobie wdzięczniejszy temat dla zorgani¬ etnicznością (Bourdieu podsuwa n a m t e r m i n amor fa- zowania naukowego sympozjonu? Pomysłu i pierw¬ ti). Pisanie o miłości jest także włączeniem się w obszar szych słów nie dzieliło t y m razem o d czynu wiele cza¬ kulturowej k o m u n i k a c j i , gdzie jako niezwykle ważne su - w d n i a c h 16-18 maja 2002 r o k u w Lubaszu p o d jawią się kwestie konwencjonalizacji, "symbolicznego C z a r n k o w e m odbyła się ogólnopolska konferencja (co k o d u , który i n f o r m u j e , jak można się komunikować zawdzięczamy p o m o c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ nawet w przypadkach, gdy wydaje się to nieprawdopo¬ logii K u l t u r o w e j U A M , M u z e u m Z i e m i Czarnkowskiej dobne" ( L u h m a n n 2003: 7). W n o w y m świetle zoba­ w Czarnkowie oraz h o j n y m mecenasom, wśród któ¬ czyć można całość nazywaną Zachodem, de Rouge- r y c h na najczulszą pamięć zasługuje Browar w Czarn­ m o n t (1995: 48-51) utrzymywał wszak, że jej cechami kowie) zatytułowana " A n t r o p o l o g i a miłości". Tytuł to d y s t y n k t y w n y m i są rewolucja oraz miłość-namiętność. zapewne nazbyt szumny, za to k o m f o r t o w o pojemny: Rozpoznawanie idei miłości pozwala przy t y m na refi- dzięki n i e m u udało się zaprosić na to spotkanie przed¬ gurację naszych dotychczasowych wyobrażeń o kluczo¬ stawicieli r o z m a i t y c h profesji n a u k o w y c h z najbardziej w y c h przełomach w dziejach tej części świata (kodeks liczących się ośrodków a k a d e m i c k i c h w k r a j u . dworski na przykład konstytuował bardzo współczesne urage k o n f e r e n c j i - klasycystyczny d w o r e k zatopiony rozumienie "ja", które miało się konstytuować poprzez w parkowej zieleni plus zapierające d e c h w piersi wie¬ Ento­ obecność " t y " ) . Niezmiernie kuszące, j a k k o l w i e k i kar¬ czorne trele słowików - w y b i t n i e sprzyjały w y m i a n o m kołomne wydają się studia porównawcze: dotychczaso¬ o p i n i i . A n t r o p o l o g o m towarzyszyli w t y m dziele histo¬ we próby t a k o w y c h przekonują, że miłość romantyczna rycy sztuki, literaturoznawcy, teatrolodzy, filozofowie. nie jest bynajmniej ekskluzywnym wynalazkiem ludzi " M o c n y anioł" miłości pięknie czuwał n a d wszystkimi, Zachodu, ale wcale często funkcjonuje poza naszym a część zaprezentowanych wystąpień możecie Państwo kręgiem k u l t u r o w y m , choćby tylko jako fikcjonalna znaleźć na gościnnych łamach "Kontekstów". Przed możliwość (Jankowiak, Fischer 1992; L i n d h o l m 1998). lekturą t y c h fragmentów należy się wszelako czytelni¬ I nie koniec na t y m . W y z w a n i e m staje się oto roz¬ k o w i jedno ostrzeżenie, sformułowane przez N i k l a s a ważenie statusu naszej wiedzy o intymności, skoro wia¬ L u h m a n n a (2003: 84) "Powiedzieć o miłości coś okre¬ d o m o , że przytłaczająca większość dostępnych n a m ślonego, to zaprzeczyć jej d u c h o w i " . źródeł została napisana przez mężczyzn, z perspektywy mężczyzn i zwykle dla mężczyzn (stąd słyszalne w dys¬ kursach feministycznych hasła o t y m , że miłość hetero¬ LITERATURA: seksualna jest u k o c h a n y m dzieckiem k u l t u r y patriarchalnej). Intrygująco przedstawiają się w kontekście M . Cesara, 1982, Reflections of a Woman Anthropologists: No Hiding domniemanego uniwersalnego charakteru idei miłości Place, New York. pytania o definicję n a t u r y ludzkiej (opisywana przez etologów Bestia Humana E. Illouz, 1997, Consuming the Romantic Utopia: Love and k o n t r a kondycja humani¬ Cultural Contradictions of Capitalism, Los Angeles. styczna); ale także kwestie oceny w i e l k i c h projektów W. Jankowiak, E. Fischer, 1992, Romantic Love: A Cross filozoficznych i antropologicznych - z założycielskim Perspective, "Ethnology", vol X X X I , no 2. dla Z a c h o d u przykazaniem miłości na czele - z których W. Kuligowski, 2002, Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Ch. Lindholm, 1998, Love and Structure, "Theory, Culture & Socie­ ostatni stawia nas wobec opozycji "cywilizacja miłości" ty", vol. 15, no 3-4. versus "cywilizacja śmierci" (najpełniej przedstawiona w encyklice Dives in Misericordia). Cultural N . Luhmann, 2003, Semantyka miłości. O kodowaniu D l a gildii etnolo- intymności, przeł. J. Łoziński, Warszawa. gicznej pouczające mogą okazać się analizy dekonstru- D. de Rougemont, 1995, List otwarty do Europejczyków, przeł. ujące postać badacza terenowego jako p o d m i o t u asek- A . Olędzka-Frybesowa, wstęp M . Król, Warszawa. sualnego. Pierwszy k r o k w tej m a t e r i i uczyniła M a n d a S. Weitman, 1998, On the Elementary Forms of the Socioerotic Life, Cesara ujawniając własne doświadczenia "Theory, Culture & Society", vol. 15, no 3-4. erotyczne w terenie, które zmieniły ją "z dziewczyny, s t u d e n t k i antropologii w kobietę i badaczkę" (1982, s. V I I ) . Być 108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb4b9f8cb800d611b6c62a68df3fb68.pdf 387c5bb82378db47526fb5317d0b91a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5097 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4729 Title A name given to the resource Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.169-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski ANTROPOLOGICZNA AUTOREFLEKSJA NAD PRZEKŁADEM MIĘDZYPOKOLENIOWYM* Otwierając ostatnią część konferencji poświęconej pamięci Jurija Łotmana, Aleksander Pjatigorskij, jeden z "ojców założycieli" tartusko-moskiewskiej szkoły semiotycznej, stwierdził na wstępie: "nienawidzę krytyki, w szczególności samokrytyki"l. Niestety po przeszczepie tej wypowiedzi do niniejszego tekstu niewiele da się z niej uratować poza literalnym sensem. Niemniej znakomicie oddaje nastrój, z jakim zasiadłem do postawionego przed uczestnikami poznańskich spotkań zadania. Wprawdzie lubię krytykę, w szczególnością tę, która dotyczy "pewników" naszej wiedzy, ale co do "samokrytyki" podzielam w pełni opinię Piatigorskiego. Nie dość, że jest ona z wielu powodów trudna, to bez odgórnych wytycznych niemal niewykonalna. Zadanie, jakie przed występującymi w ramach seminarium postawił Waldemar Kuligowski, zmusza do tego typu autorefleksji, a pytania, które przygotował, aby porządkowały nasze wypowiedzi, można traktować jako owe "wytyczne". Jak każda kierowana autorefleksja, moja wypowiedź będzie raczej projekcją tego, jak, przez pryzmat zadanych pytań, wyobrażam sobie własny pogląd na najbardziej podstawowe problemy antropologii współczesnej - w innych okolicznościach akcenty mogłyby być rozłożone w zupełnie inny sposób. Zacznę od kwestii elementarnej, od której rozpoczyna się każdy kurs etnologii, a która na ogół nie domyka się konkluzywnie nawet, gdy dobrnie się do końca studiów - czym jest antropologia? To pytanie wywołuje niemało zamieszania u samych antropologów, bo antropologia w ciągu swej instytucjonalnej historii zmieniała wszystkie konstytutywne elementy: metodę (strategie interpretacyjne i procedury wyjaśniania), cel i przedmiot badań. Zmiany, jakie dokonywały się w antropologii na tych trzech płaszczyznach, przewartościowały zasady intelektualnej perspektywy' czyli nastawienie uczonych do wszystkiego, co w tej dziedzinie uchodziło * Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. I Wykład "Semiotics as Phenomenology" wygłoszony na konferencji "Cultural Semiotics: Cultural Mechanisms, Boundries, Identities", Tartu 26.02-2.03.2002. �170 Marcin Brocki za ważne. Niemal od początku cechuje naszą dyscyplinę, szczególnie wyraźny obecnie, niepokojący "wszystkoizm"2 - niebezpieczny, bo o tożsamości dyscypliny dowiadujemy się dopiero "po fakcie", przyglądając się praktyce badaczy, albo poprzez konfrontację z innymi specjalnościami, ale w tej konfrontacji ujawnia się nie tyle jakaś fundamentalna różnica metod, celów czy przedmiotu, a różnica nastawiania. Vincent Crapanzano (1995, s. 420) zapytuje więc, dlaczego mielibyśmy zakładać, że antropologia kulturowa posiada jakąś innąjedność niż ta, narzucona kierowaną administracyjnie ekonomią wiedzy? I czemu mielibyśmy sądzić, że jedność jest w ogóle pożądana? I od razu odpowiada, że redukcja antropologii do jednego typu praktyki mija się z rzeczywistością, co więcej, z moralnego i politycznego punktu widzenia nie jest wskazana - i na to zgodzi się chyba większość antropologów. Można zatem powiedzieć, że antropologia jest tylko historycznie i geopolitycznie uksztahowaną wspólnotą wyobrażeniową i ten czy ów lokuje się w różnych jej miejscach (Ota, 2002, s. 62). Ale wciąż ponawiane pytanie okazuje się, właśnie w tych nieustannych uaktualnieniach, ważne. Sam miałem okazję doświadczyć niedawno mocy problemu, gdy w ramach spotkania polsko-czesko-amerykańskiego, zorganizowanego przez Hanę Cervinkovą3 w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji, gdzie miało dojść do dyskusji na temat relacji pedagogiki i etnologii, bardzo szybko okazało się, że musimy najpierw uzgodnić, czym jest w ogóle antropologia i to właśnie ten problem zawładnął niemal całą dyskusją. Próbując przełamać tę definicyjną niemoc, przyjmuję, parafrazując Peirce'a, że antropologia wychodzi od nawykowych sposobów myślenia i działania (,,samo przez się zrozumiałości"), aby poznać zasady uzyskiwania przekonań w określonych grupach (kulturach). W ten sposób definiuje antropologię wielu uczonych, postrzegając jąjako systematyczną refleksję krytyczną nad potocznymi wyobrażeniami czyli potocznymi sposobami rozumienia mechanizmów życia4• "Krytyczna" przez to, że wiedza potoczna czyni świat (życie) przezroczystym ijednoznacznym, daje łatwe i "odpowiadające zapotrzebowaniom" społecznym odpowiedzi, nie potrzebując testów zgodności z faktami, odwołując się na ogół wyłącznie do zgodności z jej wewnętrzną logiką. A według słynnego określenia Jamesa Boona, antropologia ma starać się uczynić to, co obce, bardziej swoim, a to, co swoje, bardziej obcym - oczywiście nie dla estetycznej przyjemności, tylko celem rozumienia, które utożsamia, jak większość semiotycznie zorientowanych antropologów, z translacją. Łatwo zauważyć zatem, że antropologia, badając świat ludzkiej intencjonalności, nie pyta o naturę świata, nie stawia pytań ontologicznych, choć oczywiście nie jest wolna od tego typu założeń, nie pyta,jakjest naprawdę (to nie jest domena antropologii). Pytamy raczej ,jak dla "tych ludzi", w tym lokalnie danym przepadku, jest naprawdę. Według trafnego określenia A. Posem-Zielińskiego (1995, s. 28). ) Amerykański antropolog, kierownik Międzynarodowego Instytutu Studiów nad Kulturą i Edukacją we Wrocławiu. 4 Por. np.: Geertz, 2003, s. 47; Herzfeld, 200 l, s. 12; Robotyeki, 1995, s. 232; Stomma, 2002, s. 9. 2 �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 171 Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź na tak zadane pytanie, konieczny jest krytyczny dystans ("spojrzenie z oddali") oraz ironia5• Mają one obowiązywać przede wszystkim w stosunku do naszych własnych, kulturowych prawd i tych, w które wyposaża nas kultura profesjonalna dyscypliny. O dystans w stosunku do "innego" nie trzeba specjalnie zabiegać, bo istnieje jako element konieczny komunikacji. Ironiczne podejście do własnego "zaplecza" społeczno-kulturowego szczególnie dobrze przygotowuje antropologię do kwestionowania wielu oczywistości współczesnej wiedzy naukowej: np. rozdziału między współczesnością a tradycją, czy racjonalnością i przesądami - które przez lata sama antropologia utrwalała. Jak zauważa celnie Herzfeld: "Stałe doświadczanie przez antropologów podczas badań specyfiki ich własnego zaplecza kulturowego niewątpliwie odegrało wielką rolę w powstaniu idei - i chęci pozbycia się - kulturowej arogancji «bogatszej części świata». Horacy Miner w sławnym parodystycznym artykule analizującym dziwaczne rytuały cielesne ludu Nacirema naśmiewa się ze sformalizowanej tendencji uczonych do teoretyzowania codziennych zjawisk. Zamiast jednak zwykłej kpiny z łatwości, zjaką uczeni dają się zwieść swej wiedzy, Miner proponuje poważne epistemologiczne pytanie: czemu zakładana racjonalność zachodniego stylu życia miałaby uniknąć sardonicznego spojrzenia antropologa" (Herzfeld, 2001, s. 2). W tym miejscu koniecznajest drobna uwaga: dystans nie oznacza odrzucenia, ale gotowość do takiego gestu. Podobnie jak instruował Paul Feyerabend w swoich tezach na temat "anarchizmu metodologicznego" powinniśmy być gotowi do odrzucenia metody, gdy zamiast tłumaczyć, przekształca przedmiot naszych zainteresowań"w znane i uporządkowane kategorie", w coś, co z góry projektuje. Przykładem niech będzie konfrontacja strukturalistycznej idei nadrzędności logiki kultury nad kulturową praktyką. Zbigniew Libera w swoich pracach na temat medycyny ludowej i antropologii ciała modyfikuje tezę Rolanda Barthesa, której na gruncie polskim największym orędownikiem pozostaje Ludwik Stomma, że "mit jest silniejszy od faktów", albo że ,,mit poszukuje zgodności z sensem, a nie z sensualnie pojmowaną rzeczywistością". Stomma pisze, że "produkty mityzacji mają się nijak do rzeczywistości, ani nie są przez nią weryfikowalne", "empiria ma znaczenie mniejsze niż mit i musi przed nim ustąpić" i rzeczywiście przytacza przykłady podpierające tę tezę. Natomiast Libera pokazuje na przykładzie "medycyny ludowej", że skuteczność wielu zabiegów medycznych nie jest czystym przypadkiem, jak wynikałoby z tezy Stommy o prymacie logiki (wyabstrahowanej z praktyki życia codziennego) nad praktyką, lecz ma także swoje empiryczne źródła. Medycyna nie daje się redukować do mitu, bo eksperymenty mitu to nie to samo co eksperymenty ludowej medycyny, które nie rozgrywają się w wyabstrahowanej przestrzeni operacji czysto intelektualnych. Gdyby tak było, można by stosować ; Od razu dodam, że nie jestem entuzjastą aktywizmu w antropologii, tzn. osoba aktywnie działająca w ruchu lesbijskim pisząca na temat silnie zideologizowanej queer theory przestaje być dla mnie wiarygodna jako antropolog. �172 Marcin Brocki dowolne środki przeciw dowolnej chorobie, byleby tylko spełniały wymogi owej logiki. Postuluje zatem włączenie relacji przekonań i praktyki z zakresu dającej się wyodrębnić dziedziny semantycznej kultury przy uwzględnieniu mito-Iogicznej ich podstawy, aby dostrzec tę dziedzinęjako element większej, sensownej i spójnej całości, czyli obrazu świata danej zbiorowości (por. Libera, l 995b, s. 11-12). Jak wcześniej zasugerowałem, wielkim atutem współczesnej antropologii jest to, że daje ona umiejętność krytycznego, samo-świadomego myślenia nie tylko o "przedmiotach" naszych badań, ale o naszych narzędziach opisu i interpretacji. Jak pisze Michael Herzfeld: "Pomimo ostrożności, zjaką podchodzę do ryzyka przesadzonych pomysłów na temat tego, czego dziedzina ta może dokonać dla świata w ogóle, przekonywałbym także, że - przynajmniej w sali wykładowej, która nie jest przecież miejscem nieistotnym, oraz na wszystkich innych opiniotwórczych forach, do których antropolodzy od czasu do czasu mają dostępw destabilizacji przyjmowanych poglądów tkwi wielka wartość, zarówno poprzez analizę kulturowych alternatyw, jak i przez odsłanianie słabości, które zdają się dziedzicznie uobecniać we wszystkich naszych próbach analizowania kulturowych światów, łącznie z naszym własnym. Potrzeba nam takiej przeciwwagi wobec coraz bardziej zbiurokratyzowanej homogenizacji form wiedzy" (Herzfeld, 200 l, s. 5). W zupełnie innym kontekście, lecz w podobnym duchu, Czesław Robotycki napisał, iż jest "potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości, tworzy się równocześnie kulturową fIkcję. Jej rozbudzenie (oczywiście autoświadomości, a nie fikcji, M.B.) należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej" (Robotycki, 1995, s. 232). Konsekwencją takiej postawy (nastawienia) jest nieufność w stosunku do "uniwersaliów"ó, a zatem i w stosunku do porównań międzykulturowych i opartych o nie generalizacji na temat kultury. Wiedza antropologów jest także formą "wiedzy lokalnej" - to istotna modyfikacja w stosunku do wyobrażeń badaczy sprzed "krytycznego przełomu" na temat tego, czym jest antropologia ijakie ma zadania. Wobec tego, jakie obecnie zadanie stoi przed "demaskatorem lokalnych form wiedzy", oczywiście poza tym, które właśnie w tej formule się streszcza? Specjalnych powinności antropolog nie ma - powinności łatwo przekształcają się w "mitologie" i "ideologie", a jedyną, bez której obyć się nie możemy, to "przekład". Chodzi o takie "wynajdywanie kultury", które w możliwie najmniejszym stopniu narusza obowiązujące w jej ramach ,,reguły gry", udostępniając ją danej "społecz6 Kwestia rzetelnych porównań międzykulturowych jest niezwykle złożona. Gdyby chcieć zestawiać ze sobą elementy kultur, które są rzeczywiście porównywalne, musielibyśmy mieć pewność, że znaczenia tych elementów są tożsame. Tę pewność dalby nam "uniwersalny metajęzyk semantyczny", na który elementy te mogłyby być bez trudu tłumaczone, uzyskując w ten sposób porównywalną postać. Prace zespołu uczonych pod przewodnictwem Anny Wierzbickiej nad jego stworzeniem trwająjuż od ponad 3D lat. Jak dotąd perspektywa stworzenia takiego, nie budzącego zastrzeżeń, metajęzyka wydaje się bardzo odległa, jeśli nie zupełnie utopijna. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 173 ności interpretacyjnej". Oczywiście podanie ,jedynie słusznej drogi", którą tego typu "wynajdywanie" miałoby przebiegać, kłóciłoby się z tym, co napisano wcześniej na temat dystansu do własnej kultury profesjonalnej. Oznacza to jednak wyłącznie tyle, że nie ma "uprzywilejowanej z natury rzeczy" interpretacji antropologicznej, a tym samym, iż uprzywilejowanie wynika z przywiązania do określonej tradycji myślowej, wyznawanego systemu wartości, sposobu rozumienia wagi i miejsca badań terenowych w praktyce badawczej i wielu innych czynników (por. Buchowski, 1995, s. 39), które składają się na styl uprawiania tej dyscypliny. Nie wyobrażam sobie, aby móc różnorodne "style" przetworzyć na powinności (chyba, że ktoś traktuje powinności jako elementy stylu), nie naruszając fundamentalnej dla antropologii "ironii". Czy wyczerpały się lub w inny sposób zmieniły obecnie źródła autorytetów, które inspirowały badaczy grupy "Nowej Etnologii Polskiej", autorów "programu" z 1980 roku (Benedyktowicz i in., 1980-81)? Jak powinny wyglądać współczesne "materiały do słownika" etnologicznego, przynajmniej pierwszej jego części (niestety kolejnych nie było), w której zaprezentowano najważniejszych uczonych stanowiących "żywe i bezcenne źródło inspiracji"? Hasła, które autorzy wpisali na początku lat 80., z pewnością pozostałyby nie zmienione. Należałoby je uzupełnie, ale nie tylko o badaczy, których twórczość stała się ważna dopiero po napisaniu "programu" nowej etnologii polskiej ale o tych, którzy z powodu tak, a nie inaczej sformułowanego programu zostali wówczas pominięci oraz tych, o których niewiele wówczas w etnologii polskiej, wiedziano. W obecnym "słowniku" znaleźliby się z pewnością: Clifford Geertz, George Marcus, James Clifford, James Fernandez, Michael Herzfeld, Johannes Fabian, Mary Douglas, Marilyn Strathern, a także Jurij Łotrnan, Boris Uspienskij, Edward Said, Umberto Eco czy Michel Foucaulf. Należałoby, jak sądzę, wspomnieć o twórczości uczonych związanych z IBL-em (J. Sławiński, H. Markiewicz, S. Żółkiewski, R. Mayenowa, M. Janion), ważnej dla pokolenia etnologów nowej etnologii, a w szczególności dla pokolenia ich uczniów. Uważam też, że nazwiska badaczy, którzy zaczęli "krytyczny zwrot" w etnologii polskiej, również mogłyby się znaleźć w takim zestawieniu - w wymiarze krajowym stali się klasykami naszej dyscypliny, bez których etnologia polska byłaby w zupełnie innym miejscu, niż jest obecnie. Znacznie łatwiej jest mi określić, jakich badaczy nigdy bym w podobnym "słowniku" nie zamieścił, a raczej jaka postawa badawcza wyklucza z podobnego opracowania. Nie znaleźliby się w nim wszyscy ci, którzy swoim pisarstwem "upokarzająrozum", którym brak cierpliwości, aby zanim postawią ogólną tezę, dobrze przemyśleli, czy wzięli pod uwagę wystarczająco wiele czynników mogących ją Uzupełnienie będzie w tym wypadku wyrazem osobistych preferencji. Niezwykle trudno jest skonstruować taką ograniczoną listę. Przecież oprócz autorów, których znakomita część twórczości wpływa znacząco na sposób myślenia i pracy młodszego pokolenia etnologów (nie tylko w Polsce), wielu jest takich, których pojedyncze dzieła mają szerokie oddziaływanie (np. Tales oJthe Field Johna van Maanena, czy Modernity at Large Arjuna Appaduraia). 7 M �174 Marcin Bracki wesprzeć, aby zebrali odpowiedni materiał, który poświadczy, że nie dotykają wyłącznie powierzchni. Brak elementarnej logiki opracowania, który staje się elementem stylu wielu opracowań, powinien także skazywać na "naukowy niebyt". Nie włączyłbym do dzisiejszej wersji "słownika" także tych, którzy każą czytelnikowi zawierzyć, że to, co piszą, jest prawdą, tzn. kiedy nie podają ścieżki weryfIkacji ich twierdzeń. Często są to tak "banalne" braki jak np. odnośniki bibliografIczne, przypisy, a czasem niejasne wypowiedzi, które "zamiast myśl przekazywać, są parawanem skrywającymjej niedostatek" (Pele, 2000, s. 7). Wykluczeni zostaliby również autorzy, którzy zgadzają się na odzwierciedlającą symetrię reprezentacji i rzeczywistości, a tych nie brakuje na obu krańcach działalności antropologicznej: wśród "naturalistów" i fenomenologów. Przekonanie o koniecznej symetrii rzeczywistości i języka opisu tej rzeczywistości ma całkiem spore grono zwolenników nie tylko w naszej dyscyplinie, ale w całej humanistyce. Różne są objawy zamiłowania do owej symetrii. Jednym z nich jest naturalistyczny pogląd o niezależności opisu od interpretacji, inaczej o przezroczystości języka opisu. Innym objawem jest równie często wyrażana opinia, że użycie złożonej procedury badawczej jest wymuszone stopniem skomplikowania rzeczywistości będącej przedmiotem opisu i interpretacji, czyli, że im bardziej złożona jest rzeczywistość, tym bardziej złożona ma być procedura. Tak więc opis, bez towarzyszącej mu interpretacji,jest uważany za wystarczający, gdy mamy do czynienia z prostą (oczywistą) w opinii badacza rzeczywistością (etnografIa tradycyjna), natomiast gdy rzeczywistość jest bardziej złożona, wymaga użycia skomplikowanej, co najmniej jak ona sama, procedury interpretacyjnej (postmodernizm, fenomenologia); w tym drugim przypadku nieoczywistość i niespójność rzeczywistości odbita zostaje symetrycznie w nieoczywistości i fragmentaryczności procedury interpretacyjnej ijęzyku. Symetria jest w obu przypadkach nie tylko diagnozą na temat sposobu porządkowania rzeczywistości kulturowej, ale i dyrektywą badawczą. Niekiedy powyższa symetria występuje w postaci dyrektywy badania zjawisk w "odpowiednim dla nich kontekście". Tylko z pozoru jest to postulowanie kontekstowego ujmowania zjawisk kulturowych. Janusz Barański (1992) konfrontując ze sobą dwie postawy badawcze: Z. Benedyktowicza - fenomenologiczną i L. Stommy - strukturalistyczną próbuje odsunąć od tego pierwszego (a raczej od tej pierwszej postawy) zarzut "metodologicznego totalitaryzmu" postawiony przez tego drugiego. Nieskutecznie. Co gorsza przez sposób obrony fenomenologii sam wystawia się na podobny zarzut. Konfrontacja dokonuje się na polu dobrze już znanej w etnologii polskiej "metafory słonia" (która służy tu jako model sposobu badania zjawisk kulturowych - w szczególności zjawisk religijnych). Według "fenomenologów" słoń (czytaj: zjawisko religijne) ma być badany w "odpowiedniej dla niego skali". Tą skalą, odkrytą już według znanego tylko fenomenologom i w tym wypadku także Barańskiemu klucza, jest skala zoologiczna (religijna w przypadku zjawisk religijnych). Wydaje się to samo przez się zrozumiałe. Ale według "struk- �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 175 turalistów" słoń (~awisko religijne) może być badany w różnych skalach zgodnych z kulturową ramą interpretacyjną, która w danym kontekście wyposaża słonia (zjawisko religijne) w znaczenie. Słoń bowiem należy przede wszystkim do świata kulturowej taksonomizacji (świat zoologiczny jest także jedną z dziedzin semantycznych, kulturowym artefaktem świata zachodniego), a ta tworzy rozległą sieć relacji między należącymi do niej elementami - co powoduje, że w zależności od kontekstu "użycia", różne typy relacji, różne cZ((ściznaczenia zostają uprzywilejowane (więc niekoniecznie "skala zoologiczna" w przypadku słonia, czy "skala religijna" w przypadku zjawiska religijnego). Według fenomenologów istnieje uprzywilejowana z konieczności skala ("odpowiednia"), według strukturalistów uprzywilejowanie jest tylko "himeryczną akceptacją społeczną, która powoduje, że elementy kultury są samo przez się zrozumiałe" (por. Stomma, za: Barański, 1992, s. 20). A zatem tłumaczenie zjawiska religijnego w ściśle określonym, założonym z góry, odpowiednim dla niego kontekście (ponad kulturową taksonomizacją, poza semantyką i pragmatyką kultury) jest ,,metodologicznym totalitaryzmem" - jest "hermetycznym" pragnieniem odwzorowania rzeczywistości w języku opisu tej rzeczywistości, ponieważ uprzywilejowanie znaczenia nie jest tu funkcją kultury, lecz jest dane z konieczności. Uniwersalna sympatia i podobieństwo jako dyrektywa badawcza i świadomy wybór najczęściej objawia się w antropologii jako "beztroska zestawiania obok siebie" (Robotycki, 1995, s. 85) nie tylko sprzecznych orientacji teoretycznych, ale i faktów: a. wytworzonych w ramach różnych orientacji teoretycznych; b. wyrwanych z oryginalnych kontekstów. Na ogół o sposobie zestawienia decyduje jedynie podobieństwo "znaczącego", które dodatkowo przynależy do a. Choć jednak proces upodobnienia ma leżeć po stronie rzeczy i rozciąga się w nieskończoność, to gdy staje się częścią strategii interpretacyjnej, jak można przekonać się z lektury dzieł zwolenników "nieograniczonej semiozy", znika jakakolwiek konsekwencja i kierunek tego procesu (w przeciwieństwie do tego, z czym mamy do czynienia w "myśli mitycznej" i "przednaukowej", która, jak pokazał m.in. Levi-Strauss i Foucault, jest tu nieporównywalnie bardziej konsekwentna). Jednym z przykładów niech będzie nadinterpretacja Kosiarza umysłów: "Job Smith, to w istocie Adam, trzeci Adam - Adam Smith. Pierwszy - sugerują twórcy filmu - uległ szatanowi, drugi - Bogu, trzeci - zawładnie siłami obu Panów. Opuszcza fałszywy raj koszonego codziennie, zielonego trawnika, gdzie nic dobrego go nie spotkało. Ulega, lub raczej wykorzystuje, a potem porzuca kuszącą go z balkonu Ewęrozpustną sąsiadkę. Podporządkowuje też swej mocy węża, który w postaci gumowych przewodów dystrybutora na stacji benzynowej oplata starego wroga. Dodajmy, że Smith to oczywiście - każdy. Ale Smith, to też kowal, czyli ten, kto w tajemniczy, magiczny sposób dokonuje przemiany, udoskonalenia grzesznej, upadłej materii" (itd., można tak w nieskończoność - M.B.) (Michera, 1994, s. 110). Gdzie indziej komputer upodabnia się do ,,książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, �176 Marcin Brocki radia, telewizora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjonistów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech Stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplastykonu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury" (Radkowska, 1998, s. 134). Inny przykład, tym razem dotyczący możliwych znaczeń nagości, gdzie ostatecznie "ubieranie się w nagość" - oderwane od czasu i miejsca - zostaje zredukowane do ,,magicmego aktu", rytu przejścia, do "archaicmego sposobu przeżywania rzeczywistości": "Nagość pojawia się w szczególnym momencie. Zawodnicy rozbierają się przed startem, a modelki zmieniają ubiór, zanim wyjdą na wybieg. «Kowalscy» po przebraniu w adamowy strój ułożą się wśród innych nudystów. Zatem na granicy między opuszczaną rzeczywistością a dramatycmym okresem zmian i przygód, tam i wtedy przywdziewać należy odpowiedni strój" (Szpilka, 1999, s. 124-125). Po takich interpretacyjnych nadużyciach nasuwa się myśl, że współczesny dopisek do słownika etnologicznego powinien zawierać też warunki wykluczenia. Choć, jak wyżej wspomniałem, hasła "słownika" z lat 80. pozostałyby nie zmienione, a jedynie uzupełnione, to krytycmej rewizji musiałby być poddany wyłożony wówczas program. Obecnie, wpisana wówczas w program, "walka" z pozytywizmem nie jest już priorytetem - dziś bardziej interesujące wydaje się to, w jaki sposób skonstruowano tego i innych przeciwników w danym momencie rozwoju etnologii, bo etykieta pozytywizmu nie tyle charakteryzuje typ refleksji nad kulturą, co go "naznacza", jest właśnie cudzysłowowym skrótem, notabene dla samego pozytywizmu niesprawiedliwym. Postulat antropologii jako reinterpretacj i, który pojawia się w tekście Czesława Robotyckiego (1995), jest interesujący dla pewnej części naszej dyscypliny, w tym sensie, że "demityzacja" dorobku dotychczasowej etnologii nie wyczerpuje zakresu współczesnych badań antropologicmycW Z drugiej strony, antropologia zawsze była reinterpretacją, czyli wtórną interpretacją czyichś interpretacji, w tym również tych dokonywanych z wnętrza profesjonalnej kultury etnologii - choć ten ostatni nurt jest szczególnie aktywny w ostatnich dwóch dekadach. Mniejszą mamy też pewność, wyrażaną w "programowym manifeście" (Benedyktowicz i in., 1980--81), co do systemowego charakteru kultury. Wiemy bowiem, że systemowość często była efektem stosowania określonej procedury, a nie czymś, co wcześniej istniało w przedmiocie. Samo pojęcie kultury rysuje się dziś mniej wyraźnie i wydaje się mniej potrzebne jako domknięta całość w ramach precyzyjnej definicji (por. np.: Barth, 2002). Natomiast niezwykle ważne pozostaje przywiązanie do ironicznego nastawienia i dystansu do własnej praktyki. Interpretacyjny charakter pracy etnologa, czyli fakt, że etnolog konstruuje własne dane (dokonuje serniozy kultury badanej) przez pryzmat własnych narzędzi 9 Gdy chodzi o reinterpretację jej samej jako praktyki kulturowej (tekstowej). Znakomitym przykładem tego typu praktyki we współczesnej etnologii polskiej jest artykuł Zbigniewa Libery Lud ludoznawców (1995a). �Przekupka z przedmieścia Krakowa Mieszczka z Jarosławia Ryciny K.w. Kielisińskiego. Dziewczyna z Pi,lczowa Mieszczanka z Krosna ��Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 177 kulturowych, także tych, w jakie wyposaża go antropologiczna kultura profesjonalna, jest dziś jeszcze wyraźniejszy niż w początku lat 80. "Etnografia etnografii" stała się elementem koniecznym wewnętrznej debaty epistemologicznej, ale nie wpłynęła i nie wpływa deprymująco na praktykę badawczą. Ciekawym przykładem "etnografii etnografii" jest reakcja części środowiska etnologicznego na książkę Zbigniewa Libery na temat tabu kulturowych związanych z "rzycią" (199Sc). Temat wydawał się na tyle niestosowny, że objęty był swoistą wewnętrzną cenzurą, eliminującą z praktyki badawczej wszelkie tematy uznane za "nie eleganckie" było to swoiste przerzucenie oczywistości własnej kultury do języka etnologii, bez świadomości, że dokonuje się tego zabiegu. ,,Alergiczna" reakcja na książkę ujawniła część wewnętrznych mechanizmów funkcjonujących w ramach naszej kultury profesjonalnej. Autorzy programu "nowej etnologii" i ich uczniowie wskazują na specjalny status danych lingwistycznych w praktyce badawczej etnologii, podkreślając, że klasyfikacyjny i opisowy charakter języka naturalnego, który odzwierciedla się w strukturze semantycznej wyrazów, pozwala na rekonstrukcję kulturowych schematów klasyfikacyjnych oraz społecznych funkcji badanych zjawisk. Ten trop kieruje ich uwagę w stronę potoczności ijęzyka codziennego, co uważam za istotny rys całego "nurtu antropologicznego" w Polsce. Twórcze potraktowanie pojęć TEKST i MIT wypracowanych przez semiotykę kultury jest także oryginalnym, urzeczywistnionym projektem, który zachowuje swoją ważność. W najnowszej swojej pracy, Czesław Robotycki, pod wpływem dekonstrukcji, rewiduje pojęcie "tekst kultury" wymieniając je na NARRACJĘ. Powód tej podmiany jest prosty: termin ten bardziej odpowiada sytuacji, w której "świat nie próbuje nam nic powiedzieć", jest stałą narracją bez obiektywnych, wyznaczającychjego zasięg ram (z czym mamy do czynienia w przypadku tekstu). Ramy są artefaktem kultury. Jak pisze: "To my nadajemy sens dziejom" (Robotycki, 1998, s. 11), z tym, że pod słowo "dzieje" możemy podstawić wszystko to, co podlega w ogóle procesom semiozy. Poza tym termin TEKST zbanalizował się przez zużycie, przez eksploatację w tak różnych kontekstach, że z trudnością rozpoznajemy go jako tekst, w których jedyną racją jego funkcjonowaniajest trudny do zrozumienia swoisty intelektualny fetyszyzm. Natomiast pojęcie mitu i myślenia mitycznego wciąż pozostaje uniwersalną kategorią wyjaśniającą, najskuteczniejszym narzędziem interpretacji szerokiego spektrum fenomenów kulturowych, kategorią z rodzaju pewników (samo-przez-się-zrozumiałości) antropologicznej kultury profesjonalnej i wymaga naszej uwagi. Z całą pewnością na charakter "krytycznego przełomu", czy też "urzeczywist nienia projektu antropologii kultury" w Polsce miało i ma wpływ wielu wybitnych polskich etnologów nie wymienionych dotychczas, m.in. 1. Barański, M. Buchowski, W. Burszta, D. Czaja, Z. Libera, R. Sulima, J. Tokarska-Bakir. To dzięki nim etnologia polska odeszła daleko od ,,roztańczonego do skretynienia" (według określenia Stommy (1989, s. 205) świata kolbergowskiego, a w obieg lektur obowiązkowych dostali się tacy autorzy nie-etnologowie jak H.G. Gadamer, P. Ricoeur, �178 Marcin Bracki R. Jakobson, M. Bachtin, 1. Łotman czy 1. Derrida. Myślenie filozoficzne zadomowiło się na dobre w naszej dyscyplinie. Choć ten krąg inspiracji uważam za bardzo ważny, to myślenie teoretyczne nie wystarcza do rozumienia świata (por. Bachtin, 1997; Czaja, 2002). Dlatego "teren", którego definicja także pod wpływem zachodzących zmian w teorii uległa rozszerzeniu, jest niezbywalną częścią doświadczenia i nastawienia antropologicznego, bez którego antropologia nie mogłaby istnieć w tym samym kształcie. Badania terenowe zmieniają sposób myślenia uczestników, tworząc osobny grunt wiedzy antropologicznej, usytuowany zawsze pomiędzy światami, które określa się jako "nasz" i "ich" - antropolog w obujest "profesjonalnym obcym" (według celnego określenia Agara, 1996). Paul Rabinow znakomicie zilustrował powyższe tezy, powołując się na własne badania terenowe: Gdy zacząłem wypytywać Alego na temat lecznictwa. kategorie mojego naukowego myślenia uległy modyfikacji -lepiej rozumiałem uzdrawianie, jego nicwypowiedziane założenia, sposoby działania oraz ograniczenia - ale również świat mojej potocznej wiedzy ulcgł zmianie. Nie znałem żadnych uzdrowicieli w Nowym Jorku. Zatem będąc po raz pierwszy świadkiem tego typu działań, wymagały one ode mnie wzmożonej uwagi; skupiły i zdominowały moją świadomość. Jednak w miaręjak postępowały badania terenowe i miałem okazję obserwować działania tego typu wielokrotnie. stały się one dla mnie czymś naturalnym, stopniowo stały się częścią mojej wiedzy, mojego świata. Praktyki lecznicze Alego przestały mną wstrząsać i mogłem skupić się na innych sprawach. Również codzielme doświadczenie Alego zostało zakłócone przez moją wzmożoną uwagę, próby zrozumienia i analizy. Był on zmuszony do stałej refleksji i obiektywizacji własnych działań. Ponieważ był dobrym infonnatorem, wydawało się, że ten proces go bawi i wkrótce wykształcił umiejętność przedstawiania mi swojego świata. Im lepszy w tym był, tym więcej nas łączyło. Ale im silniej angażowaliśmy się w tego typu działania, tym bardziej doświadczał pewnych aspektów swojego życia w nowy sposób. Przez moje systematyczne pytania Ali zaczął interpretować swój świat z pozycji zewnętrznego obserwatora. Oznaczało to, żc on także zaczął spędzać więcej czasu w tym liminalnym, samo-świadomym świecie pomiędzy kulturami. To bardzo trudne i wyczerpujące doświadczenic - można by powiedzieć wręcz, że "nienaturalne" - i nie każdy byłby w stanie tolerować związane z nim dwuznaczności i napięcia. Taki był początek dialektycznego procesu badań terenowych. Mówię "dialektycznego", ponieważ ani podmiot ani przedmiot nie pozostały statyczne. Tego typu ruch nie pojawił się natomiast w rclacjach z Richardem i Ibrahimem. Z Alim natomiast zaczął wytwarzać się wspólny grunt doświadczeń i rozumienia, cienki obszar wspólnej wiedzy, który nieustannie podlegał załamaniom, scaleniom, korektom, to tu, to tam. To badanie, choć ugruntowane na podlegającym stałej mediacji codziennym doświadczeniu, dla antropologa jest jednak kierowane jego profesjonalnymi zainteresowaniami. Ostatecznie to one konstytuująjego zaangażowanie; to dlatego jest on tam. Dla infonnatora jest to raczej sprawa praktyczna, zarówno z takim sensie, że jego motywacje są zasadniczo pragmatyczne oraz że wytwarza on praktyczną umiejętność odpowiadania i przedstawiania. W miarę upływu czasu antropolog i infonnator podzielająpewną ilość doświadczer'1, na których mają nadzieję polegać, aby móc się �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 179 komunikować z mniejsząsamorefleksją w przyszłości. Wspólny obszar zrozumienia, jaki wytwarzają, jest kruchy i cienki, ale to właśnie na tym niepewnym gruncie wspierają siQbadania antropologiczne (Rabinow, 1977, s. 38-39). Ten typ doświadczenia czyni etnologa szczególnie wyczulonym na próby zinstrumentalizowania "Iokalnej wiedzy", "metajęzyka naukowego" lub "oczywistości własnej kultury". Natomiast zawodowi czytelnicy i krytycy, którzy wyłącznie przetwarzają czyjeś wtórne interpretacje, nie zawsze posiadają ten rodzaj "wrażliwości" (to być może dlatego nie lubi ich Piatigorskij), bez świadomośCi statusu własnej wiedzy o innych - czyli, że jest ona w dużym stopniu tylko projekcją z ugruntowaną przez profesjonalną kulturę teorią w tle. Konflikt, jaki rysuje się między "profesjonalnym obcym" a "zawodowym teoretykiem", dobrze oddaje poniższy przykład. W jednym z artykułów na temat "ciała" Nancy Scheper-Hughs (1996) zilustrowała różnicę miedzy podejściem badawczym antropologa (opis gęsty) a folklorysty korzystającego z gotowych kalek interpretacyjnych, do których ma się większe zaufanie niż do doświadczenia terenowego. Otóż w brazylijskich i południowoafiykańskich dzielnicach biedy wokół wielkich miast bardzo rozpowszechnione są opowieści o wykradaniu dzieci i ludzi biednych na potrzeby chirurgii "zamiennych części ciała". Alan Dundes, znakomity amerykański folklorysta, widzi w tym natychmiast powtarzany w różnych częściach świata schemat mitycznej opowieści, a więc coś, co w niewielkim stopniu łączy się z warunkami, sposobami życia, lokalnymi stosunkami władzy oraz kulturowymi wyobrażeniami ludzi, którzy te opowieści odtwarzają ("spojrzenie z oddali"). Scheper-Hughs zauważa natomiast, że te opowieści są bardzo silnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonują, że to być może tylko powierzchowne podobieństwo stwarza iluzję ich tożsamości w różnych częściach świata. Według niej, wyrażają one nie tylko powszechną nieufność w stosunku do nowoczesnych technologii, tego, że poszły one zbyt daleko, ale przede wszystkim zaświadczają one o społecznym upośledzeniu, złym traktowaniu i wykorzystywaniu biednych w praktyce medycznej. Bo jak pokazuje, ciała biedoty nie tylko są np. nader często chowane w nie tych grobach, w których miały być pochowane, czy wręcz gubione na cmentarzach, uniemożliwiając rodzinie uczczenie pamięci zmarłych przez wizyty na cmentarzu, modlitwy nad grobem, ale są mylone i "giną" w szpitalach i klinikach. Niepiśmienni ludzie, którzy pozostają "anonimowi" lub mają nazwiska utworzone od jakichś nic nie znaczących miejsc na mapie, są skazani na pozostawanie nieznanymi, porzucanymi, nic nie wartymi. Gdy umierają w szpitalach - co zdarza się alarmująco często - ich ciała przejmuje państwo. Z tego powodu biedota ze siamsów panicznie boi się szpitali, a szczególnie umierania tam, wyobrażając sobie, że dokonywane autopsje mają na celu wyłącznie pozyskanie "użytecznych części ciała" jako zapłaty za państwową opiekę. Ludzie są przekonani, że dopiero po ich śmierci ich ciała nabierają wartości - zatem historie na temat wykradania "nic nie wartych ludzi" celem pozyskania �180 Marcin Brocki wartościowych ich części są częścią złożonej sytuacji społeczno-kulturowej, w której się znajdują, a nie fragmentem uniwersalnego katalogu folklorysty. Badania terenowe każą być bardziej nieufuym w stosunku do łatwych generalizacji, testując abstrakcyjne kategorie naszego metajęzyka. Nie znaczy to, że ta konfrontacja zawsze wychodzi na korzyść badań. Nie należy bowiem zapominać, co pisał Feyerabend w odpowiedzi na pytanie zadane w tytule swej książki Jak być dobrym empirystą?: "aby być dobrym empirystą, należy być krytycznym metafIzykiem!". Kwestionowanie od wielu lat idei badań terenowych jako osobnej metody, choć słuszne, przyczyniło się do wyciągania zbyt daleko idących wniosków - miejsce uprzywilejowanego "terenu" zajmować zaczęła "literatura". Niebywałą karierę zrobiło hasło "antropologiijako literatury", stając się często ogólną formułązasłaniającą, w wygodny dla autora sposób, rzeczywiste problemy, z jakjmi powiruen się zmierzyć w interpretacji danego zjawiska. A przecież "antropologia jako literatura" to tłumaczenie czegoś mglistego czymś jeszcze bardziej mglistym - nie mamy pewności (w sensie powszechnej zgody), czym jest antropologia ani, jak przekonuje Jonatan Culler (2002), czym jest literatura albo, jak w przypadku naszej zbitki, co mamy na myśli pisząc o literaturze. Nie ulega kwestii, że przedmiot zainteresowań i interpretacji istnieje dla etnologów jako dokument. Dokument wytworzony przez samych antropologów na bazie dostępnych danych lO. Proces przekształcania dostępnych danych w dokument, który w dalszej kolejności poddajemy interpretacji, można nazwać "utekstowieniem" (por. Urban, 1996). Proces ten zawsze oznacza redukcję, selekcję, ale jeśli chcemy rozumieć coś z rzeczywistości, która nas interesuje, to nie ma altematywyll. Lotman wskazuje na to, że dla rozumienia konieczny jest wspólny grunt ("pogranicze"), który posłuży jako urządzenie przekładu (wspólne elementy kodu) (Lotman, 1999, s. 33)12. Ogromna część wysiłku antropologa w terenie skupionajest właśnie na wytworzeniu tego wspólnego gruntu, czemu np. może służyć jakaś formuła dostępu (np. "wspólnictwo" u Geertza) lub "metoda", która przekształca cały proces badania w formę mediacji (np. "badania dialogiczne"). Oczywiście w momencie, gdy już to "narzędzie" przekładu zostanie stworzone (w autorski, "współautorski" sposób), nadchodzi etap samego przekładu i reprezentacji całego wcześniejszego procesu--doświadczenia w tekst pisany. Tu kończy się ruewinność antropologa potęgowana również faktem, że tekst pisany otwiera się na nieprzewiIQ Działalność antropologa, przynajmniej w tym zakresie, przypomina działalność bricolera, ale nie "każdy dyskurs to bricoleur" (Derrida, 1992, s. 162), istnieją różnice, które nie pozwalają na utożsamienie tych rodzajów dyskursów. Wystarczy porównać mityczny dyskurs historii i jej semiozę (por. Uspieński, 1998, s. 24). II Zwracam uwagę, że właśnie w taki sposób o "fikcji" antropologicznej pisze Geertz w eseju Thick Description. 12 Wcześniej w sposób niezwykle sugestywny pisał o tym Janusz Sławiński w eseju Z poradnika dla doktorantów, 2000. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 181 dywalne interpretacje, również te absurdalne. W kolejnym etapie ponownej refleksji poddane zostaje to, co było punktem wyjścia. Na wszystkich etapach mamy tu do czynienia z dialektyką relacji: przedmiot badań - autor - profesjonalna kultura - tekst - czytelnik. Tryb reprezentacji, a więc czy w ostateczności "literatura" dostarczona przez etnografa będzie monografią, "prozą realistyczną" (w których dominuje tryb metonimiczny) czy esejem albo wierszem (zdominowane przez tryb metaforyczny) jest według mnie mniej istotny - zależą od preferencji autora i czytelnika, od ich wyboru takiego sposobu narracji, który w ich opinii najlepiej tłumaczy to, co jest istotą przekazu. Nie podzielam opinii, że literatura mogłaby zastąpić etnologię (tego typu pomysły uważam za przejaw intelektualnego maoizmu), bo nie po to wymyślono wiele trybów narracji, specjalistyczne metajęzyki, żeby teraz porzucać je na rzecz j akiegoś uprzywilejowanego, którym z niewiadomych lub mglistych powodów miałaby być literatura. Nie rozumiem, czemu mielibyśmy wierzyć, ze istnieje naga "prawda", czy lepsza prawda tekstu literackiego, kiedy dopiero co pozbyliśmy się złudzenia, że istnieje naga prawda faktów. Fabian (2001, s. 4) zauważył ostatnio, że to nie reprezentacja jest głównym problemem antropologii, lecz spotkanie, bo ono decyduje o antropologicznym nastawieniu. Reprezentacja jest tylko jednym z koniecznych etapów utekstowienia, a nie ostatecznym celem etnografii (co nie znaczy, że problem reprezentacji nie istnieje - chodzi tylko o jego wagę). Poza tym problem reprezentacji to nie tylko problem materialnego nośnika, czyli formy zapisu - a problem m.in. pismal3, a pismo może równie dobrze być "reprezentowane" w różnych formach zapisu (nie należy uprzywilejowywać z konieczności któregoś z nich). W takiej optyce problem rozdziału "pisarzy" i "piszących" nie przebiega według linii demarkacyjnych "szkół etnologicznych", orientacji teoretycznych czy preferowanych trybów wypowiedzi (pisarzami nie są wyłącznie etnograficzni ,,mistrzowie słowa"), a według tych linii, które wytyczył Barthes (1970). Z faktu, że antropolog jest autorem i że autorstwa nie da się wymazać z jakiejkolwiek pracy naukowej, jeszcze niewiele wynikal4, rzecz w tym, jaki się z tego faktu robi użytek - ta ostatnia kwestia może być ciekawym polem badań dla antropologa. Niewiele też wynika z bezgranicznej wiary w autorytet samego tekstu etnograficznego ("fetyszyzacja"), która zresztą zaciemnia fakt jego autorstwa, pomijając proces powstawania tekstu oraz naturę odbioru, umniejszając fakt interpretacji i przekładu. Autonomizacja problematyki tekstu w etnografii, choć nie jest całkiemjałowa poznaw- l3 Posługuję się tym pojęciem w sensie, jaki nadał mu Derrida, tylko przez to, że w tym miejscu argumentacji wydaje mi się najbardziej odpowiednie, a nie przez to, że w pełni akceptuję ten właśnie sposób definiowania "pisma". Derrida nazywa pismem samą możliwość "zarysowania myśli" (por. Derrida,1975). 14 Przecież autorstwo jest wpisane w nawet najbardziej abstrakcyjne języki nauki i wcale nie oznacza to, że wypowiedzi tworzone w tych językach można nazywać fikcjami literackimi. �182 Marcin Brocki czo (kiedy powoduje reinterpretację praktyki), to z pewnościąjest wdzięcznym polem do interpretacyjnych nadużyć. Ponieważ pytania ogólne ("ogólne wytyczne") i te, które zmuszają do przewidywań są najbardziej kłopotliwe, a odpowiedzi, nawet jeżeli uda się sfonnułować sensowne, zbyt szybko się falsyfikują, zostawiłem je na koniec. Pytanie o to, w jakim kierunku zmierza antropologia w Polsce orazjak ma się do przełomów na świecie w tej dziedzinie i w naukach społecznych, jest właśnie tego rodzaju. Raymond Firth (2003) w jednym ze swoich tekstów narzeka, że antropologia jest nauką w stanie rozkładu, bo zbyt pospecjalizowana, rozczłonkowana (rozbita na "monady metodologiczne i tematyczne" - według Buchowskiego) i wyobcowana ze społeczeństwal5• Dalej popada w dyskurs "powinnościowy", naiwny pedagogizm i mentorstwo, tłumacząc,jaka powinna być antropologia. Zatem jaka powinna być antropologia? Odpowiedź jest prosta: taka, jaką uprawiają antropologowie (różnorodna, ciekawa i inspirująca). Narzekania Firtha, że antropologia nie przedstawia żadnej wizji przyszłości - ani własnego rozwoju ani wizji dla ludzkości, są "nie na temat". Zapytajmy: czy to właśnie ma robić antropologia? Przecież nie jest filozofią, która ma do tego mandat i robi to lepiej - zatem nie. Niemniej uwagi Firtha skłaniają do refleksji nad kondycją antropologii również poza antropologią z "centrum". Etnologia w Polsce to wciąż dyscyplina "unikatowa": symboliczny kapitał jest po stronie innych nauk i nie zanosi się na to, aby antropologia, pomimo ogromnych zmian, jakie dokonują się od wielu lat w tej dyscyplinie, osiągnęła "wyższy" status. Jak pisze Herzfeld: "nie powinniśmy przeceniać znaczenia antropologii na przyszłość: hasło głoszące, że «obcość relatywizuje swojskość» jest mniej przydatne i mniej zdumiewające dzisiaj, gdy wiedza wypracowana przez antropologów jest natychmiast poddawana krytyce przez tych, którzy byli obiektem tworzenia wiedzy; a dzieje się tak dzięki coraz większym możliwościom ich technologicznej komunikacji z badaczami. Z drugiej strony, opinia ta może być przyczyną do optymizmu wobec możliwości twórczego wkładu antropologii do bieżącego społeczno-politycznego dyskursu. Załamywanie rąk nad kryzysem reprezentacji nie powinno przesłaniać faktu, że niektóre z bardziej przemyślanych analiz krytycznych wywołały istotne zmiany perspektywy i doprowadziły do istotnych przewartościowań. Nawet rozczarowanie badaniami terenowymi, jakie pojawiło się w latach 60. - zwłaszcza ich roszczeniami do naukowego obiektywizmu - miało w efekcie wzmacniający wpływ na zerwanie z radykalnym podziałem na obserwatora i obserwowanego, a przez to stworzono właśnie silniejsze a nie słabsze podstawy empiryczne dla antropologicznych fonn wiedzy" (Herzfeld, 2001, s. 4). 15 Ten zarzut można kierować pod adresem polityków, którzy nie podejmują decyzji o konieczności upowszechniania wiedzy antropologicznej, oraz samych antropologów, klórzy zbyt słabo o lo zabiegają. �Antropologicznaautorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 183 Oto siła "petyferii" i sytuacji peryferyjnej. Obecnie etnologia polska znajduje się w takim momencie, w którym wewnętrzny kryzys instytucjonalny może w niedługim czasie dać "wzmacniający efekt". Od strony instytucjonalnej bowiem etnologia boryka się z brakami kadrowymi (luka pokoleniowa) i wieloetatowością samodzielnych pracowników Gak cała nauka polska). Z drugiej strony, coraz lepiej koresponduje z tym, co dzieje się w tej dyscyplinie w świecie, bo do etnologii, już nie tylko u nas, przenika pokolenie znające języki obce, czytające te same lektury, zauważające podobne problemy, ale innymi drogami starające sięje rozwiązywać, do czego znakomicie przygotowują narodowe wersje antropologii. Urzeczywistnienie projektu antropologii kultury w Polsce zaowocowało jedną ważną cechą obecnych prac: etnologia polska nie cierpi na "prowincjonalizm", z dystansem odnosząc się do zideologizownych form wiedzy naukowej16. Nie chcąc deprecjonować innych jej zalet, ta właśnie pozwala mieć nadzieję, że "następne pokolenie" wniesie swój oryginalny wkład do historii naszej dyscypliny. BIBLIOGRAFIA AgarM.H. 1996 BachtinM. 1997 Barański 1. 1992 Barth F. 2002 The Professional Stranger. An Informal Introduction to Ethnography, Diego. Wstronę/ilozofii San czynu, Gdańsk. o heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy słonia", "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 18-22. Toward a Richer Description and Analysis ofCultural Phenomena, w: Anthropology Beyond Culture, RG. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. Benedyktowicz Z., Robotycki c., Stomma L., Tomicki R, Wasilewski 1.S. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika, "Polska Sztuka Ludowa", R 34 (nr 1-2), s. 47-60, R. 35 (nr I), s. I 17-125. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska - między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Crapanzano V. 1995 Comments, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s. 420-421. Culler 1. 2002 Teoria literatury, Warszawa. 16 Mam na myśli robiące zawrotną karierę na całym świecie hybrydy w rodzaju cultural studies czy women studies. �184 CzajaD. 2002 DenidaJ. 1975 1992 Marcin Bracki Życie. czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 6-22. Pismo i telekomunikacja, "Teksty", z. 3, s. 75-92. Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: Współczesna teoria badań literackich za granicą, H. Markiewicz (red.), Kraków, s. 152-174. D' Andrade R. 1995 Moral Models in Anthropology, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s.399-408. FabianJ. Anthropology with an Attitude. Critical Essays, Stanford. 2001 FirthR. Czy antropologia społeczna ma przyszłość, w: Badanie kultury. Elementy 2004 teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa, s. 19-34. Geertzc. Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, "Polska Sztuka Ludowa. Kon1998 teksty", nr I, s. 81-90. Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii I.:ultury, w: Badanie kultury. 2003 Elementy teorii antropologicznej, Kempny M., Nowicka E. (red.), Warszawa, s. 35-58. HerzfeldM. 2001 Anthropology. Theoretical Practice in Culture and Society, Malden- Oxford. Kiirti L. 1996 Homecoming. Affairs of Anthropologists in and 0/ Eastern Europe, "AnthropologyToday"vol. 12,n03,s.II-15. LiberaZ. Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na1995a szego. czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań. 1995b Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna/antazja?, Wrocław. 1995c Rzyć. aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów. LotInanM. 2000 A Few Notes on the Philosophical Backgroud o/the Tartu School o/Semiotics, "European Journal for Semiotic Studies" vol. 12, no l, s. 23-46. ŁotmanJ. 1999 Kultura i eksplozja, Warszawa. Michera W. 1994 Komputer i sacrum, w: Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, D. Czaja (red.), s. 107-112. OtaY 2002 Culture and Anthropology in Ethnographic Modernity, w: Anthropology Beyond Culture, R. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. PelcJ. 2000 Przedmowa, w: Język współczesnej humanistyki, Warszawa. Pasem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska. Między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań, s. 21-36. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 185 RabinowP. 1977 Reflection on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Radkowska M. 1997 Przedmiot. podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 134--139. Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78, s.227-243. 1998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Scheper-Hughs N. 1998 Theft ofLife. The Globalization ofOrgan Stealing Rumours, "Anthropology Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Sławiński 1. 2001 Z poradnika dla doktorantów, w: Teksty i teksty, tegoż, Kraków. StommaL. 1989 Czy w etnografii występują białe plamy. Etnologia, "Polska Sztuka Ludowa", nr4, s. 205. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wie!..'"U, Łódź. 2002 Szpilka W. W Adamowym stroju, w: Metamorfozy cia{a, D. Czaja (red.), Warszawa, 1999,2000 s.117-126. UrbanG. 1996 Entextualization. Replication. and Power, w: Natural Histories of Discourse, M. Silverstein, G. Urban (ed.), Chicago, s. 21-44. Uspieński B. Historia i semiotyka, Gdańsk. 1998 Marcin Bracki ANTHROPOLOGICAL SELF-REFLECTION ON THE TRANSLATION BETWEEN GENERATIONS (Summary) Anthropology, as a systematic critical reflection on popular ways of understanding mechanisms of life, should, according to James Boon, attempt to make more native what is alien and more alien what is native. To do that, it must be equipped with critical distance and irony, ability of critical self-conscious thinking not only about the "objects" of its research but also about the tools used to describe and interpret. As a result of this approach we have distrust of "universalia" and, consequently, of comparisons between cultures and generalisations based on these comparisons. Knowledge shared by anthropologists is also a fonn of "Iocal knowledge" - this is important modification compared to the beliefs of anthropologists from before the "critical breakthrough" on what anthropology is and what its tasks are. The "New Polish Ethnology" rightly pointed to the special status oflinguistic data in the research practice of ethnology, emphasizing that the cłassificationa1 and descriptive �Marcin Bracki 186 character ofthe naturallanguage helped to reconstruct cultural classification patterns and social functions ofthe phenomena studied, which directed the scholars' attention to informality and everyday language, which I consider an important feature ofthe entire "anthropological trend" in Poland. Creative treatment of the notions of "text", "myth" is also an original "fulfilled project", which has retained its significance. However, theoretical thinking is not sufficient to understand the world. Therefore, the "field" is an indispensable part ofanthropological experience and approach. The "field" makes an ethnologist particularly sensitive to attempts at making "local forms ofknowledge", "scientific meta language" or "obviousness of one's own culture" instrumental. The idea offield research has been questioned for many years as a separate method. As a result, too far-reaching conclusions have been drawn - "literature" started to replace the privileged "field". The fact that the object of ethnologists' interest and interpretation is a document ("fiction") for them, created by anthropologists themselves on the basis of available data, is obvious. However, it is not so obvious that the mode of representation saves ethnology of its problems. I do not share the opinion that literature could replace ethnology. I do not understand why we should believe that there is a "naked" or a better truth of a literary text when we have just gotten rid of the illusion that there is a naked truth offacts. The fulfilment of the project of the anthropology of culture in Poland gave rise to one important feature ofpresent~ay works: Polish ethnology does not suffer from the "provincionalism", taking a distance approach to the ideologized form ofscientific knowledge. Making no attempt at the depreciation of its other merits, it is precisely the provincionalism that gives us hope that the "next generation" will make its own original contribution to this history of our field of research. K.W. Kielisiński, Od Kórnika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8007f69201baf9ecc569c7f881d087ec.pdf d28cdfa246ff3979c1a341ad3a580732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource ruchy społeczno- religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1058 Title A name given to the resource Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ANTROPOLOGICZNA INTERPRETACJA RUCHOW SPOŁECZNORELIGIJNYCH TRZECIEGO Sw lATA. OCENY I PROPOZYCJE W ślad za odkrywcami i zdobywcami doby Wielkich Odkryć Geograficznych posuwali się naukowcy, których humanistyczna refleksja nad egzotycznymi cywilizacjami w poważnym stopniu zrodziła nowożytne zainteresowania ludoznawcze. Niewątpliwie więc rozwój etnografii spleciony został w dużej mierze z kolonialnymi losami krajów określanych dziś mianem Trzeciego Swiata 1. Lata późniejszych, wysokozorganizowanych już badań zasadniczo nie wpłynęły na zmianę charakteru tych związków, a współczesna sytuacja w światowej etnografii (antropologii) zdaje się tendencję tę podtrzymywać. Nie oznacza to jednak, by na każdY?1 etapie rozwoju dyscypliny o człowieku i jego kulturze więzi te określała podobna specyfika. Niemałe przecież znaczenie posiadało niekorzystne zjawisko zbytniego izolacjonizmu i ekskluzywizmu poszczególnych kręgów zainteresowań, które znacznie pogłębiło przedmiotową polaryzację etnografii. W rezultacie tego stanu rzeczy powstały dwie - prawie dotąd niezależne specjalizacje: nurt badań sensu stricto ludoznawczych, tj. ograniczony do dociekań nad "tradycyjnym" obliczem wiejskich kultur Europy, oraz drugi - skoncentrowany na studiach nad społecznościami określanymi umownie jako "prymitywne", "pierwotne", czy "zapóźnione w rozwoju". Każda z tych specjalizacji z osobna wnosiła swój wkład zarówno w badania empiryczne jak i studia teoretyczne; każda także na swój sposób i w zależności od własnych potrzeb doskonaliła metodykę zbierania i weryfikacji faktów. Bezsprzecznie jednak stwierdzić można, iż podstawowy zrąb metodoI Niniejszy artykuł stanowi znacznie rozszerzoną i zmienioną wersję referatu "Rola i znaczenie etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata", który zaprezentowany został w r. 1969 na Sesji Naukowej zorganizowanej w związku z XLIV Walnym Zgromadzeniem PTL w Toruniu. �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI logicznych orientacji oraz kierunków ukształtował się i wyrósł na gruncie badań etnografii powszechnej, głównie w oparciu o "egzotyczny" materiał zebrany w odległych rejonach Azji, Oceanii, Afryki i obu Ameryk. Dowodów potwierdzających tę tezę dostarczają zarówno liczne prace XIX-wiecznych klasyków - L. H. Morgana, E. B. Tylora, J. J. Bachofena, jak i luminarzy myśli etnograficznej doby współczesnej - np. C. LeviStraussa, M. Mead czy L. A. White'a. Ta niesprzyjająca wewnętrznej zwartości sytuacja ulega aktualnie radykalnym zmianom. Zakresy poszczególnych specjalizacji coraz bardziej się zacierają; wystarczy wspomnieć choćby o metamorfozie szeregu grup plemiennych w społeczności chłopskie. Równocześnie metody cmalizy materiału empirycznego, ujmowane dla obu tych nurtów w kategoriach komplementarności, poddawane są procesom względnej unifikacji. Także katalogi kluczowych problemów badawczych, formułowanych w oparciu o obserwację tempa i kierunku współczesnych przemian, zaczynają wykazywać duży stopień podobieństwa, i to niezależnie od terytorialnej czy też "kulturowej" lokalizacji analizowanej społeczności. I. AKULTURACJA I ETNOHI8TORIA Mimo tych obiektywnych zbieżności problematyka etnograficzna i nie tylko etnograficzna - społeczeństw Trzeciego Świata zachowała nadal swą specyfikę. Wynika ona przede wszystkim z długoletnich tradycji odrębnie ukierunkowanych badań, z odmienności kulturowego i historycznego rozwoju tych obszarów, oraz z faktu, że dzisiejsza rzeczywistoŚC:' kulturowa tego rejonu wyłoniła się z amalgamatu najróżnorodniejszych endo- i egzogennych elementów, których pochodzenia nie sposób dziś precyzyjnie ustalić. Specyfikę tę kształtuje wreszcie tragiczne miejsce, jakie w aktualnej strukturze ekonomiczno-społecznej przypadło Trzeciemu Światu, który z konieczności zajął wymuszoną pozycję "neokolonialnego pariasa" czy "zewnętrznego proletariatu" 2, stając się regionem słabo rozwiniętym gospodarczo. Przezwyciężenie pozornej antynomii - jaka określać miała relację między "klasycznym" przedmiotem badań etnograficznych - tzw. kulturą tradycyjną a zajmującą jej miejsce zmienną i dynamiczną codziennością , Na temat koncepcji "zewnętrznego proletariatu" (das externe Proletariat) por. np. W. Miihlmann, Rassen. Erhnien. Kulturen. Moderne Ethnologie, Neuwied Berlin 1964, s. 361-367. O specyfice problematyki nauk społecznych badających sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczną Trzeciego Świata - por. cykl artykulów z przełomu 1969/1970 na łamach "Współczesnosci" zatytułowany Na manowcach europocentryzmu. Por. w szczególności artykuł podsumowujący W. Giełżyński, Przeciw symplifikacjom, "Współczesność", 15: 1970, nr 2(::l07). �Antropologiczna intcrp"etacja ruchów społeczno-religijnych 85 doby współczesnej, posiadało i nadal posiada podobny charakter zarówno na gruncie europejskich rozważań nad kulturą chłopską, jak i w studiach związanych z zakresem badań etnografii powszechnej 3. Przewartościowanie dotychczasowych pojęć oraz likwidacja utartych schematów dokonała się jednak znacznie wcześniej w nurcie "egzotycznym", aniżeli w "europejskim" i związana była z rosnącym wpływem i dorobkiem anglosaskiego funkcjonalizmu. Mimo to jednak jeszcze do niedawna spora ilość prac etnograficznych posiadała charakter statyczny, gdyż taką wydawała się "tradycyjna", zatomizowana, tj. rozłożona na elementarne części składowe, pozornie niemal nie zmienna kultura wielu społeczeństw. Nie dostrzegano przeobrażeń jakie niosło ze sobą wielkie zderzenie się kultur i kolonializm europejski, a jeśli nawet brano ten fakt pod uwagę, to rozpatrywano go wyjątkowo jednostronnie. Niejednokrotnie tzw. "westernizację" i "modernizację" Trzeciego Świata traktowano na płaszczyźnie kulturowej jako ekspansję wyższej cywilizacji industrialnej, usuwającej bezpowrotnie w cień tradycje i dorobek minionych pokoleń ludności autochtonicznej. Postawa taka daleka była od relatywistycznego spojrzenia i trąciła niestety skrajnym etnocentryzmem (europocentryzmem). W konsekwencji z pola obserwacji wymykało się wiele istotnych zjawisk i procesów, które determinowały powstawanie nowych wartości kulturowych, stanowiących twórczą syntezę lokalnych tradycji oraz wzorów przyniesionych z Europy. Równocześnie publikowano coraz to nowe opracowania monograficzne poświęcone kulturom poszczególnych ludów i regionów. Odtwarzano w nich często wysublimowany świat sprzed okresu kolonialnego, ukazując czytelnikowi wyidealizowany, prawie harmonijny, uporządkowany wg z góry określonych schematów model etnograficznej charakterystyki określonej populacji 4. Ulegając złudzeniom starano się w tym właśnie świecie znaleźć właściwy klucz do poznania i zrozumienia zarówno "istoty" każdej, pojedyńczej kultury, jak i rozwoju cywilizacyjnego całej ludzkości. Nieskażona sfera rzeczywistości prekolonialnej była w powyższym ujęciu tą substancją, która przede wszystkim kryła w sobie podstawowe mechanizmy kulturowe i społeczne, określające i pozwalające odtworzyć oraz zinterpretować bieg naszej historii, wykryć jej źródła, kierunek rozwoju, rozliczne uwarunkowania i uniwersalne prawa. Oczywiście nie można umniejszać znaczenia tych bezwzględnie pożyJ Por. A. Posern-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność", 15: 1970, nr 13(318), s. 4. 4 Model ten nie odbiegal w sposób zasadniczy od schematycznego ujęcia monografii wsi czy grupy etnicznej, które poddal ktTtycznej analizie J. Burszta, Dwa modele etnograficznej monografii wsi, "Lud" 53: 1969, s. 147-163. �86 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI tecznych poczynań badawczych, gdyż dzisiaj stanowią one często niezmiernie cenne źródła naukowe, ale to zachwianie właściwych proporcji między "tradycją" a współczesnością i w konsekwencji skupienie zainteresowań niemal wyłącznie na schematycznie interpretowanej przeszłości posiadało dla dalszych badań poważne znaczenie. Można by sądzić, iż gdyby w pewnym momencie nie nastąpiła zdecydowana zmiana w tej jednostronnej postawie, to z chwilą dokładnego opisania każdej grupy etnicznej i każdej kultury - nastąpiłby kres możliwości poznawczych Co. Na szczęście nurt modernizmu metodologicznego, jaki objął i etnografię, sytuację tę diametralnie zmienił: Na wielu jednak obszarach zaprzepaszczono raz na zawsze możliwość śledzenia przebiegu i następstw pierwszych kontaktów kultur "tradycyjnych" z techniczną cywilizacją europejską oraz faz ścierania się i przenikania tych dwóch systemów. Dopiero wówczas, gdy skutki długotrwałego wzajemnego oddziaływania i interferencji obu typów kultur stały się jaskrawo widoczne, zdano sobie sprawę z naglącej konieczności podjęcia badań nad współczemą rzeczywistością kulturową określonych ludów. Ich podstawowym celem stało się teraz uchwycenie zachodzących w tychże społecznościach przemian i ten postulat zepchnął zdecydowanie na plan dalszy dążenie do rekonstrukcji zasadniczego zrębu przemijającej już kultury. Stara metodyka i metodologia badawcza jednak nie nadawała się już do realizacji tego rodzaju zamierzeń. Należało teraz zastosować a wiele subtelniejszy zestaw instrumentów badawczych, by móc uchwycić i ukazać mechanizm zmian, jakim podlegał i nadal podlega Trzeci Swiat od okresu jego odkrycia i podboju aż do współczesnej coraz plastyczniejszej rzeczywistości społeczno-kulturowej tych terenów. Przed etnografią otworzyły się nowe perspektywy, które naukę tę zbliżyły do współczesności, przekształciły ją w instrument analizy przemian kulturowych a nawet doprowadziły do wykształcenia się swoistej i jakże kontrowersyjnie ocenianej - "inżynierii etnicznej", jaką jest bez wątpienia etnografia stosowana 6. W szybkim tempie wzrastała liczba wartościowych studiów terenowych umożliwiając powstanie całej teorii przemian kulturowych, w której 5 Zjawisko to nie stanowi differentia specifica etnografii, gdyż np. niebezpieczeństwo zwrócił uwagę W. Markiewicz oceniając stan badań nych nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Por. W. Aktualna sytuacja i, perspektywy bada'ń sor:jologicznych na Ziemiach Kadry, nich. Organizacja, Materiały Problematyka, z konferencji (w:) Badania w Poznaniu socjologiczne w dniach Za.ehodnich, na Ziemiach 1 i 2 marca Przeglądu Zachodniego", Poznań, 11: 1968, s. 15. 6 R. Firth, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii 1965, s. 226-238. na podobne socjologiczMarkiewicz, Zachod- 1968 r. "Biblioteka spolecznej, Warszawa �Antropologiczna interpretacja ruchów 87 społeczno-religijnych szczególne miejsce zajęła teoria akulturacji 7. Zdawano sobie jednak sprawę z tego prostego faktu, iż aby badania nad współczesnymi przemianami były dogłębne i efektywne, należy rozpatrywać poszczególne zjawiska zarówno na szerokim tle porównawczym, jak i w aspekcie ich społecznohistorycznych uwarunkowań. Tymczasem otwierała się głęboka przepaść między wiedzą o tradycyjnych strukturach rodowo-plemiennych a znajomością mechanizmów naj nowszych przeobrażeń. W rezultacie częstokroć więcej wiedziano o kulturze jakiegoś ludu z okresu przedkolonizacyjnego, aniżeli z lat bezpośredniego kontaktu i konfrontacji z Białymi. Spowodowało to powstanie znacznych dysproporcji nie tylko w bagażu dostępnych faktów, umożliwiających rekonstrukcję poszczególnych okresów rozwoju kultury, ale i w zakresie możliwości formułowania ger.eralizacji historycznych i wstępnych uogólnień wyższego, antropologicznego rzędu. Na gruncie tradycyjnych badań etnograficznych podstawowym poziomem badawczym był tzw. poziom "zerowy", tj. hipotetyczny okres równowagi i niczym nie zakłóconej "naturalnej harmonii" w danym systemie kulturowym. Lokalizowano go zwykle pod względem chronologicznym w chwili wielkiego zderzenia się kultur, formacji społecznoekonomicznych i ideologii. To właśnie między tym poziomem "zerowym" (poza którym nie było jakoby "historii") a okresem powszechnego stosowania nowoczesnych technik badawczych doby współczesnej, wprzągniętych świadomie w bezpośrednie badania terenowe akulturowanych spo1eczności, rozpościera się mroczne przedpole, słabo tylko rozświetlone luźnymi faktami, datami i ogólnikowymi stwierdzeniami. Sytuacja tego rodzaju, pogłębiona dodatkowo rozwojem badań archeologicznych rekonstruujących dzieje kultur "przedhistorycznych" oraz retrospekcją nauk antropologicznych, skupioną w zbyt wąskim i "płytkim" przedziale czasowym, nie była zresztą typowa jedynie dla historii kultury krajów zamorskich. Na gruncie europejskim stwierdzono podobne białe plamy. Wspomnieć tu można chociażby przykładowo o historii kultury polskiej wsi sprzed okresu uwłaszczeniowego. Na obszary te jeszcze do tej pory bardzo rzadko zapuszczają się etnografowie czy socjologowie; archeologa interesuje w najlepszym przypadku późne średniowiecze, a historyk koncentrując się głównie na podstawowych strukturach ekonomicznych w niewielkim tylko stopniu zajmuje się dziejami kultury materialnej. Stąd też powstała potrzeba powołania nowej specjalizacji - "historii kultury materialnej" - ale przecież i ona nie wyczer1 Por. K. Małkowska, Problem aku.lturacji w etnologii amerykańskiej. Zalożenia teoretyczne, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 61-73; Sol Tax (ed.), i perspektywy Acculturation International in the Americas. Proceedings Congress of Americanists, and selected Chicago 1952, passim. papers of the XXIXth �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI puje całokształtu problematyki historyczno-etnograficznej dawnej wsi polskiej 8. Palącym zadaniem stało się więc odrobienie także tych poważnych zaległości oraz w miarę sił. i środków zapełnienie wyrwy, jaka powstała w. naszej wiedzy o przeszłości poszczególnych narodów postkolonialnych. Wychodząc zarówno od rozważań nad kulturą "tradycyjną", wzgl. homogeniczną, jak i od badań nad współczesnymi zmianami w społecznościach autochtonicznych, rozpoczęto studia, które - jak się wydaje można by tu określić jako "e t n o h i s t o r y c z n o-a k u l t u r a c y jn e". Ich celem jest z jednej strony odtworzenie etnicznych dziejów poszczególnych ludów w okresie kolonialnym i postkolonialnym (w tym punkcie zbliżają się one w swym charakterze do badań historycznych); z drugiej zaś - winny uchwycić mechanizm przeobrażeń kulturowych, jakie zachodziły w ostatnich kilku stuleciach pod wpływem nasilania się procesów akulturacyjnych. Ten aspekt badań wymaga już zastosowania metod socjo-antropologicznych. Specyfika zatem tej kategorii studiów, które określiliśmy tu "mianem etnohistoryczno-akulturacyjnych, polega głównie na kouiecZ'!1ości łączenia doświadczeń warsztatowych historyka ze śmiałym spojrzeniem i interpretacją antropologiczną. W takim przypadku punktem wyjścia są zwykle niezbyt przejrzyste, często wyrywkowe zespoły źródeł - "pisanych", uważanych do niedawna za podstawową kategorię źródeł historycznych 9. Takie źródła, jak np. relacje podróżnicze, wspomnienia, dokumenty archiwalne z akt administracji kolonialnej, sprawozdania misyjne, dzienniki okrętowe, listy, pamiętniki, a nawet prasa nie były dotychczas zbyt efektywnie eksploatowane przez etnografów. Oczywiście ten szczególny typ źródeł musi zostać poddany bardziej surowym zabiegom weryfikacyjnym, by można było z niego wydobyć i wykorzystać interesujące, a zarazem w miarę "obiektywne" fakty. Potrzeba tego rodzaju studiów w zastosowaniu do badań nad społecznościami indiańskimi zarysowała się dość wcześnie - bo już na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych. Za ojca takiej koncepcji badań na gruncie antropologii amerykańskiej uchodzi Clark Wissler, wybitny znawca historii kolonialnych dziejów Indian Ameryki Północnej 10. " Por. K. Majewski, Historia kult"ury materialnej, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1: 1953, nr 1-2, s. 3-24. 9 Por. B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Poznań 1963, s. 49. 10 C. Wissler (ed.), The Indians of Greater New York and t/w Lower Hudson, "Anthropological Papers of the American Museum of Natural Histal")''' 3: 1909. W rZEczywistości jednak lJadania tego typu - prowadzone wprawdzie na poziomie faktograficznym - rozpoczęły się znacznie wcześniej. Przykładem - choćby kapitalne 6-tomowe dzieło H. R. Schoolcrafta, The Indians of the United States, Philadelphia 1&51-1857. �Antropologiczna interpretacja ruchów 89 społeczno-religijnych W pełni jednak tendencje te ukształtowały się w "autonomiczny" kierunek studiów dopiero w latach 50-tych naszego stulecia, czego wyrazem stał się nowy periodyk naukowy - "Ethnohistory" i skupiona wokół niego grupa autorów 11. W innych krajach - szczególnie w Związku Radzieckim, NRD, NRF, Szwecji, a także w lokalnych ośrodkach naukowych państw Ameryki Łacińskiej, głównie jednak w Meksyku 12, uformowały się również zespoły specjalistów propagujące aktywnie ten właśnie kierunek badań, legitymując się już pierwszymi, cennymi osiągnięciami w tym zakresie. II. SPECYFIKA PRZEOBRAŻEŃ THADYCY.JNEJ ŚWIADOMOŚCI Do omówionej tu pokrótce kategorii studiów etnohistoryczno-akulturacyjnych należałoby zaliczyć m. in. również badania przeprowadzane w celu wykrycia "osobliwości" oraz prawidłowości zmian zachodzących w wyobrażeniach religijnych autochtonicznych mieszkańców trzech kontynentów w okresie ostatnich kilku stuleci. Program ten dotyczy zresztą także i tych społeczności, które uform~wały się tak pod względem kulturowym jak i antropologicznym niejako na "nowo", na podłożu masowych transoceanicznych migracji mieszkańców Azji do Oceanii, Afryki i Ameryki oraz Murzynów i Europejczyków do Nowego Swiata. Badania tego typu winny zasadniczo koncentrować się na problematyce związków, zachodzących między sferą religii a sytuacją społeczno-ekonomiczną, kulturową i polityczną,' gdyż ten układ sprzężeń systemu kulturowego wydaje się być w tym przypadku podstawowym 13. Bez wiĘ~kszegotrudu zauważono, iż w wyniku kontaktów ze społeczeństwem kolonizatorów europejskich, niosących za sobą obdarzone sankcją religijną wzory feudalnego i kapitalistycznego ustroju, uległa zmianie nie tylko materialna, czy "behawiorystyczna" strona kultury tubylczej, ale także przekształciły się naj głębsze treści świadomości. Chrzcścijański prozelityzm nie zdołał całkowicie wyeliminować dawnych "pogańskich" praktyk i wierzeń. Nowa religia, zdobywająca neofitów wraz z postępem kolonizacji i wzrostem eksploatacji tubylczych mas, 11 Szczegółową ocenę historycznego kierunku w ramach antropologii amerykańskiej znaleźć można u A. Hultl;;:ranz, Historical Approaches in American Ethnology. A research survey, "Ethnologia Europea" 1: 1967, nr 2, s. 96-116. 12 Por. M. Frankowska, Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej, "Etnografia Polska" 14: 1970, z. 2, s. 31; L F. Choroszajewa, Pl'oblema akulturacii w miek- sikanskoj etnografii, (w:) Sowl'iemiennaja amiel'ikanskaja etnografia. T.ieorieticzies- Moskwa 1963, s. 223-233. . 13 Zagadnienie to szerzej omawia R. Bastide, Messianism and social nomic development, (w:) J. Wallerstein (ed.), Social Change. The colonial New York-London---Sydney, 1966, s. 467-477. kie naprawlenija i tiendencii, and eco- situation, �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI okazała się w rzeczywistości za słaba na to, by przetrwać w nowym środowisku w nieskażonej postaci. W sferze świadomości religijnej - opartej o irracjonalny światopogląd, kształtowany głównie przez tradycję mitologiczną - zachodziły pod wpływem chrystianizmu typu kolonialno-misyjnego zasadnicze ?miany i przeobrażenia. Procesy synkretyzmu religijnego i kontaminacji poszczególnych elementów treści wierzeń, procesy wzajemnego ścierania się i interferencji przeważnie dwóch nawzajem sobie obcych i wrogich systemów religijnych spowodowały za·równo "poganizację" chrystianizmu, np. jego indianizację czy afrykanizację, jak i chrystianizację "poganizmu", tzn. lokalnych kultów rodowoplemiennych. W efekcie więc zjawisko to doprowadziło do wykształcenia się nowego typu religijnej świadomości synkretycz;lej, łączącej w różnym stopniu i natężeniu elementy obu, poddawanych bezpośredniej konfrontacji ideologii. W rezultacie tych procesów akulturacyjnych w łoni~ społeczności lub wspólnot o ideologii "tubylczej", dostosowanej do tradycyjnej, tzn. przedakulturacyjnej sytuacji kulturowej, nastąpiły znaczne zrozmcowania, uświadamiane zwykle w kategoriach opozycyjnych. Z punktu widzenia formalnego tworzące się społeczeństwo kolonialne dzieliło się nie tylko na Białych i "kolorowych", czy przybyszów i tubylców, ale także na tych, którzy nawracali, i tych, którzy byli lub mieli być nawracani. Dychotomii tej z grubsza odpowiadał również stopień ekonomicznej zależności stworzony przez system kolonialnych dzierżaw. Obok tego podziału funkcjonował i drugi; polegał on na tym, że w pozornie jednolitej masie chrześcijan: Białych i neofitów, ci ostatni byli nimi tylko nominalnie. W rzeczywistości reprezentowali oni bowiem katolicyzm czy protestantyzm w formie mocno zsynkretyzowanej. Ta grupa tubylczych chrześcijan posiadała również świadomość swej odrębności nie tylko w stosunku do narodu kolonizatorów, ale i w stosunku do tych plemion i grup pobratymców, któreformalnie zachowując swe dawne wierzenia - traktowane były przez władze jako "niecywilizowane". Ale nawet w tych społecznościach, gdzie uruchomione zostały mechanizmy kontrakulturacyjne w postaci ksenofobii, konserwatyzmu i natywizmu, bliższa analiza wykazuje w końcu mniejsze lub większe wpływy chrystianizmu w doktrynie, w kulcie lub w symbolice. Na tym ogromnie zróżnicowanym pod względem ideologicznym podłożu, targanym do tego licznymi przeciwnościami innej natury, wyrastały autonomiczne sekty synkretyczne, niejednokrotnie przekształcające się wraz z upływem czasu w niezależne kościoły tubylcze, jak ma to np. często miejsce w czarnej Afryce 14. Obok nich pojawiły się mniej stabil- .•· 14 Por. np. B. G. M. Sundkler, Bantu prop/J,ets in South AfTica, London-New York-Toronto 1964. W pracy tej na s. 354-374 podana jest lista separatystycznych �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 91 ne, lecz za to bardziej dynamiczne ruchy społeczno-religijne 15. Ta kategoria zjawisk określana jest najczęściej w nomenklaturze antropologicznej mianem mesjanizmu czy millenaryzmu i te nazwy będą pojawiały się w poniższych rozważaniach jako umowne, tymczasowe synonimy ruchu społeczno-religijnego. Ruchy te, jak żadne inne zjawiska religijne, łączą się w sposób ewidentny z aktualną sytuacją społeczną, kulturową, polityczną, ekonomiczną i demograficzną, stanowiąc efekt utraty równowagi w tych poszczególnych systemach razem wziętych, lub w każdym z nich niezależnie. Są one zarazem próbą aktywnego wysiłku na rzecz przywrócenia utraconego "equilibrium". Nie wdając się tu w szczegółową charakterystykę tego typu ruchów, gdyż niniejsze uwagi dotyczyć mają w mniejszym stopniu "istoty" samego zjawiska, a raczej określenia skutecznych metod i sposobów jego antropologicznej interpretacji, warto zauważyć, iż ich różnorodność nastręcza uczonym niemało kłopotu. Trudności te towarzyszą tym wszystkim badaczom, którzy chcieliby w sposób jednoznaczny ustalić zespół cech taksonomicznych, kwalifikujących wszystkie te ruchy do jednego, całkowicie odn;bnego zbioru zjawisk. Procedura taka, przy uwzględnieniu aspektu socjologicznego, historycznego i kulturologicznego, tj. antropologicznego, prowadzić może do koniecznych, niezbędnych i ścisłych, lecz oczywiście dyskusyjnych ustaleń definicyjnych. Krok ten umożliwia oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od sekty tubylczej, czy kultu synkretycznego. Czyniąc tego rodzaju rozróżnienia należy jednak pamiętać, iż tak zdefiniowane kategorie mogą pod względem historycznym i ewolucyjnym odpowiadać np. na jednych terenach kolejnym chronologicznie transformacjom jednego nurtu analizowanych zdarzeń, a na innych obszarach odnosić się do zjawisk całkowicie względem siebie niezależnych i współwystępujących. Stwierdzenie faktu, iż wspomniane ruchy były z jednej strony wynikiem kulturowego kontaktu z cywilizacją europejską i ideologią chrystianizmu, z drugiej zaś stanowiły swoistą formę protestu przeciwko kolonialnym lub innym nierównoprawnym stosunkom, nie posiada dziś waKościołów tubylczych sporządzona na l VIII 1945 r. Zawiera ona przeszło 800 pozycji, a nie wszystkie kościoły zostały w niej uwzględpione. W następnych latach ich ilość nadal gwałtownie wzrastała; jedne umierały śmiercią naturalną, inne rozpadały się na nowe niezależne komórki. ·W rezultacie oficjalna liczba separatystycznych kościołów ustalona dla terytorium Południowej Afryki na maj 1960 r. zawierała już 2030 pozycji. Swiadczy to chyba wymownie o skali tego zjawiska. 13 Abstrahuję tu świadomie od chronologicznej lmlejności pojawiania się tych sekt, kościołów i ruchów. W rzeczywistości ruchy społeczno-religijne poprzedzały zwykle okres rozkwitu formacji sekciarskiej. �92 <o ALEKSANDER POSERN -ZIELINSKI lorów odkrywczych, ale uświadamia nam złożoność historyczną i strukturalną tego typu zjawisk 16. Zakres oddziaływania i ogólna liczba tych ruchów, których znaczenie w przyspieszaniu procesów przeobrażeń tradycyjnej świadomości i kształtowaniu postaw n~cjonalistycznych trudno nie przeceniać - jest bardzo duża. I to zarówno pod względem liczby objętych nimi grup etnicznych, jak i wielkości i różnorodn'Jści obszarów będących dziejową scenerią tych wydarzeń. Scisłe ustalenie globalnej liczby tych ruchów nie wydaje się zadaniem możliwym do realizacji, gdyż szereg z nich a szczególnie te o zasięgu lokalnym - naj prawdopodobniej nigdy nie odzwierciedliło się w żadnej dokumentacji. Inne zostaną dopiero "odkryte" w przyszłości w wyniku poszukiwań archiwalnych; są wreszcie i takie, których przynależność do grupy ruchów społeczno-religijnych jest, 2.e względu na ich niejednoznaczny charakter, przez wielu badaczy kwestionowana. Trudności te wszakże nie przeszkadzają uzmysłowieniu sobie wielkości skali tego zjawiska, choć pod względem kwantytatywnym ustępuje ono miejsca niebywałej eksplozji sekt synkretycznych i separatystycznych kościołów tubylczych. Tytułem ilustracji warto przytoczyć kilka danych statystycznych. Otóż ilość tego rodzaju ruchów społeczno-religijnych, zarejestrowanych przez badaczy wyniosła na obszarze archipelagów Melanezji i na Nowej Gwinei, ponad siedemdziesiąt 17. Na terenie obu Ameryk, uwzględniając wyłącznie ruchy indiailskie, odpowiednie liczby wahają się w granicach od 90 do 100 przypadków, a w Afryce, traktując 'pewne szczególne epizody ruchów lub też ich genealogiczne odgałęzienia za jeden kompleks, jest ich najmniej od 70 do 80 18. To ogromne bogactwo ruchów, nawet tylko w skali jednego kontynentu, stworzyło przed badaczami pokusę przeprowadzenia szerokich studiów porównawczych, zmierzających niemal wyłącznie do ustalenia analogii, cech wspólnych i powtarzających się zbieżności w poszczególnych przypadkach. Niestety przejaskrawienie i przecenianie tej dyrektywy po1G A. Posern-Zieliński, współczesnych 1'1 Melanezyjskie Tuchy millenarystyczne jako przykład kulturowych, "Etnografia Polska" 11: 1967, s. 350-351. P. Worsley, La rćpartition des mouvements millćnaristes en Meła- przeobrażeiL J. Guiart, nesie, "Archives de Sociologie des Religions" 5: 1958, s. 38-46. lU G. Guariglia, Prophet'ismus und Heilsel'wartungs-Bewegungen als volkerkund- "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", Horn-Wien, 13: 1959, s. 190-194, 234-2:36. Ewentualne różnice w poszczególnych szacunkach wynikają przede wszystkim z kryteriów wyodrębniania ruchów. Można bowiem w zależności od przyjętych założeń traktować poszczególne fale, czy fazy ruchu - jako oddzielne zjawiska, lub też cały taki strumień zdarzeń rozciągnięty w znacznym przedziale chronologiczno-terytorialnym traktować jako przypadek pojedyńczy. łiches und rełigionsgeschichtliches Problem, �Antropologic.zna interpretacja ruchów 93 spoleczno-religijnych stępowania spowodowało w rezultacie zepchnięcie na plan dalszy tych czynników i relacji, które posiadały walor specyficzny, szczególny, niepowtarzalny, a mimo to stanowiły ważny element konstytutywny ruchu, często niezmiernie istotny dla zrozumienia całokształtu zjawiska. Chronologiczny rozrzut omawianych tu ruchów nie jest jednolity i regularny, mimo że zdecydowana większość znanych nam przypadków'miała miejsce w II poł. XIX w., a więc w okresie szczytowego rozwoju światowego systemu kolonialnego. Postęp kolonialnej ekspansji nie przebiegał jednak na wszystkich kontynentach i w wielu podbijanych kra· jach synchronicznie. Dlatego też, przy utrzymaniu założenia o korela~ tywnym charakterze omawianych tu ruchów w stosunku do sytuacji ekonomiczno-politycznej, jest rzeczą oczywistą, iż ich spora liczba miała również miejsce w okresie poprzedzającym "krytyczny" wiek XIX, jak i w naszym stuleciu. Z sytuacją tego rodzaju, jeśli weźmiemy pod uwagę wyłącznie autochtoniczną ludność, spotykamy się w Ameryce Południowej. Już wiek XVI, a więc pierwsze 'lata po konkwiście, przynosi szereg przykładów tego rodzaju wystąpień, zarejestrowanych na terenie dzisiejszej Kolumbii, Paragwaju i Brazylii 19. Na tych samych obszarach oraz dodatkowo jeszcze w rejonie Wyżu Andyjskiego, Montanii i Gujany miały miejsce podobne zjawiska także i w latach późniejszych, tj. od XVII w.. aż do końca XIX w.20, obejmując w niektórych przypadkach także i pierwszą połowę wieku dwudziestego 21. Tak wielka na pozór chronologiczna nieregularność w pojawianiu się ruchów społeczno-religijnych określa postawę badacza tych problemów 19 G. Eckert, Prophetentum und Freiheitsbewegungen im Caucatal, "Zeitschrift fur Ethnologic" 76: 1951, s. 115-125; A. Metraux, Les Hommes-Dieux chez les Chiriguano et dans l'Ameriqu.e du Sud, "Revista deI Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de Tucuman" 2: 19:31, s. 61-91; tenże, Les migrations historiques des Tupi-Guarani, "Journal de la Societe des Americanistes de Paris" n.s. 19: 1927, S.1-45. A. Metraux, A Quechua messiah in eastern Peru, "American Anthropologist" M. Haubert, La vie quotidienne au Paraguay, Paris n.d., s. 146169; R. Ribeiro, Brazilian messianic movements, (w:) S. Thrupp (ed.), Millenial dreams in action. Essays in compm'atiiJe study, The Hague 1962, s. 55-69; C. F. Appun, Unier den Tropen. \tVanderungen durch Venezuela, am Orinoco, durch Britisch Guyana und am Amazonenstrome in den Jahren 1849-1.868, Jena 1871, t. 2, s. 25720 44: 1942, s. 721-725; 265. 21 C. Nimuendaju.-.Unkel, Die Sagen von del' Erschaffung und Vernichtung del' "Zeitschrift fi.k Ethnologie" 46: 1914, s. 284-404; J. A. Butt, The birth of a religion, "The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland" 90: 1960, s. 66-106; C. Nimuendaju., The Tukuna, "University of California Publications in American Archaeology and Ethnology", Berkeley - Los Angeles, 45: 1952, s. 138-140. Welt als Grundlagen del' Religion del' Apapociwa-Guarani, �94 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI względem zastanych źródeł. Nieodzowne w realizacji tego programu badawczego jest wykorzystanie warsztatowych i metodologicznych doświadczeń historyka. Tak ustalona droga wieść nas wówczas będzie prosto ku rekonstrukcji przebiegu konkretnego ruchu, co uzależnione będzie od zastosowania prawidłowej interpretacji materiału źródłowego i stopnia ich wyeksploatowania. Jednakże dla etnografa (antropologa) rekonstrukcja ta nie powinna być ukoronowaniem dotychczasowych wysiłków. Stanowi ona tylko jedyny i konieczny w tym przypadku punkt w y j ś c i a do dalszych rozważań, zmierzających w kierunku uogólnień antropologicznych, które dopiero - jak to określił C. Levi-Strauss - czynią prowadzące ku nim porównania prawomocnymi, a nie cdwrotnie 22. Mimo swej "historyczności" ruchy społeczno-religijne niejednokrotnie zaważyły bardzo poważnie na współczesnym kulturowym obliczu wielu społeczności Trzeciego Świata, kształtując ich świadomoś(~ polityczną, narodową i religijną. Skutki działania tych ruchów dają o sobie znać także i dziś, gdyż szereg z nich legło u podstaw zarówno wielu współczesnych synkretycznych prądów religijnych (np. peyotyzmu u Indian Ameryki Północnej czy kościoła Ringatu u Maorysów na Nowej ZelancHi 23), jak i nacjonalistycznych koncepcji społeczno-politycznych. Wśród tych ostatnich można przykładowo wskazać np. na kompleks "negritude" w czarnej Afryce, a w Ameryce Północnej na murzyńską ideologię "black power" i tzw. panindianizm 24. Na jednych terenach - jak np. w Afryce, Melanezji czy Ameryce Północnej 25 - ruchy te przybrały szczególnie duże rozmiary, obejmując swym zasięgiem wielkie, zróżnicowane etnicznie terytoria. Nic więc dziwnego, iż ze względu na ich późniejsze reperkusje stały się one przedmioC. Levi-Strauss, Antropologi.a strukturalna, Warszawa 1970, s. 77. Por. M. Posern-Zielińska, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synk7etycznych na przykladzi.e peyotyzmu, "Etnografia Polska" 12: 1968, s. 304-321; W. La Barre, The Peyote Cult, "Yale University Publications in Anthropology" London, 19: 1938; J. Metge, The Maoris of New Zealand, London 1967, s. 144-146. 24 Por. K. Makuiski, "Negritude" w kategoriach ant'i"opologii kulturowej "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 1, s. 183-196; Z. M. Kowalewski, Black Powej', "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 2, s. 171-196; F. Shusky, Pan-Indianism in the Eastern United States, "Anthropology Tomorrow" 6: 1957, s. 116-123. 2'> Podaję tu również przykłady z terenów Ameryki Północnej - nie wchodzących pod względem geograficznym w strefę zwaną Trzecim Światem .. JednakŻe biorąc za kryteria takie czynniki, jak aspekt społeczny, polityczny i ekor,omiczny okaże się. iż do strefy tej de facto należałoby zaliczyć również enklawy zajęte przez pewne mniejszościowe grupy etniczne i rasowe (Murzyni i Indianie oraz Meksykanie USA) egzystujące na marginesie głównego nurtu życia kraju i znajdujące się w społecznej sytuacji niewiele odbiegającej od tej, jak typowa jest dla szeregu krajów latynoamerykańskich. Sprawę tę rozwinął szerzej Z. M. Kowalewski, op. cit., s. 172-173. 22 23 �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 95 tern wydatnej uwagi specjalistów. Nie oznacza to wszakże, by zjawiska te, których strefa oddziaływania i znaczenie były o wiele mmeJsze jak np. w Ameryce Łacińskiej ~ nie zasługiwały na uwagę. Jedne i drugie są świadectwem żywotności tubylczych kultur, ich wielkiej aktywności, która w dobie największego kolonialnego ucisku skierowała się ku irracjonalnym sposobom wyjścia z kulturowego impasu. Szukając ratunku w złudnych koncepcjach "ziemskiego raju", wiecznej szczęśliwości i powszechnego dobrobytu, starano się przyspieszyć różnymi sposobami nadejście mitycznego "złotego wieku". Wierzono, iż wówczas już bez udziału Białych będzie można realizować tradycyjne wzory kultury, a także wykorzystywać w pełni, odpowiednio adaptowany do tubylczych potrzeb, cywilizacyjny dorobek technologicznej myśli europejskiej. Ruchy te stanowią - jak już wspominałem - tylko jeden z wielu niewymienionych tutaj z braku miejsca aspektów przeobrażeń społeczno-religijnych Trzeciego Swiata. Są one jednak w ramach tych zmian czynnikiem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym. Często sprawiają wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym wydatnie proces przenikania się dwóch światów religijnych wyobrażeń: chrześcijańskiego i "tradycyjnego", tubylczego. Równocześnie zaś ich częste związki z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi i walką antykolonialną nadały tym zjawiskom rangę o swoistej wymowie politycznej i społecznej. III. ROŻNORODNOŚĆ UJĘĆ BADAWCZYCH A PŁASZCZYZNA ANTROPOLOGICZNA To znaczenie ruchów społeczno-religijnych dla naukowego poznania przeobrażeń w krajach Trzeciego Swiata, jak i uzmysłowienie sobie genezy zorganizowanego antykolonialnego nurtu i ruchu oporu, choćby ty lko na płaszczyźnie religijnej lub quasireligijnei" było jednym z głównych motywów zainteresowania się tą problematyką ze strony świata nauki. Szereg dyscyplin humanistycznych podjęło trud zbadania i zanalizowania tego rodzaju ruchów, minionych, jak i zachodzących aktualnie. \V szybkim stosunkowo tempie odrobiono duże zaległości, a w miejsce hudzących niegdyś grozę i dreszcz emocji sprawozdań ośrodków misyjnych oraz tendencyjnych raportów urzędników administracji kolonialnej (nie mniej cennych - ze względu na swe źródłowe walory) poczęły się pojawiać rzetelne studia naukowe. Starano się w nich ukazać prawdziwy sens tych kulturowych perturbacji, tj. dotrzeć do ich natury ukrytej pod pozornie bezładną masą faktów. W tym znaczeniu rola etnografa, jak i badaczy z pokrewnych dyscyplin współpracujących nad tą proble- �96 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI matyką, polegała na nadaniu opisywanym zjawiskom realnych rozmiarów i ukazaniu we właściwym świetle ich rzeczywistych przyczyn, związanych przecież z naturalną, tj. zgodną z prawami psycho-społecznymi reakcją na wyniszczającą i nietolerancyjną względem rodzimych kultur politykę kolonialną. Nastąpiła zatem dość istotna zmiana w sposobie widzenia tego rodzaju zjawisk. O ile w fazie początkowej, tej dyletanckiej i skrajnie tendencyjnej starano się przede wszystkim uwypuklić niemal patologiczne objawy, mające uzasadnić antyhumanitarne postawy kolonizatorów, to w fazie drugiej, etapie refleksji czysto naukowej, dążono do zrozumienia poczynań tubylców, do wniknięcia w ich subiektywny i zmitologizowany punkt widzenia rzeczywistości. Stadia te wprawdzie mniej więcej odpowiadają realnym, kolejno pojawiającym się etapom badań, ale przez długi czas, a nawet i dzisiaj, stanowią one właściwie dwa równoległe nurty zainteresowań zjawiskiem ruchów społeczno-religijnych. Pierwszy z nich reprezentowany w przeszłości przez zaangażowaną w konflikt stronę, zwykle aparat administracji, maskował w swoim własnym interesie obiektywne przyczyny "lokalnych niepokojów" i umiejętnie usprawiedliwiał stosowane przez siebie względem "buntowników" akty represji. Drugi, w imię obiektywizmu naukowego, uczciwości badawczej i postępowych przekonań, odzierał dostępny materiał z fałszywych nawarstwień intel pretacyjr,;ch. Dopiero wprowadzenie obserwacji uczestniczącej, wywiadu, ankiety i innych nowoczesnych metod terenowej eksploracji, oczywiście tylko tam, gdzie w ostatnich latach było to możliwe, pozwoliło zebrać dane źródłowe i ustalić fakty zgodnie z wymogami współczesnych badań antropologicznych. Dało to możliwość znacznego pogłębienia analizy ruchów społeczno-religijnych czy sekt synkretycznych. Rangę badań nad ruchami mesjanistycznymi w krajach Trzeciego Swiata określa fakt, iż ich znaczenie wykracza daleko poza krąg problemów związanych z historią kultury zamorskich ludów, i odnosić się może także do lepszego poznania oraz zrozumienia przeszłości i teraźniejszości złożonego społeczeństwa europejskiego. Kolonialny i postkolonialny mesjanizm w społeczeństwach tradycyjnych coraz bardziej upodabnia się do mesjanizmu, jaki był typowy dla wczesnych stadiów politycznej organizacji chłopskich, mieszczańskich i proletariackich mas Europy ~w. Obie te "formacje" mesjanistyczne posiadają oczywiście swój specyficzny charakter, wynikający przede wszystkim z odmienności historycz26 Doskonałe opracowanie historii tej kategorii ruchów społeczno-religijnych wyszło spod pióra angielskiego historyka kultury Normana Cohna, Das Ringen um das Tausendjiihrige Reich. Revo~utiondl'er Messianismus im Mitte~alter und sein Fortleben in den mode1"1~en, totalitiiren Bewegungen, Bern-Mi.i.nchen 1961, wyd. oryg. ukazało się pod tytułem: The Pursuit of Millennium, London 1957. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych • 97 nych realiów w jakich są one osadzone. Niemniej wzrastająca suma widocznych analogii i zbieżności, zarówno na płaszczyźnie faktu, jak również interpretacji, sprawia wrażenie, że u ich podłoża działają podobne mechanizmy. Dotarcie do nich jest jednym z ważnych zadań badawczych analizy komparatystycznej, która wyposażona w odpowiednie instr'umenty i założenia teoretyczne bynajmniej nie musi tracić z pola widzenia specyfiki historycznych uwarunkowań. Odkrywane wówczas na odpowiednio wysokim szczeblu uogólnienia procesy ujednolicające, czy prawa społeczne nie będą zapewne argumentem na rzecz akceptacji tezy o tożsamej w gruncie rzeczy ewolucyjnej drodze mesjanizmu w społeczeństwach Trzeciego Swiata i mesjanizmu w kręgu cywilizacji europejskiej, przeciwko której tak ostro występowała badaczka brazylijska M. I. Pereira de Queiroz 27. Ubocznym, lecz nie mniej ważnym produktem takiej komparatystycznej analizy jest zarysowująca się także szansa stopniowej unifikacji warsztatów naukowych - co w konsekwencji da możność podobnego ujmowania i rozwiązywania problematyki społeczno-kulturowej tak z kręgu "cywilizacji niecywilizowanych" jak by to określił M. Bloch 28, jak i z kręgu "cywilizacji cywilizowanych" 29. Postawa tego rodzaju wraz z przesłankami, na których jest ona oparta, dałaby nam dobre świadectwo, iż granice między etnografią powszechną (antropologią kulturową i społeczną) skupiającą dotąd głównie swe zainteresowania na społeczeństwach prostych, a etnografią, czy ludoznawstwem traktoy,'anym jako refleksja nad własną kulturową rzeczywistością narodową, nie są ta~ie ostre. Okazało by się również, że obecnie więcej cech te "subdyscypliny" łączy, aniżeli dzieli. Sztuczne bariery nie na wiele się tu zdadzą, gdyż przyszły rozwój naszego kierunku nauki w jeszcze większym stopniu potwierdzi jego jedność i spoistość, która jest przecież najlepszym warunkiem uchwycenia całokształtu ludzkiej kultury. Główny wkład w badania przemian społeczno-religijnych w Trzecim Swiecie, a ruchów mesjanistycznych w szczególności, wniosła - jak dotychczas - etnografia, choć ostatnio coraz bardziej wzrasta w tym zakre27 Pot'. 1. M. Pereira de Queiroz, (rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed, ..Current Anthropology" 6: 1966, s. 453-454. "" M. Bloch, Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 214. 29 Postulat tego rodzaju, odnośnie do religioznawstwa etnograficznego sformułował m. in. A. Hultkran7, The study of North American Religion: Retrospect, Present Trends and Future Task, "Temenos. Studies in Comparative Religion" 1: 1965, s. 87. Uważał on, iż religia Indian północno-amerykańskich winna być opisywana i poddawana analizie w ten sam sposób. jak 'czyni się to z tzw. "wyższymi" religiami Starego Świata. 7 _. Lud, t. 55, 1971 �98 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI sie udział pokrewnych i pomocniczych dyscyplin. Ta rola etnografii i jej dorobek w tym względzie jest w pewnej mierze wynikiem pozycji jaką dyscyplina ta zajmuje w strukturze nauk humanistycznych (społecznych). Nie jest to jednak miejsce stałe, niezmienne, gdyż określone dialektyczną zasadą procesy ścierania się wewnętrznych przeciwieństw, a w naszym przypadku wzrastającej roli integracji nauk i postępującej specjalizacji, przesuwają etnografię raz w jednym, raz w drugim kierunku. Na obszarach stykowych powstają nowe dyscypliny i specjalizacje. Właśnie na tym pograniczu kształtują się często doniosłe, dotąd niezauważalne lub nie będące przedmiotem I1aukowej analizy, problemy badawcze. Do takich problemów należą również - i to w zasadzie od niedawna przeobrażenia społeczno-religijne, wszelkiego typu ruchy mesjanistyczne, procesy akulturacyjne i przejawy synkretyzmu religijnego. Tam właśnie pojawiają się zagadnienia, hipotezy i teorie, których sprawdzenie zbliża nieraz warsztat etnografa do warsztatu historyka. Są zaś i takie, w których nieodzowna jest postawa pokrewna socjologowi i psychologowi społecznemu. Tak więc zarówno postulatywne definicje poszczególnych gałęzi wieazy, jak i konkretna praktyka badawcza różnorodnych szkół i kierunków, reprezentujących odmienne często metody badawcze i teoretyczne założenia, skłaniają do tego, by na obszarach, będących przedmiotem wspólnego zainteresowania wielu dyscyplin, odbywała się swobodna, niczym nie skrępowana wymiana dorobku z pożytkiem dla końcowych efektów badawczych. Warunkiem jednak tego, iżby rezultaty jednej dyscypliny stały się twórczą podnietą, realną pomocą, czy też podstawą wyjściową do dalszych studiów w innych mniej lub bardziej pokrewnych dziedzinach, jest daleko idące współdziałanie badawcze 30. Brak tego współdziałania, lub niedostateczny stopień jego nasilenia, wpływa niejednokrotnie na obniżenie rangi naukowej końcowych rezultatów. Dyletantyzm w wykorzystywaniu efektów badawczych innej dyscypliny, przy nieznajomości, lub nawet - co gorsza - niezrozumieniu metod i ogólnej teorii pomocniczej dziedziny wiedzy, niweczy często korzyści jakie z tego rodzaju wymiany myśli i dorobku winny płynąć. Tego rodzaju zjawiska, mniej może widoczne w krajach a większych tradycjach interdyscyplinarnej współpracy, są u nas w niektórych przypadkach szczególnie jaskrawe. Przykładem w odniesieniu do problematyki związanej z dziejami kultury i rozwojem społeczeństw w krajach Trzeciego Świata, służyć mogą wzajemne, obustronne stosunki między etnografią a socjologią, oraz między etnografią i religioznawstwem. 3D H. Lowmiański, Zagadnienie współdziała.nia dia Metodologiczne. Zeszyty poświęcone integracji 11: badaniach historycznych, nauki" 4: 1968, s. 3-16. "Stu- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 99 Przenosząc się znów na bliższy mym zainteresowaniom teren ruchów społeczno-religijnych można stwierdzić, iż pewnego rodzaju subiektywizm dyscyplinarny, wynikający ze specyfiki widzenia przedmiotu badań i jego konsekwencje w postaci polaryzacji zainteresowań, utrudniają w wielu przypadkach prace o charakterze generalizującym, syntetyzującym. Wzrost liczby szczegółowych studiów winien tymczasem wydatnie przyczynić się do jakościowych zmian w ogólnych ujęciach tego problemu. Każda tradycyjnie pojmowana dyscyplina z pięciu podstawowych zajmujących się problematyką ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie etnografia, psychologia społeczna, relig.ioznawstwo, historia i socjologia, skupiają oczywiście swe zainteresowania na pewnych, najbliższych określonej gałęzi wiedzy zagadnieniach. Wzbogaca to wydatnie naszą znajomość badanego przedmiotu, który odsłaniając swe różnorodne aspekty, ukazuje się nam z rozmaitych stron. Powstają zatem studia etnopsychologiczne i etnohistoryczne, typowo akulturacyjne i strukturalistyczne, analizy porównawcze i opracowania monograficzne. Jedne ześrodkowują swą uwagę na zjawiskach aktualnej, bieżącej rzeczywistości, inne sięgają retrospektywnie w przeszłość. Jedne ograniczają swój zasięg terytorialny wyłącznie do określonych obszarów Trzeciego Swiata, inne znów, szukając materiału porównawczego, wkraczają również na obszar Europy. Jedne analizują wyłącznie przemiany religijne wśród autochtonicznych społeczeństw przedklasowych o kulturach kopieniaczych i zbieracko-łowieckich. Drugie natomiast rozszerzają swe zainteresowania na formujące się w Trzecim Swiecie w wyniku procesów dekolonizacji nowe grupy narodowe. W tych ramach śledzi się typowo chłopskie czy wiejskie ruchy społeczno-religijne i sekty, a także podobnego typu zjawiska występujące wśród proletariatu miejskiego. Posługując się przykładem latynoamerykańskim można wymienić np. prace dotyczące m. in. niektórych grup antylskich i brazylijskich Murzynów, czy chłopskich ruchów brazylijskiego "sertao" 31. Aby z tej różnorodności spojrzeń dojść do pewnego etapu uogólnienia i posunąć naprzód naszą wiedzę o przemianach społeczno-religijnych w szczególności, a zmianach kulturowych w ogólności, musi istnieć pewna wspólna płaszczyzna integrująca. Wydaje się, że tą płaszczyzną, na której dojść może do konfrontacji, weryfikacji i należytej interpretacji takiego zjawiska z pogranicza, jakim bez wątpienia są przykładowo wybrane tu ruchy, jest antropologia w jej współczesnym anglosaskim czy 31 POI'. M. 1. Pereira de 'Queiroz, La guerre sainte au Bresil: le mouvement mes- sianique du Contestado, Sao Paulo 1957; R. Bastide, Les religions africaines au Bresi/., Paris 1960; 1. R. Lawreckij, Bogi w tropikach. Religioznyje kulty antilskich ostrowow, Moskwa 1967. �100 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI też francuskim rozumieniu 32. Nieprzyjęcie tych terminów, mimo możliwości nawiązania do tradycji polskiego ewolucjonizmu i pewnych teore·tycznych założeń etnologii przedwojennej, pozbawiło nas w pełni adekwatnego do tej zreformowanej gałęzi wiedzy pojęcia. Konotacje bowiem używanych w to miejsce nadal nazw: etnografia i etnologia posiadają u nas specyficzną i dość określoną wymowę. IV. HOLIZM METODOLOGICZNY A REDUKCJONIZM Stały rozwój badań nad ruchami społeczno-religijnymi i wynikająca stąd konieczność coraz większego zespolenia wysiłków oraz nawiązania interdyscyplinarnej współpracy przyczynia się i przyczyniać się nadal winna do likwidacji tyc~ mankamentów i braków, na które wciąż jeszcze napotykamy w toku prac badawczych. Sze:reg dotychczas stosowanych metod i postaw interpretacyjnych wydaje się być zawodna. Przykładem służyć mogą takie studia, w których drugorzędne w zasadzie aspekty analizowanych przeobrażeń urastają do rangi głównych czynników, decydujących jakoby o meritum opisywanych zjawisk. Równocześnie istotna treść przemian społeczno-religijnych, jak np. zagadnienie związków mesjanizmu z przekształcającą się ekonomictjlą i społeczną strukturą kraju, czy też problematyka genetycznoewolucyjna tych ruchów, schodziła często na plan dalszy i nie znajduje zwykle należytego opracowania. Sytuację taką po części uzasadnia postawa poszczególnych badaczy, realizujących w praktyce mniej lub bardziej konsekwentnie metodologiczne założenia reprezentowanych przez siebie szkół i kierunków. Nie bez znaczenia jest także odczuwalny stale brak czegoś w rodzaju ogólnej czy ogólnych teorii ruchów społeczno-religijnych, choć w tym zakresie zanotować już można pewien postęp. Studia W. Mi.ihlmanna, G. Guariglii. R. Bastida, R. Lintona, V. Lanternariego, Y. Talmon, A. Wallace, W. Wallisa, M. L Pereira de Queiroz 3:3, są przykładem takich rzetelnych C. Levi-Strauss, op. cit., s. 453-459. "" Por. W. Mi.ihlmann, Messianismes TevolutionnaiTes du tieTs monde, Paris 1968, wyd. oryg. ChiliasirLus und Nativismus, Berlin 1961; G. Guariglia, op. cit., R. Bastide, op. cit.; R. Lmton, Nativistic Movements, "American Anthropologist" 45: 1943, s. 230-240; V. Lantemari, The 1'eligions of the Opp1·essed. A. study of modern messianic cults, New York 1965, wyd. oryg. Movimenti religiosi di libel·tti. e di salvezza dei popoli oppTessi, Milano 1960; Y. Talman, Millenarian Movements, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 159-200; W. D. Wallis, Messiahs: ChTistian and Pagan, BosLon 1913; M. I. Pereira de Queil'Oz, R€joTme et revolution 32 dans les societes tTaditionnef.les. Histoire et ethnologie Paris 1968; A. F. C. Wallace, Revitalization pologist" 58: 1956, nr 2, s. 264-231. ques, des mouvements Movements, .. American messiani- Anthro- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 101 opracowań, w których obok uporządkowanych i usystematyzowanych materiałów znajdujemy ożywczą refleksję teoretyczną, prowokującą do dalszych studiów szczegółowych oraz także do szerokich badań porównawczych 34. Nadal paląca jest jednak potrzeba wypracowania howych metod badawczych i to takich, które umożliwią wszechstronne, krytyczne, ścisłe i poddające się dalszej weryfikacji ujęcie interpretacyjne. Poszukiwania tych nowych "dróg poznania" winny uwzględniać m. in. następujące niżej przytoczone postulaty, wynikające ze współczesnego stanu badań nad przemianami społeczno-religijnymi. W pierwszym rzędzie należy podkreślić konieczność badania ruchów społeczno-religijnych w integralnym kontekście ich uwarunkowań historycznych, społeczno-kulturowych i ekonomicznych, co implikuje ścisłe współdziałanie korelujących z tymi aspektami dyscyplin: historii, socjologii i etnografii. Żaden z tych aspektów nie może zostać pominięty, choć wzajemne proporcje między nimi winny być uzależnione od konkretnych zainteresowań poszczególnych badaczy i stawianego sobie każdorazowo celu dociekań. Trzeba jednak zarówno wniknąć w mitologiczną tradycję badanej społeczności, w jej specyfikę kulturową, jak i ustalić, zanalizować i połączyć ze sobą konkretne fakty historyczne składające się na obraz narodzin i rozwoju określonego kompleksu religijnego, który należy rozpatrywać tak na szerokim tle zmian społeczno-ekonomicznych wewnątrz danego społeczeństwa, jak i zmian zachodzących w jego bliższym i dalszym dziejowym środowisku. Zastosowanie tego rodzaju dyrektywy badawczej umożliwi także wykrycie i ustalenie pewnych prawidłowości niezbędnych do dalszych uogólnień, stawiania hipotez i budowy teoretycznych schematów. Przede wszystkim chodzi jednak o to, by tak niejednorodne w swej strukturze wewnętrznej, morfologicznym składzie, w formach przejawiania się i genetycznych więzach - zjawisko, jakim są ruchy społecznoreligijne, ukazać możliwie wszechstronnie; by widoczna była jak na dłoni cała złożoność i wieloaspektowość tej problematyki. "4 Na trudności związane z formułowaniem na gruncie antropologii uogólnień wyższego stopnia - jeśli chodzi o zagadnienia dynamiki zmian kulturowych i społecznych - wskazał przede wszystkim angielski filozof i metodolog J. C. Jarvie. Znamiennym laktem jest to, iż w swych dociekaniach autor ten posłużył się przykładem analizy jednego z typów ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie melanezyjskich kultów "cargo". POI'. J. C. Jarvie, Theories of cargo cults: A critical analysis, "Oceania" 34: 1963/1964, s. 1-31, 108-136; tenże, On the explanation of cargo cults, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 299-312; tenże, The revolution in anthropology, London 1964. �102 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie wystarczy wszakże tylko wskazać, iż środowisko społeczne, zmieniające się w sposób dynamiczny w wyniku politycznych i ekonomicznych przeobrażeń, tworzy podatny grunt pod wzrost tego rodzaju form, ale winno się także ukazać kulturowe predyspozycje określonego społeczeństwa czy grupy etnicznej do takiego, a nie innego typu reakcji na powstałe trudności i sprzeczności. Trzeba również wyjaśnić, w jaki sposób i dlaczego te zbiorowe typy zachowań przybrały formę religijną, opierając sil:; na irracjonalnym splocie skojarzeń. Właśnie ukazanie wzajemnej wspólzależności i wzajemnych dialektycznych stosunków przenikania, uzupełniania i nakładania się tych najważniejszych aspektów ruchów spolecznoreligijnych, tj. stosunku sfery mitologiczno-magicznej, będącej przecież bez wątpienia formą nowej świadomości - do splotu historycznie zmiennych determinant kulturowo-społecznych, stanowiących rezultat oddziaływania zespołu czynników akulturacyjnych, będzie - w moim przekonaniu - jednym z kluczowych zadań badań antropologicznych, integrujących w tym zakresie rezultaty analiz cząstkowych. Wszelkie bowiem formy postaw badawczych zbliżonych do zwulgaryzowanego "redukcjonizmu", tj. sprowadzania czy nakierowywania badań na jeden stosunkowo prosty, łatwo postrzegalny i dobrze już poznany zespół zjawisk, nie mogą dać w pełni zadawalających rezultatów. Będą one tylko wiodły do czystego, mechanicznego powielania istniejących już wzorów postępowania naukowego na jeszcze jednym tworzywie badawczym, względnie doprowadzą nas do obciążonych jednostronnością wniosków, pozostawiając na uboczu cały szereg nie mniej ważnych i istotnych problemów; Szereg dotychczasowych prac - pomijając te, które udostępniając, systematyzując i przeprowadzając wstępne zabiegi heurystyczne, posiadają wyłącznie walory faktograficzne - obciążony został w poważnym stopniu piętnem tych właśnie symplifikacji. Nie umniejsza to wprawdzie w niczym ich jednostkowej wartości. Stwarza jedynie konieczność dokonywania stałej weryfikacji poczynionych dotychczas badań i ich wzajemnych konfrontacji. Takie właśnie realistyczno-konstruktywne stanowisko zajęła amerykańska badaczka Sylvia Thrupp, podsumowując wyniki konferencji naukowej, jaką na temat ruchów millenarystycznych w krajach Trzeciego Świata i społeczeństwach klasowych Euroazji zorganizował w r. 1960 uniwersytet w Chicago 3". 35 S. l'hrupp, Millenial dreams (w:) S. Thrupp (ed.) Millenial in action: dreams A report in action. on the Conference Essays in comparative Discussion, study, "Com- parative studies in society and history", suplement 2, The Hague 1962, s. 11-27. �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 103 Spośród najbardziej i najczęściej rzucających się w oczy form tegoż redukcjonizmu, występujących w związku z badaniami ruchów społecznoreligijnych, wskazać można przede wszystkim na dwie z nich. Pierwsza polega na zbyt jednostronnym ujmowaniu zjawisk ze społeczno-ekonomicznej sfery rzeczywistości, w której wyłącznie tkwić mają źródła i istota pojawiających się ruchów. Ich występowanie związane jest wg tychże koncepcji, głównie z zaistniałą sytuacją dezorganizacji tradycyjnych systemów kulturowych, które poddane różnorodnym formom nacisków politycznych i administracyjnych, rodzą - w postaci reakcji bunty, rebelie, powstania, bądź sekty o ideologii rewolucyjno-religijnej. Podobny błąd wynika również z takiej interpretacji, której dyrektywą naczelną jest sprowadzanie przyczyn powstawania tych ruchów do rzędu naturalnych reakcji psychologicznych. Mają one być związane z niezaspokojonym a rozbudzonym dążeniem do stałego polepszania warunków ludzkiej egzystencji. Uczucie frustracji powoduje z kolei ucieczkę przed konkretnymi trudnościami w świat metafizycznej ułudy. Ten zwrot ku mistycyzmowi wynika bowiem z przeświadczenia o niemożności pokonania tych przeciwieństw losu, nawet przy zastosowaniu całego arsenału wypróbowanych środków racjonalnych. Te obie formy interpretacyjne nie mogą nas w pełni zadowolić. Nawet zestawione razem w taki sposób, by wzajemnie tworzyły niesprzeczny wewnętrznie system, nie wyzbędą się one swych podstawowych obciążeń redukcjonistycznych. Stosując bowiem taki punkt widzenia nie będzie można odpowiedzieć na pytanie - dlaczego w jednych sytuacjach, przy podobnych warunkach środowiska społeczno-ekonomicznego i tożsamych cechach ludzkiej natury - pojawiają się wspomniane ruchy, a w innych przypadkach w ogóle nie dochodzi do ich powstania. Dlatego też każdorazowo musimy zdać sobie sprawę z faktu, iż wszelkiego typu ruchy społeczno-religijne, z którymi zetkniemy się w trakcie badań, będą stanowiły wyłącznie jedne z wielu alternatywnych rodzajów reakcji na zmiany w kulturowym środowisku i przeobrażenia w całokształcie stosunków decydujących o ekonomiczno-społecznej strukturze określonego regionu. Z tych kilku powyższych uwag wynika całkiem jednoznacznie postulat takiego wypracowania ujęcia metodologicznego, które w procesie naukowego poznania ruchów społeczno-religijnych, a szczególnie ich źródeł oraz całokształtu czynników określających ich ethos - umożliwi, lub co najmniej zbliży nas do odpowiedzi na najbardziej kluczowe problemy. Nie miejsce tu na to, by dalej rozwijać powyższe zagadnienie. Problem ten bowiem postaram się omówić przy innej okazji. Tutaj chciałbym jedynie zwrócić uwagę na to, iż właściwego rozwiązania tego zagadnienia �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI szukać należy na drodze takiej analizy, która wnikając w naturę ruchu, w jego jądro, zachowa na wszystkich swych szczeblach holistyczne, całościowe spojrzenie. Realizacja tego programu będzie możliwa dzięki pogodzeniu tego aspektu, w którym poddawać się będzie analizie ideologiczne treści ruchów i związanych z nimi form instytucjonalnych, z tą stroną badań, która skoncentrowana jest na śledzeniu tych wszystkich sytuacji, w jakich~te treści świadomości społecznej ~ię artykułują, wchodząc w aktywne sprzężenie z całokształtem realiów konkretnych układów społeczno-ekonomicznych. Innymi słowy chodzi o to, by obejmując programem badawczym oba te aspekty - a więc czynnik ideologiczny, decydujący o kształcie metafizycznych założeń doktrynalnych określonego ruchu oraz czynnik przeobrażeń społecznego środowiska, w stosunku do którego ideologia ta ma pełnić transformacyjną rolę - ukazać ich wzajemne uwarunkowania i dynamikę obustronnych oddziaływań. Kompleksowe ujęcie dostrzegające całą głębię i złożoność problemu stanowi pewnego rodzaju wysublimowany ideał, tworzący w istocie jedną z podstawowych dyrektyw badawczych. Będzie ona w ten sposób organizować nasze poczynania, iż każdorazowe dokonywanie świadomego, acz arbitralnego wyboru jednego lub kilku aspektów do dalszych studiów, nie pociągnie za sobą utraty właściwej, szerokiej perspektywy "wszechzwiązku zjawisk". Tylko ona bowiem umożliwia utrzymanie właściwego wymiaru poczynionych uogólnień, stwarzając równocześnie możliwość podejmowania zagadnień z pogranicza wielu dyscyplin. Takie integratywne, a zarazem komplementarne podejście wydaje się szczególnie wskazane w odniesieniu do ruchów społeczno-religijnych, które same w sobie są zjawiskiem w najwyższym stopniu niejednorodnym, efemerycznym lecz dynamicznym, przebiegającym ponadto na różnych poziomach egzystencji i zachodzącym w różnych sferach świadomości. Sądzę, że właśnie na tym pograniczu będzie można pokusić się o wstępne określenie istoty mechanizmów, czynników i bodżców wyzwalających ogromne niekiedy potencjały energii społecznej, umożliwiającej pod hasłami mistyczno-religijnymi realizację działań militarno-powstańczych, organizacyjnych, czy też innych przedsięwzięć zmieniających dotychczasowe układy społeczno-kulturowe. Studia nad tego rodzaju problematyką, jak np. związek ruchów społeczno-religijnych z walką antykolonialną, procesami integracji zróżnicowanego etnicznie i językowo społeczeństwa, konstytutywną rolą mitu, charyzmatyczną osobowością przywódcy itp. - są dość utrudnione choćby tylko ze względów metodologicznych. Nie chodzi jednak o to, by badacz �Antropologic;na interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 10;] operował w sposób twórczy metodami kilku zaangażowanych w tę problematykę dyscyplin (w naszym przypadku religioznawstwa, etnografii, historii, socjologii), ale by u m i a ł właściwie wykorzystać dorobek pokrewnych dziedzin wiedzy. v. SYNTEZA - TERMINOLOGIA - KOMPARATYSTYKA Przeobrażenia społeczno-religijne w Trzecim Swiecie, a więc także wszelkie przypadki tzw. mesjanizmu kolonialnego, można rozpatrywać zarówno w pewnej "mikroskali", tj. na płaszczyźnie społeczności lokalnej plemienia, grupy religijnej, sekty itp., jak i w "makroskali", w porównawczym kontekście podobnego typu zjawisk w granicach regionu, prowincji, kraju, kręgu kulturowego czy kontynentu. Połączenie obu tych spojrzeń pozwala równocześnie uchwycie to, co specyficzne dla określonej kultury i formy ruchu, oraz to, co posiada znaczenie bardziej ogólne, wnosząc tym samym swój wkład do rozwoju teorii zmian kulturowych i ogólnej teorii kultury. Bardzo pozytywne i niezb~dne okazują się analizy tych zagadnień dokonywane z punktu widzenia poszczególnych ruchów, gdzie rekonstrukcje ich przebiegu wtopione zostają w kulturowy kontekst konkretnego środowiska społecznego. Będą to zatem studia o niepoślednim znaczeniu dla uzyskania szczegółowego, choć jednostkowego obrazu zachodzących przeobrażeń. Tego typu prace (choć nie wyłącznie) stanowić winny w zasadzie najwłaściwszą płaszczyznę wyjściową dla dociekań na pewnym wyższym poziomie generalizacji. Na tym bowiem szczeblu zakresy terytorialne i chronologiczne ulegają już znacznym przesunięciom, obejmując powyższą problematykę w ramach większych zespołów czaso-przestrzennych, zbliżając się tym samym do ujęcia typowego dla syntezy globalnej. Będą to niejako studia z kategorii historyczno-porówna wczych, czy "cross-culture-studies", a więc ujm uj ące całokształt badanych zjawisk w makroskali i w wymiarze synchronicznodiachronicznym. Niestety, uważna kwerenda po literaturze przedmiotu wykaza!a, iż w tej ostatniej kategorii prac dominują zdecydowanie takie publikacje, które stanowią totalną syntezę lub przegląd mesjanizmów całego Trzeciego Świata. Szereg z nich wykracza przy tym nawet daleko poza ten rejon, obejmując także obszar średniowiecznej i nowożytnej Europy oraz starożytnego Śródziemnomorza. Brak natomiast etapów pośrednich, tj. przekrojowych studiów ograniczonych do pewnych konkretnych regionów geograficzno-kulturowych, czy etniczno-historycznych. Fakt ten zdecydowanie odbił się na wartości osiągniętych już rezultatów 36. 3G Tego typu studiów bylo zaledwie kilka i dotyczyły one jedynie niektórych ob- �106 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI Te dwie strony badań nad przemianami społeczno-religijnymi w krajach Trzeciego Swiata odpowiadają w myśl niektórych tradycyjnych jeszcze poglądów rozróżnieniu, jakie czyni się między zakresem etnografii z jednej strony, a etnologii czy antropologii - jako dyscyplin nadrzędnych - z drugiej. Pierwszy wariant - studia w "mikroskali" - miałby stanowić wyłączną domenę badań etnograficznych, które poprzez rzetelne, szczegółowe studia monograficzne i przyczynkarskie dostarczyć winny materiału pomocnego komparatystycznym rozważaniom etnologicznym (antropologicznym) umożliwiającym konstruowanie teorii. Taki podział kompetencji jest jednak zabiegiem sztucznym, czysto formalnym i nieodpowiadającym aktualnemu samookreśleniu się etnografii, której zresztą ramy w szeregu krajów i środowisk naukowych pojmowane są odmiennie. Poza tym wiadomo przecież, iż zakresy tematyczne przedmiotu badań, ani też jego współrzędne czaso-przestrzenne nie określają granic między poszczególnYmi poziomami nauki o człowieku i jego kulturze. Szczeble te bowiem wyznacza jedynie stopień wnikliwości i precyzyjności analizy, umożliwiającej przechodzenie od empirii do abstraktu, od faktu do modelu lub struktury, oraz od konkretu i kontekstu do teorii. Tymczasem poczynania takie, zmierzające do ustalania twierdzeń o charakterze nomologicznym, napotykają niejednokrotnie na mniejsze trudności w badaniach "mikrostruktur", aniżeli jednostek wyższego rzędu. Pozytywnych przykładów dostarcza nam m. in. praktyka badawcza i doświadczenia kierunków funkcjonalnego i strukturalnego. Również w środowisku specjalistów zajmujących się ruchami społeczno-religijnymi istnieje nurt preferujący tezę, w myśl której antropologiczna interpretacja mesjanizmu czy millenaryzmu winna wyjść od drobiazgowej analizy pojedyńczych przypadków, rozpatrywanych we właściwych im układach odniesienia 37. Tylko bowiem tą drogą dojść będzie można do pewnych teoretycznych przemyśleń i stwierdzeń weryfikowalnych w trakcie analizy innych przypadków jednostkowych. Z postulowaną koniecznością przejścia do dalszego etapu uogólnienia wiąże się kwestia weryfikacji aparatury terminologicznej i jednoznacznego szarów czarnej Afryki oraz Nowej Gwinei i Melanezji; por. E. Andersson, Messianic movements in the Lower Congo, "Studia Ethnographica Upsaliensa", Upssala 14: 1958; K. Schlosser, Propheten in Afl'ika, Braunschweig 1949, P. Worsley, The trumpet sha!! sound. A study of cargo cults in Me!anesia, London 1957; B. G. M. Sundkler, Bantu prophets in South Africa, London - New York - Toronto 1964; B. Halas, I.e separatisme religieux en .4.frique Noire, Paris 1965. 37 H. Siverts, (rec.) V. Lanternari, The religions of the Oppressed, A study of modern messianic cults, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 456. popu!ar �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 107 ustalenia treści poszczegól~ych pojęć. Trudności nomenklaturalne są w naukach humanistycznych powszechne. W naszym przypadku pogłębia je systematycznie ilościowy wzrost coraz to nowych określeń wprowadzanych przez bieżącą literaturę przedmiotu, tworzoną w ramach kilku, zajmujących siG tym problemem dyscyplin. Ta duża dowolność w formułowaniu nowych terminów i pewnego rodzaju niefrasobliwość w sposobie ich stosowania, utrudnia wydatnie proces poznania naukowego. Szereg nazw, wyrażeń i zwrotów używanych jest wymiennie, przybierając charakter synonimiczny, a równocześnie wieloznaczny. Inne znów stosowane są w kilku różnych znaczeniach w zależności od tego, jaką dyscyplinę, a w jej ramach kierunek, czy specjalność, dany badacz reprezentuje. Wszystko to razem doprowadza do wielu nieporozumień, jałowych nieraz dyskusji oraz prawdziwego zamętu terminologicznego i pojęciowego, pogłębionego w dodatku przez niefortunny wpływ języka potocznego. Używane w artykule dość enigmatyczne, ale o szerokim zakresie, określenie - "ruch społeczno-religijny", posiada już w literaturze przedmiotu k i I k a d z i e s i ą t odpowiedników. Ich właściwy sens nie zawsze jest zrozumiały nawet w pełnym kontekście wywodów konkretnej pracy i autora. Do najczęściej spotykanych należą np. ruchy lub kulty zbawienia, natywistyczne, millenarystyczne, chiliastyczne, mesjanistyczne, profetyczne, rewiwalistyczne, rewitalistyczne, synkretyczne i eschatologiczne. Na podobnego typu zjawiska, występujące wszakże w społeczeństwach złożonych, historycy i socjologowie ukuli dodatkowo takie nazwy jak: formacja sekciarska, kryzysy religijne, społeczne rebelie, ruchy odrodzeniowe, apokaliptyczne i wiele, wiele innych 38. Nie wdając się tu w szczegółową analizę wymienionych wyżej określeń można stwierdzić, iż ich człony przymiotnikowe odnoszą się tylko do jednej, za każdym razem innej cechy znaczonej przez ten termin klasy zjawisk. W rzeczywistości zaś każdy "ruch" czy "kult" jawi się nam jako pewien zespół najrozmaitszych cech, których wzajemne stosunki ustalić może dopiero drobiazgowa analiza. Natomiast wybór nazwy jednego z elementów tego zbioru i podniesienie jej do rangi uniwersalnego terminu nie wydaje się zabiegiem uzasadnionym 39. Przykład powyższy ilustruje różnorodność, niedoskonałość i prowizo- 38 Par. hasło a natywiźmie (w:) Encyclopaedia Britannica, Chicago - London Toronto, 1960, t. 16, s. 162; W. La Barre, Nativism, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) A dictiona1'y of the Social Sciences, New York 1965, s. 458; tenże, Revitalization Mo· vements, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) op. cit., s. 602. 39 Por. A. Posern-Zielióski, op. cit., s. 361-364. �lOS ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ryczność aparatury terminologicznej. Wynika stąd pilna potrzeba uściślenia nomenklatury, precyzyjniejszego ustalenia treści poszczególnych określeń. W przeciwnym bowiem razie nie będzie można pozytywnie rozwiązać problemu klasyfikacji i typologii tychże ruchów. Prób tego rodzaju było już kilka 40, ale przeważnie polegały one na konstruowaniu hierarchii idealnych typów i modeli ruchów społeczno-religijnych w oparciu o selektywnie i arbitralnie wybrane elementy treści czy formy. Bliższa konfrontacja tych schematów z materiałem empirycznym wykazała braki i niedokładności w doborze kryteriów taksonomicznych. Nie uwzględniał on bowiem całokształtu historycznego i społeczno-kulturowego kontekstu oraz możliwości ~woluowani'"atychże samych ruchów od jednych ił priori wydedukowanych form - ku drugim. Słowem, niefrasobliwość terminologiczna spowodowała tak dalekie zmistyfikowanie badanych zjawisk, iż raz jawiły się one w postaci bardziej jednorodnej niż w rzeczywistości, to znów okazywały się tak wewnętrznie zróżnicowane, jakby w istocie nie należały do tej samej kategorii badawczej. W wielu przypadkach mieliśmy więc do czynienia po prostu z fikcją heurystyczną, której wykrycie nastręczało nierzadko badaczom sporo trudności. Studia nad społeczno-religijnymi przemianami w krajach Trzeciego Świata nabierają odmiennej specyfiki w zależności od tego, czy prowadzone są przez badaczy miejscowych, czy też przez naukowe ośrodki europejskie. Zdawać by się mogło, iż izolacja, brak bezpośredniego kontaktu ze środowiskiem społeczno-kulturowym będącym przedmiotem zainteresowania, stawia badaczy Starego Świata na z góry straconych pozycjach. Tymczasem poza skromnymi możliwościami prowadzenia własnych badań terenowych w ramach specjalnie organizowanych ekspedycji, rozpościerają się przed nami perspektywy szerokich studiów porównawczych~ etnohistorycznych, studiów analitycznych, teoretycznych, reinterpretacyjnych i weryfikacyjnych, w oparciu o zebrane dotychczas przekazy źródłowe 41. Coraz częściej podkreśla się słusznie zbyt mały stopień wykorzystania opublikowanych już materiałów terenowych, które po to były przecież zbierane, by służyły jako tworzywo do dalszych studiów komparatystycznych 42. 40 Do najbardziej znanych należą klasyfikacje R. Linlana, A. F. C. Wallace i M. I. Pereira de Queiroz, por. przyp. 33. 41 Odnośnie do zagadnień "amerykanistycznych" problem ten Gmawia M. Frankawska, Zadania i potrzeby polskiej amel'ykanistyki w zakresie etnografii, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 238-243; tenże, Etnograjia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej "Lud" 53: 1969, s. 121-125. 42 A. Hultlu'anz, op. cit., s. 98. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 109 Praktyka badawcza uczy, iż studia tego rodzaju wnieść mogą także swój niebagatelny wkład w naukowe poznanie procesów rządzących kulturą. Pewne oddale.nie czy swego rodzaju zwiększenie perspektywy spojrzenia sprzyja obiektywizmowi i pozwala często wyraziściej oraz z nie typowej strony ujrzeć przedmiot swych naukowych dociekań. Większość dotychczasowych prac teoretycznych i komparatystycznych posiada taki właśnie charakter. Wspominałem także i o tym, że tubylcze ruchy społeczno-religijne związane były zasadniczo z określoną fazą kolonialnej epoki - i dziś, wraz z upadkiem tego systemu, szereg z nich należy już do przeszłości. Ponieważ jednak w czasach im współczesnych nie wzbudzały one przeważnie większego zainteresowania 4'3, nie tylko trzeba zrekonstruować dzieje tych ruchów, ale poddać je antropologicznej wiwi- sekcji w oparciu o rozproszone informacje zawarte w najrozmaitszego typu źródłach "zastanych". Zadanie to spełnić mogą doskonale badacze pracujący z dala od terytoriów swej specjalizacji. Wyręczą dzięki temu swych kolegów z Trzeciego Swiata, którzy zaabsorbowani śledzeniem dokonywujących się tam współcześnie przemian społeczno-kulturowych, mniej uwagi poświęcić mogą studiom etnohistorycznym. Tego rodzaju studia, przy umiejętnym adaptowaniu szeregu spowbów postępowania badawczego historii - wnoszą także niemały wkład do rozwoju religioznawstwa. W szczególności zaś wzbogacają historię religii i jej subdyscyplinę z pogranicza, którą zwykło się już w Polsce określać mianem religioznawstwa etnograficznego lub etnografii religioznawczej, a na Zachodzie -- antropologią religii (anthropology of religion) czy też odpowiednio etnologią religii (religious ethnology, ethnologia religiosa, ethnologie des religions). Badając nowożytne ruchy społeczno-religijne posiadamy możliwość śledzenia dróg tworzenia się nowych systemów religijnych i poznawania procesów synkretyzacyjnych. Uzyskany materiał porównawczy nie tylko pozwala poddać szerszej analizie podobnego typu ruchy ze średniowiecza 43 Chlubny wyjątek stanowi np. północnoamerykański badacz James Mooney, który w /aledwie SZlcŚĆ lilt po upadku ostatniej fali ..Tańca Duchów" (l890 r.) opublikował kilkaset stron liczącą monogmfię tego społeczno-religijnego ruchu Indian USA. Praca ta zawiera materiał zebrany w dużej mierze ..na gorąco", drogą autopsji i iJezpośrednich rozmów. Uzupełniona licznymi wypisami źródłowymi - stanowi ona clo dzisiaj podstawową publikację dla wszystkich studiujących zagadnienia mesjanizmu Indian R(Jwnin i Prerii. Por. J. Mooney The Ghost-Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, ..Annual Report of the Bureau of Ethnology. Smithsonian Institution" 14: 1li92!189:3, p. 2. Wasllington 1396. �no ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI i starożytności, ale okazuje się przydatny nawet w badaniach nad genezą wielkich światowych religii uniwersalistycznych: chrześcijaństwa, islamu i buddyzmu, a z kręgu religii narodowych przede wszystkim - judaizmu. Wymienione tu systemy religijne w swej początkowej "fazie były przecież specyficzną formą ruchów mesjanistycznych o postępowym społecznym programie i typowo synkretycznej ideologii. Trudno nie wskazać także na powiązania między badaniami ruchów społeczno-religijnych a etnografią (antropologią) stosowaną. Ta ostatnia coraz częściej włącza się w szerokim zakresie w nurt dyscyplin praktycznych, pomocnych przy właściwym kierowaniu życiem społecznym i kulturalnym. Poprzez swe trafne diagnozy dostarcza ona dyrektyw postępowania, wskazuje i określa sposoby wprowadzania bezkonfliktowych innowacji kulturowych, jest pomocna przy likwidacji trudności adaptacyjnych 44. W odniesieniu do współczesnych ruchów" społeczno-religijnych i sekt niejednokrotnie jej ekspertyzy umożliwiły porzucenie przez ich zwolenników poczynań podbudowanych irracjonalnymi względami. Naprowadzały one w zamian na konkretną działalność gospodarczą i społeczną, zmierzającą do modernizacji tradycyjnego sposobu życia. Uśmierzały także niebezpieczeństwa związane z pewnymi charakterystycznymi dla okresów przejściowych deformacjami czy dewiacjami kulturowymi, które graniczą często z objawami patologii społecznej. Oczywiście inne cele przyświecały władzom kolonialnym, dbającym o likwidację w zarodku wszelkich buntowniczych przejawów niesubordynacji, inne stawiali sobie misjonarze zabiegający o neofitów, do innych wreszcie dążyły wyrosłe na gruzach imperiów kolonialnych rządy mło.dych państw, walczące z uciążliwymi tendencjami separatystycznymi. W każdym jednak z tych przypadków skuteczność i trafność antropologicznych ekspertyz była dowodem tego, iż nauka o człowieku i jego kulturze równie mocno tkwi w czasie minionym, co we współczesności, i w równym stopniu kładzie nacisk na refleksję teoretyczną, co na badania praktyczne - społecznie użyteczne. Ruchy społeczno-religijne Trzeciego Swiata wybrane jako przedmiot antropologicznej analizy dostarczają badaczowi okazji do zgłębienia bardziej uniwersalnych, elementarnych problemów. Znaleźć wśród nich można bez trudu szereg takich kluczowych zagadnień, których właściwe rozwiązanie wydaje się istotne z punktu widzenia ogólnej teorii zmian kulturowych. Na" przykładzie przebiegu tych ruchów można mianowicie z powodzeniem doskonalić badania nad regularnością i realnością procesów 44 B. Malinowski, Dynamika Warszawa 1958, s. 197. przemian kulturowych, (w:) Szkice z teorii kultury, �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 111 dyfuzji kulturowej, przenikania idei i tworzenia się w wyniku procesów synkretyzacji - z pozoru eklektycznych, lecz w zasadzie zwartych systemów. Studia porównawcze nad ruchami wyrosłymi niezależnie od siebie, w odmiennych środowiskach kulturowych i geograficznych, dostarczają nam materiału do przemyśleń nad istotą powstawania podobnych, czy wręcz identycznych rozwiązań kulturowych 45. Ponadto stanowią one dobrą próbkę dla studiów nad szerszym "kulturologicznym" problemem historycznych związków między religią a rewolucją z jednej strony, oraz religią a konserwatyzmem społeczno-kulturowym z drugiej 46. Większość tych ruchów jest w skali "wielkiej historii" tylko małym zdarzeniem, niemal marginalnym epizodem, przebiegającym z dala od głównego nurtu wydarzeń politycznych i gospodarczych. Jednakże dla etnografa, socjologa czy religioznawcy zjawiska te stanowią jakby "eksperymentalną próbkę" dynamiki zmian, probierz odsłaniający w szczególnie drastyczny i wyrazisty sposób źródła oraz przebieg kulturowych, społecznych i rasowych konfliktów w łonie tradycyjnych społeczności tubylczych, poddawanych indoktrynacji "zachodniej cywilizacji" i włączonych w sferę kapitalistycznego rynku. Podsumowując powyższe rozważania warto raz jeszcze podkreślić symptomatyczną tendencję metodologiczną zauważalną również w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Tendencja ta polega w głównej mierze na wzajemnym zbliżaniu się postaw i metod badawczych wypracowanych w toku studiów nad społecznościami o niskim stopniu rozwoju technologii, do tych, jakie typowe były dotąd dla badań wysoko zorganizowanych społeczeństw przemysłowych. Zbliżenie to posiada charakter bilateralnej, twórczej wymiany doświadczeń. Z jednej strony szuka: się możliwości zastosowania technik sprawdzonych już w trakcie studiów nad np. wielkimi religiami światowymi czy narodowymi, ruchami aysydenckimi i sekciarskimi, do badań tradycyjnych wierzeń i wyrosłych na ich gruncie ruchów społeczno-religijnych. Z drugiej natomiast strony postawy i metody wypróbowane w Trzecim Świecie okazują się przydatne, po niewielkiej adaptacji, do analizy np. nowych rewolucyjnych ideologii powstających w łonie afroamerykańskich społeczności Stanów Zjednoczonych, do mediewistycznych dociekań nad chrystianizacją "barbarzyńskiej" Europy, a nawet do rozważań nad filozofią polskiego mesjanizmu 47 lub interpretacji świeckiego "kultu" przywódców politycznych. R. H. Lawie, An introduction to cuUuml anthropology, New York 1956, s. 377. V. Lanternari, Reply, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 462. 47 Por. A. Walicki, Fiiozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli społeczno-reiigijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970, s. 9-22; S. Piekarczyk, Bar45 4G barzY1icy i ch1·ześcijfl1istwo. nów, Warszawa 196fJ,passim. Konfrontacje społecznych postaw i wzorów u Germa- �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ten widoczny przejaw jakby wewnętrznej integracji, rozumianej jako zacieranie się różnic, a raczej granie, między nauką o kulturach społeczeństw prostych i kulturach społeczeństw złożonych jest zarówno wynikiem teoretycznych postaw współczesnej antropologii, jak i konse·kwencją postępującej wspólnoty dziejów całej ludzkości. ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF SOCIO-RELIGIOUS MOVEMENTS IN THE THIRD WORLD. APPRECIATION AND PROPOSITIONS (Summary) Problems of ethnography in the Third World still retain their specific character, apparent both in works showing "traditional" cultures and in those which portray the dynamics of contemporary transformations. These aspects represent the two extremes on the scale of the socio-cultural development of the Third World, between which there lies a whole area of research, not yet suffic'iently examined. The gaps are filled by ethno-historical-acculturation studies, intended to reconstruct the ethnical history of various regions and to analyse the mechanisms of cultural changes taking place under the influence of acculturation processes. To this category belong researches devoted to changes in traditional religious consciousness, concentrating on the problem of syncretism, contamination and interference of different ideological systems. Syncretic sects, autonomous native churches and dynamic socio-religious movements, ofter called messianic, are the social expression of the birth of a new consciousness. Research into these movements encounters numerous obstacles resulting from the sparsity of source material, from ambiguous nomenclature, imperfect methods of classification, overestimation of analogies and underestimation of characteristic features in comparative studies, and finally from the small amount of synthetic cross-sectional works restricted to concrete geographico-cultural and ethno-historical regions. In the first place it is necessary to reconstruct the development of the individual movements, but this historical reconstruction should be for the anthropologist a point of departure towards further reflections, leading to generalizations. This aim may be realized by way of the cooperation of a number of fields, thus eliminating the subjectivism of individual disciplines and the ostensible antinomy between specializations designed to examine simple societies on the one hand. and complex societies on the other. The platform integrating results from the various fields is anthropology, which portrays socio-religious movements holistically, thus counteracting vulgar reductionism. The purpose of this kind of interpretation is to show the phenomenon under examination in connection with all the social, cultural, historical and economic factors which conditioned it. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 113 Therefore, when researching into socia-religious movements, such a programme of investigations should be applied, which embraces on the one .hand the factor of ideology determining the form of the doctrinal premises, and on the other handthe factor of transformation of t.he social milieu, in relation to which ideology is to fu~fil a transformative role. Only then will it be possible to show the dialectic conditioning of these factors and lhe dynamics of their reciprocal influences. In conclusion the author discusses the significance of research into socioreligious movements with respect to the theory of cultural changes, and in particular to the theory of acculturation, also mentioning the importance of studies into diffussion and independent analogies, and finally, the connection of this field of study with lhe l'eligious ethnology and applied ethnography. 3 - Lud. t. ~;;. 1971 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2861e890594b4b02711b3eba52b53507.pdf d791d1963c4490849d8f628add5323c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1283 Title A name given to the resource Antropologiczne problemy kultury współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zadrożyńska (KEIAK, UW, W-wa) Antropologiczne problemy kultury współczesnej 1 Jednym z niełatwych do rozstrzygnięcia, choć zapewne ogromnie cieka­ wych, antropologicznych problemów kultury współczesnej jest klasyfikacja i interpretacja zjawisk kulturowych. Należą one przecież nie tylko do natural­ nego otoczenia badacza lecz ponadto o ich skomplikowaniu stanowią niezli­ czone przetworzenia form i przemieszanie treści. Złożoność owa i brak dystan­ su utrudniają wyodrębnienie ich strukturalnego obrazu, tzn. ogólnych reguł rządzących współwystępowaniem i komplementarnością form i treści kultury. A jednak obraz ten można naszkicować. Można też wstępnie określić zasady powiązań między z pozoru chaotycznymi przejawami kultury. Wyjaśnianie ich natomiast za pomocą analogii do faktów jeszcze niedawno charakteryzujących kulturę ludową prowadzi zazwyczaj do uproszczeń. Należy zatem pójść w in­ nym kierunku. Współcześnie kulturowe treści przenikają przez wiele środowisk społecz­ nych. Wynika z tego, że bezpośredni ich przekaz, ta szczególna cecha, którą charakteryzowano do niedawna właśnie kulturę ludową, znakomicie może funkcjonować w obrębie kultury mieszkańców miast, jak również mieszkań­ ców wiosek, osad, miasteczek i osiedli. A więc wszędzie mogą się tworzyć zmienne, choć nie dowolne, konfiguracje kulturowych rozstrzygnięć. Zatem wszędzie można się spodziewać ich występowania, a każde zjawisko życia współczesnego - już upowszechnione czy jeszcze wyjątkowe - staje się tym samym przedmiotem antropologicznej refleksji.Każde bowiem zjawisko życia współczesnego wynika z norm i zasad utrwalonych wprawdzie w jednostko­ wych systemach wartościowań lecz wywodzących się ze społecznego doświad­ czenia wartościującego. Polska codzienność oferuje wiele doskonałych przykładów wymagających stosowania zróżnicowanych układów interpretacyjnych. Wymaga to także każ­ dorazowego formułowania wykorzystywanych zasad teoretycznych. Zastana­ wiałam się do tej pory nad dwoma przypadkami, wystarczająco już powszech­ nymi, aby ich obraz uznać za kształt kulturowo wyraźny i uchwytny. Pierwszym z nich jest umownie nazwane zjawisko „codzienności kolejki", drugim zjawi­ sko „skalanych murów". Każdy z tych przypadków wymaga przywołania inne­ go rodzaju założeń i teoretycznych związków. „Codzienność kolejki", to przede wszystkim materiał do antropologicznych analiz kultury (w jej algebraicznie Artykuł został złożony do druku na początku 1989 r. Niestety, z niezależnych od nas przyczyn nie mógł być opublikowany wcześniej. Zmiany zachodzące w Polsce sprawiły, że dziśodbieramy go miejscami jak zapis historii, rejestrujący odłegłe fakty z naszej rzeczywistości. Innym świadectwem historycznych już wydarzeń jest, korespondującą z tym tekstem, otwarta w czerwcu l'i°l r. w warszawskim Muzeum Niepodległości (al. Solidarności 62) wystawa ukazująca „Sztukę ulicznych szablonów". Autorzy: .huoslaw Kolczyński (scenariusz)i Krzysztof Sabak (zdjęcia). Jest ona „próbą udokumentowania zjawiska rodzącego się i ginącego na naszrch oczach. Bardzo prawdopodobne, że okaże się nawet symbolicznym progiem jej przechodzenia z teraźniejszości do przeszłości" (z„Katalogu" Wystawy) - przyp. Redakcji. �22 ANNA ZADROŻYŃSKA bezwzględnym pojmowaniu) jako zbioru reguł nałożonych na naturę. „Skalane mury", to głównie obszar jakby wnętrza samej kultury, jej własnych relacji uruchomiających składniki światopoglądów, takie jak skalanie, sacrum, chaos, rekreowanie itd. Antropologia kolejki wymaga odwołania się do podstawowych założeń związanych z naturą człowieka. Zasadnicza a użyteczna tu teoria może mieć w zarysie następującą postać: - człowiek jest nie tylko zwierzęciem terytorialnym lecz także zwierzęciem społecznym; z natury rzeczy wszystkie zwierzęta społeczne muszą ustalać w grupie hierarchię, która stanowi podstawę ich organizacji określającej prawa i obo­ wiązki każdego osobnika; tym samym hierarchia ta ustanawia porządek społe­ czny i umożliwia psychologiczny ład; żadna społeczność terytorialna zwierząt społecznych nie rządzi się całkowitą równością społeczną. Wnioskiem płynącym z tych przesłanek, przy dodatkowym uwzględnieniu przesłanki, że po drugiej wojnie światowej w Polsce oficjalnie, teoretycznie i ideologicznie hierarchia społeczna została zniesiona, staje się oczywista ko­ nieczność kreowania w takim społeczeństwie innych hierarchii. Będą one za­ tem zmienne, okazjonalne, arbitralne, oparte na przypadkowych lub niejedno­ rodnych kryteriach. Sama natomiast hierarchia okaże się tworem w najwy­ ższym stopniu nietrwałym. A więc podstawowym założeniem w antropologicznym rozważaniu takiego tworu współczesnej kultury, jakim jest sklepowa kolejka, staje się założenie ojej hierarchicznej konstrukcji. Jest to jednak zorganizowanie dość specyficz­ ne. Cóż bowiem się dzieje w kolejce? Oto na długo przed otwarciem sklepu (gdy chodzi o sklepy spożywcze - kolejki bywają tworami kilkugodzinnymi, w przypadku jednak sklepów z towarami przemysłowymi zdarza się, że społe­ czność kolejkowa stanowi organizację wielotygodniową a nawet wielomiesię­ czną) schodzą się ludzie i ustawiając się w kolejności przybycia zyskują swe miejsce w tworzącej się społeczności. Miejsce to określa prawo do nabycia niezbędnych lub tylko potrzebnych dóbr. Wszystkie w zasadzie kolejki wyka­ zują ten sam schemat organizacyjny. Dlatego wydaje się, że można posłużyć się jednym z ich rodzajów w celu jaśniejszej analizy. Z obserwacji wynika, że najbardziej dynamiczna, jednocześnie też najbardziej efemeryczna, jest kolejka powstająca pod sklepami mięsnymi - gdyż tu akcja rozstrzyga się niekiedy błyskawicznie, efemeryczna - gdyż jej rozpadanie się staje się często zacząt­ kiem nowego formowania. Tu bowiem towar dostarczany jest dwa razy dzien­ nie (z wyjątkiem sobót, gdy te zwyczajne reguły podlegają modyfikacji), dwa razy dziennie więc porządkuje się grupa konsumentów, klientów, oczekujących. A zatem główną, z pozoru podstawową hierarchię, wyznacza kolejność przybycia pod sklep. Jednak od czoła kolejki z czasem zaczynają się pojawiać początkowo nieliczne symptomy zakłócenia takiego porządku. Przybywają bowiem różni „uprzywilejowani": zwykli staruszkowie, zwykli inwalidzi, szczególny rodzaj kalekich staruszków (kombatanci), kobiety z małymi dzieć­ mi, kobiety brzemienne, opiekunowie społeczni inwalidów, staruszków i kom- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 23 batantów itd. Im godzina otwarcia sklepu bliższa, tym ów organizacyjny szum znaczniejszy. Są to więc dwie kolejki, uformowane według odmiennych kryte­ riów, choć w obydwu obowiązuje również zasada kolejności przybycia. Są to także grupy względem siebie wielce antagoniczne, potencjalni przeciwnicy w walce o pokarm. Potencja ta ujawnia się jednak trochę później. Natomiast nie znamy wypadku, aby owa wstępna utajona jeszcze agresja dała się rozładować. Nawet usilne próby jakiegoś pacyfisty, tłumaczenia, zręczne i finezyjne żarty doświadczonego socjologa kierującego agresję ku istocie problemu nie były w stanie rozładować narastającego wybuchu, zahamować kłótni, obezwładnić przeciwników. W najlepszym razie pozostawały już tylko dotkliwe złośliwości obydwu stron. Należy więc uznać, że w tym przypadku emocje jednostek stymulowane obecnością otoczenia i warunkami tego szczególnego polowania znajdują ujście wyłącznie w objawach agresji, w obnażaniu kłów w trakcie zbliżania się do celu. Można by zatem uznać, że taki układ jest również pewnego rodzaju upo­ rządkowaniem, dychotomiczną organizacją, w której „zwyczajni" zostali prze­ ciwstawieni „uprzywilejowanym". Nie jest to jednak uporządkowanie, gdyż ładu nie tworzy. O tym świadczy chaos, zdenerwowanie ludzi, kłótnie już przy zakupie. Psychologowie określają tę sytuację mianem konfliktogennej, frustru­ jącej, stresującej. Jej bowiem efektem jest przede wszystkim agresja. Czym więc jest ten nieład? Przywołane powyżej przesłanki pozwalają na wstępną antropologiczną interpretację. Potrzeba jednak jeszcze kilku informacji, by takie wyjaśnienie miało podstawy. Apogeum wydarzeń następuje z chwilą przystąpienia do sprze­ daży, gdy okazuje się, że dostarczonych dóbr jest o wiele za mało, by wszy­ stkich oczekujących można usatysfakcjonować. Zatem trzeba to nienasycenie ograniczyć. I tak ograniczają je zasady kartkowej reglamentacji. Pozornie więc wszyscy zyskali te same prawa, pozornie społeczna równość w podziale dóbr może być zachowana. Pozornie - gdyż w obydwu grupach znajdują się posia­ dacze rozmaitych kartek, jedni zachłannie wykupują całe przydziały, inni ograniczają się do części kontyngentu, jedni mogą kupować „dobre" mięsa (chorzy na cukrzyce czy niewydolności wchłaniania), innym pozostaje cokol­ wiek. A więc z chwilą rozpoczęcia sprzedaży dochodzą dogłosu przynajmniej trzy elementy owej szczególnej sytuacji: równość lecz także ograniczenie przy silnej świadomości własnego albo cudzego uprzywilejowania. To uprzywilejo­ wanie ma za podstawę zarówno elementy jakościowe sytuacji ludzi, jak ele­ menty ilościowe zakupów. Nie rozdziela ono zatem całej grupy oczekujących w dwu kolejkach na wyraźne społeczności, lecz tworzy różne zbiorowiska, których racją bytu (czasową) są odmienne zasady. Niemniej „uprzywilejowani" czują się uprzywilejowani, czują prawo do przywileju. Tym samym wyraźnie się przeciwstawiając całej reszcie zwyczajnych kolejkowiczów. Ci bowiem swych praw do zakupu upatrują wyłącznie w zajmowanej kolejności. Powstaje w konsekwencji jeszcze inna zasada, regulująca prawa „zwyczajnych" i „uprzywilejowanych": np. na pięciu „zwykłych" jeden „uprzywilejowany" ma prawo dokonać zakupu. Wyrównana zostaje jakość przywileju ilością zwy- �24 ANNA ZADROZYŃSKA kłości. To jednak nie są elementy jednego zbioru, dlatego ich ekwiwalentność jest wyłącznie pozorna. A o tym świadczy finał tak zorganizowanego hadlowego wydarzenia. Im mniej towaru na ladzie, półkach czy w skrzyniach, tym dosadniejsze słowne rekompensaty odbieranych praw. Okazuje się, że wtłoczeni w tę hierar­ chiczną klasyfikację ludzie w ogóle nie cenią kombatantów zasłużonych na frontach ostatniej wojny, niedołężnych staruszków, szczególnie inwalidów pierwszej grupy, ludzi upośledzonych umysłowo itd. Objawia się nagle zwy­ rodnienie rodzaju ludzkiego charakteryzujące się całkowitą obojętnością na sytuację innych, zapomnieniem wieków cywilizacji, osiągnięć nauki. Znika moralność. Celem staje się kęs mięsa (albo inne dobro). Jane Goodall, badając szympanse żyjące na wolności stwierdziła, że egoizm pożądania pokarmu stanowi cechę odróżniającą zwierzęta od ludzi. Jeżeli jednak obserwujemy ją także u ludzi, jakie warunki są w stanie ją wydobyć i co jest w stanie ją zniwelować? Pytania te prowadzą ku kulturze. Jeżeli ze względów biologicznych gatunkowi ludzkiemu właściwa jest hierarchia społeczna, to jej administracyjne zniesienie powoła inne mechani­ zmy zmierzające do każdorazowego porządkowania się ludzkich grup, gdy zaistnieją. We współczesnych społeczeństwach grupy tworzą się z tak różno­ rodnych powodów, że i kryteria ich zorganizowań muszą być rozmaite. Są to jednak, jak się zdaje, tylko różnice szczegółów. Zasady, choć rozchwiane, zmierzają do pewnej charakterystycznej konsekwencji, wyraźniejszej może w przeszłości lecz i teraz uchwytnej. Najogólniej - tą zasadą porządkującą są normy strzegące porządku biologicznego: człowieka, płci, dynastii, wieku, grupy społecznej, narodu, rasy. Ponieważ nie dało się utrzymać tak oczywiście naturalnych kryteriów społecznej klasyfikacji, zastąpiono ją w Polsce, w myśl ideologii równości, kryteriami znaczenia człowieka dla społeczeństwa. Te jednak, jak wiadomo, nie są oczywiste. Natomiast są subiektywne i często arbitralne. I oto nie ma w Polsce sklepów (by powrócić do problemu kolejek) wyłącznie dla Polaków, tylko dla Cyganów, jedynie dla Żydów, wyłącznie dla brzemiennych kobiet. Są natomiast sklepy, gdzie mają prawo kupna tylko posiadacze specjalnych legitymacji, instytucje, wojskowi, gdzie kupuje się za niepolskie pieniądze itd. A zatem są to właśnie kryteria hierarchizacji, klasyfi­ kacji, uprzywilejowania. Tę także cechę wykazuje kolejka. Kolejka bowiem korzysta z kryteriów społecznych, które wcale nie są oczywiste jako kryteria porządkujące. Sama sytuacja zdobywania pożywienia należy do biologii. Sposób zaś zaspokojenia tej potrzeby wymaga już w społe­ czeństwach ludzi rozstrzygnięć kulturowych. Zatem w społeczeństwach trady­ cyjnych, wioskowych, plemiennych na wyraźne cechy biologiczne (płeć, wiek, kolor skóry) nałożono normy kulturowe jasno określające prawa i obowiązki. Pozycja społeczna, jako efekt funkcjonujących norm, była także w sposób nierozerwalny powiązana z wyróżnikami biologicznymi. Współczesna klasyfi­ kacja ludzi, ich hierachia, a zatem także prawa i obowiązki jednostek określane są według norm stanowionych arbitralnie przez grupę rządzących. Z pozoru brany jest pod uwagę wiek, stan zdrowia czy płeć (więc cechy biologii). �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 25 W rzeczywistości obowiązuje społeczna ocena wartości człowieka, jego za­ sług, praw i obowiązków. O tym decyduje legitymacja. Legitymację wydaje urząd. A zatem te normy nie zostały nałożone na naturę. Są dowolnie ustano­ wione w społeczeństwie przez tych, którzy nim rządzą. Konsekwencją tych reguł, tych kryteriów hierarchizacji staje się chaos, gdyż w zależności od przewidywanych zysków można się powoływać na najbardziej odmienne, naj­ bardziej sprzeczne zasady, mogące dać prawo uprzywilejowania. Powstaje sytuacja permanentnej dezorganizacji ogólnej, chociaż przewijają się w niej fragmentaryczne wątki jakieś zorganizowań. A zatem kolejka - to biologiczna sytuacja zdobywania pożywienia. Zagro­ żenie (niekoniecznie głodem, psychologiczna świadomość braku wystarczy) niszczy normy kultury, które do niedawna regulowały życie społeczeństwa. Ale do głosu wcale nie dochodzą reguły natury, chociaż słowne obelgi i gesty by to sugerowały. Pojawiają się administrowane odgórnie anty-zasady. A więc ten chaos - to antyzorganizowanie, to antykultura. Tu dominuje jednak prawo człowieka, zaprzeczenie kultury. Podważa się słowami zasługi kombatantów, ordynarnie obraża brzemienne kobiety, starych ludzi, kaleki, wykrzykuje informacje o zasługach własnych. Egoistyczny in­ stynkt pożądania pożywienia niszczy hamulce kultury, wizja zaś niczym nie­ ograniczonej obfitości dóbr staje się tożsama z życiem i jej realizacja warta jest nawet największych nakładów energii. Owa antykultura to opozycja kultury. Nie biologia. Ta stoi u podstawy obydwu tych krańcowych punktów przeciwstawienia. Z antropologicznego punktu widzenia antykultura jest nową jakością. To już nie wizualizacja straussowskiej opozycji natury i kultury, to biologiczna podstawa opozycji kultury i antykultury. Biologia realizuje się w dwu formułach społecznego istnienia, w dwu przeciwstawnych sposobach rozstrzygania podziału dóbr, w dwu nor­ matywnie równoważnych (i akceptowanych) koncepcjach zachowań rywalizacyjnych. System natomiast jest tylko jeden. 1 Drugi przypadek - „skalane ściany" - należy do odmiennego rodzaju zja­ wisk kulturowych. Może ściślej: wstępne rozważania wymagają odwołania się do innych przesłanek teoretycznych. Jest to zjawisko nowe w swej treści, lecz nic w formie. Od paleolitycznych rysunków naskalnych po wizualny wyraz społecznych emocji Rewolucji Francuskiej - to prawdopodobnie ciąg tradycji współczesnej magii inskrypcji naściennych. Pojawiają się one głównie na murach miast, choć i wiejskie płoty nie są od nich wolne. Materiałem tych zastanowień jest to, co obserwuję w Warszawie. A zapisywane i zarysowywane przestrzenie są wystarczająco różne, by wstępnie je uporządkować. Bezpośrednim powodem włączenia lego materiału do naukowych, antropo­ logicznych zastanowień są wydarzenia z ostatnich miesięcy przed czerwcowy­ mi wyborami 1989 r. Wtedy to na świeżo odnowionych murach miast (szcze­ gólnie warszawskiej Starówki i całego Traktu Królewskiego pojawiły się napi­ sy, znaki i rysunki, które protestowały przeciwko aktualnej rzeczywistości politycznej, społecznej, gospodarczej, moralnej. Nie hamowała ich burza spo- �26 ANNA ZADROZYŃSKA tecznej dezaprobaty, pojawiały się każdego dnia coraz to nowe inskrypcje. Z chwilą wydrukowania wyborczych plakatów, zjawisko nieco straciło na sile, jakby znajdując wyraz w lawinie zaklęć wyborczych. Jest to zapewne problem ekonomiczny - zniszczenie nowo odmalowanych ścian reprezentacyjnego szla­ ku miasta. Jest to także problem estetyczny - zeszpecenie elewacji. Jest to również problem psychologiczny - siła bodźców nakazujących lekceważenie zarówno wagi gospodarczej, jak i walorów estetycznych. Tymi jednak proble­ mami zajmą się odpowiedni profesjonaliści. Natomiast antropologię może interesować ludzki, kulturowy wymiar zjawiska. Określiłabym go jako pewien rodzaj zachowań obrzędowych kategoryzujących przestrzeń a będących znaka­ mi czasu. W tym wypadku analiza wymaga nie teoretycznych założeń interpretują­ cych semantykę społecznych zachowań. Tu chodzi o pewne ukryte sensy zna­ ków, wyrażające przekonania i wartościujące nawyki kategoryzacji czasu i przestrzeni. Obydwie te jakości oceniane są za pomocą społecznej intuicji, sygnalizowane za pośrednictwem znaków-symboli zrozumiałych w kontekście zarówno historii, jak aktualnych wydarzeń. A zatem mogę wydzielić trzy główne rodzaje przestrzeni, które pociągają naściennych skrybów. Pierwszą z nich jest przestrzeń usankcjonowana trady­ cją, istniejąca jakby od zawsze, spokojnie kanalizująca wszelkie symptomy wyczerpywania się czasu (by użyć tego eliadowskiego sfromułowania). Znaki ją pokrywające informowały o następowaniu lub kreacji chaosu w cyklu życio­ wym jednostek i społeczności. Do tego rodzaju przestrzeni zaliczyłabym wszy­ stkie inskrypcje pojawiające się na płotach, na ścianach miejsc intymnych (np. więziennych cel, miejskich szaletów itd.), na obserwowanych przeze mnie od lat, dwustu czterdziestu słupach wspornikowych północnej warszawskiej Wi­ słostrady. Tu pojawia się warstwami społeczny wyraz emocjonalnych reakcji. Można je podzielić na kilka grup. Jedną z nich są wszelkiego rodzaju seksualia: napisy, rysunki, symbole. Zawierają one przede wszystkim podstawową infor­ mację o bolesnym dojrzewaniu i kłopotach nie do pokonania z zaspokojeniu seksualnych potrzeb. Są one niekiedy wybujałe, bo młodzieńcze. Niekiedy jednak przeciwstawiają się im społeczne normy, przeciwko którym protestują napisy. Tu także znajdują wyraz seksualne odchylenia i perwersyjne tęsknoty ludzi wcale nieprymitywnych. Efektem tych ostatnich jest kilka doskonałych fraszek. Drugim rodzajem słupowej twórczości są inskrypcje informujące o polity­ cznym życiu Polaków. Ten gatunek obejmuje opinie (wypowiadane w krótkich, twardych słowach) o umysłowym poziomie, moralnej ruinie, urodzie i jej man­ kamentach dostojników kolejnych rządów, przedstawicieli urzędów central­ nych, rządzącej partii. Można też tu znaleźć świetne w pomyśle inskrypcje - rysunki, (np. AVE LENIN, gdzie V powstało z dwu palców dłoni uniesionych na znak Viktorii), łączące i syntetyzujące wydarzenia historii, sytuację obecną i polityczny protest. Rozległość semantycznego pola tej właśnie inskrypcji jest znacznie głębsza niż słowa je opisujące. To symbol, jednoczący wieloraką treść uświadamianą i nieuświadomioną. Są także napisy wyrażające wielkie marze- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 27 nia i wielkie rozczarowania co do ludzkości (пр.: Ludzie, dlaczego wy jesteście tacy pojebani?!), stosunek do aktualnego problemu aborcji (пр.: Nie zabijaj nienarodzonego, lepiej oddaj do adopcji!), absurdalne przepowiednie (пр.: Miesiączkuje woźna, będzie zima mroźna). Anonimowi autorzy zapisują to w lesie betonów słupów, gdzie panuje mrok i wilgoć, gdzie przychodzą tylko nieliczni, gdzie pojawiają się spacerowicze wyłącznie w pogodne ranki sobot­ nie i świąteczne. A więc byłaby to prawie naturalna miejska przestrzeń niezwy­ kła, bezludzka, nieludzka. Istnieje poza ludzkimi osiedlami, jest nieuporządko­ wana, systematycznie zaśmiecana, gdzie „strach chodzić". Przez nikogo nie widziani autorzy inskrypcji, pisarze naścienni i rysownicy przychodzą tu wczesnym rankiem lub późnym wieczorem, gdy milknie miasto, gdy pustka pozwala im zachować anonimowość. Kreują na słupach tę swoją rzeczywistość niespełnioną i nie do spełnienia. Innym rodzajem pokrywanej inskrypcjami przestrzeni są ściany nowo od­ malowanych domów Śródmieścia Warszawy. Czyste ściany, których nikt w zwyczajnym czasie by nie tknął. A jednak jakiś społeczny (bo przecież nie jednostkowy) impuls zmusił do ich zeszpecenia. Ich czystość okazała się prowokacją. W tym wypadku pojawiły się również wszystkie rodzaje napisów z „betonowego lasu". Seksualia okazały się nie najważniejsze. Jedynie seksu­ alne określenia posłużyły jako wyraz politycznych deklaracji. Są one ostre, obrażające, dyskwalifikują, poniżają rząd, ludzi, władze. Ten rodzaj manifesta­ cji - napisy w miejscach publicznych - pojawia się tylko wówczas, gdy na­ brzmiewa czas społecznego protestu. Jest to, jak wykazała historia, zapowiedź wybuchu, rewolucji, kataklizmu. Wszystkie ostre protesty społeczne i polity­ czne ostatniego ćwierćwiecza w Europie i poza nią znajdowały takie właśnie wizualne realizacje, tak właśnie informowały o nadchodzących wydarzeniach. A więc jest to znak wyczerpującego się, kończącego się czasu. Znak chaosu, znak również kreowania, przyszłości, nadchodzącego nowego uporządkowa­ nia. Czytość i ład, dotychczasowe normy zostają przekreślone, pogwałcone, zniszczone. Informacja o tym atakuje przechodniów spokojnego dotychczas miasta. „Inskrypcje ścienne" w środku miasta, to komunikat o niezwykłym czasie, który swą obecnością naznacza przestrzenie. Należy go traktować poważnie Trzecią przestrzenią, wynikającą z bezczeszczącej działalności w śródmie­ ściu są tablice-ekrany, które powinny na sobie skupić uwagę profanatorów. Nie wywołują one jednak tak autentycznych emocji, pokrywające je napisy i rysun­ ki nie mają prawdziwej drapieżności i rozmachu tak treściwego, jak formalne­ go. Napisy są tu jakby z grzeczności nieco nieprzyzwoite, jakby miały usaty­ sfakcjonować tych, którzy tablice postawili. To możliwość zastępcza, pośred­ nia, uzupełniająca. A zatem betonowe słupy - to naturalna niezwykła przestrzeń istniejąca w niezwykłym czasie. Jest przestrzenią stałą, sygnalizuje zmienność ludzkiego czasu istniejącego poza nią, konieczną w każdej egzystencji. Gdy czas ludzki się wyczerpuje, gdy nadchodzi czas niezwykły - w betonowym lesie Wisłostra­ dy pojawiają się jego znaki. Nowy czas niezwykły pojawia się nie tylko jako �28 ANNA ZADROZYŃSKA wynik normalnych cykli życia jednostek czy zwykłego rytmu przyrody. On się powoli wyłania z umierającej rzeczywistości, z wyczerpywania się zwykłych ludzkich norm współżycia i organizacji. W tej sytuacji ów chaos nieuchronnie zapowiada zmianę, kreację nowego życia, nowego cyklu istnienia. Jest to bezsprzecznie eliadowska koncepcja czasu i przestrzeni. Wyjaśnianie jednak tymi kategoriami zjawisk współczesnej kultury, z pozoru banalnych, płytkich, fragmentarycznych jest pewnym nowum. Ta jednak interpretacja opiera się na szczególnej przesłance. Otóż czas i przestrzeń, to tylko współrzędne napisów, rysunków, znaków. To one stanowią szczególną rzeczywistość, same w sobie są swoistymi rzeczywistościami. Błogosławieństwa, przekleństwa, życzenia, zamawianie, ale także listy, karty z pozdrowieniami i życzeniami, depesze - to sfery dobrej albo szkodzącej magii. Do niej także trzeba zaliczyć owe współczesne znaki, rysunki i inskrypcje znajdywane niegdyś w tej właśnie formie jako obowiązujące czyn­ ności i rytuały podczas świąt, uroczystości, obrzędów, także zabaw. Laicyzacja kultury, to także laicyzacja obrzędowych celów. Bywa, że są one wyrażane słowami, napisami towarzyszącymi współczesnemu świętowaniu. Niekiedy ograniczają się tylko do opisania rzeczywistości zaistniałej. Wówczas sens święta jest jedynie relacją o tym co człowiecze. Jest to zresztą dość częsty przypadek we współczesnych uroczystościach. Gdy jednak starają się kreować inną, nie istniejącą jeszcze realność, wtedy zyskują walor pozaludzki. Zdarza się także w polskiej praktyce współczesnego świętowania, że owa kreatorska funkcja napisów i obrazów uzupełnia funkcję relacjonującą. W ten sposób można interpretować np. popularne hasła, deklaracje na majowych transparen­ tach, życzeniowe manifesty na bramach zakładów przemysłowych. Wówczas słowo pisane czy obraz zastępują pożądaną lecz nie istniejącą realność. Gdyby zaistniała, napisy utraciłyby wszelki sens obrzędowego kreowania, magicznego zaklęcia. A zatem napisy w „betonowym lesie", na ścianach i witrynach śród­ miejskich domów można traktować jako kreację, magiczne wyobrażenie nie zaistniałej jeszcze rzeczywistości. Taka kreacja, zgodnie z tradycyjnym światopoglądem (najczęściej przecież nieuświadomionym), musi się odbywać wyłącznie w czasie niezwykłym i musi powołać specjalny rodzaj niezwykłej prestrzeni. Staje się nią oczywista doty­ chczas przestrzeń ludzi, centrum miasta, nowo pomalowane ściany domów. Znaki chaosu i kreacji nowej rzeczywistości czynią ją niezwykłą, więc sakral­ ną. Jest to przeto niszczenie porządku człowieka, bezczeszczenie i skalanie w celu kreacji nowego ładu. Jest to jednak jakby skalanie a rebour. Skalanie obecnością napisanego słowa, obscenicznego rysunku, wulgarnego znaku czy­ stej przestrzeni zwykłości. A więc tym, co nieludzkie rzeczywistości człowie­ ka. A jednak jest to skalanie w tym rozumieniu, że następuje tu niedopuszczalne połączenie dwu wykluczających się rzeczywistości: zwyczajnej i niezwykłej, ludzkiej i nieludzkiej, profanicznej i sakralnej. Kultury zwane tradycjami obfi­ tują w tego rodzaju profanacyjne sytuacje. Są one zawsze składnikami obrzę­ dów. Więcej, wiele rytualnych wypraw, poroży, inicjacji itp. zawiera reguły wymagające skalania myślą, mową czy uczynkiem. Wówczas właśnie nakazy- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 29 wane były akty kazirodztwa, seksualnych odstępstw od zwyczajnych norm, sodomii. Dziś zastępuje się je słowami, znakami, rysunkami. I tak można traktować owe obsceniczne wyrazy protestu. Takie jednak wykroczenia prze­ ciwko normom mają ważkie usprawiedliwienie. Jest to usprawiedliwienie ob­ rzędowo jedyne. To kreacja rzeczywistości. Anna Zadrożyńska Anthropological problems of modern culture Summary The problems of classification and interpretation belong to the most important in the studies on modern culture. The cultural phenomena included there are the components of the cultural environment of the researcher himself and therefore it is difficult to observe them from a distance allowing for unbiassed study. Moreover, they appear in numerous transformations of forms and mixed contents. All this blurs their structural image, i. e. general principles ruling their coexistence and complementarity of both forms and contents (meanings). Yet the image is possible to be reconstructed. The traits of modern culture penetrate different social groups. Then the face-to-face cultural transmission (witch has been until recently attributed to folk culture only) can functions among the residents of cities, big and small towns and housing estates as well as in villages and hamlets. In all those places various, but by no means casual cultural configurations emerge. I think that anthropological interpretations are suitable for explaining them. True enough, each of the modern cultural phenomena issues from individual norms and value systems still they are all derived from the collective values and experiences. The phenomena of Polish everyday life afford us interesting subjects for anthropological interpretations. Yet every such study requires defined criteria of classifications and theoretical assumptions. In the paper two of such phenomena are presented. The first of them I called „The commonplace experience of a queue", the other one - „defilement of walls". The former is a subject for an anthropological analysis of culture (in an algebraic absolute meaning) as a set of rules imposed upon nature. The latter - the image of culture itself, its internal relations initiating conceptual categories such as: sacrum and defilement, chaos, re-creation etc. The ..anthropology of a queue" refers to everday observation of conflicts arising among people standing in line in the shops. The conflicts appear because of shortage of goods and system of ration-cards and regulations providing priviledges for some categories of customers. Classification of the facts and their interpretation call for the basic assumptions concerning human nature: - man is not only a territorial but a social as well, - all social animals living in groups establish hierarchies underlying their organization and defining each individual's rights and duties. The organization sets up both social and psycholo­ gical order. There is no group of social and territorial animals ruled by absolute equality, - the hierarchical structure must apper inevitably in Polish society too, in spite of the official equality of the citizens. A hierarchical organization appears in every task-oriented group. A queue in the shop responds to biological situation of procuring food. The danger (not necessarily of starvation, the seanse of shortage is enough) destroys common rules of social interaction, the cultural norms. It does not mean, hawever, that the order of nature appears instead. The cultural counter-norms emerge, a kind of counter-culture. It is an opposite of existing culture, it is not nature. From �30 ANNA ZADROZYŃSKA anthropological point of view it is a new quality. Biology lies under two contradictory forms of social existence: culture and anti-culture, two contradictory ways of distributing goods, two normatively equivalent (and socially accepted) ideas of competitive behaviour. They bothbelong to the same culture system. The ..anthropology of defiled walls" refers to the data concerning various forms of graffiti, pictures and inscriptions covering the walls; pilars supporting the higway and boards placed in the streets so that graffiti could be written on them, not on walls (all the material collected in Warsaw). The analysis of that material refers to theoretical framework of the interpretation of the semantics of social behaviour, meanings of signs expressing attitudes and evaluating the categorization of time and space. The latter basic categories are evaluated by social intuition and expressed with signs-symbols possible to decode in the context of past and present historical events. The actual data allow for conceiving time and space as the essential coordinates which situate graffiti in the context of national life and culture. The inscriptions themselves are the reality burdened with important meanings. Blessings, wishes, curses and magic formulas - are the spheres of magic in which signs, pictures and words make the created reality. According to traditional world-view such a creation must occur in an extraordinary time and mark the space with the quality of extraordinari ness, the space which appears the place of magical acts. The places of magical inscriptions point at destroying the commaon human order, at desecrating and defilement of the norms so that a new order could be created. Translated by Anna Ktuzyńska-Skrzypek Z WITRYNY W Y D A W N I C Z E ! I N S T Y T U T U HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN R E D A K C J A NAUKOWA BIBLIOTEK! ETNOGRAFII POLSKIEJ zawiadamia z przyjemnością że w roku 1991, w ramach naszej serii ukazały sic następujące pozycje: MIROSŁAWA SDROZD-PIASECKA Ziemia w społeczności ftijejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego Mazowsza (Koniec X I X i X X wiek) IWONA KABZINSKA-STAWARZ Games of Mongolian Shepherds JOLANTA K O W A L S K A Free of Life Dance. Cultural Universals in Molion * DANUTA T Y L K O W A [red Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej Wszystkie do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf b7e2a309de89c6653dbcd1dce2a279a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5744 Title A name given to the resource Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.13-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ W PROW ADZENIE Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy­ ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta­ wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza­ cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon­ ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo­ wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in­ terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych. Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro­ cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz­ nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo­ gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen­ tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo­ gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów. Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate­ gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret­ nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących �14 Wprowadzenie się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych. Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali­ zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta­ kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się „warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa­ nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze­ pływ do odległych społeczności. Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ­ ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo­ nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba­ daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za­ równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych. Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob­ serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych. Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy­ należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo­ tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana. Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu­ blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa­ nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/554c6626ac14ac16bc5985e7ecc45387.pdf 864d8626b17648dd2c14ed61530663cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6427 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6000 Title A name given to the resource Apokalipsa nie według świętego Jana/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.157-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawrysiak, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 SYLWIA GAWRYSIAK Warszawa APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA Koniec świata może wydawać się tematem nie na czasie, wszak z rokiem 2000 minęła milenijna gorączka. Nie oznacza to jednak kresu fatalistycznych nastrojów. Apokalipsa jest bowiem jednym z kulturowych lejtmotywów, przykładem tematu, którym ludzie fascynują się niezależnie od momentu historycznego. Zaintereso­ wania te nie wynikają jedynie z odwiecznego dążenia człowieka, aby poznać przy­ szłość, lecz mają również prowadzić do lepszego zrozumienia teraźniejszości. Przedmiotem poniższych rozważań są apokaliptyczne scenariusze konstruowa­ ne przez moich rozmówców - mieszkańców Kurpiów. Pod pojęciem tym rozu­ miem mniej lub bardziej spójną opowieść dotyczącą końca świata, opartą o infor­ macje z różnych źródeł. Na kształt takiego scenariusza mają wpływ indywidualne doświadczenia danej osoby, które determinują nie tylko posiadane przez nią wia­ domości, lecz również sposób ich interpretacji. W artykule dokonuję dekonstrukcji przekazywanych mi scenariuszy. Odbywa się to na dwóch poziomach. Po pierwsze analizuję podstawy ich konstrukcji tzn. światopogląd rozmówców, po­ tencjalne źródła i historie wzorcowe oraz wizję czasu. Interesuję się więc tym, skąd moi rozmówcy czerpią wiedzę na temat końca świata oraz jak z niej korzy­ stają, aby stworzyć jego spójny obraz. Zajmuję się również tym, w jaki sposób interpretują teksty biblijne i przepowiednie w kontekście współczesnych wyda­ rzeń, a także jaki wpływ na ten sposób rozumienia mogą mieć media. Po drugie staram się usystematyzować wiadomości dotyczące poszczególnych wydarzeń wchodzących w skład apokaliptycznego scenariusza. Opisuję rozważa­ nia na temat daty, znaków i przebiegu apokalipsy. Skupiam się głównie na dwóch koncepcjach: końca świata jako wydarzenia nadprzyrodzonego oraz końca świata jako racjonalnej i logicznej konsekwencji ludzkich działań. Jednocześnie zwracam uwagę na zmienność i otwartość wiedzy apokaliptycznej. Jest ona nieustannie aktualizowana, a poszczególne elementy na nowo definiowa­ ne w coraz to innych kontekstach. Obok treści związanych z nauczaniem Kościoła Katolickiego oraz opowieści przekazywanych w danym środowisku z pokolenia na pokolenie, mogą w jej obręb być włączane nowe zjawiska społeczne i wydarze­ nia historyczne oraz wizje zaczerpnięte ze współczesnej kultury popularnej. W SERCU PUSZCZY ZIELONEJ - BADANIA Świat wierzeń apokaliptycznych odtwarzam na podstawie narracji zebranych podczas badań etnograficznych na Kurpiach. Głównym źródłem informacji wyko­ rzystanych w tym artykule są rozmowy z mieszkańcami Kadzidła i jego okolic. �158 SYLWIA GAWRYSIAK Moimi rozmówcami zostały osoby w podeszłym wieku, głównie kobiety. Starszych ludzi powszechnie uważano za ekspertów, od których można dowiedzieć się naj­ więcej. Spotkane przeze mnie osoby były wierzące i gorliwie praktykujące swoją wiarę. Duża część należała do kółek różańcowych lub innych temu podobnych organizacji. Wiele kobiet słuchało Radia Maryja, niektóre oglądały telewizję TRWAM. Nie oznaczało to jednak zamknięcia w kręgu informacji stricte kościel­ nych, wręcz przeciwnie. Wiele z tych osób znało na przykład treść przepowiedni Sybilli1, które jeszcze przed wojną stały się bardzo popularną wersją wizji apoka­ liptycznych. Ważną role pełniły też informacje zaczerpnięte z radia i telewizji. Jak już wspomniałam, w związku z zaangażowaniem religijnym moich roz­ mówców źródłem wiedzy i czynnikiem mającym znaczny wpływ na ich ogląd świata było nauczanie Kościoła. Swoją wiedzę opierali często na tym, co słyszeli w czasie mszy świętej. Kościół określał ich pojmowanie etyki i moralności. W dużym stopniu wpłynął też na sposób, w który postrzegali otaczającą rzeczywis­ tość. Mam tu na myśli na przykład wiarę w kreacyjną moc modlitwy, związaną z przekonaniem o wszechmocy Boga. Świadomość tych faktów odcisnęła swe piętno na postrzeganiu przyczynowości w świecie. Owa świadomość, jak i ogólna wiedza na temat końca świata stwarza pewne stałe dyspozycje do interpretowania określonych zjawisk w kategoriach religijnych (w tym apokaliptycznych), nada­ wania im na przykład etykiety boskiej kary czy przestrogi. Z instytucją Kościoła wiążą się publikacje religijne. Zdarza się, że niektóre z nich są odbierane jako alternatywa dla wiedzy propagowanej przez Kościół, niekiedy uznawane za równie autentyczne jak Pismo Święte. Literatura religijna zawierająca treści różnych objawień, staje się podstawą do krytyki przeprowadza­ nia niektórych obrzędów - a nawet prowadzi do prób narzucania innego zacho­ wania w czasie mszy świętej, niż to, które jest ogólnie przyjęte12. Na światopogląd ludzi wyraźny wpływ mają również media. „Środki przekazu mają kolosalne możliwości formującego lub deformującego wpływu na człowieka: nie tylko na pojedyncze decyzje czy chwilowe samopoczucie lub wiedzę, lecz na jego stan zdrowia, osobowość, relacje z innymi, aktywność, twórczość” (Rekłajtis 1 Sybilla to postać występująca w mitologii greckiej i rzymskiej, trudniąca się przepowiada­ niem przyszłości, która w wierzeniach ludowych zyskała zupełnie nowe znaczenie. Mitologiczna postać rzymskiej wieszczki sprzedającej księgi ze swoimi przepowiedniami królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu została skontaminowana z biblijną królową Saby (nazywaną błędnie królową Sabą), przy­ bywającą do króla Salomona i dodatkowo obdarzoną imieniem Michalda. W wyniku tych przekształ­ ceń również w świadomości moich rozmówców funkcjonuje ona jako chrześcijańska święta o trojgu imion Sybilla-Saba-Michalda, stosowanych właściwie zamiennie. Dodatkowo mianem Sybilli określa się również zbiór jej proroctw na temat przyszłych losów świata. Zatem, w zależności od kontekstu, Sybillą może być nazywana zarówno osoba, jak i księga. Proroctwa Michaldy obejmują dzieje świa­ ta od czasów następujących w Izraelu po śmierci króla Salomona, poprzez zapowiedź przyjścia Mesjasza, postępującą mimo to degenerację ludzkości, po ostateczną wojnę i koniec świata. 2 Przykładem może być przedsoborowy, podkreślany w objawieniach prywatnych (np. w przeka­ zach z Oławy), nakaz przyjmowania komunii klęcząc: Pan Jezus prosi, że ci kapłani, którzy podają ciało moje na stojąco, będą za to odpowiadać. Będą później pokutować, będą chodzić i będą chcieli, żeby ktoś ukląkł i jemu dać tą komunię, ale nikt nie będzie ich widział (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 159 1997, s. 28). I nie mam tu na myśli jedynie znacznych wpływów Radia Maryja, z którego słuchaczami spotykałam się dość często. Pamięć ludzka pełna jest doniesień medialnych. Rozmówcy często powoływali się na to, co czytali w gazetach lub widzieli w telewizji. Na przykład na pytanie o datę końca świata, jeden z nich odpowiedział: To ju ż i w gazecie pisali, że to ju ż wtedy, wtedy będzie (mężczyzna, ok. 65 1., Kuczyńskie). Według rozmówców sensa­ cyjne treści z mediów zastąpiły fascynujące opowieści, przekazywane sobie w cza­ sie długich wieczornych rozmów: Kiedyś telewizorów nie było, radiów nie było, to się ludzie schodzili (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Zamiast słuchać opowiadań o stra­ chach, wystarczy obejrzeć któryś z serwisów informacyjnych. Zaspokaja to ludzką potrzebę niezwykłości. W czasie badań spotkałam jednak wielu ludzi, którzy funkcjonowali zarówno w rzeczywistości przedmedialnej, jak i tej zdominowanej przez nowoczesne środ­ ki przekazu, a teraz dążą „do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Oznacza to, że pamięć dawnych opowieści pozostała i funkcjonują one razem z medialnymi przekazami. Nie doszło do zupełnej erozji starego światopoglądu. Mamy raczej do czynienia z ciągle trwającą modyfikacją. APOKALIPSA ZAKTUALIZOWANA - PROBLEM BADAWCZY Człowiek ma skłonność do wyznaczania granic. Nieograniczoność i niepoznawalność są atrybutami Boga. W ludzkim świecie „aby poznać istotę czegoś, na­ leży to coś ograniczyć, uwyraźnić granice, odróżniając od tego, czym nie jest” (Tokarska-Bakir 2000, s. 101). Nic więc dziwnego, że ludzie przy swojej skłon­ ności do porządkowania świata, stawiają sobie również pytania o kres ziemskiego życia i nadejście dies irae. „Lęk przed końcem świata, a zarazem oczekiwanie końca jako naturalnej konsekwencji upadku, wyznacza granice ludowej czasoprze­ strzeni” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115). Również „życie religijnej wspólnoty na Kurpiach nie ograniczało się tylko do wymiaru doczesnego” (Ozorowski 2004, s. 163). Nie mogę jednak stwierdzić, że „koniec świata to ulubiony motyw” (Tokarska-Bakir 2000, s. 115) badanej przeze mnie społeczności. Główny nurt rozważań eschatologicznych dotyczył bowiem śmierci i życia pozagrobowego w ich jednostkowym wymiarze. Apokalipsa indywidualna i zbiorowa Należy pamiętać, że „z religijnego punktu widzenia istnieją dwa eschatony klu­ czowe: rzeczywistość, jaka czeka na każdą jednostkę po śmierci (...), oraz rze­ czywistość, jaka czeka na całą ludzkość na końcu czasów, w Dniu Ostatecznym” (Kaźmierczak 2006, s. 274). Zainteresowania eschatologii są więc dwojakiego ro­ dzaju. „Eschatologię ze względu na przedmiot (...) zwykło się dzielić na: 1. jednost­ kową, czyli indywidualną, która traktuje o losach pośmiertnych każdego człowieka; �160 SYLWIA GAWRYSIAK 2. powszechną - odnoszącą się do całej ludzkości, a potem do całego wszechświata” (Jankowski 2007, s. 15). W związku z tym wyróżnić można dwa rodzaje apokalipsy - indywidualną (prywatną, jednostkową) oraz uniwersalną (zbiorową). Apokalipsa prywatna jest zdarzeniem o jednostkowym wymiarze, sprawą indywidualną każ­ dego człowieka, wiąże się z jego śmiercią i późniejszymi losami duszy. Apokalipsa zbiorowa zaś dotyczy losów świata pojmowanego jako całość złożona z natury i ludzi. Zawiera w sobie wyobrażenie końca świata i Sądu Ostatecznego. Nie ozna­ cza to jednak, że nie wiąże się z indywidualnymi losami jednostki. Powyższe rozróżnienie nie jest oczywiście powszechnie rozpatrywane i arty­ kułowane przez rozmówców, jednak uwidacznia się w czasie rozmów na tematy eschatologiczne. Nie ulega wątpliwości, że „apokalipsa jednostkowa w postaci sądu szczegółowego stoi bliżej centrum egzystencji niż apokalipsa zbiorowa” (Kaźmierczak 2006, s. 276). Wiedza na jej temat jest bardziej rozpowszechniona, ludzie więcej o niej mówią, budzi ona prawdziwe emocje. Nie powinno to szcze­ gólnie dziwić, skoro w świadomości człowieka wierzącego funkcjonuje ona jako fakt nieunikniony i dotyczący jednostki bezpośrednio. Apokalipsa indywidualna staje się przedmiotem refleksji człowieka zdecydowanie częściej niż apokalipsa zbiorowa. A na temat tej ostatniej ludzie czerpią wiedzę z najróżniejszych źródeł i na podstawie uzyskanych z nich informacji konstruują swoje własne scenariu­ sze końca świata. Prawomocność apokaliptycznej wiedzy Wśród źródeł apokaliptycznej wiedzy znajdują się przede wszystkim Sybilla, przepowiednie, objawienia, Biblia, czasem pieśni, obrazy, sny. Są one uznawane za nośniki wiedzy danej przez Boga. Powszechne jest przekonanie, że wiedza na ten temat musi pochodzić od Boga, gdyż jedynie On zna tę Wielką Tajemnicę (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Przekazywana jest ona człowiekowi tylko z Jego woli i to On decyduje, ile człowiek może się dowiedzieć. Poza tym są oczywiście spo­ soby pozyskiwania wiedzy sprzeczne z Bożą wolą, uznane za nieuprawnione. Na­ leżą do nich przede wszystkim wróżby i wywoływanie duchów, powszechnie uzna­ wane za grzech. Nie oznacza to jednak, że rozmówcy nigdy nie korzystali z tych możliwości. Co więcej, są osoby, które mimo deklaracji, że wróżby są grzechem, przyznają, iż coś musi w tym być, bo kiedyś im się sprawdziły. Jednocześnie jed­ nak rozmówcy nie potrafią określić, skąd wróżki czerpią wiedzę na temat przy­ szłości. Nie jest ona z pewnością Bożym darem, gdyż w takim wypadku byłaby uznana za prawomocną (tak jest, na przykład, w wypadku pobożnych osób mają­ cych dar jasnowidzenia). Nie oznacza to jednak, że pochodzi od diabła. Nie z tego powodu wróżby są grzechem. Są one nim raczej dlatego, że wróżąc człowiek uzur­ puje sobie prawo do wiedzy przynależnej tylko Bogu. Wynika to z hierarchii bytów, w której Bóg jest na pierwszym miejscu. Próba poznania przyszłości jest aktem przekraczającym ludzkie kompetencje, próbą postawienia się na miejscu Boga. Tak, jak tylko przez Boga mogło dokonać się zbawienie, tak też tylko Bóg ma określone prawa, wyłączność w decydowaniu o pewnych sprawach. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 161 Zapomniane objawienie Janowe Najdziwniejsze, biorąc pod uwagę, że spotykałam się z osobami głęboko wie­ rzącymi było to, że prowadziłam z nimi rozmowy o apokalipsie bez Apokalipsy. Nikt z zapytanych przeze mnie rozmówców nie wspominał o Objawieniu Św. Jana. Funkcjonują w ich opowieściach, co prawda, pojedyncze motywy (trąby, pieczę­ cie), nie są jednak kojarzone z treścią Biblii, lecz wyrwane z kontekstu. Narracja, skierowana do siedmiu Kościołów wczesnochrześcijańskich, prezentująca wizję Boga zasiadającego na tronie oraz Baranka (czyli Jezusa) otwierającego tajemniczą księgę, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, jest zupełnie nieznana. Otwieranie kolejnych pieczęci, podobnie jak następujące po nich dźwięki siedmiu trąb, mają swoje konsekwencje w postępującym na ziemi dziele zniszczenia, które swą kul­ minację ma w siedmiu ostatecznych plagach. Ta wizja, podobnie jak inne elementy Janowego Objawienia (bestie, niewiasta i smok), nie pojawiają się w opowieściach rozmówców na temat końca świata. Nieznajomość tych treści wynika z pewnością z niepełnej znajomości Pisma Świętego (dopiero w ostatnich czasach, między innymi w związku z pojawieniem się w Kadzidle Odnowy w Duchu Świętym, zaczęto kłaść większy nacisk na czy­ tanie Biblii), no i oczywiście ze stopnia trudności symbolicznej tekstu. W takiej sytuacji jednym z powszechniejszych źródeł wiedzy o czasach osta­ tecznych stała się Sybilla. Prawie każdy słyszał o jej istnieniu, wiele osób znało jej treść z opowieści lub lektury. Co dziwne jednak nie zaliczali jej do przepowiedni. Być może wynikało to z faktu, że funkcjonowała w wyobraźni jako książka, nawet jeżeli jej treść przekazywana była ustnie. Tymczasem przepowiednie („przy­ powieści” - jak mówią niektórzy rozmówcy) to dość nieostra kategoria bliżej niezidentyfikowanych i, co ważne, przekazywanych ustnie informacji na temat przyszłości. Przepowiadać w rozumieniu moich rozmówców często znaczy tyle co opowiadać. Przepowiednie nie dają więc wiedzy pewnej. Aby uwiarygodnić swoje słowa rozmówcy wolą mówić o tym, co sami lub ktoś czytał w jakiejś książce lub gazecie. „Jest bowiem tak, że historie ustne opierają się na słowie drukowanym i nim się uzasadniają. To, co zapisane, a później jeszcze wydrukowane, wydaje się być bardziej wiarygodne od tego, co usłyszane” (Kurowski 2003, s. 206). Świadomość eschatologiczna Fenomenolog Karol Tarnowski stwierdza, że istnieje „pewna wiedza, oparta przede wszystkim na rozmaitych środkach masowego przekazu, ale nie tylko na nich, wiedza o nieograniczonych możliwościach zła, o nieznającej żadnych zapór woli niszczenia” (Tarnowski 1995, s. 49). Ta wiedza, spotęgowana jeszcze przez kreowaną przez media wizję złego świata, powoduje kształtowanie się przekona­ nia o życiu w czasach ostatecznych. Tarnowski nazywa tę wiedzę świadomością eschatologiczną (tamże). Wiąże się z nią stała dyspozycja do interpretowania pew­ nych zdarzeń w kategoriach apokaliptycznych. Należą do nich przede wszystkim wojny i katastrofy, o których co chwila słyszy się w serwisach informacyjnych. �162 SYLWIA GAWRYSIAK Media, wychodzące z założenia, że zło jest bardziej atrakcyjne, przyczyniają się do kształtowania w ludzkiej świadomości wizji złego świata. W zetknięciu z bi­ blijną zapowiedzią pojawienia się Antychrysta i narastania zła, czy zapisanym np. w Sybilli stwierdzeniem o dewaluacji czasu ludzie zyskują wrażenie spełnia­ jącej się w historii apokalipsy. Z odnoszeniem „historii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w per­ spektywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozumiała” (Czaja 1999, s. 85) spotykałam się bardzo często. Dla wielu rozmówców zło i nieszczęścia, cały współczesny świat staje się mniej przerażający dopiero, gdy okazuje się on częścią Bożego planu. Niejednokrotnie wielkie katastrofy interpretowane są jako słuszne boskie napomnienie lub sprawiedliwa kara. Jednocześnie jednak, o czym pisała Joanna Tokarska-Bakir: „Czytelnik Sybilli dokonuje natychmiastowej aktualizacji tekstu: Świat przedstawiony miesza się nierozróżnialnie ze światem czytelnika, który się w nim rozpoznaje” (2000, s. 107). Treści przepowiedni stają się naprawdę jasne dopiero w momencie, gdy zaczynają się spełniać: No tak, tak mówią stare ludzie, a je kto tam te lasy pozamykał na kłódkę, ja k to może być w ogóle, nie mogę sobie wyobrazić tego, ja k czytali te książkę, żeby to lasy wszystkie na kłódkę pozamykać. I jest tak, pozamykane są (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Z powyższymi procesami wiąże się zmiana w postrzeganiu apokalipsy. Jak pisał Daniel Wójcik: „Do niedawna koniec świata był interpretowany jako znaczące i ponadnaturalne wydarzenie, pociągające za sobą unicestwienie i odnowienie ziemi przez bóstwa lub boskie moce. (...) Wynalezienie, a w szczególności roz­ powszechnienie broni nuklearnej fundamentalnie zmieniło współczesne spekulacje apokaliptyczne, podsycając obawy przed globalnym unicestwieniem i wywołując powszechny pesymizm dotyczący przyszłości ludzkości” (Wójcik 1996, s. 297). Apokalipsa przestaje być już opisywana jako wydarzenie ponadnaturalne. Poja­ wia się przekonanie o ludzkiej samodestrukcji, o tym, że ludzie sami sobie mają zgotować ten los. Świadomość taka wiąże się zarówno z postępującą degradacją naturalnego środowiska, jak również z rozwojem techniki: Według tych obecnych wierzeń, ta technika, to mówią, że to siarczysty ogień będzie niszczył, te atomy to będzie siarczysty ogień, to zmiecie z powierzchni ziemi (kobieta, 80 1., Kadzidło). Broń nuklearna zajmuje w tych rozważaniach szczególne miejsce. Bardzo często jest wymieniana jako siewca apokaliptycznego zniszczenia. Skojarzenia te są oczy­ wiście potęgowane przez pojawianie się motywu broni atomowej w telewizji, filmach, propagandzie. Jest ona współczesnym przykładem niepojętej siły. „Od połowy lat czterdziestych wierzenia ludowe i wybrane tradycje religijne zaczęły rozważać pogląd, że wynalezienie broni nuklearnej stanowi spełnienie boskich przepowiedni. Perspektywa nuklearnego unicestwienia została bez problemu włą­ czona w różne systemy wierzeń apokaliptycznych i zmitologizowana jako znaczące wydarzenie, które jest nieuchronną częścią ustalonego planu odkupienia świata” (Wójcik 1996, s. 297). Potwierdzają to moi rozmówcy: Ale mówią, że teraz to koniec świata to tak, że ludzie sami sobie zrobią podobno koniec świata, bo to produkują te bomby i mogą rozpylić (mężczyzna, 65 1., Kuczyńskie). Nie mamy tu do czynienia jedynie z silnie podsycanym przez propagandę, ale jednak realnym, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 163 zagrożeniem. Bronią atomową mogą władać ponadnaturalne siły: Wie pani, to sza­ tan wszystkim działa. Gdyby się ludzie więcej modlili, to może by tego szatana nie dopuścili do tej bomby (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). SYBILLA NAM MÓWI ŚWIĘTA - PRZEPOWIEDNIE APOKALIPTYCZNE Źródła, z których korzystali moi rozmówcy przy konstrukcji swoich opowieści, były przeróżne. Nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, trudno je nawet dokładnie zidentyfikować. Zdarzało się bowiem tak, że wiedza na temat końca świa­ ta pochodząca, według moich rozmówców, z bliżej nieokreślonych przepowiedni, tak naprawdę miała swoje źródło w Biblii. Z Ewangelii według św. Mateusza często czerpano opis Dnia Pańskiego, który przyjdzie jak złodziej (Mt 24, 43—44) oraz wizję Sądu Ostatecznego (Mt 25, 31-46), z Apokalipsy zaś motyw trąb i pieczęci (Ap 6, Ap 8). Do najczęściej przytaczanych źródeł wiedzy należą, jak już wspo­ minałam, proroctwa Sybilli. Bardzo ważne są również opowieści przekazywane moim rozmówcom przez starsze pokolenie. Wymieniany był również, fragment Tryptyku Rzymskiego, dotyczący fresku w Kaplicy Sykstyńskiej oraz opis dzieła Michała Anioła. Poza tym bardzo często mówiono o (nie zawsze uznanych przez Kościół) objawieniach prywatnych. Przykładem tych ostatnich może być przepowiednia ojca Pio, której kopię otrzymałam od jednej z rozmówczyń, a także po części pieśń maryjna „Ja Maryja was proszę ze łzami” (również kserokopia) oraz pieśń pogrzebowa „Posłuchajcie proszę was o straszliwym sądzie” (tekst przepisany ręcznie). Osoby, które mi je przekazały, raczej nie pamiętały dokładnie ich tekstu, ale dobrze orientowały się w tematyce, stąd nie bez powodu mnie do nich odsyłały. Znajomość treści tych tek­ stów daje wzór, wedle którego można chronologicznie i spójnie przedstawiać ostat­ nie dni. Wszystkie trzy teksty podkreślają bliskość końca czasów, opisują przebieg dies irae, a jednocześnie podają metody na uchronienie się przed bożym gniewem. Należy zaznaczyć, że rozmówcy dość swobodnie korzystali z całego zasobu wiedzy na temat apokalipsy. Przekazywane informacje nie ograniczały się do jed­ nego ze źródeł. Często okazywały się złożoną kompilacją różnych tekstów. Autorytet Sybilli Wśród przepowiedni apokaliptycznych szczególnym autorytetem cieszą się pro­ roctwa Sybilli. Księga, nazywana tak od imienia legendarnej autorki przepowiedni Sybillą (Sybilią), była ważnym i powszechnie znanym źródłem wiedzy. Swą popu­ larność zawdzięcza książkom, które krążyły po całej Polsce, a na Kurpiach poja­ wiły się jeszcze przed II wojną światową. Znaczna część moich rozmówców nie miała okazji ich przeczytać, znała je natomiast z opowieści. Ci, którzy czytali, twierdzili, że znane im publikacje, przeważnie niewielkich rozmiarów, były jedynie skróconymi jej wersjami. Dawne, pełniejsze wersje miały zaginąć w zawierusze wojennej. Sybilla funkcjonuje bowiem w wyobrażeniach jako stara, gruba książka. Jednocześnie, ze względu na treść, miała ona być bardzo droga: tyle co kosztowała dobra czy dwie krowy kiedyś tam przed wojną (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). �164 SYLWIA GAWRYSIAK Rozmówcy znają historię jej powstania z opowieści, dlatego też trudno ustalić jednoznaczną wersję. Autorka, nazywana jest świętą Sybillą gdyż „zgodnie z logiką symbolicznych transformacji w kulturze ludowej uchodzi ona za chrześcijańską świętą” (Zowczak 2001b, s. 352-353). W niektórych przypadkach utożsamiana jest też z królową Saby (nazwa starożytnej krainy została uznana za jej imię i moi rozmówcy zwą ją królową Sabą). Wówczas władca, z którym rozmawiała, nazy­ wany jest Salomonem. Sybilla przybywa do króla, aby sprzedać mu swoje proroc­ two dotyczące dziejów ludzkości. Spotkałam kilka wariantów negocjacji pomiędzy Sybillą a królem. W zależności od wersji, ksiąg z przepowiedniami było dwanaście, a ocalało sześć, trzy bądź jedna, lub ksiąg było dziewięć i ocalały trzy. W każdej z opowieści Sybilla zażą­ dała wysokiej ceny za wszystkie księgi, a gdy król nie chciał ustąpić, paliła po jednej lub po trzy księgi, aż król za cenę początkową zdecydował się kupić pozo­ stałe. Tak czy inaczej proroctwa miały obejmować całość dziejów ludzkości, od początku do końca świata. Utrata znacznej ich części powoduje, że wiedza, jaką dysponujemy, jest niepełna, a pewna jej część zarezerwowana wyłącznie dla Boga. Poza tym pojawia się też pogląd, iż jak przystało na tajemną księgę, aby dobrze zrozumieć Sybillą należy ją czytać a rebours: To nie było napisane, że tak i tak ma być, tylko trzeba było odwrotnie rozumować (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Co ważne, panuje przekonanie o tym, że Sybilla sprawdza się w teraźniejszości. Przykładem są tutaj wynalazki techniczne - żelazne ptaki, których realizacją są samoloty, czy piece na polach, czyli traktory. W obecnych czasach realizuje się również część proroctwa dotycząca kataklizmów: No to niby to wszystko się pełni, to co w Sybilii pisało. To się pełni. (...) Bo w tej Sybilli pisało, że takie straszne wody, szkodliwe będą, że naprawdę, te kataklizmy różne, no i tak się dzieje, tak jest (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Nadrzędna rola Sybilli wiąże się również z przekonaniem, że inne przepowied­ nie są po prostu jej urywkami, które niektórzy pościągali z Sybilli (kobieta, ok. 60 1., Tatary). To na jej podstawie buduje się inne przekazy o charakterze proroczym, na przykład wspominaną przeze mnie pieśń „Ja Maryja was proszę ze łzami”: Ale mnie się wydaje, że Kościół tej pieśni nie układał, to ktoś jakiś starszy człowiek ułożył, który miał Sybilię czy czytał Sybilię (kobieta, 64 1., Kadzidło). Sybilla może więc sprawiać wrażenie jedynej księgi zawierającej prawdziwe proroctwa, konku­ rencyjnej nawet dla Biblii. Objawienia prywatne Kolejnym, niezwykle istotnym źródłem, z którego rozmówcy czerpali wiedzę na temat końca świata, są objawienia prywatne. Wiąże się z tym „tendencja do traktowania Maryi jako wieszczki” (Turner, Turner 1978, s. 209). Według Victora i Edith Turnerów, począwszy od La Salette, maryjne objawienia i związany z nimi ruch pielgrzymkowy nabierają takiego właśnie apokaliptycznego tonu: „(...) prze­ słania zawierają wezwanie do skruchy - i czasem groźbę, jeżeli ludzie nie odpo­ wiedzą. Groźbą jest albo lokalne nieszczęście (takie jak zniszczenie upraw ziem­ niaków i pszenicy przepowiedziane w La Salette) albo światowa katastrofa” (tamże, �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 165 s. 221). Wzrost ilości tego rodzaju zjawisk wiązał się z końcem tysiąclecia. Jak pisze Hubert Czachowski: „pod koniec XX wieku znacznie częściej pojawiały się w tek­ stach orędzi maryjnych wizje apokaliptyczne. Nasilenie takich tendencji wiązało się z ostatnimi latami kończącego się tysiąclecia” (2003, s. 17). Objawienia są ważnymi źródłami wiedzy. Wizjonerzy przez swój kontakt z sa­ crum zyskują wyjątkowy autorytet, stają się specjalistami w sprawach kontaktu ze świętością, sposobu życia i zachowania. Stają się też ekspertami od apokalipsy. Waga objawień prywatnych może wynikać również z ich aktualności, gdyż oprócz tych powszechnie znanych i uznanych przez Kościół, krąży wiele opowieści 0 wizjonerach, którzy mieli objawienia w latach 1990. i na początku XXI wieku. Poszukiwanie wzoru Apokaliptyczne scenariusze częściowo opierają się na szkielecie zaczerpnię­ tym z eschatologii katolickiej. Konstruowane są często na podstawie niezwiązanych z tą tematyką fragmentów Pisma Świętego. Mamy tutaj do czynienia z czymś w rodzaju biblijnych historii wzorcowych. Pierwszą z nich jest opowieść o Kainie i Ablu (Rdz 4, 1-16), gdyż bratobójstwo ma być jedną z oznak zbliżania się czasów ostatecznych. Według innej wersji przed końcem świata ma być siedem lat urodzaju, a po nich nastąpi siedem lat głodu. Wyraźne są tutaj analogie do Księgi Rodzaju, historii Józefa, syna Jakuba 1 snu faraona o kłosach i krowach, będącego zapowiedzią siedmiu lat urodzajnych i takiego samego okresu nieurodzaju (Rdz 41, 1-57). Do Starego Testamentu bardzo często ludzie nawiązują też wskazując na potop (Rdz 6-9), zwany przez nielicz­ nych pierwszym końcem świata. Choć ta historia powtórzyć się nie może, bo Bóg zawierając z Noem przymierze obiecał, że już nigdy nie będzie karał ludzi poto­ pem, to według moich rozmówców, kolejny koniec świata może mieć podobny przebieg. Grupa ludzi prawych przeżyje katastrofę i na nowo zaludni ziemię. Tylko oni dostrzegą znaki zbliżania się apokalipsy, reszta pozostanie niewzruszona. Pojawiła się też wątpliwość, czy ludzie, którzy dożyją dni ostatecznych będą musieli umrzeć, czy po prostu ulegną jakiejś cudownej przemianie. Wzorem stało się tutaj przemienienie Jezusa na górze Tabor (Mt 17, 1-8, Mk 9, 2-8, Łk 9, 28-36). Przemieniony Chrystus, j ego postać jaśniejąca niezwykłym blaskiem, została uzna­ na za wzorzec cielesności w niebiańskich warunkach, odpowiedź na pytanie, jak ludzie mogą wyglądać po zmartwychwstaniu. Innym przykładem, jaki był brany za wzór dni ostatecznych, jest moment śmierci Chrystusa i następujące wtedy trzę­ sienie ziemi, zaćmienie słońca oraz wychodzenie umarłych z grobów (Mt 27, 45-53, Łk 23, 44M6). Mówiąc o apokalipsie niektórzy wspominali również biblijny opis paruzji Chrystusa3, choć nie zawsze identyfikowali go z tekstem Ewangelii. 3 Np. Mt 24, 29-31: Zaraz też po ucisku owych dni słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku; gwiazdy zaczną padać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte. Wówczas ukaże się na niebie znak Syna Człowieczego, i wtedy będą narzekać wszystkie narody ziemi; i ujrzą Syna Czło­ wieczego, przychodzącego na obłokach niebieskich z wielką mocą i chwałą. Pośle On swoich anio­ łów z trąbą o głosie potężnym, i zgromadzą Jego wybranych z czterech stron świata, od jednego krańca nieba aż do drugiego. �166 SYLWIA GAWRYSIAK JAK BĘDZIE DRUGI KONIEC ŚWIATA - ROZWAŻANIA NA TEMAT CZASU „W biblijnej chronologii świata historia ludzkości jest historią utraty i odzyska­ nia idealnej rzeczywistości” (Kowalski 1993, s. 107). W „ludowej” chronologii wygląda to trochę inaczej. Sytuacja upadku i odrodzenia się świata może następo­ wać wiele razy. Mamy tu do czynienia ze złożoną wizją czasu, zakładającą nastę­ powanie po sobie kolejnych światów, których istnienie oddzielone jest katastrofami. Każdy kataklizm oznacza oczyszczenie ziemi. Jest ono jednak tylko tymczasowe, bo zło przenika do nowego świata i prowadzi do jego upadku. Jednocześnie w następujących po sobie światach ludzie są coraz słabsi. W ten sposób mamy do czynienia z połączeniem dwóch koncepcji czasu: cyklicznej z linearną. Wizje czasu W moich rozmowach często pojawiało się stwierdzenie, że świata koniec nie będzie, tylko będzie koniec ludzi (kobieta, 84 1., Kadzidło), ziemi nikt nie zniszczy, ziemia była, jest i będzie (kobieta, 67 1., Kadzidło). Wiąże się to z przekonaniem, że „w wierzeniach ludowych dostrzec można połączenie dwóch koncepcji czasu: linearnej z cykliczną, według której kolejne «światy» bądź «narody» przemijają, ustępując miejsca następnym” (Zowczak 2001a, s. 129). Te zaś po jakimś czasie również upadają pod względem moralnym i giną. W tej sytuacji końców świata w historii ludzkości może być kilka, a kataklizmy końca świata mają funkcję nisz cząco-oczyszczającą. Bo w rzeczywistości świat jest dobry, tylko są ludzie na nim, są głupie i niedobre (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Wymaga on więc jedynie oczyszczenia, tak samo jak dusze wymagają oczyszczenia w czyśćcu. Z podobnym pojmowaniem czasu spotkałam się u moich rozmówców. Cykliczność czasu przejawiała się w przekonaniu, że apokalipsa nie jest definitywnym kresem istnienia życia na ziemi, a jedynie przełomowym wydarzeniem, po którym nastąpi nowa era. Jak pisze Magdalena Zowczak „Według Biblii jest to kres czasu; wierzenia ludowe wskazują tu raczej kolejny początek” (Zowczak 2001a, s. 133). Panuje powszechne przekonanie, że koniec świata przeżyje garstka ludzi cnotliwych, którzy się zmieszczą pod klonowym listkiem (kobieta, 67 1., Kadzidło). Będzie ich tak mało, że jak jeden człowiek zobaczy ślady drugiego, to będzie je całował. I ta grupka zaludni od nowa ziemię tak jak Adam i Ewa, czy jak to się stało po potopie. Początkowo ludzie będą się szanować i żyć w zgodzie. Ale nadal będzie istniał diabeł. Drugich ludzi będzie kusił (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Co w efekcie doprowadzi do kolejnego „końca świata”. Na tę cykliczną koncepcję czasu nakłada się druga - linearna. Dotyczy to zwłaszcza malejącej perspektywy światów (por. Zowczak 2001a, s. 129): Coraz młodsze pokolenie to ju ż coraz to gorsze (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Przykła­ dem może tu być zmniejszający się wzrost człowieka, obrazujący „powszechne (...) wyobrażenie dziejów, według którego ludzie stopniowo się degenerują, «wyradzają»” (Zowczak 2000, s. 88). Objawia się to również w długości życia ludz­ kiego. Jak mówią rozmówcy: Kiedyś ludzie żyli i po 900 lat i 400 (kobieta, 64 1., �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 167 Kadzidło). Ludzkość teraz jest więc i pod tym względem ułomna. Skrócone ma być nie tylko ludzkie życie, ale również dni, noce i godziny. Pogarszanie się stanu człowieka, tak fizycznego, jak i moralnego, wiąże się z rozwojem techniki oraz coraz większym dobrobytem. Wszystko to jest według rozmówców działaniem diabła, który zarządza nowoczesnością. Nowinki technicz­ ne, ale i nowe obyczaje, są - zdaniem rozmówców - szatańskim pomysłem, stop­ niowo przedstawianym ludzkości i pogarszającym jej kondycję moralną. Ostatnia dawka takiej negatywnie pojmowanej „nowoczesności” oznaczać ma całkowity upadek ludzkości, a co za tym idzie koniec świata. Czas nieokreślony Panuje też przekonanie, że nikt prócz Boga nie może znać daty końca świata, bo boskiej mocy to nie znają prorocy (kobieta, ok. 501., Kadzidło). Nawet aniołom w niebie ta tajemnica nie została wyjawiona. Tym bardziej więc ludzie nie mogą znać tej daty. Mimo to spekulacje na jej temat ciągle trwają. Chociaż wiedza taka może być szkodliwa, bo gdyby to wiedział koniec świata, to jeden by się modlił, a drugi by to wszystko przekreślił (kobieta, 66 1., Kadzidło). Przede wszystkim ludzie żyją ze świadomością, że „bliskie jest Królestwo Niebieskie”. I nie zmienia tego fakt, że w każdym pokoleniu ju ż ludzie o tym mówili, że ju ż wtedy (kobieta, 71 1., Kadzidło). Wrażenie życia w czasach ostatecznych potęgowane jest przez zakorzenioną już w umysłach wizję złego świata. Kształtowana jest ona przez przekazy medialne: Te media to są tak ustawione, że nie pokazują nic dobrego. (...) My jesteśmy karmieni złem (kobieta, ok. 55 1., Kadzidło). Według rozmówców istnieje coraz więcej zła na świecie: zanika chrześcijaństwo, coraz mniej jest ludzi w kościele, nie chcą oni słu­ chać Boga, księża nie postępują tak, jak przystoi, dzieci nie szanują rodziców, syn zabija matkę, matka dziecko, panuje rozpusta i nierząd. Podkreślane są zwłaszcza ostatnie czynniki, jako analogiczne do wydarzeń w Sodomie i Gomorze, które Bóg za takie grzechy doszczętnie zniszczył. Obserwacje takie prowadzą do przekonania, że teraz to ju ż można mówić, że diabeł to ma większą moc niż Pan Jezus (kobieta, 64 1., Kadzidło). Bardzo rzadko spotykałam się z przeciwnym zdaniem. Przekonanie o zbliżającej się apokalipsie wiązało i wiąże się z próbami wska­ zania odpowiadających jej konkretnych momentów w dziejach. Takim sposobem określania czasu końca świata było wyznaczanie daty na podstawie dopełnienia się jakiegoś warunku, np.: jak góra z Hiszpanii do nas dotrze, to będzie koniec świata. Ciągle pojawiają się również próby wyznaczania konkretnych dat. Naj­ częściej wymieniana była niespełniona przepowiednia lokująca koniec świata w 2000 roku. Padały również lata 2012, 2017, 2030. Spośród tych dat rok 2012 był wymieniany najczęściej4. 4 Rozmówcy nie potrafili uzasadnić, dlaczego podają właśnie tę datę. Prawdopodobnie jest to echo, popularyzowanej między innymi przez Patricka Geryla, koncepcji, że koniec świata nastąpi wraz z końcem kalendarza Majów, czyli 21 grudnia 2012 roku. �168 SYLWIA GAWRYSIAK Nawet jeśli konkretna data się nie sprawdza, jak to miało miejsce z rokiem 2000, to znajduje się na to wytłumaczenie, ponieważ data końca świata tak na­ prawdę jest ruchoma. Zależy od ludzkiej kondycji, więc zgodnie z powtarzanym mi nieraz przez rozmówców powiedzeniem: „jak będzie poprawienie, to będzie przedłużenie, jak będzie pogorszenie, to będzie skrócenie”. Taki mechanizm mógł, według moich rozmówców, zadziałać w przypadku roku 2000. Wiele zależy więc od ludzkiego postępowania. Nawrócenie się ludzi może od­ dalić zagładę. Zadziwiająca jest moc przyznawana ludzkości, nadanie jej przez Boga nadnaturalnej władzy samodestrukcji. Wielkie znaczenie ma w tej kwestii modlitwa. Ludzie, którzy się modlą powstrzymują Boży gniew. Kiedy takich roz­ modlonych osób zabraknie, będzie koniec świata. Dlatego Matka Boska w swoich licznych objawieniach prosi o modlitwę, zwłaszcza o różaniec, którym ludzie mają przepraszać jej Syna za grzechy i tym samym załagodzić Jego słuszny gniew. Maryja jest postacią szczególną, ochraniającą ludzkość przed gniewem swego Syna. Jako matka wszystkich ludzi okazuje im swoją opiekę i czułość, a jednocześ­ nie jako istota bliska Synowi Bożemu, ma do niego większy dostęp i wiele może wyprosić. Stąd przekonanie o tym, że Maryja powstrzymuje nadejście dies irae. 0 cudownych interwencjach Maryi świadczyć może przytoczona mi opowieść: Wnuczka moja była w Medjugorie. I też tam ktoś tam szli, jakoś jechali do domu. 1 jakiś chłop dał chustkę zakrwawioną i mówił tym ludziom, ja k jechali w samo­ chodzie, że ja k będzie najbliższa rzeka, żeby tą chustę wrzucili do tej rzeki. No i oni przyobiecali, że tak zrobią. Ale mówi, tam ju ż tak niedaleko było tej rzeki i taka kobieta zatrzymała ich, w czarnym ubrana. No i że tam ją wzięli chyba w ten samo­ chód podwieźć ją i o tą chustę się upominała. A oni, że nie mają. Mówi, że macie tę chustę czerwoną. A oni nie chcieli je j dać. A ona wtenczas mówiła, że to mój był syn ijeśli wrzucicie tą chustkę do rzeki, to już koniec świata będzie. Że to je j syn był. To takjakby to Matka Boska była, a to je j Syn dał tą chusteczkę czerwoną. I mówi, że jakjuż wrzucicie, to koniec świata będzie. I tą chustę jej oddali. Jak oddali chustę, to ona wtenczas wysiadła z tego samochodu i poszła (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Problematyka czasu w apokaliptycznych rozważaniach jest bardzo złożona - od ustaleń związanych z historią całej ludzkości po spekulacje dotyczące daty końca świata. Ta ostatnia kwestia jest ciągle otwarta. Tym bardziej, że Bóg zawsze ostrzega ludzi, dając im znaki i szansę na poprawę. DZIEŃ PAŃSKI NIE PRZYJDZIE JAK ZŁODZIEJ - ZNAKI Zapowiedzi końca czasów nie są kwestią nieokreślonej przyszłości. Z moich rozmów wynika, że można je spotkać już dziś i to niemalże na każdym kroku. Wiele rzeczy może zostać zinterpretowanych jako znak Bożego gniewu i zbliża­ jącej się apokalipsy. Jak pisze Augustyn Jankowski: „Ogólnym symptomem czasów ostatnich ma być rozpanoszenie się zła moralnego” (Jankowski 2007, s. 45), szczególnie zaś odcho­ dzenie ludzi od wiary. Według moich rozmówców ta grupa znaków już występuje. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 169 Jednocześnie stanowią one słuszny powód Bożego gniewu i nie tylko oznaczają nadejście kary, lecz jeszcze je przyśpieszają. Kolejnym znakiem jest zachwianie odwiecznego porządku. Jego objawem jest na przykład nienawiść w rodzinie, czy wrogość w sąsiedztwie. Podobnym prze­ mieszaniem kategorii i naruszeniem porządku świata ma być fakt, że kobiety nie rozpozna od chłopa5 (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło), bo podobnie się ubierają, za­ chowują. Takie samo zachwianie ma nastąpić w przypadku pór roku: I teraz pory roku mieszają się. I tam było napisane tak, że pójdą łudzie siano grabić, to będzie padał śnieg6 (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Kolejnym wydarzeniem wbrew naturze, które według moich rozmówców się nasiliło, jest umieranie dzieci i mło­ dych ludzi. Jako inny przykład może posłużyć przekonanie, że przed końcem świata słonko i księżyc wzejdzie z drugiej strony (kobieta, 64 1., Kadzidło). Inną grupę stanowią znaki dane ludziom ku przestrodze. Należą do nich wspom­ niane objawienia maryjne, w których Matka Boska prosi ludzi, żeby ludzie prze­ praszali Boga i ostrzega ludzkość przed bożym gniewem. W podobny sposób -ja k o Boskie napomnienie - przywołanie ludzi do porządku, interpretowane są najprzeróżniejsze choroby, katastrofy i klęski żywiołowe. Mimo iż rozmówcy doskonale znają mechanizmy ich powstawania, traktują je jako znaki od Boga. Dużo mówi się też o znakach, które ukażą się na niebie. Mają się na nim pojawić świetlisty krzyż lub słupy światła. Niektórzy wręcz twierdzą, że już mieli okazję je obserwować. Miało to, według moich rozmówców, miejsce w okolicach ważnych wydarzeń historycznych - przed drugą wojną światową były trzy słupy światła na wschodzie, dwa ukazały się w momencie zamachu na Word Trade Center. Pojawiały się również przykłady innych znaków na niebie: Bo widziałam takie ja k słonko się trzęsło, a później z tego słonka się zrobiła Matka Boża, głowa Matki Boskiej. Innym razem widziałam takie ogniste kułe leciały z nieba na ziemię, a później okropne pło­ mienie (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Do tej kategorii znaków należą również zać­ mienie słońca i księżyca, latające obiekty, spadające gwiazdy, dziwny wygląd chmur. Zwiastunem końca świata może też być pojawienie się w historii świata jakiejś osoby: Jeden znak to jest nawet i nasz Ojciec Święty. I święta Faustyna (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wskazówki dotyczące dnia ostatecznego często wiążą się z osobą Ojca Świętego. Ludzie mówili więc, że jeszcze tylko ten papież i następny i będzie koniec świata. Innym razem znów, że koniec świata nastąpi dopiero po tym, jak będzie jeszcze drugi raz Polak papieżem. Mowa jest też o antypapieżu, który będzie dręczył ludzi przed końcem świata. NAWET WODA BĘDZIE SIĘ PALIŁA - SCENARIUSZE ZAGŁADY Scenariusze apokaliptyczne są wynikiem twórczego podejścia moich rozmów­ ców do różnych źródeł wiedzy i samodzielnego konstruowania przez nich ory­ ginalnych narracji oraz nadawania im nowych znaczeń. Powstają na podstawie 5 Przepowiednie Sybilli. 6 Przepowiednie Sybilli. �170 SYLWIA GAWRYSIAK wiedzy zaczerpniętej z opisywanych wcześniej przeze mnie źródeł, aktualizowa­ nej i na nowo interpretowanej, w kontekście współczesnych wydarzeń, osobistych przeżyć i przemyśleń. (Samo?) destrukcja Przyglądając się apokaliptycznym scenariuszom, a konkretnie fragmentom doty­ czącym samej zagłady można dostrzec dwie splatające się często ze sobą koncep­ cje. Jedna postrzega apokalipsę w kategoriach boskiego wydarzenia, dokonanego przez siły natury. Zgodnie z nią człowiek, oprócz swojej grzeszności, przez którą zasłużył sobie na karę, nie będzie miał żadnego wpływu na rozwój tych wydarzeń. Istnieje jednak, i w związku z rozwojem techniki jest coraz bardziej popularna, wersja o ludzkiej samodestrukcji. Wynika ona z uświadomienia sobie potęgi czło­ wieka, który dzięki swoim wynalazkom może zarówno tworzyć, jak i niszczyć. W tym wypadku katastrofa nadal ma się wydarzyć z Bożej woli, ale jednak jest naznaczona wolną wolą człowieka nie tylko na poziomie etycznego postępowa­ nia i przestrzegania zasad religii, lecz również na etapie tworzenia technologii, wykorzystywania ich do różnych celów oraz eksploatacji ziemi, która może się człowiekowi odpłacić zniszczeniem za zniszczenie. Najczęściej te dwie wersje splatają się i uzupełniają nawzajem. Jak już wcześniej pisałam treść przepowiedni jest na nowo interpretowana w kontekście współczesnych wydarzeń - spełnia się w teraźniejszości, uwiarygodnia i uaktualnia. Jednocześnie przepowiednie oferują kontekst do interpretowania współczesnych wydarzeń. Apokalipsa nadprzyrodzona Według tradycyjnej wizji koniec świata rozpatrywany jest jako nadnaturalne, cudowne wydarzenie. Boska wola pokieruje działaniem żywiołów, które unices­ twią ludzkość. Będzie to straszny dzień, że gwiazdy mają spadać, że ziemia się ma palić (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Co więcej - nawet woda będzie się paliła (kobieta, ok. 70 1., Kadzidło). Nie będzie w ogóle świeciło słońce, będzie padał krwawy deszcz (kobieta, 64 1., Kadzidło). Gdy zapadną ciemności, zgodnie z prze­ powiednią ojca Pio, potrzebna będzie gromnica i poświęcone zapałki, gdyż jedy­ nie takie zapałki można będzie zapalić, a jedynym światłem, które nie zgaśnie będzie właśnie gromnica. Nastąpią trzęsienia ziemi, rozpęta się nawałnica, silne wiatry, gromy i gradobicia. Ludzie stracą dorobek życia, poumierają ze strachu, albo wpadną w szał, brat od brata zginie (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Rozpętają się wojny. Będą leżały ludzie ja k snopki na polu (kobieta, ok. 65 1., Kuczyńskie). Apokalipsa zracjonalizowana Koniec świata rozpatrywany jest również jako realne zdarzenie wynikające z rzeczywistych zagrożeń, choć one również pojawiają się z Boskiej woli. Pan Bóg czy wojny da, czy choroby i zginą ludzie (mężczyzna, ok. 65 1., Tatary). Dzieci �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 171 się nie będą rodzić (kobieta, 64 1., Kadzidło), wzrośnie śmiertelność, pojawią się nieuleczalne choroby takie jak AIDS, to tak pomaleńku, pomaleńku, ale ludzie sami wyginą (kobieta, 64 1., Kadzidło). Zatem wytłumaczalne w sposób racjonalny wydarzenia również mogą zostać zaliczone do cudownych. Świat został odczaro­ wany, ale tylko pozornie. Współistnienie sprzecznych dla nas porządków (wiary i wiedzy, ponowoczesności i przednowoczesności) Tokarska-Bakir nazywa „podwójnością” lub „świadomością rozszczepioną” (por. Tokarska-Bakir 2000, s. 83-87). W takiej sytuacji „(...) artefakty kultury technologicznej zostają włą­ czone w obręb kultury tradycyjnej nie niszcząc jej” (Grębecka 2006, s. 56). Z Ameryki będą uciekać do Polski Według relacji moich rozmówców, w czasie ostatecznego unicestwienia naj­ bezpieczniej będzie w Polsce. W ogóle naszemu krajowi, w coraz gorszych cza­ sach dla świata, wróży się dobrobyt. Już teraz Polska nie jest tak doświadczana przez Boże kary i napomnienia. Rozmówcy podkreślają opiekę Matki Boskiej nad Polską, której jest przecież Królową. Według nich nasz kraj już teraz jest wyjąt­ kowy i taki ma być również pod koniec czasów. Wyjątkowa sytuacja Polski ma wynikać ze szczególnej religijności Polaków: W Polsce jest wierzących ludzi dzie­ więćdziesiąt procent jeszcze z końcówką. A w Niemczech dwadzieścia pięć procent jest ludzi wierzących. W innych krajach są niewierzące. Jedna ta Polska po prostu (kobieta, 72 1., Kadzidło). Będzie ciasno tu, w Kadzidle - zmartwychwstanie Zmartwychwstanie to wyjątkowo kłopotliwy fragment przedstawianego przez moich rozmówców scenariusza apokalipsy. Pojawiała się przede wszystkim wąt­ pliwość, czy powstanie z martwych w ogóle nastąpi. Argumentów, niestety sprzecznych, dostarczała sama Ewangelia. Z jednej strony za zmartwychwstaniem wszystkich przemawiało zmartwychwstanie Jezusa. Z drugiej jednak strony Pan Jezus ja k on przyszedł do tych uczniów, to też w Ewangelii mówi się, że były drzwi pozamykane i okna i Pan Jezus stanął po środku. No to jednak prawda, ciała chyba nie będzie (kobieta, ok. 80 1., Tatary). Kolejnym problemem było, czy wszyscy ludzie połączą się ze swoim ciałem, czy też może tylko dobrzy, którzy na to zasłużą, a ludzie z piekła nie zmartwych­ wstaną. Wiązało się to z pytaniem, czy zmartwychwstanie ma nastąpić przed czy też po Sądzie Ostatecznym, który podzieli ludzi na dobrych i złych, a co za tym idzie tych, którzy dostąpią i nie dostąpią zmartwychwstania. Przeważnie jednak uważano, że wszyscy powstaną z martwych. Kolejne wątpliwości dotyczyły tego, w jakim stanie Bóg każdemu odtworzy jego ciało. Panuje przekonanie, że Bóg nie pozwoli na życie przez całą wieczność z ułomnościami fizycznymi. Wszyscy powstaną więc w swej najlepszej postaci, nie będzie cierpienia, kalectwa, bólu. Bardzo mało osób uważało, że ciało będzie w takim wieku, w jakim dany człowiek umarł. Powszechny jest pogląd, że wiek �172 SYLWIA GAWRYSIAK i status wszystkich zostanie zrównany. Dodatkowo wiek wszystkich ludzi ma zys­ kać wymiar symboliczny - według niektórych będzie to bowiem wiek Pana Jezusa - 33 lata. Dowodów na tę młodość dostarcza przykład Matki Boskiej: No Matka Boża ja k zmarła, znaczy zasnęła, to miała chyba siedemdziesiąt dwa łata, a ukazuje się młodziutka (kobieta, ok. 75 1., Kadzidło). Wynika z tego, że „na tle całości zbawczego planu Boga powszechne zmartwychwstanie ciał nie jest powrotem do stanu rajskiego pierwszego Adama, lecz udoskonalonym stanem człowieczeństwa” (Jankowski 2007, s. 114). Gdy diabeł straci moc - Sąd Ostateczny Wizja Sądu Ostatecznego, pojawiająca się w scenariuszach apokaliptycznych, w znacznym stopniu opiera się na opisie z Ewangelii. Jezus zasiadający na tronie gromadzi wokół siebie wszystkie narody i jako sprawiedliwy sędzia oddziela ludzi dobrych od złych, stawiając jednych po swojej prawicy, a drugich po lewicy. Pierwszych błogosławi, drugich przeklina. Scenerię dla tych wydarzeń wyznacza tradycja: Tam jest powiedziane, że na dolinie Józefata wszyscy się zobaczą. To tak w takich różnych pieśniach przepowiadają, że to tam będzie ten sąd (kobieta, 80 1., Kadzidło). Jak pisze Zowczak „jest to miejsce początku i końca, miejsce narodzin Jezusa” (Zowczak 2001a, s. 132). Pan Bóg będzie wtedy sądził żywych i umarłych. Nie będzie można wtedy liczyć na Boże Miłosierdzie, nie będzie przebaczenia, tylko sprawiedliwość. Bóg będzie wtedy wyliczał każdemu jego grzechy. Na Sądzie Ostatecznym diabeł straci moc. Jednak obok tego dominującego nurtu, opartego na biblijnym przekazie prze­ biegu końca świata, pojawiają się wątpliwości: Jakoś trudno mi to wyobrazić, że to będzie sąd, że coś tam... Bo miłość Boga jest taka wielka. Tak samo ja myślę tak według siebie, ja k ja mam dzieci swoich. Nawet któryś by z nich i żle robił, prze­ cież ja bym nie mogła go skazać na jakieś tortury, bo to jest mój syn (kobieta, ok. 50 1., Tatary). Czy pokrewne temu stwierdzenia o apokatastazie: A może wszyst­ kich Pan Bóg wybawi (kobieta, ok. 65 1., Kadzidło). Nowe niebo i nowa ziemia - epilog Na koniec scenariusza pojawiają się bardzo lakoniczne stwierdzenia o losach ludzi po Sądzie Ostatecznym. Powstanie dla nich nowy świat, nowe niebo, nowa ziemia. Może być też tak, że „tradycyjny obraz apokaliptycznego zniszczenia nie musi oznaczać unicestwienia kosmosu materialnego i nowego aktu stworzenia” (Jankowski 2007, s. 176): Może tam na tych różnych planetach Pan Bóg osadzi znów pojedynczo (mężczyzna, 69 1., Kuczyńskie). Ma być „jako w niebie, tak i na ziemi” więc ludzie będą nadal pracować. Ta wersja przeczy zdecydowanie prezentowanej wcześniej cyklicznej wizji czasu, w której zniszczona ziemia miała być pozostawiona garstce ocalałych z katakliz­ mu ludzi, nie zaś stawać się mieszkaniem dla tych zmartwychwstałych. Dlatego też jest to wersja mało popularna, bo burząca spójność scenariusza. �APOKALIPSA NIE WEDŁUG ŚWIĘTEGO JANA 173 PODSUMOWANIE Współczesność nie uwolniła się, jeśli nie od lęku, to przynajmniej od zaintere­ sowania apokalipsą. Choć koniec świata uznawany jest przez moich rozmówców za jedną z największych tajemnic wiary, starali się jednak odpowiedzieć na moje pytania. Aby udzielić mi informacji korzystali z najróżniejszych źródeł, tworzących bogaty system wiedzy. Czerpali z różnych porządków (religijnego, naukowego), nie widząc pomiędzy nimi sprzeczności - przeciwnie - uznając je komplementarne. Jest to zabieg charakterystyczny przy konstruowaniu wiedzy nie tylko eschato­ logicznej. Pojawiają się, z jednej strony, próby racjonalnego wyjaśniania nadnatu­ ralnych faktów, z drugiej zaś włączanie realnych zdarzeń w strefę sakralną. Z tych dwóch zabiegów zwłaszcza „pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzędziem, które ma ocalić spójność świata” (Kirchner, Radkowska 1998, s. 58). Proces ten jest nawet bardziej dynamiczny, gdyż niejako równolegle, tym samym tropem racjonalizacji wątku religijnego, podążają współcześni twórcy. Motyw apo­ kalipsy już dawno wykroczył poza ramy systemu religijnego. Poza klasycznie wią­ zanymi z nim źródłami wiedzy, takimi jak Biblia, objawienia prywatne, prze­ powiednie czy ludowe opowieści, pojawia się szereg artystycznych transformacji tego motywu. Apokalipsa nie jest już jedynie kwestią wiary, ale również przed­ miotem twórczości literackiej czy filmowej, która wyznacza pewne drogi interpre­ tacyjne. Te z kolei mogą być wtórnie włączane w system religijny. W wypadku prezentowanych przeze mnie badan, tego rodzaju wpływ kultury popularnej na wiedzę apokaliptyczną jest jednak właściwie niezauważalny. Wiąże się to z pewnością z wiekiem rozmówców, wśród których znajomość choćby współczesnego kina, coraz częściej sięgającego po wątek globalnej katastrofy, jest raczej znikoma. W prezentowanych scenariuszach apokaliptycznych brakuje odniesienia do artystycznych interpretacji motywu końca świata, zawierają za to własne refleksje i próby interpretacyjne dotyczące tego wątku. Należy pamiętać, że wiedza na temat apokalipsy ciągle ewoluuje i bardzo róż­ ne fakty mogą powodować jej uaktualnianie. Biorąc pod uwagę tę dynamikę, musimy być świadomi, że opis i interpretacja również wymagają aktualizacji. Wi­ zje apokaliptyczne są przykładem tematu, którym można się zajmować do końca świata, a może i dłużej. LITERATURA B i b l i a 2007, Pismo Święte: Stary i Nowy Testament w przekładzie z języków oryginalnych, red. M. Peter, M. Wolniewicz, Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań. C z a c h o w s k i H u b e r t 2003, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa. C z a j a D a r i u s z 1999, Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 4, s. 80-86. G r ę b e c k a Z u z a n n a 2006, Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Nomos, Kraków. �174 SYLWIA GAWRYSIAK J a n k o w s k i A u g u s t y n 2007, Eschatologia Nowego Testamentu, Wydawnictwo WAM, Kraków. K a ź m i e r c z a k Z b i g n i e w 2006, Między eschatologiczną grozą a eschatologiczną rozrywką, [w:] Apokalipsa: symbolika, tradycja, egzegeza, t.l, red. K. Korotkich, J. Ławski, Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 273-282. K i r c h n e r A g n i e s z k a , R a d k o w s k a M a g d a l e n a 1998, Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności), Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 1, s. 54-58. K o w a l s k i P a w e ł 1993, Raj utracony i odzyskany - wyobrażenie światów doskonałych, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 107-109. K u r o w s k i K a r o l 2003, Apokalipsa ludowa, [w:] Podole i Wołyń, red. Ł. Smyrski, M. Zowczak, DiG, Warszawa, s. 205-219. O z o r o w s k i M i e c z y s ł a w 2004, Rozumienie prawd wiary w kulturze kurpiowskiej. Studium teologiczno-obrzędowe, [w:] Kultura religijna Kurpiowszczyzny, red. M. Ozorowski, Wydaw­ nictwo Wszechnicy Mazurskiej, Olecko, s. 23-172. R e k ł a j t i s E l ż b i e t a 1997, Człowiek w świecie mediów i techniki, [w\~\ Religia a mass media. Znaczenie środków społecznego przekazu w kulturze religijnej Polski, red. W. Zdaniewicz, Apostolicum, Ząbki, s. 28-37. T a r n o w s k i K a r o l 1995, Człowiek i transcendencja, Znak, Kraków. T u r n e r V i c t o r , T u r n e r E d i t h 1978, Image andpilgrimage in Christian culture. Anthropologicalperspectives, Columbia University Press, New York. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych. Wielkie opowieści, Universitas, Kraków. W ó j c i k D a n i e l 1996, Embracing doomsday: faith, fatalism, and apocalyptic beliefs in the nuclear age, Western Folklore, vol. 55, no. 4, s. 297-330. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Funna, Wrocław. SYLWIA GAWRYSIAK APOCALYPSE NOT ACCORDING TO ST. JOHN Key words: apocalypse, eschatology, Doomsday, end of the world, prophecy, Marian revelation The main goal of this paper is presentation and interpretation of contemporary apocalyptic narratives which have been collected in the Polish Catholic community. Those narratives are called apocalyptic Scripts in the article. The author focuses on the multiple sources of apocalyptic knowledge based on yarious Systems (e.g. religious, scientific) and ways of its interpretation in the constantly changing context. On the one hand, apocalyptic beliefs are being modified and supplemented with current information from media. On the other - such information may obtain new meaning of perceived in the light of apocalyptic prophecies. The article analyzes also the way of thinking about the time as a separate category in the chosen community in terms of both linear and cyclic conceptions of time. It also deals with speculations about the datę and sings of forthcoming apocalypse. The author presents information about the Doomsday which characterize apocalypse in two different categories: as a miraculous event or a rational conseąuence of human actiyity (e.g. nuclear war). Finally, also beliefs concerning resurrection and Finał Judgment are presented in this article. S.G. Adres Autorki: Sylwia Gawrysiak e-mail: sylwia.gawrysiak@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b210006ce0ca6a2bb41754e451f3f16.pdf 7cc616f12734fa21fefc0606fb044ac9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5556 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5166 Title A name given to the resource Apokalyptische landschaften/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.18-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barabasz, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Barabasz APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN M E D Y T A C J A N A D K O Ń C E M ŚWIATA W KULTURZE LUDOWEJ A o eschatologii pamiętaj! Z. Krasiński w liście do A. Cieszkowskiego Takie idą świata losy, Że aż jeżą nam się włosy. Bo świat będzie tak zatruty, Ludzie będą jak liliputy, Będą ludzie tak skarlali, W jamach z gliny będą spali... Gwiazdy w krzyż się tak ustawią, Że tragedie wielka sprawią: Piorun wszystko spopiułuje, Mało kto się uratuje. S. Kasina, Koniec świata Jak zauważył niegdyś Zbigniew Libera, w zachowanej tradycji kultur „etnograficznych" rzuca się w oczy relatywnie niska frekwencja mitów eschatologicznych - w sensie ściśle wyodrębnionych całości fabularnych. Ten stan rzeczy może być tłumaczony przez fakt, iż w kulturze ludowej rozumienie świata budowane było poprzez opowieść o jego początku fabuła mitu, redukując istotę rzeczywistości d o jej genezy, objaśniała jej strukturę i sens. W jakiś sposób rekompensuje to jednak duża liczba rozproszonych nieraz fragmentów, z których utkana jest czasem groteskowa, częściej jednak pełna melancholii zaduma nad końcem, sublimująca w so­ bie coś, co, jak sądzę, wolno nazwać rodzajem wrażliwości eschatologicznej, rejestrującej dramat świata przeżywające­ go swój zmierzch. Nie pojawia się ona na marginesie kultu­ ry ludowej - raczej przenika jej całość, jako cień narracji etio­ logicznych: „Można by pomyśleć - pisze Joanna TokarskaB a k i r - ż e w religijności ludowej istnieje tylko ów koniec świata - swoista medytacja nad utraconym początkiem, nie ma zaś w ogóle środka. Ledwie świat się zaczął już zaczyna się koń­ czyć". Oznacza to, że czas rozciągający się pomiędzy ko1 s m o g o n i ą a eschatologią nigdy nie jest czasem wolnym, a znaczenie zdarzeń stanowiących jego treść, a przynajmniej tych, które w ocenie członków danej społeczności wydają się być szczególnie istotne, odczytywane jest w perspekty­ wie wydarzeń, które miały miejsce in illo tempore lub też będą mieć miejsce u końca czasów. Ma to, jak sądzę, związek z określonym sposobem przedstawiania zdarzeń w kulturze ludowej, skupionym wokół najsilniej nacechowanych seman­ tycznie „ram" czasowych; w tym sensie dla narracji zbudo­ wanych w oparciu o struktury fabularne zaczerpnięte z mi­ tów, inaczej niż dla historii, nie było czegoś leżącego pomię­ dzy, co pozostając bez związku z końcem lub początkiem, nie zostałoby włączone w obręb ich symboliki. 4 2 3 Interpretacja tej wielowątkowej, nie do końca spójnej, lecz zaopatrzonej we wciąż aktualny morał, opowieści, skonstru­ owanej z tekstów dobrze już z a d o m o w i o n y c h w tradycji, w obręb których coraz częściej przenikają elementy „sensa­ cyjnej" literatury apokaliptycznej, służyć ma w intencji auto­ ra szkicowemu przedstawieniu anatomii tej wyobraźni, która zdarzenia s p o ł e c z n e , historyczne i przyrodnicze wplata w snutą przez siebie medytację nad końcem. Starałem się zwłaszcza zwrócić uwagę na topikę, której owa wyobraźnia zostaje podporządkowana, oraz ujmującą „elastyczność", z jaką reaguje na zmieniający się pejzaż historycznych zda­ rzeń. C O SYBILLA P R Z E P O W I A D A ŚWIĘTA Sięgnijmy zatem do tradycji kultury ludowej, gdzie obok bogactwa mitów „początku", narracji etiologicznych, znaj­ dziemy liczne apokryficzne apokalipsy i epigraficzne teksty przepowiedni, krążące w postaci druków jarmarczno-odpustowych; mam na myśli zwłaszcza słynne „proroctwa Sybilli" (lub Michaldy, królowej Saby - obie nazwy można trakto­ wać synonimicznie). „ W wersji popularnej - pisze na ich te­ mat Z. Libera - stanowiły one strywializowaną kontaminację rzekomych Ksiąg Sybilińskich i Objawienia św. Jana"®. Popu­ larne określenie „proroctwa Sybilli", spotykane również we 5 Proroctwo Michaldy Królowej ze Saby Numer 10/2005 �Paweł Barabasz tem, po małej chwili, począł być grzmot wielki/ g ó r y s i ę o b a l i ł y i p a g ó r e k w s z e l k i". Obrazy nieba zlewającego się z ziemią, ginących gór i dolin, stać się mają czytelnym sygnałem destrukcji świętego porządku - prze­ strzeń pozbawioną współrzędnych, pozbawioną immanentnej struktury pochłonie amorficzny chaos, człowiek zaś sta­ nie się zbłąkanym wędrowcem - zgodnie z relacjami infor­ matorów: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedł­ szy, nie będzie poznawać miejsca ani [mógł] wrócić do d o m u [rej. święciański]". 15 16 Gęstniejącą atmosferę grozy, wywołaną apokaliptyczny­ mi wizjami proroctw, rozrzedza nieco element, który pośród krwawych słońc, deszczu płonących gwiazd, wojen i głodu może wyglądać nieco komicznie. Krótki tekst, który w popu­ larnym opracowaniu Dawne proroctwa, przepowiednie współ­ czesne figuruje jako „pieśń dziadowska", przynosi osobliwe szczegóły wydarzeń poprzedzających koniec świata: Sybilla przepowiada święta:/ Gdy z Antychrystem człek się zbrata,/ Wnet nastąpi koniec świata/1 o tym każdy niech pamięta./ Dla kobiet wtedy będzie modnie/ Męskie ubra­ nie mieć i spodnie,/ Bez ślubów będą żyły pary/1 wtedy Pan Bóg ześle kary./ Pogasną gwiazdy, słońce zgaśnie,/ Gdy zapanują wojny, waśnie,/ I z bronią pójdzie brat na brata,/ Zima zastąpi okres lata. [...]/1 będą często puch­ nąć z głodu/1 będą starzeć się za młodu/ Wnet się rozluź­ nią obyczaje/ Plagi zaleją wszystkie kraje/ Choroby strasz­ ne zapanują/ Powietrze i wodę zatrują/ Wnet mrok na zie­ mię spłynie wieczny/1 zbliży się sąd ostateczny. nam wciąż tę samą treść. Ilekroć jednak, często wbrew so­ bie, dostrzegamy w niej jakiś okruch prawdy, winić za taki stan rzeczy możemy tylko czas, o którym pewien klasyczny autor napisał, że jest pożeraczem rzeczy... Nie ma specjalnej potrzeby, aby rozwodzić się w tym miejscu nad sposobem percepcji czasu w kulturze ludowej. Wystarczy, jeśli przypomnimy, że rozwinęła o n a własną eschatologię jako zwierciadlane odbicie kosmogonii; kreacja i wzrost początku znajdowały swe symetryczne odpowied­ niki w degeneracji kosmosu, niwelowaniu różnic, zaniku sił witalnych. Obrotowi cyklu rocznego nieodmiennie towarzy­ szyło wyczerpywanie się zasobów witalnych na wszystkich płaszczyznach kosmicznych, osiągające swoje a p o g e u m przy końcu starego r o k u . W tradycji ludowej, o czym nie trudno się przekonać, znajdziemy wiele informacji wskazu­ jących na związek kosmogonii i eschatologii z obrzędami bożonarodzeniowymi lub wielkanocnymi; kalendarz świąt, odmierzając akcję dramatu kosmicznego, osiągał cyklicznie punkt krytyczny, w którym rozstrzygnąć się miało dalsze być albo nie być dla świata. Dokonanie obrzędu miało więc za­ równo swój wymiar eschatologiczny, jak kosmogoniczny. 21 22 17 Zaznaczony tłustym drukiem fragment, piętnując inno­ wacje w damskiej garderobie, nie jest tylko, jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać, żartobliwym wtrętem, humo­ rystycznie kontrapunktującym mniej frywolne fragmenty. Jego wymowa w pełni harmonizuje z podstawową informacją, którą pragnie przekazać nam anonimowy autor: naruszony został uświęcony porządek rzeczywistości. Zdaniem jednej z informatorek, Sybilla dokładnie przewidziała, że „mężczyzny nie rozpoznasz od kobiety, we spodniach. Sybilla pisze o tych przebierańcach, co chodzą, że babę od chłopa nie rozróż­ nisz" . W tekście objawienia z Oławy z kwietnia 1984 r. zna­ leźć zaś możemy taki fragment: „Niewiasty powinny chodzić bez spodni. Tak nie powinna żadna panna, kobieta i dziec­ ko, tylko w stroju, który im przysługuje" . Męskie spodnie okazują się zatem znakiem tożsamości, poświadczającym odrębność dwu porządków przebiegających wewnątrz antroposfery - męskiego i żeńskiego. Patrząc na to w ten spo­ sób, dostrzegamy logikę całości - koniec implikuje rozmy­ cie wszelkich hierarchii i struktur, granic strzegących świata przed chaosem. Jeśli tworząc świat Pan Bóg powołał do ist­ nienia kobietę i mężczyznę, przeznaczając im odmienne role, to nawet tak na pozór trywialny fakt, jak męskie spodnie na kobiecych nogach, może być postrzegany jako łamanie o d ­ rębności i wypaczenie porządku natury, a tym samym zwia­ stun końca świata. 18 19 ZMIERZCH ŚWIATA Sybilla Helespontica, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 Cykl roczny mógł jednak zostać włączony w ramy jakiejś większej struktury, stając się kolejnym etapem na drodze zstępującej w dół, ku końcowi. Dzieje, zgodnie z immanentn y m p r a w e m , toczą się po trajektorii zakrzywiającej się w dół, a wykonywany przez nie ruch otrzymuje w pewnym sensie kwalifikacje moralne. W kulturze ludowej Słowiańsz­ czyzny zaznaczyło swą obecność przekonanie, wedle któ­ rego ludzka rasa, ulegając stopniowo degeneracji, „wyra­ dza się" w trzech kolejnych epokach, zwanych czasami epo­ kami Ojca, Syna i Ducha Św. Nie jest to rzecz jasna jej wła­ sny wynalazek - trójdzielność dziejów świata znana była więk­ szości kultur indoeuropejskich (sama idea bywała czasem rozpatrywana jako oczywista projekcja podstawowych kate­ gorii czasowych: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, zmiennie wartościowanych). A. Greimas, rekonstruując po­ dobną koncepcję procesu dziejowego w mitologii litewskiej, zauważył, iż została ona wpisana w narrację przedstawiają­ cą sukcesję trzech ras: dawnych olbrzymów zastąpili obecni ludzie, którzy ustąpią kiedyś miejsca rasie karłów. Narodzi­ ny i zagładę obecnej rasy mitologia litewska wiązała z dwo23 „Stworzenie już się postarzało, za nim już siły młodości" (4 Ezdr 7, 55) - notował melancholijnie autor jednego z bi­ blijnych apokryfów. U Horacego znajdujemy przesiąknięty pesymistyczną historiozofią fragment, w którym autor naigry­ wa się z dumnych dziedziców rzymskiej tradycji: „Od dzia­ dów mniejszych ojców przywitał wiek zmarły/ Tylko strzępy w dziedzictwie wzięły ojców dzieci/ Po nas zostaną już kar­ ł y " . Podobnych opinii rozrzuconych w bibliotece europej­ skiej literatury jest zapewne tysiące, a każda z nich, szuka­ jąc coraz nowszej i bardziej oryginalnej formy, przekazuje 20 20) Numer 10/2005 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. ma typami kataklizmów: potopem oraz dżumą. Nasza rasa, która zjawiła się na ziemi po potopie, swój koniec znajdzie w wyniszczającej zarazie. Wspomniany już Greimas, analizując charakter katakli­ zmów, stanowiących rodzaj cezur dzielących od siebie ko­ lejne epoki, zwrócił uwagę na pewien stosunkowo często pojawiający się wątek, związany z problemem, jak byśmy to dzisiaj powiedzieli, przeludnienia. Według tekstu, który przy­ tacza, po stworzeniu ludzkość zaczęła szybko się mnożyć; wówczas to Ziemia poskarżyła się Stwórcy, że nie jest w sta­ nie dźwigać tak wielkiego ciężaru. Bóg wysłuchał skargi i zesłał potop. Gdy ludzkość ponownie wzrośnie ponad mia­ rę, Ziemia znów poprosi Boga, by jej ulżył, a on ześle wów­ czas d ż u m ę . Ciekawie w y p a d a zestawienie t e g o mitu z mitem plemienia Guarani przytoczonym przez Eliadego: 24 25 Nie tylko Guarani, ale cała przyroda jest stara i zmęczona życiem. Uzdrowiciele, gdy spotkali we śnie Nanderuvuvu, wielokrotnie słyszeli głos błagający go Ziemi: »Pochłonęłam zbyt dużo trupów, jestem nasycona i wyczerpana. Ojcze spraw, by to się skończyło«. Woda zaś prosiła Stwo­ rzyciela o odpoczynek i oddalenie od niej wszelkiego ru­ chu, takoż drzewa... i cała przyroda. 26 Również w polskiej literaturze etnograficznej spotykamy relacje informatorów, w których powraca przekonanie o po­ wtarzającym się, co trzy tysiące lat, końcu świata; znana jest także wersja mówiąca o trzech potopach, z których najstrasz­ niejszy był „ostatni", powszechnie identyfikowany z potopem biblijnym. Na kształt takiej ludowej historiozofii miały za­ pewne wpływ liczne tradycje - pobrzmiewają w niej na przy­ kład echa znanej z tradycji żydowskiej historii wielokrotnej kreacji, których owoce, kolejno niszczone przez Boga, dały budulec dla świata, w którym żyjemy. Zowczak podkreśla, że w większości prezentowanych materiałów kataklizmy przy­ noszą oczyszczenie ziemi, stanowiąc cezurę pomiędzy od­ rębnymi epokami i rasami. Jest więc to w jakimś sensie pro­ ces cykliczny, analogiczny do naturalnego rytmu pór roku; z drugiej strony podporządkowanie kolejnym o s o b o m Trój­ cy Świętej nadaje mu charakter linearny. Widać więc tu wy­ raźne równoczesną obecność modelu cyklicznego i linear­ nego, co daje w sumie rodzaj spiralnego modelu dziejów. 27 28 Z rekonstrukcjami Greimasa koresponduje charaktery­ styczny, stale obecny w różnego rodzaju źródłach etnogra­ ficznych wątek „marnienia czasu", „zmierzchu świata", zna­ komicie uchwycony przez Tokarską-Bakir: ludzie teraz są bardziej chorobliwi, bydło nędzniejsze, lata krótsze, wszyst­ kiemu zaś winni są ignorujący boskie przykazania ludzie; w miarę jak następują po sobie epoki Ojca, Syna i Ducha, ród ludzki karleje. Materiał etnograficzny z terenu Polski zdradza istotne podobieństwa z litewskim - szczegóły doty­ czące trzech ras są niemalże takie same: 29 Dawniejsi ludzie Boga Ojca byli ogromni jak Wyrwidąb, o czym świadczą wydobywane z ziemi kości; żyli ponad dwieście lat [...] mieli po dwa i pół metra, [...] byli też uro­ dziwi. Ludzie Ducha Świętego mają młócić w naszych pie­ cach chlebowych, tak jak my młócimy w piecach ludzi Boga Ojca. Będą ludzie coraz mniejsi i słabsi i będą mieli coraz mniejsze i słabsze paznokcie. Takie proroctwa były, trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. I rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy nie ma czasu, żeby zrobić wszystko [woj. przemyskie 1989]. 30 W tym miejscu pojawia się inny ciekawy wątek, korespon­ dujący ze znanym z tradycji chrześcijańskiej przekonaniem, zgodnie z którym Bóg skróci czas zanim nastąpi koniec świa­ ta (jeśli jednak ten element chrześcijańskiej eschatologii roz­ ważyć, biorąc pod uwagę jego dziejowe interpretacje, to okaże się, iż zmienia on swoją początkową wymowę, skła­ niając do percepcji czasu jako nieustępliwie przyspieszają­ cego łańcucha zdarzeń ): „Pan Bóg skrócił lata nasze... A dawniej, czy my wiemy dobrze... no jest rok... ale czy to jest prawdziwe, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cała era.... Ludzie... zostali skróceni na swoim życiu. A przez co? Przez wybryki [woj. płockie 1989]". 31 32 A Ż ŚWIAT SIĘ OCZYŚCI... 33 Obcując z „Biblią ludową", obcujemy, co nie uszło uwagi etnografów, z „tekstem" utkanym z różnego rodzaju asymi­ lacji i kontaminacji, zawęźlającym oddzielne pierwotnie wąt­ ki, plączącym tożsamości postaci lub obdarzającym je wie­ loma naraz; tekstem chętnie zaczepiającym różne fakty jed­ nocześnie w wielu narracjach, tworzącym nić zależności, odniesień, skojarzeń. Znakomitym przykładem s p o s o b u , w jaki skonstruowany został jeden z jej wielokrotnie pojawia­ jących się w materiałach etnograficznych wątków, jest histo­ ria potopu, której wersja „biblijno-ludowa" stanowi oryginal­ ną kontaminację historii Noego, zniszczenia Sodomy i Go­ mory, końca świata oraz lokalnych podań o zapadłych karcz­ mach i kościołach. Przed potopem ludzie mieli być bardzo grzeszni, „żyli jak bydło jakie", a ich grzechem powszednim miała być apostazja. Ta deprecjonująca ocena, dość paradoksalnie, sąsiadu­ je z opiniami widzącymi w naszych „ p r z e d p o t o p o w y c h " przodkach ludzi niesłychanie mądrych, tak iż sam Bóg nie mógł nimi „komandować". Świat przed zagładą posiadał, pomimo swego zepsucia, cechy, chciałoby się powiedzieć, rajskie: panował taki dostatek, że nawet kamienie „rosły" (dawały plon?) a „ziarnko jak ogórek było wielkie". 34 Zdarzenia, które rozegrały się potem, w następujący spo­ sób relacjonował informator z rejonu solecznickiego: „A kara taka spadła na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta c h m u r a i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i wybuchło - wszystko zapaliło się, a potem wszyst­ ko było wodą zalane. Do dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w w o d z i e " (jakkolwiek Księga Rodzaju nie rozstrzyga, czy demoniczne miasta Sodoma i Gomora aby na pewno zosta­ ły pochłonięte przez wody Morza Martwego, to, jak widać, tradycja ludowa nie ma w tym względzie wątpliwości). Biblij­ na historia wszetecznych miast pobrzmiewa również w ma­ teriałach etnograficznych zebranych w XIX wieku: koniec świata ma mieć miejsce co trzy tysiące lat - jeśli jednak znaj­ dzie się dziesięciu sprawiedliwych (kontaminacja wątku bi­ blijnego zagłady Sodomy), Bóg przedłuży istnienie świata o kolejne trzy tysiące. 35 36 Znamienne, że żywiołem, którym Bóg posłuży się, nisz­ cząc świat, według tradycji ludowej okazuje się być relatyw­ nie częściej w o d a niźli ogień; częściej spotkamy opowieści 0 potopie (przeszłym jak i przyszłym) niż o pochłaniającym świat ogniu. Natomiast tam, gdzie się on pojawia, staje się narzędziem puryfikacji świata: „I potem będą już budynki palić 1 wtedy już cały świat zacznie palić się. [...] Bo przez te wszyst­ kie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko [rej. wileński 1991 ] " . A jeśli się­ gniemy do Słownika stereotypów i symboli ludowych, znaj­ dziemy tam taki opis: „Wtenczas przed skończeniem świata wielka ufność będzie, jak iż nieba - ognistyj deszcz na cały świat pójdzie. Wtenczas z nieba i pierony będą bardzo bili, i miasteczka i klasztorze będą si palili... obłaki będą si topili. Wtenczas góra i z górami będzie się zbijała, a dolina z doli­ nami będzie się równała" (por. fragment pochodzący z lite- PISMO ANTROPOLOGICZNE 3 7 38 �Paweł Barabasz ratury staroruskiej: „W tym czasie... zgaśnie słońce i księ­ życ, gwiazdy spadną, a moce niebieskie ukażą się w chwa­ le. Na dźwięk trąb archaniołów Michała i Gabriela przysła­ nych na ziemię umarli zmartwychwstaną, by przejść próbę, która ma dowieść ich kondycji moralnej. Ziemię nawiedzi ogień, który spali wszystko, nawet kamienie, góry i morza, jednak będzie on parzył tylko grzeszników, gdyż sprawiedli­ wi nie będą go odczuwać. Tak więc, podczas gdy w blasku chwały zmartwychwstaną sprawiedliwi, grzesznicy pozbawie­ nie będą jasności i zostaną spaleni żarem" ). A gdy ogień ustąpi, ziemia „oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści s i ę " . Będzie taka, jak ją przedstawia autor Słowa o mocach niebieskich: „I ziemia będzie potem gładka i nowa jak była na początku i bielsza nad mleko. Za bożym rozkazaniem przemieni się potem i będzie niczym złoto. I wzejdzie trawa i kwiaty przeróżne, niewiędnące, duchowe. I wyrosną drzewa, nie takie jak wi­ dzieć możemy, lecz ogromne, wysokie i piękne, że usta nie wypowiedzą, bo będą duchowe". (por. Ap 2 1 ; 11,18 „A ja­ sność jego jak blask drogocennego kamienia, krystalicznie czystego jaspisu" i „Mur jego zbudowany z jaspisu, a mia­ sto, złoto czyste, podobne do szkła czystego".) 39 40 41 Zgodnie z koncepcją następujących po sobie epok, ko­ niec naszego świata stanie się początkiem nowego: będą nowe ludzie spuszczone. Po głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] kto te pozbie­ ra trupy, a to żesz gnój, żywotnego nic nie będzie, ryba może gdzie tam, jeżeli wody będą nie zatrute. [...] wtedy przejdzie nie mało lat i nie będzie szkodliwe dla powie­ trza. A Bóg jak jest na niebie ześle drugi świat i drugich ludzi [rej. solecznicki 1992]. 42 nia przepowiedni i proroctw, „nazwa »Czernobyl« w ukraiń­ skim narzeczu (sic!) oznacza »piołun«". Nawet najbardziej sceptycznie nastrojona wyobraźnia musiała skapitulować wobec takiej symbolicznej zbieżności, która w dość powszech­ nej opinii nie pozostawiała żadnych wątpliwości, co do tego, jakie zdarzenie inauguruje awaria w ukraińskiej elektrowni. W sposób porównywalny można było analizować fenomen epidemii AIDS, której pojawienie się w Polsce poprzedziły hio­ bowe wieści dochodzące z różnych części świata. 44 45 Osobne miejsce poświęcić wypada przepowiedni fatim­ skiej - którą nie bez racji F. C u o m o nazwał „najpopularniej­ szym w naszej epoce p r o r o c t w e m " - jednemu z najważ­ niejszych tekstów eschatologicznych naszej kultury. Precy­ zyjniej rzecz ujmując, o prawdziwej popularności możemy mówić w stosunku do tzw. trzeciej tajemnicy fatimskiej, przez bardzo długi czas nieupublicznianej. To właśnie m.in. wirtualności swej treści tajemnicze orędzie z Fatimy zawdzięcza­ ło popularność. Znacząca nieobecność i niedostępność ory­ ginału wytworzyły lukę, którą kultura wypełniła na własną rękę. Podzieliło ono los innych, trwale zakorzenionych w kulturze tekstów profetycznych (np. Sybilli, Wernyhory), stając się wiecznie aktualnym tematem dla apokryfistów; wykorzystu­ jącym kościelny autorytet palimpsestem. 46 Zapoznając się treścią apokryficznej trzeciej tajemnicy fatimskiej w wersji proponowanej przez różnego rodzaju lek­ sykony proroctw, z pewnym zdumieniem możemy odkryć, jak dużo uwagi w orędziu przekazanym w Fatimie poświęca się Polsce. Z tekstu wyłania się zazwyczaj obraz naszego kraju jako Messija griaduszczowo dni; przywołujący niezdar­ nie echa romantycznego mesjanizmu plan przyszłych zda­ rzeń z niezrozumiałych w pierwszej chwili powodów zostaje zawężony do obszaru dzisiejszej Polski . „Rzetelną" - jak zapewnia redaktor całości - treść oferuje popularne opraco­ wanie Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX 47 Naturalnie przytoczone powyżej wątki nie wyczerpują zasobu treści, za pomocą których kultura ludowa wypowia­ d a się na temat k o ń c a świata. Mają one swoją historię, w której pewne elementy, ustępując miejsca nowym, wiążą­ cym w sobie większy ładunek społecznych emocji, użyczają im swoich kostiumów. Modernizując, czasem może nieco zwietrzałą, treść, anonimowy redaktor pozwala się jej zacze­ pić w materii codzienności, dzięki czemu staje się ona syn­ chroniczna względem czasowego usytuowania czytelnika; jednocześnie zaś niepokojące swą faktycznością zdarzenia, wdzierające się w obszar znanego świata, zyskują tożsamość logicznie implikowaną przez kontekst, w jakim zaczyna być rozpatrywane ich znaczenie. Widać to znakomicie na przy­ kładzie frapującej precyzji, z jaką określała detale Michalda, poprzez zasłonę dziejów dostrzegając „przewody pokrywa­ jące kulę ziemską jak pajęczyna, kobiece majtki, fryzury, że będziemy się golić pod pachą, kosmetyki, a nawet AIDS. Przepowiedziała też o Leninie i Gorbaczowie - że będzie łysy z mapą na głowie, a potem niepokój w małym państewku. Potem wojna i koniec świata [rej. wileński 1990]". 43 Indeks zdarzeń, którym można przypisać jakiś mniej lub bardziej czytelny sens apokaliptyczny, jest zapewne niezwy­ kle obszerny, ograniczę się zatem do przypomnienia trzech, wydaje się, najistotniejszych. Jak pamiętamy, katastrofa re­ aktora atomowego w Czarnobylu rychło została wplątana w sieć symbolicznych odniesień i skojarzeń. Pojawienie się komety w tym samym feralnym roku 1986 było samo w so­ bie wystarczającą okolicznością obciążającą, poprzez są­ siedztwo w czasie wzmacniającą potencjał możliwych zna­ czeń, które gotowi byliśmy przypisać tamtemu zdarzeniu. Tym jednak, co przesądziło o sposobie, w jaki zostało ono stematyzowane przez kulturę, była pewna przypadłość onomastyczna. Jak to zgrabnie ujął autor popularnego opracowa- 22 Numer 10/2005 Sybilla Tyburtyna, drzeworyt, Marcin Bielski, Kronika wszytkiego świata, Kraków 1551 �APOKALYPTISCHE LANDSCHAFTEN.. wieku. Niestety zawartość szybko rozczarowuje: wypełniają ją w większości nudne powtórzenia, znane z innych tekstów apokaliptycznych, daje się natomiast odczuć brak kojącej idei orędującej za nami Matki. O ile jednak dobór środków zagłady, takich jak głód, zarazy, trzęsienia ziemi, należy do kanonu literatury, o tyle w zdumienie może wprawić szcze­ gółowy plan przebiegu czekającej nas ogólnoświatowej kon­ frontacji zbrojnej. Jak czytamy, w jej wyniku zmieni się obli­ cze Ziemi, wytracona zostanie trzecia część ludności świa­ ta; w gruzy legną stare potęgi światowe, robiąc miejsce dla nowych, w t y m , rzecz oczywista, Polski. „ B o m b y zagrożą Ślą­ skowi, Szczecinowi i portom. Miast na ziemiach odzyska­ nych (s/c/) nie dotknie zniszczenie". Jak można się domy­ ślać, ta szczęśliwa okoliczność pozwoli Polsce stać się jed­ nym z niewielu krajów, który ze światowego kataklizmu wyj­ dzie potężniejszym i silniejszym - ba, j e d y n ą siłą na Starym Kontynencie zdolną podźwignąć Europę ze znisz­ czeń - „od niej zależna stanie się przyszłość Europy, od niej rozpocznie się odrodzenie świata przez ustrój [?], który utwo­ rzy nowe prawa, wprowadzi nawrócenie do Boga i poddanie się jego prawom. Polska zbuduje d o m braterstwa wszyst­ kich narodów, dla swoich dzieci stanie się matką". Ta wy­ raźnie soteriologiczna rola naszego narodu, który obdaro­ wany przez Boga dziejową szansą udowodni niezbicie swo­ je powołanie do wielkości, jest tu dla nas szczególnie intere­ sująca, pozwala bowiem tak zredagowany tekst wstawić w szeroki kontekst tekstów profetycznych na różne sposoby upewniających czytelników, że Opatrzność m a jednoznacz­ nie przychylne względem naszego kraju zamiary. Świetnym przykładem mogą tutaj być przepowiednie księdza Broni­ sława Markiewicza, z których czytelnik może się dowiedzieć, iż owocem wielkiej wojny, która nieubłaganie nadciąga, sta­ nie się „wielka Polska" jako „przedmurze Z a c h o d u przed nawałą barbarzyństwa". Polska, wraz z całą Słowiańszczy­ zną, odeprze nad Dnieprem „nawałę Mongolską", „ludom Goga i Magoga" zadając decydującą klęskę. i pokochają jej tradycje i historię, widząc ku czemu wszystko zmierza, jak i tym, którzy ślepo żyli, że zrozumieć muszą czym jest prawda". W pewnej sprzeczności z tą idylliczną wizją pozostają teksty innych przepowiedni, które pojawiły się w drugiej połowie dwudziestego wieku. Dla przykładu Orę­ dzie św. Michała Archanioła z 11 grudnia 1981 roku, zacho­ wując dla Polski rolę uprzywilejowanego podmiotu historii, z niejaką satysfakcją konstatuje, iż liczne klęski spadną na Niemców, Rosjan i Żydów. W podobny sposób przyszłe losy Polski i świata kreślił w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku niezwykle po­ pularny we wsiach polskiego Spiszą, skrupulatnie kopiowa­ ny tekst pt. Miłosierdzie Boże nad Polską. To przekonanie o wadze ludzkich czynów dla losów świata dość paradoksalnie blisko sąsiaduje z głęboko determini­ stycznym pojmowaniem historii. Przyjrzyjmy się logice rzą­ dzącej opowieścią o końca świata (należącej z pewnością do „nieklasycznych": wszak nie widać tutaj specjalnej troski o to, aby wskazać, co stanowi skutek, a co - przyczynę). Z tego, że świat w złem leży - i próżno by przekonywać, że jest inaczej - jasno wynika, że zbliża się koniec i sąd. Ale sama nieuchronność sądu, który kiedyś przecież nadejść musi, zdaje się, tłumaczy sens obecnego zła, którego jeste­ śmy świadkami. Wyobraźnia porusza się zatem po kole, dzię­ ki czemu wszystko znajduje swoje uzasadnienie. W t y m sen­ sie odrzucenie perspektywy eschatologicznej niewątpliwie odebrałoby sens rzeczywistości - jest ona najlepszą rękoj­ mią, że ludzki czyn trwa, raz wypowiedziane słowo, modli­ twy czy przekleństwa, osadza się gdzieś w przestrzeni, nie rozpływając się bez śladu w eterze; zło wołające o pomstę do nieba tej pomsty się doczeka. Świat pozbawiony tej per­ spektywy, to świat ze słynnego wiersza Miłosza Oeconomia divina - byt pozorny, umowny, pozbawiony znaczenia; skry­ cie tęskniący do patosu apokalipsy i przeżywający swą ba­ nalną temporalność. 48 49 Jakkolwiek próżno w nim szukać postaci Sybilli - pisze Woźniak - jest to typowy tekst proroczy o charakterze apo­ kaliptycznym, wyraźnie nawiązujący do swego straganiarskiego pierwowzoru. Całość przepowiedni podzielona jest na trzy części. Pierwsza nosi tytuł wymieniony wyżej [Miło­ sierdzie Boże nad Polską - przyp. R B.j, druga Dane o ka­ taklizmie, trzecia Do wszystkich Polaków poza granicami kraju. [...] nieznany autor kreśli dramatyczną wizję świata, ginącego w wyniku totalnej wojny atomowej i jej następstw. [...] Przepowiednia zasięgiem swym obejmuje praktycznie cały świat, choć najwięcej miejsca poświęca Polsce. Po­ wszechna wojna atomowa doprowadzić ma do zaburzeń i kataklizmów w przyrodzie. Będą tak wielkie, że spowodu­ ją wygaśnięcie wojny. Przeżyje tylko jeden naród - polski. 50 Oto fragment owego proroctwa, który nie w y m a g a spe­ cjalnego komentarza: „Polska tym razem będzie oszczędzo­ na. Będzie jedynym państwem, które ze światowego katakli­ zmu wyjdzie potężniejsze silniejsze i wspanialsze. Od niej zacznie się odrodzenie świata przez ustrój, który utworzy nowe prawa, a które wprowadzi przywrócenie się do Pana Boga, p o d d a n i e jego p r a w o m , d a n y m ludzkości. Polska w granicach swoich realizować będzie prawo Boże, gdyż do­ syć doznała krzywd, niesprawiedliwości i zbrodni; bezpra­ wia i nieludzkości. Zbuduje nowy d o m braterstwa wszyst­ kich narodów świata. Nikogo nie odrzuci, nie potępi. Będzie przygarniać, nieść p o m o c i opiekę t y m , którzy ją uznają 51 52 Jak pisze Tokarska-Bakir „obawy przed końcem niewąt­ pliwie przydają się na coś światu" . Uczulają na granice, któ­ rych przekroczenie skutkuje sankcją: kary i wzbudzone przez nie lęki w kulturze ludowej służą, jeśli można nadać im nieco funkcjonalne znaczenie, uwyraźnieniu i utrzymaniu owych granic. Świat w swojej formie jawi się jako ich skomplikowa­ ny s y s t e m , n i e d o s t ę p n y c h sobie wzajemnie tożsamości i odrębnych porządków. W tak ustrukturowanym świecie czło­ wiek poruszać się może kierowany przez sankcjonowane tra­ dycją współrzędne egzystencji. Percepcja rzeczywistości poprzez okulary tradycji odkrywa więc świat jako żywą ca­ łość, integrującą w sobie, z naszego punktu widzenia od­ dzielne, porządki rzeczywistości: kosmiczny, aksjologiczny i antropologiczny, odsłaniając ciągłość pomiędzy struktura­ mi ludzkiej egzystencji i strukturami kosmicznymi. W tym swoiście holistycznym podejściu wszechświat zdaje się być wielką i skomplikowaną maszynerią, a „człowiek jest jej me­ chanikiem, który umieszczając w odpowiednich miejscach parę kropli smaru potrafi zapewnić ciągłe funkcjonowanie maszyny. Tym smarem - jak pisał G. Scholem - jest moralna substancja ludzkich działań". Ludzie mają postępować „po chrześcijańsku", „świętować", „malować pisanki", „szanować rodziców" - bo jak mówi ludowa mądrość, „za nic będzie mama, tata, wtedy będzie koniec świata" . 53 54 55 56 1 Z. Libera, Czekając na koniec świata. Od ludowej tradycji do kultu­ ry popularnej, niepublikowany tekst wystąpienia na konferencji zorgani­ zowanej przez Instytut Etnologii UJ pt: Innego końca świata nie będzie (październik 1999). 2 J.Tokarska-Bakir, Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków 2000, s. 102. 3 4 Tamże. K. Hastrup, Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i histo­ rii, tłum. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1998, nr 1-2, s. 24. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paweł Barabasz 5 Sybillami (gr. Ta, która zasięga rady bogów, od sisis - bogowie, bulan - radzić) wg tradycji grecko-rzymskiej nazywano wszystkie ko­ biety posiadające z woli Boga dar prorokowania. Warron (I w. p.n.e.) cytowany przez Laktancjusza, wymienia ich dziesięć. Na ten temat zob. F. Cuomo Wielkie proroctwa, tłum. I. Kania, Kraków 1999, s. 127-140. Według legendy Sybilla kumejska sprzedała trzy księgi królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu, które następnie zostały złożone w świątyni Jowi­ sza na Kapitolu. W renesansie postać Sybilli pojawia się w literaturze zachodnioeuropejskiej. W Polsce znana jest z tego okresu książka S. Kleryki Fortuna, w której wierszowanych odpowiedzi udziela dwana­ ście Sybilli. Obecna jest również w pierwszej polskiej encyklopedii Chmie­ lowskiego Nowe Ateny (Kraków 1968; s. 191). Niezależnie od tego funk­ cjonowały Oracula Sybylliana [Przepowiednie Sybillińskie) - zbiór apo­ kryfów judeo-chrześcijańskich z II w. n.e. Jako że liczne fragmenty doty­ czą końca świata i zjawisk go zapowiadających, pisma te traktowane są jako apokryfy apokaliptyczne. Proroctwa Sybilli, zawieszone pomiędzy mitologią świata antycznego a chrześcijańskim objawieniem, w rzeczy­ wistości stanowiły jeden z pomostów pomiędzy światem antycznym a rodzącym się chrześcijańskim. Z czasem przeniknęły do literatur naro­ dowych i folkloru. W liturgicznym hymnie Tomasza z Cellano, z XIII w., Sybilla wraz z królem Dawidem zapowiada dzień gniewu (D/es irae, dies Ula/ solvet seaclum in favilla/ teste David cum Sibylla - cyt. wg A. Świderkówna Rozmów o Biblii ciąg dalszy Warszawa 1998, s. 228). Zob. też hasło Sybille, [w:] Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, War­ szawa 1966, s. 333-334, oraz K. Woźniak, Proroctwa Sybilli - znane i nieznane, „Literatura Ludowa" 1980, nr 1-3, s. 82. 6 7 Z. Libera, dz. cyt. K. Woźniak, dz. cyt., s. 82. 8 L. Bobrowska, Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami. Manifestacje postawy apokaliptycznej w tekstach przepowiedni, „Lud" 1988, t. LXXII, s. 137. 9 25 26 Tamże, s.185. M. Eliade, Aspekty mitu, tłum. P. Mrówczyński, Warszawa 1998, s. 63. 27 Zob. B. Świdnicki, Przyczyna burzy i niektóre wyobrażenia religij­ ne, „Lud" 1889, t.V; s. 169-170. 28 R. Graves, R. Patai, Mity hebrajskie, wa 1993, s. 43. 29 J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 113. 30 M. Zowczak, dz. cyt., s. 89. R. Kosseleck, Kilka problemów 31 tłum. R. Gromacka, Warsza­ z dziejów pojęcia „kryzys", M. Zowczak, B/Ma ludowa. Interpretacja wątków biblijnych w lite­ raturze ludowej, Wrocław 2000, s. 210. " Cyt. wg Proroctwa Michaldy z Saby, [w:] R Płatek Proroctwa daw­ ne, przepowiednie współczesne, Kraków 1990, s. 53. Według deklaracji autora, korzystał on z anonimowego tekstu Mądra rozmowa Królowej Saby z królem Salomonem, około roku 875 przed Narodzeniem Chrystu­ sa z 1915 r. 3 2 M. Zowczak, dz. cyt., s. 92, por. też fragment Proroctwa Michaldy z Saby: „Jeśli dobrze czynić będą [ludzie] i Bogu posłuszeństwo odda­ dzą, On doda im lat - jeśli zaś Boga obrażać będą i w grzech brnąć, Bóg odpłaci im i skróci liczbę lat istnienia świata". Cyt. wg R Płatek, dz. cyt., s. 52. 33 Sformułowanie to zaczerpnąłem z wielokrotnie już tutaj przywoły­ wanej książki M. Zowczak. 34 M. Zowczak, dz. cyt., s. 94. Tamże. Zagładę, którą Bóg onegdaj doświadczył grzeszny świat, tak relacjonuje jedna z legend żydowskich: „Rzeki Sedonu zamieniły się w smołę, ziemia w siarkę i ogień rozgorzał. Bóg obrócił te miasta na wywrót i całą okolicę. Wszystkie pięć miast Sedonu leżało na jednej ska­ le; anioł dłoń wyciągnął i przewrócił je. Nawet rośliny w ziemi zostały porażone" (M.J. Berdyczewski, Żydowskie legendy biblijne, tłum. R. Stil­ ler, Gdynia 1996, s. 184-185. 35 36 B. Świdnicki, dz. cyt., s. 169-170. 37 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1.1, Kosmos, miński, Lublin 1996, s. 293. 3 9 Tamże. 13 Tamże. 4 0 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. 14 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 108. 41 Abraham ze Smoleńska, dz. cyt., s. 78. M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. Straszliwe widzenie Piotra Pęgowskiego, cław 1998, s.13 i n. 16 opr. J. Sokolski, Wro­ 44 17 Dwie pieśni dziadowskie, 18 J. Tokarska - Bakir, dz. cyt., s. 107. 19 Cyt. wg L. Bobrowska, dz. cyt., s. 139. Horacy, Ody ks. III, tłum. L.H. Morsztyn, Warszawa 1967, s. 6. 20 21 22 [w:] R Płatek, dz. cyt., s. 56-57. Tamże, s. 216. Przepowiednie o losach Polski i świata do końca XX wieku, wybrał 1 opracował T. Krzyżewski, Tarnów 1992, s. 6 1 . 45 Zob. M. Sznajderman, AIDS - kształt mitu, „Polska Sztuka Ludo­ wa. Konteksty" 1994, nr 1-2. 46 F. Cuomo, dz. cyt., s. 15. Z. Libera, dz. cyt. 47 Przepowiednie M.Eliade, Mit wiecznego powrotu, tłum. K. Kocjan, Warszawa 1998, 48 Tamże, s. 57. 49 Przepowiednia ks. Bronisława Markiewicza, bm, bd. K. Wożniak, dz. cyt., s. 89. s. 78. 23 42 43 M. Zowczak, dz. cyt., s. 128. red. J. Bart- Abraham ze Smoleńska, Słowo o mocach niebiańskich, cyt. wg R. Mazurkiewicz, Eschatologia Rusi Kijowskiej, [w:] Dzieło chrystianiza­ cji Rusi Kijowskiej i jej konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988, s. 78. O spaleniu ziemi mówi druga Księga Ezdrasza (16, 8-10), a u św. Pawła czytamy: „Tak też się jawnie stanie dzieło każdego: odsłoni je dzień Pański; okaże się bowiem w ogniu, który je wypróbuje, jakie jest", 1 Kor 3, 13. 12 15 [w:] 0 kryzysie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Warszawa 1990, s. 69. 38 K. Woźniak, dz. cyt., s. 87. 10 R. Tomicki połączył ten schemat z teologią historii Joachima z Fiore (zob. R. Tomicki, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, t. II, Wrocław 1981, s. 42). Jak słusznie zauważyła M. Zowczak, jest to wynik nieporozumienia, bo chociaż w obu przypadkach obowiązuje ten sam schemat trzech okresów, podporządkowanych trzem osobom Trój­ cy Świętej, to jednak waloryzacja samej zmiany jest odwrotna - schemat kalabryjskiego mnicha ma charakter „wznoszący", schemat ludowy „zstę­ pujący". Na ten temat zob. M. Zowczak, dz. cyt., s. 88. 24 24 A. Greimas, De dieux et des hommes, Paris 1985, s. 172-173; cyt. za: M. Zowczak, dz. cyt., s.180. 5 0 o losach Polski..., 51 Tamże, s. 90. 52 L. Bobrowska, dz. cyt., s. 143. J. Tokarska-Bakir, dz. cyt., s. 116. 53 54 s. 53. D. Czaja, Spór o model etnologicznej Etnograficzne" 1990, z. 27, s. 8. 55 interpretacji, ZN UJ „Prace G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, tłum. I. Kania, Warszawa 1997, s. 57. 5 6 M. Zowczak, dz. cyt., s. 424. Numer 10/2005 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/711aeb0b27f8b5b130c6a2460403af79.pdf a3730a48614f32d42f7adb8e3986ee3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2894 Title A name given to the resource Apologia zdegradowanej kontemplacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.526-535 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Udbechowsht-huty • APOLOGIA ZDEGRAPOWANEl nych, literackich, biblijnych, historycznych i współcze­ snych. Wielokrotnie przywoływał Norwid - bardzo dlań ważny - znak krzyża i postać Chrystusa Ukrzyżowanego, wątki opowieści ewangelicznych oraz obrazy ruin i ka­ mieni, a w ich zakresie porównawczym i znaczeniowym, również architekturę, rzeźbę, posągi, płyty nagrobne, mogiły, kurhany i krypty. W repertuarze jego przedsta­ wień pojawiały się też zwierzęta (psy, koty, owce, świnie, lwy, wielbłądy, konie i różne ptaki), a także instrumenty muzyczne, kule, księgi, laury, wieńce, skrzydła, kwiaty, istoty fantastyczne, Lucyfer i Szatan, personifikacje śmierci, anioły, postacie mitologiczne, wyobrażenia sa­ motności, melancholii, skupienia, milczenia, wiecznej wędrówki i drogi, niewoli, więzienia, i - szczególnie przejmująco wyrażone - wątki odrzucenia i opuszczenia. Przenikliwa ironia kierowała go ku satyr ze i karykaturze, bowiem trzeźwo oceniał życie współczesne „ku­ pieckiego i przemysłowego wieku" i jego ludzi. ALEKSANDRA MELBECHO WSK A - L U T Y Apologia zdegradowanej kontemplacji 0 dwóch Melancholiach Cypriana Norwida T 1 T T całej twórczości Cypriana Norwida, słowo \ Y / i obraz - w ich wymiarze intelektualnym W i duchowym - splatają się w jedność, spójną całość, której nie można rozdzielić. T o co kreśliła ręka poety było projekcją jego przeżyć, plastycznym zapisem wiedzy, odczuć i doświadczeń, hieroglifem myśli i słowa. Norwidowa poezja, dramat, proza,a także przesłanie wy­ rażane w listach, organicznie zespalały się z malarstwem, rysunkiem, grafiką, rzeźbą, wyrastały z jednego pnia, miały wspólne źródła, analogie, refleksy - a zatem two­ rzyły osobliwą symbiozę sztuk. „Ja całe życie moje j e d ­ ną r ę k ą p i s a ł e m , d r u g ą zaś k r e ś l i ł e m r z e c z y s z t u k i - i u mnie to żadna koncesja"' {to jest, żadne ustępstwo na korzyść którejś ze sztuk). T u od razu trzeba powiedzieć, że Norwid rzadko zaj­ mował się zwykłą ilustracją, prostym i wiernym przeło­ żeniem obrazów literackich na język plastyki, bowiem był przekonany, że „ilustrator n i c n i g d y sam n i e w y r a ż a " . Dlatego przeważnie tworzył takie prace, które były jego własnymi „wariacjami" na wy­ brany temat. Zazwyczaj malował i rysował wieloznacz­ ne „typy" i „figury", kompozycje symboliczne, znaki 2 1 przedmioty wyrażające jakieś ważne i nierzadko ukry­ te treści, często nawiązujące do tradycyjnych toposów kultury śródziemnomorskiej. W dziele literackim naszego poety zawarte jest nie­ przeliczone bogactwo obrazów i znaczeń; przewijają się w n i m rozliczne wątki, motywy i słowa-klucze, które sil¬ nie, a czasem nawet obsesyjnie zaprzątały jego uwagę, poruszały wyobraźnię i w naturalny sposób przenikały do plastyki. Były to między innymi figury starców, mędr­ ców, kapłanów, proroków, wędrowców, wojowników, wieśniaków, kobiet i dzieci - wiele postaci legendar* Artykuł ten jest fragmentem pracy p.t. Sztukmistrzartystyczna i myśl o sztuce Cypruina Norwida, Twórczość która zostanie opubli­ kowana przez wydawnictwo N e r i t o n w I V kwartale 2001 roku. KONTEMPLACJI Norwid nie opowiadał się nigdy za modnym naówczas hasłem „sztuki dla sztuki" (gorąco propagowanym przez Teofila Gautier), nie zabiegał o bezwarunkowe piękno samo w sobie, nie szukał wrażeń czysto wizualnych i przyjemności wyłącznie zmysłowej (choć często zmagał się z formą poszukując także jej piękna). Tworzenie sztu­ ki było dlań przede wszystkim aktem etycznym, nie este­ tycznym i manifestem jednoznacznej, moralnej postawy wobec świata. Ważne było to, o czym chciał mówić, dla­ czego, po co? Był artystą prawdziwie niezależnym, a to co najbardziej fascynuje w krwioobiegu jego twórczości, to nieustanny przepływ, krążenie idei. W sztuce pla­ stycznej nie osiągał mistrzostwa formy, ale jego prace by­ ły zawsze podszyte poważną (a nieraz nawet obsesyjną) myślą i własną prawdą, jako głównym punktem odnie­ sienia w świecie wartości. Wyłamywał się z zastanych mód i kierunków, bardziej czerpał z własnego mistyczne­ go przeżycia, niż z realiów rzeczywistości, dlatego nie ma potrzeby lokować go w ramach wyraźnie określonych prądów, tendencji czy stylów XIX wieku. Był miłośni­ kiem klasycyzmu, czasem przyswajał sobie wątki roman­ tyczne (zwłaszcza literackie), bliskie mu było obrazowa­ nie symboliczne, i tak twórczość jego, w czasie historycz­ nym, rozpinała się niczym parabola między romanty­ zmem a pozytywizmem, ale zawsze pozostawała „osob­ na". Jeśli Norwid naprawdę pragnął jakiejś inspiracji, to tylko od dawnych, uwielbianych mistrzów; usiłował iść za nimi i chociaż po części im sprostać. Wśród swoich duchowych nauczycieli Norwid wy­ mieniał Leonarda da V i n c i , Rembrandta i Dürera, któ­ rych „dość studiował". W jego twórczości wyraziście odcisnął się wpływ dzieł niemieckiego mistrza, zwłasz­ cza Melancholii I . Miedzioryt ten musiał wywrzeć na poecie wielkie wrażenie, skoro nawiązał doń w litogra­ fii Solo (Melancholia) i poświęcił jej kilka strof w wier­ szu o posągu Lorenza de Medici U Pensieroso. 526 �Aleksandra Mclbectmuska-Luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI Cyprian N o r w i d , Solo (Melancholia I ) , litografia, 1861 i zadumanego geniusza twórczości" . Znieruchomiała w posępnej bezczynności, pozostaje w rozterce, w zamy­ śleniu nad kwestiami, których nie można rozstrzygnąć, ale na głowie ma wieniec z roślin wodnych, które powin­ ny ustrzec ją od melancholicznego „wysychania" i czar¬ nego „humoru". Wokćił niej rozrzucone są bezładnie różne przedmioty, cały Typus Geometrioe - symbole geo­ metrii czystej i stosowanej: księga, kałamarz, cyrkiel, k u ­ la, perspektywicznie wykreślony rombościan, nadto kwadrat magiczny, klepsydra, dzwon i waga, jako wy­ znaczniki czasu i przestrzeni. U góry, w półkolistym wy­ cinku niebios, błyszczy gwiazda i kometa, niżej jest też „gryzmolące putto" jako uosobienie pospolitego działa­ nia, pies (alegoria przygnębienia lub szaleństwa) i nieto­ perz. I wreszcie otwarta sakiewka (bogactwo) i klucze (władza) przypięte do paska sukni Melancholii osuwają się niedbale na ziemię i są potwierdzeniem całkowitego i „niepomnego zaniedbania". W wyniku zestawienia ty­ lu różnych znaków, melancholia „obdarzona została ro­ zumem, a geometria - ludzkim czuciem [...]. Wyobraź­ nia Diirera tworzy istotę obdarzoną władzami umysło­ wymi i technicznymi środkami pr^należnymi Sztuce, a jednak pogrążoną w rozpaczy" 5 A l b r e c h t Dürer, Melancholia, miedzioryt, Brodę na dłoni oparłszy kielichu, By oko suche błyszczało spod wianka, A łzy ukradkiem spływały po cichu: Diirera myśl to... stokroć, nad mogiłą!... Ale to jeszcze germańska kochanka, Jeszcze nie smutek ów, co gada z siłą, Sam na sam, rymem gardzący i prozą, Marmurem wyższy od nich: Pensieroso! 1514 3 Rycina Diirera powstała w 1514 roku, w czasie gdy artysta przeżywał ciężką chwilę odejścia matki. Jakie tre­ ści niosła? Była wyobrażeniem ścisłego związku geome­ trii z melancholią, symbolicznym obrazem jednego z czterech temperamentów, świadectwem antynomii po­ znania teoretycznego i umiejętności ptaktycznych, a także kondycji i nastroju samego artysty. Durer przed­ stawił „Melancholię wyposażoną we wszystko, co impli­ kuje słowo -geometria.. - krótko mówiąc: melancholia artificiciUs, melancholię artysty", który w tej nauce i jej narzędziach widzi zagrożenie dla sztuki i piękna, smutną przewagę działania nad myślą . Sam Durer był współcze­ śnie uważany za melancholika. Stworzył dzieło genialne i oryginalne, chociaż z pewnością korzystał z dawniej­ szych, popularnych wzorów ikonograficznych utrwalo­ nych w grafice. Na jego rycinie, w imaginacyjnym, nie­ określonym wnętrzu siedzi, z głową wspartą na zaciśnię­ tej dłoni, uskrzydlona kobieta, uosobienie „bezsilnego 4 6 Norwid w późnym okresie życia zwrócił się ku nowo­ żytnym pojęciom geometrii w obrazie Saturna z cyr­ klem, ale naprzód, w 1861 roku, poszedł za Dinerem i narysował swoją Melancholię (Solo), inspirowaną wprawdzie dziełem mistrza z Norymbergi, ale zupełnie już inną, wyrosłą z myśli o wymogach czasu, potrzebach kraju i środowiska, będącą dziewiętnastowieczną trans­ formacją dawnego, smutnego „temperamentu". Poeta wywołał wizję kobiety siedzącej samotnie na tle posęp­ nego krajobrazu zwalisk przyrody - osuwających się drzew, wykrotów leśnych, wodnego rozlewiska i wid­ mowej tarczy słońca . Obok niej leżą porzucone w bez­ ładzie krzesła, pulpity, zwitki nut i instrumenty m u ­ zyczne. Po lewej stronie znajdują się: talerz, bęben, 527 7 �A H s i i m l ™ Metbechowska.Luty * A P O L O U A Z P E l i R A U 'W ANEI KONTEMPLACJI biety, okrytej fałdami długiej, zgrzebnej szaty, trzymają­ cej w ręku instrument zbliżony do fletu lub fujarki? Wydaje się być znękana, zamyślona, senna, zatopiona w kontemplacji, ale nie jesteśmy pewni - czy jednak nie czuwa? A o czym rozmyśla? Zarówno ona, jak i nie­ obecna orkiestra mogą odnosić się do żalu nad upad­ kiem twórczych sił narodu, wyrugowanych i zdegrado­ wanych przez rosyjskiego zaborcę, do lamentu nad zniewoloną Polską, niezdolną do podjęcia żadnego istotnego czynu. Cyprian N o r w i d , Saturn z cyrklem (Mełmcholia U), olej, miedzy 1873-1883, wt. Wojciecha Borzobohatego, Paryż smyczek, kontrabas i trójkąt (triangel), po stronie pra­ wej widnieją zatysy kontrabasu (szyjka i ślimak), smyczka, tamburynu oraz jarzmo harfy z umownie za­ znaczonymi strunami. W tej gęstej, precyzyjnie wyko­ nanej litografii, wypełnionej tak licznymi szczegółami, Norwid stworzył symboliczny obraz bezradności, nie­ mocy, opuszczenia i wyraził te stany przez zaprzeczenie, przez zaakceptowanie tego, czego n i e m a , czego za­ brakło, bowiem muzycy odeszli od swego instrumenta­ rium, porzucili je, opuścili, zniknęli. Pozostała tylko pusta rekwizytornia Muzyki, wysypisko, ruina Orkie­ stry. Cała ta kompozycja jest wypełniona ciszą, niedomówiona, „zakryta". Poeta opowiedział w niej o wielu nurtujących go kwestiach, ale uczynił to we właściwy sobie sposób - niedopowiedzeniem, pitagorejskim przemilczeniem, bo „częścią mowy jest przemilczanie [...], które daleko więcej od mówienia wyrazić może i wyraża [...]. Nie należy być o wiele jaśniejszym od przedmiotu, każdy albowiem ma sobie odpowiedni światła stopień, pod którego wpływem się najsłuszniej przedstawuje". Dlatego słuszne jest „mówienie częścią" tylko' . D o muzycznego wątku Solo przylegają wersety, które Norwid zapisał w Weselu s Muzyka duch papieru kilka kart poplami, Nie mogąc zdążyć z g ó r y lecącym natchnieniom Wraz się zbiegają skrzypki, basetle, trombony, Testament martwy gwałtem wykradają cieniom, I spada akord... listki m i r t o w e j k o r o n y Drżeć poczynają niby oazis zwodnicza, Niby płynąca wyspa na stubarwnej fali Trytonów, nimf półszepty - radość tajemnicza Wyspa płynie... i morze dokoła się pali!... 9 W litografii Norwida, której symbolika ułożyła się przez „myśl i przez życie", równie tajemnicza jest postać Melancholii, zastygłej w odrętwieniu, „starganej" ko­ Takie rozumienie Melancholii zdaje się być zasadne, ponieważ Norwid sam przybliżył nam ideę tej sceny dobitnie wyrażoną myślą, która stała się jego charak­ terystyczną, dydaktyczną inwokacją, wzywającą do podniesienia się „bezwładnego" społeczeństwa i do podwyższenia sprawczej mocy narodu w obliczu zagro­ żeń. Wiemy, że dla poety naród to był „człowiek w dziejach", a społeczeństwo to „człowiek zbiorowy", którego powinnością jest twórcza praca, skuteczne działanie, rozważne czyny, bez niepotrzebnej „ofiary k r w i " . O takiej intencji, wyrażonej w Solo, możemy się dowiedzieć z listów Norwida pisanych w 1864 i 1865 roku, kilka lat po wykonaniu owej ryciny. Wcześniej jeszcze, w 1860 roku, poeta donosił Magdalenie Łusz­ czewskiej, że prześle jej „ o b r a z pęzla me­ g o M e l a n c h o l i ę p r z e d s t a w u j ą c y"; praw* dopodobnie chodziło tu o jakieś studium przygotowa wcze do l i t o g r a f i i ' l W korespondencji skierowanej do Augusta Cieszkowskiego i Mariana Sokołowskiego upominał się o przewartościowanie społecznej roli i znaczenia inteligencji Przeżywał wówczas nieszczę­ ście powstania styczniowego i starał się coś naprawić dla przyszłości Skarżył się, że ,energia wyprzedza za­ wsze Inteligencję" i że „Druga jest w tejże Samarii pol­ skiej przepowiednia iż K t o przeżyje 1863 i 64 będzie szczęśliwy — czy dlatego że przeżył' — pytanie [ ] Że­ by przynajmniej mogli ci ludzie żyć albo żeby takowa patriotyczna inteligencja (na kilka­ dziesiąt milionów narodu broniące­ g o s w e g o J ę z y k a i s w o j e j R e l i g i i ) była socjalnie czymś uprawniona! - gdzie tam [ ] Jeżeli przeto Energii jest 100 a Inteligencji 3 i to jeszcze n i czy no fi i e u pr a w 11. it3 ne j spt^ł ec z n. le t etly z a wsze IE ii o r s i a wyskoczy i uniemożliwi wszelki plan, a co lat kilkana­ ście poda pokolenie jedno na r z e z w j a t k a c h , gdzie p r z y p a d k i e m z a b i j a n i będą bez­ i m i e n n i bohaterowie jak horru>L2uidam . Dla zrozumienia treści Sob najważniejsze jest oświad­ czenie Norwida . jego własna interpretacja tej kompozy­ cji wyłożona w liście do Mariana Sokołowskiego. Potrze­ by kraju i emigracji, muszą wspomóc niezbędne srodb i powołane do tego instytucje. „Trzeba 80 drukarni - 20 dzienników rożnej treści - 15 towarzystw uczonych i ptacy w p o c i e c z o ł a natężonej stale i uważnie. Na 528 �Aleksandra Melbeckowska-Lucy * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI to teraz odpowiedź Melancholii, ale nie tej, którą Albert [sic!] Diirer silną zarysował ręką, jeno Melancholii z fle­ tem w ręku i włosem plugawie nie uczesanym, która C i rzecze (na nutę piosnki Kalinowej l u b A l d o n y ) Gdzież rozwinąć te prace - gdzie? Kiedy my nie mamy piędzi ziemi? etc... etc... Naprzód: w s z ę d z i e ; po wtóre - mój Boże! w A u ­ strii jest większa wolność druku niż we Francji, a w Prusach równa paryskiej [...]. O t o odpowiedź" . 12 Wynędzniała samotnica Norwida tkwiąca w świe­ cie, w którym wszystko jest ruiną i zaprzepaszczeniem, wyraża więc tragiczne „załamanie rąk", depresję, apa­ tię, nostalgię, beznadziejne oczekiwanie „umarłego społeczeństwa" na coś, co może nigdy nie nadejdzie. W porównaniu z nią, renesansowa Melancholia Durera, mimo „własnej rozpaczy" ma jednak w sobie coś kon­ struktywnego, wynikającego choćby z przełamywania się idei, z podniecającego dyskursu toczącego się mię­ dzy racjami myśli i czynu. Jedno przesianie jest wspól­ ne dla tych obu, tak odległych od siebie dzieł; zagubio­ na, pogrążona w bezradnej kontemplacji postać Solo, jest podobnie jak figura Durera personifikacją „melan­ cholii artysty", wykładnią nastrojów i doznań poety. Zagadkowym atrybutem Melancholii Norwida jest ów wspomniany przezeń, a niezbyt wyraźnie narysowa­ ny flet w ręku kobiety, instrument, który w świecie symboli przypisywany bywa cierpieniu i żałobie, wyka­ zuje związek z najgłębszą ekspresją żeńską oraz z trzci­ ną i wodą, co jest zgodne z pejzażowym fragmentem Sob . A l e Norwid porównywał też ów flet z innym, l u ­ dowym instrumentem - aerofonem, będącym znakiem żałoby, żalu i płaczu - z wiejską fujarką, piszczałką uży­ waną przez pasterzy od najdawniejszych czasów. Takie jej znaczenie, jako głosu daremnej rozpaczy, wywiódł z Balladyny, ze sceny opłakiwania przez Filona zmarłej A l i n y (z aluzjami do „antyku" Słowackiego). „To wiem tylko na pewno, że F i 1 o n , pasterz, po zabiciu l u d o ­ w e j A l i n y cały liryzm swój do Greków liryki od­ nieść musi - nie ma on już od kogo się wywiedzieć, co w rodzimej poezji w gajach i polach szumi. Straszny to jest człowiek, który płakać po pęknięciu drogiego sobie serca n a s w ó j sposób nie potrafiłby. Z fletem wierzbowym w ręku jednym, a z mitologicz­ nym słownikiem łacińskim w drugim ręku, zdaje się przechadzać po Sofiówki parku - a to cmentarz!" T y m artystą, który prawdziwie „czarodziejski flet dal w ręce myśli polskiej" - był C h o p i n . u 14 W litografii Norwida, postać niewieścia, cienie nie­ obecnych muzyków - istniejących tylko w wyobraźni i zjawiskowy pejzaż tworzą nierozłączną całość, gdyż „po wszystkie czasy d w i e p i e ś n i na świecie się tym roz­ 529 legały - i ttwają. Jedna jest Natury głosem, druga dziejów człowieka, [a] pojedynczych fletni organy [...] śpiewać muszą" . N a Melancholii odcisnęły się wyraźnie wypadki 1861 roku, rozruchy przedpowstaniowe i pa­ triotyczne manifestacje, które poeta głęboko przeżywał, a także przeczucie nieszczęścia, które dopiero nadejść miało. Dlatego w tym czasie przyjął już „welon żałoby narodowej". W autobiografii określił swoją rycinę jako „zatrzymującą się na granicy poważnej karykatury". Być może do niej odnosi się też wyjątek z listu do Joanny Kuczyńskiej z grudnia 1861 roku. „Jeżeli jakowe posta­ cie sylfidyczne pozostawują po sobie wrażenie snu i nie­ rzeczywistego pobytu, [to] inaczej jest z tym wszystkim, co dyjadem ciężki wyraźnej-rzeczywistości n o s i " . Nor­ widowi bardzo zależało na spopularyzowaniu tej ryciny w kraju, dlatego w listopadzie tegoż roku przesłał eg­ zemplarze Melancholii do Warszawy, na. ręce swe^o bra­ ta Ksawerego Norwida Ale podejrzliwie dopa­ trywała się w niej ukrytego nieprawomyślnego i kategorycznie zakazała jej rozpowszechniania i publi­ kowania. Po otrzymaniu przesyłki, Ksawery napisał do Cypriana- Sztych Twej roboty z napisem Solo nie chcą mi wydać z Cenzury jak chyba za złożeniem deklaracji pod najsurowszą osobistą odpowiedzialnością że dla siebie go zatrzymam i rysunku 1 * ' rozdawać ani sprze­ dawać nie będę [ ] Zostawiam jednak rycinę w Cen­ zurze do dalszego rozpatrzenia, bo nią w ten sposób roz­ porządzać nie mogę, żebym dla siebie wyłącznie zatrzymai, kiedy wola 1 woja nie była taka . Norwid byt roz­ czarowany, ale na swój sposób dumny ze społecznych i patriotycznych treści Sob, czytelnych i dla rosyjskich władz. Na jednym egzemplarzu umieścił notatkę: „Esąuisse réputée comme dangereuse par la Censure de Varsovie lors des manifestations nationale en 1862" Kownoczesnie wspominał o tym zajściu w kilku Ustach do przyjaciół, a później w autobiografii. Znieruchomiała w przygnębieniu Norwidowa Me­ lancholia jest postacią alegoryczną, ale cała ta kompo­ zycja ma wymiar symboliczny, wielce dla poety znaczą­ cy, bo najważniejsze problemy historii i sztuki objawia­ ją się „w s y m b o l u jako p o m n i k u - w s z e c h - p o m n i k ó w , a duch w myśli narodu i epoki, a isto­ ta w natchnieniu jest sztukmistrza" . Również w 1861 roku Norwid napisał wiersz dedy­ kowany Ludwice Kuczyńskiej, którego wymowa splata się z plastyczną wizją Melanclwhi; ale w utworze tym jakby z wahaniem - odstąpił na koniec od filozofii roz­ paczy i odczucia beznadziejności, zachowując cząstkę wian' i nutkę nadziei, że może coś się jednak odmieni? 15 16 18 O Pani!... pieśń jest j e d n a , nieustanna, Co każdą wiosnę lutnię swą strojąca; Ta cicho pada tam i tam... jak manna, Naturę śpiącą w długie rzęsy trąca, �ALksamlra Melh-chauska-Lury Jakub I de Gheyn, Melancholia, * APOLOOIA ZDEGRADOWANE) KONTEMPLACJI W wiek XIX wielką filozofię rozpaczy wniósł Soren Kierkegaard, ale zupełnie już inną, bardziej „nowocze­ sną". Jego teoria o wyjątkowości indywidualnego bytu, jednostkowego doświadczenia, własnego odczuwania rzeczywistości i dominacji osobniczego przeżycia nad wolą zbiorowości i prawami tłumu, silnie wpłynęła na myślenie romantyków. W pojęciu duńskiego filozofa poczucie nieskończoności zawsze towarzyszące prostej egzystencji człowieka budziło grozę i prowadziło do melancholicznych nastrojów, tak więc wieczny, meta­ fizyczny lęk był nieodłącznym elementem autentyczne­ go życia. Kirkegaard uważał melancholię za „histerię ducha", pochodzącą ze „stanu rozproszenia", z którego duch usiłuje się wydostać „aby wyjaśnić samego siebie [...]. W melancholii tkwi coś niewytłumaczalnego. K t o cierpi albo ma zmattwienie, wie, jaka jest tego przyczy­ na. Jeśli się melancholika zapyta, co leży u podstaw je­ go melancholii, co go gnębi, to odpowie, ze nie wie, że nie potrafi tego wyjaśnić. Odpowiedź ta jest ze wszech miar prawdziwa, albowiem z chwilą rozpoznania me­ lancholia mija [...]. Jednakże melancholia jest grze­ chem [...]. Ta choroba, a ściśle ten właśnie grzech jest współcześnie dość powszechny, [ale] chętnie przy­ znam, że w pewnym sensie melancholia wcale nie świadczy źle o danym człowieku; na ogól bowiem ogar­ nia najbardziej uzdolnionych ludzi [...]. Jedynie duch może znieść melancholię bo jej źródła tkwią w życiu duchowym człowieka" . miedzioryt Zielonych włosów jej podejmą sploty 21 Iszepce: „Powstań, P a n i w s z e c h - i t a i ą c a Podnieś się, W i e k Ó w - M a r t o**, do roboty. Ogarnij kibić darnią szmargdową! Dyjadem z ptasząt lata c. nad głową, Lipy wzdychają - i wierzbowe fletnie, Rozmiłowane w rosach, grają z dała - Woty, jak bogi egipskie, szlachetnie Idą - za nimi ziemia się przewala... [,..] Brązy się stopią i bronie się zleją Na instrumenta muzyckie bez miary: - A ludzie rzekną: że n i e b a s z a l e j ą , A nieba rzekną: ż e p r z y s z e d ł d z i e ń Wiary! 1 9 * * Wieków - M a r t o - albowiem M a r t a w Ewangelii jest sym­ bolem realności. Niemal przez całe życie Norwida dręczyły napady obniżnego nastroju, depresji i rozpaczy powodowane dolegliwymi przeciwnościami życia i tym, że poeta, nie­ jako z natury, był melancholikiem. Dołączały się do te­ go desperacje związane z przeświadczeniem o moral­ nym załamaniu polskiego społeczeństwa, o czym lata­ m i , z obsesyjnym uporem, przypomina! rodakom. Jak pisał Józef Tischner, dla Norwida „istotą klęski nie jest rozbicie państwa, lecz rozbicie człowieka [...]. Myślenie Norwida wyrasta z bólu i świadczy o bólu [...], wyrasta z dramatu dziejowego Polaków i pragnie skierować na ten dramat światło ewangelicznej wiary. Nie ucieka od historii, od cierpienia, od męczeństwa, od narodu i je­ go pracy". A l e przyszłość pokazała, że i później, przez długie lata, „figurą" duchowej kondycji Polaków „po­ został chochoł sarmackiej melancholii" . Zjawa przy­ wołana przez Norwida w Solo, a potem przez StanisłaWyspiańskiego w Weselu. 22 W dawnej ikonografii i teorii sztuki Melanc/iolia była pojmowana jako temperament, w którym dominowały „najgorzej wymieszane" cechy, bliskie obłąkaniu. Czło­ wiek o takim charakterze sam jest nieszczęśliwy i niemi­ ły dla otoczenia, „chudy i sczerniały, «nieukładny, ską­ py, złośliwy, zachłanny, podstępny, tchórzliwy, nieufny, hardy i gnuśny, [a także] grubiański, smutny, nie­ wdzięczny, leniwy i ospały... Unika towarzystwa innych i gardzi płcią odmienną. Jedynym jego rysem dodatnim [...] jest pewna skłonność do samotnych studiów" . 20 Zupełnie inną niż Solo była druga Melancholia Nor­ wida, powstała zapewne w ostatnim dziesiątku lat ży­ cia poety, między 1873 a 1883 rokiem. T e n mały, olej­ ny obrazek, sygnowany wiązanym monogramem „CN" (wl. Wojciecha Borzobohatego w Paryżu), przedsta­ wia olbrzyma-demiurga siedzącego w kosmicznej prze­ strzeni nad globem ziemskim, na tle firmamentu, z gwiazdą wbitą w niebiosa „jak gwóźdź błyszczący" 530 �AJeUmJru M c f c f i o u s k j - L u t y * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI (Cywilizacja). Ta potężna istota, okryta rozwianą, faldzistą szatą, pochyla się w zamyśleniu nad kosmicz­ nym „globusem", podpierając zwieszoną głowę lewą ręką; prawą dłonią mierzy rozwartym cyrklem wyci­ nek globu. Okrąg planety i postać Mierniczego utrzy­ mana w lekkiej gamie zmieszanych brązów, ugrów, żółci i różów, odcina się jasną plamą od spłowiałych i czarnych błękitów nieba. Taka wizja wszechświata przystaje do literackich wątków dzieła Norwida. W je­ go wierszach (a także i prozie) bardzo często pojawia­ ją się gwiazdy, które milionami świecą, „obłęd dróg mlecznych" (Idee i prawda), „szafirowe stropy" (Wtedy Ty, Matko), księżyc, słońce promienie płynące z nie­ bieskich przestworzy i nasza planeta ziemia, która „jest krągła, jest kulista" (Ogólniki). - Jako więc, w świata tego którejkolwiek stronie, Na mchu jeśli w odludnym przylegniesz parowie, Planeta Ci się zaraz pod Twe małe skronie Zbiega, i czujesz globu kulę za wezgłowie 21 Do tego dochodzi znaczenie instrumentu jakim jest cyrkiel, którym demiurg odmierza przestrzeń i czas. K i m jest ta tajemnicza postać? Otóż wszystko przema­ wia za tym, że jest to wyobrażenie Saturna z cyrklem, znane z tradycji ikonograficznej jako personifikacja Cyprian N o r w i d , W i n i e t a na pierwodruku Pn-munhuhtma, pióro, 1851 Melancholii. W kategoriach symbolicznych cyrkiel jest związany z architekturą, matematyką, geometrią i astronomią, a także z żeglarstwem. Wyraża wszech­ świat, siłę sprawczą, ducha i materię, życie i kształt, perspektywę, koło, cykliczność, granicę, i - jako atry­ but Saturna - melancholię. Jest emblematycznym przedstawieniem aktu stwórczego; swoim kształtem przypomina literę A - znak początku wszystkich rze­ czy . Wiemy, że Norwid interesował się tym instru­ mentem wszech-miar i oczywiście po swojemu go i n ­ terpretował i oznaczał. W rozprawie O sztuce (dla Pola­ ków) pisał, że tam gdzie „matematyka astronomii się oddaje i usługi jej pełni, po wielokroć opiera się ona na prawach profetyzmem natchnienia otrzymanych, [...] tak iż nie skłamię, jeśli powiem, że s k r z y d ł e m ow­ dzie c y r k i e l zdąża". W innym miejscu porównywał symboliczne pararele liter, cyfr i figur geometrycznych: „A znaczy trójkąt, czyli 3; E - dwa kwadraty na sobie (to jest elipsę) czyli 2 - U znaczy kwadrat czyli 4;); 24 h czyli Ic o 1 o " t i a c y 5 t)la której co przyczyny rzyni" skie pięć jest jak cyrkiel ku skreśleniu koła rozemknięty ( V ) " ' W 1850 lub 1851 roku poeta zaprojektował winietę na tylną okładkę pierwodruku Prumethidiona obejmującą cały zestaw jego ulubionych symbolicznych znaków Znajdują się na niej różne przedmioty księga zarys kształtu dawnej łodri (statku wikingów?) przy ryczne lemiesz (?) oraz cyrkiel globus i rozb lyskującanad nim gwiazdaciź ni o 2 rywów późniejszej kompozycji olejnej W^obrazie Satur­ na występuje spójność wątków zaczerpniętych z dobrze znanej tradycji ikonograficznej, plasujących się w cią­ gu: Saturn - cyrkiel - geometria - melancholia (co po części było już widoczne w rycinie Diirera). Norwid był doświadczonym szperaczem i z pewnością zetknął się z takimi przedstawieniami upowszechnionymi między innymi przez grafikę. W i l l i a m Blake. Unter», akwaforta, 1827 Saturn był bóstwem staroitalskim, władcą Złotego Wieku, wcześniej utożsamianym z greckim Kronosem 531 �Aleksandra Metbechmuka-Luiy * APOLOGÍA ZPEGRAŁKWANE[ KONTEMPLACJI kiel / i zaczął n i m badać otchłań", między innymi w akwaforcie zamieszczonej jako frontispis do poema­ tu Europa - Proroctwo (1794) i ostatniej wersji wykoń­ czonej akwarelą, czarnym tuszem i złotą farbą, wyko­ nanej dla Fredericka Tathama na krótko przed śmier­ cią w 1827 r o k u . 27 Zawieszony w przestrzeni Saturn Norwida przenosi ziemskie smutki do nieba, pochyla się w posępnej za­ dumie czy kontemplacji, mierząc obszary przynależne człowiekowi, terytorium życia i śmierci, rozpaczy i nadziei. A l e biorąc pod uwagę znaną wieloznacz­ ność myśli Norwida i jego paraboliczne „przeniesie­ nia", w obrazie tym można dopatrzyć się też innego przesłania, a mianowicie alegorii podróży, metafi­ zycznej wędrówki, przemierzania globu, morskiej wy­ prawy, żeglugi, nawigacji (co mogło być śladem pa­ mięci o podróży amerykańskiej). W czasie morskich peregrynacji dobrze jest oddać się obserwacji roz­ gwieżdżonego nieba, bo C y p r i a n N o r w i d , Zadumany, pióro, ok. 1880. Biblioteka Narodowa Cyprian N o r w i d , Studia zamyślonych, kredka, pióro, 1869, Biblioteka Narodowa pożerającym swe dzieci; jego imieniem nazwano szóstą planetę Układu Słonecznego, którą kojarzono ze złymi wpływami i „humorem" melancholicznym. Już w iko­ nografii sztuki średniowiecznej obdarzono go cyrklem, bowiem miał „sprawować nadzór 'miar i liczby rzeczy', szczególnie zaś podziału ziemi", i uważano, że „Saturn planeta śle nam duchy, które nas uczą geometrii", to zaś było pewnym ograniczeniem życia przez „formę", poddaniem go rygorom czasu i przestrzeni. Geometria wchodziła w subtelny związek z melancholią, którą, według zasady Arystotelesa, przypisywano z reguły wielkim ludziom obdarzonym geniuszem, ale łatwo podlegającym szaleństwu (Juror melancholicus) wzniecancmu przci fatalną planetę . 26 W sztuce nowożytnej najbardziej znanym, progra­ mowym wizerunkiem Saturna z cyrklem, była rycina Ja­ kuba I de Gheyna, przedstawiająca go jako Filozofa ze „zmąconą twarzą", siedzącego na ogromnej planecie i mierzącego cyrklem trzymany na kolanach globus. Owa „figura" posępnego boga miała kojarzyć się ze wszystkimi problemami duszy doświadczającej melan­ cholii i szukającej „formy" świata. W i e k X V I I I przy­ niósł jeszcze jedno, zupełnie inne wyobrażenie boskie­ go geometry. Cyrkiel pojawia się w ręku Urizena, po­ staci pochodzącej z mitologicznego Panteonu wielkie­ go wizjonera Williama Blake'a. Urizen Stwórca (iden­ tyfikowany niekiedy z Jahwe) jest uosobieniem funkcji czystego intelektu, racjonalności, rozumu (Reason), oderwanego od uczuć, emocji, wyobraźni i natural­ nych instynktów, a tworzony przez niego świat podle­ ga bezwzględnym nakazom okrutnej tyranii i symboli­ zuje nieubłagane prawa rządzące naturą. Jego cyrkiel nie może objąć nieskończoności, ale narzuca racjonal­ ny porządek w świecie materii. Blake parokrotnie przedstawiał Urizena w chwili gdy „uczynił złoty cyr­ [...] Spokój ducha, tudzież kontemplacja Firmamentu - niejedną leczyły gorączkę . 28 O kontemplacji niebieskich przestworzy mówił Pla­ ton w Timajoste. Jego zdaniem, człowiek patrząc w gwiazdy z pokładu rozkołysanego okrętu doświadcza Absolutu, czerpie wzór z doskonałości Wszechświata, naśladuje wieczny ruch nieba i ziemi i sam uczestniczy w obrotach Kosmosu . Wszelako, wiodącą myślą Norwidowego Saturna wydaje się być wątek „widzenia z gó­ ry" wyobrażonej lub realnej rzeczywistości. Takie obra­ zowanie występuje w autoportrecie Ipse ipsum, gdzie wsparty na ogromnym piórze poeta stoi na rozwiniętej mapie; natomiast Saturn ogląda z wysoka całą, obraca­ jącą się Ziemię, na której widoczne sí| zarysy lądów i mórz. W tym kontekście szczególnie osobiste, a i wy¬ mowne są słowa Norwida zapisane w Vade mecum: 29 [...] M a p ę ż y c i a gdyby kto z wysoka Kreślił jak m a p ę g I o b u?... góry i pustynie Przeniosłyby się w krótkie jedno mgnienie oka, Ocean by zaś przepadł, gdzie łza drobna płynie! 30 Może więc pod maską milczącego Saturna-Geometry kryje się melancholiczna twarz artysty? Norwid kilkakrotnie wymieniał Saturna w swoich tekstach. Pisał o tym, jak „korybantowie starożytni w miedziane uderzają tarcze, aby Saturn, płacz dziecka usłyszawszy całej przyszłości w n i m nie pożarł", że „Noe [to] Saturn, którego symbolem jest okręt, [a znaczył on] Uranię i Niebiosa w ogóle"; wspominał też „Wergi­ lego proroctwo o W i e k u Saturna" oraz „influencje gwiazd" i Saturna s n y . Z malarskim ujęciem zwieszo­ nej głowy bóstwa wiążą się szkice Norwida rysowane M 532 i �Aleksandra Melbeehiwska-Luty * APOLOCilA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI W tym kontekście podstawową kwestią dociekań Norwida były powiązania i antynomie idei i realizacji oraz utrzymanie ich właściwych proporcji. Dobrze jest „czytać postęp idei porozstawianych jako równania al­ gebraiczne jedna po drugiej, ale czy kto pomyśli, ile boleści, ile rozdarć każde narodzenie się myśłi potrze­ bowało?'" W kwestii tej odwoływał się też do staro­ żytnych: „Zacny Diogenes przeczuwał zbliżanie się tej epoki wtótej, skoro w księgozbiorze Akademii widząc zapracowanych starców, pytał, kto by to byli? C i co prawdy szukają - odrzeczono. - A c h ! a k i e d y ż oni będą mieli czas ją praktyko­ w a ć ? ! " Poeta łączył narodziny i rozwój wszelkich kunsztów z geometrią, wywodził z niej „pierwokształty" sztuki, które miały mieć podstawowe znaczenie symboliczne odciskające swoje piętno w działach ma­ larstwa, rzeźby, architektury ' . T e n „monolog wiecz­ ny", który tak zajmował Norwida, prowadzi nas do je­ go wiersza Plato i Archita poświęconego wartościom idei i działania, kontemplacji i geometrii jako sztuki stosowanej. 2 1 1 4 ARCHITA Cyprian N o r w i d , Autoportret Ipse ipsum, kredka, pióro, 1857, w l . prywatna w różnych latach - studia zamyślonego mężczyzny z 1869 roku, i dwa inne, przedstawiające ludzi pogrążo­ nych w głębokiej zadumie z około 1880 roku; jeden z nich, rysowany energiczną, skrótową kreską, mógł być nawet przygotowawczym szkicem do olejnej wersji Saturna. I , co charakterystyczne, we wszystkich tych ujęciach, człowiek podpiera ręką głowę w odwiecznym frasobliwym geście. Pod stany bliskie melancholii można po części pod­ łożyć takie pokrewne przeżycia jak desperacja, znuże­ nie, samotność, namysł, medytacja, milczenie, reflek­ sja i kontemplacja. Zwłaszcza to ostatnie - szeroko ro­ zumiane pojęcie - przewijało się często w literackiej i artystycznej biografii Norwida. W trudnym 1852 ro­ ku, kiedy to myślał o wstąpieniu do zgromadzenia Zmartwychwstańców (co nie doszło do skutku), pisał do Augusta Cieszkowskiego, że nawet poza Kościołem w „kontemplacji trwam i jestem". W rozważaniach Norwida o historii i życiu społecznym stale przewijała się myśl o znaczeniu dwóch pierwiastków kietujących życiem, rozróżnianych jako duch i materia, teoria i praktyka, kontemplacja i czynność. Wiadomo, że tóżne dyscypliny powszechnie rozumiane jako nauki, poeta uważał za rzeczy sztuki, między innymi matema­ tykę, astronomię, historię, prawi i wojskowość, inży­ nierię, medycynę (o czy ITI pisał w rozprawie O sztuce). 533 Geometrycznej nieświadom nauki, Widziałem prosty lud, kładący bruki, I, jako kamień jedna się z kamieniem, Baczyłem, stojąc pod filarów cieniem Aż żal mi było b e z w i e d n o ś c i gminu, Mimo że wieczną on jest w a g ą c z y n u ! . . . Więc - geometrii myślane promienie (Rzeknę) gdy z głazem złączę i ożenię, Sferyczność w drzewie wykłuwszy toporem, Silami ramion pchnę brązowe walce, Promienne jeśli kołom natknę palce... To - któż wie... PLATO Boskie zmysłowiąc obrysy, Archito! - koturn rzucisz za kulisy Języka lotność niebieskiego zgrubisz,* Więc filozofię, Grecję może, zgubisz... ARCHITA O! Plato... padam przed p r a w d y b e z - k o ń c e m, I nieraz, myśli z drzewa ciosząc, plączę, Tak wielce wszystko przesiękłe jest s ł o ń c e m , K t ó r e m u n i e ty, n i ja b i e g ó w z n a c z ę ; Dlatego świętych nie zniżę arkanów, A n i ojczyzny krągłą tarcz wyszczerbię, Owszem: z tych, które rażą cię dziś, planów, Z kres tych na Grecji idealnym herbie, Z liczebnych równań w sil zmienionych dźwignie (Lubo promienność uroku w nich stygnie), Któż wie? - powtarzam - czy lud w sobie drobny, �Aleksandra Melbechowska-luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI Bezsilny ciałem - jak wyspa osobny, S y k u l ó w , m ó w i ę , na p r z y k ł a d , s i e d z i b ą , * * Tą siły ramion zmnożywszy n a u k ą , Nie zdoła bronić się jak morska ryba?... kresów i mechanicznych konstrukcji. Platon „obutzył się na to i wystąpił przeciw n i m jako gubiącym i psu­ jącym doskonałość matematyki, która w ten sposób odchodzi od abstrakcji rozumowej do konkretności zmysłowej i raz po raz korzysta z pomocy material­ nych, w dużej części nie obywających się bez pospoli­ tego rzemiosła" . W Notatkach z mitologii Norwid sam. odnotował uwagę o zdobyczach starożytnych w zakresie mechaniki, pisząc: „287 przed Chrystu­ sem], Archimedes: środek ciężkości - dźwignia, plan pochyły - śruba bez końca. Dotąd zaś Archity, czyli Architasa - vis et la poulie" czyli śruba i koło pasowe (notatka 227). A l e poeta żył przede wzystkim w świe­ cie idei i jej pryncypiów, często nawiązując do Plato­ na. Znał jego Państwo gdzie mógł wyczytać np., że lu­ dzie różne rzeczy ,rękami wykonują i kreślą, i one po­ trafią rzucać cienie i dawać odbicie w wodach ale oni się n i m i posługują znowu tylko tak jak obtazami a starają się dojrzeć tamte rzeczy same których nikt nie potrafi dojrzeć inaczej jak tylko myślą [ ] Z praktycznego p u n k t u widzenia mówią o kwadratu­ rach i orzedłużeniach i o dokładaniu i wszvstko tak PLATO Przyjdzie - i tobie dzień zwycięstwa - s z t u" k o!... 36 * Idealność Platona była przeciwną rodzącej się właśnie mecha­ nice, uważając ją (w p i e r w o t n y m jej ekstremie) jako z d e g r a ­ dowanie kontemplacji. * * T o się odnosi do przyszłości już wyraźniejszej m e c h a n i k i , której A r c h i m e d na rzecz o j c z y z n y zażył . 35 A r c h i t a czyli Archytas z Tarentu jest dziś mniej znaną osobistością świata greckiego niż Platon. Żył w 1. połowie I V wieku p.n.e., zasłynął współcześnie jako znakomity mąż stanu, strateg, filozof, matema­ tyk, muzyk, twórca naukowej mechaniki; był uważa­ ny za najwybitniejszego matematyka szkoły pitagorejskiej. Stosował swoje odkrycia między innymi do b u ­ dowy machin wojennych. Znał dobrze Platona i jako­ by korespondował z n i m (listy te uważane są dziś za nieautentyczne). N o r w i d dowiedział się o n i m z pism Diogenesa Laertiosa, Plutarcha i neoplatończyka Jamblicha. Laertios przytoczył i c h apokryficzne listy, Jamblich opowiedział o życiu prywatnym i miłych ce­ chach charakteru Archytasa, a Plutarch, w Żywocie Marcellusa podał, że „wysoko cenioną i sławną me­ chaniką" zajęli się Eudoksos i Archytas, „urozmaica­ jąc tę przyjemnością matematykę" j^rzy ^^omc^cy wy* 1 • 7 • . ii y ji .1 - i i .. , w s z kon il- . ' 1e w id'zia • nym, 1 1 1 da e1 ko i m • do wszys ne w ma r ena [ał ej Kicn prawdziwym postaci ruenu L...J. l e rzeczy mozna tylko mysią ując, a wzrokiem nie '. Swój wiersz N o t w i d ujął w formie dialogu dwóch przyjaciół, filozofów o odmiennych poglądach na isto­ tę sztuki i rzeczywistości . W t y m „dwuznacznym" utworze Archita jest rzecznikiem praktycznej, użytecz­ nej wiedzy wyprowadzonej z matematyki, oraz realiza­ cji myśli i sensu działania, zaś Platon nosicielem nadzmysłowych, uniwersalnych idei, wyrazicielem praw „czystej" nauki, wieczystej prawdy i doskonałości, wyż­ szych od realnego „dotknięcia" bytu. T u nasuwa się więc pytanie, do której z tych opcji przychylał się Nor­ wid pisząc wiersz Plato / Archita . Sądzimy, że był dzie z jednym i drugim filozofem, i na równi przemówił ich słowami. Jeśli weźmiemy pod uwagę Norwidową teorię sztuki-pracy zawartą w Promethidionie i innych tekstach, możemy ją skojarzyć z pochwałą postawy Ar­ chytasa, wychwalającego „Geometrii myślane promie­ nie" i ,wagę czynu" prostego ludu kładącego bruki. Z dtugiej zaś strony poeta identyfikował się z filozoficz­ ną doktryną Platona i bronił wysokich idei myśli re­ fleksji kontemplacji poniżanych i odtrącanych przez Dosoolitv materializm i orzvziemna użyteczność" (któ¬ ra w pojęciu Norwida wcale nie była równoznaczna z twórczym wysiłkiem ludzkiej p r a c y ) ri£?iiracie n a m e n i e n o r o sa n r z e c i e z o n r a z k i wvKoiia* 38 1 Dialog Platona i A r c h i t y przenosi także swoje zna­ czenia w inną sferę, bowiem dotyka w pewien sposób treści plastycznego dzieła poety, np. zagadnień związa- Cyprian N o r w i d , ostatni Autoportret, pióro, ok. 1882, M u z e u m Narodowe w Warszawie 534 �* A P O L O G I A Z D E G R A D O W A N E J KONTEMPLACJI Aleksandra Melbechowska-Luty Inych z dwiema omawianymi wyżej pracami: Sob (Me\kncholia I) i Saturnem (Melancholia I I ) . Niezależnie od lich artystycznego kształtu, realnych bądź duchowych I uwarunkowań, bolesnego czy posępnego wyrazu, były one w pierwszym rzędzie alegorycznymi obrazami my­ ślących istot pogrążonych w melancholicznej zadumie li w ten sposób objawiły się jako norwidowa apologia ^„zdegradowanej k o n t e m p l a c j i " , bliska platońskiej myśli o „prawdzie bez-końca", „boskich ob¬ ' rysach" i prymacie idei nad światem zmysłów, o warto­ ści poznania i „lotności niebieskiego języka", który przyniesie dzień zwycięstwa sztuce. ną rocznicę śmierci i twórczości Cypriana poety. Materiały Norwida (27-29. z sesji poświęconej ukowy i wstęp St. Burkot, Kraków 1991, s. 5 1 , 53, 57 2 3 D o Walentego Pomiana Z„ Pwsz., t. 2, s. 157 2 4 W . Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1991, s. 51-52; Cir­ 2 5 O sztuce (dla Polaków), lot, op. cit., s. 100 Pwsz., t. 6, s. 338; Sztuka w obliczu dzie­ jów, op. cit., s. 279. O znaczeniu figur geometrycznych w twórczośco N o r w i d a pisał M . Inglot w artykule Duch i litera (reflek­ syjny kształt poezji Cypriana Norwida), dę wyrabiający", Górze, [w: j „Dramat życia praw­ Materiały norwidowskiej sesji naukowej w Jeleniej 6-7. V . 1983, pod redakcją M . Inglota, Wrocław 1985, s. 7-25 2 6 Panofsky, op. cit., s. 286, 288; M . Mertens Stienon, bansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. 1 List Cypriana N o r w i d a do Teofila Lenartowicza z 16. X. 1868, 2 7 G . W . Digby, Symbol and Image in William Blake, O x f o r d 1957; zebrał, tekst ustalił, M . Davis, William Blake. A new Kind of Man, Berkeley 1977; A . wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Juliusz W . G o m u l i c - Konopacki, William Blake, Warszawa 1987, s. 18; E. Kozubska, ki, t. 9, Warszawa 1971, s. 371-372. Dalej cytuję w skrócie J. T o m k o w s k i , Mistyczny świat Williama Pwsz., t o m , strona. 1993, s. 142 Pwsz., t. 6, s. 538 I Sztuka okolicznościowa, ! II Pensieroso, Pwsz., t. 6, s. 538 ł E. Panofsky, Trzy ryciny Albrechta Milanówek Kleopatra i Cezar. Tragedia historyczna, Pwsz., t. 5, s. 93 2 9 Platon, Timajos, [ w : ] tenże, Timajos. Kritias albo Atlantyk, prze­ [ w : ] tenże, Studia łożył P. Siwek, Warszawa 1986, s. 123. O znaczeniu morskiej Z historii sztuki, wybrał, opracował i opatrzył posłowiem J. Bia­ podróży w twórczości N o r w i d a zob. M . Śliwiński, Szkice o Nor­ łostocki, tłum. P. Ratkowska, Warszawa 1971, s. 282 widzie, Warszawa 1998, Rozdz. I V : Perygrynacja J. Białostocki, O teorii sztuki Albrechta 95 Durera..., Durera, [ w : ] tenże, Pięć wieków myśli o sztuce, Warszawa 1959, s. 6 1 , 77 3 0 Vöde mecum. Kółko, Pwsz, t. 2, s. 84 Panofsky, op. cit., s. 280-284, cytat s. 281, 282 3 1 O Juliuszu Słowackim. ! O litografii Sok pisali: J. W . G o m u l i c k i , Prace artystyczne Nor­ wida, Pwsz., t. 11, s. 363; H . W i d a c k a , Grafika Cypriana " M i e n i e I , Pwsz., t. 6, s. 231-233 ' Wesele. Powieść, Lekcja V I , op. cit., s. 459; Notatki z mito­ ka 134, Pwsz., t. 11, s. 415 Nor­ 169 morska, s. 71¬ logii, Pwsz., t. 7, s. 262, 314, 324; Album Orbis w szkicu, notat­ wida, „Studia N o r w i d i a n a " , t. 3-4, L u b l i n 1985-1986, s. 168¬ 3 2 O Juliuszu Słowackim. 3 3 Milczenie 3 4 Pwsz., t. 3, s. 12 Lekcja V, op. cit., s. 447 I , op. cit., s. 223 Sztuka w obliczu dziejów. Symbol. Pierwoks tałty. Z Sztuki, op. cit., s. 278-281 List do Magdaleny Łuszczewskiej z 18. X . 1860, Pwsz., t. 8, 3 5 s. 433 II Blake'a, 2 8 6 10 Studies of Natural Philosophy Religion and Art, L o n d o n 1964 [w:] Cyprian N o r w i d , Pisma wszystkie, 5 L'Occulti­ sme du Zodiaque, Paris 1939. O ikonografii Saturna zob. R. K l i - Przypisy j życiu X. 1983), redaktor na­ Plato i Archita, wiersz dołączony jako epilog do poematu Nie­ wola w 1863 r o k u , Pwsz., t. 3, s. 393-394 i 757-758 (komentarz J. W . Gomulickiego). Listy do Augusta Cieszkowskiego z końca grudnia 1864 r. i 8. 1.1865, Pwsz., t. 9, s. 150, 152, 153 3 6 Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy prze­ słynnych filozofów, 12 List do Mariana Sokołowskiego ze stycznia 1865 r., Pwsz., t. 9, kłady: różni, opracowanie, przypisy, skorowidz I . Krońska, s. 154, 155 wstęp K . Leśniak, Warszawa 1968, 13 J. E. C i r l o t , Słownik symboli, przekład I . Kania, Kraków 2000, O życiu pitagorejskim, s. 131 woty Pitagorasa, przełożyła, wstępem i przypisami opatrzyła J. 14 O Juliuszu Słowackim 0 „Balladynie" w sześciu (Dodatek), wacki, Balladyna, publicznych G a j d a - K r y n i c k a , W r o c ł a w 1993, s. 96 (rozdział X X X I ) ; Plu­ posiedzeniach..., t a r c h z C h e r o n e i , Marek Klaudiusz Pwsz., t. 6, s. 467, 471-472; J. Sło­ [ w : ] tenże, Dzieła, t. 4: Dramaty, Objaśnienia Marcellus, [ w : ] Żywoty sławnych mężów, przełoży! i opracował M . Brożek, w y d . V , Wrocław W r o c ł a w 1979, s. 413 1949, s. 63-66, 100-101 15 s. 506-508; Jamblich, [ w : ] Porflriusz, Jamblich, A n o n i m , Ży­ zadane (Z powodu wiersza „Do L. K."}, Pwsz., t. 6, 3 7 Platona Państwo z dodaniem siedmiu ksiąg „Praw", przełożył oraz wstępem, objaśnieniami i ilustracjami opatrzył W . W i t w i c k i , t. s. 473 16 List do Joanny Kuczyńskiej z 2. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 455 1, Warszawa 1958, s. 355 (ustęp 510 E), 281 (ustęp 527 B), " Cyt. za: J. W . G o m u l i c k i , komentarz do listu N o r w i d a do M a ­ 387 (ustęp 529 D ) . 18 Sztuka w obliczu dziejów jako syntetyki księga pierwsza. riana Sokołowskiego z 7. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 575-576 3 8 Szczegółowa analiza wiersza N o r w i d a została przeprowadzona przez uczestników X X X Czwartku Naukowego, dnia 20 kwiet- 1850, n i a l 9 6 7 r o k u i opublikowana w : E. Marczewski, J. Łanowski, Pwsz., t. 6, s. 271 " Do L K , Pwsz., t. 1, s. 357, 358 O zdegradowaniu kontemplacji. Wokół wiersza Cypriana !0 Panofsky, op. cit., s. 278 Plato i Archita. | 22 Norwida Głosy w dyskusji: M . Wyszyński, M . Chamców- S. Kierkegaard, Alfeo-Albo, z oryginału duńskiego przełożył na, W . Czapliński, H . Steinhaus, M . Cena, I . Kisiel, M . Inglot, 1 przypisami opatrzył K . Toeplitz, wiersze w tłumaczeniu M . Suski, J. Trzynadlowski, J. Łanowski, E. Marczewski, J. K u - J. Iwaszkiewicza, t. 2, Warszawa 1976, s. 253-255 glin. Francuskie tłumaczenie wiersza F. Longchamps, W r o ­ J. Tischner, Ptakom na wędrówce, [ w : ] Cyprian Norwid. W set­ 535 cławskie Towarzystwo N a u k o w e , Wrocław 1969, s. 5-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/938460a5e2ab2f55e357c17bfe505e2e.pdf 4d34e73cf3b4117e40938815c5691b78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5747 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne palmy wielkanocne - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5345 Title A name given to the resource Apotropeiczny charakter palmy wielkanocnej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.192 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 35. Apotropeiczny charakter palmy wielkanocnej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Z gałązek jakich drzew składa się palma wielka­ nocna? Co z nią potem robią? Gdzie przechowują? Objaśnienia znaków: Palma wielkanocna chroni przed: 1 — piorunem; 2 — pożarem; 3 — brak trady­ cji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63dc6aade166592cfb01266c01cfb0dc.pdf 78a319b05804c4778666b9df7a914f40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource szopka krakowska Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3602 Title A name given to the resource Architektura szopki krakowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.8-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I T E K T U R A S Z O P K I K R A K O W S K ROMAN c eneza szopki wywodzi się jak wiadomo z tzw. „jasełek urządzanych niegdyś po kościołach, zwłaszcza klasztornych w okresie świąt Bożego Na­ rodzenia. Początkowo były to stajenki betlejemskie wypełnione nieruchomymi figurkami, mającymi uzmysławiać wiernym moment hołdu składanego nowonarodzonemu Jezusowi przez Trzech Króli i pasterzy. Na przełomie wieku X V I I i X V I I I pod w p ł y w e m rozpowszechniających się u nas francu­ I E J REINFUSS skich teatrzyków marionetkowych, figurki jasełko­ we zamieniły się w ruchome lalki. Do akcji reli­ gijnego pierwotnie widowiska powplatały się momenty n a w s k r o ś świeckie, oddające różne wesołe sceny rodzajowe, a teksty związane z przedstawie­ niem n a b r a ł y tyle rubasznego humoru, że w końcu biskupi zakazali odbywania się tego rodzaju wido­ wisk po kościołach, a szopka wyrzucona na bruk uliczny zaczęła żyć nowym, bujnym życiem, stając ••cer"* if Rycina I. Zespól kolędniczy na przedmieściach Krakowa. Zdjęcie wykonane przed pierwszą wojną Ze zbiorów P.M.E. w światową. Krakowie. �7'ic się coraz bardziej świeckim, coraz bardziej ludo­ w y m teatrzykiem marionetkowym'). Dziś w przed­ stawieniach szopkowych momenty religijne zostały zepchnięte na plan zupełnie odległy i w całości nie odgrywają donioślejszej roli, na czoło wysunęły się przede wszystkim owe w k ł a d k i rodzajowe, które rozwijane i uzupełniane od k i l k u pokoleń stanowią obecnie główną treść szopki ludowej. Szopka należy do tego rodzaju zjawisk, które łączą w sobie szereg różnych dziedzin ludowej twórczości artystycznej, mogących być przedmio­ tem oddzielnych rozważań naukowych. Można więc szopkę t r a k t o w a ć jako przejaw l u ­ dowej twórczości literackiej (teksty), muzycznej (piosenki), czy teatralnej, można też skupić uwagę na jej architekturze lub sposobie wykonania k u ­ kiełek i wówczas zagadnienie szopki zostaje ujęte jako przejaw ludowej plastyki. Jakimi drogami i gdzie odbył się proces rozwoju architektury szopki są to pytania, na które nie po­ siadamy jeszcze w chwili obecnej zadawalającej odpowiedzi. Według J. Krupskiego, k t ó r y staran­ nie zebrał m a t e r i a ł y ikonograficzne, dotyczące rozwoju szopki ) z końcem X V I I I wieku przedsta­ wienia szopkowe odbywały się na tle płaskich ma­ lowanych kulisów. W pierwszej połowie następ­ nego stulecia zamiast kulisów jnko tło przed­ stawienia widzimy już szopkę. Według sztychu K. W. Kielisińskiego z roku 1837 szopka ta (ryc. 2) składa się z parterowej części środkowej z cztero­ spadowym dachem słomianym oraz dwóch bocz­ nych skrzydeł, nakrytych dachami ł a m a n y m i o podstawie kwadratowej, zakończonymi wysoki­ mi ostrosłupami z kulką i krzyżem na szczycie. Obszernymi drzwiami wyciętymi we frontowych ścianach skrzydeł bocznych wychodziły kukiełki poruszające się następnie wzdłuż szpary w desce umieszczonej przed szopką ). Dopiero w czasach późniejszych scena, na której poruszały się k u ­ kiełki została wprowadzona w sam obręb budynku 2 3 2. Sz">plia z mitu HY37 według li. K'. Hi^lisińshicgo. szopkowego, co według bardzo prawdopodobnych przypuszczeń Krupskiego mogło odbyć się w K r a ­ kowie. Ciekawą formę przejściową stanowi szop­ ka publikowana w roku 1862 w Tygodniku Ilustro­ wanym, a następnie reprodukowana w pracy Krupskiego (ryc. na okładce). Widzimy tam część środkową rozwiniętą już w formę jednopiętrową, skomponowaną zresztą dość niekonsekwentnie, gdyż część dolną stanowi prosta wsparta na słupach szopa kryta słomą, zaś oddzielona od niej w ą s k ą balust­ r a d ą część górna, o podstaw e w formie połowy sześcioboku, przypomina raczej fasadę jakiegoś pa­ łacu dużymi oknami, górą półkoliście* wykrojo­ nymi, nakrytego kopulartym dachem z kulą i gwiazdą u góry. Skrzydła boczne, k t ó r e w szop­ ce utrwalonej przez Kielisińskiego nie w y r a s t a j ą jeszcze zdecydowanie nad część środkową tu zmieniają się w dwie smukłe wieże zegarowe, z dachami w formie ostrosłupów zakończonych ' n i ­ lami, z tkwiącymi w nich chorągwiami. U pod­ nóża wież od strony frontowej dobudowane są symetrycznie dwa parterowe budyneczki nakryte osobnymi dachami. W znajdujących się naprzeciw siebie ścianach obydwu przybudówek wycięte są drzwi, którymi pojawiają się w czasie przedsta­ wienia kukiełki. Scena nie jest tu jeszcze wprowa­ dzona do wnętrza budynku, zostaje natomiast oskrzydlona z trzech stron przez rozwijające się iormy architektoniczne. ; Podobne rozwiązanie konstrukcji szopek spo­ tyka się dziś jeszcze niekiedy we wsiach z okolic Krakowa, a do niedawna nawet i w samym K r a ­ kowie, jak o tym świadczy zdjęcie z przed I wojny światowej, przechowywane w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie (ryc. 1). Pod koniec ubiegłego wieku wykształcił się nowy typ szopki, którego genezę wiąże tradycja z na­ zwiskiem Michała (ojciec) i Leona (syn) Ezenekiei ó w murarzy z Krowodrzy, wsi wchłoniętej dziś w obręb wielkiego Krakowa. �R,vc. 3.' Szopka z konkursu w roku 1947. Bardzo ciekawe zdwojenie wież na pierwszym piętrze. Hyc. 4. Szopka wzorowana na ezcnckicrowskicj, wystawiona na konkursie w roku 1947. Hyc. 5. Szopka typu ezenchicrowskiego, wykonana przez F. Tarnowskiego murarza z Krowodrzy, nagrodzona na konkursie w roku 1947. Szopka Ezcnekierów publikowana przez K r u p ­ skiego (ryc. 12) a znajdująca się obecnie w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie przypo­ mina swym wyglądem bogato rozczłonkowaną fa­ sadę świątyni. Całość składa się zasadniczo z trzech części t j . środkowej i dwóch wież. Podstawy wież t-tanowią zamknięcia boczne szerokiej wnęki, gdzie znajduje się scena z wymiennymi kulisami. Nad sceną na pierwszym piętrze za czterema profilo­ wanymi kolumnami zbudowana jest druga wnęka, w której pomieszczono g r u p ę postaci jasełkowych, aby nie przeszkadzały ruchom lalek na scenie, b ę ­ dącej na parterze. Nad drugą w n ę k ą wznosi się wie­ ża nakryta dwoma spłaszczonymi kopułami, połączo­ nymi ze sobą latarnią z kolumienek. Wieże boczne posiadają po 5 pięter, zwężających się k u górze i oddzielonych od siebie obiegającymi z trzech stron ganeczkami. Szczyty wież nakrywa wysoki dach ostrosłupowy otoczony wieńcem małych go­ tyckich wieżyczek, puste miejsca między częścią środkową a wieżami bocznymi wypełniają dwie �Rycina 6. Szopka z konkursu w Rycina roku l')47. 7. Szopko z konkursu w roku l')47. 7 mniejsze wieżyczki wznoszące się od drugiego piętra, zakończone rodzajem latarni z czterech ko­ lumienek, które dźwigają dach powstały przez przecięcie się na krzyż dwu daszków dwuspado­ wych. Szereg k o n k u r s ó w na najpiękniejszą szopkę or­ ganizowanych w Krakowie z inicjatywy Zarządu Miejskiego w latach poprzedzających I I wojnę światową i po jej zakończeniu wykazał, że zapo­ czątkowane w I I polowie ub. wieku szopkarstwo krakowskie jest wciąż jeszcze sztuką żywą. Wśród kilkudziesięciu szopek, k t ó r e rokrocznie pojawiają się na rynku krakowskim w dniu kon­ kursu najsilniej liczebnie reprezentowana jest ,*rupa szopek kontynuujących formy tradycyjne lub do nich nawiązujące, druga grupa mniej liczna obej­ muje wszelkie próby wprowadzenia form nowych. Szopki tradycyjne, k t ó r e m i zajmę się najpierw mogą to być bądź budowle znacznych rozmiarów, których szerokość waha się od 120—200 cm. zaś wysokość od 150 do 250 cm. ze sceną dostosowaną do potrzeb teatru marionetkowego (ryc. 11) bądź mniejsze, rzadko przekraczające wysokość 1 metra, obnoszone przez chłopców, śpiewających po do­ mach kolędy. Te drugie nie posiadają sceny dla ruchomych kukiełek, tylko wnękę, w której umieszczony jest komplet postaci jasełkowych, najczęściej wyciętych z drukowanych kartonów. Jak zobaczymy poniżej obydwa wymienione t u rodzaje szopek tradycyjnych nie różnią się od sie­ bie pod względem ogólnej kompozycji architekto­ nicznej. Pominąwszy rzadkie wypadki szopek jednowieżowych, k t ó r e spotyka się jedynie w maleńkich szopkach sklejanych prymitywnie przez dzieci, najprostszą formą tradycyjnej szopki krakowskiej będzie budynek, składający się z parterowej czę­ ści środkowej nakrytej jednospadowym dachem, umieszczonej między dwoma wieżami, nakrytymi ostrosłupowymi (tabl. I , 1), lub rzadziej stożkowy­ mi dachami. Forma ta zbliżona do zanotowanej w I połowie ubiegłego wieku przez Kielisińskiego, �Rycina li. Szopka z konkursu ir roku l') 17 Rycina 'K Szopka z konkursu w roku ¡947. jest już dziś w Krakowie dosyć rzadka i też spoty­ ka się j ą raczej w małych szopkach klejonych przez dzieci (ryc. 23). Częstsze bez porównania są szopki trój wieżowe, składające się z parterowej podstawy z w n ę k ą w pośrodku i trzech wież, z k t ó ­ rych środkowa bywa zazwyczaj najwyższa (tabl. J, 3). Dachy na wszystkich trzech wieżach są po­ dobnie jak poprzednie bądź ostrosłupowe, bądź stożkowe (ryc. 22). Dalszą ewolucją tego typu b ę ­ dzie powstanie pierwszego piętra, które rozwija się jako podstawa wieży środkowej (tabl. I , 4 ryc. 8). Schemat ten spotyka się w szopkach kra­ kowskich bardzo często, z t y m oczywiście, że w szczegółach zachodzić mogą drobne odmiany polegające na tym, że wieże podzielone są poziomymi gzymsami czy balustradami na kilka kondygnacji, lub szpiczaste nakrycia wież zastę­ puje się (w wieży środkowej, dwóch bocznych, czy wreszcie wszystkich trzech) przez kopuły, które w swych kształtach wykazują szeroki wachlarz od baroku po styl bizantyjski. W szopkach, które rozrosły się wzwyż uzyskując jedno czy więcej pię­ ter spotykamy się często z dwoma w n ę k a m i , z k t ó ­ rych jedna większa znajduje się na parterze, dru­ ga zaś, mniejsza, na pierwszym piętrze (tabl. I . 7, 8, 11 ,12, 13). Genezę tego zjawiska należy niewąt­ pliwie wiązać z dużymi szopkami kukiełkowymi (ryc. 4). Chodziło tu bowiem o przesunięcie wnętrza stajenki betlejemskiej do osobnego po­ mieszczenia na górze, by t y m większą swobodę ruchów zapewnić kukiełkom występującym we wnęce parterowej, która teraz zamienia się w sce­ n ę z k u r t y n ą i wymiennymi kulisami. Dziś wnęki na piętrach spotyka się również bardzo często i w szopkach pozbawionych sceny dla kukiełek (ryc. 9). Zarówno w małych szopkach dla kolędników, jak i w dużych ze scenką dla lalek, wyłania się w czasie budowy ważny problem czym wypełnić przestrzeń między częścią środkową a wieżami bocznymi, niekiedy od siebie dość silnie oddalo­ nymi (tabl. I , 2). Niektórzy szopkarze problem ten rozwiązują w sposób bardzo prosty, zakładając wolne miejsca poziomą ścianką (ryc. 15), biegnącą na pewnej wysokości z tyłu za wieżami (tabl. I . 3, 7) lub wstawiając między części środkowe a bocz­ ne wieże dach jednospadkowy (tabl. I . 18, (ryc. 9). Najczęściej jednak spotykamy się z rozwiązaniem występującym już w szopce Ezenekierów polegają­ cym na t y m , że między wieżę środkową i boczne wkomponowuje się jeszcze dwie mniejsze, niższe, od poprzednich (tabl. I . 9). Ten typ szopki pięciowieżowej można uważać za najbardziej rozwiniętą formę, która do dziś jest żywa (ryc. 4, 5, 11) i czę­ sto przez najwybitniejszych szopkarzy krakow­ skich powtarzana. Ścisłość z jaką bywają niekiedy ��odtwarzane wzory Ezenekierów pozwala przy­ puszczać, że książeczka Krupskiego, gdzie ezenekierowska szopka jest publikowana musi być wśród krakowskich szopkarzy dosyć popularna. W obrębie wyżej naszkicowanych schematów odbywa się dalszy rozwój form szopki krakowskiej, który polega bądź to na spiętrzaniu różnych zna­ nych nam elementów architektonicznych, bądź to na tworzeniu przybudówek, mających za zadanie ożywienie ściany frontowej. Spiętrzeniu mogą być poddane wieże, nabierające w takim wypadku dużej strzelistości (ryc. 6), lub całą część środkową, k t ó ­ rej piętra zlewają się z piętrami wieży, tworząc wysoką, dosyć płaską fasadę, uwieńczoną od góry trzema (ryc. 17) lub pięcioma dosyć przysadzistymi wieżycami. Celem urozmaicenia frontonu oddzielają szopkarze poszczególne piętra diagonalnie biegnącymi gzymsami, daszkami lub balustradami, części środ­ kowej nadają kształt połowy sześcioboku i wieże budują o sześciobocznym rzucie poziomym (ryc. 11). Ważną rolę w ożywieniu fasady grają wnęki. Rzadko stosunkowo posiadają one formę prostokąt­ ną, zwykle będą one miały wykrój gotycki (ryc. 7), czy też składający się z k i l k u łuków wiszących lub wspartych na profilowanych kolumnach. Zda­ rzają się też w n ę k i przypominające wycięciem m a u r y t a ń s k i e krużganki (tabl. I I , 12). Niekiedy od­ grodzone kolumnami wnęki występują na wszyst­ kich trzech piętrach części środkowej (tabl. 1, 13 ryc. 13) lub też kolumnada biegnie wzdłuż całego parteru, czy nawet pierwszego piętra (ryc. 16) Inny sposób urozmaicenia fasady polega na jej rozbudowie w przód, przez dostawienie do ściany frontowej przybudówek, wieżyczek itp. Pierwot­ nie przybudówki te podyktowane były zapewne względami technicznymi spowodowanymi wymo­ gami teatrzyku marionetkowego. Wiemy bowiem z poprzedniej części niniejszego szkicu, że z dosta­ wionych przed frontem szopki skrzydeł bocznych wychodziły na scenę laleczki biorąc udział w przed­ stawieniu. W czasach nowszych przybudówki, ma­ jące na celu moment wyłącznie dekoracyjny, spo­ tyka się też w małych szopkach nie przeznaczo­ nych dla celów teatralnych. Okres najbogatszego rozbudowywania fasady przez umieszczanie na ścianie frontowej licznych przybudówek przypada na lata poprzedzające dru­ gą wojnę światową. W owym czasie (np. w r. 1938) nawet małe i skromne szopeczki posiadają ścianę frontową rozwiązaną w k i l k u płaszczyznach piono­ wych, co uzyskuje się np. przez cofnięcie w tył wież i części środkowej (od pierwszego piętra po­ cząwszy) i wystawienie przed frontem wież ma­ łych, szczytowych daszków (ryc. 28). W niektórych szopkach zamiast bocznych daszków widzimy ��Hyc. 18. Szopka z konkursu /," roku l'J4(>. Hyc. 19. Szopka z konkursu w roku 1947 Hyc.'JO.Szopka Fr. Tarnowskiego nagro­ dzona na konkursie w roku 1948, obecni'w zbiorach Państw. Muz. Etn. w Krakowie Hyc. 'il. Szopka Krakowska z konkursu w roku 19W. �W pośrodku występujące naprzód ryzality (ryc. 21) i portale (ryc. 10). Ponadto dla ożywienia fasady wprowadzają na różnych piętrach liczne wieżyczki, przypominające gotyckie pinakle (ryc. 12) lub trój­ kątne erkery (ryc. 24). Wyjątkowo spotyka się oryginalne próby urozmaicenia fasady przez usta­ wienie wież krawędziami ku frontowi lub wpro­ wadzenie trójkątnych podcieni zwróconych jednym rogiem ku przodowi (tabl. I , 19). W pierwszej serii szopek powojennych (konkurs z r. 1945) dała się zauważyć tendencja do budowa­ nia szopek o fasadzie utrzymanej w jednej płasz­ czyźnie pionowej. Zanotowałem wówczas kilka szopek o prawie płaskich wielopiętrowych fron­ tach, nad którymi wznosiły się krótkie wieżyczki (ryc. 19). W dwa lata później (konkurs w roku 1947) na­ stąpił znaczny nawrot do typu czenekierowskiego z wieżami od pierwszego piętra, oddzielonymi od części środkowej. Większą też uwagę zaczęto zwra­ cać na rozbudowę lica szopki w celu uzyskania większej głębi. Duży wysiłek wkładają szopkarze w budowę wież a przede wszystkim dachów, które je po­ krywają. Mamy więc wieże o przekroju kwadratowym (ryc. 9), sześcio lub ośmiobocznym. Zdarza się, ze wieże u swej podstawy kwadratowe, od pierwszego piętra lub wyżej zmieniają się na sześcioboczne (ryc. 23). Jedne wieże od dołu do przedostatniej kondygnacji posiadają tą samą szerokość (ryc. 17), inne na każdym piętrze zwężają się nieco dzięki czemu powstać mogą ganeczki zagrodzone ażuro­ wą wysrebrzaną barierą (ryc. 11). Zakończenia wież podzielić można na iglicowatc i kopulaste. Prócz tych dwóch grup spotyka się też czasem na szczytach wież daszki powstałe przez przecięcie się na krzyż dwóch dachów dwuspado­ wych (tabl. I I , 43). Forma t-i występuje jednakowoż rzadko i to wyłącznie na małych wieżyczkach wsta­ wionych między wieżą środkową a boczne (ryc. 12). Iglicowe zakończenia w ew<j najprymitywniej­ szej, wyjściowej formie są to niezbyt wysokie stożki (tabl. I I , 41) lub czworościenne ostrosłupy (tabl. I I , 30). W dalszym dopiero rozwoju te ostat­ nie nabierają strzelistości iglic gotyckich, ilość ścian z czterech rośnie do sześciu względnie ośmiu a niekiedy zdarzają się też iglice profilowane o przekroju poziomym w formie gwiazdy. Dookoła iglicy budują czasem wianek małych wieżyczek, (ryc. 20), które mają naśladować zakończenio wieży kościoła mariackiego w Krakowie. Wieżycz­ k i te oddawane zwykle dość wiernie, bywają też czasem stylizowane, przybierając kształty wrze­ cionowate, lub dwóch ostrosłupów zrośniętych podstawami tabl. I I , 36). W niektórych wieżach za- 22 Rycina. 22. Szopka z konkursu w roku 1945. Rycina. 23. Szopka z konkursu w roku 1945. 23 ��Ryc. 24. Szopka nagrodzona na konkursie w roku 1948, wykonana przez Franciszka Tarnowskiego, murarza z Krowodrzy Obecnie w Muzeum Obrazcowa w Moskwie Ryc. 25. Szopka z czasów I wojny światowej Zlepiona w całości kolorowymi papierami, (ze zb. P. M. E. w Krakowie). H H 25 miast wianka drobnych wieżyczek u nasady iglicy robi się ich tylko cztery i rozmieszcza na rogach kwadratowej podstawy (tabl. I I , 40). Wieżyczki te również ulegają przestylizowaniu i wtedy przybie­ rają postać t r ó j k ą t n y c h zębów (tabl. I I , 12, 13). Iglicowe zakończenia wież nie należą dziś do naj­ częstszych. Stosunkowo wiele szopek posiada wieże z kopułami. Bywają one bardzo różne w kształcie, począwszy od prostych hełmów o przekroju pozio­ mym czworo czy sześciobocznym poprzez kopuły z wysokimi iglicami (tabl. I I , 21) do form bardziej rozwiniętych, w których dwie a nawet trzy umieszczone nad sobą, coraz to mniejsze ko­ puły, połączone b y w a j ą starannie wykonanymi la­ tarniami, czy to z profilowanych kolumienek, czy to ze ściankami wypełnionymi w i t r a ż o w y m i ok­ nami (tabl. I I , 22—27). Na iglicach niektórych wież widzimy korony lub kule, na szczycie zaś zatknięte są chorągiewki, gwiazdy, rzadziej koliste tarcze. Ostatnio coraz częściej spotyka się na szczycie środkowej wieży białego orła (ryc. 24). Budynek szopki wykonany był dawniej wyłącz­ nie z papieru lub tektury na drewnianym stelarzu, zewnątrz oklejano go kolorowymi papierami. Dziś spotyka się też szopki (zwłaszcza duże) wykonane z cienkiej drewnianej klejonki, wylepiane zewnątrz barwnymi metalowymi foliami (ryc. 11). Stare szopki (ryc. 15, 25) przechowywane w zbio­ rach P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krako­ wie, pochodzące jeszcze z czasów I wojny świato­ wej pokryte są jaskrawymi papierami kolorowy­ mi. Zwykle każda ścianka wieżyczki czy iglicy posiada inną b a r w ę . Na krawędziach biegną paski koloru czerwonego, złotego często srebrnego o brze­ gach gładkich, wycinanych w ząbki lub w drobne frędzle, k t ó r e następnie sterczą wzdłuż krawędzi. W okresie międzywojennym i obecnie szopki w y ­ lepiane w ten sposób należą do rzadkości. Dzisiej­ sze szopki pod względem kolorystycznym są mniej jaskrawe. Często fasada (a przynajmniej jedna jej kondygnacja) obklejana bywa t y m samym kolo­ rem papieru, np. granatowym, niebieskim, seledy­ nowym itp. Kopuły i iglice na wieżach pokryte są błyszczącymi foliaami barwnymi. Srebrne pa­ piery występowały w dużej ilości już w szopce Ezenekierów, dziś błyszczące blaszki są podstawowym m a t e r i a ł e m u ż y w a n y m do przyozdabiania szopek. Prócz pokrywania wież i gzymsów używa się ich do okręcania kolumienek i balustrad. Wałeczki z barwnej folii nakleja się dla lepszego wydobycia b r y ł y wzdłuż krawędzi, robi się z nich ozdoby do­ okoła okien, attyki itp. (ryc. 20). Podczas gdy daw­ niej szopka krakowska biła w oczy pstrokacizną śmiałych zestawień barwnych, dzisiejsza mieni się od świateł odbitych od powierzchni błyszczących folii (ryc. 10). Wielką ozdobę szopki krakowskiej stanowią w i ­ traże. Ściany wież i środkowej części fasady, boki l a t a r ń na kopułach posiadają w każdej kondy- f 9 �TABLICA T ��gnacji wycięte liczne okna, kształtu najczęściej okien gotyckich, rzadziej prostokątnych lub innych (tabl. I I , 23—29), które od spodu podklejone są róż­ nokolorowymi bibułkami lub barwnymi celofanami (co obliczone jest na oświetlenie od wewnątrz), zewnątrz zaś mają nalepione wycinanki imitujące ramy okien i żebrowania witraży. Wycinanki te o niesłychanie szerokiej skali artystycznej od naj­ prostszych (ryc. 15) do form bardzo rozwiniętych, naśladujących rozety gotyckie czy renesansowe powinny zostać kiedyś oddzielnie opracowane. W niektórych szopkach całą powierzchnię fasady pokrywają starannie wycinane okna witrażowe (ryc. 11, 16). Na pograniczu między tradycyjnymi formami szopek krakowskich a tymi, które wnoszą coś zu­ pełnie nowego, stoi nieliczna stosunkowo grupa szopek, nawiązujących zasadniczo pod względem ogólnej kompozycji do któregoś ze schematów spo­ tykanych wśród form tradycyjnych, ale w szcze­ gółach tak swoiście interpretowanego, że do typo­ wych szopek krakowskich trudnoby je było zali­ czyć. P r z y k ł a d e m może tu być szopka przedsta­ wiona na ryc. 14, która pod względem kompozy­ cyjnym zbliżona jest do szopki trójwieżowej z po­ ziomą ścianą między wieżami (tabl. I , 3), ale skut­ kiem dużych odchyleń w proporcjach (bardzo w y ­ sokie wieże, przy niziutkiej części środkowej) na tle innych szopek krakowskich w y g l ą d a obco. Inny przykład stanowi szopka wystawiona na drugim konkursie powojennym w roku 1946 (ryc. 18). Układem i proporcjami nie odbiega ona od form tradycyjnych (por. tabl. I , 14), jednakże skut­ kiem wprowadzenia elementów czerpanych z archi­ tektury wiejskiej (dolna część fasady, obramienie sceny), oraz wprowadzenie malowanych ornamen- •m III Ryc. 20. Szopka z konkursu w r. 1945. Ryc. 27. Szopka oryginalnie interpretowana z konkursu w r. 1945 �Ryc. 28. Szopka z konkursu ir roku 1938. tów na dachach wież i kopułach nie może być uwa­ żana za stylową szopkę k r a k o w s k ą . Do I I grupy szopek (atypowych) zaliczam przede wszystkim te, które wychodzą z zupełnie innej za­ sady kompozycyjnej niż szopki o formach trady­ cyjnych (zestawione w g ł ó w n y m zrębie na tablicy I). P r z y k ł a d e m może tu być szopka z roku 1945 zbudowana na planie t r ó j k ą t a z trzema wieżami w narożnikach i rotundą w pośrodku. Z przedostat­ niej kondygnacji wież wybiegają ku środkowi k r ó t ­ kie łuki, k t ó r e łączą się ze sobą ponad kopułą ro­ tundy, tworząc podstawę dla smukłej wieżyczki zakończonej małą b a r o k o w ą latarnią (ryc. 26). Do tej grupy zaliczymy też wszystkie szopki kompo­ nowane w sposób asymetryczny (ryc. 32) lub skła­ dane z elementów stanowiących realistycznie trak­ towane kopie zabytków architektonicznych (ryc. 31) a wreszcie szopki, które skutkiem zastosowania innego materiału (np. drzewa) sposobem zdobienia, interpretacji formy, odbiegają zbyt daleko od szo­ pek tradycyjnych (ryc. 30). W ogóle nie u w a ż a m za szopki modeli kościołów (Mariackiego i innych), które prawie stale bodaj w jednym okazie repre­ zentowane są na dorocznym konkursie (ryc. 29). powtarzające się w szopkach wieże przypominające wyższą wieżę kościoła Mariackiego, lub kopuły przeniesione z kościołów barokowych. Trafiają się szopki utrzymine niemal w czystym stylu gotyckim (ryc. 24) i takie, które nawiązują przede wszystkim do wzorów barokowych (ryc21, 10). Nie jest wykluczone,- że w płaskich wielopiętro­ wych szopkach, które w większej liczbie pojawiły się na pierwszym konkursie powojennym, należy doszukiwać się echa nowoczesnej architektury mieszkaniowej. Artysta ludowy nie Krępuje się jednak zasadą czystości stylu. Najczęściej w jednej szopce łączy elementy gotyckie z barokowymi, stapiając je w sposób mistrzowski w jedną całość (ryc. 4, 12). Fakt czerpania wzorów z zabytków sztuki histo­ rycznej bynajmniej nie pozbawia szopki cech ory­ ginalności. Autorcwie stosunkowo rzadko ograni­ czają się do prostego kopiowania wzorów zwykle przetwarzają je w sposób swoisty, dając w rezul­ tacie dzieła wprawdzie oparte na motywach zapo­ życzonych ale niemniej będące wyrazem własnego wysiłku twórczego. Pobieżny nawet rzut oka na ilustracje załączone do niniejszego szkicu orjentuje czytelnika o tym, że na rozwój architektury szopki krakowskiej duży w p ł y w w y w a r ł y zabytki budownictwa monumen­ talnego. Szopkarze pomysły do swych modeli czer­ pali, studjując a r c h i t e k t u r ę krakowskich kościo­ łów gotyckich, czy barokowych, stąd tak często Twórcza indywidualność poszczególnych szopkarzy manifestuje się w ogólnej kompozycji bu­ dynku, w jej rozwiązaniu kolorystycznym, sposo­ bie stosowania ozdób, jak: witraże, kolumny, balu­ strady etc. (ryc. 27). Duża umiejętność operowania b r y ł ą i kolorem powoduje, że budownictwo szopek jest jednym �Ryc. Ryc. 29. 30. Model kościoła wystawiony jako szopka w roku 1947. Budowla wystawiona jako 'szopka na konkursie w roku 1946. 7. najciekawszych przejawów ludowej architektury. Architektury, k t ó r a nieskrępowana momentami ekonomicznymi, geograficznymi, użytkowymi, w y ­ znaczającymi rozwój normalnego budownictwa wiejskiego, daje artyście ludowemu nieograniczoną prawie możność wypowiadania się w formie pa­ pierowego modelu architektonicznego. Możność tę artyści ludowi potrafili wykorzystać w całej pełni. Szopka krakowska w swej bogatej archi­ tekturze jest dziełem ludzi prostych. Grono szopkarzy krakowskich rekrutuje się w 90 procen­ tach z wielkomiejskiego proletariatu. Spotykamy tu robotników, dozorców domów, tramwajarzy, funkcjonariuszów miejskich, woźnych sądowych, ślusarzy, pomocników handlowych, a przede wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec ubiegłego stulecia pierwsze miejsce wśród szopka­ rzy krakowskich (rodzina Ezenekierów) dzierżą prym do dnia dzisiejszego zdobywając pierwsze na­ grody na dorocznych konkursach'). PRZYPISY " ') Jan Krupski: Szopka krakowska. Kraków 1904 r. str. 3 - 8 . ) j.w. sir. 120 i nasi. 3) Album K. W, Kielisińskiego, Poznań 1853. *) Zdobywcą pierwszej nagrody w r. 1946 i 1947 był Franciszek Tarnowski, murarz krakowski z Krowodrzy, bardzo utalentowany szookarz, którego jedna z najpięk­ niejszych szopek przesłana została w darze do Muzeum Obrazlowa w Moskwie. W r. 1948 pierwszą nagrodę otrzymał również murarz Feliks Rupa. 2 30 Rycina 31. Szopka powstała z modelów wież kopiowanych z obronnych Krakowa. Wystawiona na konkursie w roku 1938. murów 37 2 4 Z wyjątkiem ilustracji 1, 2, 11, 12 i 15, zdjęcia wykonał Roman Reinfuss w czasie 1938 - 1947 roku. �Hyc. 29. Szopka asymetryczna wystawiona na konkursie tr roku 194'i. ftPXHTEKTVPfl K P A K O B C K O H LLlOriKH. K npa3flHHKaM PowjiecTBa X p n c T O E a b c e n a x h r o p o a a x riojibuiH Ae/iaiOT T a n Ha3. «LuonKH», t. e . C T p o e H H a - a u j H K M , M M e i o m n e H 3 o 6 p a > K a T b B n c b n e e M C K k i i i B e p i e n . I l e p B O H a M a j i b H O ohh npeaC T a B / i a / i H C 0 6 0 Í Í K y j i H C b i , n e p e a KOTopbiMH n p o H c x o f l M / i H n o / i H b i e B e c e / i b i x H H T e p M e A H ñ n p e a CTaB/ieHMH M a p M O H e T O K . L U o n K a S T o r o n e p w o f l a oöbihho c o c T o a / i a H3 6o/iee hh3koh c p e f l H e ñ nacTH, b K O T o p o ñ b cooTBeTCTByKDUieM y r / i y ô / i e H H H n o M e m a / i H C b HenoflBHWHbie cbnrypbi C B a T o r o CeMefícTBa, a no 6oxaM cpeflHeñ n a ć ™ HaxoflHJiHCb A B e B b i c o K w e 6 a i i i H n . B óonee no3flHne B p e N i e H a ( ß e p o a T H O b K p a K O B e , r a e n o c T p o ñ K a lliohok ö b i J i a H a w ö o / i e e p a 3 B H T a ) c u e H a , Ha koTopoPi flBHra/iHCb cbwrypKH MHHHaTiopHoro MapHOHeTOMHoro T e a T p a , BBe,n,eHa 6bma b n p e f l e ^ b i c o ó c T B e H H o r o C T p o e H H H L u o n K H , HMeHHo b yr/iy6/ieHHe, K O T o p o e p a H b u j e H a n o / i H e H O 6bmo H e noflBHWHbiMH cbHrypKaMH cb. C e M e ñ c T B a , a sth n o c n e A H n e , a a ö b i H e N i e i u a T b abhwchmsim MapHOHeTOK, nepeHeceHbi 6bmn b o c o ô o e B e p x n e e yrny6nenne, pacno/ioweHHoe H a btopoM a p y c e . OflHOBpeMeHHO npoHCxoflHT fla/ibHeHuiee a p x H T e K T y p H o e p a 3 B H T H e u i o n K H . Haa c p e f l H e ñ n a c T b i o noaB/iaeTca TpeTaa ö a u m a , a CBOÖoflHoe npocTpaHCTBO, B03HHKoiee M e w A y T p e M a 6aujHaMH H a B b i c o T e B T o p o r o a p y c a , 3 a n o / i H a e T c a A B y M a Ma/ibiMH AOÖaBOHHbiMH 6 a i u e H K a M H . T a K H M o6pa30M, b KOHeMHOM H T o r e n o / i y n a e T c a n a T H Ö a w e H H a a L u o n K a . rioAOÖHbiH T n n H a m e n C B o e H a n 6o/iee c T H / i b H o e E b i p a w e H H e H a n e p e / i O M e XIX h XX bckob b p a ö o T a x MnxaH/ia h J l e o H a 33eH e K e p o B , flßyx K p a K O B C K H x K a M e H i i i H K O B , u j o n K a K O T O p b i x ( p n c . 5) no c e r o B p e M e H H n p e A C T a B/iaeT C060ÍÍ o6pa3eu,, HepeflKO c n y w a L u w n npejiMeTOM noApawaHHa mhothx K p a K O B C K H x M a c T e - poB iiionoK. K p O M e ÖOJlbLUHX UJOnOK CO CU,eH3MH flJia MapMOHeTOMHblX n p e f l C T a B / i e H H H , BbICOTa K O T O p b l X ( B M e c T e c 6aniH5iMH) A O C T H r a e T 3 M e T p o B , a iunpHHa KO.ne6jieTca ot 2 p.o 2,5 NieipoB, C T p o a T c a T a K * e M e H b i i i n e , B b i c o T o ñ 50 c a H T H M e T p o B — 1 N i e i p , K O T o p b i e H O c a T c coöoh Ma/ibMHKH, n o i o u i H e b AOMax «ko^5iakh», t. e. o ó p H A O B b i e n e c H H , c B a 3 a n H b i e c P o w A e c T B e H H b i M H n p a 3 A H H K a M H . flpx H T e K T y p a stmx i i i o n o K b o ö m e M H e OT/inHaeTca ot B b i u j e o n H c a H H b i x i i i o n o K c o c u e H a M H A-na MapHOHeTOK. K p a K O B C K H e i i i o n K H C A e / i a H b i h3 libcthoh 6 y M a r H m M e T a J i n n e c K H x n a c T e i i , H a K / i e H B a e M b i x h n p n Kpen/iaeMbix k AepeBaHHOMy ocTOBy. R p x H T e K T y p a hx o c H O B a H a ria M O T H B a x , 3 a w M C T B O B a H H b i x H3 M O H y M e H T a A b H b i x apxMTeKTypHbix • naMaTHHKOB C T a p o r o K p a K O B a . 3Aecb b K y n o / i a x ö a i u e H , b cbopMe OKOH h y r / i y ö / i e H M H Mbi bhahm s n e M e H T b i tothkh hjih ö a p o K K O . 0kh3 3 a n o A H e H b i ctspsTcnbHO Bbipe3aHHbiM Ha 6 y M a r e B H T p a w e M , noAKAeeHhwm p a 3 H O u , B e T H O H n a n n p o c H o w 6yMaroH. C n o c o ó b i KOMno3nu,HH BHTpaweñ yKa3bißaiOT H a bahehhc r o T H M e c K H x h p e H e c c a H COBblX p o 3 e T . 3 n e M e H T b i , C B 0 6 0 A H O 3 3 H M C T B O B a H H b i e H3 p a 3 H b i x s n o x h CTHAeíí, K p s K O B C K H e M a c T e p a UJOnOK B e c b M a H C K y c c H O coeflHHa/TH b oaho u e / i o e . K p o M e u j o n o K , B b i A e p w a H H b i x b TpaAHUHOHHOM C T H j i e , B C T p e n a H O T c a H H o r A a n o n b i T K H HOBbix a p xHTeKTOHHMecKMx KOMno3Hu,HH. IlpHMepoM MOweT c^ywHTb i i i o n K a c 1945 r o A a , n o c T p o e H H a a n o n / i a H y n p a M o y r o A b H O r o T p e y r o A b H H K a c T p e M a öauiHSiMM n o y r A a M h pOTOHAOÍí n o c e p e A H H e . M3 n p e A n o c A e A H e r o a p y c a 6 a u i e H k c e p e A H H e B w c T y n a K D T K o p o T K n e A y r n , c o e A H H a K D i n n e c a c c o 60ÍÍ H a A KynoAOM p o T O H A b i , co3AaBaa ocHOBaHHe A-na C T p o H H o i i öameHKH ( p n c . 29). K p a K O B C K H e u j o n K H H3roTOB^atOTca HapoAHbiMH M a c T e p a M H - x y A O W H H K a M H H3 c c b e p r o p o A C K o r o npoAeTapHaTa. H a n ö o A e e B b u i a t o m H e c a M a c T e p a i i i o n o K BbixoA^iT h3 c p e A b i K a M e H b i n H K O B , K p o Me T o r o x o p o L u w e M a c T e p a BCTpenaiOTca cpeAH oiBeiiuapoB, TpaMBaííHbix KOHAyKTopoB, ToproBblX paÖOTHHKOB, A B O p H H K O B H T. AcocTaBAaeT wKOAHaa MOAOAewb. CpaBHHTe/lbHO HeÖOAblllOH npOUeHT H 3 r O T O B H T e / i e H UJOnOK �ARCHITECTURE DE L A CRÈCHE CRACOVIENNE. A l'époque de Noël et vers la Chandeleur, i l était d'usage dans les villes et villages polonais de fabriquer des ..Crèches", c'est a dire de petites constructions censées de r e p r é s e n t e r l'étable de Bethléem. Tout d'abord, c'étaient les coulisses d'un t h é â t r e de marionnettes ou l'on donnait des représentations avec des i n t e r m è d e s joyeux. La crèche de cette époque se composait habituellement d'une partie centrale surbaissée avec une niche ou se plaçaient des figurines immobiles de la Sainte Famille et des deux cotés du corps de logis central s'élevaient deux tours élancées. Plus tard, probablement à Cracovie ou la construction des crèches prit son essor, la scène ou se mouvaient les marionnettes fut placée dans la n i che agrandie de la Sainte Famille, laquelle fut alors t r a n s p o r t é e dans une niche supérieure au premier étage, car autrement les figurines sans mouvement auraient gêné le jeu des marionnettes. L'architecture de la crèche continuait à se développer. Une troisième tour s'élevant au dessus de la partie centrale et de petites tourelles remplirent le vide entre les trois tours à la hauteur du premier étage. Ce type de crèche finit par avoir son style à l'époque de transition du X ^ X au XX siècle, g r â c e au travail de Michel et Leon Ezenekier deux maçons cracoviens dont la crèche (voir illustration 12) sert jusqu'au temps présent de modèle à nombre d'imitateurs. A côté des grandes crèches avec une scène pour des représentations de marionnettes dont la hauteur avec les tours arrive jusqu'à trois m è t r e s et la larguer oscille entre 2-2,5 m. on fabrique ausi des crèches plus petites de la hauteur de 0,5—1 m. portées par des gars qui vont chanter des noêls, c'est à dire des chants rituels dans les maisons. L'architecture de ces crèches ne se distingue pas en principe des crèches—théâtres de marionnettes décrites ci — dessus. Les crèches cracoviennes sont faites de papier de couleur et de feuilles de papier métallique collées sur une armature en bois. Les motifs de leur construction sont fournis par l'architecture monumentale de l'ancien Cracovie. On trouve ici des éléments gothiques ou de style baroque dans les flèches des tours, la forme des fenêtres et des niches. Les fenêtres ont des vitraux de papier multicolore déconpé. La composition des vitraux démontre l'influence sensible des rosaces gothiques et Renaissance. Les éléments librement choisis dans des époques et dans des styles divers ont été fort heureusement fondus par les fabricants de crèches cracoviens en un tout harmonieux. Outre les crèches de style traditionnel on voit parfois a p p a r a î t r e des essais de n o u v e a u t é architectonique. Par exemple une crèche de l'année 1945 construite sur le plan d'un triangle equilateral avec trois tours aux angles et une rotonde au centre. Des arcs courts partant de l'avant dernier étage des tours se rejoignent au milieu, au desssu de la rotonde, formant soubassemen à une tourelle élancée (fig. 26). Les crèches cracoviennes sont exécutés par des artistes populaires provenant du prolétariat de la ville. Les meilleurs fabricants de crèches) se recrutent parmi les maçons, mais on en rencontre aussi parmi les huissiers, conducteurs d'omnibus, commis de magasins,, portiers, etc. Le pourcent de jeunesse d'école est minime. ARCHITECTURE OF THE CRACOW CRIB. A t Yule - Tide, from Christmas t i l l Candlemas i t was the custom i n Polish villages and towns to make so - called: ,,Cribs", i.e. constructions which were to represent the Bethléem stable. A t first they consisted of wings of a doll's theatre where performances w i t h merry interludes took place. The Crib of that time had a lower central part w i t h a niche where diminutive figures of the Holy Family were placed, and right and left stood two slim towers- Later on, presumably at Cracow for it is there that the building of Cribs expanded, the scene where the marionnettes where set i n motion by strings, was placed in the niche, and the Holy Family transferred to a recess on the first florr of the erection, where it didn't impede the play. The architecture of the Crib continued to develop- A t h i r d tower was raised above the central part, and two small towers added to f i l l the empty places between, on the level of the first storey. This made five towers. A t the end of the X I X and at the beginning of the X X Century this type of Crib began to have its own style thanks to the work of Michael and Leo Ezenekier two Cracow masons, (see picture 12) whose Crib became an often imitated model, adopted by most Cracow Crib — makers. Besides big Cribs w i t h a scene for marionnette — shows, sometimes 3 meters high, counting the towers, and 2 — 2,5 m. broad, smaller cribs were made, about 0,5 — 1 m. high which the waits carried into homes where they sang, Christmas-Carols, i.e. ritual songs relating to this Feast. The architecture of these Cribs does not differ from those which had marionette-theaters. The Cracow Cribs are made of coloured paper and t i n — foil stuck on a wooden skeleton. The architecture of these erections combines designs taken from the monumental architecture of Ancient Cracow buildings- Gothic and baroque designs are to be found in the steeples, the from of the windows and niches. The windows have stained glass imitations made of elaborately cut and assembled pieces of coloured tissue — paper. The composition of this stained glass in theb windows is a reminiscence of gothic rosettes and renaissance designs. Designs freely taken from various epochs and styles are very well fused into a whole. Besides the Cribs belonging to the school of the traditional style, there are also attempts of architectural invention. For example a Crib made i n 1945 is built on the plan of an equilateral triangle w i t h three towers at the angles and a rotund in the middle. From the one beforen last and highest storey start arcs which unite i n the mi ddle above the rotund forming a basis for a slim small tower, (see picture 26). The Cracow Cribs are made by artists recruited from the big — town proletariat. The best crib — makers are masons, but there are also ushers, busmen, shop — boys, posters etc. The youth of the schools is represented only by a very small percentage. ślusarzy, pomocników nanaiowycn, a. i^"< wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec F � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3c172fc7be1c6c6bcf7cefb1899e3b4.pdf 5aaf6a1a7323a5f473753a02b14e3f24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3475 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3257 Title A name given to the resource Archiwum Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.137-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa F,yś — Piełraszkowa ARCHIWUM DOKUMENTACJI POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ INSTYTUTU SZTUKI PAN P l a c ó w k a ta p o w s t a ł a w r. 1946 pod n a z w ą Sekcji Z d o b n . j t w a w założonym w ó w c z a s P a ń s t w o w y m I n ­ stytucie Badania Sztuki L u d o w e j i po paru reorga­ nizacjach od r. 1959 działa w ramach I n s t y t u t u Sztuki P A N . Założycielem Pracowni i autorem jej progra­ m u badawczego jest ó w c z e s n y d o k t ó r , Roman Reinfuss, k i e r u j ą c y n i ą nieprzerwanie do teraz. Siedzibą pracowni, k t ó r e j nazwa u l e g a ł a wielokrotnie zmianom, jest od p o c z ą t k u K r a k ó w . W p i e r w o t n y m programie p l a c ó w k i położono na­ cisk na gromadzenie dokumentacji zdobnictwa stoso­ wanego w l u d o w y m r z e m i o ś l e artystycznym. M a t e r i a ł y zebrane w pierwszym r o k u b a d a ń , prowadzonych w zachodniej Małopolsce, d a ł y p o c z ą t e k a r c h i w u m nau­ kowemu. Z d o ś w i a d c z e ń pierwszych lat pracy w y ł o n i ł się d ł u g o f a l o w y program działalności p l a c ó w k i , przedsta­ wiony i przedyskutowany wraz z z a ł o ż e n i a m i metodo­ logicznymi na konferencjach d o t y c z ą c y c h spraw sztuki w r. 1950 i 1951 . Podstawowym jej zadaniem stało się systematyczne gromadzenie m a t e r i a ł ó w , dotyczą­ cych wszystkich dziedzin i p r z e j a w ó w ludowej plasty­ k i na c a ł y m obszarze k r a j u , przy czym za n i e z b ę d n o uznano u w z g l ę d n i e n i e z a r ó w n o sztuki tradycyjnej j a k i jej w s p ó ł c z e s n y c h p r z e k s z t a ł c e ń . T y l k o t ą drogą m o ż n a bowiem, j a k z a k ł a d a n o , z y s k a ć p e ł n y m a t e r i a ł do o p r a c o w a ń całościowych. G ł ó w n ą m e t o d ę pracy s t a n o w i ć o d t ą d m i a ł y słabo w c z e ś n i e j doceniane zes­ p o ł o w e badania terenowe, prowadzone systematycznie i na jednolitych zasadach na obszarze całego k r a j u , a w pierwszym rzędzie na terenach dotychczas m a ł o badanych lub u l e g a j ą c y c h szczególnie szybkim prze­ mianom. W z a ł o ż e n i a c h w s t ę p n y c h p r z y j ę t o o g r o m n ą intensyfikację prac, p l a n u j ą c m.in. czterv c a ł o m i e sięczne obozy naukowo-badawcze w ciągu roku, co miało u m o ż l i w i ć zebranie m a t e r i a ł u z całej Polski w ciągu k i l k u l a t . Nigdy jednak, ze w z g l ę d ó w organi­ zacyjnych i finansowych nie u d a w a ł o się r e a l i z o w a ć b a d a ń w tak szerokim zakresie, toteż terenowa akcja dokumentacyjna uległa rozłożeniu na szereg lat i do­ piero teraz zbliża się do k o ń c a . ł 2 3 Z uwagi na m a ł ą ilość s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w (po­ c z ą t k o w o dwie, w latach p ó ź n i e j s z y c h pięć, sześć osób) '. Pracownia korzysta z pomocy osób d o r a ź n i e a n g a ż o ­ wanych do b a d a ń terenowych, r e k r u t o w a n y c h n a j c z ę ­ ściej w ś r ó d s t u d e n t ó w etnografii, a r c h i t e k t u r y i szkół plastycznych. W pierwszym okresie działalności Pra­ cowni z f u n d u s z ó w I n s t y t u t u p r o w a d z i ł y r ó w n i e ż ba­ dania zespoły, kierowane przez dr M i e c z y s ł a w a G ł a dysza i prof. dr Bożenę S t e l m a c h o w s k ą , w latach późniejszych część akcji badawczych o r g a n i z o w a ł a Pra­ cownia w s p ó l n i e z n i e k t ó r y m i muzeami, m.in. o k r ę g o ­ w y m i w Lublinie, B i a ł y m s t o k u , N o w y m Sączu, Muze­ um B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej, Muzeum Wsi Lubelskiej, a pojedynczy przedstawiciele innycih m u z e ó w uczestniczyli w bada­ niach prowadzonych na obszarach leżących w sferze zainteresowań tych placówek. Przeważająca jednak większość b a d a ń terenowych organizowana b y ł a i jest do teraz we w ł a s n y m zakresie i to na ogół pod bez­ p o ś r e d n i m k i e r o w n i c t w e m profesora Reinfussa. 5 Całomiesięczne badania w d u ż y c h zespołach, liczą­ cych 20—30 osób, zwane obozami naukowo-badawczy­ m i , prowadzone b y ł y co r o k u w latach 1949—1962 potem trzeba było z nich z r e z y g n o w a ć ze wspomnia­ nych w y ż e j przyczyn. Kontynuowane są natomiast badania penetracyjne organizowane w mniejszych, 5—8 osobowych grupach, w ciągu 6—12 dni. Badania robiono konsekwentnie w c a ł y m k r a j u i do c h w i l i obecnej objęły one ponad 85% obszaru Polski, razem około 3.500 miejscowości, wsi i miasteczek, t j . mniej więcej 8% ich ogólnej liczby. W k a ż d y m zespole badawczym obok e t n o g r a f ó w i ewentualnie h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się róż­ n y m i dziedzinami plastyki, uczestniczy zawsze foto­ graf i jeden lub paru r y s o w n i k ó w . W trakcie b a d a ń terenowych zadaniem pierwszoplanowym było i jest wyszukanie konkretnych o b i e k t ó w , wykonanie ich do­ kumentacji rysunkowej i fotograficznej oraz uzyska­ nie m o ż l i w i e p e ł n e j informacji o k a ż d y m , a n a s t ę p n i e ustalenie d r o g ą w y w i a d u szerszego kontekstu k u l t u r o ­ wego dla tych obiektów, zebranie wiadomości histo­ rycznych i społecznych d o t y c z ą c y c h badanego działu. Rozmowy prowadzone są w e d ł u g kwestionariuszy , na ogół zwięzłych, z o s t a w i a j ą c y c h spory margines dla i n ­ t u i c j i i d o ś w i a d c z e n i a poszczególnych badaczy. Obok b a d a ń z e s p o ł o w y c h prowadzone są również, choć w mniejszym zakresie, badania indywidualne, u z u p e ł n i a ­ jące l u b poszerzające dorobek akcji zespołowych, a po­ nadto dokumentacja w y b r a n y c h k o n k u r s ó w i wystaw z zakresu ludowej plastyki. Nie u d a ł o się natomiast, ze w z g l ę d u na m a ł ą liczbę p r a c o w n i k ó w , r o z b u d o w a ć planowanych p o c z ą t k o w o prac nad bibliografią sztuki ludowej, a t a k ż e systematycznych b a d a ń z zakresu jej historii. Zagadnienia z w i ą z a n e z działalnością Pracowni i jej z a ł o ż e n i a m i programowymi p r z e d s t a w i ł a m w ogromnym skrócie, bowiem sprawy te były k i l k a k r o t ­ nie omawiane w publikacjach. Przypomnienie ich w y ­ daje się o tyle n i e z b ę d n e , że w istotny sposób r z u t u j ą one na charakter i z a w a r t o ś ć zgromadzonego przez n i e s p e ł n a 35 lat a r c h i w u m naukowego. Pierwsza ob­ szerniejsza charakterystyka zbiorów archiwalnych opracowana została z okazji 10-lecia P r a c o w n i i do niej n a l e ż a ł o b y obecnie n a w i ą z a ć z uwagi na to, że w ciągu dalszego ć w i e r ć w i e c z a zasoby archiwum wzrosły mniej więcej trzykrotnie, podniósł się t a k ż e stopień ich opracowania. A r c h i w u m Naukowe Pracowni Dokumentacji Pol­ skiej Sztuki Ludowej IS P A N s k ł a d a się z dwóch zespołów. Pierwszy s t a n o w i ą zbiory fotograficzne, l i ­ czące ponad 60.000 z d j ę ć . (W zasadzie identyczny zbiór znajduje się w Warszawie, w Pracowni Badania Sztu­ k i Nieprofesjonalnej IS P A N . T a m też, w Instytucie, przechowywane są klisze i negatywy). Na drugi zes­ pół, k t ó r y pod koniec r. 1979 p r z e k r o c z y ł 90.000 po­ zycji inwentarzowych, s k ł a d a j ą się teksty w y w i a d ó w i obserwacji, m a t e r i a ł y graficzne, a t a k ż e oryginalne wycinanki i m a l o w a n k i (około 1.000 sztuk), hafty i p r ó b k i t k a n i n (około 2.000) oraz 1038 odbitek z kloc­ k ó w do drukowania p ł ó t n a . M a t e r i a ł y tekstowe i gra­ ficzne, na k t ó r e s k ł a d a j ą się rysunki, plansze barwne, 7 8 9 137 �inwentaryzacje, kopie i szkice, grupowane są osobno, w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego i merytorycznego i prze­ chowywane w 752 tekach. Schemat podziału t e r y t o r ­ ialnego, p r z y j ę t y dla potrzeb a r c h i w u m , zawiera 40 jednostek różnej wielkości o charakterze regionów historyczno-etnograficznych, ale oparty jest dla u ł a t ­ wienia lokalizacji o administracyjne granice woje­ w ó d z t w i p o w i a t ó w z lat pięćdziesiątych. Podział ten m o ż n a wprawdzie u w a ż a ć z formalnego p u n k t u widze­ nia za n i e p r a w i d ł o w y , jednak orientacja w z a w a r t o ś c i zbioru jest obecnie ł a t w a , a wprowadzanie w n i m jakichkolwiek istotnych zmian w y m a g a ł o b y ogromne­ go w k ł a d u pracy i na długi czas w y ł ą c z y ł o b y cały zespół od podstawowej działalności. W ramach k a ż d e j jednostki terytorialnej m a t e r i a ł jest podzielony na r y ­ sunki i teksty, a te z kolei u p o r z ą d k o w a n e są tema­ tycznie. Dotarcie do m a t e r i a ł ó w tekstowych d o t y c z ą ­ cych n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w rzemieślniczych, a miano­ wicie garncarskich, meblarskich i zabawkarskich, a także rzeźbiarzy i malarzy, u ł a t w i a j ą odpowiednie kartoteki. Zasoby a r c h i w u m p r z e d s t a w i a j ą d o k ł a d n i e j zesta­ wienia liczbowe: 1 Materiały Teren graficzne Białostockie Bojkowszczyzna Częstochowskie Gorce Kaszuby Kieleckie Koszalińskie Krakowskie Kujawy Kurpie Lasowiacy Lubelskie (pn i pd) Łemkowszczyzna Łowickie Łódzkie i Łęczyckie Mazowsze Centralne Mazowsze Płockie Mazowsze Wschodnie Mazury i Warmia Opoczyńskie Piotrkowskie Podhale, Spisz, Orawa Podlasie Pogórze Gorlicko-Jasielskie Poznańskie Radomskie Rawskie Rzeszowskie Sieradzkie Śląsk Cieszyński Śląsk Górny Śląsk Dolny Śląsk Opolski Sanockie Sądeczyzna Szczecińskie Zielonogórskie Żywieckie Różne i porównawcze Razem tekstowe w ss. rkp. lub masz. 1.521 21Q 1.170 1.680 788 2.094 245 6.025 563 1.203 2.177 6.039 1.436 1.610 287 410 502 502 836 976 728 1.782 9.580 2.391 326 1.489 2.600 1.052 3.357 716 9.289 1.448 1.785 1.771 7.724 1.437 2.117 702 437 933 890 1.657 580 838 1.768 9.568 2.066 693 2.484 562 4.623 345 238 246 162 463 513 1.029 176 459 1.090 253 3.168 1.945 2.823 811 5.048 555 3 298 13 98 869 1.515 708 1.175 920 129 57.766 74.954 Największa ilość m a t e r i a ł ó w pochodzi z Podlasia, Małopolski wschodniej i p o ł u d n i o w e j , t j . z Lubelsz­ czyzny, Rzeszowskiego i Krakowskiego oraz z n i e k t ó ­ rych o b s z a r ó w ś r o d k o w e j części k r a j u , a więc przede wszystkim z t e r e n ó w , na k t ó r y c h k o n c e n t r o w a ł y się 138 wspomniane w y ż e j badania obozowe. J e d n o c z e ś n i e są to m a t e r i a ł y chronologicznie najstarsze, bowiem do­ piero w latach 60-tych prowadzono na szerszą s k a l ę badania penetracyjne na Pomorzu i w Wielkopolsce, a t a k ż e na Ziemiach Zachodnich. W ostatnim dzie­ sięcioleciu organizowane b y ł y badania uzupełniające na obszarach penetrowanych j u ż poprzednio oraz w y ­ p e ł n i a n i e znaczniejszych l u k na mapie kraju. R ó w n o ­ legle z akcjami penetracyjnymi prowadzone były r ó w ­ nież na s p o r ą s k a l ę badania na terenach podkarpac­ kich w z w i ą z k u z u d z i a ł e m Pracowni w programie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i B a d a ń K a r p a c k i c h . W 1979 r. podjęto szczegółową d o k u m e n t a c j ę we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h , zwłaszcza w tych okolicach, k t ó r e w naj­ bliższym okresie m i a ł y ulec p r z e k s z t a ł c e n i o m w z w i ą z k u z „ a k c j ą Wisła". N a j s ł a b i e j przedstawia się obecnie stan b a d a ń Pracowni na obszarze Śląska Górnego i Opolskiego. Na D o l n y m Śląsku prowadzono d o t y c h ­ czas t y l k o fragmentaryczną dokumentację zbiorów muzealnych. 10 Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę działy tematyczne, naj więcej m a t e r i a ł u zgromadzono z zakresu a r c h i t e k t u r y ludowej, meblarstwa i zdobnictwa w n ę t r z a , stroju i t k a n i n y . Bogata, choć nieco mniej obfita ilościowo dokumentacja dotyczy malarstwa i rzeźby, zdobnic­ twa z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i i zwyczajami dorocznymi oraz rodzinnymi, a t a k ż e r z e m i o s ł artystycznych. Materiały graficzne tekstowe (w ss. rkp. lub masz.) Architektura Meblarstwo i zdobnic­ two wnętrza Tkanina Strój i haft Ceramika Zdobnictwo w metalu Plastyka (rzeźba, ma­ larstwo, kapliczki) Zdobnictwo związane z obrzędami Zagadnienia społeczne Kultura materialna Różne 18.911 16.794 12.528 2.527 3.326 1.699 12.652 14.527 4.335 12.032 4.047 2.281 897 4.987 2.713 897 1.616 6.228 2.488 1.880 5.355 Razem 57.766 74.954 Zagadnienie — N a s u w a j ą się pytania, j a k a jest w a r t o ś ć zgroma­ dzonych m a t e r i a ł ó w , w jakiej mierze a r c h i w u m jest wykorzystywane i j a k przedstawia się stan opraco­ wania jego ogromnych zasobów. J a k o ś ć materiałów nie jest r ó w n a i zależy w znacznym stopniu od tego, w j a k i sposób i przez kogo były zbierane. Ze względu na n i e w y s t a r c z a j ą c ą ilość s t a ł e j k a d r y Pracownia zmu­ szona b y ł a do korzystania z pomocy d o r a ź n i e dobie­ ranych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n y po­ ziom w y k s z t a ł c e n i a i przygotowania terenowego. Nie k a ż d y z nich p o t r a f i ł dostosować się do szybkiego tem­ pa pracy w terenie, w y c z e r p a ć kwestionariusz, jeśli mowa o etnografach, czy r ó w n i e d o k ł a d n i e w y k o n a ć d o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą . Z t y c h przyczyn obok zna­ komitych r y s u n k ó w , i n w e n t a r y z a c j i czy plansz barw­ nych m o ż n a s p o t k a ć r ó w n i e ż słabsze, czasem nawet z n i e d o k ł a d n i e o d c z y t a n ą k o l o r y s t y k ą , czy p o m i n i ę t y m i szczegółami k o n s t r u k c y j n y m i . Podobnie w tekstach za­ p i s ó w obok relacji, k t ó r e s t a n o w i ą tak szerokie i pełne opracowanie zagadnienia, że po nieznacznych uzupeł­ nieniach m o ż n a b y o d d a ć je do d r u k u , zdarzają się za­ pisy fragmentaryczne, z l u k a m i i brakami. Ogólnie s t w i e r d z i ć m o ż n a , że n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć posiadają �materiały zebrane podczas obozów naukowo-badaw­ czych, na co w p ł y n ę ł y takie czynniki, jak opracowy­ wanie m a t e r i a ł ó w na bieżąco, skrupulatna kontrola po ich oddaniu, dyskusje i możliwość szybkiej w e r y f i ­ kacji spraw w ą t p l i w y c h , czy u z u p e ł n i e n i a braków, a t a k ż e specyficzna atmosfera p a n u j ą c a w ś r ó d uczest­ n i k ó w tydh p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych. Trzeba r ó w ­ nież w z i ą ć pod u w a g ę , że obozy takie u r z ą d z a n e b y ł y na obszarach najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h pod w z g l ę ­ dem ludowej plastyki i wiele jej dziedzin dokumen­ towano jeszcze w p e ł n y m rozwoju. Tempo zmian w t y m zakresie przedstawia się r ó ż n i e w poszczególnych rejonach k r a j u , jednak wszędzie n a s t ę p u j ą one ogrom­ nie szybko, zmienia się przy t y m pozycja i rola sztuki ludowej we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Substancja t r a d y c y j ­ na, z a r ó w n o w postaci o b i e k t ó w architektonicznych jak e l e m e n t ó w w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń , stroju i t p . niszczeje bezpowrotnie. Podejmowane wielokrotnie próby po­ wrotu do dokumentowanego obiektu po niewielkim nawet u p ł y w i e czasu zazwyczaj nie d a w a ł y rezulta­ tu, bowiem obiekt już nie istniał. A w a r c h i w u m Pracowni znajduje się dokumentacja w i e l u . tysięcy dzieł sztuki, rzemiosła artystycznego, budownictwa i innych, u n i k a t o w y c h często zjawisk plastycznych. Ze w z g l ę d u na szybkie tempo przemian wsi i jej k u l t u r y , w p i e r w o t n y c h planach Pracowni z a k ł a d a n o dokonanie zdjęcia terenowego całego obszaru kraju w k r ó t k i m czasie, co w praktyce okazało się niewy­ konalne. M a t e r i a ł y gromadzone w sporym przedziale czasowym nie d a j ą p o r ó w n y w a l n e g o obrazu, jeśli cho­ dzi o nasilenie w y s t ę p o w a n i a poszczególnych zjawisk w r ó ż n y c h rejonach. A r c h i w u m Pracowni obfituje na­ tomiast w m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą c e na wnioskowanie o r ó ż n o r o d n o ś c i t y p ó w i odmian poszczególnych w y ­ t w o r ó w plastycznych oraz ich t e r y t o r i a l n y m rozprzes­ trzenieniu, a t a k ż e etapach rozwoju i chronologii. Od­ k r y t o o g r o m n ą ilość t w ó r c ó w , specjalizujących się w r ó ż n y c h dziedzinach plastyki, j a k r ó w n i e ż o ś r o d k ó w rzemiosła artystycznego, został przy t y m ustalony w m i a r ę możności charakter ich w y r o b ó w i zasięgi pro­ mieniowania na okolice. Dokumentowano r ó w n i e ż sze­ r e g zjawisk z zakresu k r ó t k o t r w a ł e j i przelotnej mo­ dy oraz indywidualne w y t w o r y , k t ó r e nie znalazły większego o d d ź w i ę k u w ś r o d o w i s k u . 139 �I I . 1. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1955 r., Niewino-Borowe, Zbiory archiwalne, m i m o w y s u w a n y c h t u zastrze­ żeń posiadają o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą , m o g ą więc być podstawowym ź r ó d ł e m o p r a c o w a ń w i e l u proble­ mów, b ą d ź też, w innych wypadkach, znaleźć w nich można cenne m a t e r i a ł y u z u p e ł n i a j ą c e . Opracowanie m a t e r i a ł ó w archiwalnych nie posuwa się równolegle z tempem ich gromadzenia, ze zrozu­ m i a ł y c h zresztą w z g l ę d ó w . P o c z ą t k o w e założenie, aby p u b l i k o w a ć sukcesywnie w y n i k i b a d a ń w postaci mo­ nografii regionalnydh nie zostało zrealizowane i dwa przygotowane do d r u k u zarysy sztuki ludowej, Opo­ czyńskiego oraz L a s o w i a k ó w , pozostały w maszynopi­ sach. Natomiast opracowane w skrócie efekty dalszych b a d a ń obozowych — na zachodnim P o d l a s i u , na po­ graniczu Podlasia i Lubelszczyzny oraz w Radom­ skiem s t a n o w i ą do teraz p o d s t a w o w ą pozycję b i b l i o ­ graficzną dla plastyki ludowej tych t e r e n ó w , podob­ nie j a k opublikowane w y n i k i n i e k t ó r y c h b a d a ń pen e t r a c y j n y c h . W porozumieniu z w ł a d z a m i a d m i n i ­ stracyjnymi przygotowane zostały w Pracowni p u b l i ­ kacje popularno-naukowe, dotyczące k u l t u r y ludowej Gorlickiego i M y ś l e n i c k i e g o . Opracowano t a k ż e m n i e j obszerne zarysy plastyki ludowej innych rejonów . W y n i k i penetracji na Ziemiach Zachodnich, gdzie zaj­ mowano się przede wszystkim k u l t u r ą p l a s t y c z n ą osie­ dleńców i zagadnieniem kontynuacji tradycyjnych umiejętności artystycznych w nowych warunkach, zostały podsumowane t y l k o częściowo . 11 12 1 3 u ls 1 6 w o j . białostockie. lub poszczególnych w y t w o r ó w i t p . Szczególnie dużo prac dotyczy z a g a d n i e ń rzeźby, budownictwa, meblar­ stwa i dekoracji w n ę t r z a , zdobnictwa o b r z ę d o w e g o , a t a k ż e w y r o b ó w artystycznego r z e m i o s ł a , zwłaszcza garncarskich i kowalskich. Wiele p r o b l e m ó w i tema­ t ó w zostało p o d j ę t y c h i opracowanych po raz pierwszy w ł a ś n i e w Pracowni. Obszerniejsze opracowania mo­ nograficzne dotyczą m.in. m a l a r s t w a , d r u k ó w na p ł ó t n i e , garncarstwa i k a f l a r s t w a , meblarstwa zdobnictwa w m e t a l u . P o w s t a ł też syntetyczny za­ rys, o b e j m u j ą c y c a ł o k s z t a ł t ludowej p l a s t y k i . W i ę ­ kszość tych pozycji w y s z ł a spod p i ó r a Romana Reinfussa. Profesor Reinfuss był autorem programu badaw­ czego Pracowni, k t ó r y to program konsekwentnie, z ogromnym n a k ł a d e m pracy i z a p a ł e m , realizuje m i ­ mo znacznych i r ó ż n o r a k i c h t r u d n o ś c i . P r z y j ę t y sys­ tem b a d a ń s p o t y k a ł się wielokrotnie z k r y t y k ą zwo­ l e n n i k ó w d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w problemowych, uszczyp­ l i w i e o k r e ś l a n o je nawet jako „ b a d a n i a przez d z i u r ę w plandece" (samochodu). O słuszności p r z y j ę t e j k o n ­ cepcji p r z e k o n a ł Profesor p r z e c i w n i k ó w najskuteczniej właśnie przez systematyczne publikowanie dużych, analitycznych pozycji, d o t y c z ą c y c h kolejnych dyscyplin ludowej plastyki, przygotowanych niezwykle sumien­ nie na bazie m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h zgromadzonych w Pracowni. 18 1 9 20 a 28 17 W zakresie prac monograficznych, d o t y c z ą c y c h posz­ czególnych gałęzi plastyki, m a t e r i a ł y ardhiwalne sta­ nowiły podstawę szeregu s t u d i ó w , przygotowanych z a r ó w n o przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w , j a k r ó w n i e ż oso­ by w s p ó ł p r a c u j ą c e z t ą p l a c ó w k ą . Około 140 takich prac u k a z a ł o się na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o ­ wej", publikowane b y ł y t a k ż e w innych w y d a w n i c t ­ wach ciągłych i zwartych. Są w ś r ó d nich biografie a r t y s t ó w ludowych, monografie o ś r o d k ó w w y t w ó r c z y c h 140 W przygotowaniu są n a s t ę p n e prace z zakresu r z e ź b y w kamieniu, zdobnictwa w drzewie. Całościo­ wego opracowania wymaga jeszcze szereg d z i a ł ó w tak obszernych, j a k np. zdobnictwo z w i ą z a n e z obrzędami i zwyczajami, a r c h i t e k t u r a , tkanina, haft i strój. W y c z e r p u j ą c e opracowanie całych, stale n a r a s t a j ą c y c h , materiałów archiwalnych przekracza możliwości szczupłej garstki stałydh p r a c o w n i k ó w . Toteż zbiory a r c h i w u m są u d o s t ę p n i a n e wszystkim zainteresowa­ n y m p r a c o w n i k o m n a u k o w y m , doktorantom i studen24 �I I . 2. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1959 r., T u r a s z ó w k a , 8 5 t o m . K o r z y s t a j ą z nich r ó w n i e ż pracownicy insty­ tucji o ś w i a t o w y c h i k u l t u r a l n y c h , plastycy i projektan­ ci, a ponadto znaczna ilość w y t w ó r c ó w i r ę k o d z i e l n i ­ k ó w z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e z „ C e p e l i ą " szuka tutaj wzo­ woj. k r o ś n i e ń s k i e . 2 6 r ó w do produkcji w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h . „W ten sposób zgromadzone w a r c h i w u m m a t e r i a ł y służą nauce i potrzebom codziennego życia", j a k lapidarnie a cel­ nie określiła jego f u n k c j ę Zofia B. G ł o w a . 2 7 PRZYPISY 1 Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. Lud."', r. 1, 1947 nr 1/2, s. 60—61; R. Reinfuss, Stan badan nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszłość, „Pol. Szt. L u d . " , r. 18, 1964 n r 4, s. 190—91. Konferencja w sprawie aktualnych zagadnień naukowo badawczych i twórczych polskiej plastyki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 5, 1951 nr 3, s. 67; B. U r ­ banowicz, Konferencja w Jadwisinie, t a m ż e , nr 4/5, s. 146—153; R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludową, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji z zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki", r. 2, 1951 nr 5, s. 404—421. ' R. Reinfuss, Organizacja..., s. 410 i dalsze; t e n ż e , Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki lu­ dowej oraz plany na najbliższe pięciolecie, „Materiały do S t u d i ó w i Dyskusji...", r. 5, 1955 n r 3—4, s. 389—411. W latach 1946—1980 pracowali: P r z e m y s ł a w B u r ­ chard (1953—1955), Maria Czarnecka (od 1961), Wanda Drabik (od 1969), B o g u m i ł a D z i k i (obecnie Szurowa, 1967—il970), Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a (ad 1955), Zofia Barbara G ł o w a (° v. K u r k o w a , 1949—1965), Eleonora J a i n i k o w s k a - W i l c z y ń s k a ¡(1950—¡1952), B o ż e n a K u r a l (od 1970), A l i c j a M a ł e t a (od 1977), Olga M u l k i e w i c z - G o l d bergowa (1955—1961), M a r i a P r z e ź d z i e c k a (1952—1965), Roman Reinfuss (od 1946), Ewa Snieżyńska-Stolot (1965—1970), Z d z i s ł a w Szewczyk (1947—1948), Halina Wójcik (obecnie Machaczka, 1965—1970), Z y g m u n t W i g lusz (1955—1956). W s p ó ł p r a c o w a l i z P r a c o w n i ą : Zofia Cieśla-Reinfussowa (od 1946), P r z e m y s ł a w B u r c h a r d (1952), M a r i a Czar­ necka (1951—1961), Leszek Dzięgiel (1952—1955) oraz 2 4 fotografowie z IS P A N : Stefan Deptuszewski (1947— —1977) i Jan Swiderski (od 1954). M . Gładysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim, Górnym i Opolskim, „Pol. Szt. Lud.", r 2, 1948 nr 9/10, s. 61—62. • Na Podlasiu i Lubelszczyźnie: w r. 1952 (Bacho­ rza), 1954 (Kozłówka), 1955 (Niewino Borowe), 1958 (Urzędów), 1960 (Sosnowica), 1962 ( H a d y n ó w ) ; w Rzeszowskiem: w r. 1950 (Werynia), 1957 (Kańczuga), 1959 ( T u r a s z ó w k a ) ; w Kieleckiem i Radomskiem: w r. 1951 (Sladków) i 1953 (Policzna) oraz na terenie Mazowsza: w r. 1949 (Sulejów), 1956 (Głuchów) i 1961 (Bujny). Opublikowana jest t y l k o pierwsza wersja tych kwestionariuszy, zob. R. Reinfuss, Instrukcje i kwestio­ nariusze dla badaczy kultury ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 4, 1950 nr 1—6, s. 88—92. Z. B. G ł o w a , Dziesięć lat Archiwum Sekcji Ba­ dania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. Lud.", r 11, 1957 nr 3, s. 187—188. Ponad 70.000 fotografii łącznie ze zbiorami Pra­ cowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N . R. Reinfuss, Problem Karpat w badaniach k u l t u ­ ry ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 13, 1959 nr 1/2, s. 10; Z. Szyfelbejn, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Ma­ terialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Och­ rony Zabytków, „ E t n o g r a f i a Polska", r. 1, 1958, s. 410. R. Reinfuss, Sztuka ludowa Podlasia Zachodnie­ go, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 270—287. Tenże, Sztuka ludowa na pograniczu Lubelsz­ czyzny i Podlasia, „ S t u d i a i M a t e r i a ł y Lubelskie", Et­ nografia I , 1962 s. 108—146. 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 �I I . 3. Fotografowanie 1 3 rzeźby z kapliczki (Jan Swiderski i Roman Reinfuss), 1959 r., Żmigród, w o j . k r o ś n i e ń s k i e . Tenże, Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 1, s. 23—51; ten­ że, Badania terenowe w- rejonie kielecko-sandomierskim, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 1, s. 35—47. Z. Cieśla-Reinfussowa, Materiały do sztuki lu­ dowej Mazowsza Płockiego, „Pol. Szt. Lud.", r. 7, 1953 nr 1, s. 38—55.; tejże, Sztuka ludowa w Sieradzkiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 10, 1956 nr 6, s. 297—313; E. F r y ś -Pietraszkowa, Badania penetracyjne Zespołu Doku­ mentacji Sztuki Ludowej 1S PAN w woj. białostockim w 1968 r., „Rocznik Białostocki", t. 10, B i a ł y s t o k 1970. s. 409—415, oraz inne pozycje. Nad rzeką Ropą, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , K r a k ó w 1965; Monografia powiatu myśle­ nickiego, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , Kul­ tura ludowa, K r a k ó w 1970. m.in. R. Reinfuss, Kultura ludowa Zamojszczyzny na tle stosunków etnograficznych województwa lu­ belskiego, (w:) Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, pr. zbiór, pod red. K . Myślińskiego, Zamość 1969, s. 435—448; tenże, Z etnografii powiatu jasielskiego, (w:) Studia z dziejów Jasła i powiatu ja­ sielskiego, K r a k ó w 1964, s. 591—630; M . P r z e ź d z i e c k a , Sztuka i zwyczaje ludowe, (w:) Ziemia Chrzanowska i Jaworzno, pr. zbiór, pod red. J. Lewandowskiej, Kraków 1969, s. 387—401; E. Fryś-Pietraszkowa, Sztuka Górali Babiogórskich, (w:) Babiogórski Park Narodowy, pr. zbiór, pod red. W. Szafera, K r a k ó w 1963, s. 271—281. R. Reinfuss, Tradycyjna kultura plastyczna lud­ ności przesiedlonej w województwie koszalińskim, „Ma­ t e r i a ł y Zachodnio-Pomorskie", t. 14, Szczecin 1968, s. 383—396. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962; M . Przeździecka, O małopolskim malarstwie ikonowym 1 4 15 1 6 1 7 1 8 XIX wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Polskie druki ludowe na płótnie, Warszawa 1954. R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955; tenże, Ludowe kafle malowane, K r a k ó w 1966; E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1973. R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954; tenże, Meblarstwo ludowe w Polsce, Wroc­ ł a w — W a r s z a w a 1977. Tenże, Ludowe kowalstwo artystyczne w Pol­ sce, praca w d r u k u . R. Reinfuss, J. Swiderski, Polska Sztuka Ludo­ wa, K r a k ó w 1960. Publikowano szereg niewielkich prac, m i n . : Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Dom z wnęką w polskiej archi­ tekturze ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 263—269; R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", r. 25, 1971 n r 2, s. 67—78. W ramach prac przygoto­ wawczych do opracowania syntetycznego wykonano^-,69 k a r t o g r a m ó w , i l u s t r u j ą c y c h rozprzestrzenienie określo­ nych t y p ó w r z u t ó w c h a ł u p , konstrukcji zrębów, da­ c h ó w itp. K i l k a n a ś c i e prac magisterskich powstało na ba­ zie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Pracowni. Jako m a t e r i a ł u z u p e ł n i a j ą c y wykorzystano je w w i e l u innych pra­ cach. W ciągu ostatnich 5 lat k w e r e n d ą archiwum naukowego prowadzi 90—120 osób rocznie. Z. B. G ł o w a , op. c i t , s. 188. 1 9 8 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Fot.: J . Czajowski, il. 3; J , Swiderski, il". 1, 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17bdfc7a1d0d20bb9263083c1928c194.pdf ac1bcc729efb550337acabec9cb6b86d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2297 Title A name given to the resource Ars Erotica / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.172-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARS EROTICA Aleksander Jackowski 1 Eros w Muzeum Narodowym Bilans - setki w p i s ó w do księgi zwiedzających, dziesiątki a n o n i m ó w , telefonów, listy protestacyjne do w ł a d z p a ń s t ­ w o w y c h i kościelnych, k r a d z i e ż pracy b u d z ą c e j zgorszenie, k i l k a recenzji pochwalnych, więcej krytycznych. Nie zamierzam pisać jeszcze jednej recenzji, oceniać p o s z c z e g ó l n e prace. Interesuje mnie to, co wystawa m ó w i , o czym świadczy. T r a k t u j ę więc j ą j a k o test, k t ó r y pozwala na s f o r m u ł o w a n i e p y t a ń , d o m y s ł ó w . Z a c z n ę od z w r ó c e n i a uwagi na fakt, iż w pięćdziesięcio­ leciu powojennym, dwa rodzaje wystaw w y w o ł y w a ł o zbioro­ we emocje, g r o m a d z i ł o t ł u m y : - jedne: p r e z e n t u j ą c e wielkie dzieła sztuki, z a r ó w n o dawnej, j a k i współczesnej (sztuka M e k s y k u , Francji, Picasso, Henry M o o r e ) , - drugie: w a ż n e ze względu na swoje treści patriotyczne. Pierwsze były wydarzeniami artystycznymi, drugie k u l ­ t u r o w y m i , politycznymi. W y m i e n i ę t u przede wszystkim pokaz w salach „ Z a c h ę t y " p r o j e k t ó w na p o m n i k B o h a t e r ó w Warszawy. Przez wiele d n i nie u s t a w a ł n a p ó r zwiedzających, ludzie stali w kilkusetmetrowej kolejce, m i m o c h ł o d u z od­ k r y t y m i g ł o w a m i , j a k do sanktuarium. Później, w latach r o z l u ź n i e n i a ideologicznego wielkie zainteresowanie w y w o ­ łał Polaków Portret Własny. W podobnej patriotycznej otoczce odbierano Romantyzm i Romantyczność . Była w niej prawda historii zawarta nawet w dziełach bardzo słabych. W P a r y ż u - d o k ą d przeniesiono w y s t a w ę , nie 2 rozumiano, o co chodzi, czemu znalazły się na niej tak oczywiste kicze, j a k Apoteoza Cesarza Napoleona. Nas i n t e r e s o w a ł a historia, ich sztuka. W a ż n ą , szczególnie dla a r t y s t ó w , stała się wystawa Jesteś­ my. A l e była ona faktem przede wszystkim politycznym, k u l t u r o w y m - nie artystycznym. W z r u s z a j ą c e były spot­ kania, zetknięcia zwłaszcza z Polakami p r z y b y ł y m i z Syberii, Kazachstanu. W ł a ś n i e wtedy oganizatorki, Elżbieta D z i k o w s k a i Wies­ ł a w a Wierzchowska p o s t a n o w i ł y , że ich n a s t ę p n y m dziełem, k t ó r e „rzuci na k o l a n a " będzie Ars Erotica. Po demonstracji politycznej, przyszła kolej na o b y c z a j o w ą . Wystawa w M u z e u m N a r o d o w y m szokuje. Być m o ż e właśnie dlatego, że znalazła się w miejscu, k t ó r e w ś w i a d o m o ­ ści społecznej jest świątynią sztuki, zbiorem dzieł j u ż „ u c u k r o w a n y c h " , s t a n o w i ą c y c h dorobek narodu. Eksperyment, k t ó r y by nie budził sprzeciwu w jakiejś galerii czy w C e n t r u m Sztuki W s p ó ł c z e s n e j , tu m ó g ł w y d a w a ć się nie na miejscu. T y t u ł z o b o w i ą z u j e . Ciągłość k u l t u r y , to i poszanowanie tradycji. Oczywiście w r o z s ą d n y c h granicach, więc - jeśli z t e m a t y k ą erotyki w sztuce, to w szerszym zasięgu, z Szalem P o d k o w i ń s k i e g o , Siemiradzkim, Malczewskim, wyekspono­ waniem tak w a ż n y c h k o n t e k s t ó w , j a k c h o ć b y Eros i Thanatos. P o m i ń m y jednak te r o z w a ż a n i a . Wystawa stanowi fakt dokonany, poruszenie tematyki erotycznej wydaje się niewą­ tpliwą zasługę autorek. Jeśli więc zwracam u w a g ę na l o k a l i ­ zację imprezy, to z tej racji, że nie była bez znaczenia dla reakcji publiczności. Te same prace, nie b u d z ą c e zdziwienia 3 П. 1. Eros w X V I w. Francja, Szkoła Fontainebleau, Gabrielle d'Estrees z siostrą 172 �1 gdzie indziej, w salach M u z e u m Narodowego m o g ł y się w y d a ć nie na miejscu. Z w a ż m y przy t y m , że wystawa szokuje nie przez fakt o b n a ż e n i a tego, co w i n n o być zakryte, lecz przez to, że dzieje się to w s z t u c e (a więc też dziedzinie, k t ó r ą się traktuje na specjalnych prawach, m i m o iż artyści wiele r o b i ą , by o b a l i ć ten m i t , n a r u s z a j ą c wszelkie tabu, k w e s t i o n u j ą c istniejące d o t ą d kategorie artystyczne, samo pojęcie sztuki, arcydzieła, artysty). W kioskach leżą pisma z g o ł y m i panienkami. „ Ż y c i e Warszawy", informuje o pisemku (polskim), k t ó r e ogłasza k o n k u r s „czyja to k a ś k a ? " , z w r a c a j ą c się do c z y t e l n i k ó w , d o k ł a d n i e zapoznanych z a n a t o m i ą wcześniej pokazywa­ nych dziewczyn. Pierwszy numer niemieckiego pisma dla polskich nastolatek zawierał reklamowy podarek - prezer­ w a t y w ę . W filmach, zwłaszcza polskich, sceny rozbierankowe występują nawet bez ż a d n e g o uzasadnienia. N a g o ś ć p r z e s t a ł a s z o k o w a ć . Nie znam pani F i g u r y ani S z a p o ł o w s ­ kiej, ale wiem gdzie m a j ą pieprzyk na piersi, j a k i kształt p o ś l a d k ó w . Jak „ t o " się r o b i , wiedzą z telewizji nawet dzieci. W i ę c - co tak d z i w i , a nawet szokuje na wystawie? Nie lekcja, ale fakt p r z e ł a m y w a n i a pewnych „ t a b u " . W i ą ż e się to z w y r a ź n y m przesuwaniem w ostatnich latach granic tolerancji : - na n a g o ś ć , zachowania seksualne, - na o c h r o n ę i n t y m n o ś c i , - na brutalizację, ukazywanie o k r u c i e ń s t w a (i to j a k o n a t u r a l n ą cechę rzeczywistości), - na b r z y d o t ę , - na perwersje, - na zło, - na to, co niegdyś nazywano „ d o b r y m smakiem", - na d e l i k a t n o ś ć uczuć. O t ó ż w ś w i a d o m o ś c i wielu ludzi pojęcie sztuki wiąże się z t y m , co estetyczne, p i ę k n e , w d o b r y m smaku, ale też i konwencjonalne. A r t y s t a p r z e ł a m u j e te n a w y k i , szokuje, ale wciąż oczekuje się od twórczości plastycznej innego dystansu do rzeczywistości, niż np. w filmie. Oczekuje - f o r m y . Dlatego to, co naturalne w życiu p r y w a t n y m , budzi z a ż e n o ­ wanie na wystawie w M u z e u m N a r o d o w y m . Z w r ó ć m y u w a g ę też na to, iż pojęcia takie j a k wstyd, same stają się wstydliwe. W sztuce obserwujemy coraz częściej p r z y k ł a d y szokowania b r u t a l n o ś c i ą , o k r u c i e ń s t w e m , obrzy­ dliwością; happeningi unurzane we k r w i , oswajają z o k r u ­ c i e ń s t w e m , p o w o d u j ą przesuwanie się granic t e m a t ó w do­ zwolonych i zakazanych, rzeczy naturalnych i zbrodniczych. Szokowanie niszczy wrażliwość. W s z e l k ą . Z tego w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę . Uderza mnie (rok urodzenia 1920) przekraczanie granic p r y w a t n o ś c i , p r z e ł a m y w a n i e konwencji, k t ó r e t w o r z ą ciąg­ łość k u l t u r y , c h o ć wciąż p o d l e g a j ą przemianom. Dlatego czułem się nieswojo c h o d z ą c po wystawie. Nie jestem pewny, czy np. w przypadku r y s u n k ó w Stajudy (świetnych), nie n a s t ą p i ł o przekroczenie granicy i n t y m n o ś c i . C h r o n i m y twarz, jest nawet jej prawna ochrona, a co z resztą? z d o l n y m i p a r t i a m i naszego jestestwa? Zastanawiam się, dlaczego zachwyca erotyka, pokazana w M u z e u m A z j i i Pacyfiku. Sądzę, że w p ł y w a na to jej kontekst - religijny, filozoficzny. W naszej kulturze o prowe­ niencji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j , o b y c z a j o w o ś ć jest inna, ciąży pojęcie grzechu, a więc i z a k a z ó w . S t ą d zapewne seks spychany poza nawias, obrzydzany, wyklinany, znajduje ujście w „ ś w i e r s z c z y k a c h " , sex-shopach, rozbieranych fil­ mach, reklamach, j u ż nie tylko k o s m e t y k ó w , ale i samo­ chodów. E r o t y k a w sztuce Wschodu, I n d i i , Pacyfiku nieodłącznie z w i ą z a n a jest z p i ę k n e m . K o b i e t y dorodne, gibkie, r a d o ś ć a k t u , c h o ć i powaga. Tymczasem erotyka na „ n a s z e j " wystawie jest smutna, nieraz b u d z ą c a wręcz obrzydzenie. Z m y s ł o w o ś ć , r a d o ś ć dostrzegam w niewielu pracach na 4 II. 2. Tadeusz Boruta, Małżeństwo według obrazu van Eycka, 1986 wystawie: u Jerzego Jaworowskiego, u Jana Dobkowskiego, ale przede wszystkim u Barbary Falender (jej rzeźby są przy t y m piękne) i Teresy P ą g o w s k i e j . N a pewno i w r z e ź b a c h A l i n y Szapocznikow, ale o nich za d u ż o wiem, przejmuje więc ś w i a d o m o ś ć ż e g n a n i a ciała, k t ó r e się chce wbrew chorobie i śmierci ocalić. Stykamy się tu z k a t e g o r i ą p i ę k n a . T r u d n o w y o b r a z i ć sobie, że artyści, też przecież ludzie, uciekają w życiu od niego. Jest problem - p i ę k n a i brzydoty. P o m i n ą ć się go zupełnie nie da, c h o ć oba pojęcia w c h o d z ą ze s o b ą w skom­ plikowane relacje. W s p ó ł c z e s n y artysta brzydoty się nie b o i , więcej - poszukuje jej. L ę k a się ł a d n o ś c i , tandety, kiczu. B r z y d o t ę m o ż n a uwznioślić, n a d a ć jej wręcz patetyczny w y m i a r (jak to czyni w swych filmach Fellini), ale erotyka w kategorii brzydoty po prostu budzi wstręt, nie podnieca. A czymże jest i n n y m , j a k nie stanem podniecenia? R a d o ś c i ą , ale i m ę k ą . P i ę k n o jest w sztuce niemodne, zwłaszcza w malarstwie. A l e j a k bez niego p o k a z a ć stan zachwycenia? kokieterię? perwersje? Z w a ż m y , że erotyka, oczywista i cudownie poka­ zana w filmie, fotografii, teatrze, literaturze - w plastyce sprowadzona bywa zazwyczaj do aktu. A czym jest akt? Wystarczy obejrzeć wystawy doroczne wyższych szkół plas­ tycznych. A k t jest ćwiczeniem, trzeba akt z b u d o w a ć , określić cechy modela, ale ten akt nikogo nie zachwyci. T y m bardziej, że na modeli bierze się z reguły ludzi wyrazistych, starych, u ł o m n y c h , zdeformowanych. A k t nie jest więc ani szkołą, ani p u n k t e m wyjścia. R ó w n i e dobrze m o ż n a n a r y s o w a ć starą komodę. C ó ż więc robić? Simone Weil z a u w a ż y ł a , że istotą sztuki jest d y s t a n s . A więc i aluzja, szukanie asocjacji. Takie wyjście przyjęli Jan K o s i ń s k i i M a ł g o r z a t a Terlikowska umieszczając na wystawie ł a w e c z k ę a przed nią p i ę k n e , 173 �czerwone j a b ł k o . O d k t ó r e g o zresztą wszystko się zaczęło. W r ó ć m y jednak do wystawy, do jej nazwy. A r s erotica. Przypomnienie tego pojęcia jest d u ż ą zasługą teamu D z i k o wska-Wierzchowska. A l e erotyka, to c o ś więcej niż seks, niż w y b ó r pozycji. E r o t y k a to t a k ż e flirt, bicie serca na w i d o k ukochanej, pragnienie w s p ó l n o t y , miłość, uczucie, zaan­ g a ż o w a n i e emocjonalne, a nie tylko chęć r o z ł a d o w a n i a napięcia. W ł a ś n i e - erotyka, to przede wszystkim powstawa­ nie tych n a p i ę ć . T o , co dzieli ludzi ( n i e k t ó r y c h ) od zwierząt (też n i e k t ó r y c h ) , to potrzeba zbudowania sytuacji emoc­ jonalnej, gry m i ł o s n e j , w k t ó r y c h seks jest w a ż n y m finałem. Upraszczam, ale chodzi m i o z w r ó c e n i e uwagi na o t o c z k ę u c z u c i o w ą , k t ó r ą ł a t w o wyrazić w poezji, prozie, filmie, nawet w fotografii, ale - j a k w i d a ć na wystawie - trudno w plastyce. Jest to zresztą tendencja w y s t ę p u j ą c a znacznie szerzej, w p r o p o n o w a n y m p o d r ę c z n i k u szkolnym m ó w i się 0 rodzajach ś r o d k ó w ochronnych, sposobach z a k ł a d a n i a prezerwatyw i t d . , ale ani odrobiny miejsca nie p o ś w i ę c o n o rodzeniu się i k u l t y w o w a n i u uczuć, o d p o w i e d z i a l n o ś c i za partnera, za drugiego c z ł o w i e k a . Podobnie w j e d n y m z pro­ g r a m ó w L u z u , przez g o d z i n ę m ó w i o n o o wszystkim, tylko ani razu nie wspomniano o uczuciu, pierwszym urzeczeniu, miłości, rzeczywistych problemach. Oczywiste, że nie m o g ę o c z e k i w a ć od rzeźby czy obrazu ujawnienia uczuć, to było kiedyś, a teraz k t o wie, czy nie m o g ł y b y się znaleźć na wystawie o i n n y m tytule (Ars Amandi?). W c i ą ż m a m w pamięci rzeźbę Magdaleny Więcek, chyba z lat sześćdziesiątych - j a k się ona n a z y w a ł a ? Wiosna? M ł o d o ś ć ? Przebudzenie? N a o b r o n ę a r t y s t ó w trzeba powiedzieć, że sztuka współ­ czesna nie zajmuje się pozytywnymi uczuciami, a n a g o ś ć występuje w d w ó c h postaciach: konwencjonalnego a k t u 1 alegorii, związanej ze złem i obrzydlistwem czasu, w k t ó r y m żyjemy, a nieraz i miejscem, w k t ó r y m przyszło n a m istnieć. O akcie w s p o m n i a ł e m , alegorię m o ż e m y dostrzec na wy­ stawie, c h o ć b y w obrazie Małżeństwo według obrazu Van Eycka. Tak opisuje tę p r a c ę k r y t y k z „ T y g o d n i k a Powszech­ nego": „ P o c z ą t e k wystawy to przejście przez piekło, w k t ó ­ r y m straszą wykonane w skali 1:1 autoportrety Tadeusza Boruty i jego ż o n y A l d o n y Mickiewicz. Portretowani stoją nadzy na tle okna z p ę k n i ę t ą , rzecz jasna, szybą, w j a k i m ś peerelowskim M-ileś tam. Za oknem inny b l o k . " Z a s t a n ó w m y się, czy to A r s Erotica? Pytanie nasuwa się wiele razy, a to o czymś świadczy. O czym? M o ż e właśnie 0 obronie i n t y m n o ś c i , o p o t r a k t o w a n i u jej j a k o pretekstu do m ó w i e n i a o świecie. Tak jest, tacy j e s t e ś m y , tacy są i n n i (przecież D w u r n i k nie m ó w i ł o sobie). Czy ś w i a d o m y w y b ó r brzydoty, asocjacji o d b i e g a j ą c y c h od erotyki, gry miłosnej - nie jest w istocie ucieczką od tematu, od z a c h o w a ń intymnych? P R Z 1 Ars Erotica, Muzeum Narodowe w Warszawie, styczeń-marzec 1994; Publikacja: album przedstawiający większość prezentowanych prac: Ars Erotica, opr. Elżbieta Dzikowska i Wiesława Wierzchowska, Warszawa 1994. Obie wystawy przygotował Marek Roztworowski w krakowskim Muzeum Narodowym. Romantyzm... przeniesiono później do Warszawy 1 pokazano w ,,Zachęcie". Być może warto by zorganizować ekspozycję w Centrum Sztuki Współczesnej lub w Muzeum Etnograficznym, pokazującą problem erotyki we współczesnej kulturze, i to w pełnym spektrum, z prasą, reklamą, pornografią, i oczywiście sztuką, na różnych jej poziomach, od graffiti klozetowych do dziel takich, jakie się znalazły na omawianej wystawie. Przesuwanie granic tolerancji jest zjawiskiem naturalnym, w ostat­ nich 10-20 latach przyśpieszonym inwazją wzorów kultury amerykańs2 3 4 174 I Nie, wystawa nie jest portretem w ł a s n y m a r t y s t ó w , ich portretem i n t y m n y m . Raczej b y m j ą n a z w a ł lustrem, w k t ó ­ r y m p r z e g l ą d a m y się wszyscy: świat, k t ó r y nas otacza; artyści; widzowie; sztuka. Nie winię nikogo za to, że z wystawy wyziera smutek, że jest odarta z poezji. Nie ż ą d a j m y za wiele od a r t y s t ó w . N i e spodziewajmy się, że m o g ą p r z e k r o c z y ć granice konwencji epoki. T y m bardziej, że nie m u s z ą . Są inne media, lepiej do tego przysposobione - fotografia, a przede wszystkim film. Znaczenie wystawy, reakcje na nią w s k a z u j ą , że mamy t u do czynienia nie t y l k o ze s z t u k ą , ale i z przemianami w modelu obyczajowości. Toczy się nieustanne zmaganie, w k t ó r y m j e d n ą s t r o n ę reprezentuje kościół („chrześcijańskie w a r t o ­ ści"), d r u g ą ci, k t ó r z y z r ó ż n y c h (to p o d k r e ś l a m ) p o w o d ó w walczą o wyzwolenie seksualne. W praktyce z a r ó w n o jedna, j a k i druga postawa sprowadza się do fizjologii, spermy, aborcji, prezerwatywy. Ginie w t y m sporze to, co najważniejsze - uroda życia, k t ó r e j akt jest tylko zwieńczeniem. E r o t y k a nie m o ż e być sprowadzona t y l k o do seksu, u t o ż s a m i o n a z pieprzeniem, radosnym rysowaniem k u t a s i k ó w i cipek. Smutek wystawy nie w y n i k a z d o b o r u prac, a przynajm­ niej nie t y l k o . W i ą ż e się z ograniczonymi ś r o d k a m i ekspresji współczesnej sztuki, zwłaszcza gdy je p o r ó w n a m y z m o ż ­ liwościami filmu. F i l m w n i e p o r ó w n a n i e bogatszy i ciekaw­ szy s p o s ó b wprowadza nas w a t m o s f e r ę gry erotycznej, przynosi sceny, z a p a d a j ą c e na d ł u g o w p a m i ę ć . Sekwencje z Brzeziny Wajdy nasycone są e r o t y k ą w stopniu n i e m o ż ­ l i w y m do osiągnięcia w plastyce, k t ó r a zawsze jest t y l k o aluzją, znakiem, symbolem. Te same sytuacje w obrazach Jacka Malczewskiego i filmie Wajdy mają inną t e m p e r a t u r ę , inny s p o s ó b działania na n a s z ą psychikę. Jedno nie zastąpi drugiego. Powaga i hieratyczność płócien Jerzego Nowosiels­ kiego nie da się zastąpić ruchem filmowej klatki, ale tworzenie napięcia, stanu, w k t ó r y m u t o ż s a m i a m y się z emocją t w o r z o n ą na ekranie, nie jest możliwe przy kontemplacji obrazu. K t o ś , k t o oczekiwał, iż Ars Erotica p o d z i a ł a na niego j a k afrodyzjak, m u s i a ł d o z n a ć nieuniknionego rozczarowania. W a r t o ś c i ą wystawy jest bowiem to, iż ukazuje granice i możliwości d z i a ł a n i a obrazu czy rzeźby. Traktowanie ich j a k o intymnego p a m i ę t n i k a byłoby nonsensem, nawet gdy w e ź m i e m y pod u w a g ę szkice Stajudy. Sztuka m ó w i o świecie, o mnie, o tobie, o u d r ę c e artysty, o smutku i niespełnieniu, o szczęściu, do k t ó r e g o się d ą ż y , o samej sobie - ale b ę d ą c f o r m ą , m ó w i o t y m z dystansem. U t o ż s a m i e n i e z sytuacją p r z e d s t a w i o n ą , tak istotne w przeżyciu filmu, w zasadzie nie istnieje we w s p ó ł c z e s n y m obrazie czy rzeźbie. Dlatego nie m o ż n a o c z e k i w a ć od wystawy, nawet najpięk­ niej z a t y t u ł o w a n e j , tego, czego nie jest w stanie n a m ofiaro­ wać. PISY kiej, reklamami, filmami. Jednak nawet w tym okresie daje się zauważyć zmiana w tym, co „wolno" i „nie wolno". Przykładem - zdjęcia „Playboya" z lat pięćdziesiątych przedstawiały ciało „porcelanowe", zabronionych włosków, widocznych por skóry. Później odblokowano ten zakaz redakcyjny. Dziś zabroniona jest pornografia posługująca się dziećmi. W londyńskim Hyde-Parku jeszcze w latach siedemdziesiątych pilnie baczono, by leżące pary (w dowolnych pozycjach) nie wykonywały żadnego ruchu. Dziś już ruch nie szokuje. Tolerancja na okrucieństwo, brutalność, krew inna jest np. w Japonii, niż w Europie, chociaż filmy amerykańskie w ostatnich latach eksponują okrucieństwo wojny, mor­ derstw, napadów w sposób, jeszcze kilka lat temu, niemożliwy do pokazania na ekranie. Daje się zauważyć (u nas) szybsze przesuwanie granic tolerancji na brutalność, okrucieństwo, niż na erotykę. Świadczy o tym ustalana granica wieku przy oglądaniu filmów. �Eros w opłotkach Są rzeczy, k t ó r e się r o b i , ale o k t ó r y c h się nie m ó w i . Przynajmniej g ł o ś n o . P o z o s t a j ą w sferze p r y w a t n o ś c i . K u l ­ tura m i ę d z y i n n y m i w t y m się przejawia, że zakreśla granice s p o ł e c z n e g o przyzwolenia. Toczy się nieustanna gra o te granice, zawężenie - b ą d ź poszerzenie obszaru spraw nie ujawnianych, intymnych. Jednym z e l e m e n t ó w tej gry jest t w ó r c z o ś ć , właśnie ona, obok komercyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y masowej, rozsadza dotychczasowe granice akcep­ tacji, przy czym j e d n y m z najważniejszych ś r o d k ó w d z i a ł a n i a współczesnej sztuki jest szokowanie widza. Szok należy do strategii d z i a ł a n i a , zdarza się, że w istocie t y l k o do niego ogranicza się sens wypowiedzi t w ó r c y . Zwraca u w a g ę , podobnie j a k reklama. W kulturze współczesnej n a g ł o ś n i e n i e spraw z w i ą z a n y c h z e r o t y k ą wiąże się przede wszystkim z sekularyzacją życia: odchodzeniem od z a k a z ó w i n a k a z ó w religii oraz z interesem wielkiego biznesu. Tego od p r z e m y s ł u ś r o d k ó w antykoncep­ cyjnych, pism takich j a k „ P l a y b o y " , „ C a t s " , reklam, kaset video, s e x - s h o p ó w i t d . W p r o w a d z a j ą one t e m a t y k ę erotycz­ n ą w j a w n у obszar naszego życia. Z a s i ę g wkraczania erotyki w ten obszar zależy od k o n w e n ­ cji ś r o d o w i s k o w y c h . M o ż n a wykreślić m a p ę z a c h o w a ń spo­ łecznych, k o n w e n a n s ó w . T o , co uznaje się za dopuszczalne w mieście, w y w o ł a oburzenie na wsi. Pisma z rozebranymi panienkami, k t ó r e nie dziwią w witrynach k i o s k ó w z p r a s ą , nie b ę d ą na miejscu w poczekalni dentysty czy adwokata. Nawet takie j a k „ T w ó j S t y l " , czy „ P a n " , k t ó r e w inteligenc­ kich domach często m o ż n a s p o t k a ć , zdziwiłyby nas w d o m u parafialnym, b ą d ź w gabinecie dyrektora I n s t y t u t u Sztuki. Nie m ó w i ą c j u ż o wsi, do k t ó r e j stylu pisma te podobnie pasują, j a k „ A r s E r o t i c a " do M u z e u m Narodowego. Z r ó ż n i c o w a n i e występuje t a k ż e w grupach wiekowych. M ł o d z i ludzie nie s t r o n i ą od nagości, w mieszkaniach ich r o d z i c ó w , a t y m bardziej d z i a d k ó w , poster l u b kalendarz z r o z e b r a n ą p i ę k n o ś c i ą w y d a ł b y się dysonansem. T o , co wyda się oczywiste w biurze warsztatu naprawy samo­ c h o d ó w , w kabinie k i e r o w c ó w T I R - a , w i n n y m miejscu spotka się z w y r a ź n y m sprzeciwem. Z w ł a s z c z a na wsi. Nasuwa się wniosek, tyleż uproszczony, co niesłuszny, że ekspansja n a g o ś c i wiąże się z p o s t ę p e m cywilizacyjnym, naszym p r y w a t n y m wkraczaniem w E u r o p ę . Rzeczywiście, w latach m i ę d z y w o j e n n y c h z d a w a ć się m o g ł o , iż j e d n y m z podstawowych w y z n a c z n i k ó w p o s t ę p u jest walka o u ś w i a ­ domienie seksualne, wprowadzenie tematyki erotycznej w j a w n y obieg k u l t u r y . Słówka Boya i a r t y k u ł y Ireny K r z y w i c ­ kiej w y z n a c z a ł y biegun p o s t ę p u , podczas gdy na d r u g i m z n a j d o w a ł się k s i ą d z P i r o ż y ń s k i i ciemna p a r a f i a ń s z c z y z n a . Dzisiaj takie uproszczone widzenie p r o b l e m u w y d a ć się m o ż e groteskowe. Istota rzeczy wykracza poza ten p o d z i a ł . Rzeczywiście g r o ź n a jest komercjalizacja k u l t u r y , ucieczka o d d u c h o w o ś c i , rozmywanie k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . Takie poję­ cia j a k : honor, p r a w o ś ć , dyskrecja, o d p o w i e d z i a l n o ś ć , lojal­ n o ś ć - b r z m i ą j u ż niemal s t a r o ś w i e c k o . N i e p o k o i inwazja chamstwa, b r u t a l n o ś c i , cwaniactwa. Z w ł a s z c z a w stosun­ kach m i ę d z y l u d ź m i , m ę ż e m i ż o n ą , dziećmi i rodzicami, c h ł o p c e m i dziewczyną. Jeśli więc trzeba b r o n i ć prawa do i n t y m n o ś c i , to z tej pozycji - k u l t u r y uczuć, k u l t u r y za­ c h o w a ń . Nie z a ś tego, czy wypada p o k a z y w a ć gołe piersi. P o w i e d z i a ł b y m , iż nie chodzi o to - с o, lecz - j a k i g d z i e . M u z e u m publiczna galeria - z o b o w i ą z u j ą . Przede wszyst­ k i m do troski o j a k o ś ć tego, co się pokazuje. Organizatorzy wystaw, kierownicy galerii nie są przecież u r z ę d n i k a m i , k t ó r y c h nie obchodzi, co się dzieje. P o ś r e d n i c z ą m i ę d z y p u b l i c z n o ś c i ą a a r t y s t ą . O d p o w i a d a j ą za to, co p o k a z u j ą . Rozumiem chęć w y w a ż a n i a drzwi przez artystę ( k t o ma b y ć ekshibicjonistą, j a k nie on?), ale czy m u s z ą to b y ć drzwi do szaletu? Oczywiście źle, że k t o ś przebił p a r a s o l k ą obraz Maneta. W y c i ą g n i ę t o z tego wnioski, w muzeach p o w s t a ł y o b o w i ą z ­ kowe szatnie. M a n e t o w i eksces nie zaszkodził, incydent wszedł do książek o impresjonizmie. O b u r z ą się m o i koledzy, ale m a m p e w n ą s y m p a t i ę dla damy - j a k pisano - „ w balzakowskim w i e k u " , k t ó r a u k r a d ł a z wystawy w M u z e u m N a r o d o w y m k o m p o z y c j ę o b r a ż a j ą c ą jej uczucia religijne. Eksponat s k ł a d a ł się z k i l k u zdjęć smutnej nagości, i nie 0 fotografię damie c h o d z i ł o , lecz o to, że kompozycja n a w i ą z y w a ł a do k s z t a ł t u krzyża. Sądzę, że artysta nie m i a ł bluźnierczych intencji, ale organizatorzy p o w i n n i byli z d a ć sobie s p r a w ę , że praca jego tak m o ż e b y ć odebrana. D o nich m a m pretensję, no i do dyrekcji, k t ó r a nie p o t r a f i ł a z a p e w n i ć wystawianym eksponatom bezpieczeństwa. C ó ż po super zabezpieczeniach, elektronice i t d . , skoro m a c h a j ą c papier­ kiem, owa dama spokojnie w y n i o s ł a k o m p o z y c j ę W i k t o r a Guta. Wystawa u w i d o c z n i ł a znaczenie problemu granic społecz­ nej akceptacji i rolę miejsca, w k t ó r y m prace pokazano. A r s erotica istnieje jednak i poza obszarem działalności profes­ jonalnych a r t y s t ó w . W sztuce ludowej (współczesnej); w folklorze; w malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w . Zacznijmy od sztuki ludowej. W dawnej, związanej z tra­ dycją, tematyka erotyczna nie w y s t ę p o w a ł a . M a l a r s t w o 1 rzeźba należały do obszaru sacrum. Jedynym ich wzorcem była sztuka kościelna, wzory ikonografii chrześcijańskiej. Obraz j u ż z racji tego, co p r z e d s t a w i a ł i jakie funkcje pełnił w d o m u , nie m ó g ł służyć w y r a ż e n i u erotyki. W ś w i a t o p o ­ glądzie j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i m rola seksu o g r a n i c z a ł a się do bogobojnego p ł o d z e n i a dzieci. Istniała, ale w u k r y c i u , jego jawna manifestacja w sztuce nie była m o ż l i w a . Jedyny wyjątek s t a n o w i ł o przedstawienie A d a m a i Ewy w Raju. E r o t y k a w micie rajskim zaczyna się od j a b ł k a . Zycie „ n a w ł a s n ą r ę k ę " - od wygnania z Raju. J a b ł k o - erotyka należą do repertuaru pokus s z a t a ń s k i c h . T o szatan, przez e r o t y k ę , rozbija s p o k ó j rajskiego życia, gdzie wszystko t r w a w szczęś­ l i w y m bezruchu. Z w i e r z ę t a nie zagryzają się nawzajem, ludzie nie starzeją się, bierni, poddani w o l i Pana. D o p i e r o wygnanie zmusza ich do uruchomienia szarych k o m ó r e k , wykazania z a r a d n o ś c i . Skazani na z i e m s k ą d o l ę uczą się w y k o r z y s t y w a ć ogień, p o s ł u g i w a ć k o ł e m . A l e w sztuce ludowej A d a m i Ewa ukazani są zazwyczaj t y l k o w jednej sytuacji - symbolicznej, po obu stronach drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o owija się w ą ż . W ą ż kusi E w ę , Ewa kusi A d a m a . Znane nam rzeźby i obrazy nie m a j ą w sobie energii, seksu. A b y n a g o ś ć nie p r o w o k o w a ł a s p r o ś n y c h myśli, miejsca najbardziej erogenne zakrywano, figury przedstawiano sche­ matycznie, j a k to w i d a ć np. w obrazie na szkle z San­ domierza. Oczywiście nie znaczy to, że zachowania ludyczne, seks, erotyka nie w y s t ę p o w a ł y w kulturze i życiu wsi. J u r n o ś ć , 175 �obscena t o w a r z y s z y ł y życiu, zwłaszcza m ł o d z i e ż y , jednak t y l k o w gadkach, p r z y ś p i e w k a c h , t a ń c u , symbolice zacho­ w a ń w czasie weselnego o b r z ę d u , topienia Marzanny, zabaw H e r o d o w y c h - nigdy jednak nie w obrazach i r z e ź b a c h . E r o t y k a , kokieteria istniały zapewne na dawnej wsi w stop­ niu nie mniejszym niż w mieście, jednak w formie skonwen­ cjonalizowanej, ograniczonej do społecznie przyzwolonych sytuacji. ludowej - tak! ale n a g o ś ć , erotyka, s p r o ś n o ś ć ? Jednak, kiedy p a t r z ę na sceny biczowania Pana Jezusa, przebicie b o k u strzałą, wydaje m i się, że żarliwa wiara wiedzie j ą do stanu takiej egzaltacji, w k t ó r e j trudno j u ż oddzielić a b s t r a k c j ę o d egzaltacji, niewolnej o d erotyki. Tej - splecionej z o k r u c i e ń s t ­ wem. P o n i e w a ż , u p r a s z c z a j ą c , m o ż n a powiedzieć, że o k r u ­ c i e ń s t w o zawiera w sobie prefigurację erotyzmu, jest jego f o r m ą , mniej czy bardziej z a k a m u f l o w a n ą , p r z e s u n i ę t ą . Pojęcie obrazu i rzeźby w i ą z a n o z religią. O ł t a r z y k , kapliczka, obrazy na ścianie miały z a p e w n i ć d o m o w i Ł a s k i Boże, c h r o n i ć od nieszczęść. D o p i e r o w okresie m i ę d z y ­ wojennym wkracza na wieś stereotypowy widoczek, częściej bukiet b z ó w czy r ó ż w wazonie. N o i oczywiście fotografia ś l u b n a , często d u ż a , ręcznie malowana. W latach po okupa­ cji - pojawia się d o ś ć powszechnie makatka, ale i na niej tematyka skonwencjonalizowana: A n i o ł Stróż strzeże dzieci p r z e c h o d z ą c e przez k ł a d k ę nad strumieniem, jelenie, grzyby, k o t k i . Ż a d n e j golizny. W malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w n a g o ś ć w y s t ę p u j ą zazwyczaj w sytuacji, k t ó r a stanowi k u temu pretekst. Jan P ł a s k o c i ń s k i , amator, k t ó r y po latach nieudolnie realistycz­ nego malowania stał się „ n a i w n y m " , w y k o r z y s t u j ą c podpat­ rzone u innych malarzy chwyty, w p o c z ą t k a c h swej t w ó r c z o ­ ści m a l o w a ł sceny, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y biuściaste, dobrze rozwinięte dziewczyny. Pretekstem tematycznym był cyrk, gimnastyka, gra w k o s z y k ó w k ę (il. 14). M a l a r z , s k r ę p o w a n y konwencjami ś r o d o w i s k a przyodziewa swe dziewczyny w gi­ mnastyczny k o s t i u m , co jednak nie niszczy erotycznego podtekstu obrazu. Temat erotyczny, a ściślej m ó w i ą c - n a g o ś ć , pojawiła się za s p r a w ą ludzi z miasta. Proszę spojrzeć na M a r i ę M a g d a l e n ę Jędrzeja W a w r y (il. 10). Stary ś w i ą t k a r z nigdy by się sam nie z d e c y d o w a ł na wyrzeźbienie gołej kobiety, ale usilnie pro­ szony przez Emila Z e g a d ł o w i c z a , uczynił to. T r a k t o w a ł bowiem Z e g a d ł o w i c z a j a k dobrodzieja. Umieścił między drzewkami M a r i ę M a g d a l e n ę . N i e świętą, wręcz przeciwnie, ale przecież w y s t ę p u j ą c ą w Ewangelii obok Chrystusa. Magdalena jest goła, ale i nie jest n i ą , W a w r o bowiem umiejętnie skrył atrakcje jej kobiecości. Nie seks, ale u k r y t a erotyka, p e ł n a poezji, występuje w rzeźbie Leona K u d ł y Dziewczyna z sarenką. Ale K u d ł a należał do małej grupy dawnych rzeźbiarzy, k t ó r z y tworzyli j u ż nie dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, ale dla siebie, dla swych przyjaciół i o p i e k u n ó w , zwłaszcza dla K a r o l a T c h o r k a , warszawskiego r z e ź b i a r z a i marszanda. We współczesnej rzeźbie właśnie Ewa, niekiedy nawet bez A d a m a , stanowi pretekst do ukazania k u s z ą c e g o ciała. W malarstwie na szkle, w s p ó ł c z e s n y m , oderwanym j u ż od konwencji tematycznej dawnej sztuki, j u r n o ś ć , erotyka do­ m i n u j ą w dynamicznych scenach malowanych przez J a n i n ę Jarosz i Z d z i s ł a w a Walczaka. F o l k l o r , j a k j u ż o t y m m ó w i l i ś m y , przepojony był treś­ ciami ludycznymi. W i ą ż e się to z miejscem i sytuacją - weselem, z a b a w ą . G o ł a kobieta, a zwłaszcza eksponowana ta część jej ciała, na k t ó r e j siedzi, w y s t ę p o w a ł w zwyczajach pasowania na flisaka. Adept m u s i a ł figurę naturalnej wielko­ ści p o c a ł o w a ć w zad, i dopiero ten moment wieńczył ceremonię. Istnieje, znana psychiatrom i seksuologom, zależność między seksem a o k r u c i e ń s t w e m . P r z e ż y w a n i e biczowania Pana Jezusa, w y o b r a ż e n i a św. Sebastiana, b r o c z ą c e g o k r w i ą , m ę c z e ń s t w a świętych - m o g ł y , c h o ć nie m u s i a ł y , p o r u s z a ć t a k ż e b o d ź c e erotyczne. D o t y c z y ł y zresztą nie tylko nagiego ciała, ale i samej uwielbianej istoty. M i ł o ś ć rzadko kiedy ma w y m i a r tylko abstrakcyjny. N i e przypadkiem święte postaci idealizowano. Chrystus musi b y ć p i ę k n y , t r u d n o wręcz w y o b r a z i ć go sobie j a k o niewielkiego wzrostu, brzydkiego m ę ż c z y z n ę . T a k ż e w większości o b r a z ó w i figur M a t k a Boska ma twarz śliczną, rysy regularne, w Polsce jest jasna, b r o ń Boże - c z a r n o w ł o s a i czarnooka o semickiej urodzie! W s p a n i a ł a malarka M a r i a n n a W i ś n i o s nigdy by się nie ośmieliła n a m a l o w a ć sceny erotycznej. Ilustracja piosenki 176 D l a Kazimierza Szuberta, emeryta, r z e m i e ś l n i k a , preteks­ tem do pokazania n a g o ś c i i erotyki stał się d i a b e ł kusiciel. W ł a ś n i e kuszenie ilustruje scena r o z g r y w a j ą c a się nad sta­ wem, w ś r ó d drzew i k w i a t ó w . Piersiasta kobieta c h r o n i d ł o ń m i to, co stanowi przedmiot p o ż ą d a n i a nagiego, tłus­ tego pana z diabelskimi r ó ż k a m i na głowie ( i l . 21). Plastycznie ciekawy jest obraz Jana Kaweckiego przed­ stawiający kobiety k ą p i ą c e się w lesie, o zachodzie słońca (il. 20). Obraz jest u p o r z ą d k o w a n y , zwarty kompozycyjnie, 0 kolorystyce typowej dla malarza - strefy ciemno-granatowe przecina, r o z j a ż o n y pas ż ó ł t o - c z e r w o n e g o zachodu słońca. Ten sam w ą t e k - k ą p i ą c y c h się kobiet p o d j ą ł Kazimierz Jakubowski, amator z S z y d ł o w c a ( i l . 19). K o p i u j ą c , na­ śladując reprodukcje z a l b u m ó w , d o s z e d ł do znacznej spraw­ ności. N a l e ż y do nielicznych s a m o u k ó w , k t ó r z y r a d z ą sobie z a n a t o m i ą przedstawianych postaci. Z a w d z i ę c z a to nie tylko umiejętności obserwowania i sprawnej d ł o n i , ale 1 temu, że ma w d o m u i d e a l n ą m o d e l k ę ; ż o n ę , c h ę t n i e p o z u j ą c ą w r ó ż n y c h , nader w y m y ś l n y c h pozach. Jakubows­ kiego p i ę k n o kobiecego ciała fascynuje niezmiennie, i by je u k a z a ć w y m y ś l a r ó ż n e preteksty, j a k np. zawalenie się świątyni Salomona, k ą p i e l dziewcząt, reminiscencje scen mitologicznych, zabawy na plaży. O funkcji kompensacyjnej erotyki świadczy cała t w ó r ­ czość malarska Romana B u c z y ń s k i e g o . Kiedy go p o z n a ł e m p o r u s z a ł się z trudem, ciężko chory, cierpiący na a s t m ę i serce, ale oczy m i a ł r o z e ś m i a n e , błyszczące j a k u m ł o d e g o c h ł o p c a . K o c h a ł „ t e sprawy", ale p o z o s t a ł o m u j u ż t y l k o w y ż y w a n i e się w malarstwie. W niej występuje nieustannie, wręcz obsesyjnie tematyka erotyczna. I k a r i Dedal prezen­ tują swą m ę s k o ś ć bez ż a d n e j ż e n a d y , a pikanterii d o d a j ą i m wielkie, archanielskie skrzydła. N a i n n y m kartonie naga, z j ę d r n y m i piersiami i sutkami j a k śliwki, klęczy M a r i a Magdalena, a b ł o g o s ł a w i j ą Pan Jezus. Inne obrazy - zbiera­ nie j a b ł e k . Pejzaż, przy drzewie stojący tyłem do widza nagi m ę ż c z y z n a , na grzbiecie k t ó r e g o siedzi naga p o s t a ć , też tyłem do nas i rwie j a b ł k a . Atletycznie zbudowana kobieta, o twarzy ż o n y , w y o b r a ż a E u r o p ę . Stoi z z a ł o ż o n y m i nogami, o p i e r a j ą c się plecami o m a ł e g o , białego byczka. Porwanie Europy - s k o m e n t o w a ł malarz. Ja m i a ł e m wręcz odwrotne skojarzenie. Nawet m a l u j ą c z racji jakiejś rocznicy Chopina �Ma II. 3. Jan Gajewski, Żona m śpi; il. 4. Lucas Cranach. Nimfa wodna, 1518; il. 5. Ludwik Więcek, według Cramacha Nimfa, 777 �II. 6. Bronisław Dynda, W niedzielę rano; il. 7. Anna Ferek, Kobieta i amorki, stiuk, 1980; (ubranego) Buczyński tak modeluje pejzaż, że bez t r u d u dostrzegamy w n i m ukryte kształty niewieście. A n t r o p o m o r fizuje drzewa, g ó r y , linię horyzontu, ciesząc się w y m y ś l o n y m konceptem. Ciesząc, sam bowiem, a ściślej - wraz z ż o n ą był g ł ó w n y m o d b i o r c ą swych dzieł. M a l o w a ł dla własnej przyje­ m n o ś c i , c h o ć c h ę t n i e i z w i d o c z n ą satysfakcją p o k a z y w a ł ludziom swe prace. Nawet w łazience w y m a l o w a ł n a g ą p o s t a ć leżącą nad w a n n ą i nagiego a n i o ł a na drzwiach. Kompensacyjna m o ż e się w y d a ć t a k ż e t w ó r c z o ś ć A n n y Ferek. Chora, słaba, wciąż urodziwa, mieszka otoczona gipsowymi a m o r k a m i . Zna się na sztukaterii, p r a c o w a ł a przed wypadkiem, k t ó r y w y e l i m i n o w a ł j ą z życia zawodowe­ go, j a k o konserwator z a b y t k ó w . Pulchne, b i a ł o - r ó ż o w i u t k i e a m o r k i otaczają j ą ze wszystkich stron. T o jest jej A r k a d i a , świat pogodny, figlarny, pozbawiony n a m i ę t n o ś c i i dusznej erotyki ( i l . 7). 178 I Teofil Ociepka w pokazanym t u rysunku (il. 9) sadza n a g ą dziewczynę na grzbiecie smoka. Jego paszcza (taka sama j a k na obrazie w warszawskim muzeum etnograficznym) z obleś­ nie w y s u n i ę t y m j ę z y k i e m znajduje się akurat na w y s o k o ś c i krocza. M o ż n a nie wiedzieć nic o stosunku malarza do spraw seksu, nie o r i e n t o w a ć się w t y m , że do s z e ś ć d z i e s i ą t k t ó r e g o ś r o k u życia był on z a t w a r d z i a ł y m kawalerem, abstynentem przekonanym, że kobieta należy do a r s e n a ł u diabelskich pokus - a przecież erotyczny, perwersyjny aspekt rysunku jest dla nas oczywisty. Notabene stary malarz - okultysta, k t ó r y przez większość swego życia s u b l i m o w a ł p o p ę d sek­ sualny, w k o ń c u uległ kobiecie. Ożenił się, c h o ć , p r a w i d łowiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć - został wzięty w m a ł ż e ń s k i związek. E r w i n S ó w k a chętnie maluje kobiety, są to zazwyczaj postacie z w i ą z a n e z jego w y o b r a ź n i ą k o s m o l o g i c z n ą , astral- �Jan Malik, Adam i Ewa, rzeźba współczesna; il. 9. Teofil Ociepka, rys. o ł ó w k i e m , 1958; il. 10. Jędrzej Wawro, Maria lata trzydzieste Magdalena, 179 �П. I I , 12. Jarosław Miklasiewicz, Dama z pochodnią 180 i Szopka; il. 13. Roman Buczyński: A n i o ł na drzwiach łazienki; il. 14. Jan Płaskociński, Koszykarki, 1959; �I 181 �II. 19. Kazimierz Jakubowski, Kąpiące n ą . Mocarne, nagie, lekko okryte p r z e z r o c z y s t ą szatą t w o r z ą swoistą W a l h a l l ę . Spokojne, pozbawione seksu, mocno stojące na nogach p r z y p o m i n a j ą obrazy Hodlera, ale wolę chyba te - S ó w k i . N a r o d z i n y u c z u ć należą do tej właśnie serii o b r a z ó w . Raz, raczej dla ż a r t u , ale malarskiego, maluje akt grubej siedzącej kobiety ( i l . 23). Szczególny jest casus Szczepana M u c h y . Gajowy, dosko­ nale czuł walor drewna, zawsze jednak swe rzeźby bejcował na ciemny b r ą z , tylko oczy p o z o s t a w i a ł jasne, błyszczące j a k reflektory. Za k ł o p o t y , k t ó r e go d o t k n ę ł y , winił s ą s i a d ó w . Nie znosił ich. Skryty, z biegiem lat coraz bardziej z a m y k a ł się w obszarze swego d o m u . Podejrzewał, że go śledzą, p o d p a t r u j ą , u s t a w i ł więc przed budynkiem rzeźby w y r a ź n i e prowokacyjne. N a jednej n a p i s a ł „ ś p i c e l " , inne s z o k o w a ł y swą obscenicznością ( i l . 22). W sztuce ludowej, j a k zresztą wszędzie w życiu, m o ż n a w y r ó ż n i ć t w ó r c ó w , k t ó r y m bliższa jest sfera nieba, j a s n o ś c i , czystości, i takich, z p o d znaku ciemnych mocy. O ile do 182 się; il. 20. Jan Kawecki, Kąpiące się pierwszych zalicza, bez wahania H e r ó d k a , W . Oleksego, K . G a w ł o w ą , to biegun „ s z a t a ń s k i " najlepiej chyba reprezen­ tuje t w ó r c z o ś ć M u c h y . D i a b ł ó w zresztą rzeźbił ze szczegól­ n y m upodobaniem. W y j ą t k o w a w swej formie, ale t a k ż e tematyce, jest sztuka B r o n i s ł a w a Surowiaka. M ó w i on w niej o świecie, o walce zła z dobrem ( i l . str. t y t u ł o w a ) . Są to w istocie kompozycje 0 walorze moralitetu. Rysunek, k t ó r y r e p r o d u k u j ę jest o p o w i e ś c i ą o świecie, w k t ó r y m współżycie ludzi staje się zasadniczym celem ich d z i a ł a n i a , z a p e w n i a j ą c ciągłość ro­ dzaju. C i , k t ó r z y umarli, i ci, k t ó r z y żyją t w o r z ą jedno, obraz 1 sens świata. Postacie splecione konwulsyjnie w g ó r n y m p a ś m i e kompozycji raczej o p o w i a d a j ą o seksie, erotyce, niż j ą w y r a ż a j ą . Surowiak, podobnie j a k w „ A r s E r o t i c a " Boguta, poprzez n a g o ś ć , sytuacje, m ó w i o świecie, a nie o istocie erotyki. R y s u n k i tuszem, pracowite, precyzyjne, świadczą o dużej wrażliwości artystycznej, o myśleniu plas­ tycznym. M o ż e intuicyjnym, nie w pełni ś w i a d o m y m , ale �widocznym w wielu pracach tego artysty. Z zawodu technika poligraficznego. O d d z i e l n ą g r u p ą prac, o k t ó r y c h c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć w t y m miejscu są prywatne p a m i ą t k i , n o t a t k i , zapiski. Szkic, rysunek, rzeźba - p r z e d s t a w i a j ą c a leżącą k o b i e t ę , p r z e w a ż ­ nie ż o n ę . N a j e d n y m z takich r y s u n k ó w , odnalezionych po śmierci B r o n i s ł a w a D y n d y , widzimy jego p o k ó j , z p a l m ą i ż o n ą , leżącą w łóżku. Szkic nosi tytuł Niedzielny poranek (il. 6), jedyny wolny dzień w r o c ł a w s k i e g o listonosza. F i l i g ­ ranowej postury codziennie nosł ciężką, wielką t o r b ę , u m ę ­ czony p r a c ą , z nadzieją, że podobno n i e d ł u g o przydzielą m u lżejszą t o r b ę . Jego prywatne życie, to była właśnie ż o n a , p o k ó j w k t ó r y m leżały sterty namalowanych o b r a z ó w , i myśl, w czasie roznoszenia listów, o t y m , co będzie m a l o w a ć po powrocie do d o m u . R z e ź b a Jana Gajewskiego, u k a z u j ą c a ż o n ę śpiącą w ł ó ż k u (il. 3) jest j e d y n ą , j a k ą znam o tej tematyce. Stary rzeźbiarz należał do tych wiejskich t w ó r c ó w , k t ó r y c h nazywamy samorodnymi. N i e p o d e j m o w a ł tematyki konwencjonalnej, religijnej, rzeźbił m a ł e figurki, k t ó r y c h nie m a l o w a ł i nie lakierował. M a l o w a ł , kredkami, ż o n ę na tapczanie, w łóżku, w kąpieli, ale t a k ż e w innych sytuacjach (np. z koniem, na koniu). Teodor Centlewski. Był to w istocie szloch starego, nieszczęś­ liwego człowieka, szewca ze Ż n i n a , niepocieszonego po stracie n a j d r o ż s z e g o sobie człowieka. Osamotnionego. W ł a ­ śnie po śmierci ż o n y o d d a ł się malowaniu i rysowaniu, by mieć coś do roboty, zagłuszyć b ó l . Interesującą interpretację a k t u leżącej kobiety spotykamy u L u d w i k a W i ę c k a . Ten „ n a i w n y " , bardzo j u ż chory malarz, w y k o n a ł z właściwą sobie s t a r a n n o ś c i ą „ r e p l i k ę " obrazu L u k i Cranacha. Więcek, o k t ó r y m p i s a ł e m obszernie przed k i l k o m a laty, bardzo był wrażliwy na wdzięki niewieście. Z w y p i e k a m i na twarzy o b s e r w o w a ł c ó r k ę gospodarza, u k t ó r e g o p a s a ł k r o w y , kiedy ta o p a l a ł a się na łączce w czerwonym b i k i n i ; z p r z y j e m n o ś c i ą p r z y g l ą d a ł się a k t o m w albumach malarstwa. N a p o c z ą t k u , kiedy po raz pierwszy o t r z y m a ł p r o p o z y c j ę zrobienia k o p i i obrazu A n n y Giintner, u z n a ł za nieprzystojne malowanie gołej kobiety w o d s u n i ę ­ tych na czoło okularach słonecznych, więc w swej k o p i i II. 21. Józef Szubert, Kusiciel świata; il. 22. Szczepan Mucha, figura, która stała przed domem 183 �odział ją w s u k i e n k ę . P ó ź n i e j , m a l u j ą c dla siebie, nie m i a ł j u ż ż a d n y c h s k r u p u ł ó w , kopia L u k i Cranacha (Nimfa wodna odpoczywająca przy studni) d o k ł a d n i e oddaje p o z ę leżącej postaci z figlarnie rozcapierzonymi palcami u s t ó p ( i l . 5), c h o c i a ż artysta zmienia ś w i a d o m i e tło, cofa s t u d n i ę , roz­ budowuje, a zarazem rustykalizuje a r c h i t e k t u r ę . Ostatnim t w ó r c ą - a m a t o r e m , o k t ó r y m c h c i a ł b y m wspo­ m n i e ć na t y m miejscu jest Bogdan Ziętek. Z a c z ą ł od rzeźby. Z a l e ż a ł o m u na d o k ł a d n y m oddaniu ruchu, gestu, gry mięśni. Jego n i e d u ż e g o f o r m a t u figurki s p o r t o w c ó w , zwłasz­ cza a t l e t ó w e k s p o n o w a ł y m u s k u l a t u r ę , u r o d ę ciała. W i n ­ nych u k a z y w a ł dziewczęta, czasem w w y z y w a j ą c o erotycz­ nych pozach. Ale to wszystko go nie z a d o w a l a ł o . S z u k a ł innych f o r m wyrazu - i konsekwentnie m y ś l ą c powiększył figurki nagich dziewcząt do naturalnych r o z m i a r ó w . Po­ wstały manekiny, z r u c h o m y m i r ę k o m a , g ł a d k i e i k u s z ą c e , „jak ż y w e " . Atrakcyjne w swym d z i a ł a n i u . M a n e k i n niepokoi, zdaje się mieć swoje w ł a s n e życie. Jest bardziej „ ż y w y " od r z e ź b i o n e g o a k t u w b r ą z i e lub mar­ murze. P a m i ę t a m zawstydzenie, kiedy w nocy, i d ą c k t ó r ą ś z l o n d y ń s k i c h ulic z o b a c z y ł e m w i t r y n ę wielkiego magazynu. Przebierano manekiny w nowe sukienki. Stały rozkraczone, nagie, w wyuzdanych pozach. P o c z u ł e m się nieswojo, j a k ­ b y m p o d g l ą d a ł rozebrane dziewczyny. K i e d y indziej widzia­ ł e m w amatorskim teatrze lalkowy we Francji spektakl, grany przez lalki-manekiny ponad metrowej w y s o k o ś c i . Było w ich ruchach, w i r o w a n i u coś n i e p o k o j ą c e g o , właśnie przez skalę; przez to, że były j a k b y „ p o m i ę d z y " - ż y w y m i l u d ź m i i lalkami. O p o w i a d a ł a m i pewna r z e ź b i a r k a w P a r y ż u o swym znajomym - markizie, k t ó r y co rano z a s i a d a ł do ś n i a d a n i a w towarzystwie d w ó c h - t r z e c h m a n e k i n ó w , pięk­ nych, k u s z ą c y c h dam, k t ó r e kamerdyner p r z e b i e r a ł codzien­ nie w inne szaty. Dziwactwo? Oczywiście, ale świadczące o dwuznacznej erotyce gry manekinami. Ziętek t a k ż e swe „ d z i e w c z y n y " przebiera, kupuje i m suknie, cieszy go, gdy j a k k w i a t y ożywiają jego mieszkanie, gdy sąsiedzi z a z d r o s z c z ą m u talentu, u m i e j ę t n o ś c i . Pracuje nad „ d z i e w c z y n a m i " d ł u g o , od 3 do 10 miesięcy. Kosztuje go to sporo pieniędzy, kupuje i m przecież suknie, ponadto torebki, ale chce by jego kobiety były śliczne, zadbane, modnie odziane ( i l . 18). C h ę t n i e pokazuje je s ą s i a d o m , i to też ma w sobie p o d n i e c a j ą c y podtekst. E r o t y k a niejedno ma imię. W twórczości nieprofesjonalnej znajduje r ó ż n e formy wyrazu. Nie m ó w m y przy t y m o sztuce, artyzmie, podobnie j a k w M u z e u m N a r o d o w y m połączenie A r s i Erotica bywa rzadkie. Ciekawe są formy ujawniania t ę s k n o t erotycznych, r ó ż n o r o d n o ś ć postaw, plebejska śmia­ łość w y o b r a ź n i . N a w e t gdy z a t r ą c a o kicz. N i e o s z t u k ę t u chodzi, lecz o dziedzinę bliską obscenom, o t w ó r c z o ś ć z własnej potrzeby, dla własnej satysfakcji. II. 23. Erwin S ó w k a , A k t Fot. Jan Świderski: il. 3-7, 9-17, 20-21, 23; Edward Koprowski - il. 22 184 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48be04e8c072e99f6637079361b26436.pdf a220282af2c470eec7cbc9c25d122cca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5071 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Hazelius, Artur Immanuel (1833-1901) Szwecja - muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4704 Title A name given to the resource Artur Imannuel Hazelius(1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyński, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 WALDEMAR KOPCZYŃSKI Muzeum Narodowe Szczecin ARTURIMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) -TWÓRCA NORDISKA MUSEET I SKANSENU W SZTOKHOLMIE. KSZTAŁTOWANIE PODSTAW INSTYTUCJONALNYCH W MUZEALNICTWIE ETNOGRAFICZNYM SZWECJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU 1. Artur Hazelius nieznany w Polsce? W roku 1972 w wydawnictwie Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie ukazała się książka Muzea skansenowskie w Polsce. Praca jest zbiorem artykułów omawiających zagadnienia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce. Jeden artykuł poświęcony został zarysowi historycznemu muzeów na wolnym powietrzu w Europie. Autorem tego artykułu jest A. Gólski, który omawiając działalność A. Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie, przedstawia mylne informacje o biografii twórcy Skansenu. Cytowany autor w podrozdziale zatytułowanym Działalność Arthura Hazeliusa i powstanie Skansenu w Sztokholmie podaje błędną datę śmierci A. Hazeliusa, tj. 1891 rok. A. Gólski pisze "W roku 1891 skansen został otwarty dla publiczności. W tym samym roku umiera Hazelius" (s. 18). W rzeczywistości umarł on 10 lat później, w roku 1901. Czytając publikację A. Gólskiego, odnaleźć można inne błędy merytoryczne, świadczące o nieznajomości zarówno geografii Szwecji (autor pisze o regionie Denmark, który w rzeczywistości nie istnieje), jak i biografii A. Hazeliusa. Ponadto wyraz "Skansen" jest nazwą własną instytucji działającej w Sztokholmie i dlatego powinien być pisany w języku polskim z dużej litery, chyba że dotyczy typu muzeum na wolnym powietrzu, wzorowanego na stworzonym przez Hazeliusa. Także w pracy 1. Czajkowskiego Muzea na wolnym powietrzu w Europie, wydanej przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, informacje o A. Hazeliusie i Skansenie są niepełne. Autor pisze np. "Nie wiemy, czy i na jakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu" (s. 17). Zachowały się jednak listy, notatki i wspomnienia A. Hazeliusa dotyczące idei powstania Skansenu i Nordiska museet, które znajdują się w Nordiska museets arkiv w Sztokholmie. Z nich dowiadujemy się szczegółowo o planach �64 Waldemar Kopczyński i realizacji Skansenu. J. Czajkowski wprowadza także nieścisłe nazewnictwo, pisząc np.: "W 1885 r. zakupił Hazelius farmę Mora w prowincji Dalarna, którą w 1890 roku przeniesiono na teren przyszłego muzeum" (s. 254). Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości! Wymieniony przez 1. Czajkowskiego zakupiony obiekt pochodził w rzeczywistości z miejscowości Ostnor w parafii Mora (Baehrendtz, 1980, s. 27) i stanowi przykład drewnianego budownictwa prowincji Dalarna. Zaledwie stronę poświęcił A. Hazeliusowi inny autor, A. Zaręba, w artykule Uwagi a muzeach skandynawskich zamieszczonym w "Ludzie" w 1954 roku. Zauważa w nim, że "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa" (s. 1147). To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał. Wspomnę o tym w dalszej części pracy. Postaci A. Hazeliusa poświęcił niewiele miejsca J. Bujak w wydanej w 1975 roku pracy Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939). Autor zwraca uwagę na nowatorskie rozwiązania A. Hazeliusa dotyczące ekspozycji budownictwa ludowego wraz z jego naturalnym wyposażeniem, które realizował na podstawie pomysłu zaczerpniętego ze światowej wystawy wiedeńskiej zorganizowanej w 1873 roku. Autor konstatuje, że "w związku z umieszczeniem na wystawie oryginalnych budynków chłopskich nasuwa się przypuszczenie, że w tej to właśnie ekspozycji "budownictwa ludowego" można doszukiwać się początków ruchu skansenowskiego realizowanego w pełni w kilka lat później, tj. w latach siedemdziesiątych ub. stulecia przez wielkiego miłośnika kultury ludu szwedzkiego Artura Hazeliusa (1833-1901)" (Bujak, 1975, s. 21). To prawda, niemniej A. Bujak myli się, pisząc o latach siedemdziesiątych jako początkach muzealnictwa skansenowskiego. Idea ta rozwija się w latach osiemdziesiątych, tj. w okresie wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu. A. Hazelius dostrzegał pedagogiczne znaczenie obrazu (fotografii i rysunku) i umiejętnie wykorzystywał to w swoich wystawach. Zasługom Hazeliusa w działalności na polu ochrony zabytków architektury, przez przenoszenie obiektów na teren muzeów i zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, niewiele uwagi poświęca M. Pokropek w swojej pracy Budownictwo ludowe w Polsce (1976). Zdawkowo traktuje zasługi i działalność A. Hazeliusa T. Barucki (1989). Nieścisłe informacje o A. Hazeliusie podaje B. Tretet w krótkim artykule Muzea pod otwartym niebem zamieszczonym w pracy zbiorowej Muzealnictwo pod red. T. Dobrowolskiego i S. Komornickiego z roku 1947. B. Tretet pisze w nim, że Skansen w Sztokholmie założony został przez "lekarza z zawodu, dr Artura Hazeliusa" (s. 194). Zastanawiające, skąd cytowany autor zaczerpnął tak mylne informacje o zawodzie Hazeliusa. Jak wiadomo, A. Hazelius nie był lekarzem, posiadał doktorat z·filologii skandynawskiej. O A. Hazeliusie wzmiankuje artykuł A. Drzewieckiej-Banaszak pod tytułem Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, w któ- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) Fot. 1. Portret A. Hazeliusa (1833-1901). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. 65 �Waldemar Kopczyński 66 rym autorka słusznie uważa A Hazehusa za twórcę muzealnictwa etnograficznego w Szwecji (Drzewiecka-Banaszak, 1979, s. 61). Jednak i w tej pracy wkradł się błąd związany z datą założenia Skansenu. Autorka błędnie wskazuje na rok 1890, podczas gdy otwarcie Skansenu nastąpiło rok później. Ten krótki przegląd informacji o A Hazeliusie i jego działalności, zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje, jak często, pisząc o nim, popełniano błędy. Można śmiało powiedzieć, że postać Hazehusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia. Temu celowi poświęcam niniejszyartykuł. 2. Artur Hazelius - zarys biografii Informacje dotyczące życia i działalności A Hazeliusa (fot. l), znane w Szwecj i, są bardzo bogate i zróżnicowane. Do głównych dzieł traktujących w sposób nader szczegółowy o życiu i działalności A Hazeliusa należy zaliczyć opracowania F. Book (1923), AM. Holmgren (1928) oraz G. Berg (1933). Z 1933 roku pochodzi także opracowanie V. Levin i S. Behm, zamieszczone w roczniku Nordiska museet "Fataburen" w setną rocznicę urodzin A Hazeliusa. Z najnowszych opracowań poświęconych postaci Hazeliusa należy wymienić pracę I. Bergman (1999) oraz doskonały zbiór artykułów autorstwa B. Nystrom, E. Stavenow-Hidemark, S. Sariin, C. Hammarlund-Larsson, H. Medelius, 1. Berg, zawartych w jubileuszowym wydawnictwie Nordiska museet Nordiska museet under 125 ar ("Nordiska museet w ciągu 125 lat") z roku 1998. Oprócz wymienionych prac, stanowiących doskonałe źródło informacji, istnieje imponująca liczba krótkich przyczynków i artykułów rozrzuconych po fachowych periodykach muzealnych i etnograficznych. Należy jednocześnie pamiętać, że bezpośrednim źródłem poznania postaci A. Hazeliusa i jego dzieła jest niewątpliwie Nordiska museets arki v, będące bogatym zbiorem jego listów, notatek, zapisków, dzienników, listów do niego. Archiwum Hazeliusa (Hazeliusarkivet) stanowi doskonały przykład pracy wielu pokoleń archiwistów i muzealników szwedzkich zatrudnionych w Skansenie i Nordiska museet w Sztokholmie. Hazeliusarkivet do roku 1963 znajdowało się w Skansenie. Od 1993 roku Archiwum Hazeliusa działa w nowym, odrestaurowanym budynku archiwum Nordiska museet, tzw. Gamisonen przy Linnegatan 89. Artur Immanuel Hazelius urodził się 30 listopada 1833 roku w Sztokholmie w domu przy Surbrunsgatan 45, który w roku 1926 przeniesiono do Skansenu, gdzie prezentowany jest zwiedzającym jako "dom Hazeliusa" (fot. 2). W 1926 roku w "Fataburen", wydawanym przez Nordiska museet, G. Selling pisał między innymi - "Obecnie przenosi się budynek na wzgórze Skansenu, nie tylko na pamiątkę Artura Hazeliusa, twórcy Nordiska museet i Skansenu, ale także �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 67 Fot. 2. Dom, w którym urodził się A. Hazelius. Skansen w Sztokholmie. Fot. W. Kopczyński. jako wspomnienie Sztokholmu, który przeminął" (Selling, 1926, s. 98). Wczesne dzieciństwo A. Hazelius spędził w Sztokholmie, mieszkając przy Master Samuelsgatan, stąd, jak podkreśla, V. Almqvist - "Artur Hazelius był dzieckiem stolicy, ale pochodził zarówno od strony ojca, jak i matki od krewnych z północy" (1903, s. 3). Przeglądając współczesną mapę Sztokholmu, próżno szukać wymienionych adresów i obiektów, gdzie przebywał A. Hazelius. Sztokholm się zmienił. Dzisiaj najbardziej znanymi miejscami jego stałej obecności pozostają Skansen i Nordiska museet. Rodzicami A. Hazeliusa byli lohan August Hazelius i jego żona Lovisa z domu Svanberg, pochodząca z rejonu Angermanland. Krewni ze strony ojca wywodzili się z warstwy chłopskiej i poświęcili się pracy duszpasterskiej w parafii Hassela w Halsingiand (Kopczyński, 200 l, s. 29). Ojciec A. Hazeliusa był wojskowym topografem, oficerem Korpusu Inżynierskiego w randze generała-majora, wykładowcą w Wyższej Szkole Artylerii w Marieberg oraz posłem niezależnym do parlamentu szwedzkiego - Riksdagu. To właśnie od ojca - jak podkreślał po jego śmierci A. Hazelius - "otrzymał w spadku patriotyzm (josterlandskiirlek) i niezależność (sjalvstandighet) (Berg, 1933, s. 10). Młody A. Hazelius dorastał do ósmego roku życia w Sztokholmie, aby następne kilka lat spędzić we wsi Hannas w Smaland u przyjaciela ojca z lat młodzieńczych, wikarego T.R. Ekenstama. Ojciec, wysyłając ośmioletniego Artura na wieś, był przekonany, że wyjazd ze Sztokholmu i pobyt na wsi �68 Waldemar Kopczyński pozytywnie wpłynie na rozwój duchowy i intelektualny młodego człowieka (Bergman, 1999, s. 6). W tej decyzji odnajdujemy wpływy idei poety i przyjaciela Johana Hazeliusa, C.J. Love Almquista, który zrażony życiem w Sztokholmie, nabył wiejską posiadłość w prowincji Varmland. Przebywając w regionie Smaland, młody Artur Hazelius zdobywał wiedzę "o wiejskim życiu i pracy" (Berg, 1933, s. 5). W listach do ojca pisał, że "przebywać na wsi jest wszelako pożyteczną rzeczą" (Berg, 1933, s. 6). W jego pamięci pobyt na prowincji, obserwacja wiejskiego życia i tradycji, przyjaźń z wikarym i jednocześnie wychowawcą T.R. Ekenstamem, będą powracać co jakiś czas w dorosłym życiu. Z całą pewnością okres spędzony na wsi i pośród społeczności wiejskiej skłoni szesnastoletniego Hazeliusa do pierwszych prób i porównań rzeczywistości wiejskiej i miejskiej (Bergman, 1999, s. 9). Opuszczając Hannas, Hazelius pozostawia po sobie miłe wspomnienia. W jednym z listów do ojca T.R. Ekenstam napisał - "Bóg dał tobie dobre dziecko" (Holmgren, 1928, s. 9). W 1847 roku Artur Hazelius wraca do Sztokholmu i podejmuje naukę w Nya Elementarskolan. Był uczniem pracowitym i odpowiedzialnym, a naukę traktował jako "źródło do ziemskiego i niebiańskiego błogosławieństwa". (Holmgren, 1928, s. 15). To były czasy reform w szkolnictwie szwedzkim, w których czynny i bezpośredni udział brał jego ojciec Johan Hazelius. W początkach lat 50. XIX wieku zaczyna się w Szwecji "moda" na piesze wędrówki po prowincji, co w konsekwencji doprowadzi do powstania w 1885 roku ogólno szwedzkiej organizacji - Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego (Svenska Turistfóreningen). W czerwcu 1852 roku razem ze swoim przyjacielem Ahlbergiem, synem proboszcza z Norrlandu, Artur Hazelius wyrusza na pieszą wędrówkę po prowincji Jamtland, co wyraźnie wpłynęło na jego "duchowy rozwój" (Berg, 1933, s. 7). W trakcie owej "wędrówki przez Szwecję" Hazelius kreśli pierwszy w życiu opis - obraz zagrody wiejskiej O. Larssona - Tullus w Jamtland, gdzie znajdują się zabytkowe piece, obrazy i malowidła ścienne. Przebywał w miejscowości Ragunda, słynącej z pięknego kościoła średniowiecznego, wykonanego z szarego i czerwonego granitu. Szczegółowy zapis tej letniej wędrówki znajduje się w pamiętniku z podróży, który prowadził młody Hazelius (Nordiska museets arkiv; Hazeliusarkiv, vol. FI :2). Wyprawa do Jamtland była pierwszą długą wędrówką po prowincji szwedzkiej, którą odbył A. Hazelius, zanim zaczął studiować na renomowanym, naj starszym uniwersytecie szwedzkim w Uppsali. Oprócz Jamtland odwiedza także Dalarnę, do której tak często będzie powracał w czasie tworzenia Nordiska museet, a później Skansenu i gdzie odnajdzie wśród mieszkańców wsi oddanych jego idei przyjaciół i współpracowników. W maju 1854 roku A. Hazelius zdał egzamin na uniwersytet w Uppsali i jesienią tego roku podjął studia nad literaturą i językami skandynawskimi. Podczas studiów Hazelius zetknął się z popularną w tym okresie w Szwecji ideą skandynawizmu. Ta bliska jemu idea przekształciła się w szeroki ruch �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 I) 69 traktujący kraje skandynawskie jako jedność. Największy rozkwit skandynawizmu przypadał właśnie na lata studiów A. Hazeliusa. W tym czasie ukazywało się nordyckie czasopismo "Brache och Idun" i rozwijała się owocna współpraca krajów skandynawskich w dziedzinie sztuki, literatury, szkolnictwa, prawodawstwa i ekonomii. Skandynawizm spopularyzował piesze wędrówki mieszkańców miast po terenach wiejskich w celu bezpośredniego obcowania z naturą i kulturą ludową. A. Hazelius był zwolennikiem skandynawizmu, co manifestował podczas zlotów studentów skandynawskich, m.in. w 1856 roku w Uppsali. Podczas tego zlotu jego uczestników podejmował uroczystym obiadem król Szwecji Oskar I, co podkreślało rangę studenckiego spotkania. Spotkanie studentów w 1856 roku było ważnym wydarzeniem w historii Skandynawii XIX wieku (Book, 1923, s. 63). Podczas studiów A. Hazelius kontynuuje letnie wędrówki po szwedzkich wioskach, a jego zainteresowania tradycyjną kulturą chłopską i przyrodą szwedzką nabierają regularnego charakteru. Charakterystyczną rzeczą w jego życiu stają się trwałe przyjaźnie z chłopami i wiejskimi rodzinami. W tym czasie poznaje norweskiego powieściopisarza i dramaturga Bjornstjerne Bjornsona, twórcę norweskiego hymnu narodowego i autora powieści o tematyce ludowej. Zarówno Hazelius, jak i Bjornson odegrają pierwszoplanową rolę w historii kultury Szwecji i Norwegii. Te pierwsze kontakty Hazeliusa z kulturą norweską zaowocują w późniejszym okresie regularnymi kontaktami z T. Leifsonem Bolkesjo, który w jego imieniu dokonywał zakupów obiektów sztuki ludowej na terenie Norwegii (Berg, 1933, s. 75). W ten sposób A. Hazelius stawał się założycielem wspaniałych zbiorów etnograficznych, które gromadził i prezentował na organizowanych przez siebie wystawach w Nordiska museet w Sztokholmie. Po ukończeniu studiów w 1860 roku za namową ojca powraca do Sztokholmu i podejmuje pracę jako nauczyciel w znanej sobie szkole Nya Elementarskolan, aby kilka lat później przejść do Wyższego Seminarium Nauczycielskiego (Hogre Uirrarinneseminariet). W tym okresie praca A. Hazeliusa skupiała się na zagadnieniach związanych z zasadami ortografii w języku szwedzkim i problematyką literatury skandynawskiej (Berg, 1933, s. 20). A. Hazelius poświęca się zawodowi nauczyciela i lektora, angażuje się w prace nad szkolnictwem szwedzkim, współtworząc ffYpisy do szkoły podstawowej (Liisebok .fOr folkskolan) i wydając własne opracowania - Lektury ojczyste dla dzieci i młodzieży (Fosterliindsk liisningjOr barn och ungdom) i Szwedzka czytanka ludowa (Svenskfolkliisning) (Berg, Nystrom, 1998, s. 55). W 1868 roku A. Hazelius rozstaje się z działalnością w zawodzie nauczyciela i koncentruje się na zajęciach związanych z oświatą ludową, językoznawstwem i kształceniem powszechnym. Szczególnym obszarem jego zainteresowań pozostają badania nad zasadami ortografii w językach skandynawskich. W międzyczasie, w 1864 roku, A. Hazelius żeni się z Sofi Grafstrom (1839-1874), córką pastora (dziekana) z Umea w Norrlandzie. Nowożeńcy zamieszkali w Sztok- �70 Waldemar Kopczyński holmie przy Kammakargatan. S. Grafstrom będzie mu towarzyszyła W wyprawach do Dalamy, gdzie A. Hazelius utrzymywał zażyłą znajomość z B.E. Olssonem z Vinasby i jego żoną A. Matsdotter. Podróże do Dalamy i podpatrywane wiejskie, codzienne życie mieszkańców prowincji miało bezpośredni wpływ na podjęcie decyzji o gromadzeniu i ratowaniu zabytkowych obiektów. Dużą rolę u A. Hazeliusa w powstaniu i kontynuacji myśli o ratowaniu dziedzictwa narodowego Szwecji odegrały trzy postacie. PieIWszą z nich był N.G. Djurklou (1829-1904), który już w 1856 roku, a więc podczas studiów A. Hazeliusa, stworzył stowarzyszenie "dla zbierania zabytków i ratowania języka prowincji Narke". Drugą A. Mendelgren (1813-1879) z jego dokonaniami w ratowaniu zabytków, które były bliskie działaniom A. Hazeliusa. Najbardziej jednak widoczny wpływ na jego patriotyczną postawę wobec rodzimej tradycji i kultury należy przypisać G.O. Hylten-Cavalliusowi (1818-1889), który uznawany jest dzisiaj w Szwecji za założyciela pieIWszego muzeum etnograficznego w Szwecji (miejscowość Vaxjo, prowincja Smilland). Jego dzieło Wiirend och Wirdarne (1863-1868) jest, jak podkreśla sam autor - "wstępem do etnologii szwedzkiej" (Kopczyński, 1987, s. 127). Jest to pieIWsza publikacja dotycząca kultury ludowej Szwecji (Berg, 1933, s. 45). W 1869 roku G.O. HyIten-Cavallius przesłał A. Hazeliusowi list, w którym zaznaczył, że "publikacja ma rozbudzić zainteresowania nad ludowością w południowej Szwecji" (Berg, 1933, s. 46). G.O. Hylten-Cavallius zdawał sobie sprawę z postępujących, szybkich zmian zachodzących na wsi szwedzkiej, związanych z procesem industrializacji obszarów wiejskich. Zmiany te dostrzegał także A. Hazelius, który podczas swojej podróży po wioskach Dalamy dokonuje pieIWszych zakupów. Są to elementy kobiecego stroju ludowego. PieIWszym obiektem muzealnym wpisanym do księgi inwentarzowej Nordiska museet w Sztokholmie, figurującym pod datą 29 lipca 1872 roku, jest spódnica wełniana. Oryginalny zapis: "l. Wełniana spódnica z parafii Stora Tuna w Dalamie. CzeIWona, w zielone paski, piękna, tkana domowym sposobem. Zakupiona w parafii Stora Tuna przez doktora A. Hazeliusa" (Harnmarlund-Larsson, 1998, s. 182). A. Hazelius szczególnie często i chętnie przebywał w Dalamie, gdzie jak wspominał po latach - "przewędrowałem przez każdą parafię, tam nauczyłem się kochać i rozumieć temperament i proste zwyczaje u zdrowych jak rydze wieśniaków, których od tego czasu zaliczam do swoich jakże wiernych przyjaciół" (Bergman, 1999, s. 11). 3. Artur Hazelius w Sztokholmie twórca Nordiska museet i Skansenu W grudniu 1872 roku A. Hazelius zredagował zasady pozyskiwania zbiorów i ich opracowywania, które opublikował w krótkiej pracy pod tytułem - �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 71 Nagra anvissningar vid samlandet aj Jolkdragter och bohag m.m. ("Kilka wskazówek przy gromadzeniu strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego i innych") ( Hazelius, 1873, s. 3-8; Jansson, 1983, s. 7). Ta niewielka i zapomniana dzisiaj publikacja określa postawt( A. Hazeliusa wobec prac związanych z pozyskiwaniem obiektów do kolekcji muzealnej, którą tworzył. Przypomina ona fonnt( kwestionariusza do gromadzenia obiektów w terenie (tekst tej publikacji tłumaczonej z jt(zyka szwedzkiego zawarty jest w Aneksie). A. Hazelius wystt(puje tutaj jako przyszły twórca i organizator pierwszego swojego muzeum - Skandinavisk-etnografiska samlingen (Skandynawska Kolekcja Etnograficzna) w Sztokholmie przy Drottninggatan (fot. 3). Muzeum to zostało otwarte 23 października 1873 roku. A. Hazelius jawi sit( nam jako publicysta, żywo zainteresowany muzealnictwem i tworzeniem kolekcji o muzealnej wartości. Zdawał, sobie sprawt( z konieczności inwentaryzowania pozyskiwanych w terenie obiektów. W listopadzie 1872 roku kontaktuje sit( ze szwedzkimi archeologami H. Hildebrandem i O. Monteliusem w celu opracowania kwestionariusza pomocnego w opisie zabytków i zbiorów. Sam -jak wiadomo - filolog z wykształcenia pozyskał dla swoich muzealnych zainteresowań i ambicji grupt( współpracowników, także osób, które nie miały doświadczenia w muzealnictwie (Berg, 1972, Fot. 3. Budynek muzeum Skandinavisk-etnografiska samlingen założonego przez A. Hazeliusa w Sztokholmie w 1873 roku. Od 1880 roku muzeum nosiło nazwę Nordiska museet. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. �72 Waldemar Kopczyński s. 34). Wśród nich do najwybitniejszych postaci należeli R. Almstrom, R. Bergstrom, R. Cederstrom, A. Bondeson, N.G. Djurklou, P.A. Godecke, G. Retzius, A. Strindberg czy K.B. Wiklund. Jego oddanym i długoletnim współpracownikiem był smalandczyk P.G. Wistrand (1852-1912). To właśnie on stanie się aktywnym badaczem terenowym i pierwszym wykształconym w dziedzinie muzealnictwa pracownikiem. P.G. Wistrand był - jak pisał o nim G. Berg - "dobrym rysownikiem, a jego liczne, bogate w detale rysunki, między innymi wnętrza chat, są nieocenionym źródłem wiedzy o życiu społeczności wiejskiej, szczególnie w miejscowościach położonych na wyżynie smalandzkiej" (1972, s. 35). "Wskazówki" napisane przez A. Hazeliusa przeznaczone były dla wszystkich zainteresowanych zbieraniem obiektów etnograficznych w terenie. Czytając je dzisiaj, należy pamiętać i zdawać sobie sprawę, że były one kumulacją przemyśleń człowieka wykształconego w duchu i szacunku do rodzimej tradycji. A. Hazelius, udzielając "wskazówek", zwraca jednocześnie uwagę na rozwój zainteresowań sztuką ludową, która od tej pory traktowana będzie jako integralna część dziedzictwa narodowego i wystawiana w salach wystawowych. Otwierając oficjalnie w 1873 roku swoje muzeum Skandinavisk-etnografiska samiingen, A. Hazelius chciał przede wszystkim ukazać bogactwo i zróżnicowanie regionalne szwedzkiego stroju ludowego. W jego zamyśle miało to być muzeum stroju ludowego z wykorzystaniem manekinów. Postacie ludzkie naturalnej wielkości, ubrane w stroje i przedstawione we własnym środowisku, wzbudziły u zwiedzających żywe zainteresowanie. A. Hazelius odniósł sukces nie tylko w Sztokholmie, ale w całej Europie. Dzięki jego prezentacjom rodzima kultura ludowa została doceniona (Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45) i wzbudziła żywe zainteresowanie w mieszczańskim Sztokholmie. W 1874 roku A. Hazelius otwiera w Sztokholmie nowe wystawy ilustrujące między innymi kulturę lapońską ze słynną sceną pt. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" (fot. 4), stanowiącą naturalistyczne przedstawienie wędrujących Lapończyków z wykorzystaniem manekinów wykonanych przez artystę-rzeźbiarza c.A. Sodermana, z którym już dwa lata wcześniej chętnie współpracował (Bjorkroth, 2000, s. 162) oraz na podstawie dokumentacji fotograficznej C.Ch. von Diiben. Ciekawie przedstawiają się zaprezentowane równolegle wnętrza chat i postacie w strojach ludowych z prowincji Hiilsingland z panoramą górskiego krajobrazu i architektury w tle. A. Hazelius już wtedy doskonale rozumie potrzebę dalszego zbierania, powiększania, naukowego opracowywania zbiorów etnograficznych i eksponowania zgromadzonych muzealiów. Diorama, czyli przestrzenny pokaz z wykorzystaniem tworzywa plastycznego, do dnia dzisiejszego stanowi przykład wzorcowego rozwiązania ekspozycji muzealnej. W 1874 roku A. Hazeliusa dotyka osobista tragedia. Po przebytym porodzie i urodzeniu syna Gunnara umiera jego żona, która do chwili śmierci po- �Altur Immanuel Hazelius (1833~1901) 73 ...•.. Fol. 4. Diorama weJług A. Hazeliusa pl. "Jesienna wędrówka w Lule Lappmark" zaprezentowana w Skandinavisk-etnografiska sam lin gen w Sztokhomie w 1875 roku. Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. zostawała jego najbliższym i najwiemiejszym przyjacielem. A. Hazelius pozostał sam ze swoim małym synem i wielkimi ideami na przyszłość. Później motyw osobistego dramatu z powodu utraty kogoś bliskiego powróci w dioramie przedstawiającej opłakiwanie zmarłego dziecka w chłopskiej rodzinie z Dalarny. Będzie to miało miejsce na Światowej Wystawie w Paryżu (Exposition Universelle) w 1878 roku, na której A. Hazelius był komisarzem szwedzkiej części ekspozycji. Motyw dramatu rodzinnego, jakim jest śmierć dziecka, A. Hazelius zaczerpnął z obrazu A. Lindegren Lillans sista badd. Ta wystawa była najbardziej popularna pośród zwiedzających szwedzką część ekspozycji. W Paryżu A. Hazelius użył tej samej fonny wizualnej co w swoim sztokholmskim muzeum. Stworzył swoisty teatr w muzeum. Jego prezentacje, uformowane w postaci pomieszczenia pozbawionego jednej ściany, sprawiały wrażenie, że widz, stojąc bezpośrednio przed przedstawioną sceną, staje się jej uczestnikiem. W jego tak zwanych "żyjących obrazach" (szw./evande bi/der) ukazana jest krótka historia opisująca konkretną, życiową sytuacj ę (śmierć, wędrówkę, rozstanie). Figury zaprojektowane i wykonane przez rzeźbiarza A. Sodennana, w teatralnej inscenizacji A. Hazeliusa ożywały, a widz przez chwilę uczestniczył w przedstawieniu. W Paryżu A. Hazelius odniósł ogromny sukces wystawienniczy i zyskał popularność w całym ówczesnym świecie muzealnym. Zebrał doskonałe recenzje prasowe, a prasa odgrywała w jego życiu ogromną rolę (Nystrom, 1998, s. 71). �Waldemar Kopczyński 74 W 1880 roku Skandinavisk~tnografiska samlingen zmienia nazwę na Nordiska museet (Muzeum Nordyckie). W omawianym okresie powstaje słynne hazeliusowskie logo muzeum z inskrypcją - "Kann dig sjalv" ("Poznaj samego siebie") z charakterystycznym obrazem kamienia runicznego i promienistej gwiazdy. Hazelius dostrzegał już wtedy potrzebę wybudowania nowego, dużego i nowoczesnego budynku muzealnego, stąd cztery lata później, w roku 1884, nabywa na Djurgarden teren pod budowę gmachu muzeum. Rozpisuje konkurs architektoniczny na wykonanie projektu budynku Nordiska museet, który zrealizowany zostanie według pracy LO. Clasona (1856-1930), ale przy jednoczesnych sugestiach samego A. Hazeliusa, który chciał stworzyć budowlę ściśle nawiązującą do renesansu duńskiego. Djurgardenjako dzielnica Sztokholmu zmieniała swoje oblicze. W tym czasie A. Hazelius zasłynął jako "największy jałmużnik Szwecji". Określenie to odnosiło się do metody pozyskiwania pieniędzy na rozwój muzeum i kolekcji muzealnych. Całkowicie oddany swojej idei, pozyskiwał pieniądze od przyjaciół i znajomych. Organizował loterie, z których całkowity dochód przeznaczał na materiały budowlane i pensje dla robotników budujących Nordiska museet i Skansen. Jego ofiarność i zaangażowanie zyskały wśród całego społeczeństwa szwedzkiego olbrzymią przychylność, co pozwoliło na realizację jego projektów (Bergman, 1999, s. 25; Lewin, Millrath, 1933, s. 34). Doskonałą ilustracją jego działalności i poświęcenia jest obraz namalowany przez F. von Dardel w roku 1896 (w zbiorach Nationalmuseum w Sztokholmie), przedstawiający siedzącego A. Hazeliusa z wyciągniętą ręką, w której trzyma kapelusz na pieniądze, w drugiej ręce ma kartkę papieru z wypisanymi darami finansowymi. Budowę Nordiska museet rozpoczęto symbolicznym wejściem na plac budowy 24 października 1888 roku, a uroczyste otwarcie gmachu nastąpiło po śmierci A. Hazeliusa, 8 czerwca 1907 roku. Dzisiejszy monumentalny gmach Nordiska museet fascynuje nie tylko odwiedzających muzeum turystów, ale także historyków architektury i urbanistów. Prowadząc bardzo aktywny tryb życia, A. Hazelius opracował w 1889 roku tzw. prywatny porządek dnia. Zapoznajmy się z nim (Book, 1923, s. 374): Pobudka Śniadanie Czas poza domem Pobyt w Muzeum Obiad Odpoczynek Odwiedziny, spacer i praca Powrót do domu Spanie - 830 103o 11_1330 133°-16 16-17 17-1830 183°-2330 233°-24 2430. �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 75 Zapis tego planu sporządzony przez A. Hazeliusa w rzeczywistości przetrwał tylko na kartce papieru, ale faktem jest, że był człowiekiem całkowicie oddanym swojej pracy muzealnej (Lewin, Millrath, 1933, s. 28). W latach 80. A. Hazelius odbywa wiele podróży po krajach europejskich (Niemcy, Dania, Norwegia, Austria, Francja), zwiedzając tamtejsze placówki muzealne i naukowe. Nawiązuje kontakty, poszerzając tym samym wiedzę wśród obcokrajowców o Nordiska museet w Sztokholmie. Współpraca z zagranicznymi partnerami była dla niego zawsze bardzo ważna (Stavenow-Hidemark, 1998, s. 89). W 1898 roku A. Hazelius utrzymywał kontakty ze 185 muzeami i stowarzyszeniami naukowymi w różnych krajach europejskich (Bergman, 1999, s. 26), wśród których warto wymienić Akademię Umiejętności w Krakowie, naczelną polską instytucję naukową w okresie zaborów. Jednocześnie dojrzewa u niego myśl pokazania architektury i kultury wiejskiej na otwartej przestrzeni. Po doświadczeniach zdobytych na organizowanych wystawach było to rzeczą naturalną. A. Hazeliusa zainteresował przykład Bygdoey w Norwegii, gdzie w 1881 roku przeniesiono kilka zabytkowych obiektów z wyposażeniem (Stoklund, 2001, s. 11). Ważne dla jego koncepcji były badania E. Sundt, które dotyczyły stanu zachowania dawnej architektury norweskiej. Także w Szwecji, w południowej prowincji Skfme, G. Karlin realizował plany związane z powołaniem muzeum Kulturen w Lund. Pierwszym krokiem do stworzenia muzeum na otwartym powietrzu był moment, kiedy hrabia W. von Hallwyll zakupił w 1890 roku sąsiadujący ze wzgórzem Skansen teren Framniis z przeznaczeniem dla Nordiska museet i kolejną ekspozycję o dawnym Sztokholmie i sztuce eskimoskiej. Rok później A. Hazelius planuje zakup części terenu położonego na wzgórzu Skansen, tzw. Gvre Skansen (Górny Skansen), gdzie rozpoczął swoją działalność. Znamienne są słowa zapamiętane przez jednego z pracowników A. Hazeliusa. Holmstrom, bo tak nazywał się ów pracownik, zapisał w swoim pamiętniku wypowiedź A. Hazeliusa - "Pewnego razu, kiedy szedłem z doktorem do Framniis, popatrzył na wzgórze Skansenu i powiedział: chętnie zjadłbym ten Skansen. I cóż, pewnego dnia otrzymał go, a ja wraz z nim poszedłem tam. Szedłem przed nim, torując mu drogę w głębokim śniegu. Wtedy odezwał się do mnie: «Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollniis»" (Book, 1923, s. 346). Z tego okresu zachowała się ciekawa korespondencja pomiędzy Hazeliusem i artystą baronem T. Cederstromem, który przebywał w Monachium i żywo interesował się ideą powstawania Skansenu. A. Hazelius pisał do niego i powoływał się na znajomość z baronem w celu pozyskania wsparcia finansowego. Listy te ukazują głęboką troskę i zarazem obawy o powstawanie Skansenu. W liście z 16 stycznia 1891 roku A. Haze1ius pisał: "Tylko jedna osoba w całym Królestwie Szwecji, którą nie prosiłem, wysłała wkład pieniężny. To był Żyd ... Musimy mieć Skansen. Prawdziwe miasto starych budowli �76 Waldemar Kopczyński powinno powstać na tej cudownie usytuowanej parceli" (Book, 1923, s. 359). W innym liście do T. Cederstroma, datowanym na 1 kwietnia 1891 roku, A. Haze1ius napisał - "Dziękuję, dziękuję za Twoje szlachetne słowa, że mogę używać Twojego nazwiska, jeśli zaistnieje taka potrzeba" (Book, 1923, s. 362). W liście z 11 czerwca 1891 roku A. Hazelius napisał - "Skansen jest i będzie według mojego rozeznania mistrzowskim pociągnięciem, codziennie dostarcza mi przyjemności. Okropni ci sztokholmczycy" (Book, 1923, s. 362). Poprzez stworzenie Skansenu A. Hazelius osiągnął to, co było niemożliwe w salach muzealnych, stworzył nową formę przestrzeni, gdzie angażowano żywych statystów, ubranych w regionalne stroje. To była żywa prezentacja narodowej kultury i ekosystemu poszczególnych części Szwecji (Bjorkroth, 2000, s. 151; Bringeus, 1972, s. 20; Stavenow-Hidemark, 1991, s. 45). Skansen w zamyśle A. Hazeliusa ukazywać miał różnice w budownictwie regionalnym i wpływ, jaki miała ekologia na system kulturowy (Rosen, 1999, s. 172). Co więcej, Skansen pokazuje też, jak kiedyś wyglądał Sztokholm, jego przyroda i okolice. Słusznie twierdzi O. Werterberg, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (Wetterberg, 1991, s. 102). Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę, że zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym. Ta część, którą A. Hazelius uroczyście otworzył 11 października 1891 roku, tzw. Ovre Skansen, stanowiła niejako wstęp do dalszych starań o sąsiednie parcele, które zakupuje kolejno w następnych latach: Bredablicksomradet w 1892 roku, Nedre Skansen W 1896 roku, teren pomiędzy Nedre Skansen a Sevillaornraclet w 1897 roku, Sevillaornradet W 1898 roku, Tivoliornradet w 190 l roku. Dostrzegamy tutaj konsekwentne działania twórcy Skansenu. W Ovre Skansen A. Hazelius zaprezentował publiczności m.in. chałupę wiejską z Ostnor z parafii Mora w Dalarnie (fot. 5) oraz obóz lapoński z mieszkającą w nim rodziną lapońską. Ovre Skansen zakupił A. Hazelius za kwotę 25.000 koron. Już wtedy A. Hazelius zdawał sobie sprawę ze swojego osiągnięcia. Pisze w jednym z listów z 6 stycznia 1892 roku - "Skansen będzie kopalnią złota" (Book, 1923, s. 364). W innym liście wyznaje - "Skansen będzie ekonomiczną podporą Nordiska museet". I rzeczywiście tak było do 1963 roku, kiedy Skansen i Nordiska museet stały się niezależnymi instytucjami muzealnymi. Budowa Nordiska museet i prace związane z rozwojem sąsiadującego Skansenu były jedną z przyczyn, że jesienią 1892 roku A. Hazelius przenosi się na stałe na Djurgarden. Zamieszkuje w Skansenie w tzw. Gula Huset, gdzie tworzy nowe plany dla rozwoju założonych przez siebie muzeów. Tu był szczęśliwy, "był władcą Skansenu, królem w swoim królestwie" (Book, 1923, s. 371). Jego ideą było nie tylko przenoszenie obiektów, ale "pokazanie Szwecji w miniaturze" (Berg, 1933, s. 105) z budynkami, roślinnością i światem zwierząt. Dla A. Hazeliusa Skansen miał znaczenie narodowo-patriotyczne, społeczne i pedagogiczne (Berg, 1933, s. 106). Dzisiaj Skansen jest ponadto "mię- �Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) 77 Fot. 5. Pierwszy obiekt zaprezentowany przez A. Hazeliusa podczas otwarcia Skansenu w 1891 roku. Chałupa z Oslnor w parafii Mora (Dalarna). Ze zbiorów Nordiska museet w Sztokholmie. dzynarodowym pojęciem" (Rosen, 1999,s. 157),zastrzeżonym szwedzkim znakiem firmowym najwyższejjakości. W 1972 roku szwedzki etnograf reprezentujący akademicki ośrodek w południowej Szwecji, prof. N.-A. Bringeus z uniwersytetu w Lund, publikuje doskonały artykuł Artur Hazelius och Nordiska museet. Artykuł staje się współczesnym, nowoczesnym portretem A. Hazeliusa, w którym twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie charakteryzowany jest jako "patriota, pedagog, pragmatyk i publicysta" (Bringeus, 1972, s. 7). K.G. Englund w swoich wspomnieniach o Djurgarden słusznie zauważył, że "to był błogosławiony dzień, kiedy doktor Artur Hazelius przybył, aby postawić tutaj swoje kroki i uzmysłowił sobie, że miejsce jest odpowiednie dla jego marzeń o dużym muzeum na wolnym powietrzu" (Englund, 1938, s. 183). A. Hazelius powołując do życia Nordiska museet i Skansen, stworzył "szwedzki styl" w muzealnictwie. Dzisiejszy Sztokholm wiele mu zawdzięcza. Miasto stało się bardzo ważnym i prężnym ośrodkiem muzealnym w Europie. Popularność instytucji stworzonych przez A. Hazeliusa i ich działalność naukowo-badawcza i wystawiennicza doceniana jest przez badaczy i zwiedzających. To tutaj młode pokolenia Szwedów odbierają pierwsze lekcje z przeszłości swojego kraju. Tej idei był wiemy A. Hazelius. �Waldemar Kopczyński 78 W 2001 roku minęła setna rocznica śmierci A. Hazeliusa. Zmarł 27 maja 1901 roku w Skansenie, gdzie do końca swoich dni mieszkał i pracował. Tam też został pochowany. Wraz z jego śmiercią skończył się okres szwedzkiego romantyzmu narodowego i tworzenia podstaw instytucjonalnych w szwedzkim muzealnictwie etnograficznym. ANEKS Kilka wskazówek w sprawie gromadzenia strojów ludowych, przedmiotów gospodarstwa domowego itp. (Hazelius, 1873, s. 3-8). 1. Gromadzenie strojów ludowych Aby móc zdobyć obszerną kolekcjęjak najbardziej kompletnych i charakterystycznych strojów ludowych, wymaga się: l. Aby każdy pozyskany strój - zarówno kobiecy, jak i męski - był strojem całkowicie kompletnym, a więc składał się z wszystkich elementów nakrycia głowy (wałki do włosów, wstążki, czapki, koronki - a to zarówno dla mężatek, jak i dla panien, dla panny młodej i druhen, o ile używają różnego rodzaju ozdób na głowę), bielizny, halek, pończoch, butów i okryć wierzchnich, również szalików, chustek do nosa, rękawiczek, rękawic z jednym palcem, tasiemek, pasków, torebek, pasów męskich, klamer łańcuszków, pierścionków, lasek, biżuterii i ozdób różnego rodzaju, o ile należą one do dawnego stroju; 2. Aby każda część garderoby była, o ile to możliwe, całkowicie pozbawiona usterek i wyglądała na zupełnie nową; 3. Aby w przypadku, gdy nie uda się otrzymać niektórych nowych lub będących w bardzo dobrym stanie części garderoby, np. spodni do kolan i obuwia, to należy - o ile to tylko możliwe - zamówić je u kogoś w parafii, kto najwierniej je skopiuje, bazując na najstarszych wzorach dostępnych na terenie tejże parafii; 4. Jeżeli w tej samej parafii wystąpi wiele rodzajów strojów ludowych, to należy w pierwszej kolejności pozyskać ten strój męski lub kobiecy, który jest najbardziej charakterystyczny, przy czym z reguły powinien to być strój noszony pod<:;zasuroczystości, ale - jeśli warunki na to pozwolą - również wszystkie pozostałe; �Artur Immanuel Hazelius (l833~ 190 I) 79 5. Aby stroje przeznaczone były dla mężczyzn i kobiet normalnego wzrostu, ale żeby nabywać stroje dziecięce w przypadku, gdy będą one miały inny krój i kolor niż stroje dorosłych. Aby móc z kolei zdobyć jedynie kolekcję starszych bądź nowszych części stroju, wymaga się: 6. Aby zabezpieczyć fragmenty strojów, przy czym powinny być one zachowane w możliwie jak najlepszym stanie. 2. Zbieranie przedmiotów gospodarstwa domowego itp. W odniesieniu do powyższego wymaga się: 7. Aby pozyskiwać sprzęt domowy i inne rzeczy mające dawny lub osobliwy kształt jak kufry, skrzynie, pudełka, różnego rodzaju misy, dzbanki, półmiski. drewniane talerze, łyżki, noże, stare naczynia gliniane i cynowe, rogi do picia, kufle z pokrywą, kielichy, drewniany sprzęt do przędzenia i tkania, sztance do znakowania chleba, prasy do wyciskania sera, młynki do przypraw, deski do wałkowania ciasta, zakończenia rzemieni, okucia kowalskie, stare zamki, miary łokcia i bezmiany, dalej wici, wiejskie skrzynie, wiejskie bębny, kloce do obróbki skóry, kalendarze runiczne ryte w drewnie, starą broń wykonaną z kamienia, drewna lub żelaza, instrumenty jak rogi i rogi myśliwskie, fujarki, harfy, różnego kształtu, tkaniny i hafty, stare obrazy i wersy z życzeniami oraz wiele podobnych im rzeczy*. 8. Aby w przypadku niezwykłych i otrzymanych za niską cenę przedmiotów podobnego rodzaju nabyć większą liczbę ich egzemplarzy, które mogą pochodzić nawet z tej samej parafii; dotyczy to szczególnie przedmiotów ze śladami roboty snycerskiej (w drewnie), z malowidłami lub napisami; 9. Aby w przypadku natrafienia na nadzwyczaj godne uwagi przedmioty gospodarstwa domowego, wymagające dużej powierzchni, jak łóżka, szafy, stoły, krzesła itd. a także narzędzia rolnicze itp., zawiadomić niżej podpisanego o ich stanie i cenie za nie oferowanej. 3. Ponadto wymaga się: 10. Aby cena zakupu była tak niska, jak to tylko możliwe, lecz jednak żeby zawsze raczej zapłacić trochę więcej za dobry egzemplarz niż wziąć gorszy, ale tańszy; * W różnych rejonach występują często bardzo różne przedmioty gospodarstwa których naturalnie nie da się tutaj wyliczyć. domowego, �Waldemar Kopczyński 80 11. Aby każda zdobyta rzecz została natychmiast zaopatrzona w numer, który należy do niej przyczepić i jednocześnie w notatkę, w jakiej parafii i wsi została znaleziona, łącznie z podaniem imienia i nazwiska właściciela, tudzież - jeśli chodzi o element garderoby - do jakiego stroju należy; 12. Aby - jeśli przedmiot jest nadzwyczaj osobliwy (jakiś niezwykły pierścionek, korona panny młodej lub podobne) - przytoczyć jego historię, o ile można się o niej czegoś dowiedzieć, np. o rodzie/rodzinie, w której dany przedmiot podlegał dziedziczeniu, oraz na temat innych wydarzeń z nim związanych, mogących mieć jakieś znaczenie; 13. Aby zdobyć parę/otografii twarzy charakterystycznych dla mieszkańców parafii lub danego regionu (zarówno mężczyzn, jak i kobiet oraz dzieci) wraz z podaniem imienia i nazwiska danej osoby, jej miejsca zamieszkania i wieku w chwili wykonania zdjęcia; 14. Aby zaraz po zebraniu tych przedmiotów przesłać je niżej podpisanemu pierwszym solidnym i tanim środkiem transportu, z podaniem informacji na temat kosztu; 15. Aby uzyskać informacje: czy w danej miejscowości używa się wiele różnych strojów, np. różnych strojów świątecznych, z okazji chrzcin, żałobnych itd. oraz jak wielu i w jakich okolicznościach noszonych; czy nabyte ubrania są jeszcze bardzo powszechne, czy rzadziej i czy całkowicie wyszły z użycia, a jeżeli tak, to kiedy ostatnio - o ile to wiadomo - były noszone; o zastosowaniu oryginalnych przedmiotów gospodarstwa domowego i zwyczajach z nimi związanych; o nazwach zebranych przedmiotów używanych na terenie danych miejscowości; o ważniejszych zawodach i zajęciach mieszkańców parafii, jak również o ich usposobieniu (co ma stanowić wskazówkę dla artysty przy przygotowaniu do zdjęć). Dr Artur Hazelius Adres: Sztokholm, Kammakaregatan 37 BIBLIOGRAFIA Almquist V. 1903 Artur Hazelius, "Fataburen" 1901, z. 1. Baehrentz N.A. 1980 Baken om Skansen, Stockholm. Barucki T. 1989 Architektura Szwecji, Warszawa. �Artur Immanuel Hazelius (1833-190 l ) 81 Berg G. 1933 1972 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. Nordiska museet somforsknings och bildningsanstalt, "Fataburen". Bergman L 1999 Artur Hazelius. Nordiska museets och Skansens skapare, Stockholm. Bjorkroth M. 2000 Hembygd i samtid ochframtid 1890-1930. En museologisk studie av studie av att bevara och jOrnya, Umea. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen". Bujak A. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), Kraków. 1975 Book F. 1923 Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. Czajkowski 1. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok. Drzewiecka-Banaszak A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63. Englund K.G. 1938 Mina Djurgardsminnen, Uppsala. Eriksson E. 1998 Internationella impulser och nationell tradition. 1900-1915, w: 1900talets svenska arkitektur. Att bygga ett land, Boras. Gólski A. 1972 Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań. Hammarlund-Larsson C. 1998 Samlingarna och samIandet, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Hazelius A. 1873 Nagra anvisningar vid samlandet af folkdragter och bohag m. m., w: Skandinavisk - etnografisk samling i huvudstad, Stockholm. Holmgren A.M. 1928 Artur Hazelius - Nordiska museets skapare, Stockholm. Jansson S. O. 1983 Nordiska museets principer jOrjOremll1sinsamling genom 100 ar, "Fataburen". Kopczyński W 1987 Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925, "Lud", t. 71. Rec. pracy l. Bergman, Artur Hazelius - Nordiska museets och Skansens skapare, "Materiały Zachodnio pomorskie", t. XLV. 2001 Artur Hazelius (1833/1901) och Halsingiand. Den polska etnologens syn, "Hiilsinge mnor. En Hembygdsbok". Lewin W, Millrath S. 1933 Fran Artur Hazelius dagar, "Fataburen". Nystrom B. 1999 Nordiska museet. Sveriges Museum for kulturhistoria, Stockholm. 1998 Att gora detjOrjlutna levande, w: Nordiska museet under 125 ar, Stockholm. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. 2000 �Waldemar Kopczyński 82 Rosen B. 1999 Skansen under 1997, "Fataburen". Stavenow-Hidemark E. 1991 Hur svenskt var det svenska, "Fataburen". 1998 Museibygget, w: Nordiska museet under 125 Stockholm. Stoklund B. 2001 Ideen om ettfrilufismuseum. Frilufismuseet, "Kulturen", En arsbok till med1emmarna av Kulturhistoriska fóreningen fór s6dra Sverige. Tretet B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. T. Dobrowolski, S. Komornicki, Kraków. Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich, "Lud" t. 41, z. 2. ar, ŹRÓDŁA ARCHIWALNE Nordiska museets Arkiv (Haze1iusarkivet) w Sztokholmie. Waldemar Kopczyński ARTUR IMMANUEL HAZELIUS (1833-1901) - THE FOUNDER OF NORDISKA MUSEET AND AN OPEN-AIR MUSEUM IN STOCKHOLM. FORMATION OF INSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF SWEDISH MUSEOLOGY IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY (Summary) The article discusses the work of A. Hazelius (1833-190 l), the founder of Nordiska Museet and an open-air museum in Stockholm. A. Hazelius' contribution to the saving ofSweden's cultural heritage has been discussed. A. Hazelius was aware ofthe educational importance of museum exhibits, understood the need of collecting and documenting ethnographic collections and presenting historical artefacts. Diorama, i.e. a mode of scenic representation of a picture (or series of pictures) seen from a distance through a large opening, used and promoted by A. Hazelius in his Skandinavisk-etnografiska samIingen (Nordiska museet since 1880) in Stockholm in 1987, has been an example of a model museum exhibition until today. The article points out to the fact that the institutions established by A. Hazelius became a symbol ofthe Swedish museology and that the exhibitions presented in the museum created a new form of space at those times. Owing to A. Hazelius Stockholm has become a very important place in European museology. A. Hazelius is little known in Polish literature on museology and ethnography. The article emphasizes that despite the time that has passed since A. Hazelius' achievements, reliable scholarly information on him is still lacking. This publication aims to fill this gap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e39eea1da2ff860ffe7fc832c9b2839.pdf 4ae7b1be772fd1790e6ec0be26efe13c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1145 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.259-294 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L ISSN 0071-1861 RENATA HRYN K A T A L O G WYSTAWOWY FORMĄ POPULARYZACJI WIEDZY O CYGA­ N A C H : R ü d i g e r V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Ver­ folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Roman­ tisierung und Verfolgung •— Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgi­ schen Museums für Völkerkunde, F r a n k f u r t / M 1983, ss. 351. We w r z e ś n i u 1983 r. w h a m b u r s k i m Museum für V ö l k e r k u n d e została otwarta wystawa p o ś w i ę c o n a Cyganom — „ Z i g e u n e r zwischen Romantisierung und V e r f o l ­ gung — Roma, Sinti, Manusch, Calé i n Europa" („Cyganie p o m i ę d z y r o m a n t y c z n ą wizją a p r z e ś l a d o w a n i e m — Roma, Sinti, Manusze, C a l é w Europie"). Pod nieco zmienionym t y t u ł e m , k ł a d ą c y m nacisk na fakt p r z e ś l a d o w a ń , u k a z a ł się jeszcze przed otwarciem w y s t a w y jej katalog opracowany przez R ü d i g e r a Vossena przy w s p ó ł u d z i a l e Wolfa Dietricha, Michaela Fabera, Michaela Petersa, A p a r n y Rao i K a r l i Vossen. Został on w y d a n y w formie historyczno-etnograficznej monografii europejskich C y g a n ó w , a nie jako album, i choćby już z tego w z g l ę d u w a r t jest zainteresowania. Część historyczna obejmuje okres od przybycia C y g a n ó w do Europy aż do cza­ s ó w nam w s p ó ł c z e s n y c h . Autorzy katalogu d a t u j ą moment pojawienia się C y g a n ó w na naszym kontynencie na w i e k X V . B y ć m o ż e przesunięcie w czasie, jakiego do­ k o n u j ą w stosunku do chronologii podawanej przez innych a u t o r ó w *, w y n i k ł o z fak­ t u , iż rzeczywiście „ m a s o w e " migracje c y g a ń s k i e to okres p r z e ł o m u X V i X V I w. Wcześniejsze w z m i a n k i o „ w ę d r u j ą c y c h czarnych ludziach" p o j a w i a j ą się już w w i e ­ k u X I V (Kreta — 1322, B a ł k a n y — 1378). O ile w Europie Wschodniej część grup c y g a ń s k i c h w y b r a ł a (czasem zmuszona do tego) osiadły t r y b życia, o tyle Europa Za­ chodnia po okresie tolerancji przyjęła wobec nich z d e c y d o w a n ą p o s t a w ę niechęci, co znalazło swój w y r a z w bardzo licznych ustawach a n t y c y g a ń s k i c h , np. w latach 15001800 w r ó ż n y c h p a ń s t w a c h ' niemieckich wydano ok. 148 e d y k t ó w n a k a z u j ą c y c h w y ­ mierzanie Cyganom schwytanym na danym terenie k a r y chłosty, karanie ś m i e r c i ą l u b wygnaniem z k r a j u . Ponadto zalecano tworzenie gett, a w krajach p o s i a d a j ą c y c h zamorskie kolonie przeprowadzanie deportacji. Nader w y m o w n y jest zapis w X V I I wiecznej niemieckiej kronice p o l o w a ń : „ustrzelono p i ę k n e g o jelenia, pięć saren, trzy spore o d y ń c e , dzisięć mniejszych dzików, d w ó c h C y g a n ó w , j e d n ą C y g a n k ę i jedno C y g a n i ą t k o " . Oczywiście p o m i ę d z y l i t e r ą prawa a życiem m o g ł y i z p e w n o ś c i ą z d a r z a ł y się rozbieżności — czasami nie w y k o n y w a n o skrupulatnie poleceń zawar­ tych w ustawach, ale zestawienie f a k t ó w podane przez R. Vossena nie pozwala 2 1 M . i n . w pracy M . G r o n f o r s a , Blood feuding among Finish Gypsies, Helsinki 1977. Za: L . M r ó z , Martyrologia Cyganów ( m a t e r i a ł y z sesji „ H i t l e r o w s k i e ludo­ b ó j s t w o w Polsce i Europie. 1939-1945" zorganizowanej przez G ł ó w n ą K o m i s j ę Ba­ dania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 14-17 kwietnia 1983 r.), s. 3. 2 �260 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA mieć zbyt w i e l u z ł u d z e ń ; np. r o k 1471 — Rada Miejska miasta Lucerny wydaje nakaz opuszczenia Szwajcarii przez C y g a n ó w ; r o k 1498 — Reichstag miasta F r e i burga stwierdza, iż na C y g a n ó w jako c z a r o w n i k ó w , roznosicieli zarazy i oszustów „zezwala się p o l o w a ć i zabijać w imieniu prawa"; r o k 1583 — Portugalia: k a r y więzienia, deportacje, niewolnicza praca na galerach; r o k 1560 — Ferdynand I , książę Rzeszy Niemieckiej, wydaje nader „ h u m a n i t a r n e " z a r z ą d z e n i e , aby zabijać t y l k o C y g a n ó w - m ę ż c z y z n , kobiety i dzieci c y g a ń s k i e m o g ą żyć; w i e k X V I - X V I I I przynosi masowe deportacje C y g a n ó w do A f r y k i , I n d i i , B r a z y l i i . N a j w i ę k s z e na­ silenie a n t y c y g a ń s k i c h d z i a ł a ń legislacyjnych przypada na lata 1650-1750 (109 edyktów), kiedy to niepokoje m.in. w o j n y 30-letniej przyczyniły się do nadania Cyganom miana „szpiegów". Na Węgrzech, w okresie panowania cesarzowej M a r i i Teresy i Józefa I I , m i a ł a miejsce akcja „ c y w i l i z o w a n i a " C y g a n ó w , m.in. poprzez zakazy w ę d r o w a n i a , odbieranie dzieci rodzicom, zakazanie przebywania w pobliżu lasów, handlu k o ń m i , zakaz p o s ł u g i w a n i a się romanesz (językiem c y g a ń s k i m ) , noszenia s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , zawierania m a ł ż e ń s t w p o m i ę d z y Cyganami. Po ś m i e r c i Józefa I I z a r z ą d z e n i a te s t r a c i ł y moc o b o w i ą z u j ą c ą . W Polsce w y s i ł k i idące w k i e r u n k u re­ presyjnych d z i a ł a ń p r a w n y c h skierowanych przeciwko Cyganom zakończyły się nie­ powodzeniem z powodu „ p o p u l a r n o ś c i , j a k ą cieszyli się Cyganie u części polskiego s p o ł e c z e ń s t w a " . Jako s w o i s t ą c i e k a w o s t k ę dotyczącą tego problemu autorzy opraco­ wania p o d a j ą eksperyment p o d j ę t y w Rosji na p o c z ą t k u X I X w i e k u . B y ł n i m p r o ­ jekt utworzenia c y g a ń s k i e g o p a ń s t w a na terenie Besarabii. Poniósł on ostateczne fiasko w 1843 r. „Od momentu przejęcia w ł a d z y w Niemczech przez h i t l e r o w c ó w Cyganie, po­ dobnie j a k Żydzi, postawieni zostali poza nawias s p o ł e c z e ń s t w a i podlegali d y s k r y ­ minacji jako artfremdes Blut, obca krew, i jako obcy element stanowili jedynie problem, k t ó r y należy rozwiązać. Zajęli się t y m hitlerowcy tacy, j a k komendant Hans Globke od ustaw norymberskich, Rassenlehrer Hans Guenther, Robert K o e r ber i znawca spraw c y g a ń s k i c h profesor Robert Ritter. R S H A rozesłał organom K r i p o wytyczne odnośnie do stosowania ś r o d k ó w przymusu wobec C y g a n ó w o k r e ś ­ lanych jako «nieosoby», pod zarzutem naruszenia prawa, a nie ze w z g l ę d u na se­ g r e g a c j ę r a s o w ą . Uwięziono licznych C y g a n ó w , n i e k t ó r y c h j u ż na p o c z ą t k u r o k u 1936, obwinionych o uchylanie się od pracy i o prowadzenie aspołecznego t r y b u życia (arbeitsscheu und asozial), i w y w o ż o n o do R a v e n s b r ü c k i Dachau. C y g a n ó w ogłoszono Freiwild, to znaczy w y j ę t o spod ochrony prawnej, a ekster­ m i n a c j ę ich powierzono indywidualnej odpowiedzialności i swobodnej decyzji m i e j ­ scowych d o w ó d c ó w SS. Te p r a k t y k i administracyjne pociągnęły za sobą masowe egzekucje. P r z e p r o w a d z a ł y je plutony egzekucyjne SS. Zabrano się do przymusowego osiedlania C y g a n ó w ; wprowadzono zakaz poru­ szania się bez wiedzy w ł a d z , specjalne dowody tożsamości, o b o w i ą z e k wpisania się na listę i poddania p r z e s ł u c h a n i o m w nowo ustanowionym urzędzie Zigeunerdezernat, gdzie przy pomocy zawiłych k r y t e r i ó w rasowych «klasyfikowano» C y g a n ó w na czystych, mniej czystych i nieczystych" . Fale a r e s z t o w a ń objęły C y g a n ó w szczególnie w latach 1939, 1941 i 1943 na te­ renie Niemiec, A u s t r i i , Czechosłowacji, Polski, J u g o s ł a w i i , ZSRR, Holandii, Belgii, Norwegii, F r a n c j i , Węgier, B u ł g a r i i i Rumunii. Rok 1943 stanowi k u l m i n a c y j n y moment eksterminacji C y g a n ó w — w O ś w i ę c i m i u powstaje Zigeunerlager, w k t ó ­ r y m w k r ó t c e znalazło się 12 tys. osób z całej Europy (najliczniejszą g r u p ę stano­ w i l i Cyganie z Niemiec). 1 sierpnia 1944 r. Zigeunerlager został zlikwidowany — zaledwie k i l k a godzin zajęło Niemcom zagazowanie i spalenie ok. 4 tys. kobiet, mężczyzn i dzieci c y g a ń s k i c h . Odnaleziony rejestr obozu c y g a ń s k i e g o obejmuje ok. 21 tys. nazwisk. Czy są to wszystkie ofiary zbrodni — nie wiadomo. s 8 J. Y o o r s, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 20. �261 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Równocześnie, zgodnie z postulatem, iż t y l k o „eliminacja bez wahania tego chorego elementu populacji" może r o z w i ą z a ć problem cygański, na terenie całej okupowanej Europy t r w a ł y akcje wymierzone przeciwko Cyganom. Wielu z nich przyłączyło się do p a r t y z a n t k i . Do tej sfery ich działalności w w y j ą t k o w y spo­ sób odnoszą się słowa wypowiedziane przez jednego z b o h a t e r ó w książki J. Yoorsa: „ p e w n e g o dnia na p o w r ó t nauczysz się o t w i e r a ć zaciśniętą dłoń. Jedynie życie ma sens" . B r a k jest d o k ł a d n y c h danych co do liczby C y g a n ó w , k t ó r z y zginęli w czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j — r ó ż n e źródła p o d a j ą r ó ż n e wielkości — od 300 do 600 tys. Należy przy t y m p a m i ę t a ć , iż całość populacji c y g a ń s k i e j w przedwojennej Europie oceniano na niewiele ponad 1 m i l i o n . Wniosek jest prosty — wymordowano 1/3 C y g a n ó w żyjących na naszym kontynencie (Polska: przed w o j n ą 50 tys. C y g a n ó w •— wymordowano 35 tys.; A u s t r i a : ponad 11 tys. — zamordowano ok. 7 tys.; Niemcy: 20 tys. •— zamordowano 15 tys.; Holandia: 500 — zamordowano 500; J u g o s ł a w i a : 100 tys. zamordowano 90 tys.; L i t w a : 1000 — zamordowano 1000). Z a k o ń c z e n i e w o j n y niewiele zmieniło w sytuacji C y g a n ó w . Poszła w zapom­ nienie ich działalność w ruchu oporu, nie objęły ich ustawy odszkodowawcze dla ofiar I I I Rzeszy. Dopiero w r o k u 1953 przyznano i m prawo do częściowych od­ s z k o d o w a ń , ale wiele c y g a ń s k i c h w n i o s k ó w w tej sprawie zostało oddalonych z uza­ sadnieniem, iż restrykcje przeciwko Cyganom nie w y n i k a ł y z pobudek rasowych, lecz z powodu ich pasożytniczego t r y b u życia i n i e b e z p i e c z e ń s t w a szpiegostwa na rzecz nieprzyjaciela. Wreszcie w r o k u 1965 wydano n o w ą u s t a w ę o d s z k o d o w a w c z ą , w k t ó r e j zdecydowano, iż Cyganie nie m u s z ą p r z e d s t a w i a ć d o w o d ó w , że ich prze­ ś l a d o w a n i a w latach 1939-1945 m i a ł y podłoże rasowe. Wprawdzie wnioski o od­ szkodowanie dla rodzin c y g a ń s k i c h są nadal rozpatrywane, ale jest to nowa forma d y s k r y m i n a c j i i w wysokości, i w trybie przyznawania o d s z k o d o w a ń . Współczesność c y g a ń s k a jest k o n s e k w e n c j ą okresu wojny, k t ó r a w nader d o t k l i ­ w y sposób w p ł y n ę ł a na zanik ś w i a d o m o ś c i p r z y n a l e ż n o ś c i do ś w i a t a Rom (Cyga­ n ó w ) ; zostały rozbite tradycyjne s t r u k t u r y grupowe (wielka rodzina) i zaczęła fię „egzystencja na marginesie" — j u ż nie „swoi", ale jeszcze nie „obcy". Jak sugeruje R. Vossen obecnie zjawisko to w y s t ę p u j e w formie mniej r a ż ą c e j . Jako p r z y k ł a d podaje m ł o d y c h C y g a n ó w Sinti, u k t ó r y c h ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i grupowej jest w c h w i l i obecnej bardzo silna. Nie zmienia to jednak faktu, iż biologiczna, eko­ nomiczna i intelektualna egzystencja C y g a n ó w jest z a g r o ż o n a : s p o ł e c z e ń s t w o i n ­ dustrialne odrzuca i s t n i e j ą c y dawniej swoisty u k ł a d symbiozy „ludność osiadła — Cyganie", albowiem usługi, k t ó r e świadczyli ci ostatni (kotlarstwo, handel k o ń m i , w r ó ż e n i e ) , s ą p r z e ż y t k i e m . Na granicy m i n i m u m egzystencji d o ż y w a j ą swoich dni starzy Cyganie, k t ó r y c h rodziny zostały wymordowane w czasie wojny. B r a k jest tego zabezpieczenia, k t ó r e s t a n o w i ł autorytet ludzi starych w grupie Rom. Do tego dochodzi problem analfabetyzmu, d y s k r y m i n a c j i (chociażby w postaci szyldów „ C y g a n o m i w ł ó c z ę g o m w s t ę p wzbroniony"), przestępczości (zasada „ o d p o w i e d z i a l ­ ności zbiorowej" — Cyganie t r a k t o w a n i jako grupa, a nie jako jednostki dokonu­ jące p r z e s t ę p s t w ) . Okres powojenny to r ó w n i e ż p r ó b y tworzenia c y g a ń s k i c h organizacji. Ta pro­ blematyka jest w Polsce m a ł o znana, dlatego też sądzę, iż informacje zawarte w k a ­ talogu w y s t a w y są dla nas bardzo cenne ze w z g l ę d ó w poznawczych. Do c h w i l i obecnej o d b y ł y się trzy ś w i a t o w e kongresy C y g a n ó w (Romano K o n greso) w Londynie, Genewie i Getyndze. Sądzę, iż w a r t o przytoczyć słowa dr. J a r a Cibuli, p r z e w o d n i c z ą c e g o prezydium I I Romano Kongreso: 4 5 8 4 6 6 Opisowi tej działalności p o ś w i ę c o n a jest cytowana praca Yoorsa. Y o o r s, op. cit., s. 200. D. K e n r i c k. Odszkodowania dla Cyganów ( m a t e r i a ł y z w / w sesji). �262 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA „ J e s t e m lekarzem Cyganem (Rom). Pomagam ludziom — biednym, bogatym, b i a ł y m i czarnym. Nie robię żadnej różnicy, k a ż d e m u daję lekarstwa, m o j ą w i e d z ę , moje serce. M ó j ukochany, biedny ojciec jest j u ż stary, żyje w Czechosłowacji i j e ­ szcze do tej pory gra na skrzypcach. Nie umie czytać ani pisać, ale pomaga ludziom s w o j ą g r ą na skrzypcach. W domu, kiedy b y ł e m m a ł y m dzieckiem, m ó w i o n o m i często: «Moje dziecko, t y p o w i n i e n e ś b y ć szczęśliwszy, aniżeli my, tobie musi się lepiej powieść, będziesz panem, musisz b y ć lekarzem — ale nie możesz z a p o m n i e ć , że j e s t e ś Rom. Nie w s t y d ź się tego!» Wiele się n a u c z y ł e m , b y ł e m w wielu krajach [...], ale nie z a p o m n i a ł e m c y g a ń s k i e g o życia. Nasze bajki, nasz język, p i ę k n e pieśni cy­ g a ń s k i e , to jest nasza filozofia. Bóg p o k a r a ł C y g a n ó w [...] u w a ż a n o nas za gorszych od p s ó w . W niemieckich obozach koncentracyjnych siedziało więcej niż pół miliona Rom [...]. Rom nie m a j ą organizacji, nasz prastary język się zagubił, t a k ż e i nasza k u l t u r a nie jest k u l t y w o w a n a . Nasze dzieci często się w s t y d z ą , że ich ojciec czy matka są Cyganami. Asymilacja (tzn. k u l t u r o w e wtopienie z zagubieniem w ł a s n e j k u l t u r y ) p o s t ę p u j e nadal, czasem pod naciskiem p a ń s t w a . Czyż ci ludzie nie w i e d z ą , że do­ p r o w a d z a j ą do zbrodni na narodzie? [...]. [...] nie wolno z a p o m i n a ć o j e d n y m : my, Cyganie, ż y j e m y na c a ł y m świecie, jest nas więcej aniżeli 10 m i l i o n ó w . Nie jest n a s z ą w i n ą , że wcześniej wszyscy żyliśmy jako nomadzi [...] Dzisiaj o b o w i ą z u j e nas zasada: K a ż d y Cygan jest obywatelem p a ń ­ stwa, w k t ó r y m żyje i musi a k c e p t o w a ć zasady tego p a ń s t w a . Taka jest prawda. P r z y s z l i ś m y z I n d i i , ale woda nie p o p ł y n i e z powrotem. Nasze dzieci nie b ę d ą żyły w Indiach [ . . . ] " ' . K u l t u r a C y g a n ó w , podobnie j a k ich historia, nie n a l e ż y do najbardziej znanych. Wielu m o ż e mieć w ą t p l i w o ś c i , czy w ogóle m o ż n a m ó w i ć o j a k i e j k o l w i e k kulturze stworzonej przez t ę społeczność. Nawet, jeśli u z n a j ą C y g a n ó w za nosicieli pewnych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , to i tak o g r a n i c z ą je do sfery f o l k l o r u muzycznego. Dlatego też sądzę, iż nie wymaga ż a d n e g o uzasadnienia konieczność przedstawienia syste­ m a t y k i k u l t u r y c y g a ń s k i e j , co w ł a ś n i e uczynili autorzy katalogu. Poprzedzili j ą opi­ sem n i e c y g a ń s k i c h grup w ę d r o w n y c h A z j i i Europy, np. G h u r b a t i z Afganistanu, szwajcarskich Fecker, szwedzkich Tattare, irlandzkich Tinkers i t p . Na terenie Europy żyją r ó ż n e grupy c y g a ń s k i e (m. i n . Roma, Sinti, Cale) ogólnie o k r e ś l a n e przez gadźo (nie-Cyganów) mianem Cyganie. Różnią się one m i ę d z y sobą chociażby dialektem romanesz — j ę z y k a , k t ó r y w X I X w . znalazł się w centrum zainteresowania ówczesnego j ę z y k o z n a w s t w a . Wiek X X przyniósł opracowania dia­ l e k t ó w c y g a ń s k i c h pióra m . i n . A . Barannikowa, T. P o b o ż n i a k a , J. Ficowskiego, R. Uhlika, J.-P. Cleberta, G. A . Wolfa, M . K a r p a t i , T. W e n t c e l . Natomiast m a t e r i a l ­ n y m i bardzo spektakularnym wyznacznikiem o d m i e n n o ś c i Rom b y ł y ich wozy p o d ­ k r e ś l a j ą c e status C y g a n ó w j a k o grupy marginalnej. Społeczna organizacja Rom stanowi f u n k c j ę poczucia tożsamości grupowej („Wir — Gefuhl" w nomenklaturze a u t o r ó w pracy). Instytucje t y p u natsia, vitsu, familija d e t e r m i n u j ą zachowanie jednostki w sposób zdecydowany, z a p e w n i a j ą c jed­ nocześnie zabezpieczenie ekonomiczne, s p r a w u j ą c k o n t r o l ę nad jej p o s t ę p o w a n i e m , k a r a j ą c za przekroczenie zasad kodeksu Romani. Graficzne ujęcie s t r u k t u r y spo­ łeczności C y g a n ó w K e ł d e r a s z a , Sinti i Gitanos przedstawione w katalogu u ł a t w i a zrozumienie zasad funkcjonowania t y c h społeczności i ich wzajemne p o r ó w n a n i e . 8 9 7 R. V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung, F r a n k f u r t / M 1983, s. 100-101. M . i n . prace A . F. P o 11 a, Die Zigeuner in Europa und Asien, T. I , I I , Halle 1844-1845; F . M i k l o s i c h a , Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zi­ geuner Europas, Bd. 1-12, Wien 1872-1881. Bibliografia prac j ę z y k o z n a w c z y c h tych a u t o r ó w jest zamieszczona w książce T. W. W e n t c e 1, The Gypsy language, Moscow 1983. 8 9 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 263 Religijność Rom zawiera, zdaniem a u t o r ó w , elementy w i e r z e ń hinduskich oraz ś l a d y k o n t a k t u z g m i n a m i c h r z e ś c i j a ń s k i m i . To n a l e ż y do ich historii. Natomiast obecnie działa p o w o ł a n e przez p a p i e ż a Piusa X I I (w 1958 r.) Duszpasterstwo Noma­ d ó w p r o w a d z ą c e misje katolickie r ó w n i e ż dla C y g a n ó w . W i d o m y m przejawem tej działalności są pielgrzymki podejmowane przez Rom w całej Europie. Najbardziej znana jest pielgrzymka do St. Maries-de-la-Mer (24 i 25 maja), gdzie znajdują się figury M a r i i Jakubowej i M a r i i Salomei — matek a p o s t o ł ó w Jakuba i Jana. Są to z p e w n o ś c i ą fakty m a ł o znane, t y m cenniejsze jest w i ę c ich przytoczenie w t y m opracowaniu w formie zestawienia c y g a ń s k i c h pielgrzymek oraz m i s j i np. p o w s t a ł e j w 1906 r. fińskiej „ G y p s y Mission", angielskiej „ G y p s y Gospel Waggon Mission", niemieckiej „ K a t h o l i s c h e n Zigeunerseelsorge". Działalnością u z n a w a n ą za tradycyjnie c y g a ń s k ą jest w r ó ż e n i e otoczone a u r ą tajemniczości, czemu w znacznym stopniu dopomogła w i e k i t r w a j ą c a izolacja spo­ łeczności c y g a ń s k i e j i n i e c y g a ń s k i e j . „ S k w a p l i w a uległość w r ó ż b o m bierze się z nie­ zdolności zwalczania w ł a s n e g o strachu, a folgowanie tej skłonności wyzwala nie­ u s t a n n ą żądzę usłyszenia coraz to nowych „ p r z e p o w i e d n i " . A u t o r z y pracy opisują a t r y b u t y magiczne wykorzystywane przez Cyganki podczas w r ó ż e n i a i czarowania — rola w i e l u z nich jest bardzo niejasna. P o j ę c i a m i w y z n a c z a j ą c y m i trwanie tradycyjnej społeczności c y g a ń s k i e j są k a ­ tegorie czyste — nieczyste (nieskalane — skalane). R. Vossen wskazuje możliwość odnalezienia korzeni tej opozycji w wierzeniach starohinduskich l u b we w p ł y w a c h żydowskich, starochrześcijańskich lub manichejskich w s p ó l n o t . Podobnie, j a k i w przypadku charakterystyki innych e l e m e n t ó w k u l t u r y Rom, o k r e ś l o n e kategorie rzeczy i z a c h o w a ń w aspekcie czyste — nieczyste zostały ukazane w odniesieniu do r ó ż n y c h grup c y g a ń s k i c h . F o l k l o r s ł o w n y i folklor muzyczny Rom jest bardzo bogaty. W ą t k i w n i m repre­ zentowane ś w i a d c z ą o ich w s p ó l n y m dziedzictwie z i n n y m i systemami k u l t u r o w y m i , 0 czym m o ż n a się p r z e k o n a ć chociażby z l e k t u r y bajek c y g a ń s k i c h zawartych w pierwszym tomie zbioru Zigeunermärchen aus aller Welt opracowanym przez H . Mode i M i l e n ę H ü b s c h m a n n o v a . Nie sposób oczywiście p o m i n ą ć milczeniem w p ł y w u , j a k i Cyganie w y w a r l i na ś w i a t o w ą l i t e r a t u r ę i m u z y k ę s t a j ą c się ich bo­ haterami. To jest w ł a ś n i e owa druga, skrajna postawa wobec Rom — romantyczna wizja wolnego, niczym n i e s k r ę p o w a n e g o życia p ę d z o n e g o na łonie n a t u r y . Autorzy katalogu o p r a c o w u j ą c go w formie monografii wyszli z założenia, iż z a r ó w n o postawa nietolerancji, jak i zachwytu w r ó w n y m stopniu p r z y c z y n i ł y się do wytworzenia stereotypu Cygana, k t ó r a to wizja zrodziła się na podstawie z w y ­ czajowych o s ą d ó w i o c z e k i w a ń , a nie na podstawie znajomości c y g a ń s k i e j k u l t u r y 1 samych C y g a n ó w . „ M a m y t y l k o j e d n ą szansę, aby przeżyć jako S i n t i z n a s z ą k u l ­ t u r ą , j ę z y k i e m , obyczajami — jest n i ą otwarcie się, zezwolenie na to, aby p r z y j ­ rzano się naszemu życiu. Nasz sposób życia, nasza k u l t u r a nie jest ż a d n ą t a j e m ­ nicą" Czy wiedza rzeczywiście może p o k o n a ć stereotypy? Czy zezwolenie na to, aby k u l t u r a w ł a s n e j grupy stała się obiektem poznania dla u c z e s t n i k ó w innego sy­ stemu kulturowego jest w y r a ż e n i e m zgody na a s y m i l a c j ę ? W książce nie ma roz­ w a ż a ń tego t y p u i b y ć nie mogło, albowiem nie takie b y ł o jej założenie. Istotne jest jednak to, iż tego t y p u pytania r o d z ą się podczas jej lektury. Odpowiedzi na nie katalog nie udzieli, ja zresztą r ó w n i e ż nie, gdyż to z kolei nie jest celem tej re­ cenzji. Natomiast sądzę, że nader istotnym walorem recenzowanej pracy jest rze10 1 1 1 2 1 0 Y o o r s , op. cit., s. 38. Zigeunermärchen aus aller Welt, Erste Sammlung, u n t e r Mitarbeit von Milena H ü b s c h m a n n o v a , Leipzig 1983. V o s s e n , op. cit., s. 12. 11 1 2 Hrsg. von Heinz Mode �264 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA telne przedstawienie f a k t ó w , bez ich interpretacji, k t ó r ą pozostawiono czytelnikowi. A b y m u j ą u ł a t w i ć , autorzy zamieścili obszerną bibliografię, bardzo p o m o c n ą w znalezieniu odpowiedzi na pytania r o d z ą c e się podczas l e k t u r y katalogu b ę d ą ­ cego kompendium wiedzy o przeszłości i dniu dzisiejszym Rom. Niezbyt liczny m a t e r i a ł ilustracyjny nie rozprasza uwagi i nie p r z e s ł a n i a treści pracy kolorem i m a l o w n i c z o ś c i ą cygańskiego życia. Może to b y ć u w a ż a n e za z ł a m a n i e konwencji katalogu wystawowego, ale jest przecież k o n s e k w e n c j ą p r z y j ę t e g o przez a u t o r ó w założenia: „lepsze poznanie, to lepsze zrozumienie". N a l e ż a ł o b y sobie t y l k o życzyć, aby podobne opracowania p o j a w i a ł y się częściej (również w j ę z y k u polskim), a recenzowany katalog w a r t jest m o i m zdaniem tego, by został p r z e t ł u m a c z o n y ; przemawia za t y m z a r ó w n o jego treść, jak i forma. A D A M P R A N D A , Ignac Bizmayer, ss. 149. Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, W dziedzinie p u b l i k a c j i naukowych etnografia czechosłowacka posiada bogaty dorobek w y r a ż a j ą c y się z a r ó w n o d u ż ą ilością w y d a w a n y c h czasopism, w y d a w n i c t w ciągłych, j a k i o p r a c o w a ń monograficznych. R ó w n o c z e ś n i e n a l e ż y podkreślić, że poszczycić się ona może t a k ż e osiągnięciami w zakresie w y d a w n i c t w albumowych. Można z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że większość prac s t a n o w i ą c y c h przedmiot rozwa­ ż a ń . naukowych (przede w s z y t k i m odnoszących się do k u l t u r y materialnej) zostaje przedstawiona szerokiemu k r ę g o w i o d b i o r c ó w — z a r ó w n o w kraju, j a k i zagra­ nicą — w formie publikacji o charakterze artystycznym, r e p r e z e n t u j ą c y c h n a j w y ż ­ szy ś w i a t o w y poziom wydawniczy. Pakt, że o p r a c o w a ń tych p o d e j m u j ą się w y b i t n i specjaliści p o s i a d a j ą c y niejednokrotnie duży dorobek naukowy w zakresie prezen­ towanych dziedzin k u l t u r y ludowej, gwarantuje obok znakomitego doboru m a t e r i a ł u ilustracyjnego wysoki poziom opracowywanych w s t ę p ó w i o m ó w i e ń d o s t a r c z a j ą c y c h czytelnikowi w y c z e r p u j ą c e g o kompendium wiedzy o danym temacie. Ten rodzaj działalności wydawniczej stanowi jeden z bardzo w a ż n y c h sposobów przekazywania szerokiemu ogółowi wiedzy o dorobku k u l t u r o w y m społeczności chłopskiej i jej udziale w tworzeniu k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Przedstawienie w bogatej szacie gra­ ficznej całego bogactwa, różnorodności i p i ę k n a k u l t u r y ludowej pozwala czytelni­ k o w i u ś w i a d o m i ć sobie wszechobecność e l e m e n t ó w tej k u l t u r y w o t a c z a j ą c y m go świecie. Wydaje się, że ten sposób realizowania powszechnego i w naszym k r a j u h a s ł a : p o m n i k i k u l t u r y — dobrem narodu, odnoszącego się do spuścizny k u l t u r o w e j wszystkich w a r s t w społecznych, winno znaleźć w ł a ś c i w y wyraz i w naszej polityce wydawniczej. W ostatnim okresie etnografia s ł o w a c k a wzbogaciła się o n o w ą pozycję o cha­ rakterze a l b u m o w y m p o ś w i ę c o n ą twórczości zasłużonego artysty ludowego Ignaca Bizmayera (ur. w 1922 r.). Praca ta p r e z e n t u j ą c a bogaty dorobek artystyczny r z e ź ­ biarza — figuralisty, t w o r z ą c e g o swe dzieła w glinie, jest szczególnie czytelnym p r z y k ł a d e m tak często p o d k r e ś l a n e g o faktu, że narodowa sztuka s ł o w a c k a t k w i głęboko swoimi korzeniami w kulturze ludowej. Z niej wyrasta i na jej bazie t w ó r ­ czo się rozwija k o r z y s t a j ą c z bogatego dorobku artystycznego wsi i czerpiąc z życia wiejskiego inspiracje tematyczne. A u t o r e m pracy o Bizmayerze jest A d a m Pranda. Wydaje się, że badacz tej miary, p o s i a d a j ą c y w swoim dorobku n a u k o w y m prace z w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej oparte na bogatym, gromadzonym od w i e l u lat materiale terenowym, j a k i autor rozpraw teoretycznych p o ś w i ę c o n y c h m . i n . zagadnieniu t r a d y c j i ludowej i jej r o l i we w s p ó ł c z e s n e j kulturze, z całą ś w i a d o m o ś c i ą p o d j ą ł ten temat. Nie jest to pierwsza publikacja Prandy o m a w i a j ą c a t w ó r c z o ś ć tego artysty. U k a z u j ą c e się �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 2G5 od 1956 r. jego a r t y k u ł y o Bizmayerze j a k i słowackiej ceramice ludowej i jej g ł ó w n y m o ś r o d k u M o d r e j — m . i n . publikowane w Slovensky Narodopis (1956, 1983), Krasy Slovenska (1957), U m e n i i remesla (1959), j a k r ó w n i e ż w katalogach w y s t a w i osobnych rozprawach — świadczą, że nie t y l k o śledził drogą rozwoju artystycz­ nego Bizmayera, ale posiada dużą znajomość tej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i ludowej w jej historycznym rozwoju. Pozwala to a u t o r o w i p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę artysty w szero­ k i m k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e t o w a r z y s z ą jego życiu i działalności. Szuka źródeł i n s p i r u j ą c y c h jego twórczość z a r ó w n o w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m w z r a ­ stał i do k t ó r e g o t r a d y c j i k u l t u r o w y c h ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł , j a k i w inwencji t w ó r c z e j artysty-plastyka r o z u m i e j ą c e g o swe cele i zadania, ale stale p o s z u k u j ą c e g o nowych f o r m i ś r o d k ó w w y r a z u . Jak pisze Pranda w zamieszczonej na w s t ę p i e k r ó t k i e j charakterystyce artysty: „Twórczość narodowego artysty Ignaca Bizmayera ma w s ł o w a c k i e j w s p ó ł c z e s ­ nej ceramice swoje specyficzne miejsce: czerpie z fajansowej rzemieślniczej techno­ logii n a w i ą z u j ą c jednocześnie do z a c h o d n i o s ł o w a c k i c h t r a d y c j i r z e ź b y figuralnej. Chociaż o ż y w i a tradycje ludowe nie kopiuje przeszłości [...] Integrowanie t r a d y cyjności z nowoczesnością i ludowości z p r o f e s j o n a l n o ś c i ą pozwoliło Bizmayerowi znaleźć nie t y l k o t r w a ł e miejsce w słowackiej nowoczesnej sztuce ceramicznej, ale t w ó r c z o wcielić stale ż y w e formy ludowej w y t w ó r c z o ś c i do krwiobiegu naszej naro­ dowej k u l t u r y " . Przed autorami o p r a c o w a ń albumowych, k t ó r e zgodnie z celami, j a k i m m a j ą służyć, z a w i e r a j ą bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny, znacznie p r z e k r a c z a j ą c y swoimi roz­ m i a r a m i o m a w i a j ą c y go tekst, stają zawsze bardzo trudne zadania. Jest to z jednej strony sprawa w y b o r u m a t e r i a ł u reprezentatywnego dla omawianego zagadnienia, z drugiej sposób jego opisu i analizy. Dotyczy to szczególnie o p r a c o w a ń monogra­ ficznych p o ś w i ę c o n y c h jednemu a r t y ś c i e . Często bowiem nie jest m o ż l i w e ukazanie w materiale ilustracyjnym wszystkich dzieł prezentowanej postaci. W a ż n y m zada­ niem autora jest więc przyjęcie określonej koncepcji w przedstawieniu twórczości artysty nie zubożając r ó w n o c z e ś n i e całości obrazu jego dorobku artystycznego. T ę rolę u z u p e ł n i a j ą c ą w i n i e n pełnić tekst, k t ó r e g o opracowanie ze w z g l ę d u na jego nie­ wielkie zazwyczaj rozmiary wymaga dużej znajomości tematu i zwięzłości w spo­ sobie f o r m u ł o w a n i a myśli. W przypadku omawianej pracy autor doskonale w y w i ą ­ zał się z tego zadania. Jako etnograf z a p r e z e n t o w a ł w materiale ilustracyjnym przede wszystkim dzieła artysty, w k t ó r y c h najbardziej czytelne są n a w i ą z a n i a do tradycyjnych f o r m ludowej sztuki ceramicznej na Słowacji. W wyborze t e m a t y k i d a ł p i e r w s z e ń s t w o rzeźbie figuralnej u k a z u j ą c e j życie, p r a c ę , zwyczaje i o b r z ę d y l u d ­ ności wiejskiej. Przedstawienie ich w p o r z ą d k u chronologicznym ukazuje czytelni­ k o w i proces artystycznego dojrzewania Bizmayera z a r ó w n o w zakresie techniki w a r sztatowej, j a k przede wszystkim siły artystycznego w y r a z u , bogactwa prezentowa­ nych f o r m i coraz bardziej indywidualnego i pogłębionego sposobu widzenia czło­ wieka w s i w jego codziennym życiu. Wydaje się, że tak p r e z e n t u j ą c m a t e r i a ł autor pragnie zwrócić u w a g ę czytelnika, a szczególnie etnografa, na w a r t o ś ć dokumenta­ cyjną tych prac w y n i k a j ą c ą nie t y l k o ze znajomości ś r o d o w i s k a wiejskiego, z k t ó ­ rego się wywodzi, ale t a k ż e z jego wiedzy o n i m ś w i a d o m i e gromadzonej w ciągu całego życia. Służyć ma ona nie t y l k o wzbogaceniu artystycznego w y r a z u modelo­ wanych postaci, ale przede w s z y s t k i m ukazaniu p r a w d y o otaczającej go rzeczywis­ tości. O m ó w i e n i e życia i działalności artystycznej Bizmayera z a w a r ł Pranda w trzech k r ó t k i c h r o z d z i a ł a c h opatrzonych w s t ę p e m i z a k o ń c z e n i e m : 1) lata n a u k i i pracy w Modrej, 2) tematyka i sposoby j e j realizowania, 3) perspektywy t w ó r c z e . A n a l i z u j ą c s y l w e t k ę artysty autor zwraca u w a g ę na r o l ę t r a d y c j i rodzinnych Bizmayera, k t ó r e w p ł y n ę ł y na w y b ó r k i e r u n k u jego z a i n t e r e s o w a ń artystycznych. Urodził się on w Kośolnej w rodzinie w y w o d z ą c e j się z p r z y b y ł y c h w X V I w. z po- �266 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ł u d n i o w y c h Niemiec i k r a j ó w alpejskich grup ludności należącej do sekty religijnej a n a b a p t y s t ó w osiadłych w zachodniej Słowacji i tam nazwanych habanami. J a k k o l ­ wiek b e z p o ś r e d n i e związki rodzinne w i ą z a ł y Bizmayera z r z e m i o s ł a m i drzewnymi, to jednak g ł ó w n y m zawodem rodzin h a b a ń s k i c h było garncarstwo, k t ó r e g o znajo­ m o ś ć przynieśli z ojczystych k r a j ó w . Na terenie d o m ó w i siedlisk w s p ó l n o t h a b a ń ­ skich, k t ó r e r o z p a d ł y się w X V I I w., m. i n . w Kośolnej z a c h o w a ł o się szereg zabyt­ k ó w dawnej produkcji garncarskiej. Te w y t w o r y gromadzone przez w i e l u kolekcjo­ n e r ó w , w t y m t a k ż e z n a w c ę ceramiki h a b a ń s k i e j Hermana Lansfelda p r a c u j ą c e g o od 1913 r. w Modrej, p o b u d z a ł y — j a k stwierdza Pranda — w y o b r a ź n i ę Bizmayera i z d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu o wyborze zawodu. Po u k o ń c z e n i u w 1939 r. szkoły ceramicznej w Modrej związał się z t y m o ś r o d k i e m aż do 1952 r. Opanowawszy kunszt produkcji garncarskiej zajął się malowaniem w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , a na­ s t ę p n i e w y k o n y w a n i e m w formach r z e ź b y figuralnej zyskując s ł a w ę najbardziej utalentowanego czeladnika. P r z y j ę t e w tej dziedzinie wzory o g r a n i c z a ł y jednak możliwości jego indywidualnego rozwoju, zaczął więc p o s z u k i w a ć ś w i a d o m i e i syste­ matycznie nowego sposobu artystycznego wypowiedzenia się w tworzywie, k t ó r e g o tajemnice doskonale p o z n a ł — w glinie. Nie chciał iść d r o g ą garncarzy p r a c u j ą c y c h w Modrej, k t ó r z y powielali postacie w y k o n y w a n e w formach, ani o g r a n i c z a ć się do odtwarzania postaci l u d u wiejskiego najbliższych okolic, j a k to czynił osiągając zresztą duże sukcesy Narodowy Artysta F e r d i ś Kostka (1878-1951) ze Stupavy. Wzo­ rem bliższym jego zamierzeniom artystycznym stał się w t y m czasie Józef Baluśik, entuzjasta i kolekcjoner sztuki ludowej, k t ó r ą p o z n a w a ł i k t ó r e j w y r o b y g r o m a d z i ł podczas licznych w ę d r ó w e k terenowych. T o w a r z y s z ą c e g o m u często w tych w y p r a ­ wach Bizmayera uczył p a t r z e ć i d o s t r z e g a ć bogactwo f o r m życia wiejskiego. Szcze­ gólne znaczenie dla twórczości Bizmayera m i a ł y — j a k stwierdza Pranda — jego terenowe studia na Słowacji, a po 1945 r. t a k ż e na Morawach, jak r ó w n i e ż zetknięcie się b e z p o ś r e d n i o z r ó ż n y m i rodzajami sztuki ludowej (np. malarstwem na szkle, haftami, koronkarstwem, tkaninami) i jej t w ó r c a m i . W warsztatach w Modrej do­ k o n y w a ł B a l u ś i k p r ó b ręcznego modelowania postaci znacznie w z b o g a c a j ą c dotych­ czas produkowane formy. I . Bizmayer p r z e j ą ł od niego k u l t dla artystycznych t r a ­ dycji S ł o w a k ó w , j a k r ó w n i e ż zrozumienie w a r t o ś c i i szacunek dla w y k o n y w a n y c h na w s i r o d z a j ó w prac. Był urzeczony p r o s t o t ą kolorystycznej harmonii i i n d y w i d u a l ­ nością "kompozycyjnego w y r a z u sztuki ludowej, j a k r ó w n i e ż w i e l o a s p e k t o w o ś c i ą ży­ cia wiejskiego. I n s p i r o w a ł o ono zdaniem autora nie t y l k o wiele t e m a t ó w późniejszej jego twórczości, ale poszerzyło warsztat techniczny. P r z y k ł a d e m tego m o g ą być m. i n . tematy z w i ą z a n e z l u d o w y m i opowieściami o Janosiku, w komponowaniu k t ó r y c h k o r z y s t a ł z p r z e k a z ó w s ł o w n y c h , t a ń c ó w i m u z y k i ludowej s t o s u j ą c w przedstawia­ n i u tego tematu r ó ż n e techniki i formy artystyczne: rzeźbę f i g u r a l n ą , relief i rycie. W omawianej działalności t w ó r c z e j Bizmayera od samego jej p o c z ą t k u w i d z i Pranda jeden zasadniczy cel. Odkrywanie specyficznych cech ludowej i narodowej tradycji S ł o w a k ó w , p o r ó w n u j ą c jego osiągnięcia w t y m zakresie z poczynaniami takich w y b i t n y c h a r t y s t ó w , j a k malarze M a r t i n Benka i L u d o v i t Fulla czy fotogra­ fika — K a r o l P l i ć k a . Wymienione przez autora liczne funkcje, jakie p e ł n i ł i pełni Bizmayer, odzna­ czenia i t y t u ł y , j a k nadany m u w 1982 r. t y t u ł Narodowego A r t y s t y , liczne nagrody na wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych ś w i a d c z ą o jego pozycji w sztuce s ł o w a c ­ k i e j . Wydaje się w i ę c słuszne prezentowanie dorobku tego artysty w momencie, kiedy znajduje się on w p e ł n i sił t w ó r c z y c h . Pozwoli to bowiem czytelnikom śledzić jego dalsze osiągnięcia artystyczne i ś w i a d o m i e p o s t r z e g a ć jego dzieła w otaczającej rzeczywistości. Jedynym zarzutem, j a k i czytelnik może s t a w i a ć autorowi i w y d a w n i c t w u , jest brak w materiale ilustracyjnym szeregu bogatych w jego twórczości c y k l ó w tema- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 267 tycznych, j a k np. r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y sakralnej, dzieł monumentalnych w zakresie sztuki dekoracyjnej s t a n o w i ą c e j ostatnie dzieła Bizmayera i o b r a z u j ą c e jego udział w tworzeniu nowoczesnej a r c h i t e k t u r y . Jest jednak w i e l k ą zasługą autora, że z d a j ą c sobie s p r a w ę z ograniczonych możliwości wydawniczych konsekwentnie zaprezento­ w a ł t ę t w ó r c z o ś ć artysty, k t ó r e j poświęcił n a j w i ę k s z ą część swojej dotychczasowej •działalności, k t ó r a b y ł a n i e w ą t p l i w i e jego w i e l k ą p a s j ą i d o p r o w a d z i ł a go do obec­ nych osiągnięć. Wanda Paprocka T L A L O C A N . R E V I S T A D E FUENTES P A R A E L C O N O C I M I E N T O D E L A S C U L T U R A S I N D Í G E N A S DE M É X I C O , v o l . V I I : 1977, ss. 404; v o l . V I I I : 1980, ss. 492; v o l . I X : 1982, ss. 404 Tlalocan to w mitologii l u d ó w Nahua raj boga Tlaloca, mityczna kraina o b f i ­ tości. T ę s y m b o l i c z n ą n a z w ę w y b r a l i w 1942 r. Robert H . B a r l o w i George T. Smisor dla planowanego czasopisma, k t ó r e w zamierzeniu w y d a w c ó w stać się m i a ł o „ T l a locanem" m e k s y k a n i s t ó w , s k a r b n i c ą d o k u m e n t ó w i m a t e r i a ł ó w służącą coraz lepsze­ m u poznaniu j ę z y k ó w , k u l t u r i dziejów i n d i a ń s k i e j ludności Meksyku. P r o f i l „ T l a locanu" w y r a ź n i e o k r e ś l a p o d t y t u ł m ó w i ą c y , że czasopismo poświęcone jest przede w s z y s t k i m p u b l i k o w a n i u źródeł. Historia p o w s t a ł e g o z i n i c j a t y w y p r y w a t n e j czasopisma nie b y ł a ł a t w a , gdyż od samego p o c z ą t k u b o r y k a ł o się ono z o g r o m n y m i t r u d n o ś c i a m i finansowymi. P i e r w ­ szy zeszyt pierwszego t o m u (a k a ż d y t o m o b e j m o w a ć m i a ł 4 zeszyty o objętości 96 stron) u k a z a ł się w 1943 r. w Sacramento, K a l i f o r n i a . USA i nosił angielski t y ­ t u ł — „ T l a l o c a n : A Journal of Source Materials on the Native Cultures of M é x i c o " . Wprawdzie w y d a w c y założyli, iż czasopismo nie będzie m i a ł o s t a ł y c h t e r m i n ó w ukazywania się, jednak w y d ł u ż a j ą c y się z t o m u na t o m c y k l wydawniczy ś w i a d c z y ł w y m o w n i e o r o s n ą c y c h k ł o p o t a c h . C a ł y pierwszy t o m opublikowany został w latach 1943-1944, t o m drugi w latach 1945-1948, t o m trzeci w latach 1949-1957 ». Ś m i e r ć Roberta H . Barlowa w 1951 r. (od 1945 r. m i e s z k a ł on już w M e k s y k u i w y d a w a ł ponadto „ M e s o a m e r i c a n Notes" oraz tygodnik w j ę z y k u n á h u a t l „ M e x i h k a t l Itonalama") s p r a w i ł a , że redakcja „ T l a l o c a n u " przeszła w r ę c e Ignacia Bernala i w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z B a r l o w e m od 1947 r. Fernanda Horcasitasa. Czwarty, p i ą t y i szósty t o m czasopisma u k a z a ł y się odpowiednio w latach: 1962-1964, 1965-1968 i 1969-1971, dzięki pomocy ze strony Instituto Nacional de A n t r o p o l o g í a e Historia (który j u ż w 1945 r. u m o ż l i w i ł ukazanie się drugiego tomu, w y k u p u j ą c część jego na­ k ł a d u ) oraz fundacji Wenner-Green. Potem n a s t ą p i ł a wieloletnia przerwa, w czasie k t ó r e j — po rezygnacji w 1975 r. przez I . Bernala z o b o w i ą z k ó w w y d a w c y — „ T l a ­ locan" p r z e j ę t y został przez dwa i n s t y t u t y z Universidad Nacional A u t ó n o m a z Meksyku, a mianowicie Instituto de Investigaciones H i s t ó r i c a s i Instituto de Inves­ tigaciones A n t r o p o l ó g i c a s . R e d a k c j ę objęli Miguel L e ó n - P o r t i l l a i Fernando Horcasitas, p u b l i k u j ą c w 1977 r. t o m siódmy, a w 1980 r. t o m ósmy. J e d n a k ż e w tomie d z i e w i ą t y m odnotowujemy k o l e j n ą z m i a n ę , gdyż po śmierci F. Horcasitasa w 1980 r. jego miejsce zajęła K a r e n Dakin, natomiast I n s t i t u t o de Investigaciones A n t r o p o ­ lógicas wycofał się z wydawania „ T l a l o c a n u " i z a s t ą p i o n y został przez Instituto de Investigaciones Filológicas . 2 1 Trzy pierwsze t o m y doczekały się w 1972 r. reedycji n a k ł a d e m Johnson Re­ p r i n t Corporation z Nowego J o r k u . D o k ł a d n i e j dzieje „ T l a l o c a n u " przedstawia F. H o r c a s i t a s w a r t y k u l e Para la historia de la revista Tlalocan (1943-1976), pomieszczonym w tomie V I I , s. 11-19. 2 �268 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Można m i e ć nadzieję, że po czterdziestu z g ó r ą latach istnienia sytuacja „ T l a l o canu" u s t a b i l i z o w a ł a się i to cenione przez specjalistów w y d a w n i c t w o będzie sią u k a z y w a ć w m i a r ę regularnie. P o c z ą w s z y od siódmego t o m u zmieniło ono s w ą for­ m ę , wydawane jest bowiem w postaci jednego w o l u m i n u . Nadal nie ma stałych ter­ m i n ó w publikowania, lecz jego n a k ł a d wzrósł do 2000 (fakt ten w a r t o o d n o t o w a ć z zadowoleniem, gdyż poprzednie t o m y „ T l a l o c a n u " trudno znaleźć nawet w w y ­ specjalizowanych bibliotekach, o czym piszący te s ł o w a mógł się p r z e k o n a ć podczas s t u d i ó w prowadzonych w Hiszpanii). Nie uległ zmianie p r o f i l „ T l a l o c a n u " i zgodnie z ideą założyciela pozostał on czasopismem nastawionym na p u b l i k a c j ę : a) m a t e r i a ­ ł ó w i d o k u m e n t ó w w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , bez w z g l ę d u na czas ich powstania, wraz z t ł u m a c z e n i a m i na hiszpański, angielski lub francuski; b) wszelkiego rodzaju źródeł d o t y c z ą c y c h społeczności i n d i a ń s k i c h (takich jak relacje, opisy, akta p r o c e s ó w s ą d o w y c h , dokumenty kolonialne itd.); c) k r ó t k i c h s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h samym ź r ó d ł o m albo historii, etnologii i lingwistyce Indian m e k s y k a ń s k i c h ; d) bibliografii ź r ó d e ł z zakresu w y ż e j wymienionych dziedzin. D o d a ć należy, że choć „ T l a l o c a n " z założenia ogranicza się do i n d i a ń s k i e j l u d n o ś c i Meksyku, od czasu do czasu poja­ w i a j ą się w n i m t a k ż e źródła p o c h o d z ą c e z innych r e j o n ó w A m e r y k i Ś r o d k o w e j . Trzy ostatnie tomy c h a r a k t e r y z u j ą się ogromnie z r ó ż n i c o w a n ą z a w a r t o ś c i ą , po­ dobnie zresztą j a k wszystkie poprzednie (co m o ż n a s t w i e r d z i ć p r z e g l ą d a j ą c spis z a w a r t o ś c i t o m ó w I - V I , zamieszczony w tomie V I I , s. 381-404). Nie sposób zaprezen­ t o w a ć wszystkie publikowane w nich m a t e r i a ł y i nie ma chyba takiej potrzeby. Z d e c y d o w a n ą większość s t a n o w i ą różnego rodzaju teksty w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , wydobyte z a r c h i w ó w l u b zarejestrowane podczas b a d a ń terenowych, w t y m ostat­ n i m w y p a d k u zazwyczaj łączące walory j ę z y k o z n a w c z e z folklorystycznymi, etno­ graficznymi czy etnohistorycznymi. Jak już w s p o m n i a ł e m , tekstom oryginalnym towarzyszy z r e g u ł y t ł u m a c z e n i e (nierzadko jednocześnie t ł u m a c z e n i e filologiczne i p r z e k ł a d wolny) oraz mniejszy l u b w i ę k s z y komentarz. W tomie V I I znajdujemy teksty w j ę z y k a c h n á h u a t l , otomí, mixteca, trique, mazateca, chontal, t z u t u j i l , tarahumara i paipai (yumano), w ś r ó d nich cztery wersje m i t u o pochodzeniu słońca i księżyca zapisane u Indian Trique z Oaxaca (Elena E. d e H o l l e n b a c h , E¡ origen del Sol y de la Luna — cuatro versiones en el trique de Cópala, s. 123-170). Z p u n k t u widzenia etnohistorii najbardziej i n t e r e s u j ą c e są dwa dokumenty w n á ­ huatl. Pierwszy z nich, to spisana w 1595 r. skarga Indianina Miguela H e r n á n d e z a przeciwko miejscowemu k s i ę d z u u w o d z ą c e m u m u żonę ( M . L e ó n - P o r t i 11 a, Una denuncia en náhuatl, 1595, s. 23-30). Ten kolejny p r z y k ł a d epistolografii w j ę ­ zyku n á h u a t l jest t a k ż e n o w y m ś w i a d e c t w e m XVI-wiecznych s t o s u n k ó w społecznych i m e n t a l n o ś c i prostych Indian (autor skargi sam określa siebie jako macehual) w okresie wczesnokolonialnym. D r u g i dokument to genealogia i n d i a ń s k i e j szlach­ cianki z Xochimilco, spisana w 1610 r., sięgająca X I V w . i o b e j m u j ą c a m . i n . w ł a d ­ ców Tenochtitlanu (L. R e y e s G a r c í a , Genealogía de doña Francisca de Gúzman, Xochimilco, 1610., s. 31-35). Xochimilco dotyczy r ó w n i e ż dokument w j ę z y k u hisz­ p a ń s k i m , podany do d r u k u przez P. C a r r a s c o (Los señores de Xochimilco en 1548, s. 229-265), z a w i e r a j ą c y b o g a t ą i n f o r m a c j ę na temat s t o s u n k ó w s p o ł e c z n o - p o ­ litycznych i gospodarczych z a r ó w n o w okresie przed k o n k w i s t ą , j a k i po niej. 8 W dziale s t u d i ó w monograficznych t o m V I I przynosi cztery szkice, w t y m opu­ blikowany p o ś m i e r t n i e a r t y k u ł J. Erica S. T h o m p s o n a p o ś w i ę c o n y narkotycz8 Piszę o kolejnym p r z y k ł a d z i e , gdyż znanych jest dość dużo listów z X V I i po­ c z ą t k ó w X V I I w . pisanych przez Indian w s w y m r o d z i m y m j ę z y k u l u b po h i s z p a ń ­ sku. Autorzy b y l i zazwyczaj przedstawicielami i n d i a ń s k i e j szlachty. Część tych lis­ tów b y ł a parokrotnie publikowana i omawiana; por. np. G. Z i m m e r m a n n , Briefe den indianischen Nobilität aus Neuspanien an Karl V und Philipp II um mitte des 16. Jahrhundert, „ B e i t r ä g e zur mittelamerikanischen V ö l k e r k u n d e " , H a m ­ burg 1970. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 269 n y m w i z j o m w ś r ó d nizinnych M a j ó w (Hallucinatory Drugs and Hobgoblins in the Maya Lowlands, s. 295-308). D r u g i m godnym odnotowania studium jest w n i k l i w a analiza j ę z y k a zaklęć magicznych zebranych w X V I I - w i e c z n y m traktacie Hernanda Ruiza de A l a r c ó n , dokonana przez W i l l i a m a H . F e l l o w e r s a (The Treatises of Hernando Ruiz de Alarcón, s. 309-355). Kolejny, V I I I t o m „ T l a l o c a n u " zawiera teksty i n d i a ń s k i e w j ę z y k a c h n á h u a t l , p a r u odmianach j ę z y k a maya, totonaco, otomí, mixteco, chatino, tarahumara. M . L e ó n - P o r t i l l a prezentuje n a s t ę p n y p r z y k ł a d epistolografii n a h u a t l a ń s k i e j , p u b l i k u j ą c list I n d i a n — zaniepokojonych p o g ł o s k a m i o zmianie lokalnego u r z ę d n i ­ ka — do w i c e k r ó l a Nowej Hiszpanii (Carta de los indios de Iguala a don Luis de Velasco — circo 1593, s. 13-19). Niezwykle ciekawy dokument prawny, odbiegający c a ł k o w i c i e od s t a n d a r d ó w h i s z p a ń s k i c h (zredagowany w formie relacji z dialogami) i d o s t a r c z a j ą c y w i e l u informacji na temat szczególnej r o l i kobiety w kontaktach I n d i a n ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , p o d a ł do d r u k u J. L o c k h a r t (Y la Ana lloró: cesión de un sitio para casa, San Miguel Tocuilan, 1583, s. 21-33). S p o ś r ó d t e k s t ó w zebranych współcześnie w y m i e n i ć n a l e ż y dwa m i t y C h a m u l ó w z Chiapas, dotyczące potopu i pierwszych ludzi, opatrzone obszernym komentarzem przez G. H . G o s s e n a (Two Creation texts from Chamula, Chiapas, s. 131-165) oraz m i x t e c k i tekst mitologiczny k o r e s p o n d u j ą c y z piktograficznym przedstawieniem z Códice V i n d o bonense m ó w i ą c y m o genezie l u d u M i x t e k ó w (T. J. I b a c h, The Man born of a tree: a Mixtee Origin Myth, s. 243-247). Aczkolwiek w o m ó w i e n i u t y m odnotowuje się jedynie m a t e r i a ł y ważniejsze, k t ó r y c h w a r t o ś ć nie ogranicza się w y ł ą c z n i e do aspektu j ę z y k o w e g o , to jednak t r u d ­ no nie w s p o m n i e ć o n i e w ą t p l i w e j ciekawostce, j a k ą jest n a h u a t l a ń s k i e t ł u m a c z e n i e czwartej eglogi Wergiliusza, dokonane przez księdza Apolonia M a r t í n e z a y Aguilar z San Luis P o t o s í i wydane w 1910 r. z okazji stulecia niepodległości M e k s y k u (Poilion napa huicale in Virgilio Maron. Égloga ąuarta de Virgilio, traducida al mexica­ no de la Huaxteca Potosina por Apolonio Martínez y Aguilar, s. 35-42). W ś r ó d d o k u m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m znajduje się m . i n . testament Alonsa de A x a y a c a t l , potomka w ł a d c ó w Tenochtitlanu, i t o w a r z y s z ą c e m u pisma z w i ą z a n e z f u n d a c j ą u s t a n o w i o n ą przez z m a r ł e g o (J. M o n j a r á s - R u i z , Sobre el testa­ mento y la fundación de una capellanía por parte de don Alonso de Axayacatl ca­ cique de Iztapalapa, s. 289-321) oraz zespół d o k u m e n t ó w dotyczących działalności Hernanda Ruiza de A l a r c ó n na polu w a l k i z b a ł w o c h w a l s t w e m w p o c z ą t k a c h X V I I w. (N. Q u e z a d a, Hernando Ruiz de Alarcón y su persecusión de idolatrías, s. 323-354). Cennym ź r ó d ł e m — p u b l i k o w a n y m już, ale trudno d o s t ę p n y m •— jest etnograficzny opis Indian A c a x é e ze stanu Durango s p o r z ą d z o n y przez jezuitę ojca S a n t a r é n na p o c z ą t k u X V I I w . (L. G o n z á l e z R., La etnografía acaxée de Her­ nando de Santarén, s. 355-394). W tomie V I I I dział s t u d i ó w monograficznych zawiera trzy prace, dwie p o ś w i ę ­ cone okresowi przedkolonialnemu — identyfikacji postaci w Codex Colombino-Becker i zachodnim granicom I m p e r i u m Azteckiego — oraz obszerne studium w i e r z e ń i w y o b r a ż e ń mitycznych Indian Trique z Oaxaca z w i ą z a n y c h ze z w i e r z ę t a m i (E. E. d e H o l l e n b a c h , El mundo animal en el folklore de los triques de Cópala, s. 437-490). T o m I X otwiera a r t y k u ł M . L e ó n - P o r t i l l a p r e z e n t u j ą c y s y l w e t k ę zmar­ łego w s p ó ł r e d a k t o r a „ T l a l o c a n u " Fernanda Horcasitasa i jego w k ł a d w wydawanie czasopisma (Fernando Horcasitas Pimentel (1925-1980) en la historia de Tlalocan, s. 11-23; wersja ang., s. 25-37). W bloku t e k s t ó w i n d i a ń s k i c h , o b e j m u j ą c y c h t y m r a ­ zem n á h u a t l , pimana, języki maya, zapoteca i chinanteca, o d n o t o w a ć n a l e ż y przy­ najmniej trzy publikacje. Pierwsza to kolejne wersje s ł y n n e g o udramatyzowanego dialogu m i ę d z y Tepozteco i jego r y w a l a m i , odgrywanego w Tepoztlan w stanie M o - �270 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA relos, zarejestrowane i podane do d r u k u przez F. K a r t t u n e n i G. W a r a C é s p a d e s (The Dialogue oj el Tepozteco and his Rivals, September, 1977, s. 115-141). D r u g ą p u b l i k a c j ą jest nowe opracowanie i t ł u m a c z e n i e na angielski zbioru poezji w j ę z y k u maya z Jukatanu, znanego pod n a z w ą „Pieśni z Dzitbalche", b ę d ą c e g o nie t y l k o w s p a n i a ł y m zabytkiem literackim, ale j e d n o c z e ś n i e w a ż n y m ź r ó d ł e m wiedzy o r e l i g i i i mitologii M a j ó w ; autorem p r z e k ł a d u i komentarzy jest M u h r o S. E d m o n s o n (Tfie Songs oj Dzitbálche: A Literary Commentary, s. 173-208). Trzeci tekst ma zupełnie odmienny charakter, jest bowiem tyleż opisem synkretycznego fenomenu — zapoteckiego t a ń c a - p r z e d s t a w i e n i a „ G ł o w a W ę ż a " z p o ł u d n i o w e g o wschodu Oaxaca — i p r ó b ą w y j a ś n i e n i a jego symboliki, ile r e l a c j ą o b r a z u j ą c ą t r u d ­ ności, jakie napotyka etnograf w kontaktach z i n f o r m a t o r a m i i l o k a l n y m i w ł a d z a m i podczas b a d a ń terenowych (Cayuqui E s t a g e N o e l , Danza dialogada huave Olmalndiük, s. 229-248). DziaT s t u d i ó w monograficznych połączony został w tomie I X z działem d o k u ­ m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m ze w z g l ę d u na charakter prac, j a k i m i dysponowali redaktorzy. Faktycznie jednak ż a d n a z p u b l i k o w a n y c h tam prac nie jest t y p o w y m studium, w y k r a c z a j ą c y m poza komentarz do tekstu ź r ó d ł o w e g o . I tak N . Q u e z a d a prezentuje dokument i n k w i z y c j i z 1743 r. dotyczący k u l t u M a t k i Boskiej z Cancuc w ś r ó d I n d i a n Tzeltal, p a t r o n k i a n t y h i s z p a ń s k i c h p o w s t a ń w p o c z ą t k a c h X V I I I w . (La virgen de Cancuc, s. 303-312). C. N a v a r r e t e podejmuje bliski temat, p o d a j ą c wykaz d o k u m e n t ó w z w i ą z a n y c h z rebeliami Majów, z n a j d u j ą c y c h się w A r c h i v o General de Centro America w G w a t e m a l i (Documentos guatemaltecos, s. 314-338). Warto dodać, iż — j a k podaje autor — spis ten s t a n o w i ć ma część bibliografii wszel­ k i c h , a nie t y l k o t y c h n a j s ł y n n i e j s z y c h , w y s t ą p i e ń , rebelii i p o w s t a ń M a j ó w . Prace nad t y m ogromnie potrzebnym dziełem t r w a j ą w Escuela Nacional de A n t r o p o l o g í a . Rebelii i n d i a ń s k i e j m a j ą c e j miejsce w Tehuantepec w X V I I w . dotyczą r ó w n i e ż trzy dokumenty podane do d r u k u przez G. M ü n c h a (Lo rebelión de Tehuante­ pec en 1660, s. 385-395). A r c h i w a l i a p r e z e n t u j ą jeszcze dwie publikacje, a mianowicie akta procesu o czarownictwo w ś r ó d Indian Zoque w Chiapas w k o ń c u X V I I I w „ z a w i e r a j ą c e cie­ kawe dane na temat s t o s u n k ó w p o m i ę d z y księżmi i i n d i a ń s k i m i czarownikami-cwranderos ( L . M i l l e t C. y G. E s p i n o s a P., Proceso de hechicería formado a los indios de Sayula y Ostuacán, Chiapas, año de 1798, s. 339-365) oraz tekst L . H . F e 1 d m a n a z w r a c a j ą c y u w a g ę na znaczenie spisów ludności jako w a ż n e g o źródła etnohistorycznego (Counting People: The Late Colonial Padrones of Central America, s. 397-404). Bogactwa m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , jakie p r z y n o s z ą poszczególne t o m y „ T l a l o canu", nie m o ż n a nie docenić, chociaż w naszym k r a j u fakt ten ma znaczenie t y l k o dla stosunkowo nielicznej grupy ludzi zainteresowanych i n d o m e k s y k a n i s t y k ą . A l e wydaje się, że nawet p o b i e ż n y p r z e g l ą d z a w a r t o ś c i ostatnich t o m ó w tego specjalis­ tycznego w y d a w n i c t w a , poza f u n k c j ą czysto i n f o r m a c y j n ą , ma t a k ż e walor o g ó l n i e j ­ szy. Otóż „ T l a l o c a n " jest j e d n y m z w i e l u j u ż dziś p r z y k ł a d ó w czasopisma inter4 4 Do niedawna istniała w ą t p l i w o ś ć , czy Majowie nizinni stosowali ś r o d k i halucy­ nogenne w celu w y w o ł y w a n i a proroczych w i z j i , tak j a k to czyniło (i nieraz czyni nadal) wiele l u d ó w Mezoameryki. Thompson w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m do „ T l a l o c a n u " w 1973 r. wskazuje, że w i z e r u n k i k a r ł o w o t y c h postaci-zjaw p o j a w i a j ą c y c h się w nar­ kotycznych transach i na w i e l u zabytkach archeologicznych z Jukatanu świadczyć m o g ą o stosowaniu h a l u c y n o g e n ó w przez klasycznych i postklasycznych M a j ó w . J u ż po napisaniu a r t y k u ł u , a częściowo t a k ż e po ś m i e r c i tego wybitnego badacza (w 1975 r.), opublikowane zostały nowe m a t e r i a ł y (przede wszystkim m a l o w i d ł a na ceramice) p o t w i e r d z a j ą c e w pełni jego wnioski. Ostatnio i n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę m a ­ lowideł na ceramice p r z e d s t a w i ł a A . A . B o r o d a t o v a , Proricateli i żrecy u drevnich majn, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 1: 1984, s. 72-89. �271 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA dyscyplinarnego, łączącego na swych ł a m a c h z a r ó w n o źródła, j a k i podejścia badaw­ cze, u nas (ale przecież nie t y l k o u nas) ciągle jeszcze rozdzielane wedle matuzalem o w y c h s c h e m a t ó w na historyczne, etnograficzne, j ę z y k o z n a w c z e , socjologiczne czy archeologiczne. Nie chodzi jednak o to, by dyscypliny l i k w i d o w a ć (tak one, j a k i „ d y s c y p l i n a r n e " czasopisma m a j ą zapewne swój głęboki sens), lecz by ś w i a d o m i e je p r z e ł a m y w a ć m a j ą c na uwadze w y ł ą c z n i e cel — coraz lepsze poznanie o k r e ś l o n e j sfery rzeczywistości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . A takich sfer i p r o b l e m ó w , gdzie np. et­ nograf powinien o p e r o w a ć tzw. ź r ó d ł a m i historycznymi albo archeologicznymi, jest n i e m a ł o . Nie t y l k o zresztą w amerykanistyce. Sam „ T l a l o c a n " oraz bardzo w i e l u z p u b l i k u j ą c y c h tam a u t o r ó w d o s t a r c z a j ą d o w o d ó w , j a k iluzoryczne są w gruncie rzeczy granice wyznaczane przez a k a d e m i c k ą t r a d y c j ę . Ryszard Tomicki T H E S H A P I N G OF N A T I O N A L A N T H R O P O L O G I E S , nr 1-2, Stockholm, Etnografiska Museet „ E t h n o s " , v o l . 47: 1982, C E N T R U M I P E R Y F E R I E : D Y S K U S J A O KSZTAŁTOWANIU A N T R O P O L O G I I NARODOWYCH Jak u k s z t a ł t o w a ł y się antropologie w rozmaitych krajach ś w i a t a — p y t a j ą na ł a m a c h czasopisma „ E t h n o s " Tomas Gerholm i U l f Hannerz, obaj z Departamentu Antropologii Społecznej Uniwersytetu w Sztokholmie. O o d p o w i e d ź zwrócili się do a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w z I n d i i , Polski, Sudanu, B r a z y l i i i Kanady. Jeden z or­ g a n i z a t o r ó w dyskusji n a ś w i e t l i ł problem od strony S z w e d ó w . Podsumowanie n a p i s a ł natomiast antropolog a m e r y k a ń s k i , George W. Stocking Jr. Z uwagi na specyfikę tego k r a j u , na temat Kanady w y p o w i e d z i a ł o się aż d w ó c h a u t o r ó w . Ideą, jaka p r z y ś w i e c a ł a szwedzkim organizatorom dyskusji, b y ł o sprowokowanie wypowiedzi nie tyle o charakterze k r o n i k a r s k i m co analityczno-krytycznym. We w s t ę p i e Tomas Gerholm i U l f Hannerz w y s u w a j ą dość p r o w o k a c y j n ą tezę, że po­ ś r ó d antropologii uprawianych przez uczonych r ó ż n y c h k r a j ó w i n a r o d ó w m o ż n a w y r ó ż n i ć tak zwane centrum i peryferie. Centrum na antropolog! czno-etnologicznej mapie ś w i a t a n a u k i to uczeni Wielkiej B r y t a n i i , S t a n ó w Zjednoczonych i Francji, skupieni w o k ó ł swoich wielkich, obrosłych t r a d y c j ą i d y s p o n u j ą c y c h szeregiem a t u ­ t ó w o ś r o d k ó w b a d a ń i d y d a k t y k i . Wokół tego potężnego centrum, j a k w o k ó ł oblanego oceanem l ą d u , rozsiane są archipelagi wysepek pomniejszych antropologii narodowych. N i e k t ó r e z nich z n a j d u j ą się w pobliżu centralnego kolosa i nawet połączyły się z n i m mniej lub bardziej t r w a ł y m i mostami k o n t a k t ó w naukowych. Inne n a w i ą z u j ą z „ k o n t y n e n t e m " k o n t a k t y sporadyczne. Są wreszcie i takie, k t ó r e t r w a j ą w izolacji. Rzecz jednak charakterystyczna — d o d a j ą skandynawscy uczeni — że kontakty peryferyjnych antropologii k i e r u j ą się zawsze t y l k o k u centrum, natomiast w ł a ś c i ­ wie nigdy nie obserwuje się trwalszych w i ę z ó w m i ę d z y poszczególnymi n a r o d o w y m i antropologiami peryferyjnymi. W k a ż d y m razie k o n t a k t y takie nie m a j ą p o w a ż n i e j ­ szego znaczenia naukowego. T y l k o w wypadku, gdy jedna z peryferyjnych antro­ pologii zostanie z a u w a ż o n a w centrum i jego uczeni z a i n t e r e s u j ą się t y m o d l e g ł y m o ś r o d k i e m n a u k o w y m , inne antropologie peryferyjne zaczynają t a k ż e k o n c e n t r o w a ć u w a g ę na swoich prowincjonalnych kolegach zza miedzy. W znakomitej większości w y p a d k ó w jednak stosunki naukowe m i ę d z y centrum a peryferiami m a j ą kierunek jednostronny: centrum oddziałuje na peryferie. Nigdy nie dzieje się na o d w r ó t . Antropolodzy z jednej metropolii centralnej pochłonięci są bowiem przede wszyst­ k i m t y m , co dzieje się w ich ś r o d o w i s k u , a n a s t ę p n i e t y m , o czym m ó w i się i pisze w innej metropolii centralnej. Antropolodzy z peryferii natomiast albo s p o g l ą d a j ą k u metropoliom centralnym, albo ograniczają się do rodzimych, krajowych p r o b l e m ó w . W p ł y w y naukowe centrum na peryferyjne antropologie w ę d r u j ą k i l k o m a zasad- �272 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA niczymi k a n a ł a m i . Przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m czołowych czasopism, takich j a k „Man", „ A m e r i c a n Anthropologist", „ A m e r i c a n Ethnologist", „Ethnology", „ L ' H o m m e " czy nawet „ C u r r e n t Anthropology". Ta ostatnia, m i m o ambicji prezen­ towania m i ę d z y n a r o d o w e g o ś r o d o w i s k a , jest •— zdaniem d w u S k a n d y n a w ó w — w gruncie rzeczy czasopismem a m e r y k a ń s k i m . I n n y m k a n a ł e m w p ł y w ó w s ą po­ d r ę c z n i k i pisane i wydawane w centrum, k t ó r y c h antropologie peryferyjne u ż y w a j ą przez długie lata, n i m d o p r a c u j ą się w ł a s n y c h , co zresztą czasami nigdy nie n a s t ę ­ puje. Niezmiernie w a ż n y m k a n a ł e m jest z kolei język. Anglojęzyczni i francuscy antropolodzy, s t u d i u j ą c j a k i e ś zagadnienia, d y s k u t u j ą c i pisząc nie s t a j ą nigdy w o ­ bec dylematu, j a k i jest u d z i a ł e m ich k o l e g ó w p o c h o d z ą c y c h z n a r o d ó w m a ł y c h l u b nie m ó w i ą c y c h j ę z y k a m i o zasięgu ś w i a t o w y m . Dla kogo bowiem wtedy pisać? Czy dla nielicznej grupy w ł a s n y c h r o d a k ó w czy t e ż — r e z y g n u j ą c z m o w y ojczystej — p r ó b o w a ć w y c h o d z i ć na f o r u m m i ę d z y n a r o d o w y c h ś r o d o w i s k naukowych? Zdarza się zatem, że w peryferyjnej antropologii rodzimy język przeznacza się dla celów popularyzatorskich, a dzieła akademickie t ł u m a c z y się od razu na k t ó r y ś z j ę z y k ó w ś w i a t o w y c h . W t a k i m języku zaczyna się t e ż w y d a w a ć czasopisma naukowe Pod­ czas gdy zatem cała naukowa i popularyzatorska l i t e r a t u r a z metropolii antropolo­ gicznego centrum jest d o s t ę p n a reszcie w y k s z t a ł c o n y c h ś r o d o w i s k a ś w i a t a , m a ł e antropologie peryferyjne w a l c z y ć m u s z ą d r o g ą mozolnych nieraz t ł u m a c z e ń o to, by czytano ich chociażby n a j w a ż n i e j s z e publikacje. I tak zresztą — j a k z a u w a ż a j ą zgryźliwie szwedzcy autorzy w s t ę p u — zdarza się, że p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k ś w i a ­ t o w y dzieło nie jest wolne od prawie nieuniknionych p o t k n i ę ć j ę z y k o w y c h . J u ż w s z a k ż e ten t y l k o jedyny fakt s k ł a n i a nieraz r e c e n z e n t ó w z centrum do l e k c e w a ż e ­ nia danej publikacji. Powszechna znajomość j ę z y k a angielskiego czy francuskiego u ł a t w i a uczonym z o ś r o d k ó w peryferyjnych k o n t a k t y z metropoliami centrum. Nie ma natomiast c z ę ­ s t o k r o ć wzajemnej możliwości swobodnego skontaktowania się w k t ó r y m ś z j ę z y ­ k ó w peryferyjnych m i ę d z y dwoma m a ł y m i o ś r o d k a m i n a r o d o w y m i . Dodajmy od siebie, że jeżeli nawet sam kontakt osobisty n a u k o w c ó w z o ś r o d k ó w peryferyjnych jest m o ż l i w y przy użyciu j ę z y k a trzeciego, znanego powszechnie w obu krajach, to wzajemne p i ś m i e n n i c t w o naukowe jest na ogół m a ł o przyswajane. Nawet w ó w c z a s , gdy w czasie oficjalnych s p o t k a ń obie strony nader kurtuazyjnie usiłują siebie za­ p e w n i ć , że jest inaczej . W kontaktach metropolii centralnych z peryferiami rysuje się z r e g u ł y ta sama sytuacja: uczeni z centrum w y r u s z a j ą do peryferyjnych o ś r o d k ó w i u n i w e r s y t e t ó w , a ż e b y t a m n a u c z a ć . Natomiast przedstawiciele peryferii u d a j ą się do centrum w y ­ łącznie po to, aby się czegoś n a u c z y ć . Po powrocie do swojej ojczyzny c h ę t n i e nie­ raz o d g r y w a j ą u siebie rolę założycieli czy i n i c j a t o r ó w b a d a ń w danym k i e r u n k u . L u b t e ż jako „młodzi gniewni", przyjeżdżają z metropolii n a ł a d o w a n i n o w y m i ide­ ami, stając w absolutnej opozycji do wszystkiego, co u siebie w domu zastali. Gerholm i Hannerz złośliwie p r z y r ó w n u j ą rozmowy, jakie niekiedy p r o w a d z ą m i ę d z y sobą antropolodzy z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w peryferyjnych do w s t ę p n y c h k o n t a k t ó w t r a ­ dycyjnych t u b y l c ó w australijskich. Jak s p o t y k a j ą c y się wzajemnie aborygeni u s i ł u ­ j ą wzajemnie z i d e n t y f i k o w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć k l a n o w ą obcego, tak d w u przedstawio2 1 „ E t h n o s " publikowany jest w y ł ą c z n i e po angielsku. Autorzy w s t ę p u zauwa­ żają, że w p r z e c i w i e ń s t w i e do a n t r o p o l o g ó w szwedzcy historycy nie o d c z u w a j ą b r a k u f o r u m naukowego, gdy p u b l i k u j ą w swoim j ę z y k u ojczystym. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m są t u pozornie ożywione k o n t a k t y e t n o g r a f ó w polskich i w ę g i e r s k i c h . Ale tak samo wzajemna wiedza o publikacjach i w y n i k a c h b a d a ń e t n o g r a f ó w Polski i NRD bywa z a s k a k u j ą c o nieraz uboga, mimo że obsza­ r y Europy Ś r o d k o w e j są wprost stworzone do w s p ó l n y c h b a d a ń uczonych z s ą s i a ­ d u j ą c y c h ze sobą k r a j ó w . 2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 273 nych sobie uczonych z miejsca stara się określić swoje p o g l ą d y naukowe w y m i e ­ n i a j ą c nazwiska zamorskich, w s p ó l n y c h m i s t r z ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że na antropologie narodowe pewnych o b s z a r ó w w sensie poszczególnych* szkól i k i e r u n k ó w centrum w y w a r ł o w p ł y w p r z e m o ż n y . M ó w i się o w p ł y w i e „szkoły manchesterskiej" na a n t r o p o l o g ó w społecznych' w Izraelu lub — generalnie — o w p ł y w a c h brytyjskich uczonych na wszystkie kraje Commonwealthu. Ale nawet o konkretnych uczelniach, jak w w y p a d k u Sudanu, gdzie ostatnio i s t o t n ą r o l ę o d e g r a ł y uniwersytety z d w u k r a j ó w europejskich: angielski z H u l l i norweski z Bergen. Powszechnie stwierdza się np., że anglofońscy antropolodzy z Kanady pozostają pod silnym w p ł y w e m USA, natomiast frankofońscy Kanadyjczycy wpatrze­ n i są w P a r y ż , że Francja oddziałuje na o ś r o d k i s t u d i ó w antropologicznych w B r a ­ zylii i t p . Czy jednak ma r a c j ę jeden z indyjskich a n t r o p o l o g ó w , k t ó r y uskar­ ża się, że brak tzw. ś w i a t o w e j społeczności naukowej w antropologii. Taka w s p ó l ­ nota łączyć m o ż e jakoby t y l k o uczonych n a r o d ó w bogatych, a nauka n a r o d ó w bied­ nych musi się bogatym partnerom p o d p o r z ą d k o w a ć . Autorzy w s t ę p u i zarazem inicjatorzy dyskusji u w a ż a j ą , że nie n a l e ż y d e m o n i z o w a ć u k ł a d u centrum-peryferie w antropologii. Ostatecznie centralne ośrodki naukowe d a j ą s w o j ą m y ś l o ś r o d k o m peryferyjnym, a od tych ostatnich zależy, jak w y k o r z y s t a j ą obce idee. Przeniesione na inny g r u n t nowości m o ż n a istotnie n a ś l a d o w a ć w sposób niewolniczy i p o w i e l a ć w stylu z a ś c i a n k o w y m . Lecz m o ż n a t a k ż e t w ó r c z o p o ś r e d n i c z y ć m i ę d z y r o d z i m y m ś r o d o w i s k i e m uczonych a o ś r o d k a m i za g r a n i c ą . Prowincjonalizm zresztą m o ż e prze­ j a w i ć się w peryferyjnym ś r o d o w i s k u narodowej antropologii poprzez rozdymane przesadnie i zmistyfikowane p o s ł a n n i c t w o „ w ł a s n e j " drogi, pozostającej w opozycji do reszty ś w i a t a , najczęściej wskutek poczucia w ł a s n e j niższości. Dziś nadal prowadzenie b a d a ń terenowych przez uczonych centrum na obsza­ rach n i e k t ó r y c h k r a j ó w peryferyjnych bywa płaszczyzną n a p i ę ć m i ę d z y cudzoziem­ skim antropologiem a miejscowymi ś r o d o w i s k a m i n a u k o w y m i . Ale przecież stan ten nie musi t r w a ć wiecznie. Może z czasem obcy badacz zrozumie potrzeby peryferii. Dość dużo u w a g i poświęcają dalej autorzy w s t ę p u zagadnieniu, czy m o ż n a m ó ­ w i ć o j a k i c h ś typowych cechach narodowych danej antropologii. Na pozór ł a t w o o to w w y p a d k u Wielkiej B r y t a n i i czy Francji, trudniej już będzie z A m e r y k a n a m i . Lecz w rzeczywistości u poszczególnych uczonych czy grup n a u k o w c ó w m o ż n a za­ o b s e r w o w a ć cechy p o s t ę p o w a n i a badawczego i interpretacji takie, jakie z w y k ł o się k o j a r z y ć z z u p e ł n i e i n n y m etnicznie ś r o d o w i s k i e m . Tak zwane „cechy narodowe" poszczególnych ś r o d o w i s k naukowych w y n i k a j ą często po prostu ze specyfiki po­ litycznej, w jakiej dana grupa uczonych działa. Są jednak pewne rysy charakteru, k t ó r e trudno sobie t ł u m a c z y ć b e z p o ś r e d n i m i u w a r u n k o w a n i a m i politycznymi czy historycznymi. Na p r z y k ł a d o ile we Francji m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e podejście do przedmiotu b a d a ń wydaje się nader popularne, w Szwecji m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami u t r z y m u j ą się nadal sztywne bariery. Zjawisko centrum i peryferii daje się z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w poszczególnych antropologiach narodowych. Centrum w danym k r a j u to będzie w a ż n y , stołeczny uniwersytet, j a k np. Jawaharlal Nehru University w New Delhi, seminarium w y b i t ­ nego profesora, czy wreszcie o ś r o d e k naukowy, k t ó r y ma szczególnie dobre p o w i ą ­ zania i u k ł a d y z centralnym aparatem w ł a d z y . Co jednak oznacza dla nas t e r m i n antropologia? Gerholm i Hannerz r y z y k u j ą twierdzenie, że klasyczna, X I X - w i e c z n a koncepcja rodem z Londynu i P a r y ż a , obej­ m u j ą c a a n t r o p o l o g i ę fizyczną, archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i studia nad dzisiejszą rzeczywistością k u l t u r o w ą wyznawana jest obecnie t y l k o w sposób deklaratywny. Ostatnim jakoby w y b i t n y m uczonym, k t ó r y rzeczywiście w sposób kompetentny działał swobodnie w tych wszystkich dziedzinach n a u k i , był Franz Boas. W pozosta­ ł y c h ś r o d o w i s k a c h europejskich utrzymuje się nadal w y r a ź n y podział na e t n o g r a f i ę , a n t r o p o l o g i ę społeczną lub k u l t u r o w ą oraz na archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i an­ ią — Etnografia Polska 29/2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA tropología fizyczną. Do tradycji europejskiej nauki kontynentalnej n a l e ż y t a k ż e po­ dział na to, co Niemcy n a z y w a j ą Volkskunde, i to, co o k r e ś l a j ą jako V ö l k e r k u n d e . 0 ile u źródeł V ö l k e r k u n d e znalazły się odkrycia podróżnicze, to Volkskunde jest produktem nacjonalizmu kulturowego. Niezbyt k l a r o w n a pod t y m w z g l ę d e m sytua­ cja panuje w ś r o d o w i s k a c h naukowych szeregu k r a j ó w postkolonialnych. Klasyczna antropologia europejska miesza się t u z socjologią. Czasami ciąży na niej zarzut n a u k i ery kolonialnej. W takich krajach, j a k Brazylia, Sudan czy Indie, przedmio­ tem b a d a ń są w ł a s n e ludy. Uczeni l o k a l n i nie p r o w a d z ą eksploracji antropologicz­ nych poza granicami swoich p a ń s t w . Wobec tego charakter nauki, j a k ą się tam uprawia lub p r ó b u j e u p r a w i a ć , zbliżony jest czasem do socjologii, a niekiedy w r ę c z do dawnego, europejskiego ludoznawstwa, Volkskunde. Dodajmy od siebie, że na przeszkodzie badaniom ludoznawczym rodzimych uczonych czy k r a j o z n a w c ó w obsza­ r u postkolonialnego stają silne kompleksy niższości, wstyd wobec rodzimej „nędzy 1 zacofania", j a k ż e przecież typowe t a k ż e i dla w i e l u bardziej przez los u p o ś l e d z o ­ nych ś r o d o w i s k europejskich. W krajach centrum ś r o d o w i s k i e m t w o r z ą c y m a n t r o p o l o g ó w b y ł a tradycyjnie r z e c z y w i s t o ś ć kolonialna. Dotyczyło to nie t y l k o A n g l i i . W Holandii z d a w n y m i m ­ p e r i u m kolonialnym w i ą z a ł a się tak zwana szkoła lejdejska. A l e ponadto — rzecz ciekawa — dobrymi antropologami są przedstawiciele lokalnych grup mniejszościo­ wych. Autorzy w s t ę p u p o d a j ą t u jako p r z y k ł a d w i e l u a n t r o p o l o g ó w pochodzenia ż y d o w s k i e g o . Przypomnijmy ze swej strony B r o n i s ł a w a Malinowskiego, człowieka d w u rzeczywistości k u l t u r o w y c h , a t a k ż e w i e l u e m i g r a n t ó w z Europy ś r o d k o w o -wschodniej. B y w a j ą jednak kraje, w k t ó r y c h praktycznie kończyli studia z r e g u ł y niemal t y l k o przedstawiciele miejscowych w a r s t w uprzywilejowanych. W Indiach znane jest jakoby pojęcie „antropologii b r a m i ń s k i e j " , k t ó r a z obfitością r o z w a ż a ń teoretycznych łączy zwykle minimalne d a w k i opisu konkretnej sytuacji k u l t u r o w e j . Pewne analogie m o ż n a dostrzec r ó w n i e ż pod t y m w ę g l ę d e m w k r ę g a c h naukowych n i e k t ó r y c h k r a j ó w latynoskich. O ś r o d k i antropologiczne o d n a w i a j ą i o d m ł a d z a j ą swoje szeregi poprzez studia. Istnieje t u znaczna r o z m a i t o ś ć w systemach szkolenia m ł o d y c h a d e p t ó w . A u t o r z y w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na dystans m i ę d z y muzeami a o ś r o d k a m i uniwersyteckimi w y n i k a j ą c y z odmiennych celów badawczych i funkcji. Z a u w a ż a j ą , że w ś r ó d metro­ p o l i i centralnych muzea we Francji m a j ą duży udział w tworzeniu oblicza antropo­ logii. W k r a j u t y m zdarza się też, że uniwersytety u s t ę p u j ą czasem w a ż n i e j s z y m od nich o ś r o d k o m badawczym, subsydiowanym przez r z ą d . W ś r ó d antropologii i etno­ logii peryferyjnych, omawianych w dyskusji „ E t h n o s u " autorzy szwedzcy w s k a z u j ą na P o l s k ę , gdzie pozycja m u z e ó w jest niezaprzeczalnie w a ż n a . Wokół b a d a ń terenowych a n t r o p o l o g ó w n a r o s ł o sporo kontrowersyjnych p o g l ą ­ dów. Autorzy w s t ę p u nadal jednak s k ł o n n i są u z n a w a ć je za rodzaj probierza, czy dana antropologia narodowa jest silna czy słaba. P r o p o n u j ą poszczególnym ś r o d o ­ w i s k o m n u k o w y m , by same sobie z a d a ł y k i l k a p y t a ń , a mianowicie: Czy u w a ż a m y badania terenowe za n i e z b ę d n e , czy też t y l k o za co n a j w y ż e j godne zalecenia? A może sądzimy, że są zbyteczne i że w r ę c z r o z p r a s z a j ą u w a g ę uczonego? Jak oceniamy p o s ł u g i w a n i e się cudzymi w y n i k a m i b a d a ń terenowych t y p u etnograficznego? Czy m o ż n a czegokolwiek d o k o n a ć w antropologii bez etnograficz­ nych b a d a ń terenowych? Przy u w z g l ę d n i a n i u r o s n ą c y c h t r u d n o ś c i w docieraniu do pozaeuropejskich o b s z a r ó w b a d a ń , k ł o p o t ó w finansowych i zastrzeżeń przeciw zbyt ciasno pojmowa­ n y m badaniom w terenie autorzy w s t ę p u p r z e s t r z e g a j ą przed p u ł a p k a m i czysto gabinetowo-bibliotecznych s t u d i ó w . Zwłaszcza w w y p a d k u odległych, egzotycznych k u l ­ tur. O s t r z e ż e n i e m niech będzie fragment recenzji pióra T. Turnera, k t ó r y na ł a m a c h „ A m e r i c a n Anthropologist" bezceremonialnie rozprawia się z zachodnioniemieckim �275 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA studium r e l i g i i p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i c h Indian grupy Tukano. Pisze on, że k s i ą ż k a Die Religion der Tukano zmusza do głębszej refleksji nad n i e p o k o j ą c y m stanem antropologii k u l t u r o w e j w Niemczech i w pewnych krajach Europy Ś r o d k o w e j . B r a k w nich z r e g u ł y f u n d u s z ó w na w y s y ł a n i e a b s o l w e n t ó w oraz m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w naukowych w teren, co w rezultacie pozwala w y ł ą c z n i e na pisanie tego rodzaju „ s t u d i ó w bibliotecznych". Cóż, kiedy aparat naukowy — kontynuuje recenzent — w j a k i uniwersytet w y p o s a ż y ł swoich a b s o l w e n t ó w , jest tak p r z e s t a r z a ł y , p r o w i n ­ cjonalny i reakcyjny w p o r ó w n a n i u z w y m o g a m i francuskiej, brytyjskiej czy ame­ r y k a ń s k i e j antropologii, że ludzie ci nie są w stanie później n a k r e ś l i ć jakiegokolwiek problemu naukowego na podstawie danych, k t ó r y m i d y s p o n u j ą . Młodzi uczeni nie m a j ą możliwości prowadzenia b a d a ń terenowych w t y m okresie, w k t ó r y m formuje się ich osobowość naukowa. Brakuje i m k o n t a k t u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą antropolo­ giczną a m e r y k a ń s k ą , a n g i e l s k ą czy f r a n c u s k ą . Owe b r a k i w p o ł ą c z e n i u z „ p r o w i n ­ c j o n a l n ą jałowością niemieckiej szkoły kulturowo-historycznej" skazują większość m ł o d y c h e t n o l o g ó w niemieckich na pisanie takich w ł a ś n i e prac, j a k owe studium r e l i g i i Tukano. A m e r y k a n i n wskazuje, że jest to wielka strata nie t y l k o dla niefor­ t u n n y c h a u t o r ó w , ale i dla całej m i ę d z y n a r o d o w e j społeczności a n t r o p o l o g ó w . Szwedzcy autorzy w s t ę p u u w a ż a j ą w k a ż d y m razie, że najlepsi z gabinetowych t e o r e t y k ó w mieli zazwyczaj za sobą t a k ż e okresy solidnych, w ł a s n y c h b a d a ń tere­ nowych. P r z e g l ą d wypowiedzi przedstawicieli antropologii peryferyjnych uszeregowali or­ ganizatorzy dyskusji dość dziwnie, p r z e p l a t a j ą c a r t y k u ł y napisane przez a u t o r ó w z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i d y s k u t a n t ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o ­ dowisk o starej kulturze europejskiej. Być może chodziło o zaakcentowanie, iż to, co wszystkich łączy, jest na d o b r ą s p r a w ę w y ł ą c z n i e stosunkiem do antropologicz­ nego centrum. W swoim o d w a ż n y m i szczerym artykule o stanie antropologii i socjologii w I n ­ diach Satish Saberwal z Jawaharlal University w New Delhi w y j a ś n i a , że rodzime, stare tradycje cywilizacyjne P ó ł w y s p u Indyjskiego nie o d e g r a ł y ż a d n e j r o l i w t w o ­ rzeniu się w pierwszym 25-leciu naszego w i e k u s t u d i ó w socjologicznych i antro­ pologicznych w tej części A z j i . U ich podłoża z n a j d o w a ł y się potrzeby B r y t y j c z y k ó w s p r a w u j ą c y c h nad I n d i a m i w ł a d z ę . Orientaliści, misjonarze i administratorzy b r y ­ tyjscy sprawili, że obie dyscypliny uprawiano na trzech kolonialnych uniwersy­ tetach, w Kalkucie, Bombaju i Lucknow. Ich personel akademicki niekiedy nawet osiągał pewien p r e s t i ż naukowy z a g r a n i c ą już z samego t y t u ł u s t u d i ó w nad spo­ łecznościami subkontynentu owianego w Europie a t m o s f e r ą egzotyki. W rzeczywi­ stości jednak przy raczej skromnych ś r o d k a c h finansowych prowadzono dość przy­ padkowe badania terenowe drobnych społeczności plemiennych pod k ą t e m osobli­ wości ich p r y m i t y w n y c h k u l t u r . A l e po uzyskaniu niepodległości w y d a w a ł o się, że indyjska antropologia i socjologia n a b i o r ą niespotykanego impetu. P o c z y n a j ą c od lat 50-tych impulsem burzliwego rozwoju s t a ł y się wielkie badania amery­ k a ń s k i e prowadzone nad złożonymi społecznościami chłopskimi A z j i P o ł u d n i o w e j i z w i ą z a n e z n i m i stypendia udzielane m ł o d y m naukowcom i n d y j s k i m przez USA, A n g l i ę i A u s t r a l i ę . P o c z ą t k o w o j e d y n y m wzorem b y ł y uniwersytety brytyjskie. Te­ raz do I n d i i p o w r a c a j ą absolwenci u n i w e r s y t e t ó w w Chicago i Canberze. W r o k u 1977 na 50 uniwersytetach indyjskich i w szeregu szkół t y p u college nadawano t y t u ł y m a g i s t r ó w socjologii i antropologii. N a p ł y w p i e n i ę d z y z zagranicy rozbu­ dził nadzieje na awans poprzez studia. A m b i t n i , ubodzy rodzice m i e l i przed ocza­ m i stereotyp biednego, pilnego młodzieńca, z d o b y w a j ą c e g o w i e d z ę i uczącego się wieczorami przy świetle l a t a r n i ulicznej. Lecz nie starczyło teraz już miejsc na s 3 T. T u r n e r , Review oj Bódiger, thropologist", v o l . 72: 1970, s. 418-420. Die Religion der Tukano, „American A n ­ �276 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA wielkomiejskich uniwersytetach. Poszczególne o k r ę g i prowincjonalne d o m a g a ł y się w ł a s n y c h uczelni. Tworzono zatem prowincjonalne uniwersytety i ośrodki badaw­ cze. Z a p a ł ich t w ó r c ó w w y c z e r p y w a ł się najczęściej na budowie g m a c h ó w i w y ­ p o s a ż a n i u ich biur w nowoczesny s p r z ę t techniczny. Nie dbano o biblioteki, na k t ó r e z r e s z t ą nie s t a r c z a ł o f u n d u s z ó w . Tak w i ę c w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i e l k i c h u n i w e r s y t e t ó w w metropoliach indyjskich, gdzie studia w dużych, nieźle w y p o ­ s a ż o n y c h bibliotekach u z u p e ł n i a ł a ogólna atmosfera t ę t n i ą c e g o życiem w i e l o m i l i o ­ nowego skupiska ludzkiego, na uczelniach prowincjonalnych student s t a w a ł przed mniejszymi m o ż l i w o ś c i a m i i w y m o g a m i . W sennym, n i e w i e l k i m o ś r o d k u wszyscy się znali i p o w i ą z a n i b y l i l o k a l n y m i u k ł a d a m i . Do uzyskania absolutorium w y ­ s t a r c z y ł o w y k u ć p a r ę d o s t ę p n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Gromada tych prowincjonalnych socjologów znalazła zatrudnienie w m n o ż o n y c h w nieskończoność agencjach r z ą ­ dowych, lecz n i k t nie dbał o j a k o ś ć pracy, j a k ą w y k o n y w a l i . Ci z nich, k t ó r z y w y s t ę p o w a l i z a g r a n i c ą , nazywali siebie antropologami, b a d a j ą c y m i b ą d ź co b ą d ź egzotyczne dla reszty ś w i a t a społeczności w ł a s n e j ojczyzny. Po powrocie do I n d i i stawali się na p o w r ó t socjologami. Absolwenci s ł y n n y c h u n i w e r s y t e t ó w zagranicz­ nych koncentrowali się na sprawach administracyjnych, organizowaniu swoich katedr, n a w i ą z y w a n i e m s t o s u n k ó w z w ł a d z a m i i a u t o r e k l a m ą . Na ogół nie s t a r c z a ł o i m już czasu na spokojne wypracowywanie metod badawczych i łączenie zdobytej z a g r a n i c ą wiedzy z realiami ojczystego k r a j u . Pozornie n a ś l a d o w a n o najlepsze wzory Zachodu, lecz w sposób r ó w n i e m a ł o efektywny, co wygodny dla ś r o d o w i s k naukowych. I tak np. wzorem antropologii zachodnich zaczęto p r o w a d z i ć badania w ł a s n y c h społeczności na p r o w i n c j i . Zda­ niem Saberwala nie zastosowano tutaj — wzorem o ś r o d k ó w zachodnich — za­ sady poddawania w y n i k ó w surowej krytyce i dyskusji. W r ę c z przeciwnie, takie badania społeczności prowincjonalnych przez w y w o d z ą c e g o się z danego o k r ę g u wiejskiego czy miasteczka antropologa k o ń c z y ł y się na opisie krajoznawczym, bez szerszego tła kulturowego, bez głębszej refleksji, bez p r ó b p o r ó w n a ń . U s i ł o w a n i e natomiast przenoszenia z Zachodu zasady, że „ w y g r y w a najlepszy", raz po raz koliduje z p o l i t y k ą promowania k a n d y d a t ó w , k t ó r z y l e g i t y m u j ą się d a w n ą przy­ należnością do kasty o tradycyjnie n i s k i m statusie. A u t o r zarzuca antropologii i socjologii indyjskiej, że powierzchownie p r z e n o s z ą te wzorce n a u k i zachodniej, k t ó r e są wygodne dla miejscowego establiszmentu i p o m a g a j ą w robieniu kariery, przy ł a g o d z e n i u k r y t e r i ó w jakości. Nie bez racji daje zatem swojemu a r t y k u ł o w i p o d t y t u ł „ N i e p e w n e transplantacje". N a s t ę p n y autor, A b d a l Ghaffar M . A h m e d z uniwersytetu w Chartumie, w ar­ tykule p r z e d s t a w i a j ą c y m dzieje rozwoju b a d a ń antropologicznych w Sudanie i ich stan obecny, ma znacznie mniej samokrytycyzmu. W gruncie rzeczy zarzuty k i e ­ ruje w y ł ą c z n i e pod adresem dawnych w ł a d z kolonialnych w Sudanie, a ponadto atakuje e u r o - a m e r y k a ń s k i c h a n t r o p o l o g ó w działających w t y m k r a j u oraz kolejne s u d a ń s k i e ekipy r z ą d o w e . Jego w y w o d y w y m a g a j ą od czytelnika uprzedniej znajo­ mości r e a l i ó w tego k r a j u , rozległego terytorialnie, lecz stosunkowo słabo zaludnio­ nego i bardzo zacofanego cywilizacyjnie. P ó ł n o c n a , zarabizowana i zislamizowana część Sudanu żyła od w i e k ó w w cieniu Egiptu tak pod w z g l ę d e m politycznym, jak i k u l t u r o w y m . P o ł u d n i o w e obszary, zamieszkane przez pierwotne, c i e m n o s k ó r e ludy, b y ł y t r a d y c y j n y m terenem r a j d ó w niewolniczych z północy. Oba te obszary w spo­ sób dość sztuczny weszły w s k ł a d k o n d o m i n i u m anglo-egipskiego, w k t ó r y m —• rzecz jasna — o wszystkim ostatecznie decydowali Brytyjczycy. A u t o r s u d a ń s k i w ogóle o t y m nie wspomina, p o s t a n a w i a j ą c r o z p a t r y w a ć a n t r o p o l o g i ę w swoim k r a j u z p u n k t u widzenia e t y k i i ideologii badacza. Nie bez r a c j i dowodzi Abdel Ghaffar, że w okresie 1910-1956 brytyjska a d m i ­ nistracja kolonialna albo sama p o s i a d a ł a uniwersyteckie przygotowanie antropolo- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 277 giczne, albo też k o r z y s t a ł a z pomocy takich w y b i t n y c h a n t r o p o l o g ó w , j a k Seligman, Evans-Pritchard, Nadel i Lienhard. Uczeni ci badali przede wszystkim ple­ miona p o ł u d n i o w e , j a k Azande, A n u a k i Nuer, i autor przyznaje, że spod ich p i ó r a wyszły w ó w c z a s dzieła o w y b i t n y c h walorach naukowych. Równocześnie jednak S u d a ń c z y k z a u w a ż a , że p o ł u d n i e stało się niejako poligonem dla wypraco­ wania n a j w ł a ś c i w s z y c h metod r z ą d z e n i a k r a j e m przez k o l o n i z a t o r ó w . W d r u g i m okresie, w latach 1956-1971, a więc już po uzyskaniu niepodległości, nadal u t r z y m y w a ł się w p ł y w na życie naukowe k r a j u uniwersytetu w Oksfordzie, a a n t r o p o l o g i ę w Chartumie w y k ł a d a l i cudzoziemscy profesorowie na wydziale ekonomiki i nauk społecznych. W t y m czasie r o ś n i e zainteresowanie t a k ż e i luda­ m i p ó ł n o c y Sudanu, powstaje k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h o p r a c o w a ń na ten temat. T y m niemniej angielscy antropolodzy nadal p r a c u j ą jakoby w d a w n y m , kolonialnym stylu, nie p o t r a f i ą się w ł ą c z y ć do p r o g r a m ó w p o l i t y k i rozwojowej, nie znają arabszczyzny na tyle, by m ó c śledzić n u r t dyskusji, jakie toczą się w s u d a ń s k i c h śro­ dowiskach inteligenckich i w l o k a l n y m świecie p o l i t y k ó w . N a l e ż a ł o b y zatem oczekiwać, że okres po r o k u 1971, t r w a j ą c y do dziś, daje autorowi a r t y k u ł u w i ę c e j satysfakcji. Dowiadujemy się bowiem, że na samym t y l k o uniwersytecie w Chartumie w departamencie antropologii i socjologii pracuje 11 su­ d a ń s k i c h a b s o l w e n t ó w uczelni Zachodu, że liczba s t u d e n t ó w tych dyscyplin do­ chodzi do 200 osób, a departament u m o ż l i w i a i m uzyskanie t y t u ł ó w magistra i do­ ktora antropologii w zakresie rozwoju i socjologii wsi. A n t r o p o l o g i ę w y k ł a d a się t a k ż e w chartumskim oddziale Uniwersytetu Kairskiego i na Uniwersytecie M u z u ł ­ m a ń s k i m , a ponadto na uczelniach Juba i Gezira. Dawnych w y k ł a d o w c ó w z Oksfor­ du zastąpili ich koledzy z Cambridge, a ponadto n a w i ą z a n o kontakty z uniwersy­ tetem w H u l l i w Bergen, konkretnie zaś z t a m t e j s z ą szkołą Fredrika Bartna. Rozpoczął się o d w ó r t od analizy strukturalno-funkcjonalnej. P o d j ę t o p r ó b y w p r o ­ wadzania marksizmu. W miejsce obserwacji t o w a r z y s z ą c e j postanowiono w p r o w a ­ dzać o b s e r w a c j ę i n t e r w e n i u j ą c ą . A u t o r nie pisze niestety, na czym polegają te elementy marksizmu w pracy a n t r o p o l o g ó w , ani też po czyjej stronie i n t e r w e n i u j ą oni o b s e r w u j ą c p o l i t y k ę w ł a d z r e a l i z o w a n ą wobec ich w s p ó ł r o d a k ó w na wsi. T w i e r ­ dzi t y l k o , że antropologia w Sudanie, n i e g d y ś n a r z ę d z i e kolonializmu, została przez rodzimych a n t r o p o l o g ó w p r z e m y ś l a n a na nowo i zmodyfikowana. Cóż, kiedy kolejne ekipy r z ą d z ą c e Sudanem n i e p o d l e g ł y m zdają się zupełnie n i e d o c e n i a ć w a l o r ó w moralnych i kompetencji merytorycznych rodzimych antropo­ logów z Chartumu-. A u t o r y t e t e m w ich oczach nadal się cieszą w y ł ą c z n i e obcy eksperci, przede wszystkim zaś ci, k t ó r z y są c z ł o n k a m i wielonarodowych agencji rozwojowych ONZ. Zdaniem Abdela Ghaffara część tych obcych e k s p e r t ó w to młodzi pracownicy naukowi, k t ó r z y w ten sposób u z y s k u j ą zezwolenie na bada­ nia terenowe w Sudanie, o t r z y m u j ą d o s t ę p do poufnych d o k u m e n t ó w p a ń s t w o ­ w y c h (pilnie s t r z e ż o n y c h wobec a n t r o p o l o g ó w rodzimych) i n a s t ę p n i e piszą swoje dysertacje naukowe, d b a j ą c o w ł a s n e kariery, a nie troszcząc się zbytnio o faktycz­ ne doradztwo. Drudzy, bardziej perfidni, p r z y b y w a j ą do Sudanu niekiedy po raz pierwszy w życiu, lecz z miejsca o d g r y w a j ą r o l ę e k s p e r t ó w . Na pobyt w Sudanie p o ś w i ę c a j ą zwykle zaledwie p a r ę tygodni, d o k o n u j ą p o b i e ż n y c h o b j a z d ó w tereno­ wych, c h ę t n i e w y p o ż y c z a j ą od swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w m a n u s k r y p t y prac. by w k r ó t c e po w y j e ź d z i e do ojczyzny p u b l i k o w a ć w y n i k i swoich domniemanych ba­ d a ń . Z r e g u ł y l o j a l n i w y ł ą c z n i e wobec a n g a ż u j ą c y c h ich agencji m i ę d z y n a r o d o ­ wych, są zupełnie obojętni na interesy ludności lokalnej, w sprawie k t ó r e j zabie­ r a j ą autorytatywnie głos. S u d a ń c z y k przyznaje, że dla owych zagranicznych ekspert ó w - a n t r o p o l o g ó w udział w m i ę d z y n a r o d o w e j ekipie b y w a nawet l u k r a t y w n y , acz z drugiej strony trudno od nich nawet oczekiwać, by ich głos liczył się w sprawie takiego czy innego p r o j e k t u rozwojowego. M i ę d z y n a r o d o w e organizacje a n g a ż u j ą �278 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA w s k ł a d swoich ekip antropologa społecznego t r a k t u j ą c go raczej jako element dekoracyjny, a nie by w y s ł u c h i w a ć jego opinii. J e d y n ą korzyścią z p r z y j a z d ó w cu­ dzoziemskich uczonych b y ł o spopularyzowanie przez nich u m i e j ę t n o ś c i działania w zespołach m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y c h oraz p o d k r e ś l e n i e wagi p r o b l e m ó w rozwojo­ w y c h jako pola d o c i e k a ń antropologicznych. Pozornie jednostronne i utrzymane w przesadnie g w a ł t o w n y m tonie w y s t ą p i e ­ nie Abdela Ghaffara zawiera niestety dużo autentycznych spostrzeżeń, m i m o że autor p o t r a k t o w a ł bardzo tolerancyjnie swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w . Jego w y s t ą ­ pienie łącznie z poprzednim a r t y k u ł e m d o t y c z ą c y m I n d i i tworzy kompleks zagad­ n i e ń t r u d n y c h do r o z w i ą z a n i a w Trzecim Świecie: niedomogi pospiesznie wyszko­ lonej, rodzimej k a d r y naukowej i niezbyt fortunne poczynania badaczy-obcokrajowców, nie zawsze zgodne z interesami k r a j u , w k t ó r y m prowadzi się te eksploracje. K o l e j n y m , ostatnim w dyskusji przedstawicielem k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się jest Otavio Guilherme Velho z brazylijskiego Universidade Federal do Rio de Janeiro. Z a t y t u ł o w a ł on swój a r t y k u ł Przez okulary Althussera: najnowsza antropologia spo­ łeczna w Brazylii. Z n a k o m i t ą w i ę k s z o ś ć swego w y w o d u poświęca on w p ł y w o w i Louisa Althussera, francuskiego lewicowego antropologa na brazylijskie ś r o d o w i s k o naukowe p o c z y n a j ą c od lat 60-tych. A u t o r a r t y k u ł u wspomina co prawda, że już w r o k u 1933 napisano w B r a z y l i i liczącą się w literaturze ś w i a t o w e j p r a c ę antro­ pologiczną G. Freyre, Casa Grandę e Senzala, lecz Brazylijskie Towarzystwo A n ­ tropologiczne jeszcze w r o k u 1954 liczyło zaledwie 41 członków. W r o k u 1979 licz­ ba ich w z r o s ł a do 408. Nadal na uniwersytetach brazylijskich antropologia społecz­ na tworzy dodatek do w y k ł a d ó w z nauk społecznych i politycznych, natomiast nie stanowi ona o d r ę b n e g o przedmiotu s t u d i ó w . Do p o c z ą t k u lat 60-tych k s z t a ł t tej dyscyplinie w B r a z y l i i nadawali uczeni z USA oraz antropolodzy pochodzenia nie­ mieckiego. "Wśród nich Curt Nimuendajii, k t ó r e g o prawdziwe nazwisko b r z m i a ł o K u r t Unkel. Velho podaje zestaw ilościowy i j a k o ś c i o w y p r o j e k t ó w badawczych o charakterze antropologicznym, jakie realizowane są dziś w Brazylii przez poszcze­ gólne instytucje. 34 dotyczy społeczności plemiennych, 19 m i ę d z y e t n i c z n y e h stbsunk ó w w ś r ó d grup i n d i a ń s k i c h , a dalszych 18 traktuje na temat takich s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h m i ę d z y n i e i n d i a ń s k i m i grupami n a r o d o w o ś c i o w y m i . Dalej 5 p r o j e k t ó w dotyczy zjawiska przesuwania się granic k u l t u r o w y c h , a dalsze 14 brazylijskiego c h ł o p s t w a . 3 projekty realizuje się b a d a j ą c miejskie ruchy społeczne, a 28 z w i ą z a ­ nych jest z r o b o t n i k a m i zurbanizowanych obszarów. 7 p r o j e k t ó w łączy się ze spra­ w ą symboliki narodowej i r y t u a ł u , a 15 poświęcono rozmaitym grupom r e l i g i j n y m . K w e s t i i reprezentacji w społeczeństwie służyć ma 12 p r o j e k t ó w , 9 dotyczy w a r s t w ś r e d n i c h oraz p r o b l e m ó w patologii społecznej, 2 w i ą ż ą się z e t n o d e m o g r a f i ą h i ­ storyczną, 9 natomiast ma za temat a n t r o p o l o g i ę twórczości intelektualnej. Antropo­ logii zdrowia przypisano 4 projekty badawcze, a antropologii o ś w i a t y i w y k s z t a ł ­ cenia 5. Tyleż, to jest 5 p r o j e k t ó w , ma służyć zagadnieniom teorii antropologicz­ nej. 4 Autor, wraz z i n n y m i uczonymi brazylijskimi, k r y t y k u j e tę p r z e s a d n ą d y w e r ­ syfikację t e m a t y c z n ą b a d a ń . Na marginesie tego niezbyt ciekawego w y s t ą p i e n i a , 4 Nie tyle jednak w i n i ć n a l e ż y w takich wypadkach m i ę d z y n a r o d o w e agencje rozwojowe, co miejscowe elity w ł a d z y , nieraz skorumpowane i usiłujące w y k o ­ r z y s t a ć programy rozwojowe dla w ł a s n y c h korzyści. Chodzi o zaspokojenie l o k a l ­ nych ambicji tego czy innego notabla l u b po prostu o użycie zagranicznych ś r o d ­ k ó w finansowych na rzecz p r y w a t n y c h , w p ł y w o w y c h osób. Najczęściej spotyka się jednak sytuacje, w k t ó r e j r z ą d p o s ł u g u j e się zagranicznym ekspertem, aby ten u z a s a d n i a ł takie czy inne sposoby wydatkowania p a ń s t w o w y c h pieniędzy na w ą t ­ pliwe projekty rozwojowe. Z tego rodzaju p r a k t y k a m i stykali się t a k ż e polscy eks­ perci, p r a c u j ą c y z a r ó w n o w Afryce, jak i na B l i s k i m Wschodzie. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 279 o p e r u j ą c e g o m n ó s t w e m aluzji do lokalnych w y d a r z e ń politycznych i n a p i ę ć społecz­ nych, wypadnie z a u w a ż y ć , że w ł a ś c i w i e brak tu jakichkolwiek a k c e n t ó w w obronie brazylijskich społeczności i n d i a ń s k i c h , b ę d ą c y c h ostatnio przedmiotem w y z y s k u i w y w ł a s z c z a n i a . Ten d r a ż l i w y temat dziwnie m a ł o interesuje a n t r o p o l o g ó w b r a ­ zylijskich, s k ą d i n ą d — w ujęciu Velho — r e p r e z e n t u j ą c y c h jakoby bezkompromi­ sowo lewicowe p o g l ą d y społeczne. Zasadniczym problemem, j a k i zdaje się t r a p i ć w s p ó ł c z e s n y c h a n t r o p o l o g ó w z m ó w i ą c e j po angielsku części Kanady, jest b e z p o ś r e d n i e s ą s i e d z t w o ś r o d o w i s k naukowych S t a n ó w Zjednoczonych. I dlatego Gordon Inglis, r e p r e z e n t u j ą c y M e ­ m o r i a ł University of Newfoundland, z a t y t u ł o w a ł swój a r t y k u ł : Ze słoniem w łóżku. Wprawdzie pierwsze regularne w y k ł a d y z antropologii zaczęto j u ż jakoby w r o k u 1857 p r o w a d z i ć na Uniwersytecie w Toronto, lecz jeszcze dziś Kanada żyje w cie­ n i u p o t ę ż n e j metropolii antropologicznej z p o ł u d n i a . Inglis t ł u m a c z y , że p r ę ż n e i atrakcyjne o ś r o d k i antropologiczne S t a n ó w Zjednoczonych, a zwłaszcza u n i w e r ­ sytet w Chicago, p r z y c i ą g a ł y zawsze najaktywniejsze i n d y w i d u a l n o ś c i kanadyjskie w tej dyscyplinie. Do Kanady przybywa na w y k ł a d y w i e l u uczonych a m e r y k a ń ­ skich. Kanadyjscy antropolodzy w o l ą p u b l i k o w a ć w czasopismach a m e r y k a ń s k i c h , p o s i a d a j ą c y c h szerszy zasięg. W k o ń c o w y c h partiach swego w y s t ą p i e n i a Inglis bardzo sceptycznie ocenia przyszłość kanadyjskich o ś r o d k ó w uniwersyteckich i w y ­ k s z t a ł c o n y c h przez nie a n t r o p o l o g ó w . W o wiele trudniejszej niż to sobie w y o b r a ­ ż a n o przed 20 l a t y sytuacji ekonomicznej k r a j u i ś w i a t a antropolodzy m u s z ą w y ­ r a ź n i e określić swoją pozycję w nauce, w s p o ł e c z e ń s t w i e i na r y n k u pracy, by istotnie znaleźć zastosowanie dla zdobytych w trudzie stopni naukowych. T y c h skomplikowanych p r o b l e m ó w zdają się nie p o s i a d a ć antropolodzy K a n a ­ dy f r a n k o f o ń s k i e j , działający w n a j w i ę k s z e j terytorialnie p r o w i n c j i Q u é b e c . Gerald L . Gold z Y o r k University w Toronto i M a r c - A d é l a r d Tremblay z U n i v e r s i t é L a v a l w Q u é b e c t w i e r d z ą , że antropologia w ich części k r a j u rozwija się harmonijnie. N a r o d z i ł a się w latach 50-tych naszego stulecia, w cieniu socjologii. K o l e j n y i m ­ puls rozwojowy o t r z y m a ł a po r o k u 1960, kiedy to zwyciężyła w Kanadzie wschod­ niej idea r ó w n o u p r a w n i e n i a dla ludności m ó w i ą c e j po francusku. W latach 70-tych antropologia w k r o c z y ł a na uniwersytety f r a n k o f o ń s k i e . Obok tradycyjnych z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą Indian p r o w i n c j i Q u é b e c i t r a d y c y j n ą k u l t u r ą francuskich K a n a d y j c z y k ó w , z a c h o w u j ą c y c h sporo r e l i k t ó w z dawnej Europy kontynentalnej, z w r ó c o n o u w a g ę na problemy współczesne, z w i ą z a n e z tak zwanym budowaniem ś w i a d o m o ś c i narodowej. T r o s k ę a u t o r ó w budzi nie tyle problem zatrudnienia a n t r o ­ p o l o g ó w w przyszłości, co w c i ą ż zbyt m a ł y ich w p ł y w na p o l i t y k ę społeczną i go­ s p o d a r c z ą p r o w i n c j i Q u é b e c . W sferach politycznych antropolodzy nadal bowiem d a j ą się d y s t a n s o w a ć l o k a l n y m socjologom... W y s t ą p i e n i e w dyskusji polskich e t n o g r a f ó w , Józefa Burszty i B r o n i s ł a w y K o p ­ c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j , z a t y t u ł o w a n e jest po prostu Etnografia polska po H wojnie światowej. W swoim a r t y k u l e z w r a c a j ą szczególnie u w a g ę na okresy 1948-1950, 1954-1956 oraz na lata po r o k u 1970. Chodzi t u bowiem nie o k r o n i k a r s k i w y w ó d , lecz o zasygnalizowanie p u n k t ó w zwrotnych. Autorzy k r e ś l ą w i ę c najpierw realia powojennej odbudowy dyscypliny, k t ó r ą t a k ż e d o t k n ę ł y liczne straty w w y n i k u w o j n y i okupacji. N a s t ę p i e p r z e d s t a w i a j ą okres narzucania nowego podejścia do b a d a ń i nowej interpretacji. T ł u m a c z ą konsekwencje zmian organizacyjnych dla całej n a u k i polskiej w p o c z ą t k a c h lat 50-tych, a szczególnie dla etnografii i dyscyp­ l i n pokrewnych. Nie cofając się przed k r y t y k ą zjawisk zdecydowanie negatyw­ nych, s t a r a j ą się dostrzec t a k ż e pozytywne efekty nowego podejścia badawczego. P o d k r e ś l a j ą walory szeregu p o w s t a ł y c h w latach 50-tych prac, a r ó w n o c z e ś n i e i stra­ t y w y n i k a j ą c e z okresowych izolacji etnografii polskiej w z g l ę d e m zagranicy. Ob­ szernie o m a w i a j ą zmiany, jakie zaszły w dziedzinie b a d a ń krajowych po r o k u �280 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 1956, oraz odnowienie k o n t a k t ó w zagranicznych, przede wszystkim z antropologicz­ n ą m y ś l ą Zachodu. W s k a z u j ą na p r ó b y reorganizacji k i e r u n k ó w b a d a ń etnogra­ ficznych jako całości, w y m i e n i a j ą n a j w a ż n i e j s z e dziedziny k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce, k t ó r e z n a l a z ł y się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w . Pisząc o instytucjach zajmu­ j ą c y c h się w naszym k r a j u szkoleniem e t n o g r a f ó w , p o d k r e ś l a j ą w a g ę s t u d i ó w tere­ nowych, m a j ą c y c h zawsze u nas poczesne miejsce. C h a r a k t e r y z u j ą c okres po r o k u 1970 autorzy p r z e d s t a w i a j ą t a k ż e polskie osiągnięcia na polu etnografii pozaeuro­ pejskiej w postaci z e s p o ł o w y c h w y p r a w i b a d a ń indywidualnych. Wreszcie piszą 0 najnowszych sporach teoretycznych, s t a n o w i ą c y c h odbicie dyskusji, jakie toczyły się i toczą w antropologicznych i etnograficznych ś r o d o w i s k a c h innych k r a j ó w , przede wszystkim na Zachodzie. Nie o p o w i a d a j ą c się po czyjejkolwiek stronie w tych sporach autorzy k o ń c z ą w y w o d y przypuszczeniem, że najbliższe lata z w e r y f i k u j ą szereg postaw i p o g l ą d ó w , ambicji i p o m y s ł ó w badawczych . Dla nas szczególnie i n t e r e s u j ą c y może b y ć a r t y k u ł o antropologii szwedzkiej. K r a j nam geograficznie bliski, chociaż żyjący od p o k o l e ń w odmiennych w a r u n ­ kach historycznych i politycznych, ma jednak — podobnie j a k i Polska — stare tradycje życia u m y s ł o w e g o . Tak j a k u nas, r ó w n i e ż w Skandynawii z k u l t u r ą l u d o w ą w i ą z a n o w i e l k i e nadzieje i u w a ż a n o j ą nieraz za źródło inspiracji w t w ó r ­ czości narodowej. A u t o r e m a r t y k u ł u 20 lat szwedzkiej antropologii społecznej: 1960-1980 jest pro­ fesor uniwersytetu sztokholmskiego, jeden z i n i c j a t o r ó w dyskusji, U l f Hannerz. Okazuje się, że jeszcze w latach 20-tych naszego w i e k u zaledwie 7 e t n o g r a f ó w pra­ cowało w Szwecji na p e ł n y c h etatach. D y s c y p l i n ą t ą i n t e r e s o w a ł a się t y l k o garstka ludzi. W y k ł a d y z etnografii prowadzili pracownicy muzeum w Sztokholmie i Goteborgu. Jeszcze w latach 60-tych nadal na uniwersytecie sztokholmskim etnografię w y k ł a d a l i muzealnicy, na ogół o g r a n i ą c z a j ą c się do obszernego komentarza w czasie demonstracji o b i e k t ó w zabytkowych. Obecnie, w połowie lat 80-tych, dyscyplina ta zatrudnia na p e ł n y c h etatach lub w n i e p e ł n y m wymiarze godzin 25 pracowni­ k ó w naukowych. Na czele o ś r o d k ó w uniwersyteckich w Sztokholmie, Goteborgu 1 Uppsali stoją profesorowie. P a r ę inych u n i w e r s y t e t ó w , a w ś r ó d nich uniwersytet w L u n d zaczęło oferować regularne studia z zakresu antropologii społecznej. Pierwotnie p o s ł u g i w a n o się wymiennie t e r m i n a m i „ e t n o g r a f i a " i „etnologia", przy czym popularniejszy był ten pierwszy. Ł ą c z y ł on zagadnienia rodzimej k u l ­ t u r y z podobnymi problemami k u l t u r pozaeuropejskich oraz zjawiskami badany­ m i przez a r c h e o l o g ó w nie i n t e r e s u j ą c y c h się ś w i a t e m antycznym. Niekiedy sto­ sowano też o k r e ś l e n i e „folk l i v " na etnografię k r a j o w ą i w y r ó ż n i a n o e t n o g r a f i ę „ogólną", p o r ó w n a w c z ą . Z dala trzymano się od socjologii, k t ó r a z a j m o w a ł a się za­ gadnieniami współczesnego s p o ł e c z e ń s t w a szwedzkiego. Po I I wojnie ś w i a t o w e j na f a l i licznych w y j a z d ó w S z w e d ó w do k r a j ó w anglosaskich r o ś n i e fascynacja t a m ­ tejszą a n t r o p o l o g i ą społeczną, a zarazem rodzi się sprzeciw wobec dotychczas u p r a ­ wianej etnografii, k t ó r a i n t e r e s o w a ł a się bardziej w y t w o r a m i r ą k ludzkich niż sa­ m y m człowiekiem. Lata sześćdziesiąte to wzrost z a i n t e r e s o w a ń problemami w s p ó ł ­ czesnego Trzeciego Ś w i a t a , rozluźnienie w i ę z ó w łączących o ś r o d k i akademickie z m u ­ zeami i modyfikacja s t u d i ó w uniwersyteckich. Wtedy wprowadzony zostaje t e r m i n „antropologia społeczna" l u b „ k u l t u r o w a " . Ferment w naukach społecznych nie o g r a n i c z a ł się zresztą t y l k o do etnografii i antropologii. Pod w p ł y w e m a m e r y k a ń s k i c h w z o r ó w r o z w i n i ę t o badania socjolo­ giczne. A l e stosunkowo r y c h ł o pojawia się k r y t y k a k w a n t y t y w n y c h metod socjo5 5 Autorzy szkicu opolskich ś r o d o w i s k a c h badawczych nie mogli u w z g l ę d n i ć Z a k ł a d u Antropologii Społecznej I n s t y t u t u Socjologii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń ­ skim w K r a k o w i e , gdyż jednostka o tej nazwie została wydzielona j u ż po napisa­ niu artykułu. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 281 logów, k t ó r y m zarzuca się zbyt male zainteresowanie realiami życia. Na p r z e ł o ­ mie lat 60-tych i 70-tych młodzi badacze w studiach nad s p o ł e c z e ń s t w e m szwedz­ k i m w p r o w a d z a j ą coraz szerzej m e t o d ę obserwacji t o w a r z y s z ą c e j . Coraz popular­ niejsze s t a j ą się t a k ż e h a s ł a populistyczne w z y w a j ą c e do „spojrzenia z dołu", czyli z perspektywy szarego obywatela. T a k ż e i „folk l i v " rozszerza swoje zain­ teresowania na zjawiska współczesne. Antropologia szwedzka z kolei oprócz spo­ ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich zajmuje się problemami r o d z i m y m i . Wciąż jednak w i ę z y z socjologią s ą l u ź n e . F a k t u t r z y m y w a n i a się barier m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami autor a r t y k u ł u t ł u m a c z y dążnością do możliwie d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w . Szwedzcy antropolodzy w pierwszym rzędzie i n t e r e s u j ą się k r a j a m i Trzeciego Ś w i a t a , b a d a j ą ich procesy rozwoju, lokalne u k ł a d y sił, n i e r ó w n o ś c i społeczne, za­ leżności w strukturach społecznych, politycznych i gospodarczych. Z a j m u j ą się czę­ sto m n i e j s z o ś c i a m i n a r o d o w y m i . W problematyce krajowej nieraz pasjonuje ich zjawisko n a p ł y w u do Szwecji mas obcych r o b o t n i k ó w i ich rodzin, co rodzić za­ czyna nie znane dawniej w t y m k r a j u uczucia ksenofobii. S p o ś r ó d k r a j ó w r o z w i ­ j a j ą c y c h się Szwedzi m i e l i swój najliczniejszy udział jako konsultanci p r o j e k t ó w rozwojowych i badacze w Afryce Wschodniej. Nie p o s i a d a j ą c w i e l k i c h , starych t r a d y c j i antropologicznych r o z w i n ę l i Szwedzi zainteresowania społecznościami c h ł o p s k i m i i m i e j s k o - p r z e m y s ł o w y m i , stosunkowo mniej z a j m u j ą c się a n a l i z ą k u l t u r m a ł y c h , izolowanych grupek etnicznych. Hannerz polemizuje z zarzutami pod adresem uczonych szwedzkich, że w sposób ciasny t r z y m a j ą się f a k t ó w , s t r o n i ą od w a r t o ś c i o w a n i a i najlepiej czują się w suchej, sformalizowanej metodologii. Dowodzi, że w ł a ś n i e antropolodzy w jego k r a j u chyba w y ł a m u j ą się z tego stereotypu. Oni w k a ż d y m razie p r z e j a w i a j ą o wiele więcej indywidualizmu niż uczeni innych dyscyplin, p e n e t r u j ą c tematy obce, dla innych nowe, a nawet nieco ryzykowne. A u t o r a r t y k u ł u przyznaje, że n a j w i ę k s z y w p ł y w na a n t r o p o l o g i ę s z e w d z k ą m a ­ j ą kraje anglosaskie, aczkolwiek ostatnio szybko r o ś n i e zainteresowanie „ a l t e r n a t y ­ w ą f r a n c u s k ą " . Z n a j o m o ś ć francuzczyzny była w Szwecji zbyt znikoma, a ż e b y po­ przednio Francja mogła d o s t a r c z a ć w z o r ó w . Twierdzi dalej, że szwedzkie o ś r o d k i naukowe s t a r a j ą się u t r z y m y w a ć k o n t a k t y bynajmniej nie w y ł ą c z n i e z k r a j a m i „ c e n t r u m " . Wymienia p r z y b y s z ó w z K e n i i , I n d i i , Meksyku, w s p o m i n a j ą c o najnow­ szych stosunkach n a w i ą z y w a n y c h z P o l s k ą i T u r c j ą . Zwraca u w a g ę na k o n t a k t y z uczonymi innych k r a j ó w skandynawskich, chociażby pod k ą t e m z a i n t e r e s o w a ń społecznościami w i e j s k i m i . Przyznaje, że nowoczesna antropologia S k a n d y n a w ó w zrodziła się wcześniej w Norwegii, w Bergen, acz p o g l ą d y Bartha nie z d o b y ł y w Szwecji zbyt w i e l u n a ś l a d o w c ó w . K o ń c z ą c swoje w y s t ą p i e n i e Hannerz —• podobnie j a k jeden z K a n a d y j c z y k ó w — pesymistycznie ocenia możliwości k a r i e r y dla m ł o d y c h a n t r o p o l o g ó w . W i d z i szereg t r u d n o ś c i ekonomicznych. Ponadto przewiduje, że pozaeuropejskie kraje Trzeciego Ś w i a t a coraz częściej zaczną się z a m y k a ć dla europejskich a n t r o p o l o g ó w jako pole obserwacji naukowych. Przypuszcza, że w przyszłości antropologia musi zająć się j u ż chociażby z tej przyczyny s p o ł e c z e ń s t w a m i w ł a s n y c h k r a j ó w . W p o s ł o w i u z a t y t u ł o w a n y m Widok z centrum George W. Stocking Jr. z U n i ­ versity of Chicago usiłuje u s y s t e m a t y z o w a ć to, co powiedzieli autorzy poszczegól­ nych w y s t ą p i e ń . Stara się też w sposób ogólny n a k r e ś l i ć e w o l u c j ę sytuacji, w k t ó ­ rej działała i działa antropologia ś w i a t o w a . Jego zdaniem e u r o - a m e r y k a ń s k i e fascy­ nacje k u l t u r a m i „ i n n y c h " m i a ł y zawsze ideologiczny charakter. „ I n n i " b y l i przecież eksploatowani, w i ę c uczonych X V I I I i X I X w . niejednokrotnie obciążał b a g a ż rasis­ t o w s k i : „ w i a r a w niższość i n n y c h " . Lecz stopniowo w i e l u a n t r o p o l o g ó w poczęło się u w a ż a ć za przyjaciół „dzikich", k t ó r y c h m a ł e , izolowane skupiska badali jako ele­ menty tworzonego n a s t ę p n i e obrazu k u l t u r y . Ta liberalna, reformistyczna, antyeu- �282 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ropocentryczna antropologia była a l t e r n a t y w ą w i e l k i c h p r z e w r o t ó w . Nie kwestiono­ w a ł a dominacji kolonialnej, a nawet ją p o n i e k ą d p o p i e r a ł a . Kres temu położyła epoka dekolonizacji. Wtedy h a m l e t y z u j ą c y m antropologom zadano obcesowe p y t a ­ nie, po czyjej w ł a ś c i w i e stronie działają. N a s t ą p i ł zmierzch b a d a ń m a ł y c h , izolowa­ nych grup. Zaatakowano synchroniczny funkcjonalizm s t r u k t u r a l n y . Zaczęto bada­ nia w i e l k i c h , licznych społeczności, m a j ą c y c h ambicje tworzenia n a r o d ó w . Wzrosło znaczenie historii. W antropologii anglosaskiej pojawia się marksizm. K r y z y s do­ tychczasowej antropologii rodzi pytania: czym antropologia jest i czym b y ć p o w i n ­ na. A m e r y k a ń s k i uczony twierdzi, że zasadniczą cechą antropologii peryferyjnych jest rola „ b u d o w n i c z y c h narodu". Antropologie te, w p r z e c i w i e ń s t w i e do o ś r o d k ó w centralnych, w c i ą ż obcinających kupony z kolonialnej przeszłości, nie m a j ą jeszcze ustabilizowanej pozycji we w ł a s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h . O d r z u c i ł y one statyczny mo­ del synchronicznych b a d a ń na rzecz dynamicznego, prognozującego, utylitarnego. Charakteryzuje te antropologie bliskie s ą s i e d z t w o z socjologią, nawet wtedy, gdy z n i ą nie k o n k u r u j ą o status społeczny i poparcie r z ą d o w e . Antropolodzy z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a b a d a j ą swoich „ i n n y c h " p a t r z ą c na nich z góry, a nie p r z y j m u ­ jąc ich p e r s p e k t y w ę „od d o ł u " drabiny społecznej. M a j ą c na ogół mocne p o w i ą z a ­ nia z n o w y m i s t r u k t u r a m i w ł a d z y gotowi są „ i n n y c h " nie t y l k o o b s e r w o w a ć , ale i zmieniać. Ta nowa, i n t e r w e n i u j ą c a postawa zmienia zasadnicze założenia badaw­ cze antropologa peryferyjnego obszaru. Konkluzja jest jednak dość z a s k a k u j ą c a . Stocking twierdzi, że mimo bardziej relewantnych n i ż dawne b a d a ń uprawianych przez antropologie peryferyjne ich ś r o ­ dowiska naukowe nadal nie u z y s k a ł y zbyt mocnej pozycji w swoich społeczeń­ stwach i w oczach swoich r z ą d ó w . W gruncie rzeczy cierpią one na te same bo­ lączki, na jakie u s k a r ż a się w i e l u uczonych z „ c e n t r u m " . Dyskusja „ E t n o s u " , j a k k a ż d a dyskusja o tak szerokim zakresie tematycznym i zasięgu ś w i a t o w y m , może budzić szereg zastrzeżeń. Rodzi się w i ę c zarzut repre­ z e n t a t y w n o ś c i . Stocking g o t ó w jest nawet t w i e r d z i ć , że dyskutanci w y w o d z ą się z lokalnego establiszmentu naukowego, co daje obraz jednostronny. Takie zarzuty jednak do niczego nie p r o w a d z ą , gdyż zawsze ktoś k a ż e nam d o m y ś l a ć się j a k i e j ś „milczącej większości", k t ó r a będzie miała rzekomo zdanie odmienne. Natomiast z a s t r z e ż e n i e musi chyba w z b u d z i ć z u p e ł n y b r a k w dyskusji a n t r o p o l o g ó w i etnogra­ fów niemieckich. P o m i n i ę c i e c a ł k o w i t e w dyskusji tego ś r o d o w i s k a stwarza sytua­ cję niemal k a r y k a t u r a l n ą . Nie inaczej w y g l ą d a brak — oprócz P o l a k ó w — i n ­ nych e t n o g r a f ó w i t e o r e t y k ó w k u l t u r y z Europy ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j . N a l e ż y się o b a w i a ć , że zestaw d y s k u t a n t ó w dobierano przypadkowo. Ciekawy s k ą d i n ą d model „ c e n t r u m - p e r y f e r i e " niezbyt chyba nadaje się do zademonstrowania na p r z y k ł a d a c h t a k przemieszanych geograficznie i kulturowo. Inaczej będzie rzecz w y g l ą d a ł a w k r a ­ jach, gdzie z przyczyn z r o z u m i a ł y c h ś r o d o w i s k a uczonych są cienką, niemal za­ l ą ż k o w ą w a r s t e w k ą w społeczeństwie, a z u p e ł n i e inaczej tam, gdzie k r a j posiada stare, ugruntowane t r a d y c j ą k r ę g i uniwersyteckie. Sztuczne łączenie wypowiedzi z o b s z a r ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i E u r o p e j c z y k ó w czy K a n a d y j c z y k ó w co n a j w y ż e j obraz zaciemnia. Widzimy to w y r a ź n i e w wypowiedzi autora posłowia, k t ó r y zdaje się nie dostrzegać, że idea „ b u d o w a n i a n a r o d ó w " ma w Europie k o n ­ tynentalnej stosunkowo s t a r ą t r a d y c j ę w ś r ó d badaczy k u l t u r y , aczkolwiek nie na­ zywali oni w t e d y siebie „ a n t r o p o l o g a m i " . Z a u w a ż m y jednak, że organizatorami dyskusji b y l i Szwedzi, k t ó r z y od w i e k ó w nie mieli p o w o d ó w do obaw o s w ó j byt narodowy, a podsumowanie zaproponowano A m e r y k a n i n o w i . Uderza pewien k o n ­ trast m i ę d z y a r t y k u ł e m P o l a k ó w , a r e s z t ą d y s k u t a n t ó w . W ł a ś c i w i e wszyscy prócz naszych r o d a k ó w p r e z e n t u j ą okres, w k t ó r y m albo w ogóle r o d z ą się badania a n ­ tropologiczne w ich krajach niejako „ n a surowym korzeniu", albo też w sposób �283 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA zdecydowany w y o d r ę b n i a się swoisty rodzaj podejścia badawczego i interpretacji, zwany „ a n t r o p o l o g i c z n y m " . W w y s t ą p i e n i u polskim czytamy t y l k o o tragicznej, bo­ lesnej przerwie w u p r a w i a n i u etnografii w okresie I I w o j n y ś w i a t o w e j . A r t y k u ł m ó w i o podjęciu działalności po wojnie, o w i e l u zmianach, o dyskusjach, lecz nie o j a k i m ś kategorycznym zerwaniu. Uogólniające wnioski, j a k i c h d o k o n a ł w z g l ę d e m sytuacji polskiej etnografii S t o c k i n g , są raczej w y n i k i e m nieporozumienia, acz­ k o l w i e k s t a n o w i ą dla nas s y g n a ł ostrzegawczy, że tak nas „ c e n t r u m " widzi. A przy­ najmniej widzieć może. J e d n ą z mocniejszych stron dyskusji — oprócz przedstawie­ nia prowokacyjnego modelu centrum i peryferii oraz n a k r e ś l e n i u a u t o r ó w antro­ pologii centralnych — jest chyba zestaw p r o b l e m ó w , j a k i m i żyją uczeni w r ó ż ­ nych ś r o d o w i s k a c h ś w i a t a . Dla mnie osobiście najbardziej i n t e r e s u j ą c y m b y ł d w u ­ głos Hindusa i Araba s u d a ń s k i e g o . Musimy sobie jednak u ś w i a d o m i ć , że czas, przynajmniej w n i e k t ó r y c h częściach naszego globu, p ł y n i e szybko i że to, o czym czytamy w dyskusji sprzed 3-4 lat, już staje się t u i ówdzie zaledwie h i s t o r i ą nauki. Leszek Dzięgiel 6 J O H N S. M B I T I , A F R Y K A Ń S K I E R E L I G I E I F I L O Z O F I A (tytuł o r y g i n a ł u : African Religions and Philosophy), Warszawa 1980, I n s t y t u t Wydawniczy P A X , t ł u m . K r y s t y n a W i e r c i e ń s k a , ss. 363 John S. M b i t i — profesor teologii, a jednocześnie rdzenny A f r y k a ń c z y k uro­ dzony i wychowany w K e n i i , autor Concepts of God in Africa (London—New Y o r k 1970), w pracy Afrykańskie religie i filozofia przedstawia obraz duchowej k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w Czarnego L ą d u , t r a k t u j ą c człowieka jak homo religiosus . Dzięki te­ m u pogłębia n a s z ą z n a j o m o ś ć samego człowieka, a zarazem — w i e d z ę o faktach i przeżyciach religijnych. Zadaniem autora jest „nie t y l k o badanie w i e r z e ń doty­ c z ą c y c h Boga i istot duchowych, lecz t a k ż e religijnych dziejów jednostki od okresu p o p r z e d z a j ą c e g o moment urodzenia do okresu po jego fizycznej śmierci oraz bada­ nie ludzi odpowiedzialnych za formalne r y t u a ł y i ceremonie" (s. 18). 1 6 W e d ł u g Stockinga „ a n t r o p o l o g i a polska" r e p r e z e n t o w a ł a cechy „ h e g e m o n i c z n y c h " w p ł y w ó w radzieckich w okresie forsowania ortodoksyjnego marksizmu lat 50-tych, podobnie j a k inne z omawianych w dyskusji k r a j ó w p o z o s t a w a ł o pod hegemonicznym w p ł y w e m n a u k i USA, A n g l i i i Francji. Dalej dowiadujemy się, że z a r ó w n o Szwedzi, j a k Polacy u t w o r z y l i ś r o d o w i s k a naukowe „ w t ó r n i e metropoli­ talne". A m e r y k a n i n zastanawia się, czy polskiej „ a n t r o p o l o g i i " (naturalnie w c i ą ż myśli o naszej etnografii) nie zaliczyć do „ k o l o n i a l n e j " z uwagi na w y ż e j wspo­ mniany okres b ł ę d ó w i w y p a c z e ń . Polskie ś r o d o w i s k o badawcze dlatego wydaje m u się p o n i e k ą d bliskie szwedzkiemu, że ani u nas, ani u nich nie prowadzili ba­ d a ń terenowych jacyś obcokrajowcy. Oraz dlatego, że i Szwedzi, i Polacy za­ interesowali się badaniami zamorskimi. Etnografia polska służy dalej Stockingowi t y l k o po to, by t r a k t o w a ć j ą jako p r z y k ł a d o w y w y j ą t e k od r e g u ł y : nigdzie m a r k ­ sizm nie zapuścił p o w a ż n i e j s z y c h korzeni w dociekaniach antropologicznych z w y ­ j ą t k i e m p r ó b jego forsowania w naszym k r a j u do r o k u 1956. Potem zresztą, już to na f a l i liberalizacji k o n t a k t ó w naukowych, a już to d r o g ą fascynacji o ś r o d k a m i Zachodu, n a s t ą p i ł o u nas skierowanie uwagi na a n g l o - a m e r y k a ń s k i e i francuskie centrum. Polacy nie okazali się zatem zbyt oryginalni i poszli ś l a d e m innych o ś r o d k ó w peryferyjnych. T a k ż e ich utyskiwania na zbyt m a ł ą „rolę e t n o g r a f ó w w p a ń s t w o w e j polityce k u l t u r a l n e j " w p o r ó w n a n i u z socjologami s t a n o w i ą t y l k o głos w chórze n a r z e k a ń a n t r o p o l o g ó w r ó ż n y c h nacji peryferyjnych, sfrustrowanych sukcesami i koneksjami ich k o l e g ó w u p r a w i a j ą c y c h socjologię. A m e r y k a n i n nie usiłuje b y ć j a k o ś szczególnie uszczypliwym w z g l ę d e m naszych ś r o d o w i s k nau­ kowych. Co n a j w y ż e j posądzić go m o ż n a o u p r o s z c z o n ą wizję. A t a k ż e podejrze­ wać, że jego s ą d y m o g ą być r ó w n i e ż i wobec innych k r a j ó w niezbyt trafne. Por. np. Z. J. Z d y b i c k a, Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 16. 1 �284 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA M b i t i u w a ż a , że w Afryce nie ma ludzi pozbawionych życia religijnego ponie­ w a ż : „ K a n o n y r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h wpisane s ą wszędzie w życie w s p ó l n o t y [...], a p r z y n a l e ż n o ś ć ta wymaga uczestniczenia w wierzeniach, ceremoniach, r y t u a ł a c h i uroczystościach tejże w s p ó l n o t y . Jednostka nie może o d e r w a ć się od r e l i g i i swojej grupy, bo w ten sposób o d d z i e l a ł a b y się od w ł a s n y c h korzeni, w ł a s n e g o podłoża, w ł a s n e g o u k ł a d u b e z p i e c z e ń s t w a , od więzi k r w i i od całej grupy tych, k t ó r z y u ś w i a ­ d a m i a j ą m u jego w ł a s n ą egzystencję. [...] T a k w i ę c wyzbycie się religii to w y ł ą c z e ­ nie się z całego życia społecznego" (s. 16-17). A u t o r w i d z i różnicę p o m i ę d z y spojrzeniem na problem r e l i g i i i filozofii afry­ k a ń s k i e j w e w s p ó ł c z e s n y c h tendencjach n a u k i propagowanych przez ludzi b i a ł y c h a A f r y k a ń c z y k ó w . P o d k r e ś l a , że „ i n n y sposób badania r e l i g i i i filozofii A f r y k i r e ­ p r e z e n t u j ą uczeni a f r y k a ń s c y , k t ó r z y p o d e j m u j ą jeden temat i b a d a j ą go d o g ł ę b ­ nie w k o n t e k ś c i e ludu, do k t ó r e g o należą. To r ó w n i e ż ma o g r o m n ą w a r t o ś ć , ponie­ w a ż badania s k u p i a j ą się na danym temacie, k t ó r y jest opisywany przez d o ś w i a d ­ czenie i rozumienie A f r y k a n i n a . W t y m w y p a d k u jedna z g ł ó w n y c h korzyści w y ­ nika stąd, że uczeni znają j ę z y k i ludzi od w e w n ą t r z , a nie z e w n ą t r z " (s. 29). K s i ą ż k a ta stanowi studium u m y s ł o w o ś c i i w i e r z e ń l u d ó w A f r y k i . A u t o r wska­ zuje w n i m , że religia dla A f r y k a ń c z y k a jest cechą najistotniejszą, n a l e ż ą c ą do jego natury. Pojawia się ona nie t y l k o ze w z g l ę d u na okoliczności n a t u r y biologicznej, ale przede wszystkim — na u w a r u n k o w a n i a społeczne, t r a d y c j ę oraz o k r e ś l o n e m i e s z k a ń c o m Czarnego L ą d u stanowisko w przyrodzie i z w i ą z a n e z t y m zagrożenie. „Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h w s z e c h ś w i a t ma charakter religijny. Natura w najszer­ szym rozumieniu tego słowa nie jest pustym, bezosobowym przedmiotem l u b zja­ w i s k i e m — ma znaczenie religijne. [...] Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h ten r e l i g i j n y cha­ rakter w s z e c h ś w i a t a nie jest a k a d e m i c k ą tezą; jest empirycznym d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e osiąga swój szczyt w aktach k u l t u " (s. 81). Z w y w o d ó w autora w y n i k a , że życie religijne p r z y s ł u g u j e człowiekowi z na­ t u r y . Nie m o ż n a się z t y m zgodzić, życie religijne bowiem nie jest czynnikiem k o n ­ s t y t u t y w n y m człowieka, ale t y l k o jego p r e d y s p o z y c j ą . J. S. M b i t i ujmuje zagadnienie ukazane w książce w sposób opisowy i w y j a ś ­ niający, z e s t a w i a j ą c i p o r ó w n u j ą c ze sobą elementy reprezentatywne dla r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h z obszaru całej A f r y k i . P o s t ę p o w a n i e badawcze Mbitiego jest k o n ­ sekwentne w stosunku do przyjętej tezy, że religia u A f r y k a ń c z y k ó w t k w i w ich c a ł y m systemie istnienia. „Religijność A f r y k a n ó w jest powszechnie znana, a k a ż d y l u d a f r y k a ń s k i ma swój w ł a s n y system religijny, u k ł a d w i e r z e ń i p r a k t y k . Religia tak bardzo przenika wszystkie dziedziny życia, że nie zawsze jest ł a t w e l u b m o ż ­ l i w e j e j w y o d r ę b n i e n i e . Tak w i ę c , badanie a f r y k a ń s k i c h s y s t e m ó w religijnych sta­ je się ostatecznie badaniem samych l u d ó w i całej złożoności ich życia tradycyjnego i w s p ó ł c z e s n e g o " (s. 15). M a j ą c to na uwadze, autor r o z w a ż a r ó ż n e religie w kate­ goriach p o d o b i e ń s t w i różnic, by w ten sposób p o k a z a ć ogólny obraz tego zagad­ nienia w Afryce. P r z y j ę t a przez Mbitiego metoda jest trafna, tak obszerny m a t e r i a ł trudno bowiem p o r z ą d k o w a ć inaczej, by nie w d a r ł się chaos. Istotne dla w y j a ś n i e n i a religijności A f r y k a ń c z y k ó w jest pojęcie czasu. Odpo­ wiednie pojmowanie tego słowa przez czytelnika jest dla Mbitiego bardzo w a ż n e , gdyż stanowi ono klucz do zrozumienia r e l i g i i i filozofii a f r y k a ń s k i e j . „Mój sposób ujęcia w tej książce polega na t r a k t o w a n i u r e l i g i i jako zjawiska ontologicznego z pojęciem czasu jako p o j ę c i e m k l u c z o w y m dla choć częściowego zrozumienia r e ­ l i g i i i filozofii A f r y k i . Nie u t r z y m u j ę , że pojęcie czasu w y j a ś n i a wszystko, ale jes­ tem przekonany, że przyczynia się do zrozumienia przedmiotu, i jeśli zrozumiemy go choć w części, to rezultat naszych w y s i ł k ó w i t a k przekroczy nasze oczeki­ w a n i a " (s. 30). 2 2 Por. np. E. G i 1 s o n, Elementy s. 37-78. filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1965, �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 285 Autor p o d k r e ś l a w a g ę czasu, p o n i e w a ż : „Pojęcie czasu może b y ć pomocne w w y j a ś n i e n i u w i e r z e ń , postaw, p r a k t y k i w ogóle sposobu życia l u d ó w a f r y k a ń ­ skich nie t y l k o w u k ł a d z i e t r a d y c y j n y m , ale i t a k ż e w sytuacji w s p ó ł c z e s n e j " (s. 33). Czym w i ę c jest czas? W koncepcji klasycznej (np. arystotelesowskiej) — m i a ­ r ą zmian. Podobnie dla A f r y k a ń c z y k ó w , jest on „ u k ł a d e m w y d a r z e ń , k t ó r e m i a ł y miejsce, k t ó r e dzieją się teraz, i tych, k t ó r e m a j ą n a s t ą p i ć w najbliższej przy­ szłości" (s. 33). J. S. M b i t i u w a ż a , że problem r e l i g i i w Afryce nigdy d o t ą d nie b y ł badany w ł a ś c i w i e , a to ze w z g l ę d u na niedostrzeganie znaczenia czasu w tej kulturze. Czas jest dla autora „ t y m , co jest teraźniejszością, i co jest przeszłością. Jest on ruchem raczej «do t y ł u » niż «do przodu», a ludzie z w r a c a j ą swe m y ś l i nie k u rze­ czom p r z y s z ł y m , ale głównie k u temu, co się już w y d a r z y ł o . Ta orientacja czasu, u j ę t a dwoma g ł ó w n y m i w y m i a r a m i — teraźniejszości i przeszłości — dominuje w a f r y k a ń s k i m rozumieniu jednostki, w s p ó l n o t y i w s z e c h ś w i a t a , k t ó r e tworzy pięć kategorii ontologicznych" (s. 33-34). Wspomniane kategorie to: 1. Bóg, 2. Duchy, 3. Człowiek, 4. Z w i e r z ę t a i rośliny, 5. Zjawiska i przedmioty pozbawione życia. Autor k o n c e n t r u j ą c się na tych kategoriach omawia n a t u r ę religijną, k u l t y , f u n k ­ cje ż y w y c h i u m a r ł y c h oraz znaczenie z w i ą z a n y c h z n i m i r y t u a ł ó w , p o d a j ą c jedno­ cześnie ciekawe p r z y k ł a d y . Pokazuje r ó w n i e ż zmiany zachodzące we w s p ó ł c z e s n e j kulturze a f r y k a ń s k i e j . „Współczesne zmiany w Afryce n a ł o ż y ł y się na społeczności z n a t u r y religijne i same ulegają w p ł y w o m owej tradycyjnej religijności" (s. 268). J. S. M b i t i zwraca głównie u w a g ę na r e l i g i j n y aspekt zmian, przy czym z m i a n ę rozumie jako wkroczenie nowego p o r z ą d k u w stary, a f r y k a ń s k i — już zaakcepto­ w a n y ład. Prezentowana k s i ą ż k a jest pozycją g o d n ą uwagi z a r ó w n o ze w z g l ę d u na poru­ s z a n ą p r o b l e m a t y k ę i sposób jej ujęcia, j a k i na jej solidne przygotowanie. K a ż d y rozdział zawiera obszerne przypisy, w k t ó r y c h autor podaje g ł ó w n e źródła swoich informacji. Zamieszcza r ó w n i e ż b o g a t ą bibliografię z a w i e r a j ą c ą p r a c ę w i e l u auto­ r ó w zagranicznych. Zamieszczono też w k s i ą ż c e n i e w i e l k i wykaz prac a u t o r ó w p o l ­ skich. Na k o ń c u k s i ą ż k i jest t e ż indeks nazw i nazwisk, indeks l u d ó w i j ę z y k ó w a f r y k a ń s k i c h oraz lista plemion i grup plemiennych cytowanych w tekście. J. S. M b i t i jest w swej pracy na w p ó ł teologiem, a na w p ó ł etnologiem. Sto­ suje t e r m i n o l o g i ę z pogranicza tych d w ó c h dyscyplin. Teologia jednak — rozumia­ na jako refleksja nad r z e c z y w i s t o ś c i ą n a d p r z y r o d z o n ą — jest zasadniczym sposobem patrzenia autora na problem religijności a f r y k a ń s k i e j . A u t o r stara się przy t y m p a t r z e ć na omawiany przez siebie problem w sposób obiektywny, a nie przez p r y z ­ mat w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . M b i t i bada rzeczywisty stan religijności a f r y k a ń s k i e j w aspekcie k u l t u r o w y m , u w z g l ę d n i a j ą c jednak w d u ż y m stopniu znaczenie f a k t ó w społecznych. Dzięki temu u m i e j ę t n i e potrafi p o w i ą z a ć fakty k u l t u r o w e w z r o z u m i a ł e dla czytelnika całości. Z k s i ą ż k ą t ą w a r t o się zapoznać, gdyż wzbogaca n a s z ą w i e d z ę o Czarnym L ą ­ dzie, zwłaszcza zaś — o jego duchowości. Warto ją polecić w szczególności t y m , k t ó r y c h interesuje religia i k u l t u r a a f r y k a ń s k a . Maria Idźkowska WALERIAN z n a ń 1983. SOBISIAK, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Po­ K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest owocem n i e z w y k ł e g o przedsięwzięcia badawczego, nie m a j ą c e g o analogii we w s p ó ł c z e s n y m dorobku etnografii polskiej, j a k i nauk pokrewnych. A u t o r jej rozpoczął w 1968 r „ na w ł a s n ą r ę k ę i przy użyciu w ł a s n y c h ś r o d k ó w finansowych oraz pomocy osób p r y w a t n y c h z a g r a n i c ą , badania nad k u l - �286 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA t u r ą zbiorowości polonijnych w Europie Zachodniej i k o n t y n u o w a ł je systema­ tycznie przez 15 lat, nadal w p o j e d y n k ę , choć później j u ż przy finansowej pomocy macierzystego uniwersytetu oraz K o m i t e t u B a d a ń Polonii P A N . W ciągu t y c h l a t d o t a r ł do r ó ż n y c h ś r o d o w i s k w y c h o d ź c ó w polskich i ich p o t o m k ó w w 12 p a ń s t w a c h (Austria, R F N , B e r l i n Zach., Szwajcaria, Włochy, Francja, Belgia, Holandia, L u k ­ semburg, W. Brytania, Dania i Szwecja), p r z e p r o w a d z i ł około 600 w y w i a d ó w z do­ b r a n y m i osobami, w e d ł u g kwestionariusza z a w i e r a j ą c e g o kilkaset p y t a ń , a w k i l ­ kunastu miejscowościach p r z e p r o w a d z i ł badania ankietowe. W ciągu kilkudziesięciu tygodni swych b a d a ń terenowych d o k o n y w a ł obserwacji setek r ó ż n y c h sytuacji i zdarzeń, uczestnicząc w zebraniach i uroczystościach, w imprezach k u l t u r a l n y c h i lekcjach szkolnych, w p r y w a t n y c h przyjęciach i rozmowach. M u s i a ł się p o s ł u g i ­ w a ć pomocniczo k i l k o m a j ę z y k a m i obcymi, w t y m zwłaszcza niemieckim, francus­ k i m i angielskim, a w paru innych przynajmniej biernie się o r i e n t o w a ć . Szczęśliwie s p o t y k a ł wszędzie, j a k p o d k r e ś l a we w s t ę p i e , ż y w e i życzliwe zainteresowanie ze strony badanych ś r o d o w i s k i osób, k t ó r e „chętnie i w bardzo rzetelny sposób dzie­ liły się swoimi s p o s t r z e ż e n i a m i " (s. 10), u d o s t ę p n i a ł y też źródła pisane i fotografie. P r z e w e r t o w a ł też dziesiętki r o c z n i k ó w r ó ż n y c h pism polonijnych. W pracy tej nie m i a ł w ł a ś c i w i e p o p r z e d n i k ó w . Wprawdzie literatura dotycząca polskiego w y c h o d ź s t w a w Europie, przytoczona w książce, może uchodzić za obfitą, ale dotyczy ona głównie historii tego w y c h o d ź s t w a , jego p r o b l e m ó w organizacyj­ nych, ekonomicznych, społecznych, politycznych. Nieco publikacji odnosi się do spraw o ś w i a t o w y c h i religijnych, duszpasterskich. Z zakresu p r o b l e m a t y k i najbar­ dziej istotnej dla autora, b ę d ą c e j g ł ó w n y m przedmiotem jego b a d a ń terenowych, o d n o t o w a ć m ó g ł d o s ł o w n i e t y l k o jeden a r t y k u ł dotyczący P o l a k ó w w Danii i dwie, niewielkie publikacje dotyczące polskiej osady pod S t a m b u ł e m , w T u r c j i , nie licząc drobnych raczej f r a g m e n t ó w w opracowaniach innych z a g a d n i e ń . Osobno w y m i e ­ n i ć trzeba nieliczne r ó w n i e ż , p o w a ż n i e j s z e publikacje na temat z a g a d n i e ń pracy, działalności o ś w i a t o w e j , z w i ą z k o w e j i i n . w zbiorowościach polonijnych. Jest to w i ę c w sumie opracowanie oparte przede wszystkim na w ł a s n y c h m a ­ t e r i a ł a c h autora, zebranych w trakcie b a d a ń terenowych, przy pomocniczym w y k o ­ rzystaniu informacji z prasy i n i e k t ó r y c h danych u r z ę d o w y c h , a w najmniejszym zakresie u s t a l e ń innych badaczy. Podjęcie się syntetycznego opracowania zjawiska tak bogatego i złożonego, j a k k u l t u r a ś r o d o w i s k polonijnych, jej stan i zaszłe zmia­ ny w k i l k u n a s t u krajach Europy, na podstawie takiej bazy ź r ó d ł o w e j , było aktem p o d w ó j n i e o d w a ż n y m i pionierskim, gdyż jest to t y l k o pierwsza tego rodzaju p r ó b a opracowania k u l t u r y w i ę k s z e j części Polonii europejskiej, lecz i pierwsza w ogóle w naszej nauce p r ó b a opracowania tak złożonego zagadnienia na bazie w ł a s n y c h przede wszystkim, t j . przez siebie w y w o ł a n y c h , m a t e r i a ł ó w terenowych. P o w s t a ł a w t a k i sposób k s i ą ż k a , przy jej n i e w ą t p l i w i e dużej w a r t o ś c i poznaw­ czej, nie mogła być dziełem d o s k o n a ł y m , bez zarzutu, j a k to s u g e r o w a ł jeden z jej wcześniejszych, a znakomitych r e c e n z e n t ó w . Ś w i a d o m jest tego sam autor, k t ó r y daje we w s t ę p i e wyraz swej w ą t p l i w o ś c i , czy jego dzieło może dać ,Avystarczającą o r i e n t a c j ę na temat stanu dziedzictwa kulturowego naszego w y c h o d ź s t w a " (s. 11). O r i e n t a c j ę t a k ą daje ono n i e w ą t p l i w i e k a ż d e m u , kto poszukuje j a k i e j ś całościo­ wej wiedzy o życiu polskich w y c h o d ź c ó w na zachodzie i p o ł u d n i u Europy. Nic m u tej książki nie z a s t ą p i . W ą t p l i w o ś c i m o g ą dotyczyć pewnych szczegółów raczej d r u g o r z ę d n y c h , m . i n . sposobu ujęcia n i e k t ó r y c h spraw, n i e k t ó r y c h interpretacji lub sformułowań. K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest n i e d u ż a , j a k na rozległość tematu. Obejmuje nie­ wiele ponad 200 stron w ł a ś c i w e g o tekstu (z 60 ilustracjami i m a p k ą ) oraz k i l k u stronicowe streszczenia w jęz. angielskim, francuskim i niemieckim. Zwraca t e ż u w a g ę obszerny, blisko 8-stronicowy indeks miejscowości wspomnianych w tekście �287 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA i nieco mniej obszerny indeks osobowy. Zasadnicza t r e ś ć dzieli się, poza w s t ę p e m , na 5 r o z d z i a ł ó w i k r ó t k i e podsumowanie. A u t o r rozpoczął od dokonania p r z e g l ą d u zbiorowości polonijnych w zachodniej Europie. O m a w i a j ą c dość obszernie ich rozmieszczenie daje r ó w n i e ż k r ó t k ą cha­ r a k t e r y s t y k ę i c h z r ó ż n i c o w a n i a kulturowego. W rozdziale t y m (I), podobnie j a k we w s t ę p i e , zwraca u w a g ę u j a w n i a j ą c a się i w tej książce t r u d n o ś ć w jednoznacznym o k r e ś l a n i u p r z y n a l e ż n o ś c i do zbiorowości polonijnych, dotycząca głównie potomstwa polskich w y c h o d ź c ó w . We w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a , że „członkowie zbiorowości po­ lonijnych... [są] w swej p r z e w a ż a j ą c e j masie de facto A n g l i k a m i , Belgami czy W ł o ­ chami polskiego pochodzenia" (s. 9), na p o c z ą t k u zaś rozdziału I piszę, iż „liczba osób z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e w krajach zachodnioeuropejskich wynosi ponad 2,0 m i n " (s. 13). Pojęcie w y c h o d ź s t w a zostało t u u ż y t e jednak n i e w ł a ś c i w i e , gdyż nie sposób u z n a ć za w y c h o d ź c ó w l u b za „ z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e " p o t o m k ó w polskich e m i g r a n t ó w , k t ó r z y na ogół od urodzenia m a j ą obywatelstwo k r a j u zamieszkania i , j a k to autor sam stwierdza na str. 9, „uczestniczą przede wszystkim w kulturze miejsca zamieszkania". Wcześniej autor przyjmuje za A . K . Paluchem jako k r y t e r i u m p r z y n a l e ż n o ś c i do Polonii ś w i a d o m o ś ć polskiego pocho­ dzenia i zainteresowanie dla k u l t u r y polskiej, niepotrzebnie raczej zmienione dwa zdania dalej na „ a k c e p t a c j ę rodzimych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h " (s. 7). Szkoda, że autor nie u s t o s u n k o w a ł się t u do sugestii G. B a b i ń s k i e g o \ opartych wprawdzie na analizie Polonii p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i e j , ale m a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e bardziej ogólne znaczenie. M o ż n a sądzić, że W. Sobisiak optymistycznie określił liczebność polonijnych zbiorowości w Europie Zachodniej, p r z y j m u j ą c faktycznie najbardziej liberalnie p o j m o w a n ą ś w i a d o m o ś ć pochodzenia i j a k i e ś zainteresowanie dla nie­ k t ó r y c h e l e m e n t ó w polskiego dziedzictwa kulturowego, a t a k ż e dla Polski. W z w i ą z ­ k u z t y m nasuwa się też uwaga, iż trzecia z w y r ó ż n i o n y c h przez autora grupa po­ lonijnych (ze w z g l ę d u na s t o p i e ń społecznej a k t y w n o ś c i k u l t u r a l n e j , s. 39), powinna być o k r e ś l o n a raczej j a k o z a c h o w u j ą c a jeszcze n i e k t ó r e elementy przywiezionego z Polski b a g a ż u kulturowego. Druga w ą t p l i w o ś ć w i ą ż e się ze zbiorem k r a j ó w , ujętych przez autora pod w s p ó l n e miano Europy Zachodniej. Włączenie do tej Europy Grecji i T u r c j i mogło w y n i k n ą ć t y l k o z bardzo uproszczonego, dychotomicznego podziału naszego k o n ­ tynentu na E u r o p ę Z a c h o d n i ą — k a p i t a l i s t y c z n ą i W s c h o d n i ą — socjalistyczną. Włączenie J u g o s ł a w i i u w a ż a m za nieuzasadnione z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze J u g o s ł a w i a nie n a l e ż y do Europy Zachodniej (choć aspiracje w t y m k i e r u n k u m a j ą S ł o w e ń c y i Chorwaci — podobnie j a k my), a po drugie emigracja skierowana na obszar tego p a ń s t w a od s c h y ł k u X I X w . zdecydowanie różniła się od emigracji do innych k r a j ó w Europy, gdyż była to emigracja c h ł o p s k a z w y r a ź n y m od p o c z ą t k u celem osadnictwa rolniczego, a osiedlano się na w s i w grupach przynajmniej k i l k u rodzin. Podobne rolnicze osadnictwo polskich c h ł o p ó w znajdujemy t y l k o na tere­ nie Bukowiny, dziś w R u m u n i i P ó ł n o c n e j , k t ó r a do I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż a ł a r ó w n i e ż do A u s t r i i , podobnie j a k Bośnia. W obu wypadkach chłopscy osadnicy pochodzili z podlegającej w ó w c z a s A u s t r i i Galicji. Dodajmy, że przynajmniej k i l k a z d a ń w omawianej książce n a l e ż a ł o się t a k ż e I r l a n d i i , gdzie m i e s z k a j ą j a c y ś nie­ liczni, polscy w y c h o d ź c y . Wymienione usterki (jeśli istotnie są n i m i ) nie zaszko­ dziły przecież zasadniczej t r e ś c i książki. Rozdział I I , n a j w a ż n i e j s z y i najobszerniejszy w tej książce (obejmuje 2/5 w ł a ­ ściwego tekstu), przedstawia rodzinę, dom i zwyczaje w zbiorowościach polonijnych. Jest t u scharakteryzowane, z konieczności ogólnie i na w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h ' G . B a b i ń s k i , Zachowanie tradycji kulturowej polonijnych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 1: 1978, s. 72-73. i narodowej w rodzinach �288 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA (zwłaszcza z n a j w i ę k s z y c h skupisk polonijnych), zawieranie m a ł ż e ń s t w , d o b ó r p a r t ­ n e r ó w i obyczajowość weselna, stosunki i zwyczaje rodzinne, dom i mieszkanie, tradycje kulinarne, s t r ó j ludowy, „inne formy p i e l ę g n o w a n i a k u l t u r y rodzimej" oraz o b r z ę d o w o ś ć doroczna. Jest to rozdział najcenniejszy, w a r t rozwinięcia w całą osobną k s i ą ż k ę . A u t o r potrafi z a w r z e ć w n i m s y n t e z ę swych s p o s t r z e ż e ń i udzielonych m u informacji na temat n a j w a ż n i e j s z y c h , a t a k ż e mniej w a ż n y c h p r z e j a w ó w prywatnego życia ludzi z rozmaitych zbiorowości i k r ę g ó w polonijnych k i l k u n a s t u europejskich k r a j ó w . Jest t u wiele setek zwięźle podanych informacji, szczegółowych i u o g ó l n i o n y c h , b u d z ą c y c h czasem swoiste odkrywcze zdumienie czytelnika, j a k stwierdzenie „ p ł y t ­ k i e j " p a m i ę c i historycznej e m i g r a n t ó w (s. 79), czy u n i k a t o w o ś c i i o d m i e n n o ś c i licz­ nych polskich z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w dorocznych (w t y m w i g i l i i , o p ł a t k a , w i e l k a ­ nocnego ś w i ę c e n i a potraw, n i e k t ó r y c h f o r m zabaw), czasem niedowierzanie, j a k przy charakterystyce specyficznie polskich potraw, w ś r ó d k t ó r y c h są p o t r a w y o nie­ zbyt dawnej i niekoniecznie polskiej proweniencji. Cześć dla z m a r ł y c h mylnie na­ zwał autor kultem z m a r ł y c h (s. 58), ale takich p o t k n i ę ć jest t u bardzo niewiele. P o p r a w i ć n a l e ż a ł o w a d l i w e zapisy fonetyczne w y r a ż e ń gwarowych (jak np. „ciłotka" na s. 54). Rozdział ten istotnie przekonuje, iż Polacy w krajach osiedlenia raczej integrowali się do k u l t u r y tych k r a j ó w , n i ż asymilowali, że w y t w a r z a l i swo­ istą d w u k u l t u r o w o ś ć , m o ż l i w ą do w y k r y c i a jeszcze w d r u g i m i trzecim pokoleniu. Rozdział n a s t ę p n y ( I I I ) o pracy e m i g r a n t ó w , oparty dla odmiany w znacznej mierze na ź r ó d ł a c h publikowanych, przedstawia zwięźle przemiany w strukturze zawodowej (a w ł a ś c i w i e w składzie zawodowym) polskich w y c h o d ź c ó w i i c h po­ t o m k ó w , rodzaje w y k o n y w a n y c h z a w o d ó w od robotniczych po zawody wolne i t w ó r c z e , dalej prace i zajęcia pozazawodowe oraz udział P o l o n u s ó w w życiu z w i ą z k o w y m . T u r ó w n i e ż w ł a s n e badania autora d o s t a r c z y ł y najważniejszych i najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h danych. Można n a d m i e n i ć , że nieuzasadnione stwier­ dzenie o ł a t w y m uzyskiwaniu pracy przez polskich i n t e l i g e n t ó w w niepolskich k r a ­ jach monarchii a u s t r o w ę g i e r s k i e j (s. 116) przytoczone zostało za przedwojennym, popularnym a r t y k u ł e m , ubocznie p o r u s z a j ą c y m ten temat. Rozdział ten n a l e ż a ł o , j a k sądzę, umieścić raczej jako drugi w kolejności. A k t y w n o ś ć społeczna, o m ó w i o n a w rozdz. I V , obejmuje p r z e d s t a w i o n ą obszer­ nie i z licznymi p r z y k ł a d a m i p r a c ą organizacji polonijnych, amatorski ruch artys­ tyczny i krzewienie k u l t u r y fizycznej. A u t o r p o d k r e ś l i ł t u d ł u g o t r w a ł ą , o w o c n ą działalność licznych m a ł y c h organizacji polonijnych, f u n k c j o n u j ą c y c h zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h robotniczych polskiego w y c h o d ź s t w a we Francji, Belgii, Holandii i RFN. Niejako p r z e d ł u ż e n i e tematu stanowi t r e ś ć r o z d z i a ł u V , p r z e d s t a w i a j ą c e g o k o n ­ t a k t y z p o l s k ą szkołą, p r a s ą i k s i ą ż k ą , a w t y m k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę polskiego szkolnictwa na obczyźnie, p r a c ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a , czytelnictwo prasy i książek oraz księgozbiory polskie. W podsumowaniu p r z y p o m n i a ł autor główne, pierwszoplanowe zagadnienia r o ­ dzimej k u l t u r y Polonii zachodnioeuropejskiej, a k c e n t u j ą c trwanie, a nawet o ż y w i a ­ nie się licznych e l e m e n t ó w k u l t u r y duchowej, u w y d a t n i a j ą c y c h związki z polskością. „W trakcie b a d a ń z a o b s e r w o w a ł e m jedno z bardzo pozytywnych zjawisk, miano­ wicie, że w ł a ś n i e mniejszości narodowe pochodzenia polskiego, w o d r ó ż n i e n i u od innych grup narodowych żyjących na emigracji, najlepiej w y t r z y m u j ą p r ó b ę czasu i najwierniej t r w a j ą przy swojej rodzimej k u l t u r z e " (s. 207). To stwierdzenie w y ­ m a g a ł o b y jednak w e r y f i k a c j i poprzez r ó w n i e d o k ł a d n e badania owych innych grup narodowych. K s i ą ż k a W. Sobisiaka, w r ę c z f a s c y n u j ą c a dla polskiego historyka, etnografa czy socjologa, zainteresowanego r ó ż n o r o d n o ś c i ą , z m i e n n o ś c i ą i t r w a ł o ś c i ą polskiej �289 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA k u l t u r y , nasuwa t a k ż e k i l k a istotnych, ogólniejszych p y t a ń , na k t ó r e sarn czytelnik s t a r a ć się m o ż e o odpowiedź. A u t o r nie p o s t a w i ł ich w y r a ź n i e , nie z d e c y d o w a ł się t a k ż e na skonfrontowanie ogólniejszych w n i o s k ó w , w y n i k a j ą c y c h z jego pracy, z w y n i k a m i innych b a d a ń oraz z bardziej ogólnymi problemami b a d a ń nad zbiorow o ś c i a m i polonijnymi, poruszanymi już w publikacjach lub d o t ą d jakby omija­ n y m i . Być może, że p o z o s t a w i ł to do o m ó w i e n i a w osobnym studium. S p r ó b u j m y w s p o m n i e ć przynajmniej o n i e k t ó r y c h z nich. Dla u z u p e ł n i e n i a czy wzbogacenia przedstawionego przez autora obrazu rodzi­ mej k u l t u r y skupisk polonijnych zachodniej Europy w a ż n e znaczenie posiadają realizowane w t y m ż e czasie badania i publikacje J. G r u s z y ń s k i e g o , dotyczące p r o ­ cesów integracyjnych Polonii francuskiej w 3 pokoleniach, od 1919 do 1978 r . Podobnie jak W. Sobisiak, p r o w a d z i ł G r u s z y ń s k i swe badania głównie w terenie, na obszarze całej Francji. W szeregu spraw relacje i wnioski obu a u t o r ó w są ude­ rzająco zbieżne, mniej uchwytne są zaś, bez d o k ł a d n i e j s z e j analizy, różnice. Szczegółowe p o r ó w n a n i e w y n i k ó w obu tych b a d a ń b y ł o b y bardzo wskazane. Istotne zwłaszcza w y d a j ą się stwierdzenia J. G r u s z y ń s k i e g o dotyczące subkultury polskich e m i g r a n t ó w we F r a n c j i P ó ł n o c n e j i jej w p ł y w u na lokalne ś r o d o w i s k a francuskie oraz integrowania się drugiego pokolenia tych e m i g r a n t ó w z k u l t u r ą f r a n c u s k ą , lecz z zachowaniem pewnych cech k u l t u r y polskiej, co powoduje d w u k u l t u r o w o ś ć rodzin i ś r o d o w i s k polonijnych . Jak stwierdzono przed k i l k u laty, badania nad ś r o d o w i s k a m i polonijnymi w Europie są słabo zaawansowane, a w szczególności badania nad ich k u l t u r ą . N a s t r ę c z a j ą one, w b r e w pozorom, w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i niż modne w r ę c z przez sze­ reg lat badania nad P o l o n i ą p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k ą . W odniesieniu do b a d a ń et­ nicznych w Stanach Zjednoczonych stwierdzono zresztą, że przy dużej liczbie pod­ j ę t y c h t e m a t ó w (w t y m przez a u t o r ó w a m e r y k a ń s k i c h ) znamionuje je jeszcze „nie­ d o w ł a d teoretyczny i metodologiczny" . P o z n a ń s k i o ś r o d e k b a d a ń polonijnych, utworzony w 1974 r. i m a j ą c y dość liczną obsadę p e r s o n a l n ą , k t ó r y m i a ł s k u p i ć się na badaniach w Europie, nie w y k a z a ł się d o t ą d widocznymi osiągnięciami w pra­ cach empirycznych, terenowych, poza niezależnie p o d j ę t y m i badaniami W. Sobisiaka. W katedrach etnografii prawie nie podejmowano empirycznych b a d a ń nad k u l ­ t u r ą naszych w y c h o d ź c ó w i ich p o t o m k ó w poza j e d n y m w y j ą t k i e m — b a d a ń nad n i e w i e l k ą zbiorowością c h ł o p s k ą na W ę g r z e c h « . Ogólny program b a d a ń nad Po­ lonią, przedstawiony w 1975 r., u w z g l ę d n i a r o d z i m ą k u l t u r ę zbiorowości polonijnych ogólnie w p. 14. 1: „ P r z e m i a n y w z o r ó w i w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h w zbiorowościach polonijnych", a p r o b l e m a t y k ę etnograficzną j a k b y redukuje do jednego tematu w p. 14. 2: „ T r w a n i e i przemiany f o l k l o r u polskiego w zbiorowościach polonij­ nych" — na ogólną liczbę 93 t e m a t ó w ogólnych i s z c z e g ó ł o w y c h . Nad f a k t a m i t y m i w a r t o się z a s t a n o w i ć . 2 8 4 5 7 2 J . G r u s z y ń s k i , Społeczność polska we Francji, 1918-1978, Warszawa 1981. J . G r u s z y ń s k i , Aktywność zawodowa Polaków we Francji w latach 19221972, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , nr 2: 1974; t e n ż e , Integracja emigrantów pol­ skich ze społeczeństwem francuskim w latach 1919-1975, [ w : ] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, K r a k ó w 1976, zwłaszcza ss. 568-571 i 577; t e n ż e , Integracja religijna Polaków we Francji, „ S t u d i a Polonijne", nr 4, L u b l i n 1981. A . K w i l e c k i , Polonia w Europie, [ w : ] Stan i potrzeby badań..., s. 531 n. E . M o r a w s k a , Współczesne tendencje w amerykańskich badaniach etnicz­ nych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 2: 1977, s. 47. • Por. R. K a n t o r , E. K r a s i ń s k a , Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, Zeszyty Nau­ kowe Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k ó w 1981. H . K u b i a k , O koncepcję badań polonijnych w kraju, „ P r z e g l ą d Polonijny", nr 1: 1975, s. 23-26. 8 4 5 7 19 — Etnografia Polska 29/2 �290 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Z książki W. Sobisiaka m o ż n a w y p r o w a d z i ć dwa w a ż n e wnioski dla całości b a d a ń polonijnych. Po pierwsze, że trzeba znacznie więcej niż d o t ą d uwagi po­ święcić terenowym, empirycznym badaniom zbiorowości polonijnych w Europie, gdyż p r z e o b r a ż a n i e się i trwanie odrębności k u l t u r o w y c h tych zbiorowości nie t y l k o ukazuje nowe aspekty k u l t u r y polskiej i polskiego obyczaju, lecz t a k ż e u m o ż ­ l i w i a lepsze poznanie innych s p o ł e c z e ń s t w i k u l t u r Europy, a t a k ż e — bardziej ogólnych p r a w i d ł o w o ś c i zmian k u l t u r o w y c h i s k u t k ó w zderzenia k u l t u r we w s p ó ł ­ czesnym świecie. Po drugie, że n a l e ż a ł o b y w z w i ą z k u z t y m z r e w i d o w a ć dotych­ czasowy program badawczy i szerzej u w z g l ę d n i ć w n i m w ł a s n e , samorzutnie k s z t a ł ­ towane treści k u l t u r y w y c h o d ź c ó w , a zwłaszcza ich obyczaju, szczególnie w ś r o d o ­ wiskach robotniczych. Dla tego celu n a l e ż a ł o b y odpowiednio d o b i e r a ć i kształcić badaczy, zwłaszcza w zakresie etnografii, a t a k ż e historii i socjologii k u l t u r y . Po­ chodzące sprzed blisko 10 lat uwagi W. Sobisiaka o zakresie i potrzebach etnogra­ ficznych b a d a ń nad polskimi skupiskami emigracyjnymi są nadal w pełni a k t u ­ alne . E d w a r d Pietraszek 8 T O M A S G E R H O L M , Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies i n Social Anthropology in a Ye­ T r z y t y s i ę c z n e miasteczko Manakha w Jemenie P ó ł n o c n y m było w latach 19741975 obiektem b a d a ń szwedzkiego antropologa społecznego, Tomasa Gerholma, a n a s t ę p n i e tematem jego pracy doktorskiej. Plon eksploracji wydano w Departa­ mencie Antropologii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego pod t y t u ł e m Targ, meczet i mafradż. S ł o w o m a f r a d ż oznacza specjalny pokój gościnny, w k t ó r y m s z a n u j ą c y się mieszkaniec j e m e ń s k i e j mieściny u r z ą d z a co p o p o ł u d n i e dla znajo­ mych, k l i e n t ó w i służby wielogodzinne spotkania polegające na paleniu fajek, po­ pijaniu w o d y r ó ż a n e j i żuciu gatu, ł a g o d n i e o d u r z a j ą c e j r o ś l i n y (Catfia edulis). Zasadniczym tematem obserwacji Gerholma prowadzonych w Manakha b y ł y mechanizmy u t r z y m u j ą c e system tradycyjnej hierarchii społecznej, k t ó r y zamyka się w t r ó j k ą c i e trzech pseudokast: sada, kabil i nagi. Przedstawiciele sada, t r a d y ­ cyjnie cieszący się n a j w y ż s z y m autorytetem, obsadzają stanowiska w życiu r e l i ­ g i j n y m i administracyjnym. Kabilowie natomiast, w y w o d z ą c y się z rolniczych i za­ razem wojowniczych plemion okolicznych, są dostarczycielami zboża i t w o r z ą siłę z b r o j n ą , b r o n i ą zatem reszty s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie nagi to ponoć potomkpwie dawnych n i e w o l n i k ó w . D o s t a r c z a j ą oni p o z o s t a ł y m d w u „ k a s t o m " siły roboczej, służą i m , a zarazem o t r z y m u j ą opiekę, posługi religijne i zboże. O t y m , j a k funkcjo­ n o w a ł ten system w połowie lat 70-tych, w j a k i sposób o d n a w i a ł się i zarazem prze­ ż y w a ł swoje kryzysy, opowiada autor 207-stronicowej k s i ą ż k i , opatrzonej s ł o w n i c z ­ kiem terminologicznym, przypisami, o b s z e r n ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, fotografiami, wykresami i mapkami. K r o k za k r o k i e m wprowadza nas Gerholm w rozmaite dzie­ dziny życia miasteczka, k r e ś l ą c przy okazji jego dzieje, opisując w y g l ą d , s y t u a c j ę e k o n o m i c z n ą , lokalny u k ł a d sił, o m a w i a j ą c wreszcie rolę tego prowincjonalnego centrum na tle całego regionu. Zasadniczy problem n u r t u j ą c y autora nie przesłonił m u w i ę c reszty i n t e r e s u j ą c e g o nas wycinka k u l t u r y współczesnego Bliskiego Wscho­ du. A rzecz jest j u ż chociażby dlatego ciekawa, p o n i e w a ż osiadłe od n i e p a m i ę t n y c h czasów społeczności z p o ł u d n i o w e j A r a b i i odbiegają w w i e l u wypadkach od beduińskiego stereotypu Araba, do jakiego przyzwyczaiło nas naukowe i popularne p i ś ­ miennictwo. Tak więc np. dowiadujemy się z omawianej t u pracy, że osiadłe od 8 W. S o b i s i a k , Emigracja g l ą d Polonijny", z. 1: 1975. jako przedmiot badań etnograficznych, „Prze­ �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 291 w i e k ó w , plemienne wioski rolnicze stoją w hierarchii społecznej masywu Haraz w y ż e j niż m i e s z c z a ń s k a l u d n o ś ć Manakha, w zasadzie nie m o g ą c a się l e g i t y m o w a ć p r z y n a l e ż n o ś c i ą do jakiegokolwiek plemienia. To rolnicy okoliczni niegdyś m i e l i w pierwszym rzędzie prawo do ostentacyjnego noszenia strzelb, niezależnie od w i e l ­ kich, k r z y w y c h noży dżanbija, b ę d ą c y c h symbolem męskości. W ś r ó d mieszczańskich, kupieckich i r z e m i e ś l n i c z y c h rodzin natomiast n a l e ż y do dobrego tonu p o d k r e ś l a n i e , że osiedliły się one w mieście zupełnie niedawno i bynajmniej nie na stałe, gdyż łączą je jakoby — w rzeczywistości mniej l u b bardziej z m y ś l o n e — w i ę z y szcze­ powe z o k r ę g a m i wolnych, wojowniczych r o l n i k ó w . Samo o k r e ś l e n i e arab pierwot­ nie odnosiło się tutaj do osiadłej w mieście, zdetrybalizowanej ludności. Nie ozna­ czało zatem n a r o d o w o ś c i i wcale nie było dla swoich posiadaczy powodem do dumy. Osobliwości lokalnej k u l t u r y , jakie opisuje k s i ą ż k a Gerholma, m o ż n a b y ł o b y przy­ t a c z a ć m n ó s t w o . T u jednak z w r ó ć m y u w a g ę na sprawy pozornie marginesowe, lecz w istocie z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą bardzo w a ż n ą . Jak mianowicie i w jakich warunkach, a dalej, j a k i m i metodami autor dochodził do tematu swoich b a d a ń ? Co sam sądzi o w y n i k a c h swej pracy terenowej? Na jakie n a t r a f i a ł przeszkody? Z a n i m rozpoczął studia antropologii społecznej w Sztokholmie, m i a ł Gerholm stosunkowo długi staż pracy dziennikarskiej. P o d r ó ż o w a ł , spędzając pewien okres w Brazylii. W ł a d a paroma j ę z y k a m i europejskimi. Jego dziennikarska przeszłość raz po raz przebija z k a r t studium o Manakha. Tekst jest k l a r o w n y , styl dowcipny, u k ł a d prosty i z r o z u m i a ł y . A u t o r nie obawia się, że jego w y w ó d może stracić z powodu i n t e r e s u j ą c e j formy, z a c h o w u j ą c e j zasady dziennikarskiego eseju. Osch­ łość i l ę k l i w a pedanteria, j a k ą n i e k t ó r y m Szwedom zarzucają i n n i autorzy na Za­ chodzie, to cechy, k t ó r y c h na szczęście nie znajdziemy w prezentowanej t u książce. Trzeba r ó w n o c z e ś n i e n a d m i e n i ć , że Gerholm prowadzi swój w y k ł a d precyzyjnie i dba o d o k u m e n t a c j ę nader skrupulatnie. C h w a l ą c styl, n a l e ż y chyba oddać spra­ wiedliwość angielskiej konsultantce j ę z y k o w e j , Carol Fred, k t ó r e j Gerholm d z i ę ­ kuje na w s t ę p i e . A u t o r p r o w a d z i ł obserwacje terenowe w dość cieplarnianych warunkach, jeżeli p o r ó w n a m y je z s y t u a c j ą , w jakiej zazwyczaj przychodziło działać w krajach po­ zaeuropejskich polskim etnografom doby powojennej. Włączył się w program ba­ dania r ó ż n y c h k u l t u r ś w i a t a , realizowany przez swój departament uniwersytecki. Obserwacje terenowe w Jemenie P ó ł n o c n y m , a n a s t ę p n i e ich opracowywanie i wydanie w Szwecji, f i n a n s o w a ł o pięć instytucji: Bank Szwedzki, Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Społecznych, Fundacja Vega, Skandynawski I n s t y t u t S t u d i ó w Azjatyckich oraz Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Humanistycznych. Praca Gerholma nosi wyraźne, p i ę t n o osobistych przeżyć autora w ś r ó d miesz­ czan j e m e ń s k i c h . P r a g n ą ł b o w i e m ocalić coś z otaczającego go ś w i a t a i z t r u d n o ś c i , j a k i m m u s i a ł codziennie s t a w i ć czoła. R ó w n o c z e ś n i e k r y t y k u j e we w s t ę p i e t y c h a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , k t ó r z y po powrocie do domu poddali swoje m a t e r i a ł y ptzesadnie surowej cenzurze n i m zdecydowali się na ich p u b l i k a c j ę . W rezultacie bowiem p o w s t a j ą pedantyczne, monotonne zestawy f a k t ó w i ich interpretacje, bez całego kontekstu codziennych b a d a ń , w ą t p l i w o ś c i , niespodzianek i lokalnego k o ­ lorytu. Przyznaje się zatem Tomas Gerholm na p o c z ą t k u , że w sposób t y p o w y dla w i e l u m ł o d y c h badaczy (miał w ó w c z a s 30 lat) p o d j ą ł temat w k r a j u raczej o m i ­ j a n y m przez innych a n t r o p o l o g ó w , co — j a k sądzi — jest w gruncie rzeczy t r o c h ę t c h ó r z l i w ą p o s t a w ą . Miał też — j a k z a u w a ż a — n a i w n ą nadzieję, że jego praca przyczyni się do zrewidowania u p r z e d z e ń , jakie żywi w z g l ę d e m ś w i a t a arabskiego w i e l u ludzi Zachodu. No i ostatecznie u r z e k ł y go krajobrazy Jemenu, jego p o s t r z ę ­ pione ł a ń c u c h y górskie i osady-fortece, wzniesione przez w o j o w n i c z ą ludność. Wiedząc, że Jemen P ó ł n o c n y zamieszkiwany jest przez względnie h o m o g e n i c z n ą �292 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA pod w z g l ę d e m etnicznym l u d n o ś ć , r o z w a ż a ł przez chwilę port Hodeida nad Morzem Czerwonym jako najbardziej urozmaicony p u n k t obserwacji, p e ł e n k o n t r a s t ó w narodowych, plemiennych i zawodowych. Jednak gorący, niezdrowy k l i m a t nizinny s t a w i a ł b y pod znakiem zapytania zaplanowany przez Gerholma d w u m i e s i ę c z n y po­ byt w Jemenie jego dzieci. Nadto niepokoje polityczne, jakie w y b u c h ł y w porcie, u n i e m o ż l i w i ł y b y swobodne prowadzenie w y w i a d ó w . K r a j w t y m okresie m i a ł j u ż co prawda za sobą d ł u g ą w o j n ę d o m o w ą i stacjonowanie oddziałów egipskich, lecz nadal m o ż n a się było liczyć z podejrzliwością w ł a d z administracyjnych. W y b ó r zatem p a d ł na Manakha, stolicę górskiego o k r ę g u Haraz, niegd3 ś słynnego z pro­ dukcji k a w y , a obecnie gatu. Położona w pobliżu g ł ó w n e j szosy łączącej port H o ­ deida ze stolicą kraju. S a n ą , miała Manakha ponadto w a l o r y miasteczka r ó ż n o r o d ­ nego etnicznie i religijnie. Do lat 50-tych m i e s z k a ł a t a m starodawna społeczność Ż y d ó w jemenickich. Trzy sekty m u z u ł m a ń s k i e r y w a l i z o w a ł y ze sobą w okolicy, a lokalne sanktuarium izmaelickie przyciągało p i e l g r z y m ó w z A f r y k i i P ó ł w y s p u Indyjskiego. K l i m a t tego górskiego miasteczka b y ł w z g l ę d n i e chłodny, zdrowy i przyjemny w p r z e c i w i e ń s t w i e od otaczających je p o s ę p n y c h dolin. J u ż w r o k u 1972 w Stanie Gerholm poznał francuskiego zakonnika, ojca Etienne Renaud, k t ó r y umożliwił m u wejście w ś r o d o w i s k o mieszczańskie Manakha. W t y m czasie Szwed w zaledwie niewielkim stopniu o p a n o w a ł czynną znajomość arabszczyzny. Mógł jednak w t y m j ę z y k u czytać. Dowiadujemy się, że k o r z y s t a ł z aktywnego poparcia ambasady szwedzkiej, a później nawet na miejscu odwiedził go ambasador. T a k ż e i wielu innych E u r o p e j c z y k ó w , z a r ó w n o n a u k o w c ó w d z i a ł a ­ jących w Jemenie, jak i z w y k ł y c h t u r y s t ó w , w s t ę p o w a ł o do Manakha, by porozma­ w i a ć ze sztokholmskim antropologiem. Nie czuł się on zatem osamotniony i odcięty od rodzimego ś r o d o w i s k a . Przeciwnie, daje do zrozumienia, że ten s t r u m i e ń gości chwilami b y w a ł nawet kłopotliwy. Zresztą w p e w n y m okresie do Gerholma przy­ b y ł a jego żona z dwoma c ó r k a m i oraz teść, co w z m o c n i ł o autorytet naszego badacza pośród miejscowej ludności. Samotny dziwak bez rodziny nie w z b u d z a ł bowiem u n i e k t ó r y c h zbytniego zaufania. Co miesiąc autor relacji w y r u s z a ł do stolicy, by z banku w Sanie podjąć p e w n ą k w o t ę na swoje bieżące w y d a t k i . Przez w i ę k s z ą część pobytu w Manakha k o r z y s t a ł z samochodu w y p o ż y c z o n e g o m u przez znajo­ mego eksperta szwajcarskiego. To nie t y l k o u ł a t w i a ł o poruszanie się po okolicy, lecz przede wszystkim p o z w a l a ł o na świadczenie arabskim przyjaciołom usług, drobnych u p r z e j m o ś c i , k t ó r e z y s k i w a ł y Szwedowi p o p u l a r n o ś ć . Z t y m cudzoziem­ cem opłacało się b y ć w dobrej komitywie'. P r e s t i ż badacza z m a l a ł dość g w a ł t o w n i e , gdy pod koniec pobytu właściciel wozu wrócił i trzeba było o b y w a ć się bez sa­ mochodu. Opacznie i na niekorzyść Gerholma opinia miasteczka oceniła fakt odjaz­ du jego rodziny do Szwecji. U w a ż a n o , że najbliżsi go po prostu porzucili, a zatem jest co n a j w y ż e j politowania godnym rozbitkiem życiowym, k t ó r y u t r a c i ł poparcie swojaków. r Opis pierwszej audiencji u gubernatora Manakha i p o s z u k i w a ń mieszkania w t o ­ warzystwie miejscowego szeicha jest z a r ó w n o n i e s ł y c h a n i e zabawny, j a k i dostarcza m n ó s t w a r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . I tak np. szwedzki badacz ostatecznie m u s i a ł zre­ z y g n o w a ć z k w a t e r y n ę d z n e j i p r y m i t y w n e j , j a k i z wygodnej, i o k a z a ł e j , znajdu­ jącej się w domu bogacza. Pierwsza była poniżej nawet najskromniejszego stan­ dardu życia Europejczyka. Druga n a r a ż a ł a antropologa na bojkot ze strony m i e j ­ skiego p o s p ó l s t w a , u r a ż o n e g o , że obcy chce z a m i e s z k a ć w izolowanej rezydencji. Dalej Gerholm pisze, że z a a n g a ż o w a ł s ł u ż ą c e g o - p o m o c n i k a , niejakiego Hassana. Widzimy zatem, że fundusze badacza p o z w a l a ł y na tego rodzaju t r w a ł y wydatek, o k t ó r y m polski etnograf-stypendysta w podobnej sytuacji nie może nawet m a r z y ć . Hassan, wygadany i w ł a d a j ą c y angielszczyzną w y c h o d ź c a z Adenu, z miejsca nie­ co z m a j o r y z o w a ł swego c h l e b o d a w c ę , s t a j ą c się t ł u m a c z e m , p o w i e r n i k i e m oraz i n - �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 293 terpretatorem n i e z r o z u m i a ł y c h obyczajów i zjawisk. W rezultacie s t a ł się subtelnym f i l t r e m , przez k t ó r y docierały do Szweda realia miasteczka. W y r a ź n i e j wyszło to na j a w pod koniec pobytu Gerholma, kiedy Hassan p o d z i ę k o w a ł za służbę i gdy przyszło p r o w a d z i ć w y w i a d y bez pomocy totumfackiego interpretatora. Szczęściem nasz antropolog poczynił w ciągu miesięcy duże p o s t ę p y w potocznej arabszczyźnie, aczkolwiek — j a k przyznaje — nie b y ł w stanie w y ł a w i a ć wszystkich n i u a n s ó w z r o z m ó w na bazarze, czyli nie mógł •— wedle zaleceń jednego z badaczy amery­ k a ń s k i c h — „słuchać trzecim uchem". Gerholm jest ś w i a d o m faktu, że jego obraz Manakha to wizja n i e p e ł n a . Nie mógł p r z e p r o w a d z a ć w y w i a d ó w z kobietami. Nie uczestniczył w kobiecych posiadach żucia gatu, analogicznych do s p o t k a ń m ę s k i c h . Nie ustosunkowuje się do tego problemu, j a k ż e istotnego dla eksploracji k u l t u r m u z u ł m a ń s k i c h . T u wszelako w y ­ padnie z a u w a ż y ć , że indywidualne prace terenowe w takich ś r o d o w i s k a c h , p r o w a ­ dzone w y ł ą c z n i e przez mężczyzn, powoli zaczynają się m i j a ć z celem. Dostarczają one — rzecz jasna — coraz to nowych szczegółów z życia tych społeczności, ale nie dają obrazu pełnego, p o z w a l a j ą c e g o na p o w a ż n e p r ó b y interpretacji gromadzo­ nych f a k t ó w . Nigdy nie u d a ł o się wejść Szwedowi do meczetu. Co prawda jako przedstawiciel k r ę g u cywilizacji c h r z e ś c i j a ń s k i e j , lecz zarazem człowiek n i e w i e r z ą c y , autor studio­ w a ł zasady islamu i nawet niejednokrotnie p o b i e r a ł n a u k i religijne z ust miejsco­ w y c h uczonych w p i ś m i e m u z u ł m a n ó w . Część społeczności Manakha oczekiwała lada dzień jego „ n a w r ó c e n i a " . Gerholm nie chciał jednak d e c y d o w a ć się na tego rodzaju m i s t y f i k a c j ę , z a d o w a l a j ą c się mianem „ p ó ł m u z u ł m a n i n a " . Jego status b y ł zresztą dla mieszczan przez całe miesiące z a g a d k ą . P o d a w a ł się za uczonego, k t ó r y pragnie n a p i s a ć k s i ą ż k ę o obyczajach miasteczka. Lecz ten uczony nie m i a ł — wzorem miejscowych nauczycieli — grona uczniów. Z faktu, iż u ż y w a ł samochodu zagranicznego p r z e d s i ę b i o r s t w a , m o ż n a było przypuszczać, że jest ekspertem. Ale p r a w d z i w i eksperci rzadko b a w i l i dłużej w miasteczku, a ponadto Szwed niczego nie d o r a d z a ł . Nie b y ł jednak osobistością t u z i n k o w ą , bo kiedy zaraz na p o c z ą t k u z a a r e s z t o w a ł a go miejscowa policja, najprawdopodobniej w celu wymuszenia ła­ p ó w k i , w y s t a r c z y ł jeden w y c i ą g n i ę t y przez cudzoziemca dokument, by komendant s t a ł się jego przyjacielem... Szwed podaje t y p o w y r o z k ł a d dnia. Rano praca w domu, studia w y b r a n y c h z a g a d n i e ń obyczajowo-religijnych, a przed p o ł u d n i e m w ę d r ó w k a po bazarze i przy­ siadanie się w kawiarenkach ulicznych na p o g a w ę d k i . Chwytanie atmosfery wza­ jemnych zależności, k o n t a k t ó w i k o n s z a c h t ó w towarzyskich, zdawkowych manifes­ tacji uległości k l i e n t ó w w z g l ę d e m p a t r o n ó w . Antropolog nie uczestniczył w ż a d n y c h pracach manualnych nie m a j ą c do nich k w a l i f i k a c j i . Z n a j d o w a ł się zresztą nolens volens w tej kategorii ludności, k t ó r e j status m a j ą t k o w y i społeczny w r ę c z zabra­ n i a ł parania się p r a c ą fizyczną. Gerholm z a u w a ż a , iż liczba takich ludzi była w miasteczku z a s k a k u j ą c o wielka. Po obiedzie s p ę d z o n y m w restauracji z Hassanem i j a k i m ś zaproszonym informatorem szedł na k o l e j n ą sesję żucia gatu do k t ó r e g o ś z z a p r z y j a ź n i o n y c h d o m ó w . Uzyskiwanie codziennie zaproszeń na posiady p o p o ł u d n i o ­ w e ze strony w p ł y w o w y c h ludzi l u b też w ł a ś c i w e dobieranie sobie p a r t n e r ó w do żucia n a r k o t y k u w g o ś c i n n y m mafradżu to zdaniem Gerholma probierz statusu w Manakha i ś w i a d e c t w o sztuki życia w oczach J e m e ń c z y k a . Wieczory u p ł y w a ł y Szwedowi na mozolnym p o r z ą d k o w a n i u i uzupełnianiu notatek, spisywaniu całodziennych obserwacji, wypoczynku, s ł u c h a n i u europejskiej m u z y k i z t a ś m , czytaniu. Ś w i a d o m swoich o g r a n i c z e ń cywilizacyjnych Gerholm przyznaje, że do k o ń c a trudno m u było w e j ś ć w ton lokalny, polegający na p o b ł a ż l i w y m t r a k t o w a n i u jed­ nych przedstawicieli miasteczkowego społeczeństwa, a przyjaznym i u p r z e j m y m i n nycK, k t ó r z y stoją w y ż e j w tradycyjnej h i e r a r c h i i . Z n a t u r y rzeczy u s t ę p l i w y , clawał się niekiedy ś w i a d o m i e nieść fali w y d a r z e ń codziennych. Z p e w n o ś c i ą m u s i a ł się �294 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA różnić swoim zachowaniem od otaczających go J e m e ń c z y k ó w , k t ó r z y od dziecka przyzwyczajeni b y l i do stałej dążności, by z d o m i n o w a ć drugiego człowieka i a ż e b y dominację tę manifestować. Nie n o t o w a ł niczego w trakcie r o z m ó w i w s p ó l n y c h s p o t k a ń z i n f o r m a t o r a m i . Drobiazgowe n o t a t k i r o b i ł w domu, opisując osobno k a ż d e wydarzenie, zjawisko. Rozmowy — w m i a r ę możności — s t a r a ł się z a p a m i ę t y w a ć i p r z e l e w a ć na papier w ich autentycznym przebiegu, a nie w streszczeniu. Z a j m o w a ł o m u to m n ó s t w o czasu. W ś r ó d uczniów miejscowej szkoły p r z e p r o w a d z i ł test prosząc, by napisali wypracowanie na temat Manakha i jego m i e s z k a ń c ó w . Najlepsi autorzy w y r ó ż n i e n i zostali w r ę c z e n i e m i m wiecznych piór. Nieoczekiwanie ta szkolna uroczystość na­ b r a ł a pompatycznego charakteru z u d z i a ł e m gubernatora. Teraz l u d n o ś ć przyjęła do w i a d o m o ś c i , że obcy istotnie interesuje się obyczajami m i e ś c i n y . Zapraszano w i ę c Gerholma na wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne oraz na s ą d y rozjemcze m i ę d z y z w a ś n i o n y m i rodami. Nie u d a ł a się natomiast zdecydowanie p r ó b a policze­ nia poszczególnych rodzin i r o d ó w d r o g ą w r ę c z a n i a i m odpowiednich formularzy do w y p e ł n i e n i a . Spaliła też na panewce p r ó b a ustalenia, ile n i e g d y ś płacono t u po­ datku. Obie akcje w z b u d z i ł y podejrzliwość i opór. Sfera podatkowa b y ł a — j a k się okazało — szczególnie niebezpieczna do indagacji, p o n i e w a ż t u od dawna dopusz­ czano się licznych n a d u ż y ć . Czy m i a ł e m prawo opisać w książce to, co w i d z i a ł e m , i co m i opowiadano ufając mojej dyskrecji — pyta autor r o z w a ż a j ą c s k r u p u ł y , k t ó r y c h brak tak w i e l u badaczom. Dochodzi do wniosku, że zjawiska, jakie p r z e d s t a w i ł przede wszystkim z m y ś l ą o e u r o - a m e r y k a ń s k i m czytelniku, są m i e s z k a ń c o m Jemenu P ó ł n o c n e g o do­ skonale znane. C h ę t n i e o p o w i a d a j ą oni o r ó ż n y c h nieuczciwych poczynaniach a d ­ ministracji oraz ludzi ze sfer z a m o ż n y c h i w p ł y w o w y c h . Obyczaje p o d k r e ś l a j ą c e d o m i n a c j ę jednych grup ludzi nad i n n y m i s ą w t y m społeczeństwie p r a k t y k ą j a w ­ n ą i u z n a n ą . T y m niemniej Gerholm sądzi, że jego p r a c ę n a p r a w d ę ocenić m ó g ł b y dopiero k t ó r y k o l w i e k z m i e s z k a ń c ó w Manakha, o ile naturalnie d o t a r ł a b y do jego r ą k i jego ś w i a d o m o ś c i . J e m e ń c z y k z Harazu m ó g ł b y dopiero stwierdzić, czy r e ­ fleksja szwedzkiego antropologa wnosi cokolwiek do ś w i a t a zjawisk i pojęć, k t ó r e on, mieszkaniec A r a b i i P o ł u d n i o w e j , zna od dzieciństwa. P o n i e w a ż jednak taka ocena jest m a ł o prawdopodobna, przeto szwedzki antropolog żyje m i ę d z y d u m ą z dokonanego dzieła a o b a w ą , że jest ono i n t e r e s u j ą c e t y l k o dla ludzi naszego k r ę ­ gu cywilizacji. Dla mieszczan z Manakha b y ć może b y ł a b y ta relacja powierzchow­ na i banalna... Praca Gerholma została opublikowana t e c h n i k ą tak zwanej m a ł e j poligrafii, lecz na z n a k o m i t y m papierze, p o z w a l a j ą c y m nie t y l k o na ilustracje kreskowe, ale i na fotografie. W tej samej serii w y s z ł o szereg innych prac doktorskich, napisa­ nych i obronionych w sztokholmskim Departamencie Antropologii S p o ł e c z n e j . T r a k ­ t u j ą one o zjawiskach k u l t u r o w y c h w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i , A n t y l ó w , Nepalu, szwedz­ kiej L a p o n i i czy wreszcie życiu r o b o t n i k ó w tureckich, osiedlonych wraz z rodzinami w Sztokholmie. Seria tych s t u d i ó w jest u nas raczej nie znana, chociaż zasługuje na pilniejszą u w a g ę polskiego czytelnika. Rzecz charakterystyczna, iż Szwedzi de­ c y d u j ą się od dawna w y d a w a ć swoje prace doktorskie z zakresu antropologii spo­ łecznej po angielsku, by od razu w k r a c z a ć na możliwie szerokie f o r u m naukowe w skali ś w i a t o w e j . Nasze współczesne p i ś m i e n n i c t w o etnograficzne nie jest zbyt obfite z a r ó w n o pod w z g l ę d e m oryginalnych, polskich prac, j a k i pozycji t ł u m a c z o n y c h . Może b y ­ łoby w przyszłości pożyteczne r o z w a ż e n i e przełożenia i wydania u nas k s i ą ż k i T o masa Gerholma, napisanej p i ę k n y m stylem i z d u ż ą k u l t u r ą n a u k o w ą . Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0b776ed8a7234741b0a62358b3a84ec.pdf 923e83a9d9b97fadb2ba3c69cfff6146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:698 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.300-368 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N SŁAWOJ SZYNKIEWICZ TAJNA H I S T O R I A MONGOŁÓW Z Y J N E JAKO I ŹRÓDŁO R E C E N Z J E ETNOGRAFICZNE Ukazało się polskie tłumaczenie Tajnej historii Mongołów , zwanej inaczej Nieoficjalną historią Mongołów, bardzo t r o s k l i w i e przygotowane od s t r o n y przekładowej i edytorskiej zarazem. T e n najstarszy zabytek piśmiennictwa mongolskiego dzięki Stanisławowi Kałużyńskiemu o t r z y ­ m u j e już swój szósty pełny przekład n a języki europejskie . Jest to k r o ­ n i k a powstawania wielkiego i m p e r i u m mongolskiego obejmująca czasy Czyngis-chana i Ugedeja, dzieło posiadające rangę porównywalną do Powiesti wriemiennych łet Nestora czy k r o n i k i Galla A n o n i m a . 1 2 N a z y w a się ją kroniką, chociaż nie jest dziełem k r o n i k a r s k i m , a epo­ sem h i s t o r y c z n y m , czemu zawdzięcza się m . i n . fakt, iż jest tłumaczona na języki obce. M i m o iż to epos, jest w i e r n i e j s z y m przekazem dziejów niż n p . irańska Księga królów. Do przeszłości już należą spory l a t d w u ­ dziestych o wartość tego d o k u m e n t u . B a r t o l d , szermujący argumentem, że nie pisze się h i s t o r i i średniowiecznej E u r o p y na podstawie eposu r y ­ cerskiego, musiał odstąpić od tej paraleli. Wskazywano (Władimircow), że m i m o swojej pięknej w e fragmentach epickości, Tajna historia jest bardziej prozaiczna od dzieł Homera. Tak więc Tajną historię uznano powszechnie za wartościowe źródło historyczne. Obok k r o n i k Raszid ed-Dina jest ona zresztą j e d y n y m pisa­ n y m źródłem do średniowiecznych dziejów M o n g o l i i . Kałużyński, którego pracę t r u d n o przecenić, przedstawił c z y t e l n i k o w i l i t e r a c k i przekład, nie obciążony, j a k inne, transkrypcją oryginału i d r o b i a z g o w y m i k o m e n t a ­ rzami. N i e m n i e j , dołączył obszerny wstęp i przypisy możliwie dokładne w tego t y p u w y d a w n i c t w i e . Byłaby pożądana odrębna p u b l i k a c j a k o ­ m e n t a r z y tłumacza, które pozostały w rękopisie. 1 Tajno h i s t o r i a Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., t ł u m a ­ czenie, wstęp i k o m e n t a r z Stanisław Kałużyński, W a r s z a w a 1970. 2 Istnieją d w a przekłady rosyjskie c z e s k i P o u c h y oraz a n g i e l s k i W e i - K w e i sunkowo Mostaerta mało z n a n y ) . P o n a d t o Katarowa i Kozina, niemiecki Haenischa, S u n a (ten ostatni w y d a n y w I n d i a c h i s t o ­ opublikowane zostały częściowe przekłady oraz K u o - Y i P a o . Podobno i s t n i e j e m a n u s k r y p t a n g i e l s k i e g o dokonanego przez C l eav es a. Pelliota, tłumaczenia �301 RECENZJE Podnosi się często obiektywność opisu wydarzeń i charakterystyk po­ staci. Czyni to również K a ł u ż y ń s k i , przytaczając jako przykłady opisy tchórzostwa Temudżyna, który porzucił żonę w obliczu niebezpieczeństwa (THM § 99 i nast.) albo kłótni między książętami podczas wyprawy wo­ jennej (§ 275). Wydaje się jednak, że podobne relacje nie są wynikiem obiektywności czy szczerości autora kroniki, lecz odmiennego warto­ ściowania wydarzeń, odbiegającego od naszej klasyfikacji na to, co właś­ ciwe i naganne. Odwołując się podobnie do systemu wartości, dałoby się być może wytłumaczyć swobodne stosowanie przydomka Bodonczara — Głupi. Niemniej, można w THM wyszukać przykłady nie tylko subiekty­ wizmu, lecz ukrywania lub fałszowania wydarzeń w imię racji uznanych za nadrzędne. Zwraca zresztą na nie uwagę sam Kałużyński w przypi­ sach. M . in. dotyczy to idealizacji przyczyn śmierci najmłodszego syna Czyngis-chana, Tołuja, który był alkoholikiem (§ 272), lub przemilczania pozamałżeńskiego pochodzenia najstarszego syna Czyngisa, o którym THM zmuszona jest powiedzieć dopiero w obliczu dramatycznego sporu. Tak więc w interpretacji materiału zawartego w kronice obowiązywać musi daleko posunięty krytycyzm. 3 4 Nie podejmując się oceny tłumaczenia od strony językowej, pragnął­ bym w tym omówieniu ograniczyć się do jednego tylko zagadnienia. Re­ lacjonowanie bowiem zawartej w T H M informacji etnograficznej mija się z celem, tym bardziej że materiał ów wykorzystał już w dużej mierze Władimircow . Kronika jest pierwszym źródłem do etnografii Mongołów, które sięga tak głęboko wstecz. Dysponując ograniczonymi możliwościami weryfi­ kacji (Raszid ed-Din oraz podróżnicy europejscy), musimy tym bardziej pamiętać o tym, że materiał odnosi się do czasów przełomowych w h i ­ storii Mongołów, do granicy dwu epok. A dotyczy to nie tylko historii politycznej, lecz także społecznej i kulturalnej. Niestety, niewiele wiemy o etapie, który został zamknięty. Nie oznacza to jednak, że etnografowi wolno przeoczyć jego istnienie. Organizacja państwa Czyngis-chana była szczytowym osiągnięciem procesu centralizacji feudalnej plemion stepowych. Proces ten za­ czął się wcześnie i uczestniczyły w nim wspólnie ludy tureckiego i mon­ golskiego substrátu etnicznego, na przemian sięgające po przodownictwo. Utworzenie pierwszego państwa tureckiego w wieku V I było decydują­ cym krokiem na drodze reformy organizacji społecznej ludów stepu mon5 3 P o r . wstęp Kałużyńskiego do o m a w i a n e g o w y d a n i a , s. 18. 4 THM — skrót używany dalej numer paragrafu 5 czewoj B. J a . W ł a d i m i r c o w , fieodalizm, n a oznaczenie Tajnej historii Mongołów oraz Mongolskij ko- w tekście. Obszczestwiennyj L e n i n g r a d 1934. stroj mongołow. �302 RECENZJE golskiego. O znaczeniu tej r e f o r m y świadczy f a k t częściowego przejęcia przez Mongołów t u r e c k i e j t e r m i n o l o g i i odnoszącej się do s t r u k t u r y p o l i ­ tycznej i społecznej, a zwłaszcza pokrewieństwa. T a ostatnia z t u r e c k i m i wpływami przetrwała w i e k i całe i bardziej zasadniczo zmieniać się p o ­ częła dopiero z końcem X I X stulecia. Jest to wymowną ilustracją w a g i przemian dokonanych w czasach koegzystencji mongoło-tureckiej, prze­ m i a n dostatecznie już w dziedzinie społecznej u t r w a l o n y c h , gdy C z y n gis-chan przejął misję stabilizacji politycznej w oparciu o te właśnie przekształcenia w s t r u k t u r z e społecznej. D l a etnografa j e d n y m z ciekawszych zagadnień, których rozwiązania poszukuje w materiale T H M , jest organizacja r o d o w a i miejsce g r u p k r e w n i a c z y c h w s t r u k t u r z e społeczeństwa średniowiecznych Mongołów. Władimircow udzielił k i l k u ważnych w t y m kontekście odpowiedzi, stwierdzając w możliwie pełnej zgodzie z niejednoznacznymi często prze­ kazami, iż Czyngis-chan zastał plemiona mongolskie podzielone na agnatyczne r o d y egzogamiczne, w większości władające k o n k r e t n y m t e r y t o ­ r i u m , związane specjalnym k u l t e m oraz solidarnością wzajemną ( i n s t y ­ t u c j a zemsty rodowej). T H M dostarcza materiału kwestionującego p o ­ wszechność w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h cech z wyjątkiem agnatyczności i egzogamii. Władimircow również dostrzega większość z t y c h ograniczeń. Rody te więc w w y n i k u bezustannych w o j e n były często pod p r z y m u ­ sem dzielone, rozłączane z t e r y t o r i u m i dostawały się g r u p o m zwycięskim jako pomoc w p r o w a d z e n i u gospodarstwa pasterskiego i sojusznicy n a w y p a d e k w o j n y . Mielibyśmy więc do czynienia z r o d a m i żyjącymi w roz­ proszeniu i nie znającymi jedności t e r y t o r i a l n e j (głównie w w y n i k u przemocy wojennej). Wspólnota k u l t o w a , w T H M w s p o m n i a n a d w u k r o t ­ nie, odnosić sią może do g r u p mniejszych niż ród (§§ 43, 70). Z d w u p r z y ­ padków „zemsty r o d o w e j ' ' (§§ 129, 133) jeden może być t r a k t o w a n y j a k o pretekst do w o j n y , a nie j e j przyczyna, d r u g i zaś dotyczy zemsty za z a b i ­ cie brata, nie zaś dalszego krewnego. Rodu n i e wyznacza już wspólnota gospodarcza; pasterstwo w X I I w i e k u jest z i n d y w i d u a l i z o w a n e . Istnieje j e d n a k potrzeba (którą można już realizować niezależnie od rodu) z b r o j ­ nej obrony stad przed zagrożeniem z zewnątrz, występującym stale w o w y c h chaotycznych czasach pełnych najazdów i grabieży. W t y c h w a ­ r u n k a c h regułą staje się przywództwo i n d y w i d u a l n e , odwołujące się — niekiedy d l a formalności t y l k o — do zgromadzenia starszyzny, churału. Przywództwo, którego m a n d a t n i e jest ograniczony czasowo, lecz zależy od siły i zdolności l a w i r o w a n i a , t w o r z y okazje do m n i e j l u b bardziej trwałych aliansów oraz g r y politycznej, prowadzącej do dzielenia się ze­ społów k r e w n i a c z y c h w w y n i k u działania sprzecznych tendencji p o l i t y c z ­ nych, k o n k u r e n c y j n y c h ofert i a m b i c j i kandydatów na wodzów (por. §§ 120, 122). �303 RECENZJE Rozpad r o d u w i d o c z n y jest w t y m , że w czasach powstawania T H M jest o n (a raczej g r u p a k r e w n y c h nazywana w opracowaniach rodem) t y l k o pomocniczą jednostką organizacji społecznej. Wiele osób majętnych l u b d y n a m i c z n y c h urządza się życiowo, szukając a f i l i a c j i poza „rodami". W y k o r z y s t u j e się w t y m celu drużyny w o j s k o w e pretendentów n a p r z y ­ wódców (§ 140). Taka drużyna składa się z towarzyszy w o j e n n y c h — nókór — z b i e r a n i n y wychodźców r o d o w y c h . Zaś do solidarności k r e w ­ n y c h odwołują się i n a niej polegać pragną m n i e j r y z y k a n c k i e j e d n o s t k i . Występując j a k o z w a r t a g r u p a współrodowców —• często jedna z k i l k u podobnych, j a k i e pozostały po j e d n o l i t y m d a w n i e j rodzie — jest ona s k a ­ zana na pełnienie r o l i o d w o d u wojskowego swego krewniaka-przywódcy, utrzymującego ponadto z w y k l e jeszcze drużynę nokórów. Po ewentualnej klęsce wojennej sytuacja t e j g r u p y współrodowców zmienia się o t y l e t y l k o , że rządzona jest przez obcoplemiennego przywódcę i f o r m a l n i e j e j status jest niższy, staje się b o w i e m grupą poddanych — bogol. Świadcze­ n i a w o j s k o w e i ekonomiczne pozostają podobne, zmienić się może i c h r e ­ gularność. N i e w p r o w a d z a się j e d n a k żadnych zasadniczych ograniczeń co do sposobu korzystania z owoców własnej pracy i pomnażania własne­ go stada. Zgodnie z p r a w a m i gospodarki pasterskiej poddany stać się m o ­ że bogaczem i zyskać w p ł y w na swego suwerena. Również w zgodzie z p r a w a m i p o l i t y k i stepowej, losy k o l e j n y c h zmagań w o j e n n y c h mogą odwrócić położenie dotychczasowych bogolów, jeśli zbuntują się, przejdą na stronę nieprzyjaciół l u b zostaną przejęci przez grupę blisko s p o k r e w ­ nioną. Ponieważ j e d n a k t a k a zmienność losów w w a r u n k a c h bezustan­ n y c h w a l k między r y w a l a m i była częsta, n i e można stanu poddaństwa przyjmować za trwały a n i t y m bardziej za taką uważać pozycję r o d u u p r z y w i l e j o w a n e g o w znaczeniu formalnego „panowania" n a d bogolami* Taką j e d n a k omyłkę popełnił Władimircow, sugerując i s t n i e n i e rodów a r y s t o k r a t y c z n y c h w znaczeniu rodów stale posiadających swoich stałych bogolów . N a w e t b o w i e m najbardziej według Władimircowa a r y s t o k r a ­ tyczna g r u p a Temudżyna i jego ojca Jesugeja — K i j at Bordżiginów d w u ­ k r o t n i e uniknęła w sposób n i e z b y t zrozumiały losu poddaństwa po n a ­ paści Tajcziutów oraz Merkitów, którzy o g r a n i c z y l i się — m i m o całko­ w i t e j przewagi — do uprowadzenia raz samego Temudżyna, i n n y m razem k i l k u kobiet. N a w e t jeśli n a p e w i e n dłuższy okres czasu utrwalała się sytuacja wspólnego występowania k i l k u t z w . rodów z j e d n y m w r o l i panującego, dowodziło to n i e „arystokratyczności" tego ostatniego, lecz p o l i t y c z n y c h talentów jego przywódców i umiejętności u t r z y m a n i a na 6 6 W ł a d i m i r c o w mówi m . i n . o a r y s t o k r a t y c z n y m r o d z i e B a a r i n (op. cit, 80), gdy t y m c z a s e m niektórzy p r z e d s t a w i c i e l e Baarinów (§ 149). są p o d d a n y m i s. 77 Tajcziutów �304 RECENZJE dłużej związku sojuszniczego, jakim w praktyce było często poddaństwo bogolów; ci ostatni mogli przecież buntować się i przechodzić do innych panów (np. część Süldüsów, porzucających Tajcziutów dla Czyngis-chana). W t y m względzie bogolowie tylko formalnie różnili się od równo­ rzędnych sojuszników, którzy zdradzali, gdy wiodący partner okazywał się słabszy (por. odejście Tajcziutów po śmierci Jesugeja, § 72). To, czy pod­ daństwo było bardziej sojuszem, wasalną zależnością, czy rzeczywistym poddaństwem z występowaniem renty feudalnej, zależało często od poli­ tycznych koncepcji reprezentowanych przez konkretnego przywódcę (por. jakże trafnie podchwyconą przez Władimircowa różnicę skali zaintereso­ w a ń między Czyngis-chanem i jego ojcem Jesugejem Bagaturem , o któ­ rego małym bohaterstwie sama T H M mówi niejako z zażenowaniem). Owe koncepcje jednak wyrastały na gruncie długotrwałego umacnia­ nia się praktyki politycznego wasalitetu, początkowo bez pełnych ekono­ micznych konsekwencji, praktyki notowanej co najmniej od wieku V I i różnie realizowanej jeszcze w czasach bezpośrednio poprzedzających powstanie T H M . Przykładem tej różnorodności może być utrwalona, jak się wydaje, u Kereitów zasada dynastycznego rządzenia (§§ 150-152), pod­ czas gdy nie istniała ona jeszcze u Mongołów, plemienia bliskiego Kereitom. Władimircow co prawda twierdzi, że „Temudżyn był rzeczywistą głową arystokratycznego rodu, który potrafił przywrócić odebrane sobie prawa" , jednakże w tekście THM brak jest jakiegokolwiek potwierdzania na te prawa. Niewątpliwą jest rzeczą, że w tych warunkach społeczno-politycznych ród nie mógł utrzymać się jako forma organizująca życie społeczne. Moż­ na nawet sądzić, że zamiast niego istniały już tylko tradycje wspólnoty genealogicznej wykorzystywane przez różnych przywódców do tworzenia ich feudalnej władzy. Tradycje te znajdowały odbicie we wspólnej na­ zwie oraz idei solidarności, też zresztą szczątkowej. Tym można tłuma­ czyć zaskakujący z pozoru fakt, iż do dziś brak jest wśród mongolistów zgody na to, jakim terminem oznaczano ród w czasach powstawania THM. Konkurują ze sobą dwie nazwy — jasun oraz obog. Pierwszo słowo oznacza „kość", współcześnie zaś narodowość, drugie jest pochodzenia tureckiego i zachowało się do dziś w językach mongolskich, tłumaczone pojęciami „nazwisko, ród". Zgodnie z utrzymującym się do dziś rozdzia­ łem znaczeń oraz z przekazami Raszid ed-Dina, Władimircow, a także wielu innych autorów, przez obog rozumie ród, zaś przez jasun grupę ro­ dów, plemię. Jednakże Kotwicz oraz Kałużyński prezentują dokładnie odwrotny pogląd, opierając się m. in. na XVII-wiecznym zastosowaniu 7 8 7 Władimircow, op. cit., s. 75. 8 Władimircow, op. cżt., s. 77. �305 RECENZJE o w y c h terminów . Pytanie, do jakiego sprowadza się cały spór, b r z m i : Który z dwóch terminów odnosi się do g r u p y krewniaczej, który zaś do g r u p y politycznej? Tymczasem w y d a j e się, że całkowicie u p r a w n i o n e jest inne p y t a n i e : Czy którykolwiek z t y c h terminów w ogóle odnosił się w czasach p o w s t a w a n i a T H M do g r u p krewniaczych? T a k i e m u p o s t a w i e n i u sprawy b l i s k i był Władimircow, który z wyjąt­ kową, nawet dla etnografów, pedan t y cznością próbował precyzyjnie p o ­ sługiwać się pojęciem r o d u , t a k niebezpiecznym przez swoją rozciągliwość i nieostrość. O n b o w i e m pierwszy zwrócił uwagę na pewne zastosowania t e r m i n u obog, które n i e dają się pogodzić z pojęciem r o d u . P r z y j r z y j m y się więc użyciu terminów jasun i obog w tekście T H M . Jest i c h uderza­ jąco mało. 9 Jasun w znaczeniu niewątpliwie odnoszącym się do g r u p y społecz­ nej występuje d w u k r o t n i e — §§ 112 i 148. Dwuznaczność słowa (oznacza również „trup") powoduje pewne kłopoty w § 241, ale przypuszczalnie to zastosowanie nie dotyczy naszego z a g a d n i e n i a . Oba w y m i e n i o n e paragrafy precyzują zastosowanie: „merkicka kość" i „tajcziucka kość". M e r k i c i b y l i przypuszczalnie związkiem p l e m i o n leśnych, a w każdym bądź razie l u d e m uczestniczącym w polityce stepów jako p a r t n e r M o n ­ gołów, Kereitów i t p . Kałużyński (w przypisie do § 112), przypuszczalnie w konsekwencji reprezentowanego stanowiska w sprawie r e l a c j i jasun-obog, t w i e r d z i , iż jest t u m o w a o „rodzie panującym u Merkitów". Tymczasem kontekst („zaczął strzelać z łuku do l u d z i m e r k i c k i e j kości" w starciu, w którym uczestniczyli n i e t y l k o członkowie g r u p y panują­ cej), nie narzuca t a k i e j i n t e r p r e t a c j i . Pozostaje możliwość bardzo szero­ kiego r o z u m i e n i a t e r m i n u . Z kolei, mniejszych kłopotów dostarczają Tajcziuci, którzy (patrz tablica) noszą cechy g r u p y mniejszej od r o d u . 10 9 W ł a d i m iг с o w , krewieństwa oraz mongolskich, Imperium mongolskie, tenże, 10 op. c i i . , s. 47; por. S . u ludów „Etnografia I d z i e o z d a n i e brzmiące w Warszawa Kałużyński, Terminologia 1970, s. 40. tłumaczeniu Kałużyńskiego: „skazał [na śmierć] s t u Tumatów z a z a b i c i e Borokuła". T r z e b a odnotować przyjęcie w w e r s j i niepopularnej nych jeńców, w interesującą wości zwrot miejsce czego zwykle etnografów yasun-u tula. proponuje n i e zgodzić się z tłumaczeniem rekompensatą Można go z a zabójstwo. tłumaczyć rekompensatę. Tę rodzinę. G d y b y tradycyjnych kach wego raczej ostatnią zasad postępowania) niewielkiej, a w podziału interpretację K o z i n miał rację, jasun Nasuwa dwojako: społeczeństwa, do przyjął również której należał zabity, „z p r z y c z y n y trupa" otrzymu­ jasun jako ówczesnych warun­ administracyjno-wojskogdyż poszczególne r o d z i n y n i e posiadały większych grup p o d d a n y c h . 20 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 — wątpli­ założeniu ( c z y l i w e d ł u g krewniaczej, w do tej j e d n o s t k i Mamy Kałużyńskiego K o z i n , oddając odnosiłoby się w do g r u p y praktyce pojma­ się „dał s t u Tumatów". (u Kałużyńskiego „za z a b i c i e " ) l u b też „dla kości", j a k o określenie g r u p y jącej polskiej w i n n y c h przekładach i n t e r p r e t a c j i o „skazaniu n a śmierć" t u do c z y n i e n i a •— jeśli w o l n o z po­ P o l s k a " , t. X I V : 1970, s. 179-181, w czasach THM �306 RECENZJE N a cztery zastosowania słowa obog (§§ 9, 11, 139, 263) t y l k o t r z y pierwsze odnoszą się do ludów mongolskich, p r z y czym w j e d n y m w y ­ p a d k u (§ 9) nie można wyciągnąć żadnych wniosków, gdyż nazwa g r u p y K o r i występuje t y l k o raz i nie umożliwia i n t e r p r e t a c j i . W d w u pozo­ stałych p r z y p a d k a c h s p o t y k a m y trudności przypominające omówione p r z y okazji t e r m i n u jasun. § 11 n a z y w a obog wielką grupę Dorbán, któ­ ra wydzieliła się o jedno pokolenie wcześniej niż Bordżigini i w czasach p o w s t a w a n i a T H M była jednostką wielką, przypuszczalnie o cechach r o ­ du. N a t o m i a s t § 139 całkowicie o d m i e n n i e określa j a k o obog grupę Dżiirk i n , reprezentowaną przez d w u b r a c i z pokolenia rówieśniczego Czyngis- c h a n o w i . T a k więc, n a w e t w okresie pisania T H M , stanowiła ona g r u ­ pę krewniaczą teoretycznie nie większą niż w i e l k a rodzina. Już Władi­ m i r c o w zwrócił uwagę na t o , iż g r u p y t e j , będącej „grabieżczą szajką" (por. h i s t o r i a powstania Dżurkin w § 139), n i e można w żaden sposób nazwać rodem. 11 T H M n i e pozwala więc sprecyzować znaczeń obu d y s k u t o w a n y c h terminów, wyjaśnia jednak przez to —• j a k się zdaje — wiele. Oba t e r ­ m i n y n i e były w powszechnym użyciu, o czym świadczy fakt, że zasto­ sowane zostały t y l k o w czterech sytuacjach, o których można powiedzieć, że były dobrze znane a u t o r o w i k r o n i k i i zatem precyzyjnie określone, gdyż odnosiły się do g r u p biorących a k t y w n i e udział w o p i s y w a n y c h wydarzeniach. Tymczasem tekst k r o n i k i przytacza bardzo wiele nazw własnych różnych grup, n i e wykorzystując okazji do określenia i c h j a k o jasun l u b obog, nawet wówczas gdy usprawiedliwiał to precedens (np. o Tajcziutach w s p o m i n a T H M kilkadziesiąt razy, podobnie o Dżurkin). Naszym zdaniem, nie tłumaczy się to t y l k o właściwością s t y l i s t y k i języ­ k a oryginału, gdyż j a k się w y d a j e w w i e l u sytuacjach byłoby t o n a w e t zgodne z j e j duchem. Jeśli nawet s t y l i s t y k a t u zaważyła, to nie ona była chyba c z y n n i k i e m decydującym. Z przytoczonych t u przykładów n i e l i c z n y c h zastosowań o b u t e r m i ­ nów w y n i k a obserwacja, że gdy była m o w a o jasun, t o — inaczej niż w p r z y p a d k u obog — chodziło o przeciwstawienie g r u p y k r e w n y c h (jed­ n a k niekoniecznie g r u p y krewniaczej) obcym. W § 112 Belgütej strzela do Merkitów, którzy są o d p o w i e d z i a l n i za p o r w a n i e jego m a t k i , w o d ­ różnieniu o d i c h poddanych n i e będących przecież i n i c j a t o r a m i czynu. Tymczasem b r a k zastrzeżenia, że idzie o „merkieką kość", włączyłby w s z y s t k i c h sojuszników l u d u Merkitów, występujących pod wspólnym m i a n e m g r u p y przewodzącej. Widać t o jeszcze wyraźniej w § 148 s t w i e r ­ dzającym: „Czyngis-chan podbił wówczas Tajcziutów, a l u d z i t a j c z i u ckiej kości... wytępił..." T e r m i n „kość" — jasun m a t u precyzować o d - 1 1 Władimircow, op. cit., s. 73. �307 RECENZJE powiedzialność g r u p y k r e w n y c h , powiedzielibyśmy współrodowców. W y ­ stępowanie n a z w y własnej jakiejś g r u p y bez określenia t y p u jasun wcale j e d n a k nie oznacza nieprecyzyjności określenia. Przeciwnie, ozna­ cza ono, j a k w p r z y p a d k u „Tajcziutów" z ostatniego przykładu, że idzie o grupę l u d z i występującą pod „rodową'' nazwą j e j przywódcy, być m o ­ że rozwarstwioną wewnętrznie i nie powiązaną więzami pokrewieństwa, realizującą obok gospodarczych cele polityczne, najczęściej za pomo­ cą środków m i l i t a r n y c h . T a k można b y było określić olbrzymią więk­ szość g r u p n a z y w a n y c h r o d o w y m i , uczestniczących w wydarzeniach opisanych przez autora T H M . Oczywiście, w w a r u n k a c h n i e sprecyzowa­ n y c h jeszcze ciągle koncepcji feudalnej organizacji społeczeństwa, owe g r u p y j a k o elementy tej organizacji wykazywały różny stopień odejścia od wzorców r o d o w y c h . Najbardziej s k r a j n y m i przykładami służą t u w s p o m n i a n a „szajka rozbójnicza" D ż u r k i n ó w oraz p o k o j o w y , mało r o z w a r s t w i o n y i silnie jeszcze z i n t e g r o w a n y zespół k r e w n y c h O n g i r a tów (§ 64). 12 W t y m kontekście nasuwa się przypuszczenie, że t e r m i n mongolski jasun stosowany był w przeszłości na określenie r o d u . Z czasem, g d y Mongołowie wchodzący w skład państwa tureckiego poczęli ulegać stop­ n i o w e m u procesowi feudalizacji, obcy — t u r e c k i t e r m i n obog w p r o w a ­ dzono dla nazwania g r u p y nie będącej już rodem, lecz jego z w y r o d n i e ­ n i e m dostosowanym do n o w y c h warunków, zaś nazwa jasun zaczęła tracić swe p i e r w o t n e znaczenie w r a z z z a n i k i e m j e j desygnatów. Nastą­ piło t o jeszcze w epoce p r z e d i m p e r i a l n e j . Rozpad r o d u oraz n i e ukształ­ towane jeszcze w pełni f o r m y n o w y c h zespołów l u d z k i c h sprawiły, że w czasach Czyngis-chana zastosowania o b u nazw nie mogły być precy­ zyjne; jasun było już przeżytkiem, zaś przez obog rozumiano k i l k a rów­ nolegle występujących f o r m ugrupowań społecznych. Tłumaczyłoby to zamieszanie obserwowane zarówno w tekstach źródłowych X I I I w . i póź­ niejszych, j a k też w opracowaniach mongolistów. Ponowne sprecyzo­ w a n i e znaczeń nastąpiło dopiero później, po u t r w a l e n i u się n o w y c h za­ sad zarządzania i podziału administracyjno-wojennego (choszun-somon). Podobna i n t e r p r e t a c j a godzi, j a k się wydaje, sprzeczne stanowiska Władimireowa i Kotwiczą czy Kałużyńskiego. N i e u s p r a w i e d l i w i a ona jednak chyba z b y t częstego stosowania w tłumaczeniu p o l s k i m , n i e k i e d y synonimicznie, pojęć ród, szczep, plemię, pokolenie i t p . T y m bardziej że 12 lu Interesujące, że Dżtirkinowie, p r z e d s t a w i e n i w T H M j a k o z b i e r a n i n a z w i e ­ „rodów", z p e w n e g o d y s t a n s u czasowego uzyskują uczty postać b a r d z i e j nad Ononem w (§ 131), w y m i e n i a wśród Altan Tobczi incydent podczas siedemnastowiecznej zintegrowaną. Jeśli T H M , relacjonując Dżurkinów oraz złodzieja pochodzącego z Kataginów, to w e d ł u g Altan Buri Siłacza Tobczi k o b i e t a Dżurkin, eliminując w t e n sposób obcy wtręt w zespole (Bordżigin) złodziejem „rodowym". była �308 RECENZJE a u t o r tłumaczenia, m i m o że zastrzegł się, iż n i e dokonuje przekładu f i ­ lologicznego, starał się dochować wierności oryginałowi i wyrzucał w k w a d r a t o w e nawiasy dodane od siebie określenia mające ułatwić per­ cepcję tekstu. N i e dotyczy t o niestety o w y c h mało z w y k l e p r e c y z y j n y c h terminów, które na dodatek w t y m k o n k r e t n y m w y p a d k u zniekształca­ ją rzeczywistość z etnograficznego p u n k t u widzenia. Niestety, nieostre operowanie pojęciem r o d u jest plagą etnografii, praktykują je sami etno­ grafowie, co siłą rzeczy s t a n o w i u s p r a w i e d l i w i e n i e dla przedstawicieli i n n y c h specjalności. N i e jest j e d n a k sprawą nieistotną, b y przytoczyć jeden przykład, czy w § 43 m a m y do czynienia z o f i a r a m i r o d o w y m i , czy r o d z i n n y m i albo też składanymi w ramach lineażu. Wydaje się zresztą, że analiza materiału z p u n k t u w i d z e n i a wystę­ p o w a n i a u Mongołów lineażu byłaby bardzo potrzebna i przypuszczalnie owocna. Rozpad r o d u nie oznaczał b o w i e m zniknięcia lineażu, jeśli t e n występował, a świadczyć za t y m zdają się stale żywe tradycje genealo­ giczne. Przypuszczalnie byłaby t u potrzebna dokładniejsza analiza za­ stosowań t e r m i n u urug, oddawanego z w y k l e jako k r e w n i l u b p o t o m k o ­ w i e . Dlatego b o w i e m n i e wszystkie p r z y p a d k i zastosowania w T H M n a ­ z w y własnej wobec g r u p y l u d z i dotyczą a f i l i a c j i politycznej, niektóre po p r o s t u t r a d y c y j n i e określają przynależność do zespołu k r e w n y c h . T e n b o ­ w i e m pozostał grupą odniesienia nie m n i e j ważną niż j a k a k o l w i e k inna. N i e oznacza to b y n a j m n i e j wskrzeszania rodu, dla którego nie było miejsca w k o n k u r e n c j i z zespołami l u d z k i m i o charakterze w o j s k o w o - f e u d a l n y m . Ośrodkiem konsolidującym solidarność k r e w n y c h stać się musiał lineaż jako jednostka mniejsza, stopniowo rozpadająca się po l i n i a c h wyznaczonych każdorazowo przez piąte wstępne pokolenie, któ­ rej żyjący członkowie doskonale mieścili się w a d m i n i s t r a c y j n y m czy p o l i t y c z n y m zespole, nie podlegając łatwo rozproszeniu. Wniosek t a k i nie jest t y l k o s p e k u l a t y w n y , gdyż znajduje analogie n p . w jeszcze dzie­ więtnastowiecznym materiale dotyczącym Buriatów, którzy, należąc do tzw. leśnych Mongołów, z dużym opóźnieniem zaczęli podlegać proceso­ w i przemian. Ponadto wyjaśnia on przyczynę często podkreślanego przez Raszid ed-Dina dzielenia się rodów. G d y b y istotnie szło o rozgałęzianie się właściwych rodów, nie przebiegałoby ono t a k szybko, b y odnotował to ów k r o n i k a r z . Załączona tablica prezentuje schematyczną historię podziałów w e ­ wnętrznych w rodzie Bordżigin. Dostarcza ona obrazu p o w s t a w a n i a l i ­ neaży w zasadzie po minięciu pięciu pokoleń według zasady „stosu p a ­ cierzowego" sprawiającej, że najstarsi synowie z każdej generacji, miast dać początek n o w e m u lineażowi, kontynuują główny t r z o n (noszący zre­ sztą nazwę nadaną przez założyciela, a więc niejako nazwę całego rodu), zaś wszystkie n o w o powstające lineaże oddzielają się o d niego, podlega- �309 RECENZJE T A B L I C A PODZIAŁÓW LINEAŻOWYCH Bodonciar - fmie BA'ARIN - росгагек I nawa línea. BORDŻIGINÓW BORDŻIGIN O i gcntTju' верпуем , Л v A O -v o л Д I A A A A 1 1 1 AA А ОтА A 3 5 ZJ Z) A о Ť Л KA АЪ "А ТО А ^ А o A А А АА А А А "А А А А А Ао--А=оА А А А~А А А А А А DŻURKIN А А D/0Cií bin А ^ А А �310 RECENZJE jąc następnie również wewnętrznym podziałom. T y m i o s t a t n i m i j e d n a k T H M n i e interesowała się. Odstępstwo od reguły p o j a w i a się przypusz­ czalnie n a poziomie I I generacji, gdy O k i n B a r k a k decyduje się w y ­ dzielić swoich potomków w odrębną grupę Dżurkin (§ 139). W t e n spo­ sób wiodąca l i n i a senioralna przechodzi n a B a r t a n a i w i n n a być k o n t y ­ n u o w a n a przez Neküna wobec bezdzietności Mengetu. T a k przypuszczal­ nie stałoby się, g d y b y Czyngis-chan n i e kreował się n a suwerena wszyst­ k i c h Mongołów i sam n i e przejął l i n i i wiodącej. Z a n i m t o j e d n a k nastą­ piło, T H M odnotowuje efemeryczną grupę K i j at, stworzoną przypusz­ czalnie przez Jesugeja n a wzór Dżiirkinów (§§ 63, 67), jako podobny przejaw lekceważenia więzów pokrewieństwa i całej g r u p y Bordżiginów, w dążeniu do realizacji własnych celów. T H M n i e podaje, k t o był założycielem Kijatów a n i nie charakteryzuje i c h działalności. Można j e d ­ nak przypuszczać, że nie wywodząc się z normalnego procesu tworzenia się lineażowych g r u p k r e w n i a c z y c h , K i j a c i podobnie Dżurkinom po­ w s t a l i j a k o p r o d u k t a w a n t u r n i c t w a . Charakterystyczne jest, że z d o j ­ ściem Czyngis-chana do władzy, ginie słuch o K i j a t a c h ; n o w e m u wład­ cy — niezależnie o d tego j a k a u t o k r a t y c z n e m u — potrzebna okazuje się t r a d y c j a rodowa i d o b r y rodowód prowadzący w prostej l i n i i do boskie­ go Bodonczara, t y m bardziej że w i e l k i chan nabiera przekonania, iż jest wybrańcem Nieba i jego narzędziem (por. m . i n . §§ 187 i 208), potrzeb­ na jest więc legenda o jego b o s k i m pochodzeniu i predestynacji do r o l i chana (§ 21). Z czasem usunie się ostatnią lukę w p r a w a c h chana do dziedziczenia boskiego c h a r y z m a t u ; siedemnastowieczna Altan Tobczi uzna Jesugeja za pierworodnego syna Bartana, umieszczając t y m s a m y m Czyngisa w głównej l i n i i spadkobierców Bodonczara. Zabieg t a k i w T H M byłby niemożliwy, z b y t w i e l u jeszcze pamiętało rzeczywisty stan rzeczy. To, co zostało wyżej powiedziane o Bordżiginach, nie oznacza, że w czasach Czyngis-chana ród Bordżiginów funkcjonował j a k o żywa s t r u k t u r a . W p r o s t przeciwnie, T H M nie daje n a m n a w e t schematycznie pełnego obrazu, uniemożliwiając rekonstrukcję r o d u , który przecież włą­ cza wszystkie 18 lineaży, j a k i e oddzieliły się od l i n i i głównej, oraz zupeł­ nie n i e znaną ilość lineaży będących p r o d u k t e m dalszego podziału t y c h , które powstały na poziomie V I i I X generacji. Ród Bordżiginów jest t w o r e m teoretycznym, n i e istnieje w rzeczywistości przełomu X I I i Х Ш stulecia i nie o d g r y w a żadnej r o l i w w y d a r z e n i a c h relacjonowanych przez T H M (w przeciwieństwie do głównego lineażu t e j samej nazwy). 13 13 J e d e n fakt, co p r a w d a tegorycznemu beki w a dzie, sformułowaniu. staremu Usunowi n i e j e d n o z n a c z n i e i n t e r p r e t o w a n y , przeczyłby t a k k a ­ § 216 m ó w i z Baarinów. (op. cit., s. 50), że godność bekiego wypełniającego główne obrzędy Jeśli o n a d a n i u p r z e z C z y n g i s - c h a n a tytułu przyjąć interpretację Władimirco- oznaczała funkcję głównego s z a m a n a w r o ­ kultowe, z racji swego podeszłego zwykle �311 RECENZJE Załączona tablica, sporządzona n a podstawie opisu genealogicznego przytoczonego w §§ 40-51, jest właściwie genealogią głównego lineażu i to przypuszczalnie niekompletną, jeśli idzie o potomków Sem Seczüla ( I I I generacja). Co ciekawsze, b l i s k i c h sobie lineaży nie łączy konsek­ w e n t n i e działające poczucie solidarności. Cały okres w a l k i Czyngis-cha­ na o władzę charakteryzuje się zmaganiami m . i n . z najbliższymi l i n e a żami. N i e podlegają one na dodatek p r a w u symetrycznej opozycji cha­ rakterystycznej dla wspólnot r o d o w y c h , sprowadzającej się do tego, że bliższe sobie genealogicznie g r u p y jednoczą się w k o n f l i k c i e z dalszymi. Tymczasem Tajcziuci, najbliżsi (obok Besüt) Bordżiginom, znaleźli się wśród najbardziej k o n s e k w e n t n y c h mongolskich przeciwników C z y n ­ gis-chana (por. § 196). T a k i stan rzeczy wynikał nie t y l k o z b r a k u t r a ­ d y c j i wspólnoty wewnątrzrodowej, lecz również ze wspomnianego wcze­ śniej f a k t u , że g r u p y krewniacze n i e działały całkowicie samodzielnie. Były one w k o m p o n o w a n e w strukturę złożoną ponadto z drużyny w o j ­ skowej oraz sprzymierzonych i poddanych zespołów l u d z k i c h , często bę­ dących również g r u p a m i k r e w n i a c z y m i . Taka złożona g r u p a s t r u k t u r y politycznej rządziła się i n n y m i p r a w a m i niż obowiązujące w s t r u k t u r z e krewniaczej. I dotyczyło to oczywiście nie t y l k o Bordżiginów. Reorganizacja całego społeczeństwa mongolskiego oraz ludów p o d b i ­ t y c h przez Czyngis-chana według zasad a d m i n i s t r a c j i w o j s k o w e j , t z n . n a j e d n o s t k i dostarczające odpowiedniej liczby żołnierzy w h i e r a r c h i i w e ­ dług systemu dziesiętnego, n i e pozostawiała już żadnego miejsca d l a g r u p krewniaczych, n a w e t t a k n i e w i e l k i c h j a k lineaże. Mogły one istnieć j e d y n i e n a marginesie organizacji społecznej. J a k można sądzić z póź­ niejszego materiału, istniały one w t e n sposób jeszcze długo, stopniowo rozpadając się i przechodząc w nieformalne g r u p y k r e w n y c h . wieku cieszącego się również a u t o r y t e t e m przywódcy, w y b ó r C z y n g i s - c h a n a n y byłby z tradycją, gdyż padł n a n a j s t a r s z e g o zgod­ człowieka z n a j s t a r s z e j l i n i i rodu. Taką właśnie był lineaż B a a r i n , gdyż Dżadaran z o s t a l i z r o d u wyłączeni z p o w o d u obcego o j c o s t w a . Gdyby Usun miał być bekim d l a w s z y s t k i c h lineaży nów, świadczyłoby to niewątpliwie o żywotności p e w n y c h n i k a to j e d n a k że p r z y w i l e j e wcale jednoznacznie linii senioralnej z tekstu T H M . Trzeba posiadali nie Baarinowie Bordżigi­ aspektów r o d u , n i e w y ­ t u także odnotować, (potomkowie kobiety bę­ dącej branką wojenną), l e c z l i n i a prowadząca p r z e z K a b i c z i e g o , drugiego s y n a B o ­ d o n c z a r a , w której znalazł się również C z y n g i s - c h a n . P r z y o k a z j i można zwrócić uwagę n a n i e z b y t zrozumiały f r a g m e n t czeniu polskim. „Usun jest potomkiem sadnia ono odmiennie. byli [grupą] zbyt Zdanie wiele. Wydaje się, uzasadniające wybór naczelnika rodu Tłumaczenia że najbliższą bekiego Ba'arin" Kozina, (§ 216). W Haenischa oryginałowi s t a r s z y c h k r e w n y c h " , l u b : „Jest brzmi byłaby [grupa] i u tej w e r s j i Kuo-Pi wersja: krewnych, w tłuma­ Kałużyńskiego: nie Pao „Ba'arinowie starszych Ba'arinów". Odnosiłoby się to do s t a t u s u Baarinów j a k o n a j s t a r s z e g o braci lineażu. N a d ­ to zaś pokrywałoby się z p r z y p u s z c z e n i e m , że niektóre z a s t o s o w a n i a t e r m i n u odpowiadają pojęciu lineażu. uza­ brzmią urug �ANDRZEJ WOŹNIAK ZAGADNIENIE PROCESÓW ETNICZNYCH W RADZIECKIEJ LITERATURZE ETNOGRAFICZNEJ Przeglądając ostatnie roczniki zauważy, że wśród p r o b l e m a t y k i z pierwszych nymi. miejsc wysuwają Tylko w co n a j m n i e j „Sowietskoj poruszanej Etnografii" czytelnik niewątpliwie n a łamach tego c z a s o p i s m a się z a g a d n i e n i a ciągu d w u o s t a t n i c h l a t w n a jedno związane z t z w . p r o c e s a m i „Sowietskoj Etnografii" etnicz­ opublikowano kilkanaście artykułów n a t e n t e m a t . T a k z n a c z n a ilość p u b l i k a c j i 1 tyczących procesów e t n i c z n y c h n i e w y n i k a wyłącznie z indywidualnych do­ zaintere­ sowań poszczególnych autorów. Osno­ W w y d a n e j p r z e d k i l k o m a l a t y pod redakcją S . A . T o k a r i e w a p r a c y pt.: etnografii , zajmujących wy wśród 2 problemów najważniejszych, „szczególnie d z i e c k i c h etnografów", podkreślona została m. i n . konieczność b a d a n i a ra­ współczes­ n y c h procesów e t n i c z n y c h , ponieważ „zachodzące obecnie n a całym świecie o g r o m ­ ne przemiany społeczno-ekonomiczne znaczne zmiany w w rozwoju zagadnieniach kiej etnografii związany z badaniem polityczne pociągają za sobą I . Kozłów p i s z e : się wyraźnie procesów „W ostatnich latach w i stał się j e d n y m etnicznych w również się od l a t 3 e t n i c z n y c h W. wyodrębnił i e t n i c z n y m różnych l u d ó w " . Specjalizujący różnych radziec­ z wiodących krajach kierunek świata, a w s z y s t k i m w Z S R R . . . W a g ę t a k i c h badań określa r o l a , jaką o d g r y w a j ą i w szej przyszłości będą rach życia naszego stronnego p o z n a n i a 1 Przytoczę J . W. w odgrywać Sowriemiennyje tu dla przykładu „Sowietskaja etniczeskije s. 48-59; W. I . jedynie issledowanija), processy w gorodach processy SSSR Chomicz, s. 79-87; J . W. Bromie I. Etnograf ija", w wielu konieczność na Małych Kozłów, Zondskich etniczeskije i niekotoryje sfe­ wszech­ poniatija j , Etnos i endogamija, Leninizm i osnownyje obszcznosti, 2 S. A. T o k a r i e w 3 Tokariew, op. cit., s. 17. lat Ostrowach, processy ich etnografii, 1969-1970: processow B i e r n o w a, tamże, n r 2, w SSSR izuczenija, „etniczeskije (к mie- Etniczeskije tamże, n r 5, processy", tamże, tamże n r 6, s. 84-91; J . W. Brom­ tiendiencyi etniczeskich processow Etnos i ekonomika. E t n i c z e s k a - tamże, n r 6, s. 47-60. (red.) Osnowy z etniczeskich Pokszyszewskij, probłemy O sodierżaniju artykuły aspiekty tamże, 1970 n r 1, s. 3-14; W . I . K o z ł ó w , ja i ekonomiczeskaja (etniczne) także 1969 n r 1, s. 3 - 1 3 ; A . A . tamże, s. 60-72; W . W . s. 3 - 1 5 ; L . W . W. a niektóre Niekotoryje Sowriemiennyje Kozłów, todołogii w SSSR, kraju, z m i a n s t r u k t u r y e t n i c z n e j i możność s t a w i a n i a n a i c h p o d s t a - B r o m l e j , M . S. K a s z u b a , Jugosławii, ie j, c z y n n i k i narodowościowe wielonarodowościowego przede najbliż­ M o s k w a 1968. �RECENZJE w i e prognoz p r z e m i a n e t n i c z n y c h w przeszłości. W pośrednio związana z t y m k i e r u n k i e m badań j e d y n i e artykuły o p u b l i k o w a n e w zostały jednakże u s t a l o n e co może w autorowi sposób przede stadia, Etnografii") ostatecznie niektóre ważne w s z y s t k i m o ustalenie na („etniczeskaja o b s z c z n o s t " ) jako prac" . Idzie tu 4 etnicznych i ich miejsca procesów następnie przedmiotu uwagę metodologiczne, przebiegu istoty procesów i c h przebieg, jeśli brać pod dziesiątki tytułów. N i e zagadnienia na dalszym społecznych, p o d s t a w o w e t y p y c z y n n i k i wpływające etnicznej „Sowietskoj n i e k o r z y s t n y zaważyć wśród i n n y c h procesów latach ostatnich literatura bez­ liczy (nawet zaś etnicznych i ich pojęcie wspólnoty tychże procesów oraz o ty­ pologię wspólnot e t n i c z n y c h . 5 W dyskusji nad zagadnieniami mach e t n i c z n y m i , j a k a toczy się od l a t k i l k u n a ł a ­ czasopism r a d z i e c k i c h , przede „Woprosy wają F i l o s o f i i " i „Sowietskaja się n a p i e r w s z e w s z y s t k i m zaś t a k i c h j a k „Woprosy I s t o r i i " , Etnografija", problemy metodologiczne miejsce . O rozmiarach zainteresowania tymi wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k wysu­ zagadnieniami 6 społecznych może świadczyć fakt, że w cza­ sopiśmie „Woprosy I s t o r i i " , którego r e d a k c j a zainicjowała dyskusję n a d niektórymi problemami teorii dyskusyjnych narodu, tylko w latach 1966-1968 z a m i e s z c z o n o r e d a k c j a n i e była w s t a n i e opublikować w s z y s t k i c h ) . W dzonej 25 artykułów (dodać należy, że ze względu n a dużą ilość nadesłanych n a łamach „Woprosow I s t o r i i " wzięło udział sumie w materiałów dyskusji prowa­ 23 historyków, 16 filozofów, 5 etnografów, 3 prawników, 2 filologów i 1 e k o n o m i s t a . 7 Problemy (a p r z e d e w metodologiczne nasuwające w s z y s t k i m procesów nauce radzieckiej, potraktowane i wyczerpujący w wydanej W. I. Kozłowa Dinamika się p r z y badaniu e t n i c z n y c h ) , budzące zostały niedawno czislennosti w przez sposób Instytut Etnografii wszechstronny AN ZSRR pracy narodów . J e s t to p i e r w s z a w l i t e r a t u r z e r a ­ s ograniczoną ilość m i e j s c a omówię t u j e d y n i e nicznej zainteresowanie najbardziej d z i e c k i e j p r a c a uogólniająca z d z i e d z i n y t z w . d e m o g r a f i i z zagadnieniem zagadnień e t n i c z n y c h tak szerokie e t n i c z n e j . Z e względu n a te rozdziały p r a c y , które wiążą procesów e t n i c z n y c h , pomijając się zarówno rozdział o s t a t y s t y c e e t ­ (cz. I ) j a k i całą część I I p r a c y („Etniczne a s p e k t y n a t u r a l n e j reprodukcji ludności"). Zanim jednak przejdziemy do omówienia interesujących n a s fragmentów cy W. I . K o z ł o w a należałoby nieco m i e j s c a poświęcić k w e s t i o m Trudności etniczną terminologiczne podkreśla nasuwające zresztą się i s a m autor, przy zaś rozważaniach n a gruncie nad polskim problematyką są one j e s z c z e większe, wziąwszy pod uwagę, że w n a u c e p o l s k i e j o k r e s u p o w o j e n n e g o niom e t n i c z n y m poświęcano nieporównanie mniej miejsca pra­ terminologicznym. niż w zagadnie­ nauce radziec­ k i e j . Uzasadniając celowość używania t e r m i n u „wspólnota e t n i c z n a " („etniczeskaja 9 4 Kozłów, Sowriemiennyje 5 К o z ł o w, op. cit, s. 61. 8 Np.: S . А . Т о к a r i e w, dołogiczeskim p r o b l e m a m jew, gam Národnost' diskusii Problema etnografii), как socyalnaja po niekotorym etniczeskije tipow s. 60. etniczeskich obszcznosti (k m i e t o - „Woprosy F i l o s o f i i " , 1964 n r 11; A . G . A g a - obszcznost', problemam processy..., tieorii tamże, 1965 n r 11; por. także: К nacyi, ito- „Woprosy I s t o r i i " , 1970 n r 8, s. 87, b i b l i o g r a f i a . 7 К itogam 8 W. I . K o z ł ó w , i osnownyje 8 diskussii..., faktory, s. 87-88. Dinamika czislennosti narodów. Mietodołogija issledowanija M o s k w a 1969. Z p r a c p o l s k i c h w y d a n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t - �314 RECENZJE obszcznosť") j a k o równoznacznego z określeniem u w a g ę n a wieloznaczność tego ostatniego. kach swój charakter etniczny i oznacza mieszkańców cujące c z y po p r o s t u grupę l u d z i — pisze a u t o r . 1 0 również g r a n i c a między pojęciami czesnej terminologii minów w „ l u d " („naród") K o z ł ó w Określenie „ l u d " t r a c i w jakiegoś Nie zawsze zwraca wielu kraju, wypad­ masy pra­ wyraźnie r y s u j e „lud" i „naród" („nacija"). Nietrwałość e t n i c z n e j pogłębia j e s z c z e z n a c z n a zmienność niektórych przeszłości. D o t y c z y to p r z e d e wszystkim terminu „naród", narodem. W starożytnym Rzymie termin „naród" („natio") ter­ który j a w i ł się z n a c z n i e wcześniej niż t e n t y p wspólnoty l u d z k i e j , który przyjęto wać miał się współ­ po­ nazy­ znaczenie e t n i c z n e i był używany d l a o z n a c z e n i a związków p l e m i o n . W s t o s u n k u do p o s z c z e ­ gólnych p l e m i o n do bardziej R z y m i a n i e używali najczęściej t e r m i n u „gens", zaś w rozwiniętych l u d ó w —• „populus". W odniesieniu następnych s t u l e c i a c h znaczenie t e r m i n u „naród" stawało się b l i s k i e pojęciu jedności państwowej, gdyż rozwiązy­ wanie było p r z e ­ zagadnienia narodowościowego w E u r o p i e z a c h o d n i e j de w s z y s t k i m n a drodze tworzenia państw n a r o d o w y c h . w l i c z n y c h językach z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h ,,nation", włoskie realizowane O d początku w i e k u X I X słowa „naród" (angielskie „nazione" itp.) zaczęto używać głównie już w i francuskie jego politycznym -znaczeniu l u d s t a n o w i grupę etniczną w s e n s i e używanym w etnografii i antropologii t y c h państw j e d n a k słowo to n i e k i e d y było i jest używane w jego e t n i c z n y m z n a ­ czeniu dla oznaczenia grupy ludzi kulturą, świadomością etniczną itd. kim J . J . W i a t r a, tegoż rozdz. stematycznej, kwestii Naród związanych i rasa w świadomości „Struktura e t n i c z n a " , [w:] Warszawa narodowej, pochodzenia, 1969. W społecznej, Społeczeństwo. Wstęp Naród 1964; t e g o ż , Warszawa wspólnotą językiem, 11 pracach i państwo. Warszawa 1962; do socjologii Socjologiczne tych poruszone sy­ aspekty są p r z e d e wszyst­ k i m z a g a d n i e n i a dotyczące t e o r i i n a r o d u . 10 T e r m i n „lud" również w języku p o l s k i m jest b a r d z o n i e j e d n o z n a c z n y : 1) zbiorowość l u d z k a o powiązaniach e t n i c z n y c h , kształtujących „lud" się n a g r u n c i e zamieszkania lub pochodzenia czy domnie­ m a n e g o ) od wspólnych przodków; d l a ukształtowania się więzi e t n i c z n e j n i e jest k o n i e c z n e występowanie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h (autentycznego ję­ zyka, kultury, regionu czynników jednocześnie; w t y m z n a c z e n i u l u d s t a n o w i grupę etniczną w sensie używanym w etnografii i a n t r o p o l o g i i współczesnej, 2) w p r a c a c h h i s t o r y c z n y c h używa się t e r m i n u „ l u d " n a określenie h i s t o r y c z n i e ukształtowanej wspólnoty t e r y t o r i a l n e j , k u l t u r o w e j , niającej się p o c z u c i e m łączności grup; w t y m znaczeniu ludem przeciwstawianej warstwom ślenie ludności w i e j s k i e j " , języka polskiego wszystkim uprzywilejowanym, 4) d a w n i e j w językowej, w y r ó ż ­ stosunku i chłopi, innych okre­ Małym słowniku Z . Łempickiej, Warszawa „1) pracujące 2) z b i o r o w i s k o do pracującej, często s p o t y k a n e 1965, s. 634. W H. Auderskiej, „lud" c z y t a m y : robotnicy obcości jest szczep l u b plemię, 3) ogół ludności pod r e d . S . S k o r u p k i , wspólnym p o c h o d z e n i e m a W E P , t. 6, W a r s z a w a 1968 n a s. 351 pod hasłem przede wewnętrznej, warstwy ludzi, społeczeństwa, ze sobą i językiem, g r u p a e t n i c z n a , różniąca się od n a r o d u związanych bra­ k i e m okrzepłej t r a d y c j i państwowej; szczep, plemię". 11 W W Wielkiej polskiej literaturze encyklopedii rycznie wytworzona, losów d z i e j o w y c h , naukowej powszechnej brak jest znajdujemy jednolitej definicji t a k i e określenie „ N a r ó d - trwała wspólnota l u d z i , ukształtowana n a g r u n c i e ekonomicznego, przejawia­ 1966, s. 623). podręczniku socjologii Wiatr a i życia histo­ wspólnych jąca się w świadomości n a r o d o w e j j e j członków" ( W E P , t. 7, W a r s z a w a W k u l t u r y , języka, t e r y t o r i u m narodu. Społeczeństwo..., s. 286, c z y t a m y , że „naród �315 RECENZJE W języku r o s y j s k i m przede w s z y s t k i m słowa słowo „naród" („nacija") treść polityczną, później „ l u d " („naród") i zaczęło wchodzić w nym. Wyraźnym zmianom miało w jednak I połowie X I X w i e k u utraciło to z n a c z e n i e użycie głównie w uległo od połowy X I X w i e k u nów „plemię" i „narodowość" •— używanych obecnie n a rzecz znaczeniu etnicz­ również z n a c z e n i e termi­ w nauce radzieckiej dla o k r e ­ ślenia typów wspólnoty e t n i c z n e j . Jak należy j e d n a k pisze, że wspólnota rozumieć s a m o określenie etniczna stanowi jeden „wspólnota z rodzajów etniczna?" historycznie n y c h zespołów l u d z i , t j . może być z a l i c z a n a do k a t e g o r i i Kozłów 1 2 ukształtowa­ społeczno-historycznych. Aby wyróżnić „wspólnotę etniczną" spośród i n n y c h organizmów społecznych leży zastanowić starają się się n a d zespołem określić wszystkim cztery pojęcie cech, przy wspólnoty elementy pomocy etnicznej. przyjętego w D o zespołu nauce na­ 13 radzieccy należą przede określenia narodu: i układu p s y c h i c z n e g o , a także i n n y c h i s t o t n y c h elementów t a k i c h , j a k : świadomość e t n i c z n a , wspólne p o ­ chodzenie, religia 14 . Niektóre z t y c h elementów — pisze K o z ł ó w — n i e mogą być uważane z a p o d s t a w o w e duża ilość wyjątków. c e c h y wspólnoty powstania podstawową cechą tego z j a w i s k a " . określonego zjawiska Poza 1 5 tów, a wśród wiednich nich etnicznej, gdyż wiąże „Analizując w s z y s t k i e te e l e m e n t y że w a r u n k i język, t e r y t o r i u m trzeba społecznego wspólnota bardziej które ekonomiczna, psychicznego nie koniecznie i ekonomika mogą z wymienionych organizacja społeczna leżeć elementów i Kozłów proponuje następującą definicję (gospodarczych, przez logię d e f i n i c j i się i s t n i e n i e m narodu Terminu 12 rzadko. charakteryzuje praca etniczna" np. go s. 284). Z jest pewnej poczucie używa Wiatr wa­ więzi stosunku Naród występują kapitalizmu, narodu". i państwo..., polskich pracach narodu terminów etniczna", języka lub najbardziej t j . „grupa co n a j m n i e j j e j członków jednocześnie, jednakże naukowych E. pod którą wyróżniającej (czemu odpowiada kultura się rów­ oraz od­ ludność sąsiednią); c e ­ d l a określenia d a n e j co n a j m n i e j Kardelja zbliżony społeczna, do i n n y c h grup), s w o i s t a g r u p y e t n i c z n e j muszą występować r a z e m Typo­ s. 183-200. definicję bliskości, łączącej obcości w epoce się w „grupa odrębnego w odrębności (używana w s w o j e j własnej g r u p i e l u b p r z e z c h y te r z a d k o naj­ etnicznej: rozlicznych tłumacząc używanych termin okrzepłą własnej W i a t r a, Używa posiadanie g w a r y , poczucie noczesne zawiera pojęciowym rębna n a z w a są z grup ludzi, w miarę r o z w o j u i ostatecznie świadomości „wspólnota Społeczeństwo..., względem w układu religijna) h i s t o r y c z n i e ukształtowaną trwałą wspólnotę powstałą n a wspólnych losów d z i e j o w y c h charakteryzującą bardzo n i e l u b osiągniętej terytorium, k u l t u r a l n y c h i i n n y c h ) , wspólnoty języka, wspólnych cech k u l t u r y , zdefiniować można j a k o gruncie odpo­ ekono­ wspólnota wspólnoty „jest to g r u p a społeczna powstała n a określonym t e r y t o r i u m posiadania i się elemen­ u podstaw (język państwowa, zbyt stają t y m , niektóre z w y m i e n i o n y c h i k u l t u r y , świadomość e t n i c z n a , wspólnota r a s o w a , istotne, runkach się z n i m i wziąć pod uwagę, więzi społecznych tworzących wspólnotę językową, terytorialną i miczną. P o r o z p a t r z e n i u , (por. uczeni tego radzieckiej wspólnota języka, t e r y t o r i u m , życia e k o n o m i c z n e g o szereg których grupy jako d w i e l u b t r z y " ( W E P , t. 3, W a r s z a w a 1966, s. 499). 13 Autor używa t u określenia „organizm społeczny" społeczna", gdyż t e n o s t a t n i wiąże się w socjologii podziałami społeczeństwa. Por. 14 Kozłów, Dinamika 15 Kozłów, op. cit., s. 25. Kozłów, czislennosti..., Dinamika s. 25. zamiast radzieckiej terminu jedynie z czislennosti..., „grupa klasowymi s. 22. �316 RECENZJE układu p s y c h i c z n e g o ; jeśli zaś g r u p y te różniły się wyraźnie pod względem r a s o ­ w y m , to również z n a c z n e j i c h m e t y s y z a c j i . P o d s t a w o w y m i c e c h a m i wspólnoty e t ­ n i c z n e j są: świadomość odrębności e t n i c z n e j i p o s i a d a n i e własnej n a z w y e t n i c z ­ nej, język, t e r y t o r i u m , szczególne c e c h y k u l t u r y , określona f o r m a o r g a n i z a c j i s p o łeczno-terytorialnej l u b wyraźne dążenie do s t w o r z e n i a t a k i e j o r g a n i z a c j i " . D e ­ finicję tę uzupełnia autor istotną uwagą, iż n i e z n a j d u j e w niej o d b i c i a cała r ó ż n o ­ rodność rzeczywistości, a j e j k o n k r e t n e z a s t o s o w a n i e w y m a g a p e w n y c h uzupeł­ nień. T a k np. ze względu n a z n a c z n e p r z e m i e s z a n i e ludów i p r o c e s y a s y m i l a c j i językowej c e c h a wspólnoty języka i t e r y t o r i u m może być o d n i e s i o n a w pełni j e ­ d y n i e do z a s a d n i c z e g o jądra etnicznego tego c z y innego l u d u . Sformułowawszy d e ­ finicję wspólnoty e t n i c z n e j p r z e c h o d z i autor do omówienia poszczególnych typów tej wspólnoty. W r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e n a u k o w e j l a t 1920-1930 w y d z i e l a n o d w a p o d s t a w o w e t y p y wspólnoty e t n i c z n e j — p l e m i o n a i n a r o d y . W końcu l a t c z t e r ­ d z i e s t y c h pojęcia „narodowość", d o t y c h c z a s dosyć n i e j e d n o z n a c z n e g o , zaczęto uży­ wać d l a o z n a c z e n i a t y p u wspólnoty e t n i c z n e j c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a początkowe­ go o k r e s u f o r m o w a n i a się n a r o d u . P r z y t y m plemię uważa się z a c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j ; narodowość d l a n i e w o l n i c t w a i f e u d a l i z m u , naród zaś — d l a k a p i t a l i z m u i s o c j a l i z m u . P o z a t y m j a k o p o d t y p wyodrębnia się jeszcze „związek p l e m i o n " . N a p r a w a c h podtypów figurują również w l i t e r a t u r z e r a d z i e c k i e j „narodowość e p o k i n i e w o l n i c t w a " , „narodowość f e u d a l n a " , „naród k a ­ p i t a l i s t y c z n y " i „naród s o c j a l i s t y c z n y " . K o z ł ó w z w r a c a uwagę, że przesłanką m e t o ­ dologiczną t a k i e j właśnie typologii wspólnot e t n i c z n y c h jest teza, iż poszczególnym f o r m a c j o m społeczno-ekonomicznym odpowiadają określone t y p y wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Jego z d a n i e m założenie t a k i e jest d a l e k o idącym u p r o s z c z e n i e m . Wspólnota e t n i c z n a — p i s z e autor — jest z a z w y c z a j j e d y n i e pośrednio związana z ekonomiką; a n i j e d n a z j e j c e c h p o d s t a w o w y c h — świadomość e t n i c z n a , język, t e r y t o r i u m itp. — n i e p o d l e g a poważniejszym z m i a n o m p r z y przejściu od jednego sposobu p r o d u k c j i do innego. D l a t e g o też, jeśli założymy, że t y p wspólnoty e t n i c z n e j uzależniony jest przede w s z y s t k i m od f o r m a c j i ekonomiczno-społecznej, to możemy określić w ł a ­ ściwości każdego t y p u j e d y n i e p r z y p o m o c y t y c h cech, którymi c h a r a k t e r y z u j e się d a n a f o r m a c j a np. specyfiką stosunków p r o d u k c y j n y c h c z y składem społecznok l a s o w y m . T e r m i n y „plemię", „narodowość", „naród" są w tej s y t u a c j i zupełnie zbędne, gdyż najsłuszniej byłoby t a k i e „typy" wspólnot e t n i c z n y c h nazywać „lu­ d e m o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j " , „ludem o k r e s u n i e w o l n i c t w a " i t d . N i e b r z m i to w końcu d z i w n i e j niż używane obecnie określenia: „naród k a p i t a l i s t y c z n y " i „na­ ród s o c j a l i s t y c z n y " . Można oczywiście pozostawić istniejące o b e c n i e określenia, chociaż n i e j e s t to z b y t logiczne, ale należy w t e d y posługiwać się n i m i z największą ostrożnością i n i e dopuszczać używania w s t o s u n k u do żadnego z l u d ó w Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o (tj. l u d ó w e p o k i s o c j a l i s t y c z n e j ) t e r m i n u „narodowość", ponieważ j a k się o k a z u j e , z a t e r m i n e m t y m kryją się c e c h y f o r m a c j i n i e w o l n i c z e j l u b f e u d a l ­ n e j . W rzeczywistości wspólnoty e t n i c z n e , m i m o w s z y s t k i c h i c h związków z f o r ­ m a c j a m i społeczno-ekonomicznymi, rozwijają się według s w o i c h s p e c y f i c z n y c h praw . u 17 18 Przechodząc do b a r d z i e j szczegółowych rozważań n a d t y p a m i wspólnoty e t n i c z ­ n e j , s t w i e r d z a Kozłów, że s t o s u n k o w o pierwszego — plemienia. N a podstawie 1 6 17 1 8 Kozłów, op. cit, Kozłów, Kozłów, op. cit., s. 57. op. cit., s. 58. s. 56. najmniej jest problem typu analizy organizacji rodowo-plemiennej skomplikowany (np. �317 RECENZJE Australijczyków i Irokezów) dochodzi autor do w n i o s k u , że plemię p o s i a d a kie te c e c h y , które j e s t : wspólne zostały przyjęte t e r y t o r i u m , język również więzi o c h a r a k t e r z e za podstawowe (dialekt), d l a wspólnoty nazwę plemienną, ekonomicznym. Do plemienia wszyst­ e t n i c z n e j , to a często oprócz też odnoszą się tego takie c e c h y j a k wspólnota układu p s y c h i c z n e g o i k u l t u r y . Z n a c z n i e więcej kłopotu s p r a w i a k w e s t i a drugiej noty etnicznej — wiążą zazwyczaj bywa niekiedy mienia narodowości. z okresem rozciągane i narodu. J a k już niewolnictwa na wszystko, Poddawszy z w y m i e n i o n y c h typów w s p ó l ­ wspomniano, typ ten autorzy i feudalizmu, a w co n i e o d p o w i a d a t y p o w y m krytycznej analizie radzieccy praktyce dotychczasową pojęcie cechom literaturę to ple­ posłu­ gującą się pojęciom n a r o d o w o ś c i , dochodzi autor do w n i o s k u , że ponieważ pojęcie 19 to jest n i e p r z y d a t n e plemieniem d l a określenia etnosów znajdujących a narodem, się w p r z e d z i a l e należy wydzielić przejściowe t y p y l u b p o d t y p y między wspólnoty etnicznej. Słuszność wyodrębniania narodu jako szczególnego typu wspólnoty etnicz­ n e j n i e b u d z i w p r a w d z i e wątpliwości Kozłowa, jednakże rozpowszechnioną w ce r a d z i e c k i e j definicję n a r o d u nota języka, t e r y t o r i u m , e k o n o m i k i i układu p s y c h i c z n e g o wspólnocie k u l t u r y , uważa z a n i e p r e c y z y j n e . nieść się do większości członkowie których plemion mówią — mocno pisze przejawiającego „Na ogół c e c h y te łatwiej autor — zróżnicowanymi niż do niektórych dialektami, żyją się w e dadzą o d ­ w narodów, znacznym p r z e m i e s z a n i u t e r y t o r i a l n y m i ścisłych związkach e k o n o m i c z n y c h z i n n y m i a jednocześnie mieszkania, [...] z powodu rodzajów klasowo-zawodowych, narodowego) pisze dalej Kozłów nego r o z w o j u , na różnych działalności — warunków gospodarczej, nie cechuje ani kultury..." stanowi naturalnych przynależności poziom narodu w porównaniu miejscach do różnych (charakteru jego społeczno-ekonomicznego lecz n a z a s a d a c h za­ grup z plemieniem j a k również i to, że jego s t r u k t u r a wewnętrzna o p a r t a więzi pokrewieństwa, ludami, w i c h wspólnota układu p s y c h i c z n e g o Specyfikę 2 0 nau­ opartą n a t a k i c h c e c h a c h z a s a d n i c z y c h , j a k w s p ó l ­ społeczno-klasowych. — i kultural­ jest już n i e Ważną rolę od­ g r y w a t u również k r y t e r i u m liczebności. N a r ó d n i e jest zwykłą wspólnotą e t n i c z ­ ną — j e s t sięcy dużą i milionach wspólnotą etniczną, której liczebność w y r a ż a się w s e t k a c h t y ­ ludzi, bowiem d z i e l n e i s t n i e n i e i rozwój niętego społecznego nych W wojem tylko 2 1 różni s i l n i e rozwiniętą takie rozmiary w warunkach podziału p r a c y . „narodowościami" wewnętrzną, narodu się zabezpieczyć samo­ postępu sił wytwórczych i rozwi­ O d wspólnot naród przede świadomością mogą etnicznych umownie wszystkim etniczną — poczuciem t o k u dziejów wspólnoty e t n i c z n e podlegały z m i a n o m społeczno-historycznym stencji. Procesy powodujące i kulturalnym te z m i a n y związane Wśród bezpośrednio nich z rozwojem d u k c y j n y c h , przebudową ne wyrażające 19 się w P o r . np. A . G . socyalisticzeskogo można i osobliwościami A g a j e w, różnych К woprosu narodnostiej o tieorii w SSSR, 2 0 К o z ł o w , op. cit., s. 67. 2 1 Kozłów, 2 2 W o r y g i n a l e „nacyonalnym c z u w s t w o m " , 2 2 i c h własnej zarówno roz­ egzy­ ze w z g l ę ­ społeczno-ekonomiczne i zmianą i zawodowej elementów narodowym . oddziaływania n a w s p ó l ­ procesy sił p r o d u k c y j n y c h struktury klasowej zmianach razwitija wymienić пр.: nazywa­ zwartością uwarunkowanym są b a r d z o różnorodne d u n a swoją istotę, j a k i n a stopień i c h w i e l o s t r o n n e g o notę etniczną. większą stosunków kultury, językowe národnosti. powodu- Zakonomiernosti Machaczkała 1965. op. cit, s. 68. Kozłów, pro­ itp.; społeczno-kultural- op. cit, :s. 68. �318 RECENZJE jące zmianę języka potocznego i l i t e r a c k i e g o i i n n e . T u j e d n a k r o z p a t r y w a n e będą j e d y n i e p r o c e s y kończące się zmianą przynależności e t n i c z n e j g r u p l u d z k i c h . K o z ­ łów n a z y w a j e p r o c e s a m i e t n i c z n y m i . 2 S Badanie procesów e t n i c z n y c h zapoczątkowano w końcu X I X w i e k u w wielonarodowościowych (m. i n . w imigrantów, szczególnie zaś w gólny charakter niewielkich Rosji) U S A . Wówczas i sprowadzały W Związku Radzieckim czas do zagadnień wościowymi w w sferze ostatnich latach w się j e d n a k a wiele badanie procesów przede polityczno-prawnej niedostatek jednolitej rozpada danego ograniczało się ze s t o s u n k a m i związany i stał się j e d n y m przez narodo­ Dopiero z badaniem pro­ z wiodących . Od­ 24 uogólniającym z tej dziedziny, n i e zostało j e s z c z e w pełni rozwiązanych. razdielenije") i „zespolenie Podział e t n i c z n y jest p r o c e s e m , wspólnoty wchłaniania t y p a m i procesów e t n i c z n y c h są, z d a n i e m K o z ł o w a : „ p o ­ e t n i c z n y " („etniczeskoje objedinienije"). się szcze­ ludy społeczno-ekonomicznej. kierunek o charakterze zagadnień m e t o d o l o g i c z n y c h rodzime etnicznych wszystkim i radzieckiej prac t a k i e miały do śledzenia procesów związanych etnografii D w o m a podstawowymi dział badania szczególnie nasiliły się w o s t a t n i c h l a t a c h . cesów e t n i c z n y c h zarysował się wyraźniej czuwa jednak się z a z w y c z a j krajach krajach masowego osiedlania wspólnot e t n i c z n y c h i g r u p i m i g r a n c k i c h p r z e z kraju. Badania nad tymi zagadnieniami dłuższy oraz w etnicznej oddziela się w etniczne" („etniczeskoje t r a k c i e którego od inna wspólnota lub poprzedniej, kiedy pierwsza się n a d w i e albo więcej części, z których każda staje się o s o b n y m samo­ i s t n y m l u d e m . P r o c e s y t a k i e były szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a o k r e s u wspól­ noty p i e r w o t n e j Procesy macji i plemiennego zespolenia klasowych, to proces zwyczaj d z i e l i autor zlewania jednak s t a d i u m r o z w o j u wspólnot e t n i c z n y c h . etnicznego, pokrewnych językowo innych w lektycznym wszystkim w pokrewne jedną odwróceniem znacznie posiadających wspólnotę w wielu wypadkach procesów podziału sobie pochodzą jest j a k gdyby etnicznego. różniących się pod świadomość względem odrębności pochodzenia, etnicznej. Istota — etnicz­ Przez proce­ szczególnym asymilację procesu i dia­ rozu­ już ludów, języka wie­ zazwyczaj w przeszłości wspólnoty etnojęzykowej, z a t e m rozwój etnicznej for­ t y l k o i c h części), z a ­ m i a n y jest t u proces w z a j e m n e g o oddziaływania u f o r m o w a n y c h czaj dla Konsolidacja Wiatyczów, K r y w i c z ó w , S i e w i e r i a n i ludy 2 5 sów k o n s o l i d a c j i (niekiedy i kulturalnie, plemion l u d r o s y j s k i . Ponieważ od jakiejś j e d n o l i t e j przede i asymilacyjne. się odrębnych e t n i c z n i e ludów ną, n p . wschodnio-słowiańskich lu charakterystyczne na konsolidacyjne zazwy­ kultury asymilacji oraz polega n a t y m , że poszczególne g r u p y l u d z i i j e d n o s t k i należące do jednego l u d u , s t y k a ­ jąc się z i n n y m (a szczególnie znajdując się wśród niego), w r e z u l t a c i e z n i m tracą właściwe i m c e c h y k u l t u r y , przyswajają sobie jego język i przestają uważać się z a należące do p o p r z e d n i e j W odróżnieniu od procesów k o n s o l i d a c j i (i etnicznego kontaktów kulturę drugiego ludu, wspólnoty e t n i c z n e j . podziału), obejmujących całe wspólnoty e t n i c z n e i prowadzących do z a n i k a n i a j e d n y c h i p o j a w i a n i a się i n ­ nych samego ludów, p r o c e s y istnienia do asymilacyjne uczestniczących w zupełnego wchłonięcia naturalną i przymusową. średniego kontaktu 2 3 2 4 2 5 ludów szczególnie początkowo n i e naruszają n i c h ludów, chociaż doprowadzają jednego l u d u Asymilacja op. cit, s. 258. op. cit, s. 259. К o z ł o w, op. cit., s. 259-260. oraz niekiedy i n n y . Rozróżniać należy naturalna i ich kultur К o z ł o w, Kozłów, przez ma miejsce uwarunkowana w w końcu asymilację wypadku jest rozwojem bezpo­ spo- �319 RECENZJE łeczno-ekonomicznyim danego k r a j u . A s y m i l a c j a p r z y m u s o w a wiąże się z a s y m i l a torską polityką rządu i władz l o k a l n y c h w z a k r e s i e oświaty, a także w i n n y c h d z i e ­ d z i n a c h życia. P r z y p o m o c y t a k i e j p o l i t y k i dąży się do w y k o r z e n i e n i a języka i k u l ­ tury mniejszości kim w narodowych. krajach, w wypadkach taktów których Asymilacja przymusowa narodowości połączona j e s t z asymilacją między ludnością różnych występuje n i e posiadają naturalną narodowości. przede równych dokonującą wszyst­ praw i w wielu się n a drodze Oddzielenie kon­ wpływu pierwszego etnografii radzieckiej t y p u a s y m i l a c j i od drugiego j e s t rzeczą b a r d z o trudną. ¡Mimo znacznie że w zainteresowanie problematyką etniczną o s t a t n i c h l a t a c h wzrosło, to j e d n a k n i c z n y c h n i e zostało j e s z c z e w pełni wyjaśnione. L i c z n i cesy e t n i c z n e , przydają zumiejąc temu w zagadnienie ostatniemu terminowi a u t o r z y , rozpatrując zbyt pod n i m w s z y s t k i e z m i a n y p o d s t a w o w y c h istoty procesów szerokie elementów et­ pro­ znaczenie, r o ­ wspólnoty e t n i c z ­ n e j . Często są one łączone, a n a w e t m i e s z a n e z ogólnym r o z w o j e m narodu, wzro­ stem dostatku materialnego itp. Oczywiście każda z t y c h z m i a n może mieć w p ł y w na szeregu procesy przeobrażeń etniczne, a w językowych wypadków (dotyczy to w pierwszym elementów k u l t u r y ) może być i c h częścią składową l u b s t a d i u m , w są one odrębnymi r o d z a j a m i procesów społeczno-ekonomicznych, r o w y c h c z y językowych. P o d s t a w o w y m cesów e t n i c z n y c h z dużej etnicznych, mości jest w rzędzie i p r o c e s u z m i a n s p e c y f i c z n y c h d l a określonego grupy naszym i n n y c h , które w się w ogóle zmiana społeczno-kultu­ różny sposób dotyczą głównego stopniowym 2 6 jednak k r y t e r i u m d l a w y d z i e l e n i a właściwych wypadku e t n i c z n e j , wyrażająca etnosu pro­ wspólnot w y z n a c z n i k a —• ś w i a d o ­ zastępowaniu uczucia przynależ­ ności do j e d n e j wspólnoty, u c z u c i e m przynależności do i n n e j . 2 7 W dalszej części rozdziału o m a w i a Kozłów p o d s t a w o w e czynniki oddziaływa­ jące n a p r z e b i e g procesów e t n i c z n y c h — r o z m i e s z c z e n i e i liczebność ludności, w a ­ runki we, społeczno-ekonomiczne, kulturowe, polityczno-prawne, psychologiczne. nemu rozwojowi Ostatni następnie podrozdział zaś czynniki poświęcony został języko­ historycz­ procesów e t n i c z n y c h , i c h s t a d i o m i t e m p u r o z w o j u oraz r o l i m a ł ­ żeństw m i e s z a n y c h e t n i c z n i e . Badanie granicami, współczesnych procesów jest w e t n i c z n y c h , zarówno w n a u c e r a d z i e c k i e j domeną etnografii piszą J . W. B r o m l e j , О. I. S z k a r a t a n — najważniejsze, wiedzialne KPZR W w 28 zadanie, którego aktualność została ZSRR i stanowi j a k i z a jego obecnie — a także n a j b a r d z i e j podkreślona na XXIII Zjeździe . d z i e d z i n i e etnogenezy znacznej mierze odwołuje i h i s t o r i i e t n i c z n e j poszczególnych się do p o m o c y ludów h i s t o r i i , a źródła p i s a n e etnografia są w w y p a d k u d l a etnografa, podobnie j a k d l a h i s t o r y k a , źródłami p o d s t a w o w y m i . jednakże p r o b l e m a t y k a procesów e t n i c z n y c h leży na styku dwu nauk: i socjologii. Tę strefę wspólną d l a etnografií i socjologii nazywają logią etniczną i uważają ją z a dział e t n o g r a f i i dział socjologii. S t r e f a t a p o w s t a j e wisk z jednej tym Sama etnografii autorzy strony, z d r u g i e j socjo­ zaś z a p r z y b a d a n i u w z a j e m n e g o krzyżowania się z j a ­ e t n i c z n y c h i społeczno-klasowych. etnosocjologii; Tego rodzaju badania stanowią jednocześnie można je podzielić n a d w a w z a j e m n i e Określenia tego używa Kozłów 2 7 К o z ł o w, op. cit., s. 261. 2 8 J . W. 2 6 jak odpo­ podstawę powiązane k i e - z a m i a s t terminów „lud", „wspólnota e t n i c z ­ na". i socyologii, Bromlej, О. I . Szkaratan, O sootnoszenii „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1969 n r 3, s. 16. istorii, etnografii �320 RECENZJE runki: procesy społeczne w w poszczególnych g r u p a c h cesów i różnych środowiskach etnicznych i procesy społecznych. O b a k i e r u n k i stanowią struktur. Ostatecznym celem badań pierwszego etniczne skrzyżowanie kierunku jest pro­ ukazanie drogą a n a l i z y porównawczej oddziaływania różnych środowisk e t n i c z n y c h n a p r z e ­ b i e g procesów społecznych. C e l e m k i e r u n k u drugiego jest u s t a l e n i e związku między stopniem trwałości tradycyjnych form nicznych, takich jak mieszane kultury pod względem i i n n y c h aspektów procesów e t n i c z n y m małżeństwa, et­ dwujęzycz- ność itp., a c z y n n i k a m i społecznymi. We współczesnym zurbanizowanym społeczeństwie no w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j j a k i d u c h o w e j czyli w d z i e d z i n a c h , które etnografowie etnografii metodami, odchodzi w przejawia się p r z e d e wszystkim w podstaw narodowej stosowanych jest w badają z powodzeniem świadomości n a r o d o w e j , c h a r a k t e r z e . Dlatego badawczych etniczna zarów­ tradycyjnymi dla przeszłość. S p e c y f i k a t a u ludów pach i narodowym specyfiki specyfika (szczególnie w obrzędach i w i e r z e n i a c h ) , współczesnych narodowych stereoty­ też •— podkreślają a u t o r z y — b a d a n i e niemożliwe etnografii bez w z b o g a c e n i a t y m i , którymi już metod szeroko tych i technik posługują się socjologowie. Omówione t u zostały niektóre z a g a d n i e n i a matyką etniczną, będące w metodologiczne związane z proble­ Z w i ą z k u R a d z i e c k i m od k i l k u l a t p r z e d m i o t e m k u s j i p r z e d s t a w i c i e l i różnych n a u k społecznych, p r z e d e dys­ w s z y s t k i m zaś etnografów, historyków, filozofów i socjologów. Część t y c h zagadnień znalazła już rozwiązanie l u b j e s t b l i s k a tego, i n n e wciąż j e s z c z e w y w o ł u j ą spory. N i e t r z e b a chyba dowo­ dzić, że rozwiązanie problemów ogólnych zależy od materiałów, j a k i c h dostarczają badania k o n k r e t n y c h procesów e t n i c z n y c h zarówno w Z S R R , j a k i poza jego gra­ nicami. Wydany bieżnoj tom artykułów pt.: Etniczeskije niedawno Jewropy ' stanowić 2 może egzemplifikację procesów e t n i c z n y c h . T o m o t w i e r a artykuł W. processy omawianej I . Kozłowa w stranách wcześniej zaru- typologii o zmianach struktury językowej i narodowościowej B e l g i i od I I połowy X I X w i e k u do czasów o b e c n y c h . Podobnymi zagadnieniami Stosunkom językowym w s t o s u n k u do S z w a j c a r i i rozwoju Pokrow- tu proces nie jedną ze s t r o n innego n a terenie Francji, szczególnie się N. M. L i s t o w a . historii zamieszkałych południowej zajmuje i z a n i k u języka i k u l t u r y p r o w a n s a l s k i e j , poświęcony został artykuł L . W. skiej. Przedstawiony w zaś a s y m i l a c j i ludności p r o w a n s a l s k i e j procesu — Francji — cuskiego. O e t n i c z n e j h i s t o r i i Friulów jest k o n s o l i d a c j i różnojęzycznych kształtowania się jednolitego ( I V - X X w.), n i e w i e l k i e g o jednocześ­ grup ludności narodu ludu fran» żyjącego włoskiej p r o w i n c j i U d i n e , pisze N. A . K r a s n o w s k a . C e l t y c k i m i l u d a m i W y s p t y j s k i c h , przede d o w a . Krótki w s z y s t k i m zaś S z k o t a m i i W a l i j c z y k a m i artykuł narodowościowych w N. N. M o r o z o w e j Szwecji. Ciekawą poświęcony ilustracją zajmuje został procesu się I . N. położeniu we Bry­ Groz- mniejszości konsolidacji etnicznej j e s t artykuł G . I . A n o c h i n a o ludności W y s p O w c z y c h (Fároer). Z b r a k u m i e j s c a n i e w y m i e n i a m t u (poza t y m i , które zostały w s p o m n i a n e początku) p r a c zawierających w y n i k i badań na n a d p r o c e s a m i e t n i c z n y m i zachodzą­ c y m i w Z S R R . Obszerną, liczącą k i l k a s e t p o z y c j i , bibliografię p r a c o t e j t e m a t y c e z a w i e r a omówiona wyżej książka W. I . K o z ł o w a . 30 29 Etniczeskije processy w stranách zarubieżnoj j a , I . N. G r o z d o w a , M . J . S a l m a n o w i c z , M o s k w a 1970. 80 Kozłów, Dinamika czislennosti..., s. 375-403. Jewropy, (red.) O. A . G a n c k a - �LECH MRÓZ PRÓBA K L A S Y F I K A C J I G R U P CYGAŃSKICH Zróżnicowanie C y g a n ó w oraz r e l a c j e w z a j e m n e poszczególnych g r u p n i e j e ­ d n o k r o t n i e już były p r z e d m i o t e m zainteresowań różnych cyganologów. W j e d n y c h p r a c a c h p r o b l e m t e n p r z e d s t a w i a n y j e s t w sposób tyleż p r o s t y co i d o w o l n y , w i n n y c h po p r o s t u p r z e m i l c z a n y . Są i próby p r z e d s t a w i e n i a tego z a g a d n i e n i a zgodnie z rzeczywistością, żadna jednakże n i e w y c z e r p u j e go. W p r e z e n t o w a n y c h poniżej p r a c a c h p r o b l e m t e n j e s t — pośród i n n y c h zagadnień — p o r u s z a n y dosyć obszernie, dlatego p o z w a l a m sobie zwrócić n a niego u w a g ę szczególną. N i e d a w n o w y d a w n i c t w o B . A r t h a u d w y d a ł o bogato ilustrowaną książkę J e a n P a u l Cléberta Les Tziganes, poświęconą C y g a n o m К A u t o r o m a w i a n e j p r a c y n i e jest c y g a n o l o g i e m , to jego p i e r w s z a i c h y b a j e d y n a p u b l i k a c j a o C y g a n a c h ; p r z e d ­ t e m w t y m s a m y m w y d a w n i c t w i e ukazał się a l b u m tego a u t o r a poświęcony P a r y ­ żowi. T r z e b a j e d n a k przyznać, że zasób wiadomości, którymi autor operuje, j e s t duży, a sposób p i s a n i a dosyć l e k k i . A l e z a c z n i j m y o d p r e z e n t a c j i zawartości. Clébert poruszył b a r d z o s z e r o k i w a ­ c h l a r z zagadnień, poczynając od l e g e n d i hipotez związanych z p o c h o d z e n i e m C y ­ ganów, p o p r z e z historię — p i e r w s z e w z m i a n k i i d o k u m e n t y o i c h pobycie, dane o w ę d r ó w k a c h i r o z p r z e s t r z e n i e n i u się — n a d a w a n y c h i m n a z w a c h , prześladowa­ n i a c h , z j a k i m i s p o t y k a l i się, i następnie n o w s z e j i c h h i s t o r i i , aż po w i e k X X . D a l e j , a u t o r poświęca dużo u w a g i p r o f e s j o m cygańskim, a głównie t a k i m z a w o ­ dom, j a k k o w a l s t w o i p r a c e związane z m e t a l e m , h a n d e l końmi, t r e s u r a z w i e ­ rząt, m u z y k a i t a n i e c oraz wróżbiarstwo. W następnej części p o r u s z a t a k i e z a g a ­ d n i e n i a , j a k : o r g a n i z a c j a p l e m i e n n a , cygańskie p r a w a , w i e r z e n i a , demonologia, w i e ­ d z a m e d y c z n a i t d . P o t e m p r z e c h o d z i do t z w . życia codziennego, o m a w i a s p r a w y o b y c z a j o w e , miłości, zaręczyn i ślubu u Cyganów, następnie odzież, m i e s z k a n i a , pożywienie. O s o b n y rozdział poświęcony j e s t cygańskiemu językowi, p i s m u i s p o ­ s o b o m p r z e k a z y w a n i a wiadomości. Książka kończy się omówieniem s y t u a c j i w s p ó ł ­ c z e s n e j C y g a n ó w n a świecie, a głównie w e F r a n c j i . W s u m i e a u t o r starał się dać w miarę pełne k o m p e n d i u m w i e d z y o C y g a n a c h . N i e p o r o z u m i e n i e m jednakże j e s t rozdział poświęcony podziałowi g r u p cygań­ s k i c h . J e s t sprawą dosyć jasną, że p e w n a k l a s y f i k a c j a , p o s e g r e g o w a n i e i t d . ułat­ wiają orientację, jeśli j e d n a k owo s z u f l a d k o w a n i e j e s t p r z e p r o w a d z o n e w sposób dosyć d o w o l n y i bez d o s t a t e c z n y c h materiałów, może z tego wyjść rozdział t a k i j a k u Cléberta. S p r a w a k l a s y f i k a c j i i podziału g r u p u C y g a n ó w j e s t z a g a d n i e n i e m wyjątkowo s k o m p l i k o w a n y m . T r z e b a zdać sobie sprawę z i c h początków i h i p o t e ­ t y c z n e j genezy, z h i s t o r i i , dróg, j a k i m i w ę d r o w a l i p r z e z Azję, Europę i i n n e k o n ­ t y n e n t y , m i e j s c postoju, p r o f e s j i , r e l i g i i . T o w s z y s t k o b o w i e m w y w a r ł o w p ł y w n a podziały i w z a j e m n e powiązania oraz r e l a c j e między poszczególnymi g r u p a m i C y - 1 J . P. C l é b e r t , Les Tziganes, 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 P a r i s 1966. �RECENZJE 322 ganów. W klasyfikacji Cléberta ta sprawa wygląda dosyć prosto. Dzieli on — r a c z e j można c h y b a właśnie t a k powiedzieć, że Clébert d z i e l i C y g a n ó w — n a t r z y to Cyganie z H i s z p a n i i , P o r t u g a l i i , płd.-zach. F r a n c j i i Płn. A f r y k i , którzy do E u r o p y zasadnicze odłamy: Kalderasz, przybyli idąc z A z j i M n i e j s z e j Gitanowie i Manusz. p r z e z Płn. Afrykę. M a n u s z o w i e Gitanowie — to C y g a n i e , którzy już d a w n o p r z y b y l i do E u r o p y ; dzielą się n a f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i włoskich. Najbardziej z a g a d k o w y jest podział Kalderaszów — wśród n i c h są g r u p y : L o w a r i , B o j a s z , Luri, Czurari autor i Turko-Amerykanie. Zwłaszcza ta ostatnia nazwa jest niejasna, t w i e r d z i , że c h o d z i t u o Cyganów, którzy z T u r c j i w y e m i g r o w a l i do A m e r y k i , a d o ­ piero bez potem przybyli do Europy. Tak w ogólnym zarysie, wdawania się w szczegóły, w y g l ą d a p r o p o n o w a n a p r z e z Cléberta k l a s y f i k a c j a . Zastanówmy się t e r a z , w j a k i m s t o p n i u j e s t o n a do przyjęcia, a j a k dalece s t a ­ nowi swobodną igraszkę pseudonaukową. W literaturze naukowej k a c j i g r u p cygańskich n i e znalazła należytego r o z p r a c o w a n i a , sprawa klasyfi­ jest to p r o b l e m trak­ t o w a n y r a c z e j niechętnie. P i s z e o k l a s y f i k a c j i R u m u n , C . J . P o p p S e r b o i a n u , w J u ­ gosławii R. Uhlik, przebywające na w wielu danym publikacjach terenie, autorzy a l e próby wymieniają całościowej rzadkości. N i e j e s t to wszakże — j a k myślę — w y n i k b r a k u resowań c z y wiadomości, ale świadomość grupy cygańskie systematyki należą odpowiednich złożoności tego p r o b l e m u do zainte­ i wątpliwości wyników. Nie jest wiadomo, czy Cyganie wyszedłszy z I n d i i s t a n o w i l i jedną grupę, k a , czy też zbieraninę uciekinierów i banitów z różnych k l a s i g r u p i plemiennych. W drodze t e n obraz uległ d a l s z e m u z a g m a t w a n i u . kil­ społecznych Część pozostała n a t e r e n i e A z j i , i n n i u d a l i się do A f r y k i Płn., większość j e d n a k Cyganów powędro­ w a ł a w k i e r u n k u E u r o p y . K r a j e m , z którym n a długi czas sprzęgnięte zostały l o s y sporej ilości Cyganów, była R u m u n i a . wolnie, i n n i przemocą zostali Wielu z n i c h zatrzymało zamienieni w j a k n a r y n k a c h amerykańskich M u r z y n a m i , niewolników, osadzano w wioskach w a ć określone p r a c e , najczęściej rzemieślnicze. D o p i e r o w siątkach l a t n i e w o l i , w uwolniono opuściła t e n k r a j , wyruszając struktury organizacyjnej do R o s j i , P o l s k i , E u r o p y itd. T e n a z w y Ameryki. i powstanie Koritari — którzy trudniący zajmowali nad religią i j e j f o r m a m i starej o sposób życia i r o d z a j upra­ (od caldera wyrobów złota w górskich do i n n y c h k r a j ó w Nie wdając czy innej formie wywarła — drewnianych, potokach Europy i do się t u w. rozważania u Cyganów, można stwierdzić, że w tej c h w i l i w takiej Ten zupełne, załamanie się wypłukiwaniem świadomość cygańskich grup. Stąd dochodzi dzie­ też duża i c h część z a c h . i obu A m e r y k . się produkcją dokonała r e l i g i a . wykony­ po w i e l u C y g a n ó w rzymskokatolików, prawosławnych, m a h o m e t a n , Każda z t y c h r e l i g i i w i opartej i n o w e podziały zostały z a n i e s i o n e D a l s z y c h podziałów pie m a m y nowej, dobro­ nimi tak, każąc Stąd t a k i e n a z w y g r u p cygańskich j a k : K a l d e r a s z e kociołek), W r e t e n a r i , Aurari, Rudari, 1856 г., R u m u n i i Cyganów. W t e d y długi p o b y t w R u m u n i i spowodował zupełne, l u b p r a w i e wianego zawodu. się t u t a j handlowano swój Euro­ protestantów. w p ł y w n a kulturę do s y t u a c j i t a k i c h , że grupy, wyszły ze wspólnego p n i a i noszą jedną nazwę, ale których d r o g i p r z e d które dziesiąt­ k a m i l a t rozeszły się, prowadząc j e d n y c h np. do A n g l i i , F r a n c j i , a i n n y c h do Bośni c z y G r e c j i , d z i s i a j poza nazwą n i e w i e l e t y l k o c e c h posiadają wspólnych; różni i c h rodzaj pod życia i poziom wpływem odmiany — kultury, otoczenia. W różne, osiedlone sługiwały się d i a l e k t a m i wspólnym przebywaniu dzieli w y z n a w a n a wioskach na jednym terenie i różnymi zajmowały nastąpiła religia Serbii i Vojvodiny unifikacja i zmiany, jakie zaszły można napotkać — dla g r u p y , które kiedyś i n n y m i po­ się p r o f e s j a m i . języka i kultury, Dzisiaj a po często długim jedynie �323 RECENZJE nazwy pozwalają nazwy stare, odnoszące się do d a w n y c h zorientować zdeterminowane wali — uprawianą Kalderasz się w zaszłych p r o c e s a c h . profesją (lub K a l d e r a r i ) , czy krajem, Serbiake, i grupami w więc u Cyganów c z y Romaniszels; którym Grekuja, (od wurden p r o w a d z o n e g o życia, j a k np. W u r d e n a r i między t y m i n a z w a m i Mamy czasów, j a k Sinti inne długi inne czas związane przeby­ z rodzajem — wóz). A l e j a k i e są relacje j e noszącymi, j a k i e powiązania, zgłębić j e s t n i e ­ m a l niemożliwością. P o d e j m o w a n e do tej p o r y próby s y s t e m a t y k i n i e zwracały z reguły u w a g i n a C y g a n ó w osiadłych i t y c h , którzy znaleźli się n a krańcach cygańskiej e k u m e n y na Cejlonie, drownymi w Azji Centralnej, Afryce i półosiadłymi g r u p a m i cież, jeśli o w a próba ności, p o w i n n a utrudniają się z Europy i z mniejszej s y s t e m a t y k i m a spełniać w y m o g i i owe sprawę, Płd., zajmując marginesowe są narodem grupy właściwie części A m e r y k i . A naukowości uwzględniać. P r z y niespokojnym, często tylko i prze­ uniwersal­ t y m Cyganie zmieniają — wę­ kraj, w sami którym mieszkają. P o d w p ł y w e m różnych s y t u a c j i p o l i t y c z n y c h , e k o n o m i c z n y c h , pod w p ł y ­ wem akcji administracyjnych i misyjnych ganów. W S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h panie" — rodzaj zawodowych zachodzą dalsze zmiany w życiu C y ­ w niektórych m i a s t e c z k a c h powstają t z w . „ k u m ­ zrzeszeń Cyganów z różnych grup, mieszkających n a t y m t e r e n i e . C e l e m t y c h zrzeszeń jest o c h r o n a interesów członków, t r o s k a o z a ­ pewnienie pracy, regulowanie szego w y m i e s z a n i a py — P e r o u s k e zysków. Tego rodzaju sytuacja różnych grup. N a t e r e n i e A m e r y k i prowadzi Płd. tworzą R o m a , C h i l e a n R o m a ; starsze pokolenie do dal­ się n o w e gru­ pamięta j e s z c z e niejedno­ k r o t n i e c z a s y p r z y b y c i a z E u r o p y , k i e d y i n a c z e j się n a z y w a l i , ale długi o k r e s bywania w t y c h k r a j a c h , dojście do głosu p o k o l e n i a chowanego, wpływy miejscowej trudne, nych ukazują, jeśli n i e b e z n a d z i e j n e , o b r a z przedstawiają są próby zależności poszczególnych kszego częściowe w z o r ó w życia, n a z w i t d . Z a r y s o w a n e jak skomplikowany usystematyzowania grup. W y d a j e s e n s u dążyć do prób tego r o d z a j u , się, że w k u l t u r y , gdzie mówi odejście tu w skrócie dziś C y g a n i e Cyganów i i jak wzajem­ tej c h w i l i , n i e m a w i ę ­ gdyż s z a n s e p o w o d z e n i a jeśli w ogóle istnieją. W rozdziałach, w których Clébert p o r u s z a cygańskiej prze­ już urodzonego i w y ­ k u l t u r y i języka spowodowały od t r a d y c j i i przejęcie n o w y c h zagadnienia tutaj są minimalne, inne o zwyczajach, historii, prezentuje zagadnienia często ciekawe f a k t y , l e c z jego próba k l a s y f i k a c j i n i e należy do najszczęśliwszych pomysłów. marginesie można j e s z c z e dodać, że n i e jest p r a w d ą to, co p i s z e Clébert — Na odwo­ łując się już do przykładu szczegółowego — j a k o b y L o w a r i s t a n o w i l i jedną z g r u p C y g a n ó w K a l d e r a s z . O b i e te g r u p y opuściły około połowy X I X w. Rumunię i r o ­ zeszły się po różnych k r a j a c h E u r o p y , są i u n a s i — a także, co można stwierdzić bezpośrednio n a g r u n c i e zupełnie odrębne g r u p y W omawianej pismu — stanowi pracy, książce j e s z c z e j e d e n z rozdziałów — poświęcony zagadkę. Clébert s t w i e r d z a , wydanej podaje n a w e t literatura, stanowią w 1908 г., której dalej autor n i e j e d e n , a t r z y alfabety cygańskiemu co jest zgodne z prawdą, że przechodzi podaje alfabet zajmowało się C y g a n a m i i sami j a k np. p i s a r z cygańskiego p o c h o d z e n i a nie potwierdził tego r e w e l a c y j n e g o dość dużo m i e j s c a owej pracy, cygański. pew­ Właściwie — dziecięcy, dorosłych C y g a n ó w i alfabet Cyganie zaczęli opisywać swoją bada­ kulturę mieszkający w Paryżu M a t e o M a x i m o f f odkrycia. zbyt Cyga­ do omówienia t a j e m n y . S z k o d a jednakże, że n i k t a n i wcześniej, a n i potem, m i m o iż w i e l u czy dwie plemienne. nie n i e s t w o r z y l i własnego p i s m a , jednakże nej co p o t w i e r d z a polskim — dużo Clébert poświęca chyba w swojej — — książce j a k n a ciekawostkę w ą t p l i w e j �324 RECENZJE wartości; z a m i e s z c z a w y k a z y znaków o w y c h alfabetów, a b r a k k o m e n t a r z a ze s t r o ­ n y a u t o r a może w p r o w a d z i ć c z y t e l n i k a w błąd. W s u m i e Les Tziganes są książką dosyć interesującą m i m o w y m i e n i o n y c h b ł ę ­ dów, bogatą w f a k t y i c i e k a w e fotografie, l i c z n y m kręgu czytelników w y d a w n i c t w To samo zagadnienie propagującą wiedzę o C y g a n a c h w dosyć Arthaud. k l a s y f i k a c j i grup L . de H e u s c h w p r a c y A la découverte cygańskich, s z e r z e j des Tsiganes . niż i n n e , omawia Następna z p r e z e n t o w a n y c h 2 t u t a j p u b l i k a c j i c y g a n o l o g i c z n y c h , różni się od p r a c y Cléberta z a k r e s e m t e m a t y c z ­ n y m , podejściem do p r o b l e m a t y k i i s p o s o b e m Dnia 15 c z e r w c a 1961 r. wzięli udział: f i l m o w i e c rozpoczęła wnioskowania. się rekonesansowa H e n r i Storck, malarz J a n Yoors wyprawa, i autor w której książki — L u c de H e u s c h . W y p r a w a o d b y w a ł a się pod a u s p i c j a m i I n s t y t u t u S o c j o l o g i i Uniwersy­ t e t u B r u k s e l s k i e g o , a z a d a n i e m było z e b r a n i e wiadomości o życiu C y g a n ó w nych etnograficznych. W czasie t r w a n i a w y p r a w y , i da­ od 15 c z e r w c a do 4 październi­ k a , j e j u c z e s t n i c y p r z e b y l i trasę liczącą około 10 t y s . k m i wiodącą z Paryża p r z e z Niemcy, Austrię, Jugosławię, Grecję, aż po europejską część Turcji, a dalej do Bułgarii, R u m u n i i , W ę g i e r i z p o w r o t e m . T y m , który miał być pośrednikiem między C y g a n a m i i u c z e s t n i k a m i w y p r a w y , był J a n Y o o r s , on j e d y n y miał „klucze" do o b o z o w i s k cygańskich, spędził bowiem część s w e g o życia wśród Cyganów, znał i c h język i z w y c z a j e ; p r z e z Cyganów był „wujkiem Wanią". Yoors dzieciństwo spędził w zwany B e l g i i i H i s z p a n i i , mając 12 lat u c i e k a do C y g a n ó w i z a c z y n a w ę d r o w a ć w r a z z n i m i . P o p e w n y m o k r e s i e próby przywódca j e d n e j z g r u p L o w a r i , P u l i k o , adoptuje dosyć długo. D o p i e r o co p e w i e n czas — go. Y o o r s wędruje z C y g a n a m i po l a t a c h powrócił do rodziców i zabrał się do studiów, ale nigdy n i e pozostając wracał do swojego p r z y b r a n e g o wśród „cywilizowanych" o j c a P u l i k o . B e l g i j s k i etnolog zbyt długo F . Olbrechts w i ł Y o o r s a , a b y zajął się s t u d i a m i c y g a n o l o g i c z n y m i , zaraził go zamiłowaniem etnografii . W 3 ruchu oporu. c z a s i e w o j n y , mieszkając w Po wojnie osiedlił się w Książka pewne do H i s z p a n i i , Y o o r s wciągnął Cyganów do Nowym Jorku, u t r z y m u j e n a d a l . T e n właśnie człowiek o b a r w n y m przewodnikiem — namó­ ale k o n t a k t z życiu i cygańskiej Cyganami duszy był wyprawy. de H e u s c h a ogólne p r o b l e m y , składa się z dwóch przedstawia części. W pierwszej w n i o s k i , j a k i e nasunęły autor porusza się m u w wyniku w y p r a w y , a także poświęca n i e c o m i e j s c a p o l e m i c e z i n n y m i c y g a n o l o g a m i . Zwłasz­ c z a ostro k r y t y k o w a n y j e s t F r a n s de V i l l e , b e l g i j s k i h i s t o r y k zajmujący się t a k ­ że wnioski, Cyganami . 4 De Heusch atakuje zasady klasyfikowania j a k i e de V i l l e p r z e d s t a w i a c z y t e l n i k o m s w o j e j więcej uwagi gadnienie s c h e m a t o w i , według klasyfikacji Cyganów jakiego poruszane C y g a n ó w i i c h początkowej i p r a c y . N i e m a s e n s u poświęcać t u Cyganów było w t a r z a n i a t y c h s a m y c h argumentów. Zaskakujące t e m a t genezy Cyganów sklasyfikował powyżej, de V i l l e . Z a ­ oszczędźmy więc po­ są także w y w o d y de V i l l e ' a n a h i s t o r i i . I c h w ę d r ó w k i wiąże on z w ę ­ drówkami indo-aryjczyków, cofa więc o w i e l e s t u l e c i , a n a w e t o tysiąclecia, w p o ­ równaniu do o b i e g o w y c h jest b a r d z o i przyjętych poglądów. W n i e l i c z n y m i i dowolnie wcale nie prowadzi dodatku argumentacja poparta d o b r a n y m i przykładami, zaś i c h i n t e r p r e t a c j a do wniosków, które de V i l l e c h c e zasugerować. P o d o b n i e z a - L . de H e u s c h , A la découverte des Tsiganes. E d i t i o n s de 1'Institut de Sociologie de l'Université L i b r e de B r u x e l l e s , 1966. W 1967 r. została w y d a n a książka J a n a Y o o r s a , w której opisuje on s w o j e cygańskie życie ( T h e G y p s i e s , L o n d o n 1967). F . d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956. 2 8 4 �RECENZJE 325 skakujące opinie w y r a ż a de V i l l e i w i n n y c h m i e j s c a c h , n p . mówiąc o wróżeniu s t w i e r d z a , iż „Cyganki mają d a r w i d z e n i a przyszłości". M i m o więc, iż a u t o r p o ­ daje c i e k a w e materiały dotyczące h i s t o r i i i etnografii C y g a n ó w b e l g i j s k i c h , p r z y ­ toczone wyżej jego s t w i e r d z e n i a pracę właściwie dyskwalifikują. A l e wracając do p r a c y A la découverte des Tsiganes, L . de H e u s c h także część p r a c y poświęca omówieniu głównych podziałów grup cygańskich n a świecie; w s z y s t k i e cygańskie g r u p y należą w e d ł u g niego do j e d n e j z pięciu p o d s t a w o w y c h k l a s : L o w a r a , C z u r a r a , K a l d e r a s z , M a c z w a j a , M a n u s z (Simti). Można t u d y s k u t o ­ w a ć z n i m i przedstawioną hierarchią grup, ale wziąwszy p o d uwagę, że jego s c h e ­ m a t j e s t w y n i k i e m długiej w ę d r ó w k i i w i e l u rozmów z C y g a n a m i oraz, że j e s t to t y l k o najogólniejszy podział, n i e pretendujący do próby w y c z e r p a n i a z a g a d n i e n i a , można c h y b a przyjąć go z a dosyć p o p r a w n y . D a l e j autor o m a w i a w y m i e n i o n e p r z e z siebie a n a p o t k a n e g r u p k i C y g a n ó w i kończy tę część p r a c y p e w n y m i p r o w i z o r y c z ­ n y m i k o n k l u z j a m i . D e H e u s c h dochodzi do w n i o s k u , że żebractwo, wróżbiarstwo, m a g i a i r e l i g i a C y g a n ó w i i c h pseudotajemniczość służą z a c h o w a n i u integralnościich k u l t u r y , niedostępności. O w a niedostępność, która otacza cygańską kulturę, j e s t związana z i c h naturą; autor m a t u n a myśli Cyganów, którzy n i e z a t r a c i l i s w e j t r a d y c j i , odrębności i którzy n a d a l prowadzą k o c z o w n i c z y t r y b życia — jeśliby t y l k o z a a k c e p t o w a l i d i a l o g z i n n y m i k u l t u r a m i , t y m s a m y m i i c h własna k u l ­ t u r a stałaby się dostępna d l a i n n y c h , cygański język i o b y c z a j e zaczęłyby się z b l i ­ żać do języków i obyczajów gadjów (obcych, nie-Cyganów). T e p r o c e s y oczywiście i t a k przebiegają, ale a u t o r o w i c h o d z i tutaj o p e w n e n a s t a w i e n i e społeczności c y ­ gańskiej i panujące t e n d e n c j e . T u t k w i w e d ł u g a u t o r a cały d r a m a t . D e H e u s c h spotykał n a t r a s i e Cyganów, którzy dialog t a k i nawiązali, decydując się n a o s i e ­ dlenie. Żyją w s t r a s z l i w e j nędzy, odcięci od źródeł u t r z y m a n i a , j a k i e dawało życie n o m a d n e , i z o l o w a n i w r o d z a j a c h pół-gett, a r a s i z m gadjów — rozciągający się i n a Cyganów — i c h dolę j e s z c z e pogarsza. A u t o r p r o p o n u j e przedyskutowa­ n i e f o r m współpracy z C y g a n a m i i f o r m działalności a d m i n i s t r a c y j n e j , gdyż a n i państwowo p o d e j m o w a n e próby, a n i działalność m i s j o n a r z y n i e są p o z b a w i o n e dużych błędów. T r z e b a nauczyć się rozmawiać z t y m i , którzy są s y m b o l e m p r o ­ t e s t u p r z e c i w „zakorzenieniu się" i sposobowi życia, j a k i m y u p r a w i a m y , którzy rządzą się s u w e r e n n i e , odrzucając cały b a l a s t nowoczesnego b i u r o k r a t y z m u , c z a ­ s e m n a w e t w r a z z umiejętnością c z y t a n i a i p i s a n i a . Drugą część p r e z e n t o w a n e j książki s t a n o w i d z i e n n i k podróży a u t o r a , p r o w a ­ dzony podczas całej p e r e g r y n a c j i — od Paryża do Istambułu. W n i m podaje n a bieżąco n o t o w a n e spostrzeżenia i u w a g i dotyczące n a p o t y k a n y c h grup, i c h l i c z e b ­ ności, m i e j s c występowania, sposobu życia, m i e s z k a n i a i ogólnej s y t u a c j i e k o n o ­ m i c z n e j . Książka jest i l u s t r o w a n a zdjęciami w y k o n a n y m i p r z e z a u t o r a w t r a k c i e wędrówki. �GORDON К. L E W I S , The Growth of the Modern West Indies, L o n d o n 1968, M a c G i b b o n a n d K e e , ss. 506 W c z a s a c h , gdy w l a s a c h W i r g i n i i p i e r w s i koloniści a n g i e l s c y w z n o s i l i p a l i s a ­ d y o b r o n n e j osady J a m e s t o w n , a do wybrzeży późniejszego M a s s a c h u s e t t s d o b i ­ jały s t a t k i „Ojców Pielgrzymów", n a południu, w b a s e n i e M o r z a Karaibskiego, kwitły bogate m i a s t a p o r t o w e i rozwijała się s w o i s t a c y w i l i z a c j a k o l o n i a l n a i b e ryjsko-indiańska. K i e d y p l a n t a t o r z y południowi Stanów Z j e d n o c z o n y c h w k r a c z a ­ l i dopiero n a osobliwą drogę opartej n a n i e w o l n i c t w i e g o s p o d a r k i , n a A n t y l a c h t r z c i n a c u k r o w a była c z y n n i k i e m decydującym od dziesiątków l a t , narzucającym w sposób z d e c y d o w a n y t a m t e j s z y m społecznościom w y s p i a r s k i m s w o i s t y m o d e l społeczny, gospodarczy, r a s o w y i e t n i c z n y . P o t e m , k i e d y w p i e r w s z y c h d e k a d a c h X I X w i e k u ustrój n i e w o l n i c z y n a A n t y l a c h załamuje się w r a z zresztą z k o n i u n k ­ turą n a c u k i e r t r z c i n o w y , s k u t k i jego są n a d a l o d c z u w a l n e . A n a w e t i dziś, w z m i e ­ n i o n e j s y t u a c j i światowej, spuścizna k o l o n i a l n o - n i e w o l n i c z a w b a s e n i e M o r z a K a ­ r a i b s k i e g o ciąży n a d r o z w o j e m jego społeczeństw. J a k się potoczą l o s y mieszkań­ ców archipelagów k a r a i b s k i c h ? C z y u d a i m się zachować w a r u n k i do kształtowania własnej, niepodległej osobowości w c h w i l i , gdy t r a d y c y j n y k o l o n i a l i z m ustępuje m i e j s c a n o w o c z e s n e m u i m p e r i a l i z m o w i , d y k t o w a n e m u p r z e z strategię globalną? J a k i obierze sobie kształt k u l t u r o w y m i e s z a n k a r a s , języków i t r a d y c j i , którą — prócz środowiska geograficznego — właściwie n i c ze sobą n i e łączyło? Oto p y t a n i a , j a k i e z a d a j e sobie G o r d o n K . L e w i s , z p o c h o d z e n i a W a l i j c z y k , a u t o r obszernego s t u d i u m , poruszającego p r o b l e m kształtowania się n o w y c h s p o ­ łeczeństw a n t y l s k i c h . L e w i s , który studiował w O x f o r d z i e i H a r v a r d z i e historię i n a u k i p o l i t y c z n e , od r o k u 1948 w y k ł a d a ł n a u n i w e r s y t e t a c h północnoamerykań­ s k i c h , b y następnie, po s e r i i podróży, zamieszkać w r o k u 1955 n a A n t y l a c h . N a u n i ­ w e r s y t e c i e w P u e r t o R i c o w y k ł a d a ł n a u k i p o l i t y c z n e . W o m a w i a n e j t u książce ograniczył się w z a s a d z i e do p r z e d s t a w i e n i a s p r a w t a k z w a n y c h B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , a więc n i e t y l k o mówiących — p r z y n a j m n i e j o f i c j a l n i e — po a n g i e l ­ s k u Antylów, z których do n i e d a w n a część pozostawała pod zwierzchnością L o n ­ d y n u lub pozostaje n a d a l , ale również i archipelagów B a h a m ó w i B e r m u d ó w o r a z e n k l a w lądu stałego, G u j a n y b r y t y j s k i e j i b r y t y j s k i e g o H o n d u r a s u . Z a p e w n e o g r a ­ n i c z a to z n a c z n i e problematykę, pozostawiając n a u b o c z u t a k ważne w y s p y j a k K u b a c z y stanowiącą niezwykłe z j a w i s k o d l a s a m e j siebie Hispaniolę, n i e mówiąc już o P u e r t o R i c o , lecz t r u d n o się L e w i s o w i dziwić: t e m a t i t a k jest n i e z w y k l e o b ­ s z e r n y i różnorodny. C z a s o w o autor — poza s z e r e g i e m n i e o d z o w n y c h d y g r e s j i w s t e c z — o g r a n i c z a się do o s t a t n i c h 40 lat. Wyjaśnia równocześnie, iż w z a s a d z i e większość p r a c h i s t o ­ r y c z n y c h , poświęconych B r y t y j s k i m I n d i o m Z a c h o d n i m , kończy się n a r o k u 1900, a p u b l i k a c j e socjologiczne dotyczą wyłącznie j e d n e j w y s e p k i l u b j e d n e g o z a l e d w i e a r c h i p e l a g u . Książka L e w i s a , a c z k o l w i e k budząca p e w n e wątpliwości w s k u t e k r a ­ czej s k r a j n e g o sposobu naświetlania poszczególnych wydarzeń i s y t u a c j i , o t w i e r a p r z e d n a m i świat n i e m a l zupełnie w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n i e z n a n y . �327 RECENZJE Już więc z tego choćby też odmówić racji powodu autorowi, politykę b r y t y j s k i c h warto zwrócić gdy piętnuje urzędników uwagę trwającą kolonialnych n a tę pracę. przez na Antylach i w których L e w i s modelu kultury uczony d o w o d z i konieczności narodowej. jakoś n i e z a w s z e archipelagi tropikalne Jednak wydaje dostrzega leżą w stworzenia newralgicznym cofane posiadłości w basenie wyjątkiem. Z n a c z n i e j e d n a k jest wiania nieprecyzyjny, problemów, Morza Karaibskiego wcale pozbawiony przeładowany nieraz siątki powieści i opowiadań k a l i b r u , których L e w i s zawsze pisarzy wspomina szczegółami syntetycznych kreolskich, tylko w religijnych, sposób podsumowań klik i wniosków. przewertował ogół ponoć pośledniejszego tej c z y i n n e j politycznych, oligarchicznych i koterii, tezy. ugrupo­ rozmaitych trybunów l u d u i p o p u l a r n y c h czasie jednego, karnawałowego jednak uwagi Lewiso­ przedsta­ układaczy porywających tłumy Jamajczyków, Trynidadczyków c z y mieszkańców badosu w jest na celu zilustrowania gąszczu s t r o n n i c t w przywódców p o l i t y c z n y c h , j e d n o d n i o w y c h calypso, Daw­ n a poszczególnych w y s p a c h , przeczytał d z i e ­ także łatwo się połapać w związkowych, b r a c t w po­ n i e są t u jakimś większym z a r z u t e m , j a k i można b y postawić chaotyczny, r o c z n i k i l o k a l n y c h gazet, w y d a w a n y c h wań i że — globu —• drobne, ubogie i z a ­ Książkę niewątpliwie łatwiej byłoby czytać każdemu, kto u p r z e d n i o Nie ideom ludnością społeczności żyją w c i e n i u potężniejszych z n a c z n i e od n i c h sąsiadów. ne brytyjskie wi, postępowym świata pra­ własnego gęsto różnorodną punkcie d o b n i e j a k to się dzieje w i n n y c h r e g i o n a c h naszego Łaciń­ są t e p a r t i e wyspiarzy się, że hołdujący f a k t , iż z a l u d n i o n e nader przez obskurancką Ameryce s k i e j , a także niewątpliwie s z l a c h e t n y m i i n t e n c j a m i p o d y k t o w a n e cy, w Niepodobna pokolenia bardzo interesująca n a społeczeństwa sezonu. Z t y m w s z y s t k i m p r a c a nie tyle wyspiarskie, dzięki trawione szczegółom, i l e dzięki niemal Bar­ Lewisa zwróceniu do o s t a t n i c h l a t niechęcią rasową, nienawiścią etniczną, frustracją a m b i c j i i świadome f a k t u , iż n i e posiadają h i s t o r i i , budzącej s z a c u n e k sąsiadów. Autor zaczyna powstanie morze od nakreślenia społeczeństw obie części amerykańskiego całością. M o c a r s t w a tła geograficzno-historycznego, zachodnioindyjskich. kolonialne Ów łańcuch k o n t y n e n t u , nigdy zawsze wysp, warunkującego łączący poprzez n i e był jakąkolwiek spoistą starały się izolować od w z a j e m n y c h kon­ taktów poszczególne w y s e p k i , które łączono węzłami g o s p o d a r c z o - p o l i t y c z n y m i bez­ pośrednio t y l k o z metropolią. W y s p i a r z sprawę spotykał ruszał w swoich poszukiwaniu tach z mieszkańcami kszą skalę nialny mowy. sąsiadów wzajemna Barbadyjeżyków, drobnych urzędowej należących się b i e r z e antylski mikronacjonalizm, mialstwo a n t y l s k i c h dopiero n a u l i c a c h L o n d y n u , pracy, w m i s j i kolonii Stąd z T r y n i d a d u , T o b a g o c z y J a m a j k i n a dobrą do innego wyhodowany izolacjonizm arogancki wysepek lub na stypendium. egoizm świętujących mocarstwa od w i e k ó w z okazji system groteskowe Trynidadczyków, niegdyś dokąd kontak­ n i e było n a w i ę ­ przez Jamajczyków, O zajadła kolo­ zarozu­ nienawiść katastrofy, jaka do- tkęła i c h sąsiadów z z a m i e d z y . Mieszanina tych obszarach, r a s z olbrzymią wkraczająca przewagą elementów czarnych, jaka już dziś w fazę p o w s z e c h n e j istnieje społeczeństw, m a przecież — z d a n i e m L e w i s a — ogólne piętno k u l t u r o w e sko-iberyjskie, wyrażające się w obyczajowości jaskrawo odmiennej od murzyńanglosa- s k o - p r o t e s t a n c k i e j . Są to dalej społeczności o k u l t u r z e przedprzemysłowej, w s t a c h — co najwyżej — k u p i e c k i e j , a n a w s i t w o r z o n e j robotników p l a n t a c y j n y c h Z plebejskość upodobań, wyrażana w r o c z n y c h karnawałach, w popularności i drobnych tworzonych mia­ p r z e z ex-niewolników i b y ­ łych kulisów, obecnie t y m idzie w p a r z e na metysacji i mulatyzacji chłopów-dzierżawców. charakterystycznych, do­ ad h o c calypso, ważnych n i e - �328 RECENZJE kiedy nawet i z politycznego rodzinnych, w stycznym punktu widzenia, w s o l i d a r y z m i e prowadzącym tu zjawiskiem gdzie I n d i a n i e w kulturowym większości w y m a r l i obyczajowości s i l n y c h powiązań aż do n e p o t y z m u . W r e s z c i e charaktery­ i p o l i t y c z n y m będzie f a k t , iż n a t e r e n a c h , od d a w n a , d u j e się od dziesiątków l a t w d e f e n s y w i e , a biała w a r s t e w k a panów znaj­ M u r z y n n i g d y n i e był mniejszością, j a k w sąsiednich U S A . C z u j e się on tutaj c o r a z p e w n i e j , m i m o iż od udziału w e w ł a ­ dzy oddziela go n a ogół jeszcze wątła warstewka kolorowych, kreolskich klas średnich. Cztery wieki h i s t o r i i nowożytnej i nowoczesnej basenu minęły pod z n a k i e m e u r o p e j s k i e g o i m p e r i a l i z m u kolonialnego s t a d i u m , j a k i m było n i e w o l n i c t w o . Drobne osadnictwo t u forsować Morza Karaibskiego w jego szczególnym chłopskie, j a k i e próbowano n a początku, po wytępieniu ludności indiańskiej, ustąpiło systemowi rozległych p l a n t a c j i t r z c i n y c u k r o w e j , które w y m a g a ł y n i e w o l n i c z y c h rąk do p r a c y . Do s a m y c h t y l k o B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , w e d l e a u t o r a , z Afryki około 10 milionów c z a r n y c h . A r c h i p e l a g i ludnione — w plantacyjnej. ków s t o s u n k u do s w o i c h możliwości — właśnie w s k u t e k To przeludnienie antylskich, trzymanych plantacyjnych nęło w kimkolwiek Tym po potem odbić wyzwoleniu sposób n a brutalizację się boleśnie na niewolników ruchom emancypacyjnym iż g r u p k a białych prze­ owej polityki n a losie robotni­ głodowych stawkach przez na Antylach wpły­ stosunków międzyludzkich, a także n a się swoistego s t a t u s u m i l i t a r y z m u k o l o n i a l n e g o , bardziej settlersów miało już pracodawców. Zagrożenie b u n t a m i szczególny wytworzenie przetransportowano są dziś n i e k i e d y w p r o s t ludności plantatorów przez n i e sprzyjającego dziesiątki umysłowością ja­ lat X I X stulecia. przypominała białych w A f r y c e , w K e n i i i R o d e z j i , niechętnych u d z i e l a n i u niepodległości k o l o ­ n i o m , w których stanowią mniejszość. Na murzyńsko-iberyjski cywilizacji styl wiktoriańskiej, do niewolników co a m b i t n i e j s z e kulturowy którego nałożono wzorzec zachęcano po niezależne o d r u c h y angielskiej wyzwoleniu g r u p y m u l a c k i e j i n t e l i g e n c j i , spełniającej sze f u n k c j e w m a c h i n i e k o l o n i a l n e j . Z d r u g i e j liżując b a r d z i e j pewien naśladowania pośledniej­ s t r o n y , stosując p a t e r n a l i z m i p a r a ­ społeczeństw a n t y l s k i c h , b r y t y j s c y kolonizato­ r z y chętnie podkreślali r z e k o m o w r o d z o n e t u z i e m c o m : b r a k odpowiedzialności, l e k ­ komyślność, skłonność do u l e g a n i a z a b o b o n o m , l e n i s t w o , e u d a j m o n i z m . W r z e c z y w i s ­ tości — j a k dowodzi stwarzano Lewis — mieszano n o w e o g n i s k a konfliktów i s t y c z n e j p o l i t y k i społeczno-gospodarczej wyzwoleniu niewolników, importu skutki z przyczynami, a równocześnie społeczno-etnicznych. Przykładem na było f o r s o w a n i e Antyle i chińskich. M i e l i to być właściwie n o w i i do w takiej ego­ X I X i X X w i e k u , po Gujany kulisów hinduskich n i e w o l n i c y , którym można było narzucić płace n a p l a n t a c j a c h t a k n i s k i e , n a j a k i e już t u z i e m c y - M u r z y n i n i e c h c i e l i się g o ­ dzić. K i e d y zaś później b r y t y j s c y a d m i n i s t r a t o r z y I n d i i W s c h o d n i c h p r z e s t a l i z e z w a ­ lać n a w y j a z d y biedoty i n d y j s k i e j za ocean, w e r b o w n i c y i n t e r e s u z r e a k c y j n y m i maharadżami, posiadającymi w a n t y l s c y usiłowali obrębie swych dobić państewek pewną autonomię. O s t r o r o z p r a w i a się również L e w i s z poglądami, j a k o b y o s a d n i c y e u r o p e j s c y n a Antylach s t w o r z y l i „Małą A n g l i ę " l u b coś w rodzaju c i e l i niewolników n a wzór antycznej G r e c j i . W Brytyjskie Wschodnie Indie stanowiły zawsze światłej c y w i l i z a c j i właści­ rzeczywistości —• j a k d o w o d z i zaścianek kulturalny — imperium, a p l a n t a t o r z y n i c z y m oprócz s k r a j n i e z a c o f a n y c h poglądów się n i e o d z n a c z y l i . U t r a ­ ciwszy w X I X wieku Natomiast oni to do o s t a t k a n i e m a l s t a n o w i l i rdzeń l o k a l n y c h o l i g a r c h i i , które p o - swój monopol n a cukier, degenerowali się c o r a z szybciej. �32» RECENZJE trafiły skutecznie stłumić zapędy reformatorskie nawet n i e l i c z n y c h , postępowych gubernatorów k o l o n i a l n y c h . Z a z j a w i s k o szczególnie n i e k o r z y s t n e d l a k o l o n i i a n t y l s k i c h L e w i s uważa w a n i e t u w z o r c ó w k u l t u r y a n g i e l s k i e j , w j e j f o r m i e żywcem p r z e n i e s i o n e j polii. M i s j a cywilizacyjna realizowana skaradą, niedostosowaną inicjatywę, wytwarzało miała s t o s u n k o w o w t e n sposób stawała się snobistyczną m a ­ do l o k a l n y c h kompleksy potrzeb tybulców. Osłabiało niższości t y m b a r d z i e j , iż to część miejscową archipelagów s i l n e t r a d y c j e k u l t u r y hiszpańskiej, a także i f r a n c u s k i e j , stały się te w y s p y zanim posiadłościami z a m o r s k i m i A n g l i i . W z n a c z n e j m i e r z e treść a n ­ g i e l s k i c h wartości k u l t u r a l n y c h zastąpiono n a A n t y l a c h h i e r a t y c z n y m sztywną forso­ z metro­ etykietą obyczajową. N i e sprzyjały kolonialnych warunki, w cielne. I n d i e Z a c h o d n i e były z a w s z e zacofane m n i e j więcej o j e d n o pokolenie, formalizmem, kulturalnemu j a k i c h działały t u b r y t y j s k i e agendy społeczności urzędnicze i koś­ k u l t u r a l n i e w s t o s u n k u do m e t r o p o l i i a funkcjonariusze n u , m i e l i z a sobą n a ogół staż o d b y t y rozumieli specyficznej rozwojowi k o l o n i a l n i , przysyłani z L o n d y ­ wśród p r y m i t y w n y c h s y t u a c j i społecznej A n t y l ó w i n a w e t plemion Afryki. Nie zrozumieć j e j n i e p r a ­ gnęli. O i l e do początków X I X w i e k u cyjny system plantacyjny, się on w r o d z a j wanej i charakteryzował o m a w i a n e o niewolniczą wielkokapitalistycznej z zamorskiej nadzorców, oparty metropolii obojętnych potem trady­ przerodził własności z i e m s k i e j i przemysłowej, z a pośrednictwem całkowicie t u obszary pracę, o t y l e na interesy sztabu urzędników, lokalne kiero­ techników archipelagów i enklaw terytorialnych. Po nakreśleniu turalnego tła geograficznego, w pierwszych dziejowego, politycznego c z t e r e c h rozdziałach, L e w i s rozpoczyna gląd członów B r y t y j s k i c h I n d i i Z a c h o d n i c h , dając n a j p i e r w ry londyńskiego C o l o n i a l O f f i c e kosmos wysepek, — Leeward Islands i Windward r z u c o n y c h w przestwór M o r z a poszczególne społeczeństwa zwalczały społeczno-kul- Karaibskiego, się z a c i e k l e w prze­ omówienie i s t n e j Islands. zmo­ Mikro- liczący ogółem ło 560 t y s . mieszkańców, był od kilkudziesięciu l a t d e f i c y t o w y m rym i szczegółowy obszarem, zabiegach o oko­ n a któ­ uzyskanie dotacji f i n a n s o w y c h z L o n d y n u . Z m i e r z c h e r y żaglowców, a następnie d a l s z a r e w o ­ lucja sposobie techniczna w napędzania kreśliły z n a c z e n i e gospodarcze perujące porty czasy Nelsona ną emigrację statków części w y s e p e k , zaopatrzeniowe i stacje węglowe. stocznie m a r y n a r k i w o j e n n e j . zarobkową, p r z e d e eksportowej, z którą wiążą i motorowych, Opustoszały także K r y z y s gospodarczy w s z y s t k i m do A n g l i i , Północnej. Cd, którzy pozostali, nastawiają śliny parowych a l e również i do gie, zacofane, dokładać, szybkiego wzbogacenia Trynidad nieco sprawa Brytyjskich Indii członków krótkotrwałej w owa wyspa zawsze antylska stwa­ s t r o n y to właśnie u b o ­ całym wspólnoty, takich jak przedsięwzięciu. którą z a m i e s z k u j e połowa Zachodnich pierwsza 1962) otrzymała dziś p r o b i e r z nego b y t u p o l i t y c z n e g o ro­ ogół w y g l ą d a z Jamajką, i która pełną suwerenność. T a s t a r a — bo od r o k u dobnie s t a n o w i Na w y s e p k i , do których t r z e b a byłoby p r z e z dziesiątki l a t „wielkich" c z y J a m a j k a , do p a r t y c y p o w a n i a Inaczej całych przeludnione się. nakładami f i ­ federacja d l a t y c h archipelagów, l e c z z drugiej zniechęciły ogrom­ Ameryki się r a c z e j n a u p r a w ę tej c z y i n n e j nadzieje a n i z nowoczesną wiedzą rolniczą. N i e u d a n a rzała p e w n e n a d z i e j e pros­ pamiętające wywołał n a d z i e j e płonne, bo wysiłki n i e idą t u w p a r z e a n i z o d p o w i e d n i m i nansowymi, prze­ stanowiących niegdyś dobrze zdolności (w 1655 — k o l o n i a społeczeństw izolacjonizmu wobec angielska wyspiarskich i gospodarczego. Położona n a j d a l e j ze s w o j e g o roku do ludności prawdopo­ samodziel­ n a zachód, z n a n a sąsiadów i ambicji. była Dawny �330 RECENZJE rasowy podział społeczny, zasadzający się n a władających w s z y s t k i m białych p l a n ­ t a t o r a c h , tworzących pośrednią w a r s t w ę nych niewolników, działu k l a s o w e g o w menty na, a potem kolorowych wyrobników, miarę w y m i e s z a n i a nabiera ras. M a J a m a j k a groźnych b u n t ó w n i e w o l n i c z y c h , k i e d y czarna społeczność Maronów, mieszańcach to w zbrojnych i masach dziś wyraźnie w swojej po­ historii m o ­ górach w y t w a r z a ł a zbiegów czar­ charakteru murzyńskich, się dziw­ posiadających własną subkulturę. T o właśnie tutaj rodził się n a długo p r z e d N k r u m a h e m czarny mesjanizm współ­ Garveya, a rola, czesnej A f r y k i Zachodniej jaką w rozwoju odgrywali politycznym i kulturalnym ciemnoskórzy i n t e l i g e n c i z J a m a j k i , j e s t z n a ­ n a . L e w i s s z k i c u j e w a l k ę polityczną d w u „socjalistycznych" p a r t i i J a m a j k i , których rzecznikami są Manley i Bustamante, jako k r a j u niedużej g r u p k i i n t e l i g e n c j i k o l o r o w e j w losy — p r z y a p a t i i m a s zamkniętych w przejaw swo­ i m świecie s y n k r e t y c z n y c h kultów i s k r a j n e g o W przeciwieństwie zaangażowania się indywidualizmu. do J a m a j k i m i l i o n o w y Trynidad, tworzący teraz wspólną państwowość z niedużą i słabo zaludnioną wysepką Tobago, d o p i e r o od r o k u 1802 doświadczył b r y t y j s k i e g o s y s t e m u kolonialnego. w y c h polityków w y ś m i e w a ł l a n s o w a n e N i c dziwnego, iż j e d e n tu formy brytyjskiej s k i e j , twierdząc, iż już z n a c z n i e wcześniej w y s p a tą z H i s z p a n i i i F r a n c j i . A n g l i c y , n i e czując z miejsco­ c y w i l i z a c j i wiktoriań­ posiadała cywilizację się z b y t p e w n i e z l a t y n i z o w a n y c h Murzynów, s t o s o w a l i n a T r y n i d a d z i e w zaczerpnię­ t y m środowisku szczególnie ostry r y g o r bez­ pośrednich rządów k o l o n i a l n y c h pod p r e t e k s t e m , iż lekkomyślna, skłonna do tań­ ców, miłostek i beztroskiego jawia świętowania ludność k o l o r o w a odpowiedzialności. A u t o r przedstawia szczególnie mało sylwetkę C i p r i a n i e g o , prze­ Korsykańczyka z pochodzenia, który w o k r e s i e międzywojennym p i e r w s z y stanął do w a l k i o p r a w a i s z a c u n e k d l a tuziemców. D a l e j o b s e r w u j e m y wyspie w okresie I I wojny chaos p o l i t y c z n y , j a k i zapanował n a światowej, w o k r e s i e u z y s k a n i a p r z e z ludność powszech­ n y c h p r a w w y b o r c z y c h , który pogłębiła a m e r y k a n i z a c j a życia publicznego kazaniu t a m ważną bazę morską w C h a g u r a m a s , n a s k r a j u s t o l i c y , P o r t of S p a i n , p r z e d m i o t rozgorycze­ i późniejszych czasowo administracji polityków miejscowych. charakterystyczny dla Antylów wego patosu. Lecz niepodległego lów. Poznajemy teatralizm n a t y m tle p r a w d z i w ą Trynidadu, Obserwujemy USA. Amerykanie po p r z e ­ założyli nia Trynidadu doktora kontrofensywę świat „polityków-calypso" życia publicznego, niespodzianką E . Williamsa, kulturalną pełnego jest postać najzdolniejszego rodzimego grotesko­ przywódcy polityka folkloru, Anty­ wprzęgniętego n i e j e d n o k r o t n i e w r y d w a n p r z e m i a n społecznych. Licząca ćwierć m i l i o n a mieszkańców wysepka Barbados z kolei tworzyła n a wzór J a m a j k i b a r d z o starą posiadłość angielską, n a której niegdyś doszło do bliwego sojuszu między przybyłymi tu z metropolii zwolennikami „okrągłych ł b ó w " i r o j a l i s t y c z n y c h „ k a w a l e r ó w " . W y s p a miała r o d z a j lecz owe p r a w a nie szczególnie były dotyczyły z a l e d w i e bezwzględny przeludnieniem i wobec g a r s t k i białych. U c i s k czarnego chronicznym robotnika bezrobociem. Znana konstytucji, niewolniczy, leseferyzm, była a następ­ wywołane emigracja federacji, jego w a r s t w y średnie liczyły t w o r u państwowego. U p a d e k f e d e r a c j i politycznego zabiegał o u m i e j s c o w i e n i e n a obsadzenie łej o l i g a r c h i i p l a n t a c y j n e j , a n i k o l o r o w e w a r s t w y Oblane świat, zewsząd któremu morzem środowisko wyspy wyspy n a n i m stolicy centralnych posad nowego pchnął w y s p ę n a drogę s a m o d z i e l n e g o od r o k u 1966, do którego p o p r z e d n i o tworzyły geograficzne tu barba- d o s k i c h robotników, ale także i inteligentów, m i a n o w i c i e n a u c z y c i e l i , n a i n n e archipelagów a n t y l s k i c h . K i e d y B a r b a d o s oso­ purytyńskich bytu n i e kwapiły się a n i r e s z t k i b i a ­ średnie. zawsze narzucało jakiś —• m i m o zamknięty w antagonizmów wnętrznych — p e w n e p o c z u c i e wspólnoty interesów. I n a c z e j s p r a w y sobie we­ potoczyły się �331 RECENZJE n a k o n t y n e n c i e , w niedużych e n k l a w a c h : w Gujanie Brytyjskiej i w Hondurasie- B e l i z e . Już elżbietańskim admirałom i k o r s a r z o m marzyło się podbicie — Corteza Gujana dnia — nowego i m p e r i u m dzisiejszego pozostała mieszkańcy n i e mają nowana indiańskiego — zdaniem w tej części Lewisa — d u c h a pionierów p o g r a n i c z a . świata, krajem lecz wzorem pogranicza, Bagnista Gujana również została p r z e z monokulturę c u k r u , której p l a n t a c j e , p o s i a d a n e do którego przez opa­ usado­ w i o n e w m e t r o p o l i i w i e l k i e przedsiębiorstwa, koncentrują się n a wybrzeżu. D ż u n ­ gle i n t e r i o r u po s t a r e m u zieją pustką. O d czasów w y z w o l e n i a niewolników rozwija się t u także d r o b n a własność chłopska produkująca ryż, l e c z n a prymitywną, d r o b ­ ną skalę, w sywny powstania cent wyraźnym import kontraście kulisów hinduskich do p l a n t a c y j n y c h na plantacje w kolosów cukrowych. X I X wieku Inten­ doprowadził mieszkańców, nienawidzonej i pogardzanej przez zamożniejszą, skupioną w m i a s t a c h i l e p i e j zorganizowaną większość murzyńską. Tłem d l a d r a m a t u c o w y c h rządów J a g a n a b y ł n i e t y l k o zaostrzający się t u a n t a g o n i z m r a s o w y c z a r n y m i i b r u n a t n y m i , lecz również i p e n e t r a c j a życia p o l i t y c z n e g o lewi­ między o r a z społecz­ n o - g o s p o d a r c z e g o p r z e z osławione przedsiębiorstwo Bookersów, eksploatujące tacje do a z j a t y c k i e j mniejszości robotników w i e j s k i c h , stanowiących dziś 33 p r o ­ t r z c i n y . Dziś 660 t y s . liczące społeczeństwo gujańskie c o r a z głębsze a n i m o z j e rasowe, chociaż e k o n o m i c z n i e plan­ dzielą z r o k u n a r o k różnice między Murzynami i H i n d u s a m i ulegają s z y b k i e j n i w e l a c j i , a k u l t u r a l n i e A z j a c i nadrabiają swoje z a ­ cofanie. O ile G u j a n a dziej zaniedbana eksploatowaniu tylów, oraz rozwinęła tu drobni kuipcy-mieszańcy enklawy. Wielkie zyskują tamtejsze plantacje, rolnictwa, kraj wyłącznie dzięki z An- nadawali ckoło woli z silne zbliżenie związki rządzoną sceptycznie po enklawy 100 t y s . l u d z i , mówiącą z Anglią i dyktatorsku, oceniają z sąsiednią nader zacofaną w perspektywy mniej zarówno H o n d u r a s l a t torpedowały roz­ Właśnie dodatku ocenia dlatego podzielonych lecz połączenia na i większość m u czarna korzyści gwatemalską. do o w o c n e j ła­ wy­ mniejszość z i b e r y z o w a n a sceptycznie jak i Gujana tej Gujanie leśną. Gwatemalą, ewentualnego brytyjski w po hiszpańsku republiką jańscy p o l i t y c y , gdyż nie jest to p a r t n e r które dziesiątki gospodarką rzyńsko-mulacką, mówiącą po a n g i e l s k u . K o l o r o w a n i e widziałaby ton społeczności z metropolii, i c h rabunkową zaledwie istniał najbar­ kreolBcy i murzyńscy, i m p o r t o w a n i z Belize indiańsko-metysko-kreolską, o tyle zawsze tu skutecznie przez z n a wybrzeżu, Honduras-Belize, przedsiębiorstwa sprzeczny zamieszkuje mniejszość niemal brytyjska, lasów i n t e r i o r u . D r w a l e cińskiej wój się kolonia chęt­ większość wiązania Podobnie się zresztą się z Wenezuelą gu- unii politycznej. T y m n i e ­ znajdują się w sferze roszczeń sąsiednich państw l a t y n o s k i c h . Złośliwe określenie wielkich grup wysp „śmietnik k a r a i b s k i " w n a t y m obszarze, szczególny sposób p a s u j e do dwu do B a h a m ó w i położonych już poza obrę­ b e m M o r z a K a r a i b s k i e g o — Bermudów. Mieszkańcy t y c h w y s p od w i e k ó w pasoży­ towali n a bliskości kontynentu amerykańskiego. jące z k o n i u n k t u r y , jaką niosły w o j n y wanie setek rozbijających się o Piractwo i korsarstwo wynika­ kolonialne i liczne szlaki morskie, plądro­ przybrzeżne skały żaglowców, przemyt broni d l a konfederatów w c z a s i e W o j n y S e c e s y j n e j c z y p r z e m y t a l k o h o l u do U S A w cza­ sach naj­ prohibicji, częściej drogą wytworzyły nieuczciwego wego r a s i z m u idą wysp wielkim w parze syndykatom t u mentalność procederu. poszukiwacza Szczególnie z dzierżawieniem w szybkiego jaskrawe przejawy miejsco­ o s t a t n i c h c z a s a c h całych t u r y s t y c z n y m z U S A , zapewniającym gości, że a t l a n t y c k i e a r c h i p e l a g i zysku, dostarczają r o z r y w e k z dala swych połaci bogatych od pospólstwa i na �332 RECENZJE najwyższym poziomie. Lewis zauważa iż do w y t w o r z e n i a ności p r z y c z y n i l i się r e a k c y j n i e m g i r a n c i na margines ze zwycięstwem południowych plantacji, d a c j i interesów w Kończąc Wyspy dziś przez reguły obliczu Żyjąc jak w w i pomysłem dawnym roku czy Za nad czy czy izolowa­ brytyjskie zostały trudno podcięte. obecnie wyżyć Wysp Dziewiczych archipelagu, cał­ administrowanej zainteresowania przed wielkich mocarstw 1958 i rozwiązana w w równej Londynu tym t a m t e j s z y m i społecznościami, co i sfer mierze wpływów, m a być t w o r e m cztery Pomysł odpowiedniej Nawet lata angielskich antylskich klas są także margi­ kampanii Jamajka. przedsięwzięcie finansowania zakończyło się Indii kolonialnych, słuszny funkcje realizowano uświadamiającej, się zdecydować bez kon­ n a to, c z y (czego domagał się T r y n i d a d ) , partnerom Brytyjczycy mieli przy kłopotów Federacja piastujących zasadzie n i e zdołano wszystkim później urzędników średnich w silnym, scentralizowanym też luźnym, pozostawiającym sumie od r e s z t y stale Caicos egzystencji Kajmanach, się administracyjnym. d o w a n i e n a federację W i T u r k s , a mieszkańcy r o d z i się p y t a n i e ekonomicznych. t y m obstawała na ekonomicznie odgórnie, bez p r z e p r o w a d z e n i a federacja prohibicji t e r e n a c h , po l i k w i ­ się n a chwilę Turks podstawy żółwi" cienkiej warstwy aparacie celów idei kosmosu. była t w o r e m kretyzacji byli dżentelmeni-konfederaci naiwnej zatrzymuje ich pierwotne na marginesie nesem wyspiarskiego Utworzona na Kajmany, zmniejszającego wyspiarskim Zachodnich jak: „zielonych uzależnieni USA. W dalej? przegląd, autor złóż soli n a w y s p a c h zostali drobiazgiem Z szukać z eksploatacji obskuranccy żerujący turystyczne k a s y n a gry n a n o w y c h archipelagami, Dziewicze. kowicie mental­ Hawanie. szczegółowy drobnymi Daremnie Waszyngtona, gangsterzy, b u s i n e s s m a n i organizujący nymi rodzaju społeczny z k o n t y n e n t u . A więc r e a k c y j n i t o r y s i , lojaliści, n i e mogący się pogodzić z tego i uchodźcy z U S A , którzy u s u w a n i daleko idącą tej o k a z j i drobnych fiaskiem. archipelagów Większe, autonomię. nadzieję na sce­ antylskich. mocniejsze gospo­ darczo człony f e d e r a c j i wyszły z n i e j w postaci odrębnych, niezależnych państewek. Drobne wysepki powróciły do statusu kolonialnego „obszarów stowarzyszonych" z Anglią. N i e w a r t o c h y b a dowodzić, iż s t a n t a k i n i e zadowolił nikogo i że trwać w i e c z n i e n i e może. Poświęcając następnie w d w a przedostatnie rozdziale końcowym n a o g r o m zadań g o s p o d a r c z y c h rozdziały daje losom szereg niefortunnej wniosków federacji, n a przyszłość. Lewis Wskazuje i p o l i t y c z n y c h , j a k i stanął p r z e d rządzącymi w I n ­ diach Zachodnich kolorowymi elitami politycznymi. P o w ą t p i e w a równocześnie w możliwość i z o l o w a n i a od udziału w e władzy, co d o t y c h c z a s szańców. W i d z i udawało s z e r o k i c h m a s murzyńskich się m i e j s c o w y m n y c h archipelagów w d z i s i e j s z y m świecie konfliktów g l o b a l n y c h . modelu gospodarczego n o w y c h kubański i portorykański. Omawia wpływ Stanów Zjednoczonych ców, n a w y t w a r z a n i e przyszłością nie tylko na osobowości i c h mieszkań­ się w r e s z c i e w y k u w a n i e m nowego oblicza kulturowego z ślepym naśladownictwem w z o r ó w a n g i e l s k i c h . C z y w tacie n i e nastąpi t u z k o l e i równie bezmyślna najjaskrawszych wybór zasadzie d w a : się i c h n o w e j mentalności. zajmuje tylów po z e r w a n i u mie­ tropikal­ Dyskutuje państwowości, p r z y c z y m rozważa w gospodarkę Antylów, lecz i n a kształtowanie się n o w e j Obszernie oligarchiom trudności w z n a l e z i e n i u o d p o w i e d n i e g o m i e j s c a d l a t y c h formach? związków amerykanizacja N a k o n i e c s w o i c h rozważań L e w i s między poszczególnymi archipelagami An­ rezul­ mentalności w zastanawia jej się n a d a n t y l s k i m i oraz nad �333 RECENZJE perspektywami Tam bowiem i kulturalnego bliższych kontaktów tego o b s z a r u widzi źródło i gwarancję z krajami niezależnego młodych narodów z b a s e n u Morza bytu Ameryki Karaibskiego. Leszek ANDRZEJ stwowy ZAJĄCZKOWSKI, Instytut Wydawniczy, Muntu Warszawa dzisiaj. Łacińskiej. społeczno-politycznego Studium Dzięgiel afrykanistyczne, 1970, ss. 184. S e r i a : Pań­ Biblioteka Myśli literaturze afry- Współczesnej Muntu — w językach Bantu — znaczy: człowiek. Ale w k a n i s t y c z n e j słowo to m a również inną treść. U ż y w a n e jest j a k o określenie osobo­ wości afrykańskiej. W t y m też s e n s i e używa go autor. A n d r z e j Zajączkowski jest a u t o r e m w i e l u p u b l i k a c j i dotyczących k u l t u r y l u ­ d ó w A f r y k i . Treścią o m a w i a n e j t u p o z y c j i j e s t z d e r z e n i e k u l t u r n a „Czarnym L ą d z i e " — m i e j s c o w e j p l e m i e n n e j z n a p ł y w o w ą europejską, a po części też a r a b ­ ską. P r o c e s ó w nastąpił w A f r y c e w w i e l u d z i e d z i n a c h k u l t u r y i działalności l u d z ­ k i e j , a jego e f e k t y są różnorodne. P r z e t o autor stanął p r z e d koniecznością w y b o ­ r u p e w n y c h zagadnień, k o s z t e m zrozumiałego pominięcia i n n y c h . P r o b l e m e m p o d ­ d a n y m rozważaniom i szczegółowej a n a l i z i e są w i e r z e n i a . W tej b o w i e m d z i e d z i ­ n i e życia l u d z k i e g o f u n k c j o n a l n e zależności z d e r z e n i a k u l t u r o w e g o są n a j b a r d z i e j w i d o c z n e , a d l a A f r y k i n a j b a r d z i e j też c h a r a k t e r y s t y c z n e . 1 Część dotycząca A f r y k i p i e r w o t n e j p o t r a k t o w a n a j e s t nieco krócej od następ­ n y c h rozdziałów. W y d a j e się, że Zajączkowski wyszedł t u ze słusznego założenia, iż po pozycję sięgnie c z y t e l n i k w p r o w a d z o n y już w p r o b l e m y a f r y k a n i s t y k i , m a ­ jący podstawową chociaż orientację. N i e u n i k a j e d n a k a u t o r przedstawienia w krótkim z a r y s i e istoty i filozofii k u l t u r y p l e m i e n n e j . J e s t to p u n k t o d n i e s i e n i a do p r z e d s t a w i e n i a p r o c e s u z m i a n . I t u oczywiście r z e c z k o n c e n t r u j e się n a w i e ­ r z e n i a c h . O s a d z o n e są one w n i e z w y k l e i s t o t n y m kontekście społecznym — z n i e ­ go b o w i e m wyrastają i odgrywają zasadniczą rolę w życiu Afrykańczyków, c z y to dotyczyć będzie s f e r y k u l t u r y , e k o n o m i i , p o l i t y k i , c z y życia r o d z i n n e g o . W sferę k u l t u r y p i e r w o t n e j włącza Zajączkowski również I s l a m afrykański. R z e c z jest s p o r n a . J a k o cezurę czasową p r z y j m u j e autor początki p e n e t r a c j i e u ­ r o p e j s k i e j , która wniosła w z o r y całkowicie n i e p r z y s t a w a l n e do t y c h , które istniały l o k a l n i e (poczynając od X V I w.). T r z e b a przecież stwierdzić, że i I s l a m jest religią do A f r y k i importowaną. Można b y więc przesunąć granicę c z a s u zetknięcia się k u l t u r p l e m i e n n y c h z w p ł y w a m i zewnętrznymi do z n a c z n i e wcześniejszego o k r e ­ s u (ок. X w.), t y m b a r d z i e j że pod n a c i s k i e m I s l a m u rozpadły się „czarne" p a ń ­ s t w a s a w a n n o w e j części S u d a n u Z a c h o d n i e g o . Jednakże, m i m o wątpliwości, właści­ w e jest c h y b a p o t r a k t o w a n i e I s l a m u t a k , j a k c z y n i to autor, a więc j a k o o k r e s u przejściowego między „czystą" kulturą plemienną, a późniejszymi z m i a n a m i . R o z ­ p a d b o w i e m o w y c h królestw był w y n i k i e m e k s p a n s j i r a c z e j p o l i t y c z n e j niż r e l i g i j ­ nej państw A f r y k i Północnej. C o ważniejsze, I s l a m został przyjęty z a s a d n i c z o b e z ­ k o n f l i k t o w o k o l e j n o p r z e z Ghanę ( X I w.), M a l i i S o n g h a j ( X V w.), a także n a w s c h o d n i m wybrzeżu A f r y k i — choć t a m p r o c e s przebiegał i n a c z e j , b o w i e m w b r a - A . Z a j ą c z k o w s k i , Plemię, rasa, socjalizm, W a r s z a w a 1965; Pierwotne re­ ligie czarnej Afryki, W a r s z a w a 1965; Aszanti-kraj złotego tronu, W a r s z a w a 1963; Niepodległość Konga a kolonializm belgijski, W a r s z a w a 1968. 1 �334 RECENZJE ku scentralizowanych organizmów państwowych Arabowie starali się narzucić dominację n i e t y l k o religijną, ale polityczną i gospodarczą. W k u l t u r z e p l e m i e n n e j każda społeczność miała swój p a n t e o n b o g ó w i duchów, różny od p a n t e o n u l u d ó w sąsiednich. Łączyło się to ściśle z filozofią nowiło motywację wieństwa, a do wyjaśnienia nawet ograniczając rodzaju jej barierami istniejącej gospodarki. rasowymi, struktury Islam zaś głosił niższego rzędu. Był też a t r a k c y j n y d l a w a r s t w y wości c e n t r a l n e g o zarządzania, łącząc f u n k c j e — Kanony wiary wspólnotę e t n i c z n y m i a n i państwowymi. m a c h mógł zmieścić się p a n t e o n p l e m i e n n y , s p r o w a d z o n y państwowymi. grupy były pokre­ religii, n i e W jego r a ­ wszakże do r o l i d u c h ó w rządzącej, d a w a ł b o w i e m religijne bowiem możli­ z podporządkowanymi zarazem kanonami pojęć r e l i g i j n y c h i państwowych im postępowania w życiu c o d z i e n n y m . T o było zgodne z z a s a d a m i wierzeń p l e m i e n n y c h . C o liczne kategorie i sta­ społecznej, więzi prawda, n i e były i d e n t y c z n e z afrykań­ s k i m i , a l e rysowało się w i e l k i e podobieństwo polegające n a d o m i n a c j i r e l i g i i w c a ­ łej k u l t u r z e . Zasadnicze zmiany przyniosło w p i e r w s z y m okresie swojej na chrześcijaństwo. Akcję Hiszpanie w Dahomeju, dopiero pojawienie się Europejczyków. p e n e t r a c j i próbowali o n i nawracać miejscową misyjną prowadzili Portugalczycy w Kongo Już ludność i Angoli, F r a n c u z i n a W y b r z e ż u Kości Słoniowej i w S e n e g a l u . P o ­ c z y n a n i a te skończyły się j e d n a k fiaskiem, a jedynym i c h efektem zostały tylko p e w n e e l e m e n t y l i t u r g i c z n e (np. s y m b o l krzyża) w t u b y l c z y m f o l k l o r z e . N i e l e p s z e wyniki przyniosła Dopiero stawy do podjęcia w o d o w a ł rozkład c z y posługiwał (Francuzi), mie działalność misyjna w X V I i X V I I w. w Afryce Wschodniej. o k r e s trwałej k o l o n i z a c j i , n a co z w r a c a uwagę Zajączkowski, dał zorganizowanej i planowej dotychczasowych się metodą preferował bezpośredniego akcji misyjnej. s t r u k t u r społecznych i to niezależnie rządów pośrednich ( B r y t y j c z y c y ) , dążył paternalizm (Belgowie), czy wreszcie i dyktatorskiego zarządzania (Niemcy, pod­ Kolonializm spo­ od tego, do a s y m i l a c j i występował w Portugalczycy). for­ Autor słusznie podnosi t u różnice między różnymi o d m i a n a m i k o l o n i a l i z m u , gdyż w dym z t y c h rozwiązań z d e r z e n i e k u l t u r o w e inne formy jednak zewnętrzne i choć prowadziło do z a s a d n i c z o p o d o b n y c h obecnie z perspektywy c z a s u można s t r u k t u r a c h społecznych, p o s t a w a c h każ­ przebiegało nieco i n a c z e j , przybierało dostrzec efekty rezultatów, to tego w odmiennych i p o l i t y c e wewnętrznej poszczególnych państw afrykańskich. W przez każdym bądź pozbawienie razie nastąpiła i c h efektywności dewaluacja autorytetów działania. I c h m i e j s c e m i n i s t r a c j a . Wiązała się z t y m z m i a n a w z o r ó w o s o b o w y c h przypadkach podsuwano- Afrykańczykom nowe zasady s p r z e c z n e z d o t y c h c z a s o w y m i pojęciami życia zbiorowego, Afrykańczycy zburzyła wilizacja postaw: wrogo dotychczasowe, przynosiła odnosili plemiennych, zajęła interesujące i życia. Z przydatne i gospodarczych. W obu życia indywidualnego, komunalnego. drugiej elementy jako tej, która strony europejska kultury. Stąd cze c z y n n i k i e m jest t u f a k t , że w o s t a t n i a jest o b e c n i e W Afryce postaw t u książki. W a ż n y m j e s z ­ Europie n a u k a oddzielona zindywidualizowana. z religią — obie spotykają się w omawianej cy­ dwoistość od niechęci do naśladownictwa i prób a d a p t a c j i . T a a m b i w a l e n c j a jest n i e z w y k l e i s t o t n a w d a l s z y c h w y w o d a c h to ad­ się do a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , uświęcone t r y b y a kolonialna jest od r e l i g i i , a t a t r a d y c y j n i e n a u k a zbiega się m a g i i . Z t y m i trudnościami zetknęło się c h r z e ­ 2 ścijaństwo, które, a b y mogło być przyjęte, musiałoby objąć sferą s w e j działalno­ Magia, i ści całe życie Afrykańczyka, aż do d r o b n y c h poczynań: 2 ligia, A u t o r z g a d z a się t u z poglądami B . M a l i n o w s k i e g o , [w:] Szkice z teorii kultury, W a r s z a w a 1958. nauka re­ �335 RECENZJE T u kryje się z a s a d n i c z a różnica między chrześcijaństwem, miennymi. Pierwsze jest uniwersalne (Islam tylko otwarty), a wierzeniami drugie ple­ etnocentryczne, zaliczające do s w o i c h t y l k o l u d z i związanych r z e c z y w i s t y m c z y choćby ideacyjnym pokrewieństwem. A l e też chrześcijaństwo utożsamiano z siłą magiczną, dzięki któ­ r e j uzyskać będzie można d o b r a z i e m s k i e i władzę, znajdujące łych. Stąd dosyć l i c z n e nawrócenia wrócenia, które o d b y w a ł y o powierzchownym się n i e t y l e d l a przyjęcia się w rękach bia­ wszakże c h a r a k t e r z e . nowej wiary, Na­ ile dla przy­ jęcia „europejskości". Nowością, którą w p r o w a d z a Zajączkowski w d o t y c h c z a s o w e rozważania n a t e ­ m a t wierzeń p l e m i e n n y c h i działalności chrześcijaństwa w A f r y c e , j e s t w p r o w a d z e ­ nie różnicy między akcją misyjną kościoła k a t o l i c k i e g o , a kościołów p r o t e s t a n c k i c h . Różnicy wynikającej z odrębnych filozofii t y c h d w u odłamów chrześcijaństwa i j a k się p r z e k o n u j e m y stanowiącej istotny w y z n a c z n i k p o w o d z e n i a akcji misyjnej i two­ r z e n i a się afrykańskich kościołów s y n k r e t y c z n y c h . N i e c h o d z i o liczebność ceń, chociaż autor w s p i e r a Protestantyzm członków ma swoich preferuje w i a r ę intelektualną, opartą s e k t i kościołów. K a t o l i c y z m działa o indywidualne emocjonalnie, komunalności był on bliższy Afrykańczykom, (Francja, Belgia, Portugalia), D l a tej swo­ stąd z n a c z n i e l i c z n i e j s z e n a w r ó ­ c e n i a n a k a t o l i c y z m i to n i e t y l k o w k o l o n i a c h a d m i n i s t r o w a n y c h tolickie odczucia i , co ważne, c h a r a k t e r zbiorowego, g r o m a d n e g o współuczestnictwa w w i e r z e . jej nawró­ s w o j e w y w o d y również d a n y m i s t a t y s t y c z n y m i . przez kraje k a ­ l e c z również w posiadłościach brytyjskich. A t o l i przyjęcie chrześcijaństwa n i e wynosiło a u t o m a t y c z n i e n a o c z e k i w a n e żyny społeczne. Rodziły się z a t e m wśród nawróconych postawy i chęć wyjścia z i m p a s u . Doprowadziło to do p o w s t a n i a w Afryce wymienia dwa zasadnicze Kościoły etiopiańskie w y w o d z ą stąd, iż E t o p i a stała się w typy tych się z m i s j i Afryce się od m a c i e r z y s t y c h kościołów kościołów: etiopiańskie i oderwały orga­ sym­ prorok hierarchię i c h jest luźna i powstały z sekt, którym początek dał i założyciel z a r a z e m , a jednocześnie m e s j a s z . Kościoły syjońskie bliższe są katolicyzmowi, Oba własną pochodzi te i teokracji. Organizacja tworząc Zającz­ nizację. Kościoły syjońskie biorą swą nazwę od góry S y j o n w P a l e s t y n i e — bolu europejskich, niezależności. Kościoły syn­ syjońskie. protestanckich, a i c h nazwa symbolem ale kościołów k r e t y c z n y c h , będących melanżem wierzeń m i e j s c o w y c h z chrześcijaństwem. kowski wy­ frustracyjne, bardziej wszakże mają plebejskie od etiopiańskich, które gromadzą raczej c h a r a k t e r r a s i s t o w s k i , totalnie antybiały. J a k podkreśla Afrykańczycy n i e j a k o elitę. autor, odbierają B o g a białym, p r z e z których był on — C z a r n y — skradziony Murzynom. Bóg J e s t to więc w m n i e m a n i u obu kościołów powrót do s p r a ­ wiedliwego stanu pierwotnego. Szczupłość m i e j s c a każe Zajączkowskiemu przeanalizować k i l k a t y l k o wybra­ n y c h s y n k r e t y c z n y c h r e l i g i i . Są t o : d e i m a , h a r r y z m , k i m b a n g i z m , m p a n d y z m i K o ś ­ ciół C h r y s t u s a w i syjońskich. z Republiki Afryce. Szkoda Południowej szczególne f o r m y Omawiając Przykłady może, że Afryki, afrykańskich różnorodne te dotyczą autor t a k kościołów n i e uzupełnił gdzie szczególna działalności jak przykładami polityczna zasługujących kościołów słusznie zauważa, że nastąpiło z d e r z e n i e k u l t u r o w e etiopiańskich przeglądu struktura kościołów, n a p e w n o efekty tego na zrodziła uwagę . 8 synkretycznych, autor między Europą a Czarną Afry­ ką, A m e r y k ą Południową i Północną, Australią i Oceanią. N a t o m i a s t zderzenia nie Zainteresowanych odsyłam do interesującej p r a c y , której autorem jest s z w e d z k i pastor, B . G . M . S u n d к 1 e r , Bantu Prophets in South Africa, Oxford U n i v e r s i t y P r e s s , 1964, który w y l i c z a aż d w a tysiące s y n k r e t y c z n y c h kościołów afrykańskich. 3 �336 RECENZJE było między Eurotpą a Azją, gdzie — w e d ł u g Zajączkowskiego — m a m y do c z y n i e ­ n i a ze z j a w i s k i e m na t u autor dyfuzji i wzajemnych o podstawowej zasadzie, mułując tę kwestię co p r a w d a w rozwoju, z drugiej — podniósł wcześniej Przypomi­ Pitt-Rivers, for­ i n n y c h słowach, że z d e r z e n i e p u j e t a m , gdzie z j e d n e j s t r o n y m a m y stopniu w p ł y w ó w przekształcających. którą kulturowe nastę­ do c z y n i e n i a z kulturą stojącą n a w y s o k i m z kulturą pierwotną . Takiego 4 właśnie przykładu dostarcza A f r y k a . Analizując obecny s t a n r z e c z y , daje a u t o r przegląd listów, napływających r e d a k c j i afrykańskich c z a s o p i s m . N i e i c h treść jest i s t o t n a — t a często b y w a Listy te n a t o m i a s t zwierciedlają opartej stanowią obiektywnie o dotychczasowe d l a Zajączkowskiego istniejące wzory postawy: do błaha. c e n n y materiał b a d a w c z y . zachwianie kultury, a zarazem brak stabilizacji przyswojenia Od­ społecznej sobie war­ tości n o w y c h . rolę tajnych związków w t w o r z e n i u się i działalności kościołów s y n k r e t y c z n y c h . T a j n e Tu znów bractwa istniejące w czy nawet uwaga. Autor zbyt kulturze plemiennej chyba marginesowo często b o w i e m kościoły, a obejmując swoim potraktował ulegają wpływem przekształceniu w kilka, czy nawet sekty kilkanaście p l e m i o n przyczyniają się, wychodząc od jedności r e l i g i i , do t w o r z e n i a się wspólnot narodowych, bene daje ponadplemiennych miejscowym w politykom poszczególnych niebagatelny krajach atut afrykańskich, do ręki co nota •— przeciwdziałanie s e p a r a t y z m e m p l e m i e n n y m rozsadzającym państwo. P r z y k ł a d ó w dostarczyć t u m o ­ że G a b o n , Kamerun, Tanzania. Problem opracowania. nych W struktur wszystkich Praca ten wydaje każdym bądź r a z i e , j a k p o i n t u j e społecznych, wartości które następuje funkcjonalnych Zajączkowskiego stanowi w w zderzeniu dawnych więc się godny u w a g i Zajączkowski: układach pewne nowum i szerszego „zniszczenie kultur, nie strukturowych". w polskiej literaturze a f r y k a n i s t y c z n e j , p o d n o s i też k w e s t i e ogólne, które właśnie t e r a z w y m a g a j ą cenia n a nie uwagi, a to z d w u p o w o d ó w : proces daw­ unicestwia przemian dzieje się zwró­ obecnie, w n i o s k i zaś są n a t y l e g e n e r a l n e , że w części t e o r e t y c z n e j mogą być o d n i e s i o n e n i e tylko do A f r y k i , służąc etnologom, socjologom i religioznawcom. Marek E R I C R. W O L F , J e r s e y 196S Peasants, Foundations P r a c a E r i c a R . W o l f a została w y d a n a publikującej turowej, of M o d e r n w Arpad Anthropology amerykańskiej Series, serii antropologicznej fizycznej i k u l ­ a r c h e o l o g i i i językoznawstwa. J e s t to p r a c a omawiająca nurcie stosunkowo warstwy młodych społecznościami r o l n i c z y m i j a k o w sposób s y n t e ­ chłopskiej n a całym świecie. Mieści zainteresowań częściami b a r d z i e j antropologii amerykańskiej złożonych społeczeństw. n i a te zostały zapoczątkowane p r z e z p r a c e amerykańskiego antropologa d a dopiero po I I w o j n i e a społeczeństwem zindustrializowanym. G . P i t t - R i v e r s , The effect lisation, L o n d y n , t. 27: 1929. 4 Bada­ R. Redfiel- światowej. A u t o r określa chłopów j a k o tę część ludzkości, która stoi między plemieniem New p o z y c j e w y b i t n y c h naukowców z z a k r e s u antropologii t y c z n y i ogólny kulturę i p r o b l e m y się o n a w Kowalski on native Kategorię prymitywnym chłopów r a c e s of c o n t a c t with odróżnia European civi­ �RECENZJE ¿37 od p r y m i t y w n y c h k o p i e n i a c z y i n o w o c z e s n y c h farmerów p r z e d e w s z y s t k i m c h a r a k ­ ter powiązań z s z e r s z y m układem społecznym. Chłopi wyodrębnili się ze społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h , w których j e s z c z e każdy p r o d u c e n t k o n t r o l u j e środki p r o ­ d u k c j i włącznie ze swoją pracą, a w y m i a n a nadwyżek w d o b r a c h i usług jest b e z ­ pośrednia i e k w i w a l e n t n a . B r a k też w t y c h społeczeństwach powiązań z s z e r s z y m układem społecznym, stanowią one w p e w n y m sensie całość zamkniętą. Chłopi zajmujący się uprawą zbóż i hodowlą zwierząt są z a w s z e częścią b a r ­ dziej złożonego społeczeństwa, w r a m a c h którego przekazują nadwyżki grupie r z ą ­ dzącej i i n n y m g r u p o m n i e uprawiającym z i e m i . F a r m e r ó w n a t o m i a s t autor o k r e ­ śla j a k o kategorię l u d z i prowadzących d o c h o d o w e przedsiębiorstwa rolne, dobrze zorientowane rynkowo. Chłopi tworzą więc fazę w e w o l u c j i społeczeństwa ludzkiego, j a k k o l w i e k droga e w o l u c j i m a bardzo różne w a r i a n t y . W z a k r e s t e r m i n u „chłopi" wchodzą w p r a c y W o l f a społeczeństwa współczesne i h i s t o r y c z n e E u r o p y z a c h o d n i e j i środkowej, północnej A f r y k i , I n d i i , C h i n oraz A m e r y k i Środkowej. Przykładami z t y c h t e r e ­ n ó w o p e r u j e autor, przyznając i m j e d n a k różnorodność w a r i a n t ó w w obrębie j e d n e j f a z y e w o l u c j i i różne w n i e j z a a w a n s o w a n i e . Rozdział p i e r w s z y p r z y n o s i ogólną charakterystykę chłopów j a k o g r u p y s p o ­ łecznej i wyszczególnia j e j s p e c y f i c z n e c e c h y . C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a tej g r u p y są n i e t y l k o r e l a c j e w y m i e n n e , s y m e t r y c z n e , występujące i u k o p i e n i a c z y , l e c z także a s y m e t r y c z n e r e l a c j e zwierzchności, a m i a n o w i c i e płacenie grupie rządzącej różnego r o d z a j u d a n i n w n a t u r z e , p r a c y l u b pieniądzach. P o w s z e c h n y m , choć n i e j e d y n y m , ośrodkiem władzy z w i e r z c h n i e j n a d chłopami i c e n t r u m w p ł y w u j e s t miasto. Najpoważniejszym p r o b l e m e m d l a g r u p y rządzącej i d l a s i e b i e . w wytwórczym, l e c z także d o m e m . chłopów jest właśnie j e d n o c z e s n a produkcja obrębie zagrody, która jest n i e t y l k o zakładem Następne t r z y rozdziały p r a c y przedstawiają t r z y najważniejsze a s p e k t y chłopów: e k o n o m i c z n o - g o s p o d a r c z y , społeczny i i d e o l o g i c z n o - r e l i g i j n y . życia Klasyfikując społeczeństwa chłopskie, a u t o r rozróżnia d w a r o d z a j e ekotypów chłopskich; p a l e o t e c h n i c z n e i n e o t e c h n i c z n e , według kryteriów sposobu przekształ­ c a n i a e n e r g i i . E k o t y p y p a l e o t e c h n i c z n e są e f e k t e m „pierwszej r e w o l u c j i a g r a r n e j " n a świecie i polegają n a w y k o r z y s t y w a n i u t y l k o p r a c y l u d z i i zwierząt. N a j b a r d z i e j p o w s z e c h n e z n i c h to długotrwałe s y s t e m y b e z u g o r o w e z u p r a w ą motykową i o c z y s z c z a n i e m z i e m i p r z e z p a l e n i e , krótkotrwałe s y s t e m y u g o r o w e z uprawą sprzężajną pługiem oraz s y s t e m y bezugorowe z ciągłym n a w a d n i a n i e m pól. E k o t y p y n e o t e c h n i c z n e powstałe po „drugiej r e w o l u c j i a g r a r n e j " c h a r a k t e r y ­ zują się w p r o w a d z e n i e m n o w y c h źródeł e n e r g i i i specjalizacją u p r a w (sadownictwo, warzywnictwo, gospodarka m l e c z n a ) . J e s t to wyczerpująca k l a s y f i k a c j a społe­ czeństw chłopskich w e d ł u g s t o s o w a n y c h narzędzi, s t o p n i a użytkowania z i e m i w d a ­ n y m c z a s i e oraz długości s e z o n u u p r a w . W p r a c y p r z e d s t a w i o n e zostały także sposoby z a o p a t r z e n i a gospodarstw chłop­ s k i c h w brakujące d o b r a i usługi oraz w y k o r z y s t a n i e nadwyżek chłopskich p r z e z różne t y p y własności z w i e r z c h n i e j . Najbardziej interesująca część p r a c y , oprócz p r z e d s t a w i e n i a typów r o d z i n chłopskich i i c h g r u p d o m o w y c h oraz w z o r ó w d z i e d z i c z e n i a , p o d a j e wyczerpujący i porządkujący podział stosunków społecznych zachodzących w g r u p i e chłopskiej. A u t o r d z i e l i j e n a jednowięziowe l u b wielowięziowe (według ilości interesów utrzymujących je), n a d i a d y c z n e l u b p o l i a d y c z n e (według ilości osób biorących w n i c h udział) oraz n a poziome l u b p i o n o w e ( r e l a c j a : chłopi- chłopi l u b chłopi-niechłopi). 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �338 RECENZJE Ostatni najmniej wia funkcję jący dopracowany religii w charakter oraz i jednolity społeczeństwie rewolucyjne pod względem treści rozdział chłopskim, ruchy jej u t y l i t a r y s t y c z n y i chłopskie oma­ moralizu- n a tle sprzyjających im wa­ runków. Wymogi wydawnictwa, starającego się przedstawić dokumentację i współczesności n a przykładzie l u d ó w e g z o t y c z n y c h w r a z czajami, określiły w pewien sposób p r o f i l przeszłości z i c h niezwykłymi tej p u b l i k a c j i . Narzuciły s t r o n y dość ogólny c h a r a k t e r , p r z e z co dostępna jest s z e r s z e m u g r o n u szczególnie z i n n y c h d z i e d z i n n a u k i , z d r u g i e j dziej egzotycznych kultur, j a k : Indie, n a mieć pretensję py Z a c h o d n i e j o znikome — preferencję Chiny, Z S R R , Europa w została oparciu narzucona o dużą ilość bałkańskich i Włoch, j a k k o l w i e k w niej w z bar­ Moż­ przez dostępną literatury literaturę, antropologicznej przykładów praca amerykańskich omówieniach niewątpli­ bowiem i etnologicznej ważniejszych Euro­ mieszczą się one powstała przede s t k i m amerykańskiej, a n g i e l s k i e j i n i e m i e c k i e j . K r a j e s o c j a l i s t y c z n e są odbiorców, przykładów uwzględnienie w p r a c y terenów współczesnej a także krajów także jednej średniowieczna. w ogólnych r a m a c h zakreślonych p r z e z a u t o r a . P r e f e r e n c j a wie zwy­ jej z wszy­ reprezentowane monografii radzieckich l u b w skrótowych artykułach. A u t o r powołuje się n a literaturę opisową i t e o r e t y z u ­ jącą, w y b i e r a z n i e j to, co o d p o w i a d a jego poglądom. Nietrudno zauważyć, że poglądy nizmu amerykańskiego jednej fazy ewolucji — traktuje autora mieszczą on społeczeństwa społeczeństwa ludzkiego. się w nurcie chłopskie Porównuje neoewolucjo- jako należące społeczeństwa na do róż­ n y c h t e r e n a c h świata z różnych e p o k h i s t o r y c z n y c h , choć s z u k a d l a n i c h w s p ó l n e ­ go m i a n o w n i k a . ramach Ewolucja jednakowa społeczeństwa l u d z k i e g o , d l a poszczególnych szczegółowe w a r i a n t y . Warianty grup aczkolwiek społecznych, w swych posiada ogólnych jednak różne, te można uwzględniać, ale dąży się p r z e d e wszy­ s t k i m do z n a l e z i e n i a prawidłowości. Autor przedstawia r a k t e r y s t y c z n e oraz wo porównywać obiektywnie przede właśnie prawidłowości systematyzuje grupy istniejących ludzkie kultury jej kategorie wyodrębnione ekonomicznych chłopskiej w jedną kategorię c h a r a k t e r , może służyć l a i k o m w z o r i e n t o w a n i u formułowaniu na ogólny i cha­ Ma pra­ podstawie wyróżników. P r a c a E . R . W o l f a w s z y s t k i m n a uwagę właśnie ze względu n a swój pomóc p r z y i jej cechy w sposób wyczerpujący. zasługuje syntetyzujący się w t e m a c i e , a e t n o g r a f o m może ogólnych hipotez w e r y f i k o w a n y c h Należy też dodać, że układ p r a c y z b u d o w a n y został w później w terenie. sposób k l a r o w n y i lo­ giczny, a poszczególne rozdziały analizują materiał począwszy od r z e c z y szczegóło­ w y c h , kończąc n a najogólniejszych. Trudno kacja znaleźć pracę tego t y p u prof. В. choć o g r a n i c z o n a stematyzowania prace starają funkcjonujący w Gałęskiego: „Socjologia literaturze polskiej, w s i . Pojęcia t e r e n o w o do o b s z a r u P o l s k i , p o d e j m u j e podstawowych się ukazać pojęć grupy społeczność społecznej, rolniczą jako może jedynie ETEL jaką odrębny tworzą i w chłopi. swoisty Obie sposób s y s t e m społeczny. FÉL, T A M A S Viking 1966, próbę wyjaśnienia i u s y ­ Agnieszka village, publi­ podstawowe", Warszawa H O F E R , Proper Fund Publications peasants. in Anthropology Traditional life Bartelska in a Hungarian n r 46, C h i c a g o 1969 • T e r m i n „proper p e a s a n t " o z n a c z a w u s t a c h mieszkańców w i o s k i Átány chło­ pa p r a w d z i w e g o , zasiedziałego, znającego n i u a n s e w i e j s k i e j e t y k i e t y i p r z e s t r z e g a ^ jącego f o r m t r a d y c y j n e g o z a c h o w a n i a . T a c y ludzie tworzą t r z o n węgierskiej w i o s k i �339 RECENZJE Átány, w y b r a n e j do e t n o g r a f i c z n y c h badań t e r e n o w y c h węgierskiego M u z e u m Etnograficznego w przez dwoje pracowników B u d a p e s z c i e właśnie ze względu n a z a ­ c h o w a n e j e s z c z e do tej p o r y e l e m e n t y t r a d y c y j n e , zwłaszcza w f u n k c j o n o w a n i u i n ­ s t y t u c j i s o c j a l n y c h i w z o r ó w stosunków międzyludzkich. W trakcie przeprowadza­ n i a badań t e r e n o w y c h (1951-1967) s t a r a n o się zarejestrować p r z e d e w s z y s t k i m s t a n ówczesnej k u l t u r y w s i . Obecnie wydana praca stanowi już swoisty dokument h i s t o r y c z n y , gdyż ba­ d a n a wieś, t a k j a k nieco wcześniej i n n e w s i e węgierskie, weszła w s t a d i u m chłopskie pod wpływem wielu czynników, szczególnie r o k u k o l e k t y w i z a c j i i z l i k w i d o w a n i u własności p r y w a t n e j przeprowadzonej post- w 1959 n a r z e c z spółdzielni pro­ t y l k o w y c i n e k u z y s k a n y c h materiałów, daje opis dukcyjnych. P r a c a opublikowana i obejmuje analizę o r g a n i z a c j i społecznej rodnych, żmudnie obserwacja gromadzonych uczestnicząca), statystycznych wsi i instytucji lokalnych. Oparta (dane źródłach etnograficznych historycznych (dokumenty demograficzne i ekonomiczne j e s t n a różno­ (wywiady, lokalne, rozmowy, opracowania) z Centralnego Urzędu oraz Staty­ stycznego). Etnograficzne nie badania statystycznie, lecz terenowe poprzez przeprowadzane dokładną analizę były w obrębie współczesnego jednej życia wsi i historii dwóch r o d z i n , u których a u t o r z y z a m i e s z k i w a l i p r z e z t e n cały c z a s . Materiały z e ­ brane w t e r e n i e obejmowały Autorzy swą tematyką całokształt k u l t u r y w s i . s t a r a l i się zrobić k u l t u r o w y c h , podać całościowy i szczegółowy opis t y c h elementów, a t y m s a m y m odkryć i c h w z a j e m n e analizę elementów powiązanie i strukturalną współzależność. Udało się i m to w pełni w części traktującej o sie­ ci stosunków społecznych a omawiającej krzyżujące się podziały w e w n ą t r z w s i w e ­ dług g r u p w i e k u , sąsiedztwa zagród i pól, stosunków pokrewieństwa, powinowac­ t w a i k u m o s t w a . W r a z z częścią o r o d z i n i e i podziale ról w j e j obrębie o r a z ana­ lizą zależności inte­ resującą poszczególnych i przejrzystą warstw społecznych partię p r a c y . Z g o d n i e stanowi z założeniami ona najbardziej etnografii jako o człowieku i jego k u l t u r z e , p o p r z e z sieć stosunków społecznych, a u t o r z y jednostkę i jej szerszych układów, j a k targi, służba Bardziej r o z l i c z n e powiązania w obrębie wojskowa, wioski i poza obowiązki pobieżnie i s c h e m a t y c z n i e p r z e d s t a w i o n e nią nauki ukazują (stosunek do obywatelskie). są n a t o m i a s t i n s t y t u c j e l o ­ kalne, stosunkowo słabo u k a z a n o i c h przecież żywy związek ze społecznością skową i w z a j e m n e powiązania. A u t o r z y p r z e d s t a w i l i s a m s z k i e l e t i n s t y t u c j i , i c h historię, z a s a d y wio­ funkcjonowa­ n i a , n i e j e s t to j e d n a k a n a l i z a r z e c z y w i s t e j i c h działalności. W y d a j e się, że a k u r a t ta część p r a c y o p a r t a została n a w y w i a d a c h m e n t a c h l o k a l n y c h bez odwołania z działaczami i h i s t o r y c z n y c h d o k u ­ się do o p i n i i całej społeczności. Należy przyznać, że układ p r a c y j e s t s k o m p o n o w a n y stawia jednostkę i j e j u c z e s t n i c t w o w poprzez różne u g r u p o w a n i a , Jakkolwiek praca koleń. A u t o r z y społecznej rodzinnego kręgu, i n s t y t u c j e , l o k a l n e t a r g i , po n a j s z e r s z y — cały k r a j . dąży do p r z e d s t a w i e n i a opisu s t a r a się jednocześnie pokazać z m i a n y zachodzące w n i e umieszczają s o w y c h , lecz rejestrują w sposób logiczny, p r z e d ­ życiu od n a j m n i e j s z e g o uzyskanego funkcjonalnego kultury wsi, obrębie t r z e c h o s t a t n i c h p o ­ materiału w trzech przekrojach t y l k o niektóre z m i a n y w r a m a c h jednego m o d e l u o s t a t n i c h pięćdziesięciu l a t . U k a z a n i e zachodzących z m i a n powiodło zresztą b a r d z i e j w rozdziałach przedstawiających opis instytucji, w cza­ kultury których się jed­ n a k a n a l i z a współzależności n i e została w pełni u k a z a n a . Oczywiście n i e można robić z tego zarzutów a u t o r o m , którzy, j a k k o l w i e k ob- �340 RECENZJE serwowali przede i rejestrowali wszystkim zachowanej do zmiany zachodzące stworzenia opisu by sądzić, że praca byłaby społeczna, i n s t y t u c j e ) monografią Viking magało dla i ich rezultaty, tradycyjnej Fund angielskich i w klasyczną wyodrębnionej Publications, to u m i e s z c z e n i a d l a której publikacji amerykańskich etnografii jednoproblemową specjalnie rozszerzonych odbiorców z została wiadomości zakresu gdyby nie napisana. historii Węgier, historii oraz t e m a t y k i i s t a r a l i się uczynić obraz k u l t u r y węgierskiej społeczeństw pierwotnych), używając Wy­ informacyjnych pro­ układu zrozumiałym d l a odbiorców wykształconych w i n n e j t r a d y c j i badań e t n o g r a f i c z n y c h wszystkim (organizacja węgierskiej, co m i e j s c a m i rozbiło logikę wewnętrznego rozdziałów. A u t o r z y łecznej dążyli chłopskiej społeczności w i e j s k i e j , chłopstwa węgierskiego i s p e c y f i k i s y s t e m u pańszczyźnianego blematyki kultury do tej p o r y w b a d a n e j w s i , a s z y b k o ginącej. Można potrzeby współcześnie i analizy (badanie także terminów przede antropologii (lineaż, ród), co, choć konieczne, niszczyło częściowo specyfikę spo­ węgierskich układów k u l t u r y chłopskiej. Autorzy s t a r a l i się wydobyć z j e d n e j ne w s i u w a r u n k o w a n e strony cechy specyficzne tradycją historyczną, a z d r u g i e j i czysto l o k a l ­ — cechy bardziej ogólne, p e w n e prawidłowości dotyczące w s i sąsiednich, r e g i o n u i całego k r a j u , a b y rzyć możliwość szerzonych studiów porównawczych. Udało się i m to w wiadomościach ogólnych n y c h o ludności, s k r u p u l a t n i e zestawiających Przy czytaniu pracy nasuwa stosunkowo o wsi, jej rolnictwie pełni tylko i danych roz­ podobieństwa i różnice. się p y t a n i e , c z y słuszny był w y b ó r do badań w s i zamkniętej, i z o l o w a n e j , b o w i e m Átány j a k o wieś chłopska i kalwińska i s i l n e p o c z u c i e odrębności n a zewnątrz. T r u d n o d l a najbliższego stwo­ demograficz­ w o t o c z e n i u k a t o l i c k i c h , częściowo s z l a c h e c k i c h , w y t w o r z y ł a s w o i s t y tatywną w regionu konserwatyzm ją j e d n a k nazwać wsią l u b całych W ę g i e r współczesnej reprezen­ doby. Stanowi o n a r a c z e j przykład w s i opóźnionej w s t o s u n k u do procesów zachodzących w m i ­ krostrukturze. Natomiast przedstawia (według oceny autorów) typ reprezenta­ t y w n y d l a s y s t e m u t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i węgierskiej. Niewątpliwie jednak pozwala, ze względu pewnych bardziej organizacji drobiazgowe na mniejszą ogólnych wniosków na temat mieści się w Monografie polskie n a gruncie tradycyjnego mechanizmów na typu wysunięcie funkcjonowania światowej kultury tworzono wsi i monografie badań etno­ środkowej, dlatego też można polskim. powstawały i zainteresowań n a u k o w o - b a d a w c z y c h . kształt wioski czynników, n u r c i e współczesnych n i e t y l k o węgierskiej, ale także całej E u r o p y szukać j e j o d p o w i e d n i k a nie jednej działających społecznej. P r a c a węgierskich etnografów grafii badanie ilość na gruncie ruchów społeczno-politycznych W r a m a c h i n s t y t u c j i n a u k o w y c h po I I wielotematyczne, jednotematyczne, spoglądające starające na się wieś ukazać poprzez woj­ cało­ jeden problem. Spośród t y c h p r a c j e d n o p r o b l e m o w e m o n o g r a f i e ośrodka łódzkiego zbliżone są do t y p u m o n o g r a f i i węgierskiej p r z e z swą problematykę społeczną, ujmowaną w f u n k c j o n a l n y m opisie. Z k l a s y c z n y c h już m o n o g r a f i i Stare i Nowe Siołkowice — p r a c a z b i o r o w a pod k i e r u n k i e m M . Gładysza s t a w i a sobie t e n s a m c e l , co p r a ­ c a autorów węgierskich, a m i a n o w i c i e możliwie j a k najpełniejsze ujęcie w s p ó ł ­ czesnego o b r a z u k u l t u r y j e d n e j w s i . W obu p r a c a c h s t a r a n o się n i e t y l k o o z a r e j e ­ s t r o w a n i e poszczególnych faktów k u l t u r o w y c h , lecz także o w y k r y c i e działających mechanizmów i p r z e d s t a w i e n i e z m i a n zachodzących n a w s i w obrębie t r z e c h o s t a t n i c h pokoleń. �341 RECENZJE Wniosek Hofera o zmem i tendencjami w związku homogeniczności do i z o l a c j i p o k r y w a jej ostatniej pracy spodarczo-społecznej z konserwaty­ się ze spostrzeżeniami D . Markowskiej o rodzinie wiejskiej (religijnej) na Podlasiu, w s i homogenicznych wsi dotyczącymi izolacji go­ religijnym, społecznym pod względem i „otwartości" w s i h e t e r o g e n i c z n y c h . Praca ta pozwala a dla etnografa czytelnikowi zapoznać się z tradycyjną kulturą Węgier, może służyć j a k o j e d e n ze w z o r ó w dobrze p r z e p r o w a d z o n e j ana­ l i z y o r g a n i z a c j i społecznej w s i . Agnieszka F R A N K M . M I F S U D , Customary Land Law in Africa, Bartelska F A O Legislative Series, R o m e 1967, No. 7, ss. 96 Wydarzenia stwom, od ostatnich pozostawiając państw lepiej raźną przewagą lat je przyniosły jednak rozwiniętych. Współczesna umocnienia i rozwoju celu cji jest afrykańskim udział w Afryki przebadanie cechuje wytwarzaniu się istniejącego A f r y k i . Poznanie i opracowanie na­ drogą produk­ do osiągnięcia z a ­ zwyczajowego zadecydować wy­ dochodu i najszybszą środków prowadzących pozwalających pań­ gospodarczym młodych afrykańskich państw będzie podwyższenie może materiałów gospodarczej wielu uzależnieniu źródłem e k s p o r t u . Najprostszą c j i r o l n i c z e j , a j e d n y m z ważniejszych dostarczyć w gospodarka r o l n i c t w a , które m a główny rodowego i jest p o d s t a w o w y m mierzonego niepodległość niejednokrotnie prawa rolnego, o metodach zwyczajowych praw rolnych m a t u szczególne z n a c z e n i e , ponieważ niemożliwe j e s t o p i e r a n i e się p e r a n a l o g i a m sytuacji krajów europejskich, daleko odbiegających od co moderniza­ istniejących na stosunków afrykańskich. W a r t o zaznaczyć, że w go prawa rolnego O b e c n i e , gdy ustają w o j n y jów a przemiany czasach kolonialnych normy tradycyjnego odpowiadały społecznościom pozostającym w afrykańskie­ stanie stagnacji. p l e m i e n n e i zwiększa się ludność poszczególnych społeczne i ideologiczne następują bardzo szybko, kra­ funkcjonalny d a w n i e j porządek p r a w n y pozostaje w wyraźnej sprzeczności z n o w y m i s t o s u n k a m i społecznymi. Mając na uwadze powyższe f a k t y , w y d a j e poglądów z a w a r t y c h w p r a c y F . M. Mifsuda, docierających do n a s p r a c , omawiających się c e l o w e przedstawienie j a k o iż j e s t to j e d n a z n i e l i c z n y c h to c i e k a w e a zarazem trudne zagad­ nienie. N a u k o w e s t u d i a afrykańskiego p r a w a z a n i e d b a n e były do s t o s u n k o w o o s t a t n i c h czasów; p r a w n i c y badający te k w e s t i e w A f r y c e „importowanym prawem" kolonizatorów, n i z m u działania p r a w a z w y c z a j o w e g o i z w y k l i b y l i zajmować aniżeli w Afryce tubylczym. się r a c z e j Znajomość zawdzięczamy głównie mecha­ etnografom socjologom. P r a c a F r a n k a M. Mifsuda wych prawa studiów rolnego. przedmiotu, a niektórych Uwaga s t a n o w i , w e d ł u g jego własnych słów, próbę podstawowych skoncentrowana społeczne, e k o n o m i c z n e i elementów jest tradycyjnego głównie etnograficzne na prawnych zagadnienia o t y l e t y l k o , o i l e to j e s t k o n i e c z n e d l a u t w o r z e n i a całościowego W części wstępnej autor p r z e p r o w a d z a nych cech zwyczajowego prawa, dokładne p r z e b a d a n i e aspektach omawiane są obrazu. krótką analizę p o z y t y w n y c h i podkreślając, że w s z e l k a działalność do z m i a n z w y c z a j o w y c h w z o r ó w własności z i e m i p o w i n n a nauko­ afrykańskiego negatyw­ prowadząca być p o p r z e d z o n a przez i o s z a c o w a n i e istniejących systemów. Żadne z m i a n y n i e p o - �342 RECENZJE wdnny być w p r o w a d z a n e b e z b r a n i a pod uwagę i c h r e p e r k u s j i n a s y s t e m y s p o ­ łeczne, a p r z e p i s y p r a w n e n i e mogą kolidować w sposób z a s a d n i c z y z głęboko zakorzenionymi obyczajami. W krótkim wstępie autor o m a w i a także p r a w n e p o d s t a w y z w y c z a j o w e j w ł a ­ sności z i e m i , przytaczając również s z e r e g dekretów k o l o n i a l n y c h , w y d a n y c h n a o b s z a r a c h d a w n y c h posiadłości f r a n c u s k i c h i b r y t y j s k i c h w A f r y c e . 1 P o p r z e d s t a w i e n i u z a s a d n i c z y c h myśli części wstępnej p r z e c h o d z i F . M . M i f s u d do szczegółowej a n a l i z y w y b r a n y c h zagadnień z w y c z a j o w e g o p r a w a rolnego w A f r y c e , którą p r z e p r o w a d z a w pięoiu k o l e j n y c h rozdziałach. Rozdział p i e r w s z y poświęcony j e s t p r o b l e m o w i o d t w o r z e n i a i s p i s a n i a p r a w a z w y c z a j o w e g o . Z a g a d n i e n i e to było p o r u s z a n e n a d w u k o n f e r e n c j a c h poświęco­ n y c h p r o b l e m a t y c e afrykańskiej — w D a r es S a l a a m ( T h e A f r i c a n C o n f e r e n c e on L o c a l C o u r t s a n d C u s t o m a r y L a w ) i w W e n e c j i ( C o n f e r e n c e on T r a d i t i o n a l A f r i ­ c a n L a w a n d M o d e r n L a w ) — obie w 1963 г., gdzie zwrócono baczną uwagę, iż j e d y n i e p r z e z s p i s a n i e p r a w a z w y c z a j o w e g o o c h r o n i się j e i n a d a m u się rangę p r a w a stanowionego. D o c h w i l i obecnej p r a w o z w y c z a j o w e występuje głównie w f o r m i e przekazów u s t n y c h , r z a d k o t y l k o można uzyskać j e w f o r m i e s p i s a n e j — z zapisków p r a w n i k ó w , socjologów i etnografów a także z a k t s p r a w będących n a w o k a n d a c h sądowych. S p i s a n i e z w y c z a j o w e g o p r a w a prowadzą zespoły p r a w n y c h rzeczoznawców, m i a n o w a n i s p e c j a l n i k o m i s a r z e i badający u c z e n i . W K e n i i , T a n ­ z a n i i i M a l a w i o d t w a r z a n i e m i s p i s y w a n i e m t r a d y c y j n e g o p r a w a z a j m u j e się z e ­ spół p r a w n y c h ekspertów składający się z o b e c n y c h l u b byłych wodzów, człon­ k ó w l o k a l n y c h r a d zarządzających, urzędników sądowych i s t a r s z y z n y p l e m i e n n e j rozstrzygającej s p o r y m i e j s c o w e j ludności. W K e n i i zespół t e n u t w o r z o n y był n a b a z i e e t n i c z n e j , p o d c z a s gdy w T a n z a n i i opierał się n a p o d z i a l e t e r y t o r i a l n y m i często składał się z członków więcej niż j e d n e j g r u p y p l e m i e n n e j . D y s k u s j e n a d z a g a d n i e n i e m p r a w a i jego s p i s y w a n i e o d b y w a ł y się t u wyłącznie w s u a h i l i , któ­ r y funkcjonował s k u t e c z n i e j a k o język sądów w T a n z a n i i . N i e można n i e wspomnieć o p r o b l e m a t y c e języka i t e r m i n o l o g i i p r a w n e j , w których niezbędna j e s t duża p r e c y z j a i ścisłe określanie z n a c z e n i a używanych terminów, co p o z w o l i uniknąć niebezpieczeństwa z a g u b i e n i a istotnej i c h treści w z w y c z a j o w y m p r a w i e — często b a r d z o o d m i e n n e j od pojęć e u r o p e j s k i c h . J e s t to szczególnie istotne, ponieważ s t o s o w a n i e z a c h o d n i c h terminów p r a w n y c h b ę ­ dzie w p r a k t y c e nieuniknione. I n d y w i d u a l i z a c j a tytułu własności z i e m s k i e j to p r o b l e m a t y k a , której poświęco­ n y j e s t rozdział następny p r a c y F . M . M i f s u d a . A u t o r z w r a c a uwagę, że chociaż r z e c z o z n a w c y e u r o p e j s c y afrykańskie p r a w o określają j a k o ciągłe w p r o c e s i e e w o ­ l u c j i i w przeciwieństwie do u s t a w o d a w s t w a t y p u zachodniego n i e s t a t y c z n e , j e s t ono j e d n a k p e w n e w o c z a c h społeczności, w której działa a jego cechą pozytywną j e s t elastyczność. W o s t a t n i c h l a t a c h w k r a j a c h A f r y k i z a z n a c z a się wyraźnie p r o c e s i n d y w i d u a l i z a c j i własności z i e m i . B y w a on p o p i e r a n y p r z e z rządy państw j a k o środek prowadzący do p o d n i e s i e n i a e k o n o m i c z n e g o r o z w o j u — p o p r z e z o s o b i ­ ste z a i n t e r e s o w a n i e j e d n o s t k i — n a t e r e n a c h , gdzie istnieją po t e m u t r a d y c j e p l e ­ m i e n n e . I s t n i e j e wyraźna i n k l i n a c j a do u z n a w a n i a j a k o j e d y n i e ważnego p i s a ­ nego tytułu własności, zwłaszcza n a t e r e n a c h byłych posiadłości f r a n c u s k i c h n a p o ­ łudnie od S a h a r y . P r o c e d u r a p r z y z n a w a n i a pisemnego tytułu własności jest z a ­ s a d n i c z o a d m i n i s t r a c y j n a , l e c z w w y p a d k u k w e s t i i s p o r n y c h s p r a w a o p i e r a się 0 sąd. P r z y u z y s k i w a n i u d o k u m e n t u potwierdzającego pozostaje w rękach osób z a i n t e r e s o w a n y c h . tytuł własności Autor 1 Zambii. Ghanie, 1 omawia dekrety wydane w Kamerunie, Nigerii, inicjatywa Tanzanii �343 RECENZJE W części d a l s z e j merunu (kładącego omówione nacisk są k o l e j n o na prawa główne założenia indywidualne), t r z e c h byłych terytoriów b r y t y j s k i c h : K e n i i , U g a n d y Rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m całej r e c e n z o w a n e j różnic występujących nie pomiędzy koloniami. I tak na obszarach istniejących p r a w w i n n o byłymi ustawodawstwa Nigru, i Sudanu j e s t wyraźne a dawnymi byłego zarządu f r a n c u s k i e g o w Ka­ wreszcie Zambii. pracy brytyjskimi być p r z e p r o w a d z a n e i podkreśle­ francuskimi badanie i obecności l o k a l n e g o spisywanie wodza i do­ stojników, urzędnik a d m i n i s t r a c y j n y m a j e d n a k pełną swobodę postępowania i d e ­ cyzji a rola uprzednio miejscowych notabli brytyjskich rola sprawowane jest przez komitety silane wyuczony personel przez odpowiedzialny; jest jedynie miejscowych doradcza. złożone z mieszkańców (wykonawczy w Ugandzie sprawuje Natomiast n a ziemiach jest zinstytucjonalizowana, urzędnik wyrokowanie w s i . Mogą w Kenii być — one z a ­ bezpośrednio t y l k o p e w i e n nadzór). A u t o r z w r a c a uwagę, iż k o n i e c z n y jest p e w i e n e l e m e n t k o n t r o l i a d m i n i s t r a c y j ­ nej, ponieważ p o z o s t a w i e n i e lokalnej ludności całkowitej swobody mogłoby wadzić do nadużyć i n t e r e s u społecznego n a r z e c z o s o b i s t y c h interesów Za indywidualizacją badań w U g a n d z i e nych praw tytułu własności z i e m i przemawiają — w regionie do z i e m i . W y s o k i ilości z i e m i , w z r o s t u p r a w y stająca ilość procesów K i g e z i , wskazujące stopień gęstości c a s h crops, dotyczących — zaludnienia to z rodzimym przy 2 powodujące przejawiane przez wznoszenie budowli, publiczne p r z e z Radę D y s t r y k t u . P r z e z zwyczajem, rozumiane skrępowane i wyłączne p r a w o do użytkowania i d y s p o n o w a n i a ono obec­ niedostatecznej sprzedaży z i e m i i w z r a ­ czynniki żądanie i n d y w i d u a l i z a c j i tytułu własności, p o p i e r a n e indywidualną własność, zgodnie pilotażowych n a konieczność z m i a n rozpowszechnienie ziemi wyniki pro­ jednostek. sadzenie plonów nie, z b y t i p r z e k a z y w a n i e z i e m i i t p . B r a k k o n t r o l i r o d z i n n e j jest t u „nie­ ziemią". Może być i drzew, najmowa­ czy klanowej wskazu­ je n a w y s o k i stopień i n d y w i d u a l i z a c j i p r a w . W dalszej nowych części rozdziału autor zastanawia tytułów własności z i e m i . W s k a z u j e się nad drogami n a tendencję przyznawania uznawania jako c i e l a osoby c z y osób, które de facto ziemię użytkują, z a z n a c z a j e d n a k poprzedniego przebadania • zwyczajowych prawnego z i e m i jest okres praw. Zasadniczym j e j użytkowania w dobrej kryterium wierze (w usprawiedliwiać prawu uzurpację; m i a s t z upływem obca uprawiający i zajmujący dalszego n i a pod w a r u n k i e m płacenia z w y c z a j o w e g o de facto zauwa­ czasu mógłby ziemię może nieograniczonego podatku wynosi należy j e s t myśl, iż s a m t y l k o u p ł y w c z a s u osiągnąć p r a w o przydziału Tunezji o n n p . 5 l a t , w G h a n i e — 8 l a t , w g u s t a w y z 1962 r.) i t d . N i e m n i e j żyć, że z w y c z a j o w e m u właści­ konieczność jej nato­ użytkowa­ (tam, gdzie to j e s t w y m a g a n e ) i u z n a w a n i a najwyższego tytułu właściciela. W ostatnich z urzędu latach powstało kilka do n a c z e l n i k a p l e m i e n i a (Niger, T a n z a n i a ) . Natomiast ziemie państwa bądź też być p r z y d z i e l o n e ustaw n a własność leżące przekazujących ziemie osób f a k t y c z n i e je użytkujących przejść n a własność odłogiem Winny ludności z p r e f e r o w a n i e m należące osób, które n i e p o ­ siadają własnej działki. Na cie zakończenie tego n a j o b s z e r n i e j s z e g o prawa własności w kontekście rozdziału F . M . M i f s u d afrykańskiego prawa szereg s p r z e c z n y c h teorii i poglądów n a t e m a t c z y pojęcie p r a w a w tradycyjnym prawie afrykańskim omawia zwyczajowego. i co ono o z n a c z a . T r u d n o poję­ Istnieje własności i s t n i e j e byłoby przytaczać tutaj dokładnie poglądy c y t o w a n y c h p r z e z a u t o r a b a d a c z y , należy j e d n a k wspom­ nieć, że w y m i e n i a t a k i c h , j a k : C . K . M e k k — z i e m i a n a l e ż y dó boga, a j e j użytko2 150-270 osób n a k m 2 — wg J . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. �RECENZJE w a n i e do l u d z i , k o n c e p c j a własności w z a c h o d n i m sensie n i e jest s p o t y k a n a w Afry­ ce, A . P . R o b e r t — główne c e c h y afrykańskiej własności z i e m i to j e j kolektywność i hierarchiczność, T . O. E l i a s — s z y m kontekście p r a w g r u p y prawa własności i n d y w i d u a l n e j istnieją w szer­ (rodziny), S . N. O b i C h i n w u b a — i s t n i e j e p r a w o w ł a ­ sności z i e m i wśród I b o — j e s t to własność g r u p o w a i w r e s z c i e C . M . N. W h i t e prawo do o r n e j indywidualne ziemi jest zasadniczo jednostkowe, rozpoczęcie uprawy a uzyskać z i e m i , n a d którą żadne j e można inne prawo — poprzez n i e było ustanowione. Z stwa praw k o n k l u z j i a u t o r a w y n i k a , że p r a w a i pozycji w grupy, prawa są grupie one u w a r u n k o w a n e do z i e m i j e s t r o z u m i a n e prawem jednostek (pokrewieństwa do z i e m i p r z e z g r u p y są zależne p r z e z i n t e r e s y j e d n o s t e k . Pojęcie w pozytywnym sensie praw do z i e m i wyłoniły rządzania. P r a w a Rozdział t r z e c i p r a c y o m a w i a z dążenia do e k o n o m i c z n e g o w żadnym w y p a d k u k i l k a przykładów rozwoju ziem, w do wyłącznym sensie ogra­ jednostki. T y p y coś, co można b y nazwać p r a w e m te n i e są j e d n a k zaś grupowego c i e s z e n i a się pokrewieństwa, a n i e w n e g a t y w n y m niczeń nakładanych p r z e z rodzinę c z y k l a n n a z a k r e s p r a w czajowych od i c h członko­ c z y też t e r y t o r i a l n e j ) . Odnośnie do zwy­ rozpo­ absolutne. ustawodawstwa wynikającego szczególności p r z e z s t w o r z e n i e n o ­ w y c h systemów władania ziemią obok l u b w m i e j s c e istniejących posiadłości zwy­ c z a j o w y c h . Występują tutaj d w a z a g a d n i e n i a — p r o b l e m p r z e j m o w a n i a z i e m i w i n ­ teresie p u b l i c z n y m , który w y g l ą d a a n a l o g i c z n i e j a k w i n n y c h k r a j a c h i który n i e będzie szerzej o m a w i a n y i i n n y — ważniejszy — z a g a d n i e n i e z i e m i n i e e k s p l o a t o w a n e j . I t u t a j autor p r z y t a c z a c z t e r y przykłady ustawodawstwa tyczącego z i e m n i e d o s t a t e c z n i e użytkowanych: wywłaszczeniowego n a Wybrzeżu Kości do­ Słoniowej, na M a d a g a s k a r z e , w K a m e r u n i e i Górnej V o l c i e . P i e r w s z e d w a dotyczą głównie z i e m , które są p r z e d m i o t e m k o n c e s j i , n a t o m i a s t pozostałe — z i e m dzierżawionych zgod­ n i e ze zwyczajową własnością. Następnie n a przykładzie M a d a g a s k a r u wodawstwo i Tunezji F . M. Mifsud dotyczące m e l i o r a c j i z i e m i związanych westycyjnych. Na Madagaskarze przeprowadzano badania omawia na obszarach projektowanych prac istniejących p r a w usta­ z t y m dużych nakładów i n ­ rozwojowych do z i e m i , a o s a d n i c t w o k i e r o w a n e j e s t p r z e z ekspertów, służących również p o r a d a m i t e c h n i c z n y m i i każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do racjonalnego planu eksploatacji ziem. pisują k o n t r a k t , który j e s t e k w i w a l e n t e m t y m c z a s o w e g o powiednim okresie wiązywaniu czasu — w się z obowiązków z a s a d z i e po będzie Nowi osadnicy pod­ tytułu własności. P o o d ­ 10 l a t a c h — przy pozytywnym on z a m i e n i o n y n a d e f i n i t y w n y tytuł wy­ wła­ sności. P r o c e d u r a t a odnosi się także do osób o s i e d l o n y c h już p o p r z e d n i o na da­ nym rolnego w obszarze. Afryce. Ustawodawstwo Przepisy wydane w Tunezji dotyczy 1958 r. w także związku nowego z irygacją ustroju doliny Medjerdah, które objęły w o k r e s i e późniejszym także i n n e strefy, dotyczą u s t a l e n i a m i n i m u m i maksimum norm obszarowych a także przeprowadzanej komasacji gruntów i ponownej parcelacji. Nowoczesne, dzie D a h o m e j u kooperatywne ły w p r o w a d z e n i u na podstawie metody gospodarowania i T u n e z j i , gdzie t r a d y c j e m o c n e j omówione są n a p r z y k ł a ­ wspólnoty, solidarności sprzyja­ t y c h metod g o s p o d a r k i . C i e k a w y jest p r z y p a d e k D a h o m e j u , d e k r e t u z 1961 r. obowiązuje l a n e są do u p r a w y o d p o w i e d n i e gdzie k o m a s a c j a z i e m , z których p r z y d z i e ­ działki. Z i e m i a s c a l o n a j e s t w kooperatywę i k i e ­ r o w a n a j a k o całość, a i n d y w i d u a l n e tytuły własności n i e są w y d a w a n e . P o z a p r z y ­ musowymi kooperatywami dawnych właścicieli w wypadku braku odpowiedniej �345 RECENZJE ilości s i l y roboczej złożone d l a należytego e k s p l o a t o w a n i a z młodych Innym pracowników rodzajem kooperatyw środowiska są z r z e s z e n i a p a s t w i s k o w e . d y n y istniejący w A f r y c e a k t u s t a w o d a w s t w a ge Development ziemi, tworzone p r z e s i e d l o n y c h do and Management Act się do całego d y s t r y k t u M a s a j ó w korzystające uprzednio wydany z wyjątkiem ze z w y c z a j o w y c h zwierzęcej przytacza j e ­ w Tanzanii w 1964 г., stosujący hodowlanych; wszystkie oso­ praw do z i e m i są prawa upoważnione są a n u l o w a n e . do Proce­ p a s t w i s k o w y c h m a na celu zabezpieczenie e k o n o m i c z ­ nego r o z w o j u k r a j u p r z e z w p r o w a d z e n i e gospodarki Autor o b s z a r u R e z e r w a t u Ngorongo. D e ­ s t a n i a się członkami związku. W s z y s t k i e p o p r z e d n i e dura utworzenia kooperatyw kooperatywy w tej d z i e d z i n i e a m i a n o w i c i e R a n ­ k r e t t e n p o p i e r a u s t a n o w i e n i e związków g o s p o d a r s t w by są wiejskiego. nowocześniejszego podejścia do problemu i zapobieżenie d a l s z e j t a k dużej e r o z j i gleb p r z e z stosowa­ nie r a c j o n a l n y c h metod w y p a s u bydła. I n n y m , r a d y k a l n y m sposobem w Afryce tworzenia nowych systemów gospodarki rolnej j e s t t w o r z e n i e n o w y c h o s i e d l i p o p r z e z p r z e s i e d l a n i e ludności z p r z e l u d ­ nionych l u b złych k l i m a t y c z n i e i glebowo regionów. W omawia szczegółowo cztery schematy osadnicze, o pracy których swojej należy P. tu Mifsud pokrótce wspomnieć: P l a n S h e n d a m a — dotyczący północnej N i g e r i i , którego r e a l i z a c j a r o z ­ poczęła się w 1949 r. Istotną jego cechą było to, że całe społeczności (wspólnoty) p r z e n o s z o n o z z a c h o w a n i e m t r a d y c y j n e j władzy głowy r o d z i n y . P l a n w s i i w y z n a ­ czenie domów d l a osadników podlegało ników była Ważniejszy ograniczona do od poprzedniego N i g e r i i (Eastern założonych Nigeria n a zasadzie 49 l a t , l e c z m o ż być e u z n a n i u r o d z i m y c h władz zabezpieczającej jest plan Farm osad Settlement umowy ekonomiczne gospodarstw Plan). dzierżawnej, odnawiana . Każdy 4 a liczba wykorzystanie rolnych we osad­ ziemi . 3 wschodniej O b e c n i e i s t n i e j e sześć t a k i c h osad która n i e może przekraczać osadnik m u s i należeć do okresu kooperatywy o s i e d l a , p r z e z nią sprzedawać p r o d u k t y r o l n e , n a b y w a ć w s z e l k i e materiały i p ł a ­ cić swój udział w k o s z t a c h bieżących t y l k o j e d n a osoba czenie o s i e d l i poprzedzone lował Public osiedla. A b y uniknąć rozdrobnienia może dziedziczyć g o s p o d a r s t w o po śmierci dzierżawcy. Lands było Acquisition odpowiednimi Act dający badaniami, rządowi a nabycie absolutne ziemi, Wyzna­ ziem prawo regu­ nabywania z i e m d l a potrzeb p u b l i c z n y c h . D o wyżej omówionego s c h e m a t u p o d o b n y j e s t nieco w s w y c h założeniach p l a n stosowany sprawuje w Tanzanii. Utworzono nadzór komisja tam kooperatywy osadnictwa wiejskiego gospodarcze, (Rural nad Settlement Każdy o s a d n i k m u s i dostosować się do ogólnego p l a n u r o z w o j u osady; w złego spełniania obowiązków po sześciu miesiącach t r a c i on s w o j e prawa. Dziedzictwo być w y z n a c z o n a przez komisję czątkowym gospodarstwa przez i społeczność etapie przechodzi dotychczasowego na jedną tylko kooperatywy. Plany zostało te znajdują wypadku dotychczasowe osobę, która dzierżawcę, l e c z m u s i być realizacji, utworzonych którymi Commision). może zaaprobowana się obecnie około d w u d z i e s t u tak na po­ zaplano­ w a n y c h osad, l e c z żadna z n i c h nie osiągnęła j e s z c z e całkowitego s t a t u s u społecz­ ności spółdzielczej. P r o j e k t e m odmiennego kłada on s t w o r z e n i e o s a d t y p u j e s t p l a n F A O dotyczący o s a d n i c t w a w L i b i i . Z a ­ złożonych" z ludności półnomadycznych plemion, które D o r o k u 1963 w t e n sposób o s a d z o n y c h zostało 6 t y s . osób w 42 w s i a c h . Każdy o s a d n i k otrzymał 32 a k r y z i e m i . Każda osada o b e j m u j e o b s z a r 10 t y s . akrów p o d z i e l o n y n a 6 w s i ze 120 o s a d ­ n i k a m i w każdej. Dzierżawcy uprawiają i n d y w i d u a l n i e działki o p o w i e r z c h n i 15-20 akrów. 3 4 �RECENZJE 346 z e względu n a o k r e s o w y b r a k w o d y z m u s z o n e były do m i g r a c j i s e z o n o w y c h . W p r o ­ wadzenie blemów w życie tego p r o j e k t u wiąże się z rozwiązaniem społecznych, ponieważ t r a d y c j e p l e m i e n n e życia. P o n a d t o łączy zasobów zbudowaniem nów. wody, Będzie wobec się z koniecznością nowych to k l u c z e m r o z w o j u ciągłych sporów uregulowania zbiorników tych szeregu t r u d n y c h n i e akceptują użytkowania międzyplemiennych, części tere­ jest także, Konieczne wprowadzenie trybu istniejących i zmeliorowaniem s u c h y c h obszarów. pro­ osiadłego ustawodawstwa re­ gulującego s t o s u n e k p r a w n y do z a j m o w a n y c h z i e m . Jedną z najpoważniejszych r e f o r m r o l n y c h A f r y k i o s t a t n i c h l a t — reformę r o l ­ ną w s c h o d n i e g o Kamerunu omawia d e k r e t z r o k u 1963 określający autor w ostatniej p a r t i i rozdziału. P r z y t a c z a generalną linię p r z e m i a n , zaznaczając, że także l u b myśli się o w y d a n i u szeregu innych ustaw wydano wprowadzających w życie jego p o s t a n o w i e n i a . W p r o w a d z o n o i s t o t n y podział z i e m i n a c z t e r y k a t e g o r i e : a) z i e ­ m i e wspólnot i j e d n o s t e k o t r z y m a n e n a m o c y z w y c z a j u ; b) p u b l i c z n a i z i e m i a państwa i l o k a l n y c h władz; c) p r y w a t n a własność i d) r o d z i m e dziedzictwo. Ważne rodowym czanie j e s t t u rozróżnienie między ziemią prywatną wspólnym granic dziedzictwem. gospodarstw Rozdział Omawiany i ustalenie problemu ostatni, poprzedzający ta dyskutowana była prawa — na ostatnim Colloquium niejszą komplikacją j e s t p l u r a l i z m p r a w jednego a na­ również wyty­ własności. wnioski, zajmuje prawem się dziedziczenia. on A f r i c a n d y n i e . N i e przyniosło ono, z d a n i e m a u t o r a , zadowalających bie państwa przewiduje indywidualizacji praw krótkie końcowe z n a j t r u d n i e j s z y c h gałęzi z w y c z a j o w e g o matyka dekret prywatna kolektywne jedną Proble­ Law w wniosków. Lon­ Najpoważ­ normujących d z i e d z i c z e n i e n a w e t w k r a j u . Zwrócona była także u w a g a n a sprzeczności pomiędzy obrę­ prawem z w y c z a j o w y m a stanowionym czy p r a w e m i s l a m u . F. M. Mifsud tradycyjne omawia systemy dalej własności Leone, Nigerii i Ugandzie, kilka ziemi przykładów w Zambii, ustawodawstwa Ghanie, regulujących Tanzanii, Kenii, Sierra zwracając u w a g ę n a procedurę d z i e d z i c z e n i a stosowaną w w y p a d k u b r a k u t e s t a m e n t u . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h stosuje się wówczas z a s a ­ dy istniejącego mion i trudno prawa zwyczajowego. Reguły te o d m i e n n e są u rozmaitych ple­ byłoby przeprowadzić t u jakieś uogólnienia, a sporządzanie t e s t a ­ m e n t u należy j e s z c z e do rzadkości wśród mieszkańców A f r y k i . „Ziemia jest ś w i ę ­ tym depozytem i po śmierci użytkownika przechodzi w ręce innych, zgodnie z u z n a n y m i w z o r a m i , niezależnie od i n d y w i d u a l n y c h życzeń c z y p r e f e r e n c j i . Z i e m i a należy b o w i e m do o b s z e r n e j r o d z i n y , z której wielu umarło, trochę żyje, a n i e ­ z l i c z o n a l i c z b a dotąd się n i e narodziła" — to z a s a d a , którą można znaleźć w r e ­ gułach p r z y z n a w a n i a z i e m i . T e r o d z i m e n o r m y s u k c e s j i są j e d n a k coraz wyraźniej modyfikowane kie dekrety przez szereg znajdujemy k l a u z u l dotyczących w ustawodawstwie małżeństw i prawo Ghany, Nigerii, islamu. T a ­ Sierra Leone i Tan­ zanii. Następnym przedmiotem zainteresowania autora jest dziedziczenie testamen­ towe. T e s t a m e n t m a n a ogół formę ustną, p r z y c z y m testator p r z e k a z u j e swoją w o ­ lę przy odpowiedniej uwzględniania osobistej ilości świadków. woli spadkodawcy Ciekawym — zagadnieniem odbiegającej jest stopień od z w y c z a j o w y c h za­ sad d z i e d z i c z e n i a . D o t y c z y o n a głównie przedmiotów i n d y w i d u a l n e j własności, c h o ­ ciaż i w odniesieniu do tych przypadać całkowicie osobom . Ostatnie wynikiem uwagi stosowania autor spotyka się uniwersalną poświęca zagadnieniu tradycyjnych praw k o m a s a c j i gruntów, rozdrobnienia s u k c e s j i (przykład W a r t o podkreślić, że rozwiązanie tego p r o b l e m u prowadzenia wiarę, że nie powinny obcym. — ziem, które plemię jest Kikuyu). n i e może ograniczyć się do p r z e ­ lecz k o n i e c z n e j e s t w p r o w a d z e n i e odpowiednich �347 RECENZJE norm prawnych, które durę n a b y c i a p r a w podziałowi uniemożliwią Registered ten reguluje Land skomasowanych ziem, a spadkowego tendencję dokonaniu W odpowiednich krótkich z drugiej statutowego rozdziału elementy poruszonych w w życie w proce­ nieekonomicznemu ziemi nieograniczoną norm islamu, wykazywało jednak one być z b y t autor prawa przeprowadzać zasad dopiero Afryce Zaznacza po kategoryczne. podkreśla, iż omawiał w jedy­ i przytacza skrócony także, że większość omawia­ n y c h p r z e z niego u s t a w modyfikujących z a s a d y t r a d y c y j n e g o została w p r o w a d z o n a problem zmiany a zarazem integracji ostatniego zagadnień. Kenii dotychczasowych c z y też p r a w a n i e mogą zwyczajowego pracy przeciążeniu te należy badań, nadto uwagach W szczegółowo strony n a f a k t , iż większość j e s t pożądane. Z m i a n y poszczególne przegląd on z j e d n e j do podziału z i e m , p r z e p r o w a d z e n i e dziedziczenia nie zwyczajowego, rozdrobnienie. (1963), który o m a w i a do s p a d k u . Z a p o b i e g a liczbą współwłaścicieli. Z e waględu prawa ponowne Ordinance o s t a t n i c h l a t a c h i dlatego prawa zwyczajowego też n i e można j e s z c z e w pełni ocenić i c h skuteczności. Praca prawa F . M. Mifsuda rolnego stanowi ciekawe i dostarcza szeregu domości. Jednakże d l a polskiego studium interesujących zwyczajowego afrykańskiego a z a r a z e m szczegółowych czytelnika niezorientowanego w prawnej wia­ proble­ m a t y c e A f r y k i j e s t w w i e l u f r a g m e n t a c h .mało k o m u n i k a t y w n a . B u d z i p e w n e strzeżenia państw i zbyt swobodne kontynentu afrykańskiego. n i e p r z y c z y n i a się nienia. Ponadto operowanie przykładami Powoduje do w y t w o r z e n i a sformułowanie to jasnego tytułu z różnych pewną poglądu sugerowało regionów chaotyczność za­ c z y też wywodów na przedstawiane bardziej całościowe prawnik — zagad­ ujęcie p r z e d m i o t u , którego n i e s t e t y w p r a c y n i e z n a j d u j e m y . Na u z n a n i e zasługuje gdzie wa to było w s k a z a n e , zwyczajowego, n a t o m i a s t fakt, iż autor — uwzględnić społeczne i kulturowe starał się t a m , uwarunkowania zwłaszcza p r z y o m a w i a n i u z m i a n w p r o w a d z a n y c h przez pra­ prawo stanowione. Anna KIT ELLIOTT An African School. A Record of Experience, Partyka Cambridge Uni­ o afrykańskich szkołach i uczących się w nich v e r s i t y P r e s s , 1970, ss. 232 „Tak n i e w i e l e w i e m y obecnie d z i e c i a c h , że każda wiadomość p i s z e w e wstępie do s w e j wydziału nauczyciel dotycząca średniej męskiej Cambridge, niepodległości aż obejmują do p i e r w s z y c h An m u s i mieć wartość" African pracował szkole, p r o w a d z o n e j w północnej N i g e r i i . W s p o m n i e n i a gerię zagadnień pracy K i t Elliott. Autor historii uniwersytetu w w tych w przez School, latach — absolwent 1960-1965 j a k o irlandzkich misjonarzy o k r e s od c h w i l i u z y s k a n i a przez,. N i ­ symptomów P r a c a p r z e d s t a w i a c e n n y materiał s p r a w o z d a w c z y , nigeryjskiej wojny domowej. ukazujący przeżycia n a u c z y c i e - la-eudzoziemca w Afryce, w pierwszych latach pokolonialnej ery. Przez okres pięciu i s z k o l e średniej w V w a n g Obszar t e n zamieszkały pół roku autor wraz z żoną pracował w pobliżu J o s , n a płaskowyżu w od w i e k ó w l a t a c h c e n t r u m prosperującego przez tubylcze plemiona w niewielkiej samym sercu stał się w przemysłu związanego z w y d o b y c i e m Nigerii. ostatnich cyny. Gwał­ t o w n y rozwój okręgu i związane z t y m z a p o t r z e b o w a n i e n a siłę roboczą spowodo­ wały kraju, heteroge- napływ dużej fali imigrantów z całego obszaru tworząc �348 RECENZJE n i c z n y zbiór różniących się k u l t u r o w o grup. Znalazło to o d z w i e r c i e d l e n i e w skła­ dzie e t n i c z n y m społeczności s z k o l n e j . 8 0 % chłopców pochodziło z pogańskich m i o n płaskowyżu i o k o l i c z n y c h wzgórz, 15°/o to d z i e c i imigrantów chrześcijańskich ple­ z południa — I b o , pozostałą n a t o m i a s t część s t a n o w i l i u c z n i o w i e w y z n a n i a m u ­ zułmańskiego. R e c e n z o w a n a p r a c a składa się z t r z e c h o b s z e r n y c h części, z których każda z a ­ wiera kilka drobnych opisującego pierwsze rozdziałów. N a początku wrażenia d o z n a n e że o d m i e n n y c h warunków s t o r i i założenia szkoły i j e j obecnej w życia i p r a c y , li się w i e k i e m informacje której dotyczące opisywanych Z kolei młodych stosunków odgrywa wydarzeń zdoła p r a w d z i w i e a także p o z n a j e m y autora ocenę n o w y c h , dane napotykamy szereg pocho­ między niemałą uczniami rolę znajdujemy w niepokojącą przechodzi do o p i s u spotykamy i i c h wewnętrznej stosunkach poznać i zrozumieć s w o i c h Elliott Następnie hierarchii, szkolnych. Na myśl autora, czy znajduje marginesie kiedykolwiek podopiecznych. afrykańskiej szkoły, która według zajmuje jego modelu t u omówienie wyposażenie b u d y n k ó w s z k o l n y c h , k l a s p o k o i m i e s z k a l n y c h i całego g o s p o d a r s t w a autor różni­ ciekawe słów, m i m o pozornego zewnętrznego podobieństwa różni się z a s a d n i c z o od europejskiego; uwag i uczniów szkoły — i c h w i e k u i wychowawców. jak­ dotyczące h i ­ jest, iż u c z n i o w i e k l a s s t a r s z y c h n i e j e d n o k r o t n i e n i e w i e l e od s w y c h znaczenie się z r e f l e k s j a m i znajdujemy egzystencji. Dalej dotyczących składu osobowego p e r s o n e l u dzenia. Z n a m i e n n e stykamy Afryce, się o p i s e m uczniowie. Znajdujemy okolic szkoły szkolnego (60 a k r ó w p o w i e r z c h n i ) . i pokrótce t u po r a z p i e r w s z y t e r e n a m i , z których oraz Dalej przybyli charakterystykę d w u najbliżej położo­ n y c h m i a s t — B u k u r u i J o s , opis i c h położenia, układu i z a b u d o w y , oraz dane do­ tyczące r o z w o j u przemysłu i z a w o d ó w zamieszkujących j e l u d z i . D a n e te są o t y l e istotne, że część uczącej się w V w a n g młodzieży wywodziła się z r o d z i n imigrantów pracujących w t y c h m i a s t a c h . Opis jej zasadniczych cech działania, r o z p o c z y n a szkoły autor afrykańskiej, informacją charakteryzując n a temat swej mechanizmy sytuacji rodzinnej. z a w a r c i u związku małżeńskiego sprowadził on żonę do A f r y k i . M a m y ność obserwować spotkanie geryjskimi. Poza uwagami młodej angielskiej dotyczącymi p o s t a w Po więc moż­ k o b i e t y - n a u c z y c i e l k i z dziećmi n i poszczególnych w y c h o w a n k ó w wo­ bec n a u c z y c i e l k i z E u r o p y E l l i o t t p r z y t a c z a ciekawą dyskusję będącą e f e k t e m z a ­ istniałego w y d a r z e n i a — dyskusję n a t e m a t małżeństwa i r o l i k o b i e t y w afrykańskiej, o t y l e może ciekawą, iż w y p o w i a d a n ą Autor p r z y z n a j e , że szkoła, w prowadzona, której wypadło m u uczyć, n i e była w i n t e r n a c i e n i e należały m i o t e m w i e l u d y s k u s j i , n i e została j e d n a k przedmiotem on trud­ istniejące p r a c e w of N i g e r i a Zdaniem średniej s z k o l e afrykańskiej się p r o b l e m z z a k r e s u h i s t o r i i n i e były czania. T h e Historical Society a The Journal dotąd całkowicie rozwiązana. nauczania w być h i s t o r i a A f r y k i . I t u n a s u w a wersytetu do n a j l e p s z y c h . A n a l i z u j e n a u c z a n i a w afrykańskiej s z k o l e , zaznaczając, iż s p r a w a t a była p r z e d ­ Elliotta podstawowym winna umiejętnie natomiast autokratycznie administrowana, a w a r u n k i egzystencji mło­ dzieży mieszkającej ny problem rodzinie p r z e z t a k młodych l u d z i . trudności odpowiednio przystosowane wydało dopiero pierwszy do rozstrzygali wówczas problem, j a k należy j a k n p . kłopoty szkoła n i e była do z prowadzeniem tego możliwość p r z e p r o w a d z a n i a odpowiednio lekcji lekcji metodą przygotowana. tego t y p u byłaby w audiowizualną; A przecież z uni­ nauczać. T a k więc n a u c z y c i e l z d a n y był całkowicie n a siebie. Występowały także i n n e ści, nau­ tom historii, of A f r i c a n H i s t o r y właśnie zaczął się ukazywać. N a u k o w c y Ibadanie po­ podręcznikowych; trudno­ opisywana wydaje s z k o l e afrykańskiej się, że szcze- �349 RECENZJE golnie c e n n a . Szkoła powinna stworzyć końcowych egzaminów, b o w i e m ło o możliwości łączyło się z dalszego kształcenia wyższym standardem utrudniać z n a l e z i e n i e p o s a d y miennego. roku Nieco 1965 był lepiej młodzieży się bądź życia. lub nawet przedstawiała on niezbędny plemion; decydowa­ otrzymania dobrej pracy, też nie według zdany egzamin przyczynić się do p o w r o t u się sprawa zdania szkoły nauki d l a u z y s k a n i a świadectwa co więcej, szansę ukończenia Natomiast k i e m zarządzania państwem i p o r o z u m i e n i a zykowo j a k największą uzyskanie dyplomu języka do życia ple­ angielskiego. szkolnego. Był co mógł on Do środ­ między p r z e d s t a w i c i e l a m i różnych j ę ­ słów autora był nawet stosowany w kon­ t a k t a c h o s o b i s t y c h w niektórych afrykańskich r o d z i n a c h . E l l i o t t pozostawiał wań-esejów i zwyczajów cowania plemiennych. Specjalnym drukowane magazynu, teriały u c z n i o m dużą inicjatywę, a z w i e l u uzyskał s z e r e g interesujących zdaniem dotyczące prowincję badając Z był fakt, trzech wydanych ostatni . Uczniowie 1 rozmowy i pracownikami kopalni. Uzyskano w rodzin. życia, Uczyło to wierzeń także i roczników ciekawe zamieszkujących nawiązywania odmiennych kontaktów społecznych i rozwijało e l e m e n t y zainteresowań e t n o g r a f i c z n y c h rakterze krajoznawczym. połowie X X w i e k u więtnastowiecznej w Obserwujemy Afryce Europie, więc Zachodniej gdzie niejako zjawiska, duchowni i powtarzanie się odegrali o cha­ w które miało m i e j s c e nauczyciele drugiej w wpajając pozalekcyjne kontakty z uczniami — waniach poczucie i c h niebagatelnej literackich, redagowanie sportowej — stanowiły wartości. założenie kółka gazetki o nawiązaniu szkolnej Warto bardziej rolę i re­ zauważyć, dyskusyjnego i wreszcie ściślejszego, dzie­ istotną w b u d z e n i u z a i n t e r e s o w a n i a wśrćd d z i e c i s z k o l n y c h sztuką ludową, tradycją gionalizmem, ma­ z mieszkań­ t e n sposób obyczajów młodzież mitów wypra­ zbierali i przeprowadzając sposobu opraco- że n a j l e p s z e otoczenie budżetów, Plateau magazynie. szkolnym najciekawszy c a m i sąsiednich w i o s e k dane był autora, uczniowskich dotyczących wierzeń, dopingiem były w samodzielnie, informacji że o zaintereso­ powstanie drużyny osobistego kontaktu z młodzieżą. Ciekawe wspomnienia dotyczą E l l i o t t włożył w p r z y g o t o w a n i e d l a młodzieży afrykańskiej wystawienia przez szkołę Makbeta. Mimo zrozumiała. Świadczy o t y m f a k t , iż j e d e n z młodych w i d z ó w z a p y t a n y , j a k s z t u k a m u się podobała, odpowiedział, że bardzo, była z a b a w n a . tynuacją Jest zasad Afrykańczyków to przykład nauczania szkół według modelu tekstu kulturowego, iż s z t u k i S z e k s p i r a ogromną ilość p r a c y , n i e była o n a jednego z powszechnych kolonialnych, europejskiego w którym żyją. N a s u w a błędów usiłujących ponieważ będących wychowywać b e z b r a n i a pod u w a g ę kon­ młodych całego kon­ się t u r e f l e k s j a nąd u s t a l a n i e m pro­ g r a m u zajęć s z k o l n y c h , który budzić mógł s z e r e g zastrzeżeń. Najbardziej plemiennej interesujący i przemian socjologów i etnografów świadomościowych temat społeczności wychowania, afrykańskiej kultury omawia au­ tor w ostatniej, t r z e c i e j części p r a c y . Wychodząc z założenia, że dopóki nie pozna w y c h o w a n k ó w , n i e będzie mógł p r a w d z i w i e w miarę możności wzrastało potęgowało o dowiedzieć jego z a i n t e r e s o w a n i e się u c z u c i o w e otoczeniu, w jakim j a k najwięcej życiem środowiska o uczących i kulturą Afryki, zbliżenie do o m a w i a n y c h żyją rodziny i warunków i c h zrozumieć, K i t E l l i o t t chłopców, się w a w życia starał się szkole dzieciach; miarę poznawania terenów. Zbierał wiadomości interesował się zabudową wsi G a z e t k a w y d a w a n a była w 1961, 1962 i 1963 r o k u . W r o k u 1964 n i e u z y s k a n o już z e z w o l e n i a n a w y d a n i e m a g a z y n u . Tytuł: „St. J e r o m e ' s C o l l e g e S c h o o l M a g a ­ zine". 1 �350 i RECENZJE głównymi zajęciami i c h mieszkańców. kańskich d z i e c i były r a c z e j n e g a t y w n e , obserwował źle odżywione, często c h o r e żone obowiązkami domowymi dzeństwem. L e c z z drugiej łeczną i Pierwsze bogactwo — tradycji, co opieką poznał i n n e pozwoliło n i a . "Wyizolowanie czuciu z macierzystego głębokiej więzi nej przyczyniało się n i e k i e d y i się zabudowań i poszanowaniu postawą obcią­ młodszym i c h głęboką nostalgię rodzimych w do ro­ więź spo­ niektórych s t o s u n k u do obcego otocze­ w tradycji, środowisko i nagięcie do obcej niejednokrotnie agresywną dodatku p l e m i e n i a młodych l u d z i w y c h o w a n y c h społecznej s i e n i e i c h w zupełnie o d m i e n n e afry­ szkoły dzieci, w zrozumieć z uczniów z a r o d z i m y m i w i o s k a m i i i c h nieufność w losu otoczeniu nad niewiele plemiona, mu dotyczące najbliższym lub zabiedzone najczęściej strony wrażenia ponieważ w po­ przenie­ dyscypliny szkol­ p s y c h i c z n y c h załamań, przejawiających s t o s u n k u do n a u c z y c i e l i l u b n i s z c z e n i e m k l a s szkolnych. Wychowani jako członkowie małych grup plemiennych d a r z y l i oni swą społeczność taką lojalnością i u c z u c i a m i , j a k i e n a s z a k u l t u r a m a l n i e wiąże z rodziną monogamiczną. T r u d n o alnej odpowiedzialności. Ocenienie było szczególnie d l a obcego k u l t u r o w o uczniowie trudne zdawali s o b i e . sprawę nie zdołali przystosować i c h osobowości z swej n i e należą już w pełni k u l t u r o w o było wpoić i m u c z u c i a i nawiązanie z nimi nauczyciela. W kulturowej miarę alienacji. B y l i nor­ indywidu­ kontaktu dorastania świadomi, iż do p l e m i e n i a , z którego się w y w o d z ą , a j e s z c z e się do k u l t u r y europejskiej. Odczuwali jednak związek szereg cennych z obiema. Charakteryzując pobliskie Kogoro i Balang, u w a g dotyczących w y c h o w y w a n i a dzieci w przedstawił a u t o r Afryce, r o l i rodziców i i n n y c h człon­ k ó w r o d z i n y o r a z p l e m i e n i a , u c z e n i e d z i e c i u p r a w y r o l i , b u d o w a n i a szałasów, a n a ­ wet uczestnictwa w szych kult polowaniu. oddawany siłom Wyraźnie rysował nadnaturalnym, się t u prócz znajdujemy świąt r e l i g i j n y c h i związanych z n i m i obrządków opis autorytetu wierzeń, star­ a także rytualnych. Ekspresja a nawet okrucieństwo r o d z i m y c h t r a d y c j i (obrzędy i n i c j a c j i ) n a długie l a t a zostawiły w pamięci chłopców, co z n a j d u j e odzwierciedlenie w ich wspomnieniach. ślad Należy b o w i e m zaznaczyć, iż większość u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i miała s w e źródło w opra­ cowaniach pracy samych uczniów; fragmenty tych opracowań znajdujemy w Elliotta. Wiele wej, ciekawych której tematem spostrzeżeń były ludy zawdzięczamy ciową d z i e c i afrykańskich i dała i n n y , m n i e j do lingwistycznych wykazania wanymi lił shin. w przez odkryć związków poszczególne p l e m i o n a . nieznaną Tradycja tradycję „kamiennych początkowym okresie żniw eksperymentalnej zbieracko-łowieckie. noży", spodziewany między Ponadto plemienia przedmiotów obrzędów r y t u a l n y c h symbol została z dużym tereno­ przyczyniła zamieszkującego jako lekcji o n a zaradność efekt: nazwami opis Balang które Ukazała zainteresowaniem się stoso­ pozwo­ wzgórze urodzaju ży­ Pank- używane były przyjęta przez p r a c o w n i k ó w m u z e u m w J o s . M a ł e noże k r z e m i e n n e używano t u także do r y t u a l ­ n y c h nacięć t w a r z y . W a r t o nadmienić, że ową od ciekawą informację uzyskał E l l i o t t chłopca, który był a k t u a l n i e j e d y n y m z tej w i o s k i u c z n i e m szkoły W n a ogół szkołach wodzów cych w średnich c z y urzędników miastach. W znajdowali się administracyjnych, byciu wykształcenia lub Czasem także o poparte przez rozsądnych nictwa w Afryce bądź posyłaniu d z i e c i do szkoły przykładowi i n n y c h , n a ogół s p o k r e w n i o n y c h zawodu uczęszczaniu do szkoły nie przedstawia też rodzin dzieci średniej. znaczniejszych, rodzin mieszkają­ duże z n a c z e n i e t r z e b a przypisać członków p l e m i e n i a , którzy po z y s k a l i duży rodziców. synowie prestiż decydowało Jednakże się n a j l e p i e j . w w tubylczej pragnienie chwili Według obecnej danych zdo­ społeczności. samych dzieci, problem szkol­ autora przedsta- �35L RECENZJE wiającego ku sytuację R e g i o n u szkolnym Północnego N i g e r i i zamieszkujących płaskowyż t y l k o c z w a r t a część d z i e c i w J o s uczyła się w szkołach. z n i c h kończyła edukację n a t r z e c h l e t n i e j s z k o l e p o d s t a w o w e j '(I s t o p n i a ) , część d z i e c i kontynuowała Dużą winę czycielom, w naukę w niepomyślnych którzy szkole podstawowej rezultatach jego z d a n i e m są nauki mało I I stopnia szkolnej kompetentni mało w a g i do pełnionych p r z e z siebie f u n k c j i . Z o m a w i a n e j ży dalszą naukę podejmowało gotowujących do zawodu niewiele i to głównie nauczyciela. Jeszcze w a tylko (czteroletniej). przypisuje l u b też wie­ Większość autor nau­ przywiązują zbyt wyżej g r u p y młodzie­ 3 - l e t n i c h szkołach mniej liczni przy­ zdobywali zawód w szkołach t e c h n i c z n y c h i rzemieślniczych. T y l k o j e d e n n a dziesięciu uczniów roz­ poczynał naukę w s z k o l e ś r e d n i e j . 2 Ciekawe w Afryce opinie chłopców n i g e r y j s k i c h Europejczyków, m i m o 0 poczuciu swojej cudzoziemcy n a t e m a t mieszkających iż mogą w y d a w a ć się z a b a w n e , wartości. D u m n i z s w e j powinni zdać sobie pozycji i funkcji sprawę, iż w i pracujących świadczą spełnianej o c z a c h j e j mieszkańców chodzić z biednego k r a j u , który z p o w o d u p r z e l u d n i e n i a nie dostarcza przecież w Afryce mogą po­ wystarcza­ jących środków u t r z y m a n i a , dlatego jedyną nadzieją emigrantów jest A f r y k a . T e n bogaty k r a j p o t r a f i kobiety mniej zapewnić w s z y s t k i m wyższe z a r o b k i i k o m f o r t E u r o p e j k i są najszczęśliwsze, posiadając pracującego w A f r y c e , ponieważ w t e d y życia. P o n a d t o męża Afrykańczyka lub przynaj­ n i e muszą ograniczać l i c z b y swych dzieci. Po t y m krótkim ostrzeżeniu K i t E l l i o t t p r z e c h o d z i w y ż u J o s , który jest c i e k a w y m terenem n i m światem c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j pogańskie plemiona. Nosicielami do u w a g n a temat zetknięcia się k u l t u r y n a obszarze zachodniej zamieszkanym przez kultury byli płasko­ islamu z zachod­ misjonarze, nigeryjskie nauczyciele 1 przemysłowcy, l e c z d a l e k o ważniejszą rolę spełniali e m i g r a n c i z południa, c h r z e ­ ścijańscy Ibo, którzy napłynęli t u w renów, tworząc p r a w i e ogromnej masie z s w y c h przeludnionych połowę ludności J o s , B u k u r u i Kaf anchan . 3 Byli te­ oni w y ­ kształceni, a m b i t n i , z d o l n i i p r a c o w i c i , l o j a l n i względem siebie i obcy d l a społecz­ ności chłopów, h a n d l a r z y nich właśnie sprytowi opierała i energii, się objęli uczące się w s z k o l e w go p o b y t u Coraz wszelkiego magnatów, wśród których się o s i e d l i l i . N a administracja rodzaju a i ważniejsze obecnie, dzięki stanowiska. większości umiejących swemu Dzieci czytać i pisać. Psychiką zbliżone do d z i e c i e u r o p e j s k i c h . W ostatnim Ibo pracują­ okresie i kul­ swe­ w N i g e r i i K i t E l l i o t t o b s e r w o w a ł wzrastającą niechęć do p r z e d s t a w i c i e l i tego p l e m i e n i a Północnej kolonialna V w a n g pochodziły z m i e j s k i c h , m o n o g a m i c z n y c h , c y c h zarobkowo rodzin, w turą były one b a r d z i e j i feudalnych nawet Nigerii większą w małej społeczności s z k o l n e j . W zaczął odmawiać f u n d u s z y rolę o d g r y w a l i n a dalsze t y m właśnie czasie Rząd kształcenie muzułmanie. P o d a n g i e l s k i m i s l a m u rozprzestrzeniła się t u b a r d z i e j południowców. protektoratem niż w i n n y c h częściach A f r y k i . religia Dominującą D a n e l i c z b o w e dotyczące l i c z b y szkół, n a u c z y c i e l i i uczniów z rozróżnieniem płci d l a poszczególnych regionów N i g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y А . C . R . W h e e l e r a, The organization of educational planning in Nigeria, Unesco, International I n s t i t u t e for E d u c a t i o n a l P l a n n i n g , P a r i s 1968, s. 15, tab. 1 ( s z k o l n i c t w o p o d s t a ­ w o w e ) i s. 17, tab. 3 ( s z k o l n i c t w o średnie), a także w p r a c y P e t e r a Kilby, Industralization in an Open Economy: Nigeria 1945-1966, C a m b r i d g e 1969, s. 235,. tab. 64 (dane dotyczące s z k o l n i c t w a p o d s t a w o w e g o , średniego, z a w o d o w e g o i w y ż ­ szego w N i g e r i i w l a t a c h 1957-1965). P r o b l e m t e n z n a j d u j e omówienie także w p r a c y z b i o r o w e j pod redakcją G w e n d o l e n M . C a r t e r , National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a c a - N e w Y o r k , 1966, rozdz. I I , R . L . S k l a r i С. S. W h i t a k e r J r , The Fe­ deral Republic of Nigeria, s. 25. 2 3 �RECENZJE 352 rolę zaczęła odgrywać p a r t i a t h e N o r t h e r n P e o p l e s wana była podejrzliwie przez chłopców z C o n g r e s s , która zresztą t r a k t o ­ prowincji Plateau, ponieważ wielu z n i c h pochodziło z r o d z i n , gdzie występowała s t a r a t r a d y c j a oporu w o b e c i s l a m u — r e l i g i i najeźdźców i tyranów. Muzułmańscy szkolnej w V w a n g prawie chłopcy b y l i obcy d l a społeczności t a k samo, j a k chłopcy I b o . S y t u a c j a napięcia i rozgo­ r y c z e n i a narastała coraz w y r a ź n i e j . 4 Warto zauważyć, iż w końcowej p a r t i i książki z n a j d u j e m y cych u w a g dotyczących losów absolwentów było spodziewać zamierzało wrócić do szkoły. D a l e k o rodzimych kilka interesują­ więcej, niż można społeczności. Część pragnęła kształcić się w A g r i c u l t u r a l C o l l e g e w Z a r i a , a b y po p o z n a n i u z nowoczes­ nego r o l n i c t w a uzyskać status instruktorów r o l n i c z y c h udzielających p o r a d w dzinie uprawy się nich dzie­ roślin, użytkowania n o w y c h m a s z y n , nawozów s z t u c z n y c h , środków owadobójczych, nowych rodzajów nasion itp. I n n i , licząc n a pożyczkę od rządu, pragnęli nabyć ziemię i zająć się uprawą c a s h crops, n a które istniał popyt w J o s i B u k u r u . M n i e j l i c z n a g r u p a — t y c h najszczęśliwszych — po ukończeniu t e t u miała dołączyć się do rządzącej e l i t y młodego kształcącej inżynierów i l e k a r z y E m e r g e n c y zawody, których k r a j t a k b a r d z o stytucjach państwowych stając państwa. Science School w Lagos, Po pięciu latach pobytu w W epilogu pracy częścią m i e j s k i e j klasy Nigerii z błędów Elliottom autokratycznej Afryki stawały średniej, i n n i j e s z c z e Nigeria. n i e przedłużono wygasającego a d m i n i s t r a c j i kazał krótką rozumieć afrykańską szkołę i j e j młodzież. znajdujemy refleksje młodego państwa, t a k b a r d z o relację usunąć ze się coraz bliższe, l u d z i z a c z y ­ autora n a temat ostatnich tragicznych wydarzeń w N i g e r i i , wydarzeń, które były konsekwencją konfliktów wewnątrz do 5 szkoły n a u c z y c i e l i , którym s p r a w y nających p r a w d z i w i e się a b y zdobyć p o t r z e b o w a ł . Część zamierzała pracować w i n ­ się objęli p o s a d y n a u c z y c i e l i w szkołach średnich północnej kontraktu. Jeszcze jeden uniwersy­ I n n i udali z zaistniałych zróżnicowanego zdarzeń, w których narastających wewnętrznie. zginęło wiele Podaje osób on znajomych m u l u b z n a n y c h . N i g e r i a , w której pracował, przestała istnieć. An Praca African u w a g , które p o w i n n y czesnej Afryki, School ne. K i t E l l i o t t p r z e d s t a w i a wego, obraz Podkreśla lecz on stwierdzając, interesujących pracę z dużą otoczenia tworzy i d l a t y c h w s z y s t k i c h , którzy trudności w nawiązaniu iż po k i l k u miesiącach trudności cenny pragną osobistego i istotnych współ­ jednak f a k t y mogą n i e być dozą wrażliwości szkoły. Omawiając kulturowo myśli się z a g a d n i e n i a m i s z k o l n i c t w a . Pamiętać autora a opisywane swą afrykańskiej odmiennego nauczycieli, szereg każdego, k t o z a j m u j e a szczególnie problematyką że są to osobiste w s p o m n i e n i a ciekawy zawiera zaciekawić należy, obiektyw­ i humoru przystosowania przewodnik podjąć kontaktu z w m i e r z e , j a k sądzę, przypisać to należy łowi i społeczno-kulturowemu pracują. N a s u w a Afrykańczykami,, je lepiej, z n i m i . Mogło to być ka niedawnych językowemu i k u l t u r o w e m u kontekstowi, w jakim n i e była głów­ przedzia­ nauczyciele-obcokrajowcy się t u p y t a n i e c z y p o z y c j a E l l i o t t a j a k o A n g l i k a , a więc kolonizatorów, dla Afryce. w części — j a k s a m p r z y z n a j e •— w y n i k i e m jego własnej osobowości, l e c z w nej daje nie tylko pracę u c z e n i a d z i e c i a n g i e l s k i c h poznał aniżeli s w y c h afrykańskich uczniów po pięciu l a t a c h p r a c y i do n o ­ szczególnie t r u d n a . Potwierdzać potom­ może to W a r t o przypomnieć, że w s z e l k i e ważniejsze p r z e w r o t y w A f r y c e Z a c h o d n i e j po I w o j n i e światowej i n s p i r o w a n e były p r z e z absolwentów a n a w e t uczniów szkół średnich. Z o b . Т. К e r s t i e n s, The New Elite in Asia and Africa, Praeger Specjał S t u d i e s i n I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w York-Wa­ s h i n g t o n - L o n d o n 1966. 4 �353 RECENZJĘ jego które pragnę przytoczyć „...byliśmy o b c y w zdanie, Afryce, uprzywilejowani n a zakończenie ścią należną d l a gości i obcokrajowców, cieplejszych, osobistych kańskiego kontaktów, tego i traktowani lecz t y l k o krótkiego z respektem sporadycznie charakteryzujących całość omówienia: i grzeczno­ dopuszczani stosunków do afry­ społeczeństwa". Anna PROBLEM DYSKUSJA PERIODYZACJI WŚRÓD PRAHISTORII ETNOGRAFÓW T Y C Z N E J N A D P R A C Ą I. W UJĘCIU NIEMIECKIEJ Partyka ETNOGRAFICZNYM. REPUBLIKI DEMOKRA­ SELLNOW Etnografowie pracujący w N R D od k i l k u n a s t u l a t poświęcają w i e l e u w a g i p r o b l e m a t y c e związanej z periodyzacją n a j s t a r s z e g o o d c i n k a dziejów ludzkości O s t a t n i o z a i n t e r e s o w a n i a te stały się szczególnie a k t u a l n e ze względu n a o p u b l i k o ­ wanie fundamentalnej p r a c y I . S e l l n o w pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials . Książ­ k a t a składa się z dwóch z a s a d n i c z y c h części. P i e r w s z a , zatytułowana „Spojrzenie h i s t o r i o z o f i c z n e " , m a c h a r a k t e r czysto o p i s o w y , f i l o z o f i c z n o - m e t o d y c z n y . Składa się nań przegląd w s z y s t k i c h d o t y c h c z a s o w y c h prób p e r i o d y z a c j i p r a h i s t o r i i , od starożytności (m. i n . H e z j o d i L u k r e c j u s z ) poprzez średniowiecze, odrodzenie, oś­ wiecenie (Rousseau, Kant, Herder), doktrynę H e g l a , szkołę ewoluejonistyczna i kulturowo-historyczną, aż do współczesnych k o n c e p c j i s o c j o l o g i c z n y c h (Weber i T h u r n w a l d ) , etnopsychologieznyeh i m a r k s i s t o w s k i c h (Gorbačeva, K o s v e n i in.). Część d r u g a z a w i e r a w y k ł a d n o w e j p e r i o d y z a c j i pradziejów, d o k o n a n e j p r z e z a u ­ torkę. 2 W e wstępie do p r a c y sformułowano założenia t e o r e t y c z n e , dotyczące s p o s o b u właściwego podejścia do z a g a d n i e n i a w y m i e n i o n e g o w t y t u l e . W s t a r s z y c h p e r i o d y z a c j a c h materiał e t n o g r a f i c z n y był j e d y n i e ilustracją do rozważań t e o r e t y c z ­ n y c h . W y b i e r a n o p o j e d y n c z e przykłady w y r w a n e z k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o i p o ­ r ó w n y w a n o j e ze sobą. M e t o d a t a , z n a n a już w X I X w., n o s i nazwę f o r m a l n o -porównawczej. Jednakże p o j e d y n c z y f a k t e t n o g r a f i c z n y p o s i a d a siłę d o w o d o w ą t y l k o w t e d y , gdy r o z p a t r u j e się go w r a m a c h całej k u l t u r y . H i s t o r y c z n a siła d o ­ w o d o w a materiału etnograficznego j e s t największa wówczas, gdy w y c h o d z i się od G w e n d o l e n M . C a r t e r , red., National Unity and Regionalism..., s. 111 p o r u s z a p r o b l e m b r a k u r ó w n o w a g i w s z k o l n i c t w i e wyższym N i g e r i i . P r z y n i e d o s t a t e c z n e j ilości fachowców w d z i e d z i n a c h t e c h n i c z n y c h duża ilość absolwentów kończyła wydział p r a w a i n a u k i h u m a n i s t y c z n e . N a s u w a się t u porównanie z sytuacją i n ­ teligencji polskiej X I X w i e k u . M . i n . : К. H . O t t o , Die sozialokonomischen Verhdltnisse bei der Leubinger Kultur in Mitteldeutschland. Beitrag zur Periodisierung der Urgesellschaft in Mitteleuropa, insbesondere zur Frage der militarischen Demokratie, „Ethnograp h i s c h - A r c h a o l o g i s c h e F o r s c h u h g e n " , t. 3:1955, cz. 1; J . I . S e m e n o v, Uber die Periodisierung der Urgeschichte, „Ethnographisch-Archaologische Z e i t s c h r i f t " , t. 8: 1967, z. 1, s. 15-38; G . G u h r , Ur- und Frühgeschichte und okonomische Gesellschaftsformation, tamże, t. 10:1969, s. 129-149; H . G r ü n e r t , G . G u h r , Herausbildung und Systemcharakter der vorkapitalistischen Gesellschaftsformationen. Be­ nefit und Diskussionsbemerkungen zur Arbeitskreistagung auf dem IV. Historiker-Kongress der DDR, Leipzig, 9-11 X 1968, tamże, t. 10:1969, z. 2, s. 227-239. I. S e l l n o w , Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, B e r l i n 1961. 5 1 2 2Л — E t n o g r a f i a Polska, XVI/1 �354 RECENZJE stosunkowo pdkreśla czesnego bowiem jednolitego autorka obszaru niemożność historycano-etnograficznego. bezpośredniej paralelizacji l u d u z określonym s t o p n i e m r o z w o j u l u d m a swoją historię, a więc Szczególnie jakie zaszły w wyniku rozwoju. przemianom. Zadanie jest k u l t u r a badanego ludu. T y m bardziej znać d a n y m posiadać etnograficznym jedynie stosunkowo Etnografia jest do to t y m trudniejsze, zobo­ notowania i m prostsza należy się więc starać, b y móc rangę p o w s z e c h n i e główne p o d s t a w y współ­ z czasów p r a h i s t o r y c z n y c h . K a ż d y ulega wiązana do r e k o n s t r u k c j i tej h i s t o r i i , n a ile j e s t to możliwe, oraz zmian, mocno jakiegokolwiek przy­ obowiązujących. Rangę taką mogą życia gospodarczo-społecznego, n i e z n a c z n e możliwości z m i a n . ' G d y g r a n i c e z m i a n gdyż mają one gospodarczo-społecz­ n y c h w r a m a c h j e d n e j f a z y zostaną p r z e k r o c z o n e , następuje przejście do następnej fazy rozwoju. Omawiana praca wychodzi od s t o s u n k o w o jednolitych obszarów - e t n o g r a f i c z n y c h zamieszkałych p r z e z Australijczyków, Papuasów, i hodowców południowoafrykańskich, przy czym uwzględniono historyczno- Polinezyjczyków w możliwie s z e r s z y m s t o p n i u historię t y c h ludów. G ł ó w n y n a c i s k położono n a o k r e s ustroju dwa wspólnoty pierwotnej. Przeprowadzonej periodyzacji naj­ rozkładu autorka postawiła cele. C e l e m t e o r e t y c z n y m jest w y z n a c z e n i e ogólnego b i e g u r o z w o j u ludzkości w c z a s a c h p r a h i s t o r y c z n y c h (główne jego e t a p y w o k r e s i e przedpaństwowym i s i ­ ły napędowe). C e l d r u g i bowiem, zdaniem dysponuje m a znaczenie praktyczne a u t o r k i , n a ogólnohistoryczne dla samej etnografii, uporządkowanie pozwoli materiału, jakim t a n a u k a , a także n a wyjaśnienie p r z y c z y n różnego t e m p a r o z w o j u kul­ t u r y n a różnych o b s z a r a c h świata. We własnej propozycji periodyzacji I. Sellnow wyróżnia cztery etapy roz­ społeczna przy w o j u społeczeństwa p i e r w o t n e g o : a) okres wczesny, społecznej który własności charakteryzuje naturalnych elementarna źródeł pożywienia produkcja i i c h również społecznym użytkowaniu; b) o k r e s środkowy, w którym i s t n i e j e bezpośrednia p r o d u k c j a łecznej własności n a t u r a l n y c h źródeł pożywienia, z b i o r o w y m użytkowaniu oraz indywidualnej własności przedmiotów c) o k r e s późny, który określa pośrednia p r o d u k c j a i społecznym środków przyswajaniu produkcji oraz jej produktów, indywidualnej użytku społeczna p r z y społecznej własności społeczna p r z y własności różnych spo­ i indywidualnym ich osobistego; indywidualnym najważniejszych instrumentów produk­ cyjnych; d) o k r e s upadku, dualnym i prywatnym ści ziemi oraz w którym p a n u j e przyswajaniu prywatnej własności Są to p o d s t a w o w e z a s a d y sunków p r o d u k c j i . Wykazują c j i wspólnoty p i e r w o t n e j . pośrednia społeczna p r z y indywi­ j e j produktów, częściowo społecznej produkcja własno­ najważniejszych periodyzacyjne, środków wyprowadzone produkcji . one n a r a s t a n i e z m i a n ilościowych w e w n ą t r z społeczna", społeczna" i „bezpośrednia „gospodarka społeczna" I. S e l l n o w forma­ P r z y określaniu poszczególnych cech stosunków cji a u t o r k a użyła n o w y c h terminów z z a k r e s u e k o n o m i i p o l i t y c z n e j : produkcja 3 z charakteru i sto­ produkcja produkcyjna". rozumie Pod produkcję, w społeczna", terminem której brak produk­ „elementarna „pośrednia produkcja „bezpośrednia produkcja jeszcze wytwórców i n ­ d y w i d u a l n y c h , podczas gdy w r a m a c h „pośredniej p r o d u k c j i społecznej" n i e w s p ó ł ­ pracowano już codziennie przy piło przejście do i n d y w i d u a l n e g o w s z y s t k i c h czynnościach tów. T e r m i n „gospodarka p r o d u k c y j n a " 3 Ibidem s. 116. produkcyjnych przyswajania wytworzonych a u t o r k a stosuje p r z e z siebie i nastą­ produk­ do faz związanych z r o l - �355 RECENZJE nictwem i hodowlą, tionswirtschaft), podczas wiecko-zbierackiej. W spodarka gdy określenie jako przeciwstawne „gospodarka poprzedniemu, literaturze etnograficznej przyswajająca"; autorka zwraca stosowano jednak okupacyjna" odnosi rzędzi c z y odzieży. W y t w o r y pracy W „gospodarce uwagę n a f a k t , że również zależną natomiast od te związane są b o w i e m okupacyjnej" I. Sellnow naturalnych warunków •— produkcyjną kooperację zależną naturalną gospodarce od na np. w s z y s t k i c h n a ­ z pracą, a to o z n a c z a wyróżnia otoczenia, w pracy, ło- dotychczas termin „go­ etapie z b i e r a c t w a i łowiectwa istniała bezpośrednia p r o d u k c j a , dukcję. (Okupa- do faz g o s p o d a r k i pro­ kooperację produkcyjnej wymogów samego jej procesu. Część d r u g a omawianej książki, zatytułowana „ W y k ł a d głównych z a s a d perio- d y z a c j i " , z a w i e r a cały s z e r e g a n a l i z społeczno-gospodarczych i e t n o g r a f i c z n y c h róż­ n y c h grup o pierwotnym łego dzieła. N a j b a r d z i e j niowoafrykańscy nocni u s t r o j u społecznym, zajmujących szczegółowo p o t r a k t o w a n i hodowcy Atabaskowde i ponad 2 / 3 objętości c a ­ zostali P o l i n e z y j c z y c y i połud­ bydła, krócej — A u s t r a l i j c z y c y , P a p u a s i , E s k i m o s i , p ó ł ­ Naskapi. Zgodnie z postawionym tych opracowano stosunki produkcji, uwarstwienie ną i terytorialną oraz określone społeczno-gospodarczych. Każdą przejawy z analiz zadaniem, w analizach społeczne, organizację z zakresu kultu, przydatne poprzedzają dane społecz­ do geograficzne badań oraz szczególnie istotne — h i s t o r y c z n e i a r c h e o l o g i c z n e , pozwalające n a w y d o b y c i e m a g a n e g o a s p e k t u k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e g o . G ł ó w n a trudność a n a l i z y , jaką d a m i a sobie a u t o r k a , to p r o b l e m spodarczych odpowiadającego rozwojowego produkcji. wykrycia w każdym z o m a w i a n y c h m u s t o p n i a wydajności Posługując skalę d l a wielkości wydajności się kryterium pracy I. Sellnow pracy jako od s t o p n i a wydajności swej rozwoju. Stopień r o z w o j u pomocniczym, które rozwijają obiektywną społecznego o d b i j a łu, w y m i a n y , a p r z e d e w s z y s t k i m w dukcji, dają za wiarygodną się się w panu­ zbiorowości obserwowane skalę wraz ogólnego stopnia organizacji produkcji, podzia­ związkach własności głównych środków od własności go­ miernika stanu uważa s t o s u n k i społeczne p r a c y . Siły wytwórcze, ze s t o s u n k a m i społeczno-gospodarczymi, uświa­ modeli jące u danego l u d u i t w i e r d z i , że l u d z i e z m u s z e n i b y l i do t w o r z e n i a zależnych — wy­ grupowej przez indywidualną pro­ do pry­ watnej. Porządkując przez siebie różne systemu i pierwszej fazy ściu do d r u g i e j na gospodarka i łowiectwo z praktyki etnograficznej autorka zalicza środkowego e p o k i wspólnoty p i e r w o t n e j racko-myśliwskiej wana przykłady periodyzacyjmego, (w archeologii fazy okresem o k r e s u środkowego analogicznym (mezolit) rybacko-łowiecko-zbieracka stepowe. Na przełomie według do stworzonego okresu wczesnego l u d y o gospodarce j e s t paleolit). W rozwinęła się z n i e j kombino­ oraz rybołówstwo, g o s p o d a r k a okresu środkowego i późnego krzyżują się, dając ko-łowiecko-abierackiej ko-łowiecko-rolniczy, w nowe odmiany. połączeniu natomiast Z ze żniwną sama kombinowanej powstał gospodarka postaci, gospodarki wówczas drugiej z kombinowanej fazie gospodarki n i a n i e m oraz kombinowana czątkach uprawa epoki późnego o k r e s u wspólnoty brązu myśliwisko-rolniczej gospodarka (okres upadku rybac- model rybac- rybacko-łowiecko-zbieracka przekształciła się w łowiectwo z użyciem n a r t , a r y b a c k a — w łowiectwo morskich. W żniw­ (wczesny neolit) powyższe c z t e r y f o r m y z j e d n e j s t r o n y pozostają w d o t y c h c z a s o w e j z drugiej zbieprzej­ pierwotnej powstało ssaków (młodszy ogrodnictwo z neolit) nawad­ r o l n i c z o - h o d o w l a n a . Z tej ostatniej w wspólnoty z i e m i z użyciem pługa, a z d r u g i e j pierwotnej) wyłoniła strony — wyspecjalizowana się po­ orna hodowla �356 RECENZJE koczownicza (nomadyzm). i ogrodnictwa W irygacyjnego drugiej fazie Wbrew poczynionemu z rolnictwa autorka 5 je koniecznością s p r a w d z e n i a Australijczyków, przeprowadza w toku poprzednich których takie i drzewach owocowych, kulturę znanych darka, w pierwotnej której I. Sellnow zasad rozważań. P i e r w s z e umieszczono w drugiej t y m ludom, traktowane umieszcza Papuasów widać udział r o l n i c t w a , h o d o w l i , rybactwa, fazie jako Atabasków i Naskapi nictwo) oraz Hotentotów i p e w n y c h le m i e j s c a poświęcono omówieniu szczepów B a n t u zasady senioratu okre­ złożona łowiectwa i (łowiectwo z użyciem n a r t ) . J a k o przykład służą społeczeństwa Folinezyjezków objaw późnym t w a ) , Eskimosów (osiadły t r y b życia i łowy n a zwierzęta m o r s k i e ) oraz wspólnoty p i e r w o t n e j okresu o broni r y ­ są W (nader perio- porównanie dane początkowego rozkładu i przejścia do następnego e t a p u r o z w o j u . sie wspólnoty porównania, na konkretnym materiale środkowego. Wyłamujące się ze s c h e m a t u tego e t a p u p o j e d y n c z e backiej ornego n a wstępie zastrzeżeniu o niemożności p a r a l e l i z a c j i l u ­ dyzacyjnych, wypracowanych dotyczy upadku 4 d ó w współczesnych z p r a h i s t o r y c z n y m i uzasadniając okresu powstało rzemiosło . gospo­ zbierac­ północnych okresu upadku ( w y s o k o rozwinięte (rolnictwo przy z hodowlą). tworzeniu rol­ Wie­ się zróżnico­ wywołały ożywioną w a n i a majątkowego n a P o l i n e z j i . Propozycje dyskusję periodyzacyjne, wśród opublikowane pisma, które uwidacznia etnografów na łamach przywiązuje to chociażby które przedstawiła I . S e l l n o w , i archeologów szczególną jeden się wagę do p r o b l e m u autorka przy wstępnym założeniu I . S e l l n o w 7 der historischen kryteriów do w c z e s n e g o gicznego nie dwóch różnych produkcji zajmuje zatytułowany". niekonsekwencję, swej periodyzacji. rodziny (społeczny podział naczelne miejsce w (wg funkcji rodziny: periodyzacyjnych wypływa, błędu t z w . „filozoficznego zdobywania środków i wychowania potomstwa pień r o z w o j u społecznego. J a k w y k a z u j e podziału zdaniem dualizmu", ( c z y n n i k biologiczny), dalej do życia archeolo­ recenzenta, jaki własności prywatnej uznawał z a p i e r w s z o p l a n o w y sowania kryterium i państwa występuje samej Rose widzi także do n a j s t a r s z e g o praktyce ro­ badawczej konieczność okresu sto­ sformułował p r a c y O pochodzeniu swej (1884), chociaż w obu produkcyjny) j a k o w a r u n k ó w określających czynnik produkcyjny. produkcyjnego (czynnik F . G. G . Rose, Engels podobną zasadę w e wstępie do p i e r w s z e g o w y d a n i a dziny, pra­ odniesieniu p r a c a c h L . M o r g a n a i F . E n g e l s a . P o l e g a on n a niezależnym t r a k t o w a n i u głównych We (biolo­ dolnego do połowy p a l e o l i t u górnego). W p r o w a d z e ­ kryteriów I. S e l l n o w rodziny o k r e s u wspólnoty p i e r w o t n e j •— c z a s y od p a l e o l i t u z przejęcia p r z e z w analiza form i środkowego do czaso­ prahistorii; Periodisierung". odrzuciła b o w i e m k r y t e r i u m f o r m y g i c z n y podział p r a c y ) n a r z e c z k r y t e r i u m f o r m y c y ) . Później j e d n a k periodyzacji zwrócił u w a g ę n a pewną wyborze zostały Zeitschrift" \ ze stałych działów tego p e r i o d y k u , u n d das P r o b l e m W trakcie dyskusji, F . G. G. Rose dopuściła z wypowiedzi „Ethnographisch-Archáologische „Die U r - u n d Frühgeschichte jakiej N R D . Niektóre prahistorii; zasto­ jako K o l e j n e p r z e m i a n y i następstwo f o r m g o s p o d a r k i przedstawiła a u t o r k a n a s p e c j a l n e j t a b l i c y . P a t r z : S e l l n o w , op. cit, t a b e l a między s. 112 i 113. S e l l n o w , op. cit, s. 6. F . G . G . R o s e , Die Familie und die Periodisierung der Urgeschichte. Im Anschluss an Irmgard Sellnow „Grundprinzipien einer Periodisierung der Urge­ schichte", „Ethnographisch-Archáologische Z e i t s c h r i f t " , t. 9:1968, z. 2, s. 148-154; G . G u h r , Diskussionsbemerkung, tamże, s. 155-156; t e n ż e , r e c e n z j a I. Sell­ now, Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage ethnographischen Materials, „Ethnographisch-Archáologische Zeit­ s c h r i f t " , t. 4:1963, z. 2, s. 173-179. R o s e , op. cit. 4 5 6 7 �357 RECENZJE uzasadnienie przytacza fakt n y c h , m. i n . wśród W nieznajomości Australijczyków, wśród wielu biologicznej społeczeństw r o l i mężczyzny t y m świetle pojęcie „mąż" należy rozumieć wyłącznie w mężem d a n e j kobiety j e s t t e n myśliwy w prymityw­ małżeństwie. sensie gospodarczym: l u b z b i e r a c z , który t w o r z y z nią jedność ekonomiczną. Interesujące przez autorkę są nią e w e n t u a l n y c h krajowców także książki krytyczne metody wypowiedzi przeżytków, Rosego szczególnie ne australijskich. Recenzent akceptuje p r a h i s t o r y c z n y c h ze rysy w podobnie stwem bazie temat stosowania rozpatrywaniu przez śladów małżeństwa g r u p o w e g o i m a t r i a r c h a t u u współczesnych natomiast, n a s z y m zdaniem d y s k u s y j n e , określenie I . S e l l n o w k u l t u r y Australijczyków tur na przy środkowego gospodarczej od tysiącleci" . między kulturą wspólnoty społeczeństwa tubylców argumentuje powyższą Rose 8 okresu Australijczyków bardzo jako odpowiednika pierwotnej, gdyż n i e zmieniły się tezę znacznym i Tasmańczyków, m i m o kul­ „głów­ prawdo­ podobień­ iż ci o s t a t n i o d ­ i z o l o w a n i b y l i od k o n t y n e n t u p r z e z o k r e s o s t a t n i c h 8-10 tysięcy l a t , t z n . po mowaniu się cieśniny B a s s a . W sumie, Rose ocenia wysoko a w y s u w a błędy, które określa j a k o Równocześnie etnografa z artykułem i metodologa — „Schonheitsfehler". Rosego opublikowano G . G u h r a , który zajął krótką odmienne 9 wypowiedź stanowisko s z a n y c h k w e s t i a c h . Jego z d a n i e m , s t w i e r d z e n i e E n g e l s a ze wstępu do wydania p r a c y O pochodzeniu poru­ pierwszego p r a h i s t o r i i . Początkiem r o z w o j u nego j e s t d l a E n g e l s a s t a n zwierzęcy, a więc p i e r w s z e wiążą się j e s z c z e s i l n i e z f u n k c j a m i znanego w n i e j e s t błędem f i l o z o f i c z n y m , a co w i ę ­ rodziny... c e j , m a duże z n a c z e n i e d l a p e r i o d y z a c j i niem ufor­ omawianą t u książkę, biologicznymi fazy organizacji — rozmnażaniem i społecz­ ludzkich wychowa­ potomstwa. Dalsze uwagi Większość G. Guhra znaleźć można w zamieszczonych tam refleksji r e c e n z e n t a należało zdefiniować stkim terminu „prahistoria"), uzyskanej periodyzacji. Podane pierwszy — wyznaczenie jego r e c e n z j i z p r a c y dotyczy pojęcia użyte w jak również bowiem zakresu i t y t u l e (dotyczy bliżej I. celu pracy: wyjaśnić Sellnow . 1 0 zdaniem to p r z e d e oba cele wszy­ stawiane określenia budzą p e w n e wątpliwości. C e l czasach prahistorycznych — j e s t r a c z e j c e l e m s a m e j p r a h i s t o r i i , aniżeli j e j p e r i o d y z a c j i ; c e l d r u g i n a t o m i a s t — ogólnohistoryczne osiągnięty na ogólnego b i e g u uporządkowanie podstawie materiałów historii rozwoju ona również sformułowana w drodze tej w szukaniu trudności widzi rozwoju Guhr w etnograficznych społeczeństwa — n i e może pierwotnego, a n a l i z y źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . połączeń z historią jest Rozwiązanie wypracowaną archeologię p r z y każdorazowych b a d a n i a c h kultury konkretnego dostatkiem pracy określenia s t o s u n k u zachodzącego jest w g r e c e n z e n t a b r a k być gdyż przez ludu. I n n y m nie­ mię­ d z y prahistorią, objętą s y s t e m e m p e r i o d y z a c y j n y m , a c z a s a m i nowożytnymi, z k t ó ­ r y c h pochodzą źródła e t n o g r a f i c z n e uważa propozycję etnograficzne nad periodyzacyjną badania omawianym wykorzystane I. S e l l n o w n a d prahistorią. Z d a n i e m problemem dokona się w a n a l i z i e . Również i G . z a świetną, poważnie Guhr wzbogacającą tego a u t o r a , d a l s z y postęp b a d a ń n a drodze współpracy między archeolo­ gią i etnografią. Andrzej 8 9 1 0 Ibidem, s. 148. Guhr, Diskussionsbemerkung. G u h r , recenzja: I. Sellnow. Prinke �358 RECENZJE KSIĄŻKI Adamus Marian, Tajemnice NADESŁANE sag i run, Z N i O , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1970, s s . 376. Autor przedstawia mitologię normandzką z o k r e s u poprzedzającego wyodręb­ n i e n i e się poszczególnych s k a n d y n a w s k i c h narodów, odnosząc ją do I I I - I X w . n.e. Runy, traktowane j a k o ważny j e j e l e m e n t m a g i c z n y , porównuje A d a m u s m i basenu Śródziemnego, stawiając Morza tezę, że stamtąd właśnie z pisma­ znaki s k i e zawędrowały n a północ. P i s m o r u n i c z n e n i e jest z a t e m o r y g i n a l n e g o , nawskiego i greckiego. pochodzenia, W dalszej l e c z powstało dzięki przekształceniu części autor p r z e d s t a w i a pisar­ skandy­ alfabetu łacińskiego historię t w o r z e n i a się skandynaw­ s k i c h państw i królestw, a n a t y m tle początki r o z w o j u literatury skandynawskiej, u źródeł której leżą właśnie sagi. M. A. K. A zat ja n А. А., В i e ł o w j a i issledowanija sowietskoj M. J . , G w o z d i e с к i j Azii, N. A . i i n . , I s t o r i j a o t k r y t i - Myśl,, M o s k w a 1969, ss. 535. J e s t to c z w a r t a już c h y b a p o z y c j a z s e r i i „Odkrycie Z i e m i " . A u t o r z y omawiają k o l e j n o historię o d k r y c i a i badań K a u k a z u , Środkowej A z j i , S y b e r i i i D a l e k i e g o W s c h o d u , D a l e k i e j Północy i Północnej D r o g i M o r s k i e j . Książka b a r d z o b o g a t a w f a k t y i c i e k a w i e n a p i s a n a , i l u s t r o w a n a m a p a m i i p o r t r e t a m i głośnych b a d a c z y w r a z z i c h b i o g r a f i c z n y m i r y s a m i . N a zakończenie bogaty z e s t a w l i t e r a t u r y p r z e d ­ miotu. L.M. De Camp L . Sprague, de Camp B i b l i o t e c z k a Problemów, W a r s z a w a Książka została przełożona z języka tem tajemnym, przepowiedniami, historię czarownictwa, podają С. C a t h e r i n e , D u c h y , gwiazdy, czary, PWN, 1970, ss. 515. magią opisy co z n a c z n i e j s z y c h mistrzów w i e d z y angielskiego. Autorzy l i c z b , różnymi ciekawszych tajemnej. zajmują sposobami się czarów. w y p a d k ó w , prezentują świa­ Kreślą sylwetki Książka interesująca, choć przełado­ w a n a f a k t a m i , co u t r u d n i a c z y t a n i e . L. M, Chałasiński Józef, Tradycje O m e g a , t. 164, W a r s z a w a i perspektywy Sześć szkiców poświęconych p r z e m i a n o m Autor niu a n a l i z u j e rolę poszczególnych w a r s t w nowych treści przyszłości kultury polskiej, WP, 1970, ss. 208. kultury. Szerokie kultury polskiej w X I X i X X w i e k u . — zwłaszcza chłopskiej — w wykorzystanie materiału tworze­ pamiętnikarskiego. B . Ż. Der Koran, L e i p z i g 1968, ss. 600. Książka ukazała się j a k o 351 tom c y k l u R e c l a m s U n i v e r s a l - B i b l i o t h e k w serii „Historia i K u l t u r a " . W p r o w a d z e n i e n a p i s a l i prof. prof. E r n s t W e r n e r i K u r t R u ­ dolph, z a m i e s z c z o n a jest ponadto w y b r a n a bibliografia dotycząca K o r a n u i Maho­ meta. B . Ż. �359 RECENZJE E r i c h , Ucieczka F r o m m Autor — znany r y z m u , widząc, w i rezygnuje od wolności, psycholog, jaki Czytelnik, Warszawa religioznawca sposób — 1970, ss. 279. obserwując rodzenie społeczeństwo podporządkowuje się się s i l n e j hitle­ władzy z wolności, pisze tę pracę będącą analizą z a g a d n i e n i a wolności w leżnieniu od h i s t o r y c z n e j f o r m a c j i i r o z w o j u . m u psychologicznego, poprzez uza­ Zaczynając od wolności j a k o p r o b l e ­ pojęcie wolności w okresie reformacji, dochodzimy do współczesnego j e j oblicza. A u t o r n i e próbuje przekonywać czytelników do m i t u „złotego w i e k u " i czasów m i n i o n y c h , jednakże generalnym wnioskiem j e s t to, iż w miarę r o z w o j u , postępu t e c h n i c z n e g o i wykształcenia się i n s t y t u c j i człowiek j e s t c o r a z b a r d z i e j uwikłany i zależny coraz d a l s z y od wolności. L. M. E . G . , Bieludżi G a f f e r b e r g rialnoj kultury i byta, Nauka, Turkmienskoj SSR. Oczerki chozjajstwa, Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d matie- 1969, ss. 240. A u t o r r o z p o c z y n a od krótkiego p r z e d s t a w i e n i a h i s t o r i i , składu etnicznego, siedlenia Beludżów Turkmeńskiej S S R , następnie k o l e j n o omawia roz­ rolnictwo, ho­ dowlę i i n n e działy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j — o s i e d l a , domy, odzież, pożywienie, dalej przechodzi do p r o b l e m u rodziny, wesela, obrzędów w e s e l n y c h oraz związa­ n y c h z n a r o d z i n a m i , kończy zaś omówieniem n a r o d o w e j oświaty, o c h r o n y współczesnego życia i kultury zdjęciami i r y s u n k a m i ; m i m o niętych, jest to p r a c a — Beludżów. Książka napisana prosto, zdrowia, ilustrowana iż s z e r e g zagadnień k u l t u r y Beludżów zostało zwłaszcza w części dotyczącej współczesnych pomi­ przeobra­ żeń — dosyć interesująca. L . M. Ganek aja nografii Narodnoje Olga Andriejewna, iskusstwo i m . N. 'N. Mikłucho-Makłaja, N a u k a , M o s k w a Polszi, AN S S S R , Inst. E t ­ 1970, es. 181, i l u s t r . 63, m a ­ p y 2. Praca oparta z e b r a n y c h podczas polskiej sztuki szydełkowanie, n a l i t e r a t u r z e głównie k i l k u pobytów w ludowej (garncarstwo, dziewiarstwo, polskiej artystyczną i c h h i s t o r i i , materiałów, obróbkę autorki dziedziny metalu, tkactwo, z futra malarstwo t e c h n i k , ośrodków materiałach szeroko w s z y s t k i e d r u k i n a płótnie, w y r o b y słomy, piór, c i a s t a , s e r a , c u k r u , w o s k u , d r e w n a , niem i własnych Polsce. O m a w i a i skóry, haft, papieru, l u d o w e ) z uwzględnie­ wytwórczych, zdobnictwa oraz typów r e g i o n a l n y c h . J a k o k r y t e r i u m wyodrębnienia poszczególnych d z i e d z i n przy­ jęła a u t o r k a głównie t e c h n i k i obróbki c z y z d o b i e n i a w y r o b ó w n i e zaś i c h funkcję, t a k np. e l e m e n t y a r c h i t e k t u r y o m a w i a n e s t y c z n e j obróbki d r e w n a na z a l i c z o n o również bawki meblarstwo, i rzeźbę, zaś w są zarówno w r o z d z i a l e dotyczącym a r t y ­ j a k i m a l a r s t w a ludowego. D o a r t y s t y c z n e j obróbki d r e w ­ zdobnictwo części poświęconej b i e n i e ścian chałup, s k r z y n i e m a l o w a n e , w drewnie malarstwu niektórych częściach p r a c y znalazło się zdo­ p i s a n k i , k a f l e oraz o b r a z y n a s z k l e , p a p i e ­ r z e i płótnie. N a końcu każdego rozdziału z a m i e s z c z o n o wstępie i w ( n a c z y n i a , sprzęty), z a ­ ludowemu autorka obszerną bibliografię. wspomina państwa n a d sztuką ludową w P o l s c e i rozważa p e r s p e k t y w y też o f o r m a c h jej We opieki rozwoju. M. W. �RECENZJE 360 Holzer J e r z y Zdzisław, Demografia, Podręcznik d e m o g r a f i i wy analizy P W E , Warszawa 1970, ss. 350, r y s . 17. n a p i s a n y w o p a r c i u o poprzednią pracę a u t o r a Warszawa demograficznej, o przedmiocie demografii, 1963). Rozdział p i e r w s z y i d r u g i metodach badawczych poświęcone są sposobom (Podsta­ informują i źródłach d a n y c h , c z t e r y d a l s z e badań l i c z b y ludności w g płci, w i e k u itp. Rozdziały 7 - 9 omawiają r u c h n a t u r a l n y i z a g a d n i e n i a r e p r o d u k c j i ludności o r a z r u c h y m i g r a c y j ­ ne. O s t a t n i z a w i e r a z a g a d n i e n i a p r o g n o s t y k i d e m o g r a f i c z n e j oraz przedstawia wy­ n i k i p o l s k i c h b a d a c z y w tej d z i e d z i n i e . K a ż d y rozdział zakończony j e s t w s k a z ó w ­ kami bibliograficznymi. I w a n o w XX в. z. S . W., Skulptura narodów siewiera Sibirii, XIX — pierwaja polowina w., N a u k a , Oddział l e n i n g r a d z k i , L e n i n g r a d 1970, ss. 296. Praca poświęcona rodów północnej jest analizie form Syberii. W ludów grupy ugryjskiej Nganasanów, Ketów dlaczego została czów zwłaszcza — —• Chantów i Mansów, itd. oraz Ewenków pominięta u i rodzajom twórczość tych rzeźbiarska współczesną itd., a p o t e m twórczość Jakutów, tych t u t u N a r o d ó w Północy i t p . Książka jest b a r d z o ludów, — Nienców, Eskimosów bogato najpierw prace na­ twórczość zastanawiające rzeźbę kultową. W rzeźbiarską jest samodijskiej Nieco ostatnich jest ona, j a k wiadomo, świeckim, z a b a w k i omawia rzeźbiarskiej omówiona grupy i Dołganów. P r z y o m a w i a n i u poszczególnych g r u p a u t o r p r e z e n t u j e rakterze twórczości poszczególnych rozdziałach jest, i Czuk­ rozwinięta. twórczość o c h a ­ zakończeniu pracy studentów Insty­ bogato i l u s t r o w a n a zdjęciami i r y ­ sunkami. L. M. Historia chłopów t. I : polskich, Do red. Stefana Inglota, L S W , W a r s z a w a Tom I tego zbiorowego upadku opracowania o k r e s od początków f o r m o w a n i a Rzeczypospolitej Pod szlacheckiej. 1970, s s . 578, i l u s t r . 33, m a p y 2. o charakterze syntetycznym się społeczeństwa k l a s o w e g o obejmuje do r o k u 1795. Z n a j ­ dują się w n i m następujące z a g a d n i e n i a : rozwój badań n a d historią chłopów, ś r o ­ d o w i s k o geograficzne, p r o c e s y k o l o n i z a c y j n e i m i g r a c j e , p o d s t a w y gospodarcze w s i z uwzględnieniem p o l i t y k i społeczno-gospodarczej, ustrój a g r a r n y ki społeczne i p r a w n e , zagadnienie się i c h świadomości n a r o d o w e j szkolnictwo. Rozdział część poświęconą formowanie i p o l i t y c z n e j , w a l k i k l a s o w e , k u l t u r a w s i , oświata, o badaniach środowisku r o l i m i l i t a r n e j chłopów, a także życia oraz s t o s u n ­ n a d historią geograficznemu, chłopów napisał zagadnieniom Stefan Inglot, demograficznym ogólnym u w a g o m o r o z w o j u o s a d n i c t w a w P o l s c e p r z e d r o z b i o r o w e j oraz — Julian J a n - czak. Całość zagadnień g o s p o d a r c z y c h , społecznych i p r a w n y c h związanych z o k r e ­ sem wczesnofeudalnym (do poł. X I I I w.) opracował W a c ł a w K o r t a , okres gospo­ d a r k i c z y n s z o w e j (poł. X I I I - X V w.) — R o m a n H e c k , folwarczno-pańszczyźniany Leonid nych Żytkowicz, E d w a r d okresach zajmuje T r z y n a , Józef Leszczyński. Kulturą w s i w się Józef B u r s z t a , zaś z a g a d n i e n i a m i oświaty — poszczegól­ i szkolnic­ t w a — M i r o s ł a w a Chamcówna. O p r a c o w a n i e p r z e z n a c z o n e d l a s z e r o k i e g o kręgu czytelników. A. W. �361 RECENZJE Jung Psychologia C a r l Gustaw, a religia, K i W s e r i a „R", W a r s z a w a 1970, s. 446. Książka j e s t w y b o r e m p i s m z różnych p r a c J u n g a . N a początku autor, i współpracownik Z . F r e u d a , o m a w i a a następnie z a j m u j e się s p r a w a m i różnice między poglądami s w o i m i p s y c h i k i współczesnego człowieka, relacją d z y psychologią a religią. I n t e r p r e t a c j e prowadziły Junga do n o w y c h uczeń i Freuda, marzeń s e n n y c h i w o l n y c h poglądów n a charakter mię­ skojarzeń do­ i rolę podświadomości, do p r z e k o n a n i a , iż zawierać się w n i e j mogą n i e t y l k o dążenia tłumione, ale również i t a k i e , które są ukrytą siłą organizującą i ukierunkowującą życie. N a tej doszedł do k o n c e p c j i archetypów; w t e n sposób i n t e r p r e t u j e r e l i g i j n e m i t y , i b a j k i . Książka p o p r z e d z o n a jest wstępem B . S u c h o d o l s k i e g o , drodze symbole poświęconym omó­ w i e n i u k o n c e p c j i i poglądów J u n g a . L. M. Kałużyński Stanisław, Imperium Mongolskie, 1970, ss. 200, fot., r y s . 23 w tekście, m a p a 1, Kolejna od książka omówienia szym ciągu orientalisty Mongolii w autor zajmującego okresie przedstawia WP, się Azją poprzedzającym imperium Omega, t. 159, Warszawa bibliografia. Centralną powstanie Czyngis-chana, rozpoczyna imperium. rozwój n a d z i e l n i c e . Pracę kończy rozdział omawiający polityczne, kulturalne i imperium z krajami się dal­ terytorialny jego następców i r o z p a d handlowe W europejskimi, za kontakty m. in. z Polską. B. Z. J a r o s z e w s k i współczesnej personalizm W M., Osobowość Tadeusz antropologii filozoficznej chrześcijański, p r a c y tej „znajdzie marksowskiej filozofii pozycji poznawczych i wspólnota. — marksizm, osobowości 1970, ss. 598. c z y t e l n i k eseje i s t u d i a stanowiące próbę tej filozofii konfrontacji we egzystencjalizm, KiW, Warszawa człowieka i społeczeństwa oraz listycznych: neotomizmu Problemy strukturalizm, interpretacji ustaleń i z u s t a l e n i a m i współczesnych kierunków pro­ persona- J . M a r i t a i n a i E . G i l s o n a , k o n c e p c j i człowieka E . M o u n i e - r a i T e i l h a r d a de C h a r d i n , e g z y s t e n c j a l i z m u M . H e i d e g g e r a i J . P. S a r t r e ' a , s t r u k turalizmu C . Lévi-Straussa mu". Podstawowym nia filozoficznych kwestii jednak podstaw aksjologicznych i zastanowienie i różnych wariantów zamierzeniem marksowskiej związanych mieszczańskiego a u t o r a było dążenie do t e o r i i osoby ze z r o z u m i e n i e m oraz indywidualiz­ zrekonstruowa­ wyjaśnienie socjalistycznego się n a d s z a n s a m i r e a l i z a c j i m a r k s o w s k i e g o pewnych humanizmu ideału człowieka, a t a k ­ że społeczeństwa. L. M. J e r e m i e j e w D. J . , Juriuki, N a u k a , Moiskwa 1969, ss. 104. T a n i e w i e l k a p r a c a poświęcona j e s t j e d n e m u z k o c z o w n i c z y c h p l e m i o n t u r e c ­ k i c h . J e s t to rodzaj małej m o n o g r a f i i . A u t o r o m a w i a geograficzne w a r u n k i , w j a ­ k i c h żyją J u r i u k o w i e , i c h r o z m i e s z c z e n i e ; następnie z w r a c a u w a g ę n a kulturę m a ­ terialną i gospodarkę tego p l e m i e n i a , o m a w i a r o l n i c t w o , hodowlę oraz p r z e m i a n y związane z p r z e c h o d z e n i e m do osiadłości, w z r o s t e m r o l i u p r a w y z i e m i , z m i a n a m i w s t r u k t u r z e r o d o w o - p l e m i e n n e j i życiu r o d z i n n y m . L. M. �-3G2 RECENZJE K a s p r z y k Warszawa Leszek, Jest to rodzaj opracowania A u t o r z y zaczynają nych Węgrzecki Wprowadzenie Adam, do filozofii, PWN, 1970, ss. 282. podręcznikowego w układzie zagadnieniowym. od rozważań n a d pojęciem filozofii, j e j funkcją, relacją nauk, potem omawiają stanowiska, problem zagadnienia ontologiczne, przedmiot do i n ­ ontologii, b y t u i jego n a t u r y , przechodzą z k o l e i do zagadnień m o l o g i c z n y c h , społecznych i a n t r o p o l o g i c z n y c h n i e n i a moralności), a kończą omówieniem (problem jednostki ludzkiej, m a r k s i z m u i współczesnych różne epistezagad­ kierunków filozoficznych. L. M. Kontakte und Grenzen. Probléme der Volkskultur 1969, ss. X V I I I + 566, fot. 1 + 80, r y s . 3 + 46 artykułów wydana poświęconych und Socialforschung, Gottingen 60, i n d e k s y . zagadnieniom, które z o k a z j i 60 r o c z n i c y u r o d z i n G e r h a r d a sygnalizuje podtytuł. Heilfurtha, profesora Praca uniwersytetu w Marburgu. в. z. La Macědoine Pod kiewski et les Macédoniens t a k i m tytułem publikację, francuskiej dans naukowcy n a którą i niemieckiej le passe, Skopje jugosłowiańscy składają wersjach 1970, s s . 522. przygotowali się 34 artykuły w językowych. Dotyczą n a kongres rosyjskiej, mos­ angielskiej, one h i s t o r i i p o l i t y c z n e j , społeczno-gospodarczej, h i s t o r i i s z t u k i i k u l t u r y M a c e d o n i i , począwszy od starożyt­ ności aż po c z a s y obecne. Publikację przygotowano w Instytucie Historii Naro­ dowej. B.Z. L e w i s O s c a r , Rodzina w a 1970, s s . 633. Nagrana syna Zycie n a taśmę magnetofonową opowiedziana i Martinezów. przez Felipa. W troje losach chłopa, P i W , h i s t o r i a meksykańskiej j e j członków — rodziny meksykańskiego Pedro Martinezów Martineza, Warsza­ rodziny chłopskiej jego żonę Esperanzę i ich wsi Azteca znalazły odbicie w y d a r z e n i a , które wstrząsnęły M e k s y k i e m w c z a s i e r e w o l u c j i l a t 1910-1917, r e f o r ­ m y społeczne i związane z n i m i p r z e m i a n y w s i meksykańskiej w l a t a c h 1920-1940 (szczególnie w zaś za prezydentury końcu z a h a m o w a n i e Alvaro tych reform Obregóna po r o k u i Lázaro Cárdenasa) 1940 (tj. po ustąpieniu c z y też Cárdenasa). Część zasadniczą książki, t j . dzieje r o d z i n y Martinezów p r z e z n i c h s a m y c h o p o ­ wiedziane, poprzedza prowadzenia słowo wstępne O. L e w i s a , w którym a u t o r p i s z e o sposobie badań i c e l a c h , j a k i e i m przyświecały. I n f o r m a c j e n a t e m a t budżetu, podziału p r a c y w r o d z i n i e Martinezów, losów d z i e c i P e d r a , d a n e o w s i A z t e c a z a ­ wiera aneks. Z a m y k a książkę chronologiczne zestawienie ważniejszych wydarzeń w M e k s y k u , w s i A z t e c a i r o d z i n i e Martinezów. A. W. M a c h o w s k i Warszawa Autor J a c e k , Ognista znany już z książek czości l i t e r a c k i e j Eskimosów. kultury kula. Legendy, baśnie i bajki eskimoskie, PIW, 1970, ss. 312. o Wyspie Praca Wielkanocnej poprzedzona e s k i m o s k i e j , wprowadzającym w jest specyficzny prezentuje interesującym świat wybór twór­ omówieniem i c h wierzeń, legend, �363 RECENZJE twórczości m a l a r s k i e j , poezji. Następnie k o l e j n o przedstawione są legendy, baśnie i b a j k i Eskimosów s y b e r y j s k i c h , alaskańskich, k a n a d y j s k i c h i g r e n l a n d z k i c h . dokonał b a r d z o wych; i czasami miła książka szerokiego wyboru, prezentuje różne jest i l u s t r o w a n a opierając warianty się n a w i e l u tego reprodukcjami samego opracowaniach wątku. oryginalnej Ta grafiki Autor źródło­ interesująca eskimoskiej. L. M. Marzec cieniu Zdzisław, W Andów, K i W , Warszawa 1970, ss. 366, t a b l . fot. 34. W ś r ó d l i c z n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h d z i e n n i k a r s k i c h r e l a c j i z podróży p o ryce Łacińskiej korzystnie wyróżnia się t o m reportaży w ośmiomiesięcznej w ę d r ó w c e po W e n e z u e l i , brał bogaty krajów materiał dotyczący andyjskich. Autor życia n i e próbuje Zdzisława aktualnych problemach tej Gujany części gospodarczego fascynować świata. który Panamie, Kolumbii, Peru i Chile ze­ politycznego, i kulturalnego c z y t e l n i k a egzotyką t y c z n y m i szczegółami podróży. Z a m i a s t tego daje solidną informację z Wenezuelskiej Ame­ Marca, Szczególnie i południowych p r o w i n c j i interesujące Chile-Patagonii stej. Doskonały z e s t a w zdjęć w y k o n a n y c h p r z e z samego i o anegdo­ najbardziej są reportaże i Ziemi Ogni­ autora. A. W. Magidowicz Jewropy, I . P., Magidowicz Myśl, M o s k w a Następna Autorzy książka z bardzo rozpoczynają gdzie poświęcają pracę I., Istorija otkrytija i issledowanija ciekawej od rozdziału i pożytecznej „Odkrycie serii Europy „Odkrycie przez m i a n , wiadomościom Śródziemnego, e k s p l o r a c j o m geograficznym badania i poziomowi Ziemi". starożytnych", sporo m i e j s c a wiadomościom z a w a r t y m u H e r o d o t a , n e t r a c j i brzegów M o r z a stępnie p o p r z e z W. 1970, ss. 453. greckiej pe­ C e n t r a l n e j E u r o p y przez R z y ­ tej n a u k i w starożytności. i o d k r y c i a średniowiecza — p e n e t r a c j e arabskie, Na­ Norma­ nów, Chazarów, b a d a n i a w i e k u X V I i następnych dochodzą do współczesności i w y ­ p r a w n a N o w ą Ziemię, Islandię, Ziemię Franciszka-Józefa, U r a l jąca i bogata w f a k t y praca ilustrowana jest mapami, itd. T a interesu­ przedstawieniem sylwetek sławnych b a d a c z y i zakończona obfitą bibliografią. L. M. M iк uta M a r i a n , Staropolskie święto żniw. Dożynki, B i b l i o t e k a Teatrów A m a t o r s k i c h , W a r s z a w a Materiał, n a p o d s t a w i e kowskiego, widowisko obrzędowe, którego zostało o p r a c o w a n e Sądeckiego, Opoczyńskiego i z M a z o w s z a , widowisko, pochodzi z K r a ­ gdzie a u t o r zbierał fragmen­ t y tekstów i obrzędów. J e s t to więc melanż z różnych regionów, n i e j a k o k i wzorcowe". „O obrzędach żniwiarskich", poprzedzająca przedmowa formy pióra prof, widowiskowej d r a Józefa Burszty miały ważniejszy warunków kultury ludowej, tym „dożyn­ C e l e m o p r a c o w a n i a j e s t wszakże u t r w a l e n i e zwyczajów, pieśni i p r a k ­ t y k obrzędowych, j a k s t w i e r d z a autor. P e w n ą wartość daje p r a c y krótka autora LSW, 1970, ss. 98. Burszta przestrzega gdzie przed rozprawa s c e n a r i u s z , a co ważniejsze podnosząca sens z n a c z e n i o w y , fakt, że wyrosły dożynki z konkretnych istotną rolę odgrywały p r a k t y k i m a g i c z n e . traktowaniem tego w i d o w i s k a jako — oprócz Przy autentycznego folkloru. M. A. K. �364 RECENZJE E d m u n d , Założenia M o k r z y c k i socjologii humanistycznej, P W N , W a r s z a w a 1971, ss. 116. S o c j o l o g i a h u m a n i s t y c z n a a s o c j o l o g i a t e c h n i c z n a — p i e r w s z a kształtuje l u d z ­ k i e p o s t a w y i opinie, ułatwia z r o z u m i e n i e problemów n a j b a r d z i e j narzucających się społecznie, d r u g a s t a n o w i bazę inżynierii społecznej, występuje w r o l i narzędzia s p r a w n e g o działania, j e s t źródłem wskazówek do z a w i a d y w a n i a l u b m a n i p u l o w a n i a ludźmi. A u t o r r o z p o c z y n a od a n a l i z y tego p o w s z e c h n e g o dosyć zróżnicowania, n a ­ stępnie zaś poświęca uwagę z a g a d n i e n i u r o z u m i e n i a — z a k r e s o w i pojęcia tego t e r m i n u , r o z u m i e n i u a p r o c e d u r z e w n i o s k o w a n i a , p r o b l e m o w i o c e n y etc. L. M. Murray Z J . , Motywacja Edward początkiem tego r o k u p r a c a poświęcona m o t y w a c j i runkowaniu. swoje Wiele i uczucia, ukazała PWN, się w Warszawa sprzedaży i interpretacji ludzkiego jest teorii dotyczących teorii. A u t o r interesująca i pożyteczna z a c h o w a n i a się i jego ludzkiego podłoże w filozofii, p s y c h o a n a l i z i e , antropologii, niejszej i adekwatnej 1968, s s . 210. zachowania ale b r a k uwa­ się, mają one jakiejś j e d n e j , p e ł ­ n i e usiłuje przedstawić w p r a c y j e s z c z e jednej t e o r i i ; t e m a t u j m u j e całościowo, starając się zaznajomić c z y t e l n i k a z różnorodnością p r o b l e m ó w wchodzących w z a k r e s o m a w i a n e g o z a g a d n i e n i a m i . Pracę wzbogacają i n f o r m a c j e tami, na obserwacji szereg k l i n i c z n y c h i badań rozdziałów. Najpierw i z ich interpretacja­ dotyczące eksperymentów n a d ludźmi i zwierzę­ antropologicznych. autor zaznajamia Książka podzielona n a s z różnorodnymi jest teoriami m o t y w a c j i — i n t e l e k t u a l i s t y c z n y m i , h e d o n i s t y c z n y m i , instynktów, popędów i t d . , d a ­ lej p r z e c h o d z i do s p r a w gradzania, wacji motywacji społecznej motywacji i zachowania, seksualnej, uczuciowej n a t u r y popędu, p r o b l e m ó w n a ­ i kończy omówieniem i działania m o t y w ó w społecznych. P r a c a źródeł uzupełniona moty­ jest słow­ n i c z k i e m ważniejszych terminów. L. M. N a g e 1 E r n e s t , Struktura W a r s z a w a 1970, ss. 522. nauki — zagadnienia P i e r w s z a w języku p o l s k i m p r a c a w y b i t n e g o logiki wyjaśnień naukowych, l o g i k a i metodologa PWN, (z wyjątkiem s z k i c u „Twierdzenie Godła", którego współautorem był Nagel). Czytelność w y k ł a d u skomplikowanej problematyki sprawia, że książka dostępna jest dla szerokiego grona p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecznych i e k s p e r y m e n t a l n y c h . B. Z. New comb T h e o d o r e M., T u r n e r R a l p h H . , C o n v e r s e Philip E., Psycho­ logia społeczna. Studium interakcji ludzkich, P W N , W a r s z a w a 1970, ss. 598, r y s . 81, indeksy. P i e r w s z y — z kręgu n a u k i z a c h o d n i e j — podręcznik p s y c h o l o g i i społecznej z a ­ prezentowany p o l s k i e m u c z y t e l n i k o w i . C z t e r y części książki omawiają k o l e j n o : p o ­ s t a w y j e d n o s t e k , p r o c e s y i n t e r a k c j i , strukturę i właściwości grupy, akcje w grupie. Przekładu d o k o n a n o pod redakcją Heliodora a także i n t e r ­ Muszyńskiego. B.Z. �365 RECENZJE N i с o l i n i B r u n o , La famlglia zíngara, Brescia, Morcalliana 1969, s s . 218. Książka t r a k t u j e o k u l t u r z e Cyganów, a dokładniej o f o r m a c h łecznej, małżeństwach, moralności i obyczajowości w różnych organizacji grupach spo­ Cyganów, a także o z m i a n a c h zachodzących pod w p ł y w e m r e l i g i i k a t o l i c k i e j oraz p r a c y m i ­ sjonarskiej wśród poświęcone historii Cyganów. Książka kontaktów zawiera Cyganów z różnych m i s j i chrześcijańskich, poczynając uzupełnieniem są z a m i e s z c z o n e w bardzo interesujące Kościołem i od p i e r w s z e j tej p r a c y wprowadzenie omówieniu działalności połowy X I X w. dawne i najnowsze Cennym dokumenty koś­ c i e l n e dotyczące Cyganów. L. M. N o w a k S t e f a n , Metodologia badań socjologicznych, J e s t to podręcznik d l a studentów socjologii d y s c y p l i n , którzy w swej p r a c y zamierzają 1970, ss. 485. i dla tych przedstawicieli innych posługiwać się m e t o d a m i n y m i p r z e z socjologię t z w . empiryczną; ambicją n a j n o w s z y c h , w p r o w a d z e n i e do metodologii PWN, Warszawa nauk wypracowa­ autora jest przedstawienie t y w a c j i . P r a c a t a pomyślana j e s t j a k o p i e r w s z y t o m poświęcony ogólnym niom metodologii i analizy jednej jącej danych), badań stanowi — rozumującej twierdzenia socjologicznych on próbę i opisującej o przedmiocie dwóch różnych badań. A u t o r zbierania jakby z j a w i s k a , które b a d a , i d r u g i e j swoich zagadnie­ (drugi zawierać będzie m e t o d y integracji metod społecznych i p r a k t y c z n y c h m o ­ rozpoczyna socjologii, — uzasadnia­ od omówienia z j a w i s k i procesów społecznych, następnie pojęć języka socjologii, rodzajów dzeń i stopnia i c h ogólności, formułowania teorii, p r z e w i d y w a n i e problematyki zdarzeń i p r a k t y c z n e z a s t o s o w a n i e badań, wyników aż po twier­ budowę badań. L. M. Od Mojżesza do Mahometa, Iskry, Warszawa 1970, ss. 269. J e s t to książka poświęcona „założycielom" w i e l k i c h r e l i g i i . Z n a n i r e l i g i o z n a w ­ cy, j a k J . K e l l e r , W. T y l o c h , E . Słuszkiewicz e t c , omawiają postać Mojżesza, B u d ­ dy, K o n f u c j u s z a , J e z u s a i M a h o m e t a . Poczynając od ogólnych wiadomości i ź r ó ­ deł, d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h i wiadomości n a t e m a t życia w y m i e n i o n y c h p o s t a c i , a u t o r z y prezentują i c h działalność, p o w s t a w a n i e systemów r e l i g i j n y c h , historię i c h r o z p r z e s t r z e n i a n i a się i prześladowań. Książka n a p i s a n a jest w sposób p r z y ­ stępny i c i e k a w y . L. M. Panemuniu Dzukai, r e d . A . Vyšniauskaitě, L i e t u v o s T S R , M o k s l u , A k a d e m i j o s Isto- r i j o s I n s t i t u t e s , V i l n i u s 1970, ss. 143, r y s . 58, t a b l . fot. 33. P r a c a z b i o r o w a — m o n o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a terenów położonych n a d środko­ w y m N i e m n e m między m i a s t a m i D r u s k i e n n i k i i B i r s t o n a s . T o m o t w i e r a artykuł R. Rimantiené omawiający a r c h e o l o g i c z n e ślady n a j s t a r s z e g o o s a d n i c t w a (od X t y s . p.n.e. do I I t y s . p.n.e.) n a o b s z a r a c h N a d n i e m n i a . Z a g a d n i e n i e m r o l i Jaćwingów w e t n i c z n e j h i s t o r i i tego t e r e n u z a j m u j e się P. K u l i k a u s k a s . A . V a n a g a s p i s z e o podstawowych c e c h a c h t o p o n i m i k i nadniemeńskich Dzuków, zaś A . V i d u g i r i s �366 RECENZJE omawia n a tle nadnierneńskich gwar ne d l a g w a r y z a c h o d n i c h D z u k ó w języka w t r z e c h k o l e j n y c h artykułach z a j m u j e nym i gospodarczym. Dwa litewskiego zamieszkujących artykuły cechy c h a r a k t e r y s t y c z ­ badany region. I . Butkevičius- się o s a d n i c t w e m , b u d o w n i c t w e m V. Miliusa poświęcone zostały mieszkal­ przemianom w wyposażeniu d o m u chłopskiego (meble i sprzęty związane z g o s p o d a r s t w e m mowym). G. Niunkiené-Tallat-Kelpšaité w gospodarstwie omawia rolę tkanin własnego chłopskim, p o d s t a w o w e t e c h n i k i t k a c k i e i w z o r n i c t w o od I I poł.. X I X w . do czasów o b e c n y c h . O z m i a n a c h w s t r o j u k o b i e c y m (ze zwróceniem gi n a różnice między Drulicą a Z a n i e m n i e m ) do­ wyrobu uwa­ od połowy X I X w i e k u do l a t o s t a t ­ n i c h p i s z e M . Mastonyté. S t r z e s z c z e n i a artykułów w języku r o s y j s k i m . A. Prieobrazowanija wiera, w chozjajstwie Nauka, Moskwa i kulturie i etniczeskije W. process-y u narodów sie- 1970, ss. 280. J e s t to p r a c a z b i o r o w a pod redakcją I . S . G u r w i c z a i B . O. Dołgicha. Z a w i e r a s z e r e g r o z p r a w dotyczących procesów p r z e m i a n n a S y b e r i i i kształtowania się n o ­ wego o b l i c z a k u l t u r y t y c h z i e m . „Współczesne p r o c e s y e t n i c z n e u o b s k i c h U g r ó w " , „Przemiany e t n i c z n e w E w e n s k i m Okręgu N a r o d o w y m " , „Procesy e t n i c z n e n a d a ­ l e k i m północo-wschodzie S y b e r i i " , „Przeobrażenia w gospodarce i k u l t u r z e u E w e n ­ ków O b w o d u A m u r s k i e g o " — oto tytuły niektórych z rozdziałów tej p r a c y . L . M. Readings Oxford in the Sociology of Migration, red. Jansen Clifford J . , Pergamon Z b i o r o w a p r a c a składająca się z k i l k u części pióra autorów z różnych Wprowadzenie C . J . J a n s e n a „Migracja. Problem socjologiczny". z a w i e r a rozdział poświęcony t y p o m m i g r a c j i , z a w o d o w e m u migrantów migracji" (P. G e o r g e ) i — (W. P e t e r s e n ) , wego, ale także p o r u s z a Azji Press, 1970, ss. 402. i t d . Część d r u g a z migracjami w zwłaszcza gdzie autor interesujący — pierwsza i społecznemu składowi rozdział „Ogólna mówi n i e t y l k o o m i g r a c j a c h zagadnienie typologia typu l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , myśliwych poświęcona j e s t bądź szczegółowym poszczególnych k r a j a c h , bądź w y b r a n y m krajów. Część problemom zarobko­ i pasterzy związanym zagadnieniom socjologii migracji. L. M. R y s z k o w i e Elżbieta i F r a n c i s z e k , Między t e k a Myśli Współczesnej, W a r s z a w a utopią a zwątpieniem, PIW, Biblio­ 1970, ss. 159. Książka poświęcona jest dwóm dosyć głośnym współczesnym z a c h o d n i m logom: kiem Marshallowi przemian, jakie zawsze ny — McLuhanowi spowodowały zdeterminowany w i Herbertowi przez znacznie bardziej Marcusemu. Pierwszy środki m a s o w e g o p r z e k a z u — środowisko, w którym żyje... dramatycznej formie niż k i e d y k o l w i e k wytwarzające się w gwałtownym elektroniczne, zdominowane p r z e z rozwój jest telegrafu, dia i w r e s z c i e — co można uważać za m o m e n t McLuhan jest głosicielem „śmierci kultury w historii tempie — przez ideolog, jest współczes­ — środowisko fonografu, k i n a , r a ­ kulminacyjny — przez druku", mędrca, p r z e z i n n y c h za s z a r l a t a n a . H . M a r c u s e telefonu, ideo­ teorety­ „Człowiek człowiek przez zdeterminowany jest jednych telewizję". uważany n a którego za powołują �367 RECENZJE się p r z e d s t a w i c i e l e „rewolucji s t u d e n c k i e j " i z b u n t o w a n e j M a r k s , Mao, Marcuse — to hasło często s p o t y k a n e młodzieży. 3 r a z y „ M " — na transparentach ruchów młodzieżowych n a z a c h o d z i e , świadczące, j a k a w a g a stwierdzeń M a r c u s e ' a się próbą i głoszonych przezeń haseł. T a interesująca podsumowania i zastanowieniem k u czemu pochodów przykładana zmierza j e s t do książka utopijna kończy filozofia M c L u h a n a , M a r c u s e ' a i i c h zwolenników. L. M. Struktura i dynamika społeczeństwa polskiego, PWN, Warszawa 1970, ss. 327, t a b l . 48. Zbiór studiów s o c j o l o g i c z n y c h poświęconych dwudziestopięcioleciu d o w e j . U w a g a autorów (m. i n . Szczepański, Wesołowski M a l a n o w s k i , Polski L u ­ Gołębiowski) skupiła się n a p r z e m i a n a c h k u l t u r y i s t r u k t u r y społecznej. B.Z. S z c z u r k i e w i c z T a d e u s z , Studia socjologiczne, PWN, Warszawa 1970, ss. 463. J e s t to zbiór r o z p r a w , niektóre z n i c h były już p u b l i k o w a n e w o k r e s i e p r z e d i p o w o j e n n y m , i n n e stanowią p r z e d r u k i referatów wygłaszanych p r z e z T . S z c z u r ­ k i e w i c z a n a z j a z d a c h , część w r e s z c i e u k a z u j e się po r a z p i e r w s z y . B a r d z o s z e r o k i j e s t w a c h l a r z o m a w i a n y c h s p r a w , d o t y c z y on zarówno z a k r e s u socjologii i j e j m i e j s c a wśród i n n y c h n a u k oraz s o c j o l o g i c z n y c h kierunków n a u k o w y c h ( k i e r u n k i z o r i e n t o w a n e b i o l o g i c z n i e , a także geograficzny, r a s o w o - a n t r o p o l o g i c z n y itd.), j a k i p e w n y c h szczegółowych już zagadnień: r o d z i n a w świetle e t n o - s o c j o l o g i i , w p ł y w p r a s y c o d z i e n n e j . A u t o r o p i e r a się w s w o i c h rozważaniach n a bogatej l i t e r a t u r z e , np. p r z y o m a w i a n i u r o d z i n y r o z p o c z y n a od p r a c prekursorów e t n o g r a f i i , potem dużo u w a g i poświęca osiągnięciom ewolucjonistów i k r y t y c z n e j i c h a n a l i z i e . N a ­ stępnie o m a w i a p u b l i k a c j e późniejsze, próbuje zdefiniować p e w n e t e r m i n y o d n o ­ szące się do s p r a w r o d z i n y , z a j m u j e się rozważaniami n a d różnymi j e j f o r m a m i , powiązaniami z r o d z a j a m i g o s p o d a r k i i c z y n n i k a m i kształtującymi różne f o r m y r o ­ dziny. L. M. T e l a k o w s k a W a n d a , W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we współ­ czesnej wytwórczości, N K , W a r s z a w a 1970, ss. 203, i l u s t r . 208, w k ł a d e k kolor. X I I . K o l e j n a p r a c a W. T e l a k o w s k i e j poświęcona z a g a d n i e n i u i n w e n c j i l u d o w e j w e współczesnym w z o r n i c t w i e . P o omówieniu r o l i twórczości l u d o w e j w s z t u c e i k u l ­ t u r z e n a r o d o w e j począwszy od X I X w . do o k r e s u p o w o j e n n e g o a u t o r k a p r z e c h o d z i do wyłożenia metod prawidłowego w y k o r z y s t y w a n i a d o r o b k u p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ w e j w p r o d u k c j i przemysłowej p o p r z e z z a s t o s o w a n i e u s t a l o n y c h z a s a d k o m p o z y c y j ­ n y c h tej twórczości, a także włączanie i n w e n c j i twórczej środowiska w i e j s k i e g o , r o ­ botniczego i młodzieżowego do współczesnego w z o r n i c t w a . W p r a k t y c e stosuje się t r z y m e t o d y włączania d o r o b k u twórczości l u d o w e j do p r o d u k c j i : a) p r z e z t r a n s p o ­ zycję — polegającą n a w y k o r z y s t y w a n i u w z o r ó w z a b y t k o w y c h dzieł s z t u k i l u d o w e j p r z y z a s t o s o w a n i u współczesnych t e c h n i k p r o d u k c y j n y c h ; b) inspirację — t w o r z e n i e n o w y c h f o r m p l a s t y c z n y c h pod w p ł y w e m dzieł s z t u k i l u d o w e j ; c) t w o r z e n i e p r o j e k ­ t a n c k i c h zespołów chłopskich, r o b o t n i c z y c h i młodzieżowych, pracujących począt- �RECENZJE 368 k o w o rękodzielniczo, następnie półmechanicznie, b y dojść ostatecznie do wania wzorów dla seryjnej produkcji. Praca zawiera streszczenie projekto­ w języku angielskim. M. W. The foreign and yugoslav historiography of Macedonia and the macedonian people, I n s t i t u t e of N a t i o n a l H i s t o r y , S k o p j e 1970, ss. 204. Zbiór artykułów omawiających z a i n t e r e s o w a n i a Macedonią w h i s t o r i o g r a f i i r a ­ d z i e c k i e j , p o l s k i e j , czechosłowackiej, bułgarskiej, albańskiej, t u r e c k i e j , g r e c k i e j , z a ­ chodnioeuropejskiej i amerykańskiej w o k r e s i e p r z e d e w s z y s t k i m po d r u g i e j n i e światowej. P o n a d t o z a m i e s z c z o n e są d w a artykuły, z których p i e r w s z y teryzuje zachodnioeuropejskie i amerykańskie encyklopedie w nich informacji o Macedonii, a drugi zajmuje p o d kątem woj­ charak­ zawartych się p r a c a m i dotyczącymi p a n o w a ­ n i a t u r e c k i e g o w t y m k r a j u . Zbiór z a m y k a p r a c a dotycząca zainteresowań M a c e d o ­ nią w historiografii serbo-ehorwackiego kułu J a n i n y Pszczółkowskiej storiography), przedstawiony obszaru z Wrocławia językowego. Z (Macedonia wyjątkiem in the polish arty­ post-war hi­ w s z y s t k i e p i s a n e były p r z e z historyków jugosłowiańskich. Z b i ó r t e n był n a k o n g r e s i e n a u k h i s t o r y c z n y c h w Moskwie. B . Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecaecf8e4d2a39f6f5ab8a26ee3bde7d.pdf db8ca073e2a967c24b51de8fbcb5f406 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:795 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.229-287 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 LECH M R Ó Z N I E P R Z E S K O C Z Y S Z WŁASNEGO Recenzja z książki: Jan Yoors, Cyganie, CIENIA Kraków 1973, Wyd. L i t . Cyganie Yoorsa są książką unikalną nie tylko w literaturze cyganologicznej, jest to rzetelna, ujęta w formę retrospektywnej opowieści relacja z kilkuletniego przebywania autora m i ę d z y Cyganami. Opowieść dotyczy nie którejś z grup osiadłych, ale Cyganów Lowari, w ę d r o w n y c h , przywiązanych do tradycji i niechętnych bliższym kontaktom z innymi ludźmi. By zrozumieć, jak głęboko w n i k n ą ł w ich sprawy i życie, należy cofnąć się do początków tej historii. Jan Yoors jest z pochodzenia Belgiem, ale rodzina prezentowała charakter dość kosmopolityczny. Ojciec jego, malarz, spędził wiele lat w Hiszpanii, w Andaluzji, i Cyganie, którzy są tam liczni, stanowili jeden z stałych m o t y w ó w jego twórczości i tematów opowieści. Atmosfera w domu, pobyty z rodzicami za granicą sprawiły, że od młodych lat posługiwał się swobodnie kilkoma językami. To spowodowało, że — jak pisze — nie czuł przywiązania do żadnego z nich, jak i do określonego kraju. W domu stale przebywali artyści, pisarze, uczniowie ojca; Jan Yoors w y ­ c h o w y w a ł się w atmosferze wolności poglądów, poszanowania dla cudzego zdania i fascynacji Cyganami, którzy często bywali przedmiotem rozmowy — ich swoboda i ruchliwość były, jeśli nie wzorem, to przedmiotem zazdrości lub choćby uwagi bohemy zbierającej się w domu Yoorsów. Nic w i ę c dziwnego, że od najmłodszych lat ciągnęło go do Cyganów. Kiedyś. — gdy miał dwanaście lat — do miasta przybył tabor Cyganów roz­ bijając na peryferiach obóz. Poszedł popatrzeć na nich. Na wejście do obozowiska nikt początkowo nie zareagował, pierwsze były dzieci — jego rówieśnicy; to one wprowadziły go do społeczności. Wchodząc na teren obozu nie planował — jak pisze — pozostać z Cyganami, ale zbliżała się noc, a gdy rano obudził się, Cyganie zwijali namioty i przygotowywali się do drogi; wkrótce ruszyli dalej, Yoors po­ jechał z nimi. Dopiero po kilku miesiącach, późną jesienią, przejeżdżali Cyganie powtórnie w pobliżu miasta, gdzie mieszkał. Wtedy dopiero odwiedził rodziców: „Wracałem do rodzinnego domu po sześciomiesięcznej prawie nieobecności z poczuciem, jakbym całe (dotychczasowe) życie spędził poza domem [...J dość w y z y w a j ą c o uwydatni­ łem [...] fakt, że była to ucieczka z Cyganami. Z rzadko spotykaną przenikliwością i rozumem odparli [rodzice], że było to powodem ich wielkiego zmartwienia, gdyż kochają mnie, tym niemniej pragną uszanować moją osobistą decyzję, a także ufają, że wiem, czego chcę, nawet przy moich dwunastu latach [...] Ojciec m ó j dodał, że od dawna miał nadzieję, iż zostanę jak on artystą; ale jeśli w o l ę zostać członkiem taboru koczowników, życzy sobie, by decyzja w tej sprawie całkowicie należała do mnie" (s. 59). Wiosną z n ó w wyruszył i od tej pory przez wiele lat w ę d r o w a ł z Cyganami, jedynie w zimie opuszczając czasami tabor. �230 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Gdy podczas w ę d r ó w k i , w tym początkowym okresie, zginął przejechany przez samochód przyjaciel autora, Pucyna — którego rodzina przygarnęła go do swojego wozu, Yoors zajął miejsce Pucyny, otrzymał jego imię, został przyjęty do rodziny. Od tego czasu stał się jednym z Cyganów, przestał być traktowany jak Gadżo (nie-Cygan), uznany został za członka społeczności. Pulika, przybrany ojciec Jana Yoorsa, m a w i a ł : „te ne khuczos perdal czo uszalin" — „nie usiłuj przeskoczyć w ł a s n e g o cienia"; dzięki wyrozumiałości rodziców i ich poszanowaniu decyzji dwu­ nastoletniego młodego człowieka oraz dzięki mądrości przybranego ojca — Puliki, Yoors przeskoczył swój cień. Na całe lata przestał być Gadżem-Europejczykiem, stał się — mimo jasnych w ł o s ó w i oczu — egzotycznym Romem, przybyszem z Indii. Dopiero wojna, rozproszenie taboru przez N i e m c ó w i aresztowania oderwały go od tych, którzy stali się dla niego na długo jedyną rodziną i z którymi w ciągu kilku lat przemierzył całą Europę od Hiszpanii po Bałkany i od Włoch po Polskę. Cyganie Yoorsa to nie tylko relacja z podróży, to także studium cygańskiej obyczajowości i praw rządzących społecznością, to studium życia i osobowości, mentalności i cygańskiego spojrzenia na mijane społeczności ludzi osiadłych, a cza­ sami oskarżenie tych społeczności, ich stosunku do Cyganów i nietolerancji. Jego informacje i opisy cygańskiego życia są zdementowaniem fałszywych opinii, jakich sporo zawartych jest w literaturze i wiedzy potocznej, ukazaniem fałszu stereoty­ p ó w i mądrości narodu, który skazany w ł a s n ą decyzją i sytuacją na życie w ę d r o w n e wszystko robi, by nie stracić osobowości. Wędrówka z nimi, życie życiem Cygana umożliwiły Yoorsowi zaznanie radości, jaką daje posuwanie się przed siebie, szeroka przestrzeń, noce pod gołym niebem i poznawanie nowych ludzi i nowych miejsc. Czasami, gdy żal było opuszczać okolice, które swoim pięknem zachęcały do pozos­ tania dłużej, gdy jeszcze odzywały się cechy osiadłego Gadża, Rupa — przybrana matka — „strofowała mnie w opryskliwy sposób. Powiadała, że tracąc je, tym bardziej będę pielęgnował wspomnienie tego miejsca z tkliwością, jaką zachowuje­ my dla pragnień, których nie zaspokoiliśmy całkowicie, powiadała też, że i j a z czasem nauczę się w pełni i namiętnie korzystać z każdej pojedynczej przemija­ jącej chwili, nie odczuwając potem żalu" (s. 50). Nade wszystko jednak interesująca jest z Cyganach widoczna stała konfrontacja i ścieranie się dwóch psychik, dwóch ś w i a t ó w — cygańskiego i gadżowskiego; studium postaw i sposobu myślenia, co, może czasami nawet niezamierzenie przez autora, wynika z jego opisów i relacji. Yoors pisze o cygańskiej kulturze, insty­ tucjach i zasadach organizacji rodziny, organizacji życia, o zwyczajach; w dalszej części mojej relacji zajmę się jednak bliżej stylem i filozofią życia Cyganów, i tym, jak widzą Cyganie Gadżów — to bowiem wydaje mi się w książce najcenniejsze i wyróżniające ją w literaturze cyganologicznej. Prócz samej egzotyki grupy najbardziej uderzały autora książki reakcje i za­ chowania towarzyszy wędrówki, świadczące o ich wrażliwości i delikatności w sto­ sunkach między sobą. Zwracała też u w a g ę zupełna zmiana, gdy przychodziło do zetknięcia z nie-Cyganami. Uderzała głębokość odczuć przy jednoczesnej skąpej formie wyrażania ich — coś, co tak różniło znanych mu Cyganów od społeczeństwa, w jakim w y c h o w y w a ł się do tej pory. Pompatyczność i powierzchowność reakcji, ostentacja w stosunkach Gadżów między sobą uderzały i śmieszyły Cyganów n a j ­ bardziej, dostrzegali bowiem rozbieżność między bogatą formą i płytkością kryjącego się za nią zaangażowania w e w n ę t r z n e g o . Dla Rom szacunek dla kogoś, poszanowanie osobowości to przede wszystkim daleko posunięta uprzejmość i powstrzymanie swej chęci podpatrywania czy wtrącania się w życie innych ludzi. Z tej delikatności i poszanowania cudzych spraw w y n i k a ł o szereg norm regulujących życie społeczne, zabraniających zbyt wścibskiego interesowania się innymi. Poszanowanie w ł a s n e j �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 231 osobowości idzie w parze z uczciwością w stosunkach w e w n ę t r z n y c h pomiędzy po­ szczególnymi osobami czy rodzinami. Kradzież, oszustwo wewnątrz grupy, nielojal­ ność są surowo piętnowane. Nie do wszystkich ludzi odnoszą się surowe kanony współżycia, jedynie do Rom. Z Gadżami można postępować inaczej, tak dziwny jest ich świat, tak śmieszne namiętności, że człowiek wędrujący, który wiele widzi i w różnych znajduje się sytuacjach, który ma możność porównywania — czyli Rom — nie może traktować ich poważnie, mimo siły, którą dysponują i przy pomocy której potrafią zmusić także R o m ó w do uległości. Tak jak Gadżowie nie znali życia i kultury Cyganów, tak i Romom obca była kultura europejska — filozofia i życie Gadżów. To, z czym najczęściej mieli do czynienia, ograniczało się do brudu i nieprawości marginesu społecznego. Do osób, które oczekiwały usług wróżbiarskich, obnażając swoje wnętrze pełne niepowodzeń i żądz, zawiści i strachu, braku spokoju i równowagi; wnętrze ludzi, którzy — w od­ różnieniu od Rom — dysponowali rozwiniętą techniką, ale wnętrze posiadali nikczemne. Policjantów i urzędników, którzy występując w imieniu prawa sami go nadużywali, śmiesznych etnografów czy innych miłośników, poszukujących sensacji i wypisujących sensacyjne informacje, zabawnych misjonarzy kupczących religią i życiem wiecznym, występujących w imieniu kogoś, o kim w ogóle nie wiedzieli, czy istnieje, zdziecinniałych paniuś z twarzystw dobroczynnych, traktujących R o m ó w jak krnąbrne dzieci. Czy ten rodzaj znajomości, poznanie tych stron życia Gadżów m o g ł y inaczej nastawić Cyganów? Dlatego nie należy, zdaniem opisywanych Ro­ m ó w , traktować Gadżów tak jak swoich, dlatego można zakpić sobie czasami z ludzi, którzy, śmieszni i prymitywni — zdaniem R o m ó w — w odczuciach, nie zdają sobie nawet ze swojej śmieszności sprawy. Niekiedy Cyganie sami prowokowali kontakt z Gadżami, zapraszali ich do ogniska czy obozu, siadali wokół i opowiadali naiwnemu słuchaczowi niesamowite i nieprawdziwe historyjki. Komedia grana była poważnie, uśmiech nie zagościł na twarzach Romów, jedynie może większa nonszalancja i rozmowność mogły wskazać na mistyfikację. Nieświadom swojej śmieszności odchodził Gadżo urzeczony, kol­ portując dalej zasłyszane opowieści. W ten sposób doszło do tak dużej ilości fan­ tastycznych informacji o rzekomych cygańskich zwyczajach — dzikości, kanibalizmie; powtarzane potem przez innych coraz szerszy zataczały krąg, coraz bardziej fał­ szując obraz rzeczywistej wiedzy. Było to zgodne chyba z intencjami Romów, aletakże stało się pożywką dla różnych uprzedzeń, rasowych przesądów i stereotypów — co nieraz odbijało się niekorzystnie i na samych Cyganach; ale tej konsekwencji żartu chyba nie przewidzieli. Gdy jednak w grę wchodzi faktyczna obrona interesów, niechęć do ujawnienia swojej kultury wobec dociekliwości i prób poznania przez Gadżów, wtedy żart przeradza się w zorganizowany, sprawny mechanizm, który nie pozwala przekroczyć bariery podziału. Yoors podaje przykład, w jaki sposób zostały zniweczone usiło­ wania przybyłych z zamiarem przeprowadzenia badań w taborze antropologów: „Rom udawali, że niczym dzieci pełni są podziwu dla nich, a także dla wszystkich przedmiotów, jakie posiadali — takich jak buty, odzież, zegarki, okulary, pierścionki. Następnie zadawali im nie kończące się i szczegółowe pytania dotyczące tych przedmiotów [...] Indagację tę skwapliwie przeprowadzało kilku Cyganów na zmianę, powtarzając wielokrotnie to samo pytanie. Gadżowie chętnie odpowiadali uszczęśli­ wieni, iż tak ł a t w o i szybko zdołali nawiązać pierwszy kontakt badawczy [...] Pod­ danie wścibskich Gadżów takim kilkugodzinnym nieprzerwanym zabiegom nużyło ich, ale zarazem też napełniało zadowoleniem do czasu, aż zorientowali się, że im samym uniemożliwiono w ten sposób zadawanie jakichkolwiek pytań. Gdy wrócili, �232 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE by podjąć zapoczątkowany już kontakt, na miejscu przekonali się, że Cyganie tymczasem wcześniej odjechali" (s. 72). Staranność i precyzja w ukrywaniu prawdy widoczna jest i w rozmowach z przedstawicielami władz i administracji. Różne, często sprzeczne wypowiedzi poszczególnych członków grupy czy nawet tego samego Cygana prowadzą po pewnym czasie do zupełnego ogłupienia urzędnika, który nie wie, skąd Cyganie przybyli, dokąd chcą się udać, czym się zajmują, ile osób liczy tabor. Wykazywanie zaś Cyganom niekonsekwencji nie peszy ich bynajmniej ani nie w p ł y w a na zmianę sposobu rozmowy, bowiem — jak m ó w i ą — „czaczimo Romano" — prawda wy­ rażona jest w języku Romani. Przymuszając Cyganów, by m ó w i l i w obcym języku, sami Gadże są sprawcami kłamstw. Niemożność porozumienia się nie jest regułą; jeżeli kontakt dotyczy spraw handlowych czy uzależnione jest od niego uzyskanie przez Cyganów paszportu, zgody na pobyt lub uprawianie działalności handlowej, przebiega on przy budującej zgodzie i rzetelności w wykonaniu umowy. To także zrozumiałe, bowiem „maj miszto les o thud katar i gurumni kaj tordżot" (łatwiej jest doić krowę, która stoi spokojnie), po co w i ę c drażnić Gadża; ta pozorna niekonsekwencja jest faktycznie tylko inną formą realizacji filozofii życia. Podobna zgodność emanuje z Cyganów często także w czasie kontaktów z misjonarzami. Jeżeli w zamian za zgodę wstąpienia do Kościoła można uzyskać materialną pomoc, sprawa wydaje się oczywista, ale niekiedy pozwalają sobie na zrobienie po prostu przyjemności człowiekowi, któremu na tym bardzo zależy. Kardynał belgijski Mercier, zaprzyjaźniwszy się z grupą Cyganów, zaproponował im udzielenie ślubów zgodnie z liturgią Kościoła Katolic­ kiego i nadanie w ten sposób ich rodzinnym stosunkom pozbawionej grzechu formy. Zorganizowano wielkie uroczystości w bazylice w Koekelbergh, podczas których udzielono Cyganom ślubów, „bardzo uszczęśliwiliśmy kardynała" — m ó w i ł ze śmiechem Pulika opowiadając Yoorsowi przebieg uroczystości. Czy należy się dziwić Cyganom, że Gadże często w y d a j ą się im śmieszni przez chęć narzucenia swojej woli, chęć dominacji, dufne przekonanie o uniwersalności i walorach swojej kultury, swoich instytucji, organizacji, techniki i sposobu życia, przez nieuznawanie w a l o r ó w i brak szacunku dla innych kultur. Rozwinięta tech­ nika wielokroć już w historii cywilizacji prowadziła do pogardy dla kultury i dla subtelności życia, do agresji i wyniszczenia innych w z o r ó w myślenia. Cygańska ocena Gadżów była dość jednoznaczna. Nie spodziewali się niczego prócz niechęci, żadnej zmiany. Swego świata bronili barierą ruchliwości i stałej pamięci o podziale na R o m ó w i Gadżów, „Nie oczekiwali niczego od świata, który nie był ich światem, i z logiczną konsekwencją nie poddawali się nigdy pokusie na­ dziei" (s. 173). Przejawem tej agresywności i gadżowskiej chęci dominacji jest zakreślanie granic, nakładanie różnych rygorów i zakazów, jako etapu poprzedzającego dalszą ekspansję i jako obrony przed ekspansją. Dlatego dla w ę d r o w n y c h Cyganów systemy polityczne są jedynie odzwierciedleniem obsesji Gadżów opętanych żądzą gromadze­ nia dóbr materialnych, która z biegiem czasu czyni zawsze z ludzi niewolników. Normalny, zdrowo myślący Rom nie przywiązywał zupełnie wagi do posiadania sprzętów, stroju itd. Wielu piszących o Cyganach zwraca u w a g ę na niechlujstwo ich stroju, noszenie postrzępionych i podartych ubrań. Można zrozumieć to właśnie w świetle powyższej cechy. Dlatego często kupiwszy najmodniejsze ubranie Cygan śpi w nim, pracuje, je, tak że wkrótce doprowadza je do stanu „trwałej ruiny", póki zniszczenie nie każe pomyśleć o nowszym; wartość bowiem życia nie leży w jego zewnętrznych cechach czy atrybutach, ale w niewyrażalnej głębi. To nie- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 233 dostrzeganie zewnętrznych form i brak potrzeby podkreślania ich były dla Yoorsa jedną z bardziej zaskakujących cech w początkach jego cygańskiego życia. Sytuacja Cyganów, niemożność pogodzenia ich życia z procesami, jakie w y ­ stępują w kulturze i historii narodów Europy, jest zasadniczą niemożnością pogo­ dzenia odmiennych światopoglądów i odmiennych filozofii — z jednej strony spo­ łeczności nastawionej na ruch i płynność, a z drugiej zamkniętych, stabilnych społeczności Gadżów. Dla Cyganów, zwłaszcza tych mniej zeuropeizowanych, życie jest stałym ruchem, stałym przepływem: „Któregoś dnia przed zmierzchem zo­ baczyłem, jak stary Bidżika pogrążony w myślach nachyla się nad paroma kałużami pozostałymi po deszczu, który spadł poprzedniego dnia. Swoją ciężką laską, i n ­ krustowaną srebrem, robił rowek z jednej kałuży do drugiej. Kiedy po pewnym czasie podniósł do góry głowę i ujrzał, że patrzę, rozbawiony tym i zdziwiony po­ wiedział po prostu: «То, co dzieli, jest złem, a to, co łączy, wiąże, płynie, jest do­ brem. Życie jest przepływem, dialogiem, a śmierć izolacją, oddzieleniem, prowadzi do chaosu, a następnie do rozkładu». S ł o w a te Bidżika wypowiedział bezwiednie, niczym uwagę, że mamy bardzo upalny dzień. Zdanie to nie padło po to, by pouczać, przekonywać o głębi spostrzeżenia czy też mądrości wypowiadającego je" (s. 227). Życie Gadżów jest dla Cygana życiem bezbarwnym i nieprawdziwym, „jest leżeniem na jednym boku przez całe życie". Nietolerancja, agresywność, chęć dominacji i po­ siadania nie pozwalają zwrócić uwagi na radosne, na prawdziwe piękno życia; nie pozwalają po prostu — z punktu widzenia R o m ó w — żyć. Ten charakter życia Gadżów nie wykształca w nich cierpliwości i umiejętnego znoszenia przeciwności, jakie niesie życie, nie uodparnia ich. Brakuje im pasji życia, a często i siły, gdy stają wobec niemożności realizacji programu, na jaki ich kultura i oni sami są nastawieni; wtedy uciekają się do umierania. Pulika mawiał: „zbyt często gotowość umierania oznacza tchórzostwo wobec życia" (s. 11): cygańskie zaś istnienie n a ­ stawione jest na to, by żyć. Ta różnica — tak zasadnicza — postaw i wartości niejednokrotnie i Yoorsowi utrudniała współżycie z Cyganami, akceptacja ich filozofii i sposobu życia pozosta­ w a ł a w sprzeczności z wychowaniem i dotychczasowym jego życiem. Należało w i ę c stopniowo w y z b y ć się tego minionego życia, odrzucić je, bowiem, jak m ó w i cygańskie przysłowie, „jekka buliasa naszti beszespe done grastende" (nie można siedzieć jednym tyłkiem na dwóch koniach); nie można jednocześnie b y ć Romem i Gadżem. Chcąc być Romem, należy przestać m y ś l e ć jak Gadżo. Yoors dokonał tej drogi, utożsamiającej go z Cyganem, „przekroczył swój cień", dzięki temu powstała ta piękna książka. I jeżeli nawet autor czasami zbyt idealizuje życie i ludzi, wśród których przebywał, to zrozumiałe jest to zachłyśnięcie się wartościami, jakich nie podejrzewał będąc Europejczykiem i jakich zazwyczaj nie dostrzegamy u Cyganów; to odkrycie głębi w kulturze tak fałszywie ocenianej jako prymitywna. Myślę, że ta fascynacja i jednocześnie rzeczowość relacji, autentyzm dostrzeżeń i przeżyć, stanowiąc o wartości Cyganów, zjednają książce wielu czytelników. T y m bardziej że, jak wykazuje historia lat ostatnich, coraz bardziej świat, jaki przedstawił Yoors, staje się światem umarłym. Współczesne życie Cyganów coraz bardziej różni się od opisanego i przypomina to, którym my, Gadże, żyjemy. Wielusetletnie wysiłki złamały wreszcie opór, to, przed czym bronili się przez pięć w i e k ó w , dosięgło ich w naszych czasach. Udało się nam, Gadżom, złamać ich osobowość, ich inność, która tak nas raziła, obrzydzić w ę d r o w a n i e ; udało się doprowadzić do wypowiedzenia słów rozpaczliwych, że dość już mają bycia Cyganami, że chcą być tacy jak inni. Powszechnie nazywa się to uświadomieniem Cyganów, ale może właściwiej byłoby to n a z w a ć utratą świadomości. Dla coraz większej ilości Cyganów" �234 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE świat Puliki i Yoorsa-Pucyny, przedstawiany w Cyganach świat romantycznej swobody, w ę d r ó w k i i ognisk jest takim samym nierealnym światem marzeń, jak jeszcze niedawno dla ludzi sztuki; tym m o ż e boleśniejszym, ż e kiedyś doświadcza­ nym, ś w i a t e m , który odszedł wraz z młodością. Zastrzeżenia m o ż e budzić u ż y w a n i e w polskim przekładzie określenia horda w odniesieniu do grupy cygańskiej. W literaturze anglosaskiej termin ten jest stosowany także współcześnie w odniesieniu do grup zbierackich i wędrownych. U nas ma on inne znaczenie i należałoby się zastanowić, czy nie da się go zastąpić bardziej w ł a ś c i w y m lub przynajmniej wprowadzić przypis wyjaśniający użycie i zakres pojęcia. W przeciwnym przypadku m o ż e się zdarzyć, że to, z czym autor tak starannie walczy — pejoratywne rozumienie Cyganów, zostanie podważone przez zbyt wierny, aczkolwiek różny znaczeniowo termin. �LESZEK D Z I Ę G I E L B U R Z L I W E D Z I E J E GÓRSKIEGO N A R O D U Siedmiomilionowy naród kurdyjski doczekał się ciekawego studium polityczno-historycznego, które — mimo że wydane w roku 1966 — ostatnio stało się bardzo aktualne *. Jak wiadomo bowiem, kwestia kurdyjska (przynajmniej w Iraku) ma wreszcie doczekać się rozwiązania. Tak głoszą komunikaty Bagdadu i w podobny sposób wypowiada się manifest rządzącej w Iraku partii Baath oraz dokumenty rządzącej, irackiej Rady Rewolucyjnej . P o n i e w a ż jednak w samym tylko Iraku na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat parokrotnie uroczyście deklarowano rozstrzy­ gnięcie kwestii Kurdów, a w ościennym Iranie i Turcji problem ten raz po raz ulegał zaognieniu, przeto warto zwrócić u w a g ę na książkę Hassana Arfy zatytuło­ w a n ą Kurdowie, w której autor usiłuje bezstronnie naświetlić całą sprawę. Bezstronnność jego wydaje się nieco problematyczna, ponieważ H. Arfa, generał armii irańskiej, były szef sztabu generalnego w latach 1944-1946, a następnie ambasador Iranu w Turcji, sam brał udział w walkach z powstaniami Kurdów irańskich, między innymi zaś w likwidacji Kurdyjskiej Republiki w Mahabadzie, tak zwanej „Repu­ bliki Komula". T y m niemniej jego uwagi na temat powstań kurdyjskich są bardzo powściągliwe. Autor zaznacza zresztą, iż mimo że brał udział w walkach z Kurdami po stronie przeciwnej, z wieloma z nich dziś zaprzyjaźnił się i ma dla ich sprawy zrozumienie. Co prawda nawet w okresie najgorętszych walk powstańczych zarów­ no Persowie, jak Turcy czy Arabowie iraccy mieli wśród plemion kurdyjskich stosunkowo licznych sprzymierzeńców, którzy gorliwie zwalczali wraz z wojskami rządowymi swoich zbuntowanych pobratymców, otrzymując potem ordery i nagrody z rąk szacha czy też władz bagdadzkich. Zatem o n a w i ą z y w a n i e serdecznych przyjaźni z Kurdami nie było trudno. Przynajmniej z ich częścią. 2 Pomijając wszelako te zastrzeżenia, zachęcające do ostrożności w czasie lektury w y w o d ó w Arfy, książka tego wykształconego i dobrze zorientowanego w historii najnowszej Azji Przedniej polityka dostarcza nam wielu informacji pozwalających na głębsze zrozumienie sytuacji narodu kurdyjskiego. Kurdowie, naród o bliżej nie wyjaśnionej naukowo genezie, mieszkający w górach na styku Turcji, Iraku, Iranu i Związku Radzieckiego, tylko pozornie są mieszkańcami niedostępnego, m a ł o znaczącego zakątka Azji. W rzeczywistości bowiem od kilkudziesięciu lat znaleźli się oni w punkcie, który z przyczyn politycznych, gospodarczych, a nawet strate­ gicznych może mieć w każdej chwili kapitalne znaczenie dla pokoju na kontynencie Eurazji, a tym samym i dla pokoju na całym świecie. Wystarczy wspomnieć, że 1 H . A r f a , The Kurds. An Historical and Political Study, London 1966. The Implementation of March 11 Manifeste — Ministry of Information, Baghdad 1972. 2 �236 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE pola naftowe K i r k u k u to w ł a ś n i e iracki Kurdystan oraz że na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat podsycanie kurdyjskich ruchów niepodległościowych na terenach sąsiada było częstą i chętnie stosowaną metodą wśród rywalizujących tu ze sobą państw. K i m byli jednak i s ą Kurdowie, których w jednym miejscu swoich rozważań przyrównuje Arfa do Polaków, też niegdyś żyjących pod władzą trzech wrogich sobie państw? Z pewnością poza rozdarciem ich ojczyzny między trzy obce orga­ nizmy p a ń s t w o w e niewiele można by wynaleźć analogii do naszej historii u tych górskich w o j o w n i k ó w . Niektórzy uczeni skłonni są ich w y w o d z i ć od starożytnych Medów, tworzących niegdyś z Persami początki państwa staroperskiego. Nazwa Kurdystan przyjęła się powszechnie dopiero za czasów panowania w tych stronach średniowiecznych Turków Seldżuków. Kurdowie m ó w i ą językiem pokrewnym per­ skiemu, różniącym się znacznie między sobą w co najmniej trzech odmianach regionalnych. Hassan Arfa uważa, że modernizacja języka kurdyjskiego i szerokie wprowadzenie jego literatury, dziś na ogół ustnej, do piśmiennictwa, wzbogaciłoby kulturę narodów W y ż y n y Irańskiej. Wiadomo skądinąd, iż pierwsze utwory literackie w języku kurdyjskim, zanotowane alfabetem arabskim znano już w średniowieczu. Mimo tak zdawałoby się starożytnych tradycji, Kurdowie bardzo długo nie wy­ tworzyli poczucia jakiejś ogólnokurdyjskiej wspólnoty etnicznej. Właściwie do początków X X wieku ci nomadzi lub półnomadzi znali jedynie lojalność i poczucie wspólnoty w obrębie rodu czy najwyżej plemienia, a czasami w obrębie lokalnej sekty religijnej. Ciekawe, że Kurdowie, muzułmanie-sunnici, swoje pierwsze, po­ w a ż n e powstanie na terenach T u r c j i rozpoczęli w obronie tradycyjnych, religijnych prerogatyw obalonego przez wojsko ostatniego sułtana. Hassan Arfa cały rozdział poświęca syntetycznemu zarysowi historii Kurdów od czasów najdawniejszych do wieku X I X i tu należy uczciwie zauważyć, iż prze­ czytanie go wymaga dość dobrej znajomości dziejów Persji, Turcji i Mezopotamii z Asyrią. Czytanie utrudnia angielska transkrypcja imion poszczególnych w ł a d c ó w i dynastii. Nie byłoby naszym celem streszczanie tych w y w o d ó w , natomiast ważna wydaje się konkluzja, iż od czasów najdawniejszych plemiona kurdyjskie chętnie współdziałały z w ł a d c a m i państw, które obejmowały ich terytoria ojczyste, służyły w ich armiach, a nawet dostarczały czasami rządzących dynastii. Takim sztandaro­ wym bohaterem b y ł przecież sułtan Salah-ed-Din, słynny Saladyn, pogromca krzy­ żowców, a zarazem rycerski przeciwnik najsławniejszych rycerzy europejskiego średniowiecza, sławiony na równi z nimi przez współczesnych poetów chrześcijań­ stwa i islamu. Lecz ci sami Kurdowie przy wszelkich próbach ujmowania w karby poddaństwa, opodatkowywania czy nawet ograniczania zwyczajowej grabieży sąsia­ dów umykali w głąb swojej górskiej twierdzy i zaczynali nękającą rebelię, z reguły sprzymierzając się z ościennym władcą. Ich terytorium było obszarem odwiecznych wojen i sporów między tureckim Imperium Ottomańskim a państwem szachów perskich, co Kurdowie znakomicie wykorzystywali. Dodajmy, że groźne burze dzie­ jowe, niszczycielskie wyprawy Mongołów itp. na ogół omijały niedostępną, ubogą ziemię Kurdystanu, nie stanowiącą dla nikogo podówczas atrakcyjnego łupu. Rozpatrując dzieje kurdyjskich rebelii i powstań pamiętać należy o ruchliwości tego ludu, jego koczowniczej lub półkoczowniczych obyczajach. Atakowani przez poważniejsze siły arabskie, perskie czy tureckie górale kurdyjscy bez wahania przenosili się z całymi rodzinami i dobytkiem (który stanowiły głównie stada bydła) w inne okolice. Bez trudu przekraczali niemalże niestrzeżone granice sąsiadujących ze sobą w górskich pustaciach państw, powodując tym zresztą wybuchanie lokalnych konfliktów granicznych, wymiany not protestacyjnych i ciągnące się bez końca �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 237 rokowania dyplomatyczne. Dopiero w połowie X X wieku, w wyniku skutecznego zamykania granic i obsadzania ich przez wyszkolone oddziały wojskowe armii tureckiej i irańskiej, swobodnym Kurdom poczęło być w górach ciasno. Jeszcze w latach 40-tych, w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , klasycznym manewrem przejścia granic był przemarsz przez granicę perską w o j o w n i k ó w mułły Mustafy al-Barzaniego, wycofującego się przed naporem wojsk irackich i wspomagającego ich R A F - u z irackiego Kurdystanu. Uzbrojeni i świetnie dowodzeni barzańczycy stworzyli na­ stępnie trzon siły zbrojnej krótkotrwałej Republiki Kurdyjskiej w Mahabadzie, zorganizowanej w zachodniej części perskiego Azerbejdżanu, co nie przeszkodziło Barzaniemu w parę lat później, po upadku republiki i powrocie z emigracji na Zakaukaziu, w północnym Iraku stanąć ponownie na czele kurdyjskiego ruchu nacjonalistycznego. Arfa, znając z autopsji obyczaje Kurdów, opisuje ich tradycyjne sposoby wo­ jowania i styl postępowania. Szkicuje też ewolucję poczucia wspólnoty etnicznej, poczynając od lojalności w z g l ę d e m tradycyjnych w o d z ó w szczepowych, szeików, emirów, poprzez wykształconych duchownych muzułmańskich, przebywającą na emigracji inteligencję, aż do stworzonej w ostatnich czasach partii Part Demokrat Kurdistan. Jeżeli wierzyć autorowi, narody i ludy tych obszarów Azji były po I wojnie światowej o krok od uzyskania niepodległości na gruzach Imperium Ottomańskiego. Lecz nieufność wzajemna tych nacji, animozje Ormian wobec K u r ­ dów, których Turcy podjudzali przeciwko ormiańskim chrześcijanom, kurdyjskie łupiestwa w z g l ę d e m tureckich Azeri, zastarzała nienawiść między sunnickimi K u r ­ dami a nestorianami asyryjskimi — wszystko to doprowadziło do trwających latami wzajemnych rzezi, lecz nie do powstania niepodległych państw. Nieuczciwa gra mocarstw europejskich i sukcesy militarne tureckiej armii Kemala Paszy przypieczę­ towały sprawę ewentualnego państwa kurdyjskiego, a także zresztą i utworzenia niepodległego państwa dla tureckich Ormian. Hassan Arfa opisuje krwawe stłumienie przez Turków powstania kurdyjskiego we wschodniej Anatolu i metody policyjnej przemocy w z g l ę d e m tego narodu trwa­ jące praktycznie do dziś. Tak np. obecnie w terminologii urzędowej Turcji naród kurdyjski zupełnie nie istnieje. Kurdowie nazywani są „Górskimi Turkami". Zabra­ nia się im noszenia tradycyjnych strojów narodowych, poszczególne szczepy zostały rozbrojone, a ważniejsi przywódcy deportowani z rodzinami, lub zmuszeni do emigracji. Sukcesy irackich Kurdów w ich powstaniu narodowym w latach 60-tych odbiły się w tureckiej części terytoriów kurdyjskich represjami i w z m o ż e n i e m nadzoru policyjnego. Wydaje się, iż Ankara dąży do detrybalizacji i turkizacji obszarów w pobliżu granicy radzieckiej. Obszerniejszy znacznie materiał historyczny daje książka na temat najnowszej historii Kurdów irańskich, z których szczególną aktywność w y k a z y w a ł y zawsze plemiona mieszkające nie w g ł ó w n e j ich prowincji, Kordestanie, lecz w zachodniej części irańskiego Azerbejdżanu, na zachód od jeziora Rezayeh (Urmia). T u działał wojowniczy watażka Simko, walczący z niemniej rozbójniczymi intruzami asyryj­ skimi Dżelu, ale także z armią i policją perską. T u właśnie w okresie I I wojny ś w i a t o w e j , gdy na terytorium Iranu stacjonowały oddziały brytyjskie i radzieckie, powstała w Mahabadzie wspomniana Republika Komula pod przewodnictwem prawnika i mułły zarazem, K a z i Muhammeda, z mułłą Mustafą al-Barzanim w r a n ­ dze generała na czele lokalnej siły zbrojnej. Podobnie jak w Turcji, tak i tu na przeszkodzie do realizacji zamierzeń niepodległościowych stanęła nie tylko nie­ sprzyjająca w latach 1945-1946 ogólnoświatowa sytuacja polityczna, lecz także tragiczna w skutkach dla jednych i drugich w a ś ń między góralskimi Kurdami a ich �238 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE sąsiadami z nizin, rolniczym ludem tureckiego pochodzenia, Azeri, czyli Azerbej­ dżanami. Z tym wszystkim łagodniejsza polityka szachów, zwłaszcza obecnego Rezy Pahlawi, zakładająca pluralizm etniczny państwa i unikająca niepotrzebnych z a zadrażnień emocjonalnych, a także poczucie wspólnoty językowej z Persami powo­ dują, iż dwu i półmilionowa rzesza Kurdów irańskich nie stanowi zagrożenia dla całości tego wielonarodowościowego państwa. Ulegają oni stopniowej detrybalizacji i modernizacji kulturowej. Ostrożna polityka Teheranu doprowadziła do dobrowol­ nego rozbrojenia szczepów kurdyjskich, co w przeszłości było operacją ponad siły władz centralnych. Jaką rolę przeznaczy Teheran tej etnicznej mniejszości pogranicza zachodniego w zaognionym sporze z Irakiem — przyszłość wykaże, aczkolwiek podsycanie nastrojów nacjonalistycznych i solidarystycznych z irackimi Kurdami mogłoby okazać się zbyt kosztowną dywersją polityczną dla szacha. Mogłaby odżyć idea państwa kurdyjskiego wykrojonego z Iraku, Persji i Turcji, czego politycy tych trzech państw usiłują uniknąć za wszelką cenę i pomimo dzielących ich różnic oraz rywalizacji. Fakt, że na północy, na radzieckim Zakaukaziu mieszka k i l k a ­ dziesiąt tysięcy Kurdów i że po upadku Republiki w Mahabadzie tam w ł a ś n i e znalazł schronienie Barzani razem ze swoimi współtowarzyszami broni, odgrywa niepoślednią rolę w ideologicznej sferze kurdyjskiego ruchu narodowego, z czym również liczą się rządy w Ankarze, Bagdadzie i Teheranie. Na koniec i Związek Radziecki dawał w ostatnich czasach do zrozumienia, iż nie leży w jego interesie stan permanentnego napięcia militarno-policyjnego oraz wszelkiego rodzaju poli­ cyjne akcje represyjne wobec Kurdów, rozgrywane o miedzę od Zakaukazia, na południu. O ile walki z Kurdami w Turcji n a d a w a ł y swoiste piętno wydarzeniom azja­ tyckim lat 20-tych, a lata 40-te u p ł y w a ł y w tym rejonie geograficznym pod znakiem ruchów narodowych Kurdów azerbejdżańskich, to w latach 50-tych i 60-tych kwestii kurdyjskiej rumieńców nadali Kurdowie iraccy. W chwili upadku związanego z p a ń s t w a m i centralnymi imperium tureckiego w a ż y ł y się losy ziem, które dziś tworzą iracki Kurdystan. Tamtejsi Kurdowie od całych pokoleń służyli w armii sułtańskiej, w czasie I wojny ś w i a t o w e j walczyli przeciwko Anglikom na Bliskim Wschodzie, a w początkach lat 20-tych wciąż mieli nadzieję, że znajdą się raczej w obrębie administracji tureckiej niż podporządko­ wanego Brytyjczykom Iraku. Anglicy, w czasie wojny posługujący się przeciwko Turkom i służącym w ich armii Kurdom pustynnymi szczepami nestoriańskich chrześcijan, m. in. asyryjskimi Dżelu, nie zdołali w porę pozyskać sobie opinii kurdyjskiej starszyzny plemiennej w obliczu zmienionej sytuacji politycznej i mili­ tarnej. Zrazili sobie i zniechęcili do idei współpracy plemiona zamieszkujące w o k ó ł górskiej miejscowości Suleymaniah, nade wszystko zaś cieszącego się dużą popu­ larnością szeika Mahmudá Barzinja, który następnie przez wiele lat inicjował ruchy antybrytyjskie i antyirackie w tym rejonie. W 1927 roku w y b u c h ł y tam poważne rozruchy i pojawia się na widowni politycznej rodzina obecnego mułły, a zarazem generała Mustafy al-Barzaniego. Byli to przywódcy lokalnej sekty sunnickiej, mie­ szkający nad północnym brzegiem d o p ł y w u Tygrysu, rzeki Wielki Zab, w miejscu zwanym „Bar Zan", czyli „miejsce wędrówek". Bracia Barzani wśród których dziś sławny Mustafa bynajmniej początkowo nie odgrywał najważniejszej roli, wojowali kolejno z Turkami, Anglikami i Arabami irackimi ze zmiennym szczęściem, prze­ chodząc granice ościennych państw, rokując z przeciwnikami, kapitulując, podle­ gając zsyłkom i amnestiom. Ogólnie rzecz biorąc charakterystyczną cechą tych trwających całe lata walk i rozejmów było krzepnięcie kurdyjskiego ruchu nacjo­ nalistycznego w Iraku, bez w z g l ę d u na chwilowe sukcesy jego przeciwników. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 239 Rebelie kurdyjskie w y b u c h a ł y z caraz większą gwałtownością i w momencie kolej­ nych rokowań ich przywódcy stawiali coraz ambitniejsze żądania. Wystarczy tylko przytoczyć fakt, iż w roku 1943 za poradą angielskiego ambasadora premier k r ó l e w ­ skiego rządu irackiego Nuri Said godził się na żądania autonomii stawiane przez irackich Kurdów, lecz spotkał się z kategorycznym sprzeciwem reszty arabskich ministrów w Bagdadzie. Zadecydowano próbę zgniecenia powstania i przy poparciu A n g l i k ó w przepędzono nawet mułłę Barzaniego do Iranu, gdzie działał •— j a k wspomniano — w Republice Mahabadzkiej. Lecz gdy następnie już po I I wojnie światowej króla i Nuri Saida obalił w Bagdadzie gen. Kassem i gdy uroczyście zaproszono niesfornego Mustafę Barzaniego na powrót do Iraku, rząd bagdadzki nadal w a h a ł się, czy warunki kurdyjskie przyjąć. Tymczasem Barzani już domagał się udziałów w zyskach ze źródeł naftowych Kirkuku, wyodrębnionej, kurdyjskiej siły zbrojnej itd. Dalsze dzieje kurdyjsko-irackiego konfliktu aż po dzień dzisiejszy były nieustającym pasmem prób Bagdadu stłumienia ruchu powstańczego na pół­ nocy siłą na przemian z p r z e w l e k ł y m i negocjacjami. Kolejne przewroty polityczne w Bagdadzie pociągały za sobą kolejne uroczyste zawieszenia broni z Kurdami. Nowe ekipy rządzące w stolicy odżegnywały się od linii obalonych poprzedników, obiecywały dużo. Lecz żądania Kurdów prowadziły do faktycznej, chociaż niefor­ malnej secesji Kurdystanu i Bagdad zawsze obawiał się, by przykład kurdyjski nie okazał się zaraźliwy dla pewnych ludów szyickich mieszkających nad Zatoką Perską, w rejonie Basry. Bezskutecznie próbowano — jak opisuje Arfa — zdyskre­ dytować Barzaniego, wygrać przeciw niemu rywali z Demokratycznej Partii K u r ­ dyjskiej. Ale ó w zręczny i śmiały żołnierz okazał się niemniej przebiegłym poli­ tykiem. Dziś pozycja jego i Kurdów irackich jest mocna. Kiedy w roku 1963 Rada Bezpieczeństwa odstąpiła od zamiaru dyskutowania sprawy Kurdów, a ś w i a t arabski zajmował wobec tego krwawego i b e z w z g l ę d n y m i środkami rozgrywanego konfliktu postawę co najmniej dwuznaczną, Barzani w y ś m i a ł politycznych negocjatorów międzynarodowych mówiąc: „Nie oczekujemy, by nasza sprawa zwyciężyła po­ przez rokowania w kancelariach, lecz wywalczy ją oręż w naszej świętej wojnie o wolność". Po dziesięciu latach idea, o którą walczy, zdaje się rzeczywiście zwy­ ciężać. Przyszłość w y k a ż e jednak, czy tak było naprawdę. W mądrej i zwięzłej konkluzji swojej książki Hassan Arfa reasumuje sytuację Kurdów w trzech opisywanych państwach. W Turcji władze m ó w i ą Kurdom: nie jesteście Kurdami, nie ma Kurdów w naszym państwie. Kurdowie zaś milczą, bo inaczej grozi im los oskarżonych o zdradę stanu. W Iranie władze akceptują fakt istnienia narodowości kurdyjskiej, lecz ponieważ zakładają, że państwo irańskie złożone jest z wielu nacji i że Kurdowie są językowo pokrewni Persom, zatem kwestia etniczna tych plemion nie jest brana pod uwagę. Podzieleni i nawet skłóceni ze sobą Kurdowie irańscy — jak twierdzi Arfa — nie mają sprecyzowanego poglądu wspólnego na tę sprawę. W Iraku wreszcie w ł a d z e godzą się na uznanie narodowości kurdyjskiej, odrębnej od arabskiej. Lecz usiłują tworzyć ponadnarodowe pojęcie Irakczyków. Skłonne są dać Kurdom autonomię, lecz bez prawa do oderwania się. Kurdowie iraccy natomiast pragną zacząć od szerokiej autonomii, ale ich ambicje sięgają dalej. Badacz zjawisk społeczno-kulturowych znajdzie w książce Arfy szereg faktów, potraktowanych niestety marginesowo, które m ó w i ą o stopniowym wytwarzaniu się warstw oświeconych, inteligencji politycznie radykalnej i o konfliktach między tą grupą ludzi a starszyzną rodową, posiadającą wielkie zasługi w przeszłości, lecz hamującą nieraz proces rozwoju. Obserwujemy także charakterystyczne odrywanie się przebywających na emigracji polityków-inteligentów od reszty społeczeństwa �240 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kurdyjskiego, w którym obowiązuje nadal tradycyjny obyczaj i dawne zasady lojalności. N i e u w z g l ę d n i a n i e tych faktów kulturowych kosztowało nieraz emigra­ cyjnych przywódców kurdyjskich wiele i nawet decydowało czasem o całkowitej porażce. Autorowi można by postawić zarzut minimalizacji kwestii kurdyjskiej w Iranie. Z drugiej strony należałoby przypuszczać, iż sporo dodatkowych informacji histo­ rycznych zainteresowani tą k w e s t i ą mogliby uzyskać z jego innej książki, zatytuło­ wanej Pod pięcioma szachami , a także monografii Republiki Mahabadzkiej pióra W. Eagletona . Cokolwiek głosiłyby poszczególne rządy państw azjatyckich na temat istnienia lub nieistnienia narodowości Kurdów, zgodzić wypadnie się chyba z Hassanem Arfą, że kwestia kurdyjska pozostanie aktualna. I , dodajmy od siebie, że na długo. 3 4 3 4 H . A r i a , Under Five Shahs, London W. E a g l e t o n , The Kurdish Republic 1964. of 1946, London 1963. �MARIUSZ Z I Ó Ł K O W S K I NAJNOWSZE BADANIA NAD K O M P L E K S E M TIWANAKU i MIEJSKIM Po okresie pewnego zastoju w latach pięćdziesiątych w badaniach nad kulturą Tiwanaku wiele nowych danych dostarczyły prace prowadzone przez Centro de Investigaciones Arqueológicas en Tiwanaku (CIAT). C I A T powstał 20 X 1958, jego kierownikiem od początku jest Carlos Ponce Sangines. Zadaniem tej instytucji, oprócz ściśle rozumianych prac wykopaliskowych, jest również rekonstrukcja budowli T i w a n a k u . Wyniki dotychczasowych badań pozwoliły w dużej mierze na wyjaśnienie wielu kwestii spornych, na które nie dały odpowiedzi poprzednie prace m. in. A. Stubela i M. Uhle , A. Posnanskyego , W. C. Bennetta czy Stig R y d e n a . I. Tiwanaku znajduje się w dep. L a Paz w Boliwii, na wys. ok. 3820 m, ok. 20 km na południe od jeziora Titikaka. Poprzednicy Ponce Sanginesa uważali, iż obszar Tiwanaku obejmuje tylko kompleks monumentalnych budowli kamiennych, i w y ­ nosi ok. 45 h a . Na podstawie obecnych prac ustalono, że istniał również bardzo rozległy kompleks mieszkalny, składający się z b u d y n k ó w glinianych, rozmytych z czasem przez deszcz (stąd i trudności w ich obecnej lokalizacji). Zatem rzeczy­ wisty obszar Tiwanaku wynosi ok. 420 ha (wielobok o dł. 2,8 km i max szer. 1,6 km), z czego na budowle kamienne przypada 16 ha (ok. 4% powierzchni ). 2 3 4 5 6 7 8 1 Zgodnie z pisownią kichwańską, C I A T wprowadziło między innymi formę Tiwanaku zamiast dawnego Tiahuanaco. Dalej w tekście wszystkie nazwy z obszaru stanowiska archeologicznego Tiwanaku pisane będą zgodnie z n o w ą nomenkla­ turą C I A T - u , natomiast inne nazwy geograficzne podane będą według pisowni tradycyjnej (wyjątek — nazwa Titikaka). C. Ponce S a n g i n e s , G . Mogrovejo T e r r a z a s , Acerca de la procedencia del material Utico de Tiwanaku, L a Paz 1970, Academia de Ciencias de Bolivia, Nr 21, s. 52. A. S t u b e l , M. U h l e , Die Ruinenstaette von Tiahuanaco im Hochlande des Alten Peru. Eine Kulturgeschichtliche Studie, Veiiag von K a r l W. Ilierseman, Leipzig 1892. Głównie A. P o s n a n s k y , La cuna del hombre americano, J . J . Augus­ tin, New York 1945, t. I , I I . W. C. B e n n e t t , Excavations at Tiahuanaco, American Museum of Natural History, Anthropological Papers vol. X X X I V , part I I I , New York 1934; także: W. С. B e n n e t t , J . B i r d , Andean culture history, American Museum of Na­ tural History, Handbook series, Num. 15, New York 1949. S. R y d e n, Archaeological rechearches in the highlands of Bolivia, E l a n ders Boktryckoni Aktiebolag, G0teborg 1947. ' B e n n e t t , op. cit., s. 367, opiera się głównie na Posnanskym. С. Ponce S a n g i n e s , La ciudad de Tiwanaku. A proposito del ultimo librosobre planeamiento urbano precolombino de Jorge Hardoy, „Arte y Arqueologia", nr 1: 1969, s. 22. 2 3 4 5 6 8 16 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X I X / 2 �242 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE I I . Wielkie rozmiary i staranność obróbki bloków kamiennych użytych do bu­ dowli w Tiwanaku budziły podziw i zdumienie już u pierwszych kronikarzy h i s z p a ń s k i c h , tym bardziej że nie zlokalizowano żadnych k a m i e n i o ł o m ó w w bez­ pośrednim sąsiedztwie Tiwanaku. Snuto często fantastyczne teorie na temat pocho­ dzenia tych głazów, sposobu ich obróbki, a szczególnie transportu. Problemy te zostały chyba ostatecznie w y j a ś n i o n e przez C . Ponce Sanginesa i Gerardo Mogrovejo Terrazasa . 9 10 Na podstawie dokładnych analiz pektograficznych oraz badań archeologicznych ustalili oni pochodzenie 5 zasadniczych gatunków kamienia, używanych w T i w a ­ n a k u : 1) czerwony piaskowiec — podstawowy materiał budowlany z południowej Wyżyny, w odległości ok. 8-15 km; 2) andezyt — materiał „luksusowy", u ż y w a n y do zdobień, rzeźb, steli, portali — częściowo z półwyspu Copacabana i Catavi na jeziorze Titikaka; 3) bazalt — głównie do produkcji narzędzi rolniczych — z ko­ palni w Querimita, 8 km na pd.-zach. od jeziora Poopo; 4) w a p i e ń — z północnej Wyżyny; 5) sodalit — ozdoby, biżuteria — Palca w departamencie Cochabamba, Boliwia. I I I . W jaki sposób odbywał się transport na tak wielkie odległości? O ile bowiem bazalt i sodalit przenoszone w niewielkich, kilogramowych klockach nie sprawiały chyba trudności transportowych , o tyle andezyt i piaskowiec dostarczane były w potężnych blokach пр.: a) p i a s k o w i e c — platforma Puma Punku, segment 2, nr 9 — 7, 81 X 5,15 X 1,07 m — waga 131 ton; Monolit Bennetta (tzw. stella 10) — 7,30 X 1,80 X 1,27 ok. 37 ton; b) andezyt — blok nr 5 na pd. zachód od Akapana (zapewne miano z niego w y c i ą ć filary) 7,20 X 2,12 X 1,12 m i ok. 41,35 tony; filar P. 143 z Chunchukala — 4,95 X 1,95 X 1,20 waga ok. 26,95 tony . Po odrzuceniu bardzo ponętnego i prostego wyjaśnienia, że głazy zostały przeniesione dźwiękiem t r ą b k i , czy też w wyniku ingerencji przybyszów z kos­ mosu, pozostaje nam tylko wierzyć w siłę mięśni ludzkich (bowiem o ile lamy stosowano jako zwierzęta juczne, o tyle nie nadają się one jako zwierzęta po­ ciągowe). C. Ponce Sangines wylicza następujące metody transportu lądowego, będące w zasięgu możliwości technicznych budowniczych Tiwanaku: 1) ciągnięcie bloków za pomocą lin po lekko zwilżonej ziemi; 2) użycie drewnianych sań; 3) toczenie na pniach; 4) ręczne nosze; 5) stosowanie platform, równi pochyłych, ramp przy ustawianiu głazów . Doświadczenia przeprowadzone przez C I A T oraz inne wcześniejsze próby wy­ kazały, że możliwości trakcyjne jednego człowieka wahają się w graniczach 50-100 kg. 11 12 18 14 15 9 Między innymi J Diez de B e t a n z o s , Suma y narración de los Incas, L i m a 1924, s. 82-83. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit. Ibidem, s. 62, oraz С. Ponce S a n g i n e s , A propós des fouilles de Tiwanaku, „Archeologia", nr 53: 1973, décembre, s. 65. Istnieje przypuszczenie, że do transportu bazaltu używano lam; drogi pro­ wadzące do miejsca wydobycia, na terenie Querimita, flankowane są murami, zapewne w celu ułatwienia dostępu stadom tych zwierząt. W pobliżu odkryto również konstrukcje interpretowane jako zagrody dla lam; patrz: Ponce S a n ­ g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 62. Wszystkie wymiary i uwagi w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Mongrovejo T e r ­ r a z a s , op. cit., s. 74. В. C o b o , Historia del Nuevo Mundo, Madrid 1956, t. I I s. 197. Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit, s. 95-96. 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 243 RECENZJE Zatem do przetransportowania segmentu 2 z Puma Punku (131 ton) wystarczyłoby maximum 2620 l u d z i . Sprawa transportu andezytu jest nieco bardziej skomplikowana. Złoża tego budulca znajdują się m. in. na półwyspie Copacabana. P o n i e w a ż ze w z g l ę d u na przeszkody terenowe droga lądowa wzdłuż pd. zach. brzegów jeziora byłaby niemożliwa, narzucała się konieczność transportu wodnego. Dowodem istnienia drogi wodnej są porzucone głazy, znajdowane na Copacabana i w Iwawe, miejscowości nad jeziorem Titikaka, 22 km na południe od Tiwanaku. Iwane była portem docelowym, skąd dalej prowadziła droga lądowa do Tiwanaku . Z przeprowadzonych badań źródłowych i prób na modelach wynika, że optymalnym środkiem transportu głazów jest tratwa z drzewa balsa . I tak np. do przetranspor­ towania bloku nr 5 (41,35 ton) potrzebna była tratwa o powierzchni 122 m , czyli o wymiarach 10 m X 12,2 m i grubości 0,33 m . Tratwy, zależnie od miejsca załadunku, przebywały 94 lub 28 k m . IV. Odnośnie do charakteru i funkcji Tiwanaku do niedawna rozpowszechnione było mniemanie, iż Tiwanaku nie było miastem, lecz tylko w a ż n y m ośrodkiem kultowym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów z całego Altiplano. Przy­ bysze ci mieli pracować przy wznoszeniu ś w i ą t y ń Tiwanaku. Stałymi mieszkańcami sanktuarium mieli być tylko nieliczni kapłani i artyści. T a interpretacja lansowana była szczególnie przez W. C. Bennetta, a za nim przez Busnella, von Hagena . Słuszną krytykę tego poglądu przeprowadził C. Ponce Sangines , opierając się m. in. na pracach innych badaczy, szczególnie Jorge Hardoy'a . Dyrektor C I A T stwierdził mianowicie, że: 1. Tiwanaku oprócz tzw. centrum religijno-administracyjnego posiadało roz­ ległe „dzielnice" mieszkaniowe, co obalało tezę o nielicznych, wybranych m i e s z k a ń ­ cach i braku osadnictwa. 2. Teoria o pielgrzymach budujących świątynie Tiwanaku również nie wytrzy­ muje krytyki, w ó w c z a s bowiem m i e l i b y ś m y w Tiwanaku do czynienia z licznymi znaleziskami z różnych kultur Altiplano, a nie z jednolitą, bardzo swoistą kulturą Tiwanaku . 3. W świetle ostatnich ustaleń, część monumentalnych budowli Tiwanaku (np. tzw. pałac Putuni) miała charakter ś w i e c k i . Sangines twierdzi dalej, że Tiwanaku było miastem od tzw. I I I okresu (Early Tiahuanaco Bennetta), i to miastem o zaplanowanym założeniu urbanistycznym . Jako dowód przytacza m. in. fakt, że wszystkie monumentalne budowle Tiwanaku mają plan prostokątny i są zorientowane na osi pn. pd., przy czym ich ściany północne i południowe są dłuższymi bokami. Stara się również w y k r y ć p r a w i d ł o M 17 i8 2 1 9 2 0 21 22 23 24 25 26 16 Ibidem, s. 96-97. Ibidem, s. 145-146. Ibidem, s. 129-137. Ibidem, s. 140. Ibidem s. 142. B e n n e t t , B i r d , op. cit., part 2, s. 185, oraz G. К u b i er, The Art and Architecture of Ancient America, The Pelican History of Art. Penguin Books, Harmondsworth 1962, s. 303. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 11-22. J . H a r d o y, Ciudades precolombinas, Buenos Aires 1964, oraz tenże, Urban Planning in Precolumbian America, New York 1968. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s. 12. Ibidem, s. 22. Ibidem, s. 23-25. 17 18 1 9 20 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 26 �244 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE w o ś c i w rozmieszczeniu poszczególnych budowli". Najbardziej przekonujące jest jednak stwierdzenie, że ogromny zakres prac budowlanych, np. transport i ob­ róbka budulca czy usypanie platformy Kalasasaya z 35 tys. m ziemi, w y m a g a ł istnienia centralnego ośrodka projektodawczego. Dowodem dużej wiedzy konstruk­ cyjnej i planistycznej budowniczych Tiwanaku jest chociażby doskonale zaplanowany i zrealizowany system kanalizacyjny lub też Chunchukala (inaczej halconera — konstrukcja przy zachodniej ścianie Kalasasaya), której ściana, zbudowana z 30 to­ nowych bloków, jest odchylona o 2° do tyłu i wsparta na kamiennym cokole. Za nieco pochopne przy obecnym stanie badań należy uznać stwierdzenie S a n ginesa, że Tiwanaku było pierwszym zaplanowanym kompleksem urbanistycznym w regionie andyjskim i stanowiło wzór dla miast Costy, a następnie dla urbanistyki Inków . Nie wykryto bowiem „klucza" do planistycznego rozwiązania Tiwanaku, a suponowane przez w. w. badaczy orientowanie wszystkich monumentalnych b u d y n k ó w Tiwanaku w z g l ę d e m Akapana jest dość trudne do udowodnienia. V. Bardzo interesujące są prace C I A T nad periodyzacją kultury Tiwanaku, prowadzone na podstawie w y n i k ó w b a d a ń (tab. 1). W okresie I i I I , Tiwanaku pozostaje osadą wiejską, podobną do osady sąsiednich kultur Wankarani (na połud­ nie i Chiripa — nad jeziorem Titikaka). Ś w i a d e c t w e m utrzymywania kontaktów 3 2S 2 9 PERIODYZACJĄ K U L T U R Y TIWANAKU wg C. Ponce Sanginesa ok. 1200 r. p. n. e. (TIAHUANACO) wg W. Bennetta Okresy I i I I (etap wiejski) 133 r. n. e. 374 r. n. e. 724 r. n. e. ok. 1200 r. n. e. Early Tiahuanaco Okres I I I (pocz. etapu miejskiego) Okres I V (tzw. klasyczny) Okres V (tzw. Imperialny) Classic Tiahuanaco Decadent Tiahuanaco handlowych z sąsiadami są w Tiwanaku narzędzia z bazaltu, sprowadzonego z Querimita. W początkach naszej ery, na skutek bliżej nie znanych procesów, roz­ poczyna się w Tiwanaku tzw. rewolucja miejska. Powstają pierwsze monumentalne budowle z czerwonego piaskowca (andezyt nie jest używany). Jest to tzw. okres I I I . Okres I V , inaczej klasyczny, charakteryzuje się wspomnianym rozkwitem kultury Tiwanaku, świątynie są przebudowane i upiększone dekoracjami z andezytu (np. Brama Słońca), którego sprowadzanie w i ą ż e się prawdopodobnie z opanowaniem przez Tiwanaku wybrzeży jeziora Titikaka. W p ł y w kultury dotarł do nadbrzeżnych osad kultury Chiripa chyba wcześniej, bowiem jeszcze w okresie I I I w miejscowości Chiripa zostaje wybudowana tzw. świątynia półpodziemna, bardzo podobna do Templete °. 3 27 Ibidem, s. 24. Ibidem, s. 27. Periodyzacją w e d ł u g Ponce S a n g i n e s i Monogrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 55, oraz Ponce S a n g i n e s , A propos des fouilles s. 27. C. Ponce S a n g i n e s , Wankarani y Chiripa y su relación con Tiwanaku, Academia Nacional de Ciencias de Bolivia, Nr 25, L a Paz 1970, s. 59: 26 2 9 3 0 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 245 RECENZJE Okres V jest świadkiem ekspansji kultury Tiwanaku na obszar całego Peru, okoliczności tego procesu pozostają niejasne, niemniej jednak w p ł y w y kultury Tiwanaku odciskają się przemożnym piętnem na sztuce peruwiańskiej, dlatego okres ten, ok. I X - X I I w., nazywany bywa Horyzontem Tiahuanaco. Upadek kul­ tury następuje dość nagle, zapewne ok. 1200 г. п. е.; Tiwanaku zostaje opuszczone, tak że w ok. 250 lat później nikt nie potrafi w y j a ś n i ć zdobywcom inkaskim, kim byli jego budowniczowie. Wyniki badań C pozwoliły uchwycić sekwencję chro­ nologiczną i chyba raz na zawsze położyły kres spekulacjom na temat rzekomo niezwykle dawnych początków Tiwanaku, które zdaniem niektórych, miałoby po­ chodzić z okresu trzeciorzędu (sic!) . Dla przypomnienia podaję, że najstarsza próbka K-16, otrzymana z wykopalisk na Kalasasaya, dała datę 1580 lat ± 120 p. n. e. (Chodzi oczywiście o ślady najstarszej osady, a nie o świątynię zbudowaną w okre­ sach I I I i I V — przyp. autora) . 1 4 31 32 Pewnym błędem podanej przez Sanginesa periodyzacji jest, co paradoksalne, jej dokładność. W żadnym ze znanych mi dzieł nie podaje on metod, na podstawie których osiągnął takie daty graniczne, jak np. 133 г. п. е., 374 г. п. е., czy 724 r. n. e. Tak ścisłe datowanie za pomocą radiowęgla jest nieosiągalne, a z drugiej strony zupełnie brak przekazów literackich, które uzasadniłyby taką p e r i o d y z a c j ę . V I . Na zakończenie parę uwag o strukturze społecznej ludności Tiwanaku. Posnansky, opierając się na badaniach antropologicznych (niedokładnych, jak się później okazało) sformułował hipotezę o istnieniu dwóch grup rasowych w T i w a ­ naku. Pierwsza brachicefaliczna, nazwana przez niego koiła, wojownicza, miała stanowić rasę panów, z której wywodzili się wojownicy i kapłani. Druga, dolichocefaliczna, zwana aravak, była tą „gorszą", jej przedstawiciele stanowili siłę ludzką, dzięki której wzniesiono Tiwanaku. Hipoteza rasistowska wyrosła z nie­ zbyt naukowych spekulacji i na dodatek nie poparta ż a d n y m dowodem antropo­ logicznym, w s z y s t k i e bowiem odkryte w Tiwanaku czaszki są brachicefaliczne . Sangines twierdzi natomiast, że zróżnicowanie ludności Tiwanaku było wy­ łącznie natury klasowej i pojawiło się wraz z początkiem tzw. rewolucji miejskiej po roku 133 n.e. (?). N a d w y ż k i w produkcji rolnej, uzyskane dzięki polepszeniu techniki upraw, umożliwiły wykształcenie się grupy arystokracji, kapłanów oraz wyspecjalizowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w . Sangines suponuje również, chyba nieco pochopnie, istnienie trójpodziału własności m i ę d z y „osoby prywatne, państwo i świątynie", jak to miało jakoby miejsce w późniejszym imperium Inków. W y r a ­ finowanie sztuki w okresie I V świadczy prawdopodobnie o wzroście zamożności klas panujących i postępującej polaryzacji społecznej (porównanie monumentalnych budowli kamiennych ze skromnymi, glinianymi chatami ludności). Uprawa roli na Altiplano wymaga około 4 miesięcy pracy rocznie. Przez pozostałe 8 miesięcy ludność była zapewne zatrudniona przy wznoszeniu ogromnych budowli lub innych p r a c a c h . Sangines podkreśla, że na Altiplano nie wykształciło się niewolnictwo, 33 34 35 36 3 1 H . S. B e l l a m y , P. A l l a n , The calendar of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1956, s. 18, 21, oraz t e n ż e , The great idol of Tiahuanaco, Ed. Faber and Faber, London 1959, s. 25. Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 63. A. P o s n a n s k y , Antropologia y sociología de las razas interandinas y de las regiones adyacentes, L a Paz 1938, s. 32-33, cytuję za Ponce S a n g i n e s , Mongrovejo T e r r a z a s , op. cit., s. 147. Czaszki, które Posnansky wziął za dolichocefaliczne są po prostu czaszkami brachicefalicznymi, celowo zdeformowanymi. Ponce Sangines, MongrovejoT e r r a z a s , op. cit, s. 148. Ibidem, s. 148. Ibidem, s. 149. 3 2 3 3 3 4 35 36 �246 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE m. in. nie ma żadnych śladów tradycji niewolniczych wśród obecnych wspólnot ludności Aymara. Twierdzenie to nie jest w świetle ostatnich badań całkowicie zgodne z p r a w d ą . Warto tu również w s p o m n i e ć o pewnych tradycjach ludności Altiplano z okolic Tiwanaku, a wskazujących na istnienie interesujących analogii pomiędzy kulturą Tiwanaku a kulturą Inków. W obecnej osadzie Tiwanaku, założonej ok. 1570 г., istnieje nadal podział na 2 części: Arasaya i Masaya, ta druga zajmuje część południową, ta pierwsza północną (obserwacja Bandeliera z 1894 r . . Nasuwa się tu podobieństwo do podziału inkaskiego Cuzco na Yanan i Urin. Prawdopodobnie ten prekolumbijski schemat został przeniesiony z Cuzco na kolonialną osadę, być może jednak samo Cuzco otrzymało go od Imperialnego Tiwanaku. Ten wniosek Sanginesa wydaje się być niezbyt przekonywająco udokumentowany, znacznie ciekawsza jest druga informacją cytowana za jezuitą Anęllo de O l i v a . Zanotował on w początkach X V I I wieku, iż w Tiwanaku wierzono w podział świata na 4 części (wg kierunków geograficznych), i że podział ten miał zostać skopiowany przez w ł a d c ó w inkaskich Tłumaczyłoby to n a z w ę Taypikala, która to według Bernabé Cobo miała być wcześniejszą n a z w ą Tiwanaku, sprzed podboju inkaskiego i znaczyła w jęz. aymara „Kamień Środka", ponieważ tubylcy wierzyli, iż Taypikala (Tiwanaku) znajduje się w środku świata . Są to niestety przekazy dość późne i należy zachować ostroż­ ność przed ich zbyt pochopną interpretacją. Problem w p ł y w ó w Tiwanaku na Wybrzeża jest dość dobrze znany, natomiast niewiele jak dotąd zajmowano się ewentualnymi powiązaniami Tiwanaku z ludźmi zamieszkującymi Selvę. Sangines wymienia następujące analogie: a) zażywanie substancji narkotycznych w formie proszków wdmuchiwanych w nos. Max Uhle opisuje odkrytą w 1895 r. w Tiwanaku tubę-rurę (z kości lamy) posiadającą dwa otwory na zakończeniu. Przyrząd ten miał służyć do zażywania jakiejś substancji narkotycznej . Według tegoż autora oraz H. W a s s e n a zwyczaj zażywania narkotyków w tej formie znany jest głównie z nizin należących do zlewiska atlantyckiego; b) Sangines, na podstawie analizy pewnego naczynia tiwanakockiego z okre­ su V, udowodnił, że już w ó w c z a s znana była coca ; c) w okresie wykopalisk C I A T odkryto dwie czaszki należące wg wszelkiego prawodopodobieństwa, do m a ł p z gatunku występującego w puszczy nadamazońskiej. Pierwsza czaszka datowana jest na okres I I I ; 37 № 39 40 42 4S 44 46 4 6 37 Ibidem, s. 149. Ponce S a n g i n e s , La ciudad s 27. ibidem, s. 27. A. de O l i v a , Historia del Peru y varones insignes en santidad de la Compana de Jesus, ed. Imprenta y Librería S. Pedro, L i m a 1895, cytuję za Ponce S a n g i n e s , L a ciudad s. 27. ibidem, s. 27. „E1 nombre que tuvo este pueblo antes que fuese señoreado de los Inkas, era Taypicala, tomado en la lengua aimara, que es la materna de las naturales, y quiere decir „la piedra de en medio", porque tenían por opinion los Indios Collao que este pueblo estaba en medio del mundo", C o b o , op. cit., s. 195. M. U h l e , A snuffing Tube from Tiahuanaco, Bulletin of the Museum of Science and Art, University of Pennanum, 4 vol. 1, Philadelphia 1898, s. 1. I I . W a s s e n, Trie use of some specific kinds of South American Indian snuff and related paraphernalia, Etnologika Studier, 28, Goteborg 1965, s. 13. C. Ponce S a n g i n e s , Cerámica tiwanacota. Vasos con decoración prosopomorfa, Buenos Aires 1947, fig. 28. Ponce S a n g i n e s , Mogrovejo T e r r a z a s , op. eii., s. 144. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 �ARTYKUŁY RECENZYJNE 247 I RECENZJE d) częsty w plastyce Tiwanaku (i nie tylko) motyw w ę ż a pochodzi chyba z te­ renów cieplejszych, leśnych, gdzie gady te są powszechne; na samym Altiplano występuje tylko jeden niewielki i zupełnie niegroźny gatunek w ę ż y . Do tych i jeszcze kilku innych, mniej przekonujących analogii wymienionych przez Sanginesa dodać chyba można często występujący w przedstawieniach sztuki Tiwanaku motyw ściętej i b y ć może spreparowanej g ł o w y •— trofeum, tzw. tzanza. Zwyczaj ścinania i preparacji głów ludzkich znany jest szczególnie u plemienia Jívaro, zamieszkującego m. in. tereny wschodnie Ekwadoru i Peru. Jednakże z podjęciem dalszych badań zarówno nad strukturą społeczną, demo­ grafią i funkcją Tiwanaku, jak i jego powiązaniami z innymi kulturami, trzeba będzie poczekać do czasu publikacji w y n i k ó w wykopalisk C I A T , szczególnie z terenów tzw. kompleksu mieszkalnego. 4 7 H E N R Y K A C Z A J K A , Bohaterska epika ludowa Słowian południowych. Struk­ tura treści, Polska Akademia Nauk, Komitet Słowianoznawstwa, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1973, ss. 220. Epika ludowa południowych Słowian to jeden z najbarwniejszych — obok ruskich bylin — f e n o m e n ó w kulturowych słowiańskiej części Europy. W porów­ naniu z bylinami jest ona u nas stosunkowo mniej znana, toteż praca H . Czajki zasługuje na szczególną uwagę. Szeroko sformułowany tytuł zdaje się sugerować, że aspiracje autorki wykraczały poza analizę jednego cyklu epickiego, gdyż — jak pisze we wstępie — badaniami objęty został przede wszystkim tzw. cykl królewicza Marka. Wykorzystane materiały pochodzą w ł a ś c i w i e z całej południowej S ł o w i a ń ­ szczyzny (Serbia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia i B u ł ­ garia), przy czym część nie była dotąd publikowana (pochodzą z archiwów Insty­ tutu Etnograficznego w Belgradzie oraz Instytutu Folkloru Macedońskiego w Skopiu). Nadzieję na oryginalne ujęcie problemu wzbudza podtytuł pracy — Struktura treści — oraz wiążąca się z nim deklaracja zastosowania „metody analizy pozio­ mej" zamiast tradycyjnej analizy pionowej, polegającej na rozpatrywaniu od­ dzielnych grup pieśniowych po ich uprzednim usystematyzowaniu. Na czym polega ta nowa metoda? Otóż autorka „najpierw zapoznała się z całym dostępnym ma­ teriałem pieśniowym, wyodrębniła warstwy, które występują w bohaterskiej epice ludowej, następnie zajęła się każdą z nich" (s. 8). Zabieg ó w ma ujawnić strukturę treści, przy czym „strukturę rozumie się tutaj w podstawowym znaczeniu tego wyrazu jako budowę, układ treści" (s. 8). Dodajmy, że jest to raczej potoczne niż podstawowe rozumienie tego pojęcia. Już w s t ę p n e uwagi, krótko tu zasygnalizowane, rodzą szereg niejasności. Doty­ czy to głównie sposobu wydzielenia warstw oraz ich zakresu, czyli — m ó w i ą c inaczej — kryteriów klasyfikowania w ą t k ó w do poszczególnych warstw. Autorka ogranicza się jedynie do stwierdzenia, że w epice daje się wydzielić w sposób wy­ raźny pięć warstw — historyczną, mityczną, chrześcijańską, baśniową i obycza­ jową — i nie poświęca tej sprawie w i ę c e j uwagi, chociaż w trakcie lektury kolej­ nych rozdziałów bardzo często trudno pojąć dlaczego tu, a nie gdzie indziej, umiesz­ czono dany zespół faktów. Odnosi się to zwłaszcza, ale nie wyłącznie, do warstwy mitycznej i baśniowej. Co prawda każdy z rozdziałów otwierają ogólne dywagacje 47 Ibidem, s. 144-145. �248 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE np. na temat mitu, baśni itd., ale nie ułatwiają one, a czasem wręcz utrudniają zorientowanie się w zakresie danej warstwy. Do sprawy tej powrócimy jeszcze w dalszej części recenzji. Ponadto, począwszy od kilkustronicowego wstępu, daje się zauważyć nadmierną deklaratywność i równocześnie niejasność pewnych sformułowań. Przykładem o m ó ­ wienie ustalonej kolejności warstw. Autorka pisze: „Umieszczenie na początku warstwy historycznej jest sprawą u m o w n ą ; nie ulega wątpliwości, że warstwa mityczna jest w epice bohaterskiej chronologicznie starsza, lecz taki układ pozwala na ujęcie materiału pieśniowego w pewne ramy czasowe" (s. 8). Powstają tu od razu dwa pytania: 1) na jakiej podstawie tzw. warstwa mityczna uznana została za starszą od historycznej? — przypomnijmy, że w ramach epiki bohaterskiej, a nie w ogóle; 2) co to znaczy, że warstwa historyczna pozwala na ujęcie pieśni w „pewne ramy czasowe"?; czy a) najstarsze możliwe do zidentyfikowania fakty pojawiające się w epice umożliwiają datowanie genezy pieśni, czy też b) świadczą jedynie 0 utrwaleniu się pewnych wydarzeń historycznych w tradycji ludowej? Na żadne z tych pytań nie ma odpowiedzi. Podobnych zagadek i n i e d o m ó w i e ń jest w pracy znacznie w i ę c e j . Wróćmy do struktury treści bohaterskiej epiki Słowian południowych. J a k już powiedzieliśmy, pod tym pojęciem kryje się pięć dość dowolnie wyodrębnionych grup w ą t k ó w , m o t y w ó w i pojedynczych faktów. Metoda analizy poziomej sprowa­ dziła się zaś do czynności pogrupowania ich i opatrzenia odpowiednim n a g ł ó w ­ kiem. Jako pierwsza omówiona jest warstwa historyczna epiki. Rozdział ten zawiera próbę identyfikacji faktów historycznych, których echem mają być spotykane w pieśniach wzmianki. Nawiązują one głównie do okresu najazdu tureckiego w X I V 1 X V w. Autorka prezentuje spis i charakterystykę postaci konfrontując je w miarę możliwości z wiadomościami historycznymi, streszcza ważniejsze teksty ludowe, omawia problemy w nich się pojawiające — np. islamizację Słowian. W ten sposób otrzymujemy wielostronicowy wykaz bohaterów epickich, krain i miast, których nazwy pojawiają się w pieśniach. Wniosek z tych żmudnych dociekań jest dość prosty, ale bynajmniej nie jednoznaczny: „Bohaterów epicznych w większości wy­ padków można powiązać z postaciami historycznymi, podobnie w y g l ą d a sprawa z nazwami miast, gór, rzek, nie znaczy to jednak, że wszystkie imiona i nazwy są autentyczne" (s. 31). K i l k a zdań dalej czytamy zaś: „Identyfikacja bohaterów pieśniowych nastręcza poważne trudności, a zidentyfikowanych można traktować tylko umownie jako postacie historyczne, ponieważ ich historyczność sprowadza się w ł a ś c i w i e tylko do imienia i nazwiska, a i one często są zniekształcone" (s. 31). Identyfikacja historyczna faktów występujących w pieśniach, mająca na celu osadzenie tekstów ludowych w pewnych ramach chronologicznych — tak jak można to zrobić z dokumentem historycznym — mija się w i ę c wyraźnie z celem. Prawda, że niektóre wydarzenia i postaci z przeszłości stały się swego rodzaju punktami ogniskującymi wyobraźnię społeczności chłopskich i mniej lub bardziej zniekształ­ cone pojawiają się w twórczości ludowej. Jednak w y ł u s k i w a n i e okruchów prawdy historycznej przez badaczy niewiele w istocie daje, co przyznaje także H. Czajka pisząc na zakończenie rozważań o warstwie historycznej: „Jak w i ę c widzimy, niewiele da się powiedzieć na temat historii w pieśni bohaterskiej" (s. 30). Mimo tego pesymistycznego stwierdzenia wydaje się, że na podstawie zebranego przez autorkę materiału można o wiele więcej powiedzieć o historii pod warunkiem, że nie będziemy wszystkiego dopasowywali do własnej wizji przeszłości, a zaj­ miemy się ludową recepcją historii i ludowym obrazem przeszłości. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 249- Z etnograficznego punktu widzenia najwięcej kontrowersji budzą dwa n a ­ stępne rozdziały, a w ł a ś c i w i e ich w s t ę p n e części. Rozdział „Warstwa mityczna" rozpoczyna autorka od odważnego, ale niczym nie uargumentowanego stwierdze­ nia: „Mit pogański przetrwał w wierzeniach, baśniach i poezji ludowej południo­ wej Słowiańszczyzny do naszych czasów" (s. 32). Co w i ę c e j , stoi ono w wyraźnej sprzeczności ze zdaniem z następnej strony (por. niżej). Po tym efektownym wpro­ wadzeniu zgromadzone zostały cytaty z kilku prac, które w zamierzeniu autorki mają być „kilkoma s ł o w a m i o mitach w ogóle", poprzedzającymi prezentację m i ­ tycznych elementów pieśni. Są w i ę c trzy zdania z pracy Rene Welleka i Austina Warrena, kilka więcej autorstwa Mircea Eliadego, Claude Lévi-Straussa i wreszcie Bronisława Malinowskiego. Trudno zaiste o w i ę k s z ą mozaikę poglądów kryjących się za tymi nazwiskami. T y m bardziej zaskakujący jest brak jakiejkolwiek próby ustosunkowania się do nich, najmniejszego choćby komentarza. Zresztą meryto­ ryczna strona cytowanych poglądów nie ma żadnego znaczenia o czym świadczy odautorska definicja mitu: „Mit rozumie się tutaj jako opowieść o specyficznej strukturze narracji wchodzącą w skład pewnego systemu — mitologii" (s. 33). Owa „specyficzna struktura narracji" brzmi jeszcze bardziej tajemniczo w kon­ tekście zdania następnego: „Mit jest w i ę c opowieścią o bóstwach w starożyt­ ności antycznej, o nimfach wodnych czy górskich, o mojrach". A dalsze zdanie, że „Do rzędu m i t ó w nieznanych należą ciągle jeszcze mity słowiańskie" porównane ze zdaniem otwierającym rozdział utwierdza tylko w przekonaniu, że autorka chce coś ukryć przed czytelnikiem. Do zabiegów upiększających zaliczyć wypada parę kolejnych stron miesz­ czących wykaz badaczy religii i mitologii słowiańskiej z okresu przedchrześcijań­ skiego oraz pobieżny skrót poglądów kilku z nich, łącznie z jakże autorytatywnym a jednocześnie pokrętnym cytatem z popularnej książeczki T. Margula Mity z pięciu części świata, gdzie stwierdza on: „Wszelkie Lechy, Czechy, Rusy, Wandy i Popiele, Krakusy czy znów Boruty to tylko mity m i t ó w , to późniejsze sztuczne wytwory lite­ rackie bez oparcia o narodową glebę, bez zasług kulturotwórczych" (sic, s. 35) Wśród luźnych dywagacji nie brak śmiałych i zaskakujących w n i o s k o w a ń . Na s. 39 przytaczając interesujący tekst (nazwany nota bene bajką) o Dabogu panu­ jącym na ziemi i Panu Bogu w niebiosach autorka orzeka, że imię tego pierwszego „świadczy o mitycznym pochodzeniu bóstwa". Co to znaczy? Zaraz potem imię jakiegoś bóstwa Odirei „przypomina egipskiego Ozyrysa". Dlaczego nie germańskiego Odyna? Zapewne ze względu na bliskość Egiptu (przestrzenną) albo u m i ł o w a n i e religii egipskiej, co zdaje się potwierdzać passus na s. 42, gdzie przy okazji ma­ wiania postaci w ę ż a w wierzeniach słowiańskich autorka niespodziewanie wybiera jako analogie wierzenia egipskie. Wszystkie wspomniane wyżej dywagacje nie mają większego związku z zasad­ niczą częścią tego rozdziału, zawierającą szczegółową charakterystykę istot nad­ przyrodzonych występujących w epice Słowian południowych. Właściwie mowa jest o trzech grupach istot — rodzanicach, żmijach i wiłach. Przytoczony materiał fak1 Bezpodstawności twierdzenia T. Margula nie uzasadnia popularna forma książki, z której zdanie to pochodzi. Jeszcze bardziej dziwi bezkrytyczność autorki, posiadającej wykształcenie filologiczne; nawet, jeśli wszystkie wspomniane postacie w y w o d z ą się z legend będących wytworem wyobraźni literackiej naszych kronika­ rzy, bez wątpienia miały oparcie o „glebę narodową" i odegrały niemałą rolę w kulturze polskiej. Literatura na ich temat jest obszerna, por. bibiografie przy hasłach: „Lech, Czech, Rus", „Krak", „Popiel" oraz „Wanda" w Słowniku folkloru polskiego red. J . Krzyżanowski, Warszawa 1965; Cz. D e p t u ł a , Średniowieczne mity genezy Polski, „Znak", R. X X V : 1973, nr 233-234 (11-12), s. 1365-1403. �250 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tograficzny, podobnie jak i w innych rozdziałach, stanowi największą zaletę tej pracy. Jednak celem autorki nie jest rzetelny opis; stara się ona odnaleźć genezę i sens wyobrażeń ludowych, a nawet zrekonstruować podłoże mitologiczne, z k t ó ­ rego one wyrosły. I stąd mnożą się w pracy zdania trywialne bądź pozbawione uza­ sadnień chociaż formułowane z dużą dozą pewności, np. s. 40: „Pieśń bohaterska Słowian południowych zachowuje ślady dawnych wierzeń dotyczących wyznaczania losu człowieka, co j a k w i a d o m o [podkr. moje — R T ] , wywodzi się z czasów antycznych". Warto zatrzymać się na moment przy postaci żmija. Sposób omówienia tej istoty ukazuje dość dobrze, że ograniczanie s i ę do analizy utworów o charakterze mniej lub bardziej literackim nie pozwala na w ł a ś c i w ą ocenę znaczenia danego faktu w całokształcie wierzeń. Praktyka ta, rozpatrywanie pieśni w oderwaniu od wierzeń i obrzędów ludowych, jest dość znamienna dla prac folklorystycznych. Ale autorka odrzuca w zasadzie analizę literacką zgromadzonego materiału, kon­ centrując się na swego rodzaju analizie kulturologicznej. Co w i ę c e j , we w s t ę p i e znajdujemy stwierdzenie, że materiał pieśniowy „trzeba było [...] konfrontować ze źródłami historycznymi, wyobrażeniami mitycznymi [...], zwyczajami, obycza­ jami, obrzędami ludowymi" (s. 8). Niestety, znajdujemy co prawda nie najlepsze streszczenie poglądów na religię przedchrześcijańskich Słowian nie mające żadnego znaczenia, pominięte zostały natomiast wierzenia istniejące współcześnie z p i e ś ­ niami. Tymczasem wydaje się, że rzetelna znajomość niepieśniowego materiału źródłowego pozwoliłaby uniknąć wielu braków w tej części pracy. Fragment po­ święcony żmijowi jest tego dobrym przykładem. T a mityczna istota znana była na terenie całej Słowiańszczyzny; pojawia się w wierzeniach, w ruskich bylinach, a jak przyznaje H . Czajka także w pieśni bohaterskiej Słowian południowych „obraz żmija" zajmuje poczesne miejsce. W dotychczasowych publikacjach etno­ graficznych narosło w o k ó ł tej mitycznej postaci wiele nieporozumień spowodo­ wanych przede wszystkim terminologią. Zainteresowanie się autorki żmijem oraz bogaty materiał źródłowy, jakim dysponowała, stwarzały nadzieję na rozwikłanie tej sprawy. Jednakże już w pierwszych zdaniach, idąc śladami swych poprzedni­ ków, autorka bezpodstawnie utożsamia żmija (rodz. męski) ze smokiem, w ę ż e m i żmiją (rodz. ż e ń s k i ) , mimo że w licznie cytowanych przez nią tekstach różnice między tymi istotami są zwykle dość wyraźne. Prowadzi to oczywiście do niepraw­ dopodobnego chaosu (na marginesie nasuwa się uwaga, czy tak często podkreślana niejasność i brak logiki w wierzeniach ludowych nie są w jakimś stopniu wynikiem arbitralnych interpretacji badaczy). Tymczasem zarówno w przytaczanych p i e ś ­ niach, jak i w opisach (strzeszczeniach) najwyraźniej chodzi o kilka (co najmniej dwie) różnych postaci. Jedna to w ł a ś n i e żmij (zmaj), a druga smok (smok lub to­ rreja). Także między żmijem a żmiją należałoby, zgodnie z pieśniami, przeprowadzić rozdział. Przykładem następujący fragment: „Proczuła se ż m i j a trojogława, / zapreła ie carewi drumowe, / zapreła ie toj tesni klisuri" itd. (s. 148). Przytoczmy teraz tekst mówiący o żmiju, który w intymnych celach odwiedza księżnę Milicę: „Sva planina suncem zasjajala / od prokleta o g n j e v i t a z m a j a / on podvije krila ispod sebe / P a mi к njome leti u čardake" (s. 144). [Podkreślenia w obu cytatach moje •— R T ] . 2 2 Konieczność rozróżnienia tych istot wskazuje ponadto ludowa wersja genezy s m o k ó w ; powstają one ze żmij lub w ę ż y (te dwa gady były często utożsamiane przez ludność wiejską), por. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968, t. I I , cz. 1, s. 580-581. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 251 RECENZJE Oprócz wyraźnie zaznaczonej użytym rodzajem odmienności płci u w a g ę z w r ó ­ cić trzeba także na ognistość żmija. Jest to — obok jego pozytywnego związku z płodnością, w pieśniach uwidocznionego g ł ó w n i e jako aktywność seksualna, w i n ­ nych wierzeniach także poprzez przypisanie mu piorunowładności i zabijania smo­ k ó w — najistotniejsza cecha ż m i j a . O ile postać żmija w wierzeniach rysuje się dość jasno, o tyle w twórczości ludowej nazwa ta używana jest z dużą dozą dowol­ ności. Gdy jednak dokona się analizy cech przypisywanych tak nazywanym istotom jasne staje się, że mamy do czynienia z przeniesieniem nazwy żmij na potwora zwykle zwanego smokiem. Dobrym przykładem tego jest klasyfikacja w ą t k ó w p i e ś ­ niowych dokonana przez B. N. Putiłowa; analizując pieśni o walce z potworem wyróżnił on trzy zasadnicze grupy w ą t k ó w : 1) potwór jest strażnikiem wody, źródła, 2) potwór niszczy zasiewy, pożera ludzi, nakłada daniny, zamyka w ą w o z y , 3) potwór zagraża orszakom weselnym odbiera dary i żąda wydania panny m ł o ­ dej . Wszystkie wymienione tu cechy charakterystyczne są dla s m o k ó w na terenie całej Słowiańszczyzny, bez w z g l ę d u na to, jak je ludność wiejska nazywa — smo­ kiem, lamją, halą czy wreszcie — jak to ma miejsce nieraz w pieśniach — żmijem . Można więc sądzić, że w części pieśni i bylin nazwa ta została użyta wyłącznie jako synonim potwora. Naszym zdaniem decydujące znaczenie posiadają cechy obu istot, zwłaszcza te podstawowe — akwatyczność smoka i ognistość żmija. W p i e ś ­ niach, legendach i bajkach wschodnio- oraz południowosłowiańskich •— nawet jeśli używa się w nich nazwy żmij — potwór ginie bardzo często od ognia lub traci s w ą siłę przebywając zbyt długo poza wodą, na żarze słonecznym itd. 3 4 s 6 Warto ponadto zwrócić u w a g ę na inny aspekt klasyfikacji Putiłowa. Otóż wyróżnione przez niego grupy w ą t k ó w (2) i (3) są w ł a ś c i w i e rozwinięciem grupy (1) — strzeżenia wody, czy m ó w i ą c inaczej zamykania dostępu do wody. „Zamy­ kanie" lub „wiązanie" to jedna z podstawowych cech przypisywanych smokom i istotom smokopodobnym. W wierzeniach ludowych, gdzie smoki p o r ó w n y w a n e 3 Por. M o s z y ń s k i , op. cit. s. 464-465, 668-670. B. N. P u t i ł o w , Russkij i jużnosławjanskij gieroiczeskij epos, Moskwa 1971, s. 31-38. Warto przytoczyć pokrótce charakterystykę tych istot z terenu Bułgarii. Christo Wakarelski w swej pracy Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, pisze o lamjach •— „smok rodzaju żeńskiego o wyglądzie wielkiego gada [...] Ma też skrzydła z błony. Ciało lamji pokryte jest żółtą łuską. Spotyka się obrazy smoka z trzema lub dziewięcioma głowami" (s. 224). W pieśniach i bajkach o smoku m ó w i się, że „mieszka na dnie morza albo w jaskiniach, gór, że zatrzymuje wody studzien i rzek i tym samym zmusza ludzi do składania mu ludzkiej ofiary" (ibidem). Walczą z l a m j ą - s m o k i e m bohaterowie, m. in. królewicz Marko, Branko, Chrabro, a zwykle św. Jerzy. Z odciętych smoczych karków „płynie często rzeka żyzności dla rolników i hodowców bydła". Synonimem lamji jest hala. Następnie Wakarelski pisze wyraźnie: „Wrogami lamji i hal są zmeeve (1. p. zmej) — smoki, młode istoty płci męskiej do pasa w postaci ludzkiej, z ogonem żmii i skrzydłami" (s. 224). Użycie i w tym wypadku nazwy smok jest już tylko uproszczeniem badacza jasno zdającego sobie jednak sprawę z różnicy między tymi grupami istot nadprzyrodzo­ nych. W języku polskim nazwa żmij w ł a ś c i w i e nie funkcjonuje i wszystkie istoty o kształcie w ę ż o w y m zwykło się określać mianem smok. Nie powinno to jednak w p ł y w a ć na rezultaty prac badawczych. Dodajmy jeszcze dla ścisłości, że w połud­ niowej Słowiańszczyźnie żmije tworzą całą społeczność, w której istnieją równie istoty tego gatunku płci żeńskiej, zwane w Bułgarii zmeici. Silnie podkreślaną przez Wakarelskiego cechą żmijów jest ich aktywność seksualna. Por. fragment pieśni bułgarskiej o zaślubinach żmija z dziewczyną ( M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 2, s. 774). Mówią o tym byliny i legendy ruskie przytaczane przez A. A f a n a s j e w a , Poeticzekija wozzrienia Sławian na prirodu, Moskwa 1858, t. I I , I I I . t 4 5 6 �252 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE są czasem do chmur lub z nimi utożsamiane, uważa się, że smoki pochłaniają wody i zamykają je w sobie, „wiążą". Powodują w ten sposób podwójne niebezpieczeń­ stwo — suszy bądź powodzi. Istoty władające piorunami, w tym także na n i e k t ó ­ rych terenach ż m i j e , zmuszają smoki do wypuszczenia wody albo odpędzają j e nie dopuszczając tym samym do powodzi lub gradobicia. W pieśniach i legendach ludowych cecha „wiązania" czy „zamykania" uległa rozszerzeniu — smoki nie tylko zamykają wody i dostęp do nich, ale także drogi i w ą w o z y , porywają i w i ę ż ą ludzi i orszaki weselne. Sama postać potwora uległa również transpozycjom — już nie musi to b y ć gadopodobny smok, lecz antropomorficzny potwór w rodzaju wspomnianego kilkakrotnie przez autorkę Arapa (np. s. 47) albo trzygłowy woje­ woda Balačko z Ledjan (s. 131). Niezwykle interesującą sprawą jest przystosowy­ wanie tego archaicznego obrazu do konkretnych sytuacji społecznych i historycz­ nych — wspomniany Arap w y s t ę p u j e mianowicie nieraz jako element tureckiego systemu administracyjnego, pobiera daniny od ożenku, gnębi, zabija lub uprowadza do niewoli chrześcijan. W takich wypadkach sens w ą t k u walki z potworem ulega zasadniczym zmianom. 7 Nie miejsce tu na szczegółowe i kompleksowe omawianie zespołu wierzeń o żmiju, smoku i walce istoty nadprzyrodzonej lub bohatera z groźnym potworem, choć — jak się wydaje — analiza tych w i e r z e ń ludowych rzuciłaby nowe światło zarówno na system wierzeń religijnych ludności słowiańskiej, jak i miejsce oraz znaczenie epiki bohaterskiej w życiu społeczności wiejskiej. Niestety, mimo dyspo­ nowania ogromnym materiałem źródłowym autorce nie udało się wykroczyć poza opis kilkunastu w ą t k ó w pieśniowych. Zaważyło na tym w dużym stopniu utożsa­ mienie żmija z istotami opozycyjnymi w stosunku do niego. Pomieszanie żmija ze żmiją doprowadziło zresztą do paradoksalnej sytuacji, kiedy autorka przytaczając poglądy P u t i ł o w a zarzuca radzieckiemu badaczowi, ż e w swej klasyfikacji nie uwzględnił pieśni, „gdzie żmij pojawia się jako motyw, obraz" (s. 45). Na dowód przywołuje przykłady, w których mowa jest bez wątpienia o najzwyklejszych gadach — żmijach (rodz. żeński). Z tej różnicy wspomniany badacz zdawał sobie zapewne doskonale sprawę. Niepokój autorki budzi natomiast powtarzająca się trzygłowość potwora: „Nie wiadomo jednak dokładnie — pisze H . Czajka — czy należy to rozumieć dosłownie jako trzy głowy, czy też jako trzy twarze, co przypisywano różnym postaciom z mitologii i religii greckiej i rzymskiej" (s. 47). Dociekliwość godna lepszej sprawy, świadcząca jednak niewątpliwie o lekturze znanego i w dużym stopniu nieaktual­ nego już dzieła Pettazzioniego . Fragment o trójgłowych bóstwach za nim przyto­ czony niczego nie wyjaśnia; żmij, który w swej klasycznej postaci nigdy nie ma trzech głów, zostaje uznany za „pewien obraz, wzór, który prawdopodobnie ma jakiś związek z mitologią pogańską tamtejszych Słowian [ani słowa na poparcie tego przypuszczenia — przyp. moje R T ] , ale w poezji ludowej zatracił wszelkie cechy archetypu". Trójgłowość zaś „podkreśla monstrualność postaci" (s. 48). 8 9 Wyłącznie opisowy charakter ma również obszerna część poświęcona charak­ terystyce w i ł . I tu analizę zastąpiono bezkrytycznym p o w o ł y w a n i e m się na ustale­ nia W. Klingera oraz K . Moszyńskiego. Przykładem powtórzone zapewne za tym 7 Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 486-487, 568-569, 652-654. R . P e t t a z z i o n i , Wszechwiedza bogów, Warszawa 1967. Istnieje szereg danych wskazujących na możliwość funkcjonowania postaci żmija w wierzeniach religijnych S ł o w i a n w średniowieczu, por. R. T o m i c k i , Żmij, Żmigrody, Wały Żmijowe. Z problematyki religii przedchrześcijańskich Sło­ wian, „Archeologia Polska", t. X I X : 1974, z. 2. 8 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 253 RECENZJE ostatnim badaczem twierdzenie, że rusałki charakteryzują się innym zespołem cech niż wiły. Tymczasem wystarczy uważnie przestudiować odnośne rozdziały Kul­ tury ludowej Słowian, by dojść do zgoła odmiennych w n i o s k ó w . Bardzo dokładny opis w i ł i ich swoistej społeczności nie doczekał s i ę analizy, choć autorka — dzięki lekturze książki Mircea Eliadego pt. Sacrum, mit, historia — trafnie odnajduje paralelę między cechą „zamykania" czy „wiązania" w ó d u tych demonów oraz u indyjskiego potwora Wrtry. Szkoda, że własność ta nie została zauważona u smoków, co na podstawie niepieśniowego materiału porównawczego mogłoby doprowadzić do ustalenia między tymi dwoma rodzajami istot nadprzy­ rodzonych łączących je związków. Niestety, poza konstatacją podobieństwa z Wrtrą nie zostają z tego faktu w y c i ą g n i ę t e żadne wnioski. To samo tyczy się symboliki św. Jerzego, jednego z bohaterów, który walcząc o dostęp do źródła pokonuje w i ł ę (s. 71) . Treść całego rozdziału „Warstwa mityczna" w żaden sposób nie uzasadnia w n i o s k ó w końcowych. Czytamy tam między innymi, że „Słowianie południowi posiadali na swój sposób rozwinięte mity, które oparły się wiekom i odegrały olbrzymią rolę w powstawaniu epiki bohaterskiej" (s. 93). Zresztą na podstawie przytoczonych w książce materiałów źródłowych trudno w ogóle m ó w i ć o mitach; co najwyżej o zespole wierzeń.. Luźne dywagacje o mitach towarzyszą jednak czy­ telnikowi ciągle, prowadząc w rezultacie do następującej konkluzji: „[Mity — przyp. R T ] Nie próbują [...] wyjaśnić poszczególnych zjawisk przyrody, [...] nie interpretują początku świata, nie doszukują się praelementu materii. Sprawy te znajdują się poza zasięgiem mitycznego myślenia środowiska, które próbuje uczy­ nić z mitu pewien obraz, wzór, nieustannie kontrolowany z aktualną rzeczywis­ tością, w której bohaterowi przyszło żyć i działać" (s. 98). Trudno zaiste o więcej nieporozumień w dwóch zdaniach. Autorka zdaje się zapominać, że ma do czy­ nienia z drobną cząstką w y t w o r ó w kulturowych i do tego tych, które nie aspi­ rowały do pełnienia roli mitów. Przypisywanie na tej podstawie ludności wiejskiej braku zainteresowania kwestiami „filozoficznymi" jest zupełnie bezpodstawne, pomijając nawet fakt, że w końcu X I X wieku zanotowano wśród Słowian połud­ niowych oryginalne mity kosmogoniczne i wierzenia kosmologiczne , o których — mimo deklaracji konfrontowania pieśni z innymi materiałami — autorka nawet nie wspomina. T a k oczywista fałszywość w n i o s k ó w wynika przede wszystkim z faktu, że do rangi mitu podniesiony został skonstruowany przez autorkę na pod­ stawie licznych pieśni opis świata w i ł . 10 11 12 1 0 Sam K . Moszyński zwraca wielokrotnie uwagę, że istnieją cechy wspólne pewnym grupom demonów na obszarze niemal całej Słowiańszczyzny oraz cechy lokalne. Obok nich wyróżnić można cały szereg cech, które nazwiemy tu dla wygody przypadkowymi; są one najczęściej wynikiem „ingerencji" informatorów w tekst tradycyjny. Chociaż czytając odnośne fragmenty Kultury ludowej Słowian odnosi się wrażenie, że autor nie starał się dokonywać hierarchizacji cech i z zało­ żenia traktował je jako równorzędne, to jednak w końcu wskazuje wyraźne kilka z nich. S ą to m. in. zawiązek demonów z księżycem oraz związek z w o d ą (Moszyński określił ten ostatni, jako w ą t e k „prania bielizny nocną porą nad rzekami", ale naszym zdaniem należy włączyć tu wszystkie rodzaje łączności z -wodą jako elementem wszechświata, a w i ę c zarówno zbiornikami wodnymi jak i deszczem). Por. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, § 529. Autorka nie uwzględnia w ogóle w ą t k u walki św. Jerzego ze smokiem, który w wierzeniach religijnych S ł o w i a n — szczególnie wschodnich i południowych — odgrywał w a ż n ą rolę. Mity kosmogoniczne rejestrowane wśród słowiańskich społeczności chłopskich w końcu X I X i na początku X X wieku nie doczekały się — o ile nam wiadomo — szczegółowego i kompleksowego opracowania. 1 1 1 2 �254 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Wspomniane w y ż e j braki powtarzają się w kolejnych rozdziałach książki. W „Warstwie chrześcijańskiej", gdzie wyliczone są wszystkie występujące w p i e ś ­ niach fakty mające jakikolwiek związek z chrześcijaństwem, autorka pisze na z a ­ kończenie: „Mitologia chrześcijańska jest w i ę c jednym z k o m p o n e n t ó w epiki na południowej Słowiańszezyźnie" (s. 123). I znów trudno zgodzić się z tak ogólnym sformułowaniem, gdyż mowa była przede wszystkim o ludowych poglądach i w y ­ obrażeniach, które jakkolwiek wyrosły na bazie idei chrześcijańskich (a czasem odwrotnie — są wierzeniami ludowymi, w których tylko używanie np. słowa Bóg jest w p ł y w e m tej religii), to jednak ani śladu nie ma jakiejś mitologii chrześci­ jańskiej. Co najwyżej m ó w i ć można o elementach genetycznie chrześcijańskich, zwykle poddanych daleko idącym modyfikacjom, na co zresztą autorka sama wie­ lokrotnie zwraca uwagę. Nie brak w tym fragmencie pracy również zdań budzących zdziwienie, takich jak choćby poniższe: „Nowa religia [chrześcijaństwo — R T ] po­ sługiwała się abstrakcją i idealizacją pojęć, nie zawsze była dostępna dla szerszego ogółu, żyjącego w sposób prymitywny" (s. 101). Kolejny rozdział zatytułowany „Warstwa baśniowa", a w ł a ś c i w i e jego część początkowa, gdzie jak w każdym rozdziale prócz „warstwy obyczajowej" cytowane są poglądy słynnych badaczy, jest doskonałym przykładem naukowej niefrasobli­ wości. Oto bowiem po stwierdzeniu wspólnych cech baśni, m i t ó w i legend, po zdaniu: „klasyfikacja e l e m e n t ó w baśniowych w epice bohaterskiej południowej Słowiańszczyzny jest rzeczą umowną, a w każdym razie nie może to być klasyfi­ kacja arbitralna" (s. 124), autorka przytacza cytat z jednej z prac Claude L é v i -Straussa. Pisze on m i ę d z y innymi, iż wzajemny stosunek mitu i bajki „nie jest stosunkiem tego, co dawniejsze, do tego co późniejsze, pierwotnego do pochod­ nego". W następnym zaś zdaniu, bez najmniejszego komentarza cytowanego poglądu czytamy: „Prawdopodobnie elementy baśni zaczęły pojawiać się, kiedy bogów nie było jeszcze na świecie, mity istniały nieukształtowane, a postacie mityczne nie były pojęte antropomorficznie" (s. 124). O ile można zrozumieć to skompli­ kowane zdanie, jest ono zupełnym zaprzeczeniem poglądu Lévi-Straussa. A jeszcze dalej, jakby na przekór kolejnemu cytowanemu zdaniu tego badacza, że „Bajki są mitami w miniaturze, w których te same opozycje przetransponowane są na małą skalę" autorka przywołuje również bez żadnego komentarza cytat ze Świata baśni T. Sinki. On zaś pisze: „Baśń jest ciekawym zabytkiem myślenia przedlogicznego, ciekawym tworem pierwotnej fantazji, w której czynności są identyczne z czyn­ nościami fantazji estetycznej i poetyckiej". Nawet przy maksimum dobrej woli trudno uznać, że te wszystkie stwierdzenia łączą się, że pozwalają pojąć, jak rozu­ mie autorka baśń. Mimo to w przeświadczeniu H . Czajki rozdział poświęcony mo­ tywom bajkowym, w porównaniu z dotychczasowymi opracowaniami, „stanowić będzie krok naprzód" (s. 125). Podobnie jak w poprzednich rozdziałach omówiono tu wszystkie występujące w epice motywy tzw. bajkowe, jak np. odporność bohatera na rany, ilość posiadanych przezeń serc, rzuty kamieniem na nieprawdopodobne odległości, perypetie związane z poszukiwaniem żony itd. Wśród nich jest wiele takich w ą t k ó w , które z całą pewnością można zaliczyć do innych warstw. I tak walka ze smokiem, działalność wił, n i e z w y k ł e poczęcie bohatera i im podobne kwalifikują się do warstwy mitycznej, różne zaś wątki obyczajowe związane z cyk­ lem ż y c i o w y m bohatera pasują doskonale do rozdziału ostatniego pt. „Warstwa obyczajowa". Wszystkie tego rodzaju niejasności są bezpośrednim wynikiem braku jasno określonych kryteriów ograniczających zakresy poszczególnych warstw. Książka opatrzona jest zakończeniem zawierającym wnioski z „analizy" epiki bohaterskiej S ł o w i a n południowych. Stwierdza się tam, że głównymi komponen- �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 255 RECENZJE tami epiki są „mit pogański i obyczajowość". Trzecie miejsce przypada warstwie baśniowej, „Mit chrześcijański nie zajmuje w epice bohaterskiej zbyt dużo miejsca" (s. 213). „Historia odegrała w epice rolę raczej inspirującą" (s. 214). T a k w i ę c dowiadujemy się wreszcie, iż istota „metody analizy poziomej" polega na usta­ leniu miąższości warstw wyodrębnionych w bliżej nieokreślony sposób. Natomiast miąższość warstw jest podstawą dla ich uszeregowania i zhierarchizowania ich ważności: „Warstwa mityczna i warstwa obyczajowa reprezentowane są w pieśni najbardziej okazale, jedna utkana jest z e l e m e n t ó w cudownych, a w i ę c irracjo­ nalna, druga natomiast jest racjonalna, powiązana silnymi nićmi z życiem, z co­ dziennym bytowaniem człowieka" (s. 213). Tego, iż tzw. warstwa mityczna jest r ó w ­ nież powiązana z życiem codziennym, tyle że nieco inaczej, autorka nie zauważa. Wspomniany na wstępie brak określenia kryteriów klasyfikacji faktów podważa w znacznym stopniu zasadność tych skromnych wniosków. W zależności od nich można by bowiem dość znacznie zmniejszać lub zwiększać objętość poszczególnych rozdziałów książki, a tym samym ilościową zawartość warstw. Pomijając tę sprawę i zakładając, że intuicje autorki są trafne, również trudno stwierdzić, by w y s i ł e k H . Czajki przyczynił się w jakimkolwiek stopniu do poznania struk­ tury treści epiki południowych Słowian. Ryszard Tomicki J U O Z A S K U D I R K A , Lietuvos puodžiai ir puodai, Lietuvos T S R Mokslu, A k a demija Istorijos Institutes, „Mintis", Vilnius 1973, ss. 116, fot. 53, rys. 33. Praca Garncarstwo na Litwie omawia rzemiosło garncarskie na przełomie X I X i X X wieku, z zaznaczeniem kierunku zmian zachodzących do 2 pol. X X wieku. Autor opisuje szczegółowo techniki garncarskie, proces produkcji oraz warsztaty i piece do wypalania naczyń, a także rodzaje naczyń wyrabianych w różnych regionach Litwy, ich zdobienie i polewanie. Szczególnie interesujące jest w y ­ stępowanie na Litwie jeszcze do lat 30-tych X X w. techniki lepienia naczyń znanej na terenie Polski jedynie z wykopalisk archeologicznych. W tym czasie w kilku rejonach wschodniej i południowo-wschodniej Litwy 32 osoby w y k o n y w a ł y na­ czynia tą techniką, a sądząc z dokładnych zdjęć ilustrujących proces produkcyjny jeszcze dziś istnieją osoby znające tę technikę. Lepieniem, będącym techniką sto­ sunkowo nieskomplikowaną, zajmowały się kobiety, posługując się ręcznie obracanym kołem sponowym. Naczynia lepiono ze specjalnego gatunku gliny, występującej w miejscach wilgotnych. Zwraca także u w a g ę stosunkowo późne wyspecjalizowanie się rzemiosła garn­ carskiego na terenie Litwy. Wiejscy garncarze na przełomie X I X i X X wieku wykonywali naczynia w kuchni i wypalali w piecach polnych, w miasteczkach mieli wydzielony kąt mieszkania. Dopiero w latach 20-tych X X w. zaczęto w tym celu stawiać specjalne pracownie z piecami do wypalania. W tym także okresie rozszerzyły się rynki zbytu na naczynia gliniane, z 20-30 km od miejsca produkcji na obszar nieomal całego kraju. W związku z rozwojem hodowli bydła w różnych regionach Litwy utrzymują się do dziś tradycyjne formy naczyń. Na przykład w zachodniej Litwie używa się szerokich dzbanków, we wschodniej wąskich, garncarze zaś przenosząc się do innych miejscowości musieli przystosowywać się do w y m a g a ń miejscowych odbiorców. Najbardziej archaiczne, bo sięgające X w. n. e. formy i techniki wyrobu naczyń zachowały się na wschodnich obszarach L i t w y , natomiast wyspecjalizowane rzemiosło rozwinęło się w częściach zachodnich. Maria Woźniak �256 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE N A R O D N O J E I S K U S S T W O SSSR, wydawnictwo „Izobrazitjelnoje iskusstwo", Moskwa 1972, 229 reprodukcji w e d ł u g wyboru W. A. J e ł k o w a i Ł. F . Romanowa, w s t ę p 2,5 str. i tłumaczenie w języku angielskim, strony nlb. Książkę typu albumowego przygotowaną z okazji obchodów 50 rocznicy Z S R R przyjąć należy z aplauzem. Jest to bowiem pierwszy tego rodzaju zbiorowy przegląd współczesnej ludowej twórczości artystycznej różnych narodów zamieszkałych na terenach Związku Radzieckiego, P o w s t a ł on na podstawie materiałów Funduszu Wystawowego Dyrekcji Wystaw Związku Artystów ZSSR, zebranych w ekspedycjach Komisji Zarządu Związku Artystów Z S S R poświęconych sztuce ludowej. Widać w nim odrębność sztuki i twórczości poszczególnych republik wyrastającej z etnicz­ nego charakteru, rozwoju historycznego, sposobu życia, specyfiki środowiska oraz pracy, która stanowi główne zajęcie i podstawę egzystencji miejscowej ludności. Jest ona również wynikiem specyficznych w a r u n k ó w geograficznych i klimatu. Na przykład na dalekiej północy podstawowym materiałem i tworzywem jest skóra i futro upolowanych zwierząt oraz kość, a wśród pasterskiej ludności środkowej Azji — w e ł n a i sierść. W dzisiejszych czasach wiele dawnych w y t w o r ó w sztuki ludowej utraciło swoją pierwotną wartość użytkową, niektóre z nich jednak znalazły n o w ą funkcję, zwłaszcza ze względu na swój dekoracyjny charakter. Oto np. dymkowskie zabawki służą obecnie za elementy upiększające wnętrza mieszkalne. Tak samo wyroby jubilerskie, wykonywane przez rzemieślników centralnej Azji, są dziś poszukiwaną biżuterią dla uzupełnienia modnej sylwetki kobiecej. Duże zastosowanie w deko­ racji wnętrza mieszkalnego znajdują także ceramiczne naczynia rosyjskie, ukraiń­ skie lub z republik centralnej Azji, czarna ceramika mołdawska nadto koronki i hafty z północnych regionów Rosji, dagestańskie wyroby srebrne, dywany z A r ­ menii i Azerbejdżanu oraz wiele innych w y t w o r ó w sztuki ludowej. Żaden z m i ę d z y ­ narodowych festiwali, czy kongresów nie obejdzie się dziś bez w y s t ę p ó w zespołów regionalnych, prezentacji strojów, pieśni, tańców, czy pamiątek. Fakty te świadczą 0 głęboko zakorzenionych tradycyjnych upodobaniach i nawykach. Album zawiera tylko wybrane, najbardziej typowe prace wykonane przez różne narody Związku Radzieckiego w ostatnich pięciu latach. Są to przeważnie prace indywidualnych twórców oparte na wzorach tradycyjnych oraz pracach artystów, którzy w swej twórczości nawiązują do przekazów tradycji. Materiał jest tutaj podzielony w e d ł u g kryteriów, jakie stosuje się przy organizowaniu wystaw sztuki ludowej narodów Związku Radzieckiego, tzn. w e d ł u g charakterystycznych grup poszczególnych narodów. Przegląd ten otwierają wyroby republiki rosyjskiej. Są to: malowane drewniane naczynia z regionu Gorkowskiego i Swierdłowskiego, gliniane malowane zabawki w postaci g w i z d k ó w •— koników, kurek i babek z okolicy Tuły, Kirowa i Archangielska oraz z surowej gliny z regionu Penza, ceramika riazańska 1 dagestańska o ozdobnej, wyszukanej formie, hafty wladymirskie, mordwińskie, dagestańskie, czuwaskie, tatarskie, karelskie, kabarowskie, jakuckie o swoistej technice wykonania i elementach zdobniczych oraz kolorystyce, pokrywające części garderoby, zarówno futra, kaftany, rękawice, jak ręczniki, serwety, narzuty; dalej haftowane i aplikowane części garderoby, zwłaszcza z rejonów północnych; misterne o gwieździstych motywach koronki z Wołogdy, przeróżne tkaniny lniane i lniano-bawełniane o przetykanych, geometrycznych wzorach rombowych w kompozycji pasowej, np. z rejonu Brjansk, Komi (zwłaszcza krajki), czy Karelii — w biało-czerwonym kolorze, to znów tkaniny wełniane, w postaci kilimów, dywanów, s u m a k ó w , o zróżnicowanej kolorystyce i ornamentyce, np. z Baszkirii, Udmurtu, �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 257 Dagestanu. Te ostatnie odznaczają się szczególnym zestawem m o t y w ó w , w których dominuje kolor czerwony, czarny i żółty oraz motywy o nieregularnej linii brze­ gowej. Osobną u w a g ę zwracają dywany sukienne i w o j ł o k o w e w naturalnych kolorach, o bardzo prostym, sercowato-ślimacznicowym ornamencie z rejonu Kabardino-bałkarskiego i futro focze z haftami z Jakucji, czy aplikowane części garderoby z kolorowymi, esowatymi ornamentami, pochodzące z okolic Kabarowska. Z innych w y t w o r ó w tej grupy terytorialnej w y m i e n i ć jeszcze należy filigranowe ozdoby burjackie na kształt medalionów z dekoracyjnymi formami d z w o n k ó w i guzów uzupełnionych koralami i drogimi kamieniami oraz precyzyjnie grawero­ wane srebrne naczynia z Dagestanu i m e t a l o w ą paterę z Wołogdy o bardzo mister­ nym ornamencie roślinnym. Na u w a g ę zasługują także: osetyński uroczystościowy róg do picia zdobiony metalem i płaskorzeźba o ornamencie roślinnym; jakuckie rzeźby w kości; dagestański drewniany, inkrustowany srebrem moździeż; kałmuckie naczynie skórzane na kumys z tłoczonym ornamentem i srebrnymi okuciami; archangielskie naczynia drewniane ażurowo zdobione snycerską robotą oraz malo­ widła kwietne na emaliowanym metalu i malowidła ze scenami rodzajowymi na papierze. Rzeźba nie zajmuje tu pierwszoplanowego miejsca. Z powyższego zaś przeglądu widać, że na czoło w twórczości ludowej w y s u w a j ą się takie ośrodki, jak: Tuła, gdzie powstają gliniane, zabawki i ceramika, Kirów, Rjazań, Penza i Archangielsk — również jako ośrodki ceramiczne, Gorkowsk i Swierdłowsk znane z malo­ wanych kolorowo naczyń drewnianych, Dagestan produkujący ceramikę, hafty, tkaniny, zwłaszcza wełniane, grawerowane metalowe naczynia, wyroby drewniane i zdobione srebrem, Wołogda •— odznaczająca się misternymi koronkami i ozdobami oraz naczyniami metalowymi, Władimir znany z haftów, jak Jakucja, gdzie wyrabia się także ozdobną odzież, głównie futra. W kolejnej części albumu pokazane są wyroby z Ukrainy, Białorusi, Mołdawii, przy czym ukraińskie zajmują najwięcej miejsca. W grupie w y r o b ó w mołdawskich pokazano stosunkowo bardzo mało, bo tylko s i w ą ceramikę w postaci dużych garnków i dzbanów z Kobolchina, gliniane zabawki — gwizdki w postaci jeźdźców na koniach i kogutka z rejonu Rezin oraz wełnianą krajkę w kolorze czerwono-czarnym o romboidalnych motywach, narzutę z pasiaka z Orgiejewskiego rejonu i obrzędowy ręcznik ze współczesnymi roślinnymi kolorowymi haftami i szydełkową koronką. Bardzo skromnie przedstawiona jest także sztuka ludowa Białorusi, nie pozba­ wionej przecież bogactwa tradycyjnej twórczości. Współcześnie prezentuje ją je­ dynie siwa ceramika z okolic Mogilewa i Brjesta, o wiele uboższa od mołdawskiej pod w z g l ę d e m dekoracyjnym, ozdobne tkaniny z gwieździstymi i rozetowymi moty­ wami zamkniętymi w rombowych i wielobocznych obramieniach z rejonu Gómela, obrzędowe ręczniki, bardzo dekoracyjne w symetrycznych kompozycjach poziomych pasów, również z rejonu Gómela i miniatury skrzynek drewnianych — jedna zdo­ biona inkrustacją ze słomy ze Złobina, druga malowana z tradycyjnym podziałem na dwa pola w y p e ł n i o n e trzema dużymi, kolorowymi kwiatami. Za współczesne formy kompozycyjne uważać należy jeźdźca na koniu wykonanego ze słomy z Mo­ gilewa i trzy rozpędzone konie ze szkła z rejonu Grodna, nota bene pod w z g l ę d e m artystycznym bardzo udane, lecz nie mające związku z twórczością ludową. Po­ dobny charakter mają także dwa wytwory ze szkła z okolic Lwowa, zaliczone do grupy ukraińskiej. Bogactwo tradycyjnej twórczości ukraińskiej znalazło potwierdzenie we w s p ó ł ­ czesnych tendencjach. W y s u w a j ą się tu zarówno wyroby tekstylne, jak ceramiczne, wyroby drewniane inkrustowane i podpalane, malowidła i elementy stroju regio17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nalnego. Z jednej strony nie odbiegają one w niczym, tj. ani w surowcu, ani w technice wykonania i technice zdobniczej oraz motywach i kompozycji od w z o r ó w tradycyjnych, z drugiej strony natomiast poza zupełnie nowym, wspom­ nianym już szkłem, pojawiają się tu także nowe kompozycje, opierające się jednak na wzornictwie tradycyjnym. Jako ośrodki twórcze w y s u w a j ą się znane od dawna okolice Czerniowiec, Czernihowa, Kojowa, Iwano-Frankowska, rejony zakarpackie, połtawskie. Odmienną twórczość grup kultury wschodu prezentują wyroby gruzińskie, azerbejdżańskie i armeńskie. Dominują wśród nich okazy jubilerskie, ceramiczne i tekstylne, odmienne i bogate zarówno w swej formie, jak i elementach dekoracyj­ nych. W Gruzji rejon Tbilisi jest ośrodkiem srebrnictwa, w którym obok niepowta­ rzalnych form naczyń zwracają u w a g ę zdobnicze filigranowe elementy koliste i ślimacznicowe w przeciwieństwie do ozdób azerbejdżańskich z Baku o kształcie guzikowatym, czy wachlarzowatym z licznymi zwisającymi blaszkami, kulkami i perełkami, świadczące o wysoko rozwiniętym kunszcie rzemieślniczym. Konty­ nuację tradycji widzi się także w przykładach gruzińskich dzianin z wielokolorowej włóczki, tj. w skarpetach i bogato zdobionych częściach garderoby męskiej lub specjalnym nakryciu g ł o w y kobiecej. Poza tym w wyrobach zdradzających zupełnie nowoczesne tendencje twórcze w i d a ć albo archaizowanie form, np. w haftach na wojłoku z rejonu Achmetskiego, albo korzystanie z nowszego wzornictwa z dwu­ dziestych lat bieżącego wieku, czego dowodem dywan abchazki ze stylizowanymi jeleniami. Natomiast podane przykłady ceramiki gruzińskiej nie odznaczają się żadną specjalną cechą, a naczynie do wina z kolumną zakończoną pięcioramienną gwiazdą rosyjską wykazuje wręcz nieporadność kompozycji. Wypracowaną formę związaną z wzornictwem tradycyjnym wykazują za to naczynia azerbejdżańskie i armeńskie z surowej gliny, z dyskretnym ornamentem plastycznym lub rytym, jak w czasach archaicznych. Bogate w archaiczne motywy zdobnicze typu geometrycznego, zróżnicowane kolorystycznie są azerbejdżańskie wyroby tekstylne z w e ł n y , mające zastosowanie jako części tradycyjnej odzieży, nadto dziane skarpety, dywany i batikowane szale, na których występują motywy arabesek. Ośrodkami twórczymi są tutaj: Baku, rejon Lenkoran, Ismail, Ordubad, Szeki. D a w n ą formę użytkową i zdobniczą przejawiają także armeńskie w e ł n i a n e su­ maki i worki na sól (rejon Gorijski i Szamszadinski) z motywami rombów, u k o ś ­ nych równoramiennych krzyży, rombów z odrostkami, esownic. Widać, że niemałą rolę odgrywa tu także pasiak oraz kompozycja pasowa o urozmaiconej szerokości pasów stanowiących także tło dla pojedynczych m o t y w ó w powtarzających się rytmicznie. Kolejna część albumu prezentuje uzbecką, kazachską, kirgizką, tadżycką i turkmeńską twórczość ludową •— rejonów w y s u n i ę t y c h daleko na wschód. Naturalne środowisko oraz warunki ekonomiczne i rodzaj uprawianej gospodarki, nadto pa­ nujące niegdyś stosunki społeczne są w prezentowanych wyrobach w y r a ź n y m odbiciem zakorzenionych od pokoleń przeżyć i potrzeb, które przechodzą kolejne stadium adaptacji do współczesnej rzeczywistości. Obok przedmiotów o w y r a ź n y m przeznaczeniu na zbyt, jak niektóre uzbeckie ozdobne patery, rzeźbione misternie drewniane części drzwi, naścienne kilimy, większość w y t w o r ó w ma szerokie zasto­ sowanie, czy to od święta, czy też w życiu codziennym. Na czoło w y s u w a j ą się tu uzbeckie wyroby tekstylne z w e ł n y , b a w e ł n y , jedwabiu, wzbogacone haftami o du­ żych kolistych i gwiaździstych, motywach płaszczyznowych lub rombowych i r ó w ­ noramiennymi krzyżami. S ą to naścienne kilimy, pasy do wzmacniania jurty, części �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 259 kobiecego ubioru, ż y w e w kolorach i o bogatym wzornictwie. Drugie miejsce zaj­ mują tu wyroby z gliny o funkcjonalnych, tradycyjnych formach, np. czarny dzban, malowane i glazurowane p ę k a t e naczynia z pokrywą lub dwoma uszkami, malowane i glazurowane talerze, naczynia o kształtach zwierzęcych — wszystkie 0 swoistym ornamencie zapełniającym niemal całe powierzchnie, pochodzące z oko­ lic Chorjezmska, Kaszkadarii, Fjerganiji, Buchary, Samarkany, Urgud, Kizduwanu. Do tego dochodzi jeszcze sprzęt w postaci ozdobnej skrzyni malowanej i srebrno-złote ozdoby jubilerskiej roboty uzupełnione koralami i turkusami z gęstym puklem drobnych wisiorków. Z w y r o b ó w kazachskich zaprezentowano tutaj wyłącznie tekstylia. Są to tkane dywany o ornamentach geometrycznych z motywami w ę ż y k ó w , meandrów, linii łamanej w różnym układzie kompozycyjnym; nadto aplikacje w e ł n i a n e na w o j ł o ­ kach używanych do pokrywania legowisk •— o dużych arabeskowych, symet­ rycznych motywach; naścienne tkaniny haftowane o motywach roślinno-geometrycznych składających się z drobnych e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Pochodzą one z rejonu Kzył—Ordynskiego, Ałma-ata, Dżambulu, Karagandy, Czimkent. Kirgizkie zdobnictwo tekstylne w i ą ż e się przede wszystkim z dekoracją wnętrza jurty. Są to aplikacje na wojłokach i skórze oraz hafty o dużych asymetrycznych motywach k r z y ż o w o - w o l u t o w y c h , zawiniętych rogów i arabesek, a w haftach — w postaci wirujących gwiazd i m o t y w ó w zamkniętych w kolistym otoku. Domi­ nuje w nich kolor czerwony na ciemnym — czarnym lub brązowym tle oraz od­ cienie zieleni, z akcentami żółtego. Drugą gałęzią kirgizkiego zdobnictwa są prezen­ towane w albumie wyroby jubilerskie w formie nausznic, grawerowane i z w i ­ siorkami z korali. Pochodzą one z Naryna. Twórczość l u d o w ą republiki tadżyckiej reprezentują przede wszystkim wy­ roby ceramiczne głównie o białokremowej polewie z geometryczno-roślinnym orna­ mentem w postaci rozet, wachlarzy, wolut. Mają one swoiste formy czar, flako­ nów, dzbanów, waz o kulistym, p ę k a t y m brzuścu i dość szerokiej stopie. Pochodzą z kilku ośrodków, z których wyróżniają się: Czorku, Kanibadam, Gumbułak, Dasztldżum, Karatag, Ura-Tjube; z tych dwu ostatnich miejscowości pokazano gliniane zabawki o zoo- i antropomorficznych kształtach w y w o d z ą c e się z magicznych 1 apotropeicznych tradycji. Funkcje te spełniały pierwotnie również srebrne ozdoby z licznymi wisiorkami, na wzór których wykonuje się współczesną biżuterię. Spe­ cyficzne motywy zdobnicze, wynikające z kultury regionu, o ż y w y c h kolorach i zwartej, kolistej kompozycji wykazują współcześnie wykonane części tradycyj­ nej odzieży z Nuszor. Wyroby ludowe turkmeńskiej S S R zamykają zestaw prezentowany w niniej­ szym rozdziale. Są to przykłady tekstyliów, jak gruby, w e ł n i a n y dywan o moty­ wach rombowych ze spiralnie zwiniętymi rożkami i dywan strzyżony w w i ś n i o ­ wym kolorze o delikatnym geometrycznym ornamencie — obydwa wykonane w Aszchabadzie, nadto delikatna, jedwabna tkanina w szeroki pas fioletowy i zie­ lony z żółto-czerwonym obramowaniem przeznaczonym na część kobiecego stroju i jedwabne wyszywane nakrycie g ł o w y kobiecej o motywie wirującej gwiazdy — także z Aszchabadu. Natomiast g ł ó w n y m ośrodkiem ceramiki jest tutaj, jak daw­ niej: K u n j a — Urgencz, gdzie wyrabia się naczynia o tradycyjnej formie i zdob­ nictwie w postaci dużych rozet i gwiazd utrzymanych w kolorach żółtej i zielo­ nej polewy, lub jednokolorowe z reliefowym ornamentem lekko zaznaczonych w a ­ łeczków, jak w przykładzie dużego naczynia na wodę. W srebrnych ozdobach biżuteryjnych wymienionych terenów w i d a ć wyraźnie łączenie e l e m e n t ó w starego rzemiosła z nowym. Dwa zaprezentowane przykłady ta �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE kwadratowy i prostokątny medalion z dużym szlachetnym kamieniem pośrodku — jeden w filigranowej oprawie stanowi przeciwwagą dla rzędu m a ł y c h w i s i o r k ó w 0 kształcie lancetowatym, drugi w prostej oprawie na grawerowanym tle blaszki. Centrum dla tego rodzaju w y r o b ó w jest również Aszchabad. Nawiązanie do tradycji stanowią nadto grawerowane tabakierki wykonane z małych owoców tykwy. Ostatnia część albumu poświęcona jest sztuce ludowej Litwy, Ł o t w y i Estonii, tj. krajów, gdzie bogate wzornictwo tradycyjne znalazło odbicie w szerokim asor­ tymencie współczesnych w y r o b ó w . Należą do nich litewskie w e ł n i a n e krajki i ba­ w e ł n i a n e lub lniane tkaniny oraz ręczniki z Radwiliszek o charakterystycznych geometrycznych motywach kostek komponowanych w szachownicę, gwiazdy i r ó w ­ noramienne krzyże; dalej ceramika siwa lub malowana z Merkinje i Kurszenaj oraz barwne palmy wielkanocne ze sztucznych kwiatów, wiązane w wydłużone kiście zakończone pióropuszem, a pochodzące z okolic Wilna. Ozdobne tkaniny łotewskie w różnych kolorach z motywami kostek, pasów 1 urozmaicone skomplikowanym przetykaniem pochodzą z rejonu Rygi, natomiast kraciaki stosowane przede wszystkim na chusty — z Lepaji. Łotwa słynie również z bursztynowych ozdób, których centrum znajduje się w Rydze. Tutaj także, oraz w okolicy, wykorzystuje się stare techniki plecionkarskie do wyrobu koszy o no­ woczesnych formach. S w ą przysadzistością i pękatymi brzuścami nawiązują do glinianych naczyń, których bogaty zestaw o glazurze w odcieniach zielono-żółto-brązowych sugeruje, iż tradycje ceramiczne w rejonie Prejli i Ludzenu są nadal bardzo żywotne. Plecionkarskie tradycje w y r o b ó w z korzeni i szerokich taśm w i ó r k o w y c h oraz technika obróbki drewna zdobionego wypalaniem lub łączeniem kontrastowych jego odcieni charakteryzują ludową twórczość estońską. Są to drewniane, małe i duże kufle z okolicy Talina, Hijumaa, Saaremaa, z ozdobnie w y c i ę t y m i uchwy­ tami, bańki i flasze oraz puzderka. Innym przykładem są kolorowe hafty płaskie o motywach roślinnych wykorzystane na narzutach, jak z okolicy Haapsalu lub wyspy Muku, skąd pochodzi w e ł n i a n a torebka z popularnym na początku X X w* barwnym, kwietnym haftem. Na końcu zestawu pokazano miedzianą, grawero­ w a n ą spinkę z motywami sześcioramiennych gwiazd zamkniętych w kole, oraz w e ł n i a n y kilim z podobnymi, gwieździstymi motywami w różnych kolorach na czarnym tle, wykonany przez twórcę z Haapsalu. Przykłady estońskiej sztuki ludowej zamykają ostatecznie listę współczesnych w y t w o r ó w pochodzących z republiki rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, m o ł d a w ­ skiej, gruzińskiej, azerbejdżańskiej, armeńskiej, uzbeckiej, kazachskiej, kirgiskiej, tadżyckiej, turkmeńskiej oraz litewskiej i łotewskiej. Wykazują one kierunki roz­ wojowe i dążności twórcze ostatnich paru lat zmierzające nie, jak dotąd, w kierunku integracji w ą t k ó w , lecz podkreślenia specyfiki regionalnej i jej tradycyjnego podłoża. Barbara E L L E N M A R I E M A G E R 0 Y , Norsk treskurd, Oslo Bazielich 1972. W serii Norsk Kulturarv — archiwum kultury norweskiej, publikującej wiado­ mości z zakresu kultury tradycyjnej, z końcem 1972 roku ukazała się kolejna po­ zycja. Jest to już dziewiąta książka tego wydawnictwa i jak poprzednie, o sta­ rannej szacie graficznej i edytorskiej. Oprawiona w twardą, kolorową okładkę za­ wiera tekst w układzie dwuszpaltowym i dużą ilość fotografii o wysokim poziomie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 261 artystycznym i dokumentalnym. Do tej pory ukazały się: 1) Olav B 0 , Norsk skitradisjon, również w tłumaczeniu angielskim; 2) Arne E m i l Christensen, Fra vikingskip til motorsnekke, również w tłumaczeniu angielskim; 3) Gilde og gjestebod, pra­ ca zbiorowa pod redakcją Halvor Landsverk; 4) Erling Eriksen, Vor gamie sjefartskultur; 5) Lars Reinton, Til seters. Norsk seterbruk og seterstell; 6) Leif 0sty, Med kunstnarauge. Norsk natur og jolkeliv i biletkunsten; 7) Albert Steen, Med lys og lampe gjennom tidene; 8) Ood Vollan, Sildefisket gjennom tusen ar; 9) Ellen Marie Magerey, Norsk treskurd. Ostatnia z wymienionych pozycji jest bardzo starannie przygotowanym opra­ cowaniem na temat snycerstwa zarówno sakralnego, jak świeckiego, zdobiącego różne przedmioty codziennego użytku, portale, sprzęty, naczynia, a w kościołach: ołtarze, ambony, stalle itp. Norweska snycerka trwa od tysiąca lat i przeszła przez różne okresy stylowe do czasów współczesnych. Najstarsze okazy sięgają p o ł o w y ósmego wieku. G ł ó w ­ nymi narzędziami były w ó w c z a s dwa typy dłut — hakowate i proste, krótkie. W 1904 roku archeolog Gabriel Gustafson znalazł w Osebergu, u wybrzeży Oslo-fjordu starą łódź w i k i ń s k ą z 800-850 roku, której dolny brzeg kadłuba oraz ozdobne zakończenie wysoko wystającego dzioba mają ażurowo wycięty ornament składający się z m o t y w ó w zoomorficznych stanowiących splatający się ciąg pasowy. Motywy te, jak i inne, zdobiące dziób łodzi, wykonane są bardzo precyzyjnie i przedsta­ wiają formy antropomorficzne, b y ć może duchów i diabłów morskich, a na szer­ szych płaszczyznach przyozdobione są nacięciami w formie rybiej łuski. O wiele bogaciej ornamentowany jest kadłub drewnianego wozu z tej samej łodzi, pokryty płaskorzeźbą w układzie pasowym. Na motywy składają się męskie i żeńskie po­ stacie ludzkie, jeźdźcy na koniu, syreny, rekiny i potwory morskie, a poniżej ple­ cionki z dwu splotów oraz w ę ż e i hydry; cały tył wozu natomiast pokryty jest splatającymi się motywami antropomorficznymi. Podobnie bogate ornamenty, łączące się ze sobą w gęstą plecionkę, zdobią również sanie z Osebergu, zarówno ich górną obudowę, jak płozy. Zakończenia i narożniki mają nadto rzeźby prze­ ważnie w formie zwierzęcych g ł ó w lub gryfów. Reliefowe plecionki, tworzące asymetryczne kompozycje, głównie o charakterze zoomorficznym, w tym najdaw­ niejszym okresie są kompozycjami zamykającymi się w kolistych medalionach. K o ń c o w y okres tego zdobniczego stylu można określić jako reliefowo-plastyczny, połączony nierzadko z inkrustacją. Na szczególną u w a g ę zasługują tu g ł o w y gry­ f ó w z narożników obudowy sań z bogatą plecionkową, ażurową lub inkrustowaną ornamentacją. Około 950 roku w zdobnictwie norweskim pojawia się w p ł y w stylu romańskiego i kolisto-medalionowe formy zanikają na rzecz linearnych, ó s e m k o w y c h splotów w ę ż o w y c h , łączących się z postaciami ssaków o smukłych, subtelnych kształtach. Ś w i e t n e ich przykłady znane są z drewnianych portali kościołów np. w Urnes, Ornes, Sogn, Ulvik. Formy te z czasem rozbudowują się w fantastyczne, ażurowe sploty, w których motywy roślinne, zwłaszcza liści, przenikają się z zoomorficznymi — skrzydłami i g ł o w a m i ptaków, hydr, s m o k ó w , a około 1100 r. wplatają się w to liście akantu. Grubość reliefu nie przekracza 4 cm. Bogaty w sceny figu­ ralne jest portal z Hylestad. Opiewa on legendarne wydarzenia zawarte w księdze Eddy, związane z Sigurdem Favnesbane. Autorka opisuje liczne podobne przykłady, jakie zachowały się w wielu miejscowościach. Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie późnego gotyku wymienione motywy zdobnicze ustępują miejsca kom­ pozycjom symetrycznym, zachowującym rytmiczną ciągłość m o t y w ó w . Należą do nich obecnie formy esowate, sercowate, owalne, wiążące się z drobnymi elemen­ tami roślinnymi, głównie liśćmi. �262 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE W wystroju wnętrz sakralnych znaleźć można w tym czasie również różne rzeźbione maski, rzeźbione przęsła i wiązania konstrukcyjne, kolumny z kapitelami 0 przekroju kwadratu, na których występują półkoliste tarcze z figuralnymi p ł a s ­ korzeźbami. W niektórych przypadkach były one polichromowane, zwłaszcza póź­ niejsze, tworzące koronkowe ażury, odznaczające się rytmiczną kompozycją i sy­ metrią budowy m o t y w ó w roślinnych i zwierzęcych oraz zamkniętymi scenami, czy postaciami świętych. W sprzętach występują też motywy krzyża i plecionek, a w sterczynach, stanowiących np. górną część oparcia ław, foteli lub wykończenia architektoniczne, g ł ó w n y m motywem są g ł o w y węży, gryfów, psów, l w ó w , nawet g ł o w y postaci świętych. Nie są one pozbawione cech naturalizmu. W sterczynach 1 wykończeniach pojawiają się także duże formy kolistych tarcz ze snycerką ge­ ometryczną, często skomplikowaną. Obok tego występują proste motywy geomet­ ryczne, np. ryzowane, jak na sarkofagowej skrzyni o wysokich nogach, znanej z Heddal w Telemarku. Przez zastosowanie wspomnianej techniki uzyskiwano walory kolorystyczne surowego, jasnego drewna. Wpływ renesansu uzewnętrznia się przede wszystkim w zdobnictwie i w y ­ stroju wnętrz sakralnych. Wiąże się to z doborem m o t y w ó w , tematyką religijną, zwartą i miarową kompozycją oraz polichromią, co widoczne jest zwłaszcza na licznych przykładach ambon, ołtarzy, stall, ław, ram itp. Dotychczasowe formy zdobnicze wzbogacone są coraz liczniejszymi rzeźbami figuralnymi spiętrzającymi się nieraz w kilka poziomów, rozrastającymi się na boki, a umieszczanymi w ołta­ rzowych wnękach. T y m samym przybliżają się one swym charakterem do sztuki ogólnoeuropejskiej, głównie barokowej. Podobne tendencje obserwuje się w meblarstwie X V I I wieku, w naczyniach i drobnym sprzęcie. Ale obok tego, poza wykształcającą się sztuką profesjonalną, ulegającą ówczesnej modzie, zwłaszcza w architekturze i wystroju sakralnym, rozwija się twórczość rodzima kontynuująca przekazy tradycyjne. Dowodzi tego zdobnictwo sprzętów i mebli znajdujących się we wnętrzach mieszkalnych, jak łoża o szerokiej, deskowatej obudowie z tarczowymi ster czynami, lub też przypomi­ nające swym w y g l ą d e m postać zwierzęcą; kredensy i szafy z rzeźbionymi orna­ mentami roślinnymi, krzesła, stoły, ławy, skrzynie itp. Dopiero, gdy zdobnictwo sakralne X V I I I w. przeżywało rozkwit form akantu i jego niesłychaną rozbudowę, w p ł y w tego obserwuje się także w sprzętach i meb­ lach tradycyjnych w szczególnej mierze. Warto jednak podkreślić, że autorami w obydwu przypadkach byli ci sami rzemieślnicy tworzący na z a m ó w i e n i e różnych odbiorców. Po 1800 r. obserwuje się w snycerce eklektyzm i nawrót do minionych s t y l ó w i upodobań, jak i w innych krajach Europy, i dopiero po 1900 r. zaczyna kształcić się nowy styl, zwany powszechnie sztuką nowoczesną. Na zmiany te w p ł y n ę ł a industrializacja i idąca z tym w parze produkcja masowa. Na zakończenie autorka podkreśla zasługi m u z e ó w przemysłowych i etno­ graficznych, które dzięki swym bogatym zbiorom są nieocenionym źródłem przy szczegółowych opracowaniach tego typu. Omówiona praca, podobnie jak inne z tej serii, w m y ś l jej zasadniczego zało­ żenia, jest popularnym przedstawieniem jednej z dziedzin artystycznej twórczości ludowej w Norwegii w historyczno-dokumentalny sposób od czasów najdawniej­ szych po współczesne. Czytelnikowi norweskiemu ułatwia uporządkowanie wiedzy w tym zakresie, dla obcokrajowca natomiast, interesującego się zdobnictwem i sztuką ludową, stanowi ciekawy i cenny materiał porównawczy. Barbara Bazielich �ARTYKUŁY R A N D I A S K E R , Rose-painting Drugie, poszerzone wydanie. RECENZYJNE I RECENZJE in Norway, Oslo 1971, ss. 56 + 263 ilustracje nib. Książka w ładnej kolorowej obwolucie i z kolorowymi w k ł a d k a m i ilustracji dotyczy określonej dziedziny twórczości ludowej Norwegii, występującej jako dekoracja na ścianach, stropach i meblach wiejskich oraz na wielkiej ilości m a ­ łych przedmiotów z drewna, nadto również jako dekoracja kościołów. Pod nazwą rose-painting, czyli malarstwo rozetowe, autor rozumie nie tylko mniej lub bardziej naturalistyczne reprodukcje róż lub innych m o t y w ó w florystycznych znajdujących zastosowanie w ornamentyce, lecz ludowe malarstwo w ogóle, łącznie z motywami figuralnymi, geometrycznymi lub krajobrazowymi widokami. Nie chodzi tu jednak o malarstwo obrazów w dosłownym znaczeniu. Malarstwo rozetowe w Norwegii było nieuczonym, lokalnym rzemiosłem, i to w ł a ś n i e tłumaczy jego świeżość i niekonwencjonalny charakter. Rozwinęło się ono zwłaszcza w X V I I I w., kiedy miasta i osiedla weszły w okres n i e z w y k ł e g o powodzenia. Nowe metody uprawy ziemi i zwiększone rynki sprzedaży drewna budulcowego przyniosły wsi dostatek. Wzmożona komunikacja i związki gospo­ darcze z miastem znacznie oddziałały w tym względzie; wieśniacy nie byli już tak odseparowanym społeczeństwem. Brzmi to humorystycznie, ale pochodzenie malarstwa rozetowego przypisuje się niechęci w i e ś n i a k ó w do marnowania czasu i pracy przy szorowaniu i czyszcze­ niu sprzętów domowych wykonanych pierwotnie z niemalowanego, surowego drew­ na. Jest ono również wynikiem norweskiego umiłowania barw i ornamentów przejawiających się znacznie wcześniej w formie zdobnictwa tekstyliów i rysunków naściennych. Tak przynajmniej podaje tradycja. Zanim jednak rozwinęło się malarstwo rozetowe, wnętrze mieszkalne jakiego­ kolwiek osiedla np. wschodniej Norwegii jeszcze do końca X V I I w. — a w nie­ których, dalej położonych miejscowościach nawet do X I X w. — wyglądało zupełnie inaczej. Było ono przeważnie ciemne, bez okien, z otwartym ogniem na środku klepiska. Dym uchodził przez otwór w dachu, a wszystko było poczerniałe od sadzy. Jedyną kolorową dekorację stanowiły tkaniny zawieszane z okazji świąt. Zmiany następować zaczęły w ciągu X V I I w., a jedną z podstawowych stało się wybudowanie komina. Piec zatem przeniesiono w kąt izby, zaczęto zakładać pod­ łogi i okna. Rozjaśnienie wnętrza przyczyniło się do wprowadzenia doń ozdób rzeźbionych i malowanych. W zachodniej Norwegi dymne domy istniały jeszcze do 1800 г., a jedyną w nich zmianą było przeniesienie pieca w naroże izby. W tych warunkach ozdobne tka­ niny zawieszano też tylko od święta, a dodatkową dekoracją były kredowe rysunki wykonywane przez kobiety na ciemnych ścianach. Ich geometryczne motywy w y ­ kazują związek z ozdobnym tkactwem. Malarstwo rozetowe po raz pierwszy pojawia się we wschodniej i zachodniej Norwegii w unowocześnionym wnętrzu z wybudowanym w narożu piecem z ko­ minem. Najstarsze jego ślady pochodzą z czasu około 1700 r. i w niektórych rejonach przetrwały mniej w i ę c e j do 1850 r. osiągając swój szczytowy okres przy końcu X V I I I w. i w pierwszej dekadzie X I X w. Zwyczaj dekorowania ścian i su­ fitów przejęto z kościołów i domów mieszczańskich, skąd zaczerpnięto np. szeroko rozpowszechniony motyw akantu i inne florystyczne motywy renesansu i baroku, zwłaszcza motyw rozetowy. Spopularyzowali je w ę d r o w n i malarze, którzy przeszli z miast do osiedli malując najpierw w n ę t r z a kościołów. Tutaj w ł a ś n i e farmerzy mieli możność pierwszego zetknięcia się z owymi ornamentami. Od tego czasu coraz częściej zaczynają pojawiać się malowane skrzynie, czary na piwo, dzbany. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Kupowano je zazwyczaj na jarmarkach lub zamawiano bezpośrednio u w y t w ó r c ó w . Wiele z tych przedmiotów posiada datowania jeszcze z końca X V I i z początku X V I I w. Początkowo były to nawet importy z Niemiec i Holandii oraz z norweskich miast. Charakteryzowały się one przeważnie jasnymi, przejrzystymi ornamentami z przewagą koloru czerwonego, żółtego i zielonego. Jeżeli początki malarstwa rozetowego odnosi się w przybliżeniu do 1700 г., to nie znaczy, że było ono odbiciem aktualnie panującego w Europie stylu. Należy je uważać raczej za mieszaninę cech renesansu, baroku, rokoka i empiru, lecz wyrosłą jeszcze w swym zrębie w czasach średniowiecznych. Wiadomo bowiem, że aktualne style europejskie nie docierały bezpośrednio od razu do twórczości wiejskiej w swej pierwotnej formie, lecz nierzadko już nieco przestylizowane. Rezultatem był w i ę c ani nie barok, ani nie rokoko, lecz ż y w y , S M Í generis styl wiejski, w którym mie­ szało się stare z nowym. Malarstwo rozetowe jest przykładem, jak świeże impulsy w różnej postaci przejawiają się w twórczości różnych okolic prezentując specyfikę regionalną. Dzięki temu właśnie można określić ośrodek, z którego pochodzą. Forma i ornamentyka przemawiają tutaj w swoisty sposób. Na przykład rozety w odniesie­ niu do poszczególnych regionów występują w różnej postaci i kolorystyce. Malarstwo rozetowe w y s t ę p u j e w Norwegii zwłaszcza w pewnych określo­ nych regionach wyznaczonych linią biegnącą od 0sterdalen i poniżej ku wschodowi, przez Hallingdal, Numedal, Tellemark, Aust-Agder włączając Setesdal, Vest-Agder i Rogaland. Natomiast rejony zachodnie ubogie są pod tym w z g l ę d e m chyba głównie dlatego, że w tej części Norwegii dominowały motywy geometryczne bardziej dogodne w snycerce niż w malarstwie. Pewne dane o malarstwie rozetowym pochodzą także z Trendelag, gdzie g ł ó w n y m centrum było Oppdal. Natomiast Gudbrandsdal znane jest przede wszystkim ze snycerki nierzadko barwnie podmalowywanej. Dużą rolę w malarstwie rozetowym odegrały głównie dwa ośrodki: Hallingdal i Telemark. Tutaj działał cały zastęp lokalnych artystów i malarstwo to osiągnęło swoisty wyraz, aczkolwiek i w innych częściach Norwegii stało ono na wysokim poziomie. Artyści z Telemark i Hallingdal pracowali także i w sąsiednich regionach zachodniej Norwegii, gdzie pozostawili ślady lokalnej specyfiki. Zdobiono głównie wnętrza, tj. ściany i sufity, meble — jak skrzynie i kredensy, drobne przedmioty, zwłaszcza czary na piwo, dzbany, misy, szkatułki itp. W starych wnętrzach motyw akantu w i ł się przez całą długość ścian w kolorze niebieskim lub czerwonym na białym tle. Uznać go można za bardziej rozwiniętą w e r s j ę prymitywnego zdob­ nictwa kredą, stosowanego także przy dekorowaniu wieka skrzyń. Pierwotnie więc splatało się ze sobą malowanie farbami olejnymi na ścianach z zachowanym jesz­ cze na suficie rysunkiem kredą. Takie białe sufity czyniły izbę przestronniejszą. Stopniowo na ścianach motywy stawały się coraz większe pokrywając nawet kilka belek. Były to już różne sceny figuralne zaczerpnięte z wzornictwa rokokowego i empirowego. W pierwszej kolejności malowano ścianę za g ł ó w n y m miejscem przy stole przeznaczonym dla głowy rodziny, stąd w i ą z a ł o się ono często z całą genea­ logią rodu, scenami rodzinnymi lub portretami. Specjalną u w a g ę Zwracano również na zdobnictwo wokół łóżka, gdzie umieszczano motywy figuralne. Prawdopodobnie był to relikt wcześniejszego zdobienia tych miejsc zawieszanymi tkaninami — k i ­ limami, na których mądre i głupie panny w e d ł u g Nowego Testamentu były po­ pularnym motywem, zwłaszcza w X V I I w. Wykorzystywano także inne sceny zaczerpnięte z Biblii, postacie królewskie lub przywódców wojskowych oraz mo­ tywy dzikich zwierząt. Malowano też sceny z życia, stosownie do fantazji twórcy, stąd obok m o t y w ó w rodzimych pojawiają się równocześnie egzotyczne. Odbicie �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 265 RECENZJE wiejskiej rzeczywistości w malowaniu ścian jest wyraźnie widoczne, obok zdobnictwa barokowego w y s t ę p u j ą c e g o w malarstwie Hallingdal i Telemark w X V I I I w. Odpowiadały one temperamentowi miejscowej ludności i były stosunkowo ł a t w e w wykonaniu. Rzecz charakterystyczna, czym cechuje się w ogóle całokształt ludowej twór­ czości norweskiej, że zachowało się wiele oryginalnych i datowanych okazów, a na­ wet nazwiska ich autorów. Autor książki wymienia najbardziej znanych malarzy, o których najstarsze dane pochodzą z 1690 r. Było ich sporo i każdy prezentował swoisty styl bardziej lub mniej florystyczny bądź animalistyczno-figuralny, wyróżniający się odrębną techniką, kolorystyką i kompozycją. W drugiej połowie X I X w. rozetowe malarstwo weszło w stadium końcowe z dominacją motywu liści i gałęzi dębu oraz przewagą białego koloru. Jeśli chodzi o uchwycenie specyfiki rozetowego malarstwa charakterystycz­ nego dla poszczególnych regionów, to pamiętać trzeba, że zachowało się ono w Nor­ wegii dzięki zróżnicowanemu położeniu geograficznemu oraz utrudnionej komu­ nikacji. Nowe idee i zmiany następowały bardzo powoli i nie wszędzie r ó w n o ­ miernie, ponieważ wieśniacy byli konserwatywni i mieli swoisty pogląd na sztukę. Proces adaptacji miał dlatego różne przejawy, co nie pozostawało również bez związku z religią. Malarstwo rozetowe na ogół jednak cechowało u m i ł o w a n i e jas­ nych kolorów stanowiących kontrast w stosunku do codziennego, szarego życia ludu mieszkającego w jednym z najdalej na północ wysuniętych krajów Europy. Barbara A A G O T NOSS, Johannes Flintoes draktakvarellar, Bazielich Oslo 1970, ss. 104, ilustracje nlb. W bogatej serii wydawnictw Norsk Folkemuseum w Oslo jest również dział poświęcony norweskim strojom ludowym. Ukazały się w nim ostatnimi czasy dwie podobne do siebie książki przygotowane przez Aagot Noss, konserwatorkę tegoż muzeum, zajmującą się i prowadzącą dział ubiorów i ich zdobnictwa. Obok wy­ mienionej pozycji, tą drugą jest Joachim Frichs draktakvarellar, wydana w 1973 r. Obydwie prace mają doskonałą wartość źródłową i dokumentacyjną połączoną z walorami artystycznymi; akwarele i rysunki nie są bowiem martwym, statycz­ nym odtworzeniem ubiorów pojedynczych osób i życia na wsi, lecz na przykładzie licznych scen rodzajowych prezentujących obyczajowość w społecznej zbiorowości sprawiają wrażenie, że ubiór jest nierozerwalną częścią składową kultury i ż y w y m jej elementem dostosowanym do potrzeb i okoliczności. Dzięki wielości scen po­ wtarzanych na kilku przykładach ilustracji z tego samego regionu artysta ukazuje wielość odmian i wersji zarówno kobiecego, jak i męskiego ubioru stosownie do wieku i pozycji społecznej. Jochannes Flintoe urodził się w Kopenhadze najprawdopodobniej z początkiem 1787 r. W 1811 r. przeniósł się do Oslo (jego matka była Norweżką, ojciec D u ń ­ czykiem), gdzie przebywał do 1851 г.; zmarł w 1870 r. B y ł artystą malarzem i rysownikiem, a kwalifikacje zdobywał w Kopenhadze w Akademii Sztuki, częściowo u prywatnych nauczycieli. Między 1820 a 1851 r ; �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE zetknął się ze środowiskiem artystycznym w Oslo. B y ł bardzo ruchliwy i aktywny: m a l o w a ł scenerie dla teatru oraz w y k o n y w a ł rozmaite prace dekoratorskie, malo­ w a ł portrety, obrazy o tematyce historycznej, krajobrazy i widoki. G ł ó w n y m jednak przedmiotem jego zainteresowań było życie na wsi i dlatego odbywał wiele wypraw terenowych. W wyniku tego pozostawił po sobie 22 kolorowe ilustracje, które po­ wstały między 1819 a 1830 r. Flintoe był jednym z pierwszych artystów interesujących się strojami ludo­ wymi. Jego poprzednikiem w tej materii był Joh. F . L . Dreier (1775-1883), którego rysunki strojów opublikował w Kopenhadze między 1812 a 1815 r. Johannes Seen pod tytułem Norské Nationale Klaededragter. Na przełomie X V I I I i X I X wieku na tę tematykę zaczęto zwracać coraz baczniejszą u w a g ę pod w p ł y w e m rodzącego się prądu romantyzmu, który w Norwegii miał szczególnie duże znaczenie. Flintoe w ł a ś n i e był pierwszym z młodej generacji artystów, którego poruszyły i zafascyno­ w a ł y romantyczne przeżycia i doznania wyrastające na tle zainteresowań wsią, jej życiem, strojami i krajobrazem. W gronie tego typu artystów znaleźli się: I . C. Dahl (1788-1857), Johan Fredrik Eckersberg (1822-1870), Joachim Frich (1810-1858) i Adolph Tidemand (1814-1876). Akwarele strojów ludowych Flintoe, któremu poświęcona jest omawiana książka, powstały w wyniku dokładnych i szczegółowych obserwacji. Wielu późniejszych artystów nie tylko go naśladowało, ale także kopiowało jego prace. Dwie kopie opublikowano jako litografie w Norské Nationaldragter samlede og udgivene af J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter af Prof. R. Keyser, Christiania (Oslo) 1847. Poza tym dziewięć akwarel Flintoe, przedsta­ wiających stroje ludowe, zostało opublikowanych jako część wydawnictwa Norské Nationaldragter wydanego przez Chr. Tensberg'a, Christiania 1852. Z innych jego ilustracji strojów wykonano litografie, które Georg C. C. W. Prahl opublikował w 1827-1830 roku w serii Norské National-Dragter, a w 1848 r. w Norské Bondedrager. Istnieje także znaczna ilość nieopublikowanych prac autora. Akwarele strojów ludowych nie zostały dotychczas wydane w całości i obecna monografia jest pierwszą publikacją 22 ilustracji z tej serii. Większość z nich prezentuje stroje noszone do kościoła i od święta. Wyjątek stanowi kobieta w codziennym ubiorze z Vang w Valders oraz kobieta z Górnego Telemarku. Flintoe był oczywiście ś w i a ­ dom, że ubiory mają różnego rodzaju przeznaczenie i że istnieją między nimi różnice regionalne. Świadczą o tym noty poczynione przez autora obok rycin. Zawierają one także uwagi, dlaczego do ilustracji w y b r a ł autor mężatkę lub dziewczynę. Jego notatki są dokładne i tylko w paru przypadkach widać, że od­ stąpił od miejscowej tradycji. K i l k a przykładów znanych jest z oryginalnych za­ chowanych egzemplarzy strojów. Ryciny Flintoe przeważnie o rozmiarach 41,5 X 34,5 z lat 1819, 1821, 1822, 1826, 1828, 1830, 1831 należą do zbiorów sztuki w Oslo. W 1966 r. zostały one zdeponowane w Norsk Folkemuseum i zarejestrowane pod numerem ŃF 7830 a — w Depositum. Przedstawiają stroje z następujących terenów: Valdres 3, Gudbrandsdal 1, Halling­ dal, 2, Telemark 5, Aomli, Aust — Agder 1, Hordaland 2, Sogn 3, Sor — Trandelag 2 oraz 3 ilustracje Lapończyków. Są to ubiory kobiet, młodej pary, pary małżeńskiej, mężczyzn, dziewcząt, w grupach kilkuosobowych, pokazane z różnej strony i w róż­ nych sytuacjach życia na wsi, a nierzadko na tle słabo zaznaczonego krajobrazu czy b u d y n k ó w farmy. Wiele z tych ubiorów nosi się w Norwegii po dzień dzisiejszy niemal w niezmienionej formie, co świadczy o ciągłości tradycji nie poddającej się łatwo zmianom niesionym nurtem bieżącego życia. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 267 RECENZJE Książka wydana jest bardzo starannie. Zawiera kolorowe ilustracje, opisy strojów poszczególnych regionów i komentarze oraz katalog i m a p ę części Norwegii, na któ­ rej zaznaczono miejsca, skąd pochodzą stroje przedstawione na rycinach. U z u p e ł ­ nieniem jest zestaw literatury dotyczącej strojów ludowych. Barbara cje A A G O T NOSS, Joachim nlb. Frichs draktakvarellar, Oslo 1973, Bazielich ss. 135 + ilustra­ Drugą pozycją w y d a n ą przez Norsk Folkemuseum w serii Norské Folkedrakter jest książka o norweskich strojach ludowych w akwarelach Joachima Fricha. Na­ leżał on do grupy artystów, którzy pierwsi, pod w p ł y w e m romantycznych haseł znajdujących ż y w y oddźwięk w Norwegii, zainteresowali się kulturą ludową, zwłaszcza strojami. Akwarele Fricha winno się w pewnym sensie traktować jako suplement kolorowych rycin Johanna Flintoe. Dla wprawy w tego rodzaju pracy F r i c h skopiował 15 kolorowych rycin wymienionego autora. Niezależnie jednak od tego Frich w y k o n a ł wiele własnych, podobnych rycin i one stanowią pryncypalną część omawianej publikacji. Wartość jego ilustracji strojów regionalnych jest nawet tym większa, że obrazują przykłady z takich zakątków Norwegii, do których Flintoe nigdy nie dotarł. Znaczna ich część pochodzi przede wszystkim z zachodniej Nor­ wegii, podczas gdy Flintoe koncentrował się głównie na rejonach wschodnich. A zatem są tutaj stroje ludowe z Sunnm0re, Sogn, Fjordane, Hordaland, Tinn, Numedal i Hallingdal, lecz z tych okolic, skąd Flintoe nie brał przykładów. Joachim Christian Geelmuyden Giildenkreutz Frich urodził się w Bergen 24 lipca 1810 г., a zmarł w Oslo 29 stycznia 1858 r. Przez pewien czas studiował teologię, którą jednak przerwał przerzucając się na studia sztuki i malarstwa. Od 1833 r. do 1840 г., kiedy ostatecznie osiadł w Oslo, przebywał za granicą. Studiował na Akademii Sztuk P i ę k n y c h w Kopenhadze, potem przeniósł się do Drezna, a w 1837 r. k o n t y n u o w a ł studia w Monachium. Z kolei powrócił do Bergen, by wkrótce udać się do Sztokholmu, gdzie pracował na zlecenie króla tego kraju. Oskarhall w Oslo został wykonany przez Joachima Fricha i Adolfa Tidemanda, również czołowego artystę owych czasów. W 1840 r. Frich osiadł w Norwegii (Christiania •— Oslo) na stałe. Był nauczycielem w szkole artystycznej (Tegneskolen) —• obecnej Szkole Sztuki i Rzemiosła i szybko stał się ośrodkiem życia artystycznego i kulturalnego w Oslo. Był nadto założycielem Stowarzyszenia Ochrony Norweskich Starożytności (Foreningen for Norské Fortidsmindesmaerkers Bevaring). Do końca swego życia podejmował liczne podróże po Norwegii odwiedzając różne miejsca, z których przywoził wiele prac — rysunków i akwareli. Czas jego największej aktywności zwie się często norweskim renesansem, w którym narodowe wartości Norwegii zostały odkryte na nowo i szeroko rozpowszechnione także poza granicami tego kraju. Wielu badaczy i miłośników kultury narodowej zwróciło u w a g ę na język i dialekty, pieśni, ludowe opowiadania i legendy, m u z y k ę wprowadzając te narodowe w ą t k i do swojej twórczości. Artyści dojrzeli piękno norweskiego krajobrazu i ty­ powych scen rodzajowych. Twórczość tego okresu jest wyrazem zarówno ekspresji, jak i ż y w e g o dokumentu. F r i c h oprócz tego typu twórczości w y k o n a ł również około 400 rysunków na prywatne zlecenia lub jako ilustracje do książek, a tematem ich były treści za­ czerpnięte z natury, krajobraz, drzewa, konary, pnie, listowie, kwiaty. Na tle tego, częstym zjawiskiem były wierne dokumenty budownictwa, mostów, statków. �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Najciekawiej oczywiście przedstawiają się jego rysunki i malunki strojów ludowych, które do dziś mają wartość dokumentu historycznego. Od 16 marca do 9 kwietnia 1940 r. Towarzystwo Sztuki w Oslo eksponowało w y s t a w ę , na której zaprezentowano wymienione wyżej prace. W 1847 r. Frich opublikował ryciny strojów jako wynik studiów nad dawnymi ubiorami norweskimi (Norské Nationaldragter samlede og udgivne av J. Frich tilligemed en Afhandling om Nordmaendenes aeldre Dragter av Prof. R. Keyser). Było w tym 9 jego w ł a s n y c h prac. Obecna publikacja zawiera 43 akwarele i jeden rysunek Joachima Fricha, aczkolwiek wiadomo, że w y k o n a ł ich w i ę c e j . Do dziś jednak nie zostały odkryte. Większość z nich znajduje się w zbiorach muzealnych. Według geograficznego po­ działu przedstawiają się one następująco: Sunnmore (4). Nordfjord (3), Sunnfjord (2), Sogn (4), Hordaland (13), Telemark (5), Numedal (2), Hallingdal (3), Valdres (2), Gudbrandsdal (1), oraz 4 akwarele z Laponii i rysunek z Kradsherad. Przegląd ten zawiera także rysunki Fricha wykonane na wzór Flintoe. Wszystkie akwarele są reprodukowane w kolorze, a kopie prac Flintoe, s k ł a d a ­ jące się z 15 przykładów (opublikowanych w książce Johannes Flintoe's water-colour paintings of costumes — Johannes Flintoe draktakvarellar) zestawione są p o r ó w ­ nawczo. Tylko dwie, opierające się na nieznanych akwarelach Flintoe, są w kolorze, reszta zreprodukowana czarno—biało. Akwarele Fricha z 1840 r. podobne są do wykonanych przez Flintoe w 1820 r. Szkoda, że nie udało się wykorzystać akwareli, które F r i c h w y k o n a ł w 1848 r. w czasie podróży do Hallingdal, Numedal i Telemarku w towarzystwie Adolfa Tidemanda, który także przywiózł podobne swoje materiały z tej wyprawy. W i a ­ domo bowiem, że niektóre z nich Frich skopiował. Zresztą kopiował on ryciny również innych artystów, jak: Joh. F . L . Dreiera (1775-1833), Hansa Legangera Renscha (1800-1854) i Adolfa Tidemanda (1814-1876). Jak należy się spodziewać, Frich rriiał w i ę c e j osobistego stosunku do w ł a s n y c h rycin niż do kopii. Zaopatrywał je jeszcze w bliższe określenia, пр.: strój letni, strój zimowy, strój 7- lub 75-letniej osoby (przy czym notował jej imię i nazwisko), albo uwagę, że jest to stary ubiór, co w sumie jest dowodem wyczucia wartości historycznej, jakie autor posiadał. Na kopiach umieszczał również określniki m ó ­ w i ą c e o regionie, z którego dany strój pochodził i podawał źródło, stąd wiadomo, co kopiował. Datowane akwarele Fricha pochodzą z lat 1844-1850, a połowa z nich powstała w 1845 r. Bez wątpienia mają one wartość źródłową jako oryginalne odtworzenie stanu faktycznego. Okazuje się, że one także były kopiowane, np. przez J . F . Eckersberga (Norské Nationaldragter) w 1852 г., który jednak nie podał bezpośredniego źródła. Toteż w badaniach nad strojami ludowymi, o ile korzysta się z podobnych źródeł, należy zwrócić uwagę, czy ryciny są oryginalne, czy są kopiami. Drugą w a ż n ą sprawą jest stwierdzenie, czy przedstawione stroje pochodzą z tego czasu, kiedy wykonano ryciny, czy też są jakimś odtworzeniem lub obrazem starej, nie­ używanej już od dawna formy ubioru. Nieobojętne jest także stwierdzenie, o ile rycina jest różna od oryginału stroju. Książka zaopatrzona w komentarze autorki daje szczegółowy przegląd i opisy strojów z wymienionych regionów Norwegii. Oprócz kolorowych, oryginalnych rycin podano tu jeszcze adnotacje artysty tyczące się kolorystyki poszczególnych części garderoby oraz paralele z podobnymi rycinami innych autorów. Całość dotyczy nie tylko pełnych kompletów strojów, ale także ich detali. W porównaniu z podobnymi �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 269 RECENZJE rycinami polskich artystów tego czasu (Daniel Chodowiecki 1726-1809, Jan Piotr Norblin 1745-1830, Michał Stachowicz 1768-1825, Aleksander Orłowski 1777-1832) norweskie przykłady dają znacznie bogatszy i bardziej autentyczny zestaw ilustracji, cenny ze w z g l ę d u na dużą autentyczność również dla studiów porównawczych polskich badaczy. Barbara ss. Bazielich V R U L J E — G L A S I L O N A R O D N O G O M U Z E J A U Z A D R U , Zadar 1972, nr 2, 91. Drugi numer „Vrulje" wydanego przez Narodowe Muzeum w Zadarze w Jugo­ s ł a w i i poświęcony jest tematyce etnograficznej wynikającej z materiałów znajdu­ jących się w zbiorach Oddziału Etnograficznego tegoż muzeum oraz problematyki badań prowadzonych w północnej Dalmacji. Jest to pierwsza tego rodzaju okazja do ujawniania szerszemu ogółowi stanu wiedzy z zakresu ludowej kultury tegoż regionu. Patronują jej: dr Milován Gavazzi — profesor uniwersytetu w Zagrzebiu, Olga Ostrić — kierowniczka Etnograficznego Oddziału Muzeum Narodowego w Z a ­ darze, Zdenka Palćić — kustosz Etnograficznego Muzeum w Splicie i Andrija Stojanovic — pracownik naukowy Zakładu Etnografii Uniwersytetu w Zagrzebiu. Oddział Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze powstał we wrześniu 1945 r. dzięki staraniom zasłużonego konserwatora Grga Ostrić. Za pośrednictwem gazety „Narodni list" zwrócono się w ó w c z a s do społeczeństwa, aby dopomogło w zbieraniu eksponatów. W formie wystawy stałej uprzystępniono je zwiedzającym w 1950 r. w osobnym budynku — dawniej strażnicy miejskiej, gdzie po dzień dzisiejszy mieszczą się zbiory etnograficzne. Pomieszczenie to nie odpowiada już obecnym wymogom i w przyszłości projektuje się zaadoptowanie na cele muzealne starego szpitala. W organizacji wystawy dopomagało etnograficzne muzeum w Zagrzebiu pod kierunkiem pani prof. Mariny Gusić, byłej dyrektorki tegoż muzeum i kierow­ niczki Zakładu Etnografii Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki (JAZU) w Z a ­ grzebiu. Inicjatorem pierwszej kolekcji b y ł Dušan Jurkovic prowadzący Oddział do 1951 г., a po jego śmierci kierownictwo objęła pani Olga Ostrić, wychowanka uniwersytetu w Zagrzebiu i etnografka z wykształcenia. W 1952 r. Oddział został powołany jako odrębna placówka — Muzeum Etnograficzne w Zadarze, a w 1962 r. Muzeum Etnograficzne i pozostałe muzea miasta Zadar włączono we w s p ó l n y or­ gan — Muzeum Narodowe. Oddział Etnografii posiada obecnie 3500 okazów przede wszystkim tekstyliów i złotnictwa wysokiej wartości ze w z g l ę d u na fakt, że są historycznym materiałem z północnej Dalmacji o dobrze notowanej dokumentacji. Pozostałe zbiory dotyczą kultury materialnej, narzędzi pracy, zwyczajów i wierzeń. „Vrulje" wydane bardzo starannie na kredowym papierze, w dwuszpaltowym układzie, prezentuje czarno-białe i kolorowe ilustracje zabytków jako uzupełnienie kilku artykułów składających się na treść całości napisanej w języku chorwackim i p e ł n y m tłumaczeniu angielskim. Artykuły dotyczą różnorakiej tematyki. Tak np. Milován Gavazzi pisze o kilku etnograficznych problemach rejonu zadarskiego zastanawiając się na przykładzie trzech charakterystycznych nazw w y t w o r ó w kulturowych (litar, uris, staćel), etymo­ logicznie obcego — greckiego pochodzenia, nad drogami kontaktów i w p ł y w ó w oraz kulturowych zapożyczeń. Na te tereny mogły one dotrzeć drogą morską (przez Adriatyk), za czym przemawiałby fakt, że w y s t ę p o w a n i e tych elementów nie po7 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE twierdza się wzdłuż wschodniego wybrzeża oraz, że elementy kulturowe, które z basenu Morza Śródziemnego przedostają się na wschodnie wybrzeże Adriatyku, po większej części nie docierają w rejony zaplecza dynarskiego ani w dynarską dalmatyńską Zagorę. Mogły też dotrzeć drogą kontynentalną za pośrednictwem bałkańskich w a ł a c h ó w (arumunów), których wprawdzie nie ma na tych terenach, lecz istnieją ślady podobnie uprawianej gospodarki pasterskiej po tutejszych wsiach, co wskazuje na kulturowe i j ę z y k o w e w p ł y w y greckie na całym p o ł u d n i o w y m Bałkanie. Wreszcie trzecia droga mogła prowadzić także lądem przez przybyszów dynarskich (szczególnie od X V w.) z południowego wschodu z Czarnogóry i okolicy podległej od dawna w p ł y w o m greckim. Obce także kulturowo są ślady techniki garncarskiej z Velog Iža. Swoje zainteresowania genetyką etniczną autor ujawnia i w innym artykule p o ś w i ę c o n y m wschodnioadriatyckim pieśniom ś p i e w a n y m przy zgniataniu i mieleniu oliwek. Muzykologa może także zainteresować artykuł Andrija Stojanovica o adriatyc­ kiej lirze występującej niegdyś na wyspie Silba, na której nikt już dziś nie potrafi zagrać, a której jedynie dwa zachowane okazy znajdują się w Oddziale Etnografii Muzeum Narodowego w Zadarze i Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu. Największa część „Vrulje" zawiera opracowania Olgi Ostrić. Pierwsze z nich jest na temat zwisających metalowych ozdób przypinanych przez kobiety do warko­ czy. Ze względu na formę można je podzielić na trzy grupy: 1) blaszka o kształcie półksiężyca z pięcioma łańcuszkami i drobnymi wisiorkami; 2) w postaci nanizanych monet i innych metalowych ozdób na skórzanym rzemyku lub mocnej nitce, po­ przedzielane metalowymi naparstkami; 3) na kształt łańcuszkowatych w i s i o r k ó w z monet, metalowych blaszek, naparstków, nicianych chwastów z obydwu k o ń c ó w długiej witki, którą zakłada się na szyję i w połączeniu ze splotami puszcza wolno. Wszystkie wspomniane ozdoby charakterystyczne są dla ubioru typu dynarskiego; poza zdobniczą funkcją miały także magiczne znaczenie, ale o tym autorka już nie pisze. Kolejny natomiast jej artykuł poświęcony jest ozdobnej fibuli špijuda używanej w stroju kobiecym, w postaci zwisającej na igle do zapięcia metalowych wisiorków, monet i filigranowych guzów. W rzędzie o podobnej treści opracowań umieścić trzeba także o m ó w i e n i e na podstawie zbiorów innej ozdoby stroju kobiecego, tzw. szkaplerza „Matija" z ele­ mentami dekoracyjnymi, na które składają się kolorowe oczka z kamieni i korali, metalowe grawerowane i wytłaczane o ozdobnych kształtach blaszki oraz kolorowe w e ł n i a n e i jedwabne nici. Następny artykuł tejże autorki poświęcony jest haftom i motywom zdobniczym wyszytym na sukmanach i sukniach kobiecych. Wykonane są przeważnie w e ł n i a ­ nymi nićmi na sukiennym podkładzie, a charakterystyczne elementy zdobnicze w postaci esownic, wąskoramiennych gwiazdek, spirali, iksów, wykonane po większej części ściegiem łańcuszkowym, zakomponowane są w kwadracie lub prostokącie powtarzając się rytmicznie w ciągu pasowym. Wielość tych z e s t a w ó w ilustruje sadak Chorwatek z północnej Dalmacji, tj. długa kamizela z samodziałowego sukna, o podobnych jak poprzednie elementach dekoracyjnych. W omawianym numerze „Vrulja" znajduje się jeszcze artykuł Zdenki P a l ć i ć o hodowli owiec na wyspie Pag omawiający miejsce wypasu, schronienie pasterza, ubiór pasterza, znakowanie owiec, parzenie się owiec, w y r ó b sera i strzyżenie, nadto krótki przyczynek do studiów nad zapustnymi zwyczajami na temat obrzędo­ wych masek z Oliba, podany przez Andrija Stojanovica. �ARTYKUŁY 271 RECENZYJNE I RECENZJE Jak wynika z przyczynkarskiego charakteru opublikowanych artykułów wy­ dawnictwo nie jest nastawione na bardziej syntetyczne opracowania, lecz na publikowanie materiałów w formie poszerzonego i w miarę możliwości udokumento­ wanego katalogu naukowego zabytków. Bez wątpienia miałoby większą wartość, gdyby zapowiadało omawianie pełnych, zwartych kolekcji znajdujących się w zbio­ rach tegoż muzeum, a nie wybiórczo, ze w z g l ę d u na ciekawsze czy bardziej osobliwe, pojedyncze okazy. Zbiory muzealne są cennym źródłem w opracowaniach różnego typu i dokładny zestaw kolekcji z możliwie wyczerpującą dokumentacją może być niezwykle przydatny do badań porównawczych i genetycznych. Barbara Bazielich A B O R I G I N A L M A N A N D E N V I R O N M E N T I N A U S T R A L I A , Editors D. J . Mulvaney i J . Golson, Australian National University Press, Canberra 1971, s. 389, mapy, ryciny, tabele, wykresy. W okresie między październikiem i grudniem 1968 r. odbył się w Australian National University cykl seminaryjny poświęcony środowisku naturalnemu Australii i działającemu na tych obszarach człowiekowi od chwili zaludnienia kontynentu \ Efektem tego seminarium, na którym wygłosili referaty reprezentanci wielu dyscyplin nauki (24 uczonych; specjalności: archeologia, etnologia, lingwistyka, an­ tropologia, genetyka, demografia oraz geomorfologia, biologia, ekologia i klimato­ logia), jest książka wydana przez D. J . Mulvaneya i J . Golsona , aktywnych uczest­ ników seminarium. Jest ona dobrym przykładem badań interdyscyplinarnych. Zagadnienie znaczenia środowiska i jego w p ł y w u na proces kształtowania się modelu życia, gospodarki i działalności kulturotwórczej człowieka jest niezmiernie interesujące i dające o sobie znać szczególnie wtedy, gdy rozpatruje się je w związku z tak zwanymi kulturami prymitywnymi, prostymi. W omawianym przypadku asumpt do szerokiego rozpatrzenia roli, jaką odegrało środowisko naturalne w kształ­ towaniu się kultur plemiennych dały powolność procesów ewolucyjnych, niemal niewidoczne zmiany w sposobach gospodarowania i stabilność poziomu kulturo­ wego, jaką obserwuje się od tysiącleci u rodzimej ludności Australii. Książka składa się z 25 artykułów; są to zarówno prace rekonstrukcyjne, jak i klasyfikacyjne oraz porównawcze. Jakkolwiek ich przedmiotem jest przede wszystkim Australia, to jednak już niektóre tytuły opracowań świadczą, że „ucie­ kano" także poza kontynent, aby pełniej omówić niektóre problemy. A w i ę c , są opracowania dotyczące np. prahistorii wyspy Timor (I. C. Glover, Prehistorie Research in Timor) lub Nowej Gwinei (J. P. White, New Guinea and Australian Prehistory: the „Neolithic Problem"), nie m ó w i ą c już o Tasmanii co jest zupełnie zrozumiałe. Wyspy Sundajskie (Timor) i Nowa Gwinea leżą w najbliższym sąsiedztwie Australii, na szlaku migracyjnym pierwotnej ludności, która przybyła 2 3 1 Człowiek dotarł na kontynent australijski w końcu epoki plejstoceńskiej w okresie lodowcowym (jak stwierdzają znaleziska z wykopalisk archeologicznych około 30 tys. lat p.n.e.). Znani naukowcy z A N U (Australian National University). D. J . Mulvaney, archeolog i historyk, opublikował szereg prac z zakresu archeologii Australii i hi­ storii ludności tubylczej. J . Golson, profesor archeologii, ukończył w y d z i a ł arche­ ologii i historii na Uniwersytecie w Cambridge, prowadził badania wykopaliskowe w Australii i na Nowej Gwinei. Brak tzw. „rewolucji neolitycznej" na tym kontynencie. 2 3 �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE tubylców australijskich w porównaniu z innymi wyselekcjonowanymi grupami spoza Australii (tubylcy z Nowej Gwinei, Ainu, Wedda). Autor po przeprowadzonych analizach dochodzi do następującej konkluzji: tubylcy Australii są genetycznie heterogenicznym zbiorem ludności. Niejednorodność wynika najprawdopodobniej z 3 powodów: 1) z działającego dryftu genetycznego w m a ł e j izolowanej i wykrzyżowanej populacji, 2) z powstawania i rozprzestrzeniania się mutacji i 3) z mie­ szania się genów z różnych grup. S p r a w ą pochodzenia dzisiejszych rodowitych mieszkańców Australii zajmuje się A. G. Thorne. W swojej pracy pt. The Recial Affinities and Origins of the Australian Aborigines omawia aspekty porównawczej osteologii tubylców żyjących i kopalnych. Autor przeprowadza dokładną analizę argumentów rzeczników dwóch skrajnych teorii o pochodzeniu rodzimej ludności Australii: teorii hybrydyzacji i homogeniczności. Jeden z uczonych, którzy podtrzymują tę ostatnią hipotezę, A. A. Abbie, wyraził się doić znamiennie obstając przy swojej teorii. Stwierdził, że T a s m a ń czycy są Melanezyjczykami i nigdy na kontynencie australijskim nie mieli b y ć . Pracę zamyka esej jednego ze w s p ó ł w y d a w c ó w tej książki D. J . Mulvaneya (Aboriginal Social Evolution: A Retrospective View). Zawiera on rozważania nad „starożytnością" kultury australijskich plemion. Australię nazywano przecież „ m u ­ zeum żyjących kultur kopalnych". Autor przytacza szereg wypowiedzi luminarzy nauki o człowieku i jego kulturze, dotyczących prymitywności kultur australij­ skich. Na przykład, Baldwin Spencer m i a ł wyrazić się o Tasmańczykach, że są żyjącymi reprezentantami paleolitycznego człowieka, a Australijczycy to relikt wczesnego dzieciństwa ludzkości (Tasmanians as living represenattives of palaeolit­ hic man and the Australians as a relict of early childhood of mankind, s. 371). Ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie wszystkie opracowania zostały tutaj omówione, z tego też powodu spis t y t u ł ó w pozostałych rozpraw pozwoli na pełne zapoznanie się z treścią tej pozycji: J . H. Calaby, Man, Fauna, and Climate in Aboriginal Australia; J . Golson, Australian Aboriginal Food Plants: Some Ecological and Culture-Historical Implications; Nicolas Peterson, Open Sites and the Ethnographic Approach to the Archaeology of Hunter-Gatherers; J . P. M. bong, Arid Region Aborigines: The Pintubi; Diane E . Barwick, Changes in the Aboriginal Population of Victoria, 1863-1966; D. T. Tryon, Linguistic Evidence and Aboriginal Origins; Robert Edwards, Art and Aboriginal Prehistory. Niemal każde opracowanie w tym zbiorze zawiera mapy, diagramy, wykresy itp., które są bardzo pomocne w odczytaniu całości. Tak jak praca „Australian Aboriginal Anthropology" jest jednym z podsta­ wowych monograficznych opracowań dotyczących przejawów życia społecznego tubylców australijskich, tak ta pozycja — starannie wydana i poparta szeroką bazą źródłową — stanowi podstawowe kompendium wiedzy o przeszłości australijskiej» 8 9 Adam 8 Paluch Jest to wyraźnie przeciwny pogląd do tego, jaki głoszą rzecznicy teorii hyb­ rydyzacji, a dokładniej trójhybrydyzacji, której twórcą jest amerykański antro­ polog J . B. Birdsell. Hipoteza ta zakłada migrację trójfalową zróżnicowanej pod w z g l ę d e m antropologicznym ludności na kontynent australijski, przy czym pierwszą falę stanowić miała ludność tasmanoidalna, która dotarła do dzisiejszej Tasmanii przeszedłszy cały Sahul band, z północy na południe. Australian Aboriginal Anthropology, ed. Ronald M. Berndt, Australian Instytute of Aboriginal Studies, The University of western Australia Press, Perth 1970, s. 341. T a praca, podobnie jak w y ż e j recenzowana, jest także rezultatem sympozjum, które odbyło się w Canberze w maju 1968 roku. Organizatorem tego spotkania był Australian Institute of Aboriginal Studies. 9 �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 275 RECENZJE A. T R E I C H E L , Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgesehichte im Dobriner Land, Braunschweig 1969, ss. 320, 24 nlb. des Deutschtums Ziemia dobrzyńska nie doczekała się dotąd większych opracowań etnograficz­ nych. Z końcem ubiegłego stulecia o ludzie ziemi dobrzyńskiej pisał A. P e t r ó w , nieco materiałów do etnografii Dobrzyniaków daje O. Kolberg . Zgodnie z ó w c z e s ­ nym nastawieniem obaj ci autorzy bardzo pobieżnie traktują dziedzinę kultury materialnej, a z dziedziny kultury duchowej i społecznej omawiają tylko niektóre zagadnienia. Niewiele nowego wnosi opublikowany już po wojnie w pracy zbiororowej Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej artykuł R. Kukiera . Jest to praca niewielka, a przy tym kompilacyjna, oparta prawie w y ł ą c z n i e na dawnych publikacjach. W tej sytuacji każda nowa praca na temat kultury ludowej tego regionu budzi za­ interesowanie, nawet w ó w c z a s , gdy obejmuje ona tylko część ludności zamiesz­ kującej do 1945 roku ziemię dobrzyńską, mianowicie niemiecką mniejszość naro­ dową. Jak wiemy, ludność niemiecka osiedlała się tam począwszy od X I V w. aż po koniec X I X wieku. Większość kolonistów niemieckich przybyłych na ziemię do­ brzyńską w 2 połowie X I X w. i do 1939 roku nie zdążyła z a s y m i l o w a ć się z lud­ nością polską. Zachowali oni s w o j ą odrębność w y z n a n i o w ą i językową, podtrzy­ m y w a n ą nb. przez istniejące w Polsce międzywojennej nacjonalistyczne organi­ zacje mniejszości niemieckiej. W 1945 r. opuścili oni nasz kraj. Jednym z nich był A. Treichel ze wsi Starorypin w pow. rypińskim, nauczyciel najpierw w po­ bliskiej wsi Somsiory, a później kierownik niemieckiej szkoły powszechnej w Zgie­ rzu, autor omawianej książki. Do zebrania materiałów etnograficznych z rodzinnych stron n a m ó w i ł Treichela jego były uczeń Albert Breyer oraz K u r t Luck wydający w Poznaniu w latach m i ę d z y w o j e n n y c h serię Unsere Heimat, poświęconą kulturze mniejszości niemiec­ kich w Polsce. Praca niniejsza ma być wg autora kontynuacją wydanej w 1942 r. książki Geschichte des Deutschtums von Rippin und Umgegend . Książka, o której mowa w niniejszej recenzji, została przygotowana do druku przed 1945 r. Rękopis zaginął jednak autorowi w czasie wojny i musiał go on na nowo odtworzyć częś­ ciowo z pamięci, częściowo przy pomocy swych krewnych, którzy dostarczyli mu starych zeszytów ze zbiorami niemieckich wierszy i pieśni z omawianego terenu. Zbadanie i przedstawienie kultury ludowej mniejszości narodowej może być cennym przyczynkiem do teorii akulturacji, adaptacji, charakteru narodowego i in­ nych pokrewnych zagadnień. Dzieje się tak w ó w c z a s , gdy autor przedstawia daną grupę w zestawieniu ze społeczeństwem, w którym ona żyje i z którym się styka. Niestety jednak książka Treichela zadania tego nie spełnia. Oczywiście trudno w y m a g a ć od nieetnografa i w ogóle nienaukowca pełnego opanowania naukowego, warsztatu badawczego, dlatego do pracy Treichela musimy przykładać tę miarę, jaką się stosuje do monografii amatorskich. I w tym wypadku jednak stawia się pracy pewne wymagania, przede wszystkim obiektywizmu, rzetelności i logicz­ nego układu. Zobaczymy, jak ta sprawa przedstawia się w pracy Treichela. 1 2 8 4 1 A. P e t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego zwyczaje, mowa, obrzędy, pieś­ ni, leki, zagadki, przysłowia itp. Kraków 1878, odb. z „Rozpraw Komisji Antro­ pologicznej", Z W A K t. 2. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 41, Mazowsze, cz. 6, Wrocław— Poznań 1969, s. 3-19. W pracy zbiorowej: Z dziejów Ziemi Dobrzyńskiej (Materiały Sesji Popu­ larnonaukowej na 900-lecie istnienia Dobrzynia nad Wisłą), Toruń 1966. A. T r e i c h e l , Das Deutschtum von Rippin und Umgegend, Rippin 1942. Druck, Thorner, Freiheit, Thorn. 2 3 4 �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sądząc z tytułów rozdziałów pracę należy traktować nie tyle jako monografię całokształtu kultury ludowej, co raczej folkloru niemieckiego na Ziemi Dobrzyń­ skiej. Proporcjami w opracowaniu poszczególnych działów kultury przypomina ona owe X I X - w i e c z n e monografie Kolberga czy Petrowa. Pierwsza część pracy (s. 13131) zawiera literaturę ludową, tj. teksty pieśni, r y m ó w dziecięcych, opisy gier i zabaw oraz rymowane teksty z nimi związane, „wyliczanki", zagadki, krótkie wierszyki. Całość poprzedzona jest krótkim w s t ę p e m , w którym autor informuje o źródłach pozyskania wymienionych tekstów. Niektóre z nich, szczególnie pieśni, znał od swojej matki, rodzeństwa, inne zostały zaczerpnięte z rękopiśmiennych zbiorków rodzinnych, o których była mowa w y ż e j . Niektóre z cytowanych pieśni poznał autor za pośrednictwem niemieckiej ewangelickiej szkoły w Rypinie, do której uczęszczał. Pieśni zostały podzielone na: 1) pieśni poważne, 2) pieśni wesołe, 3) kołysanki i inne pieśni dziecięce. Jest to materiał niewątpliwie ciekawy dla folklorysty, mogący posłużyć do ana­ lizy porównawczej z polskimi tekstami z tych terenów o podobnym charakterze, do wykrycia ewentualnych oddziaływań. Część druga (s. 132-313) poświęcona jest zwyczajom: a) rodzinnym (Im Lebenslauf, s. 163-194), b) dorocznym (Im Jahreslauf, s. 163-194), c) różnym (Verschiedenes, s. 194-259), a także tekstom literackim, jak życzenia (Patenbriefe, Glückwünsche, s. 259-268), przysłowia i porzekadła (Sprichworter, Redensarte, s. 268-291), wreszcie wyrażeniom i s ł o w n i k o w i gwarowemu (Ausdrücke, Plattdeutshe Ecke, s. 291-313). W rozdziale poświęconym zwyczajom rodzinnym omawia autor tok życia na wsi poczynając od urodzin, chrzcin, poprzez zwyczaje związane z dzieciństwem, naukę w szkole, zajęcia dzieci w gospodarstwie, obrzęd konfirmacji, przygotowanie do małżeństwa, wesele, zwyczaje związane ze śmiercią i pogrzebem. Przy każdym z tych zwyczajów omówione zostały dotyczące ich wierzenia i przesądy. Wiele z nich jest identycznych z polskimi, o czym jednak autor nie wspomina. Protestancki rok obrzędowy jest uboższy w folklor od katolickiego. W związku z tym w opisie Treichela dominują różne ceremonie kościelne, przytaczane są teksty modlitw, pieśni kościelnych itp. Niektóre zwyczaje doroczne, jak smażenie pączków we wtorek zapustny czy dyngus wielkanocny, są identyczne jak u Pola­ ków. W rozdziale tym podkreśla zresztą autor pewne różnice zwyczajowe przema­ wiające jego zdaniem na niekorzyść katolickich Polaków. Oburza się, że wychodzą oni do pracy w polu w W. Piątek, choć na ogół nie zachodzi w tym czasie konieczna potrzeba pośpiechu w pracach rolnych . Robią to nawet wówczas, gdy pogoda jest wybitnie niesprzyjająca. W W. Sobotę, zamiast z a c h o w y w a ć się z pobożnym skupieniem, czynią zamieszanie biegnąc do kościoła ze święconym, strzelają z pe­ tard w Wielką Niedzielę. W tym rozdziale omawia również Treichel cykl prac rolnych i zwyczaje agrarne, jak również terminy zaczynania i kończenia pewnych prac. Rozdział zatytułowany „Różne" liczy 65 stron. Nic w i ę c dziwnego, że zamiesz­ czone w nim dość liczne działy kultury zostały potraktowane pobieżnie. Stosunkowo najbardziej szczegółowo omówiono pożywienie, przy czym wymienia tu autor szereg potraw identycznych z naszymi, których nazwy zdają się przemawiać za zapożycze­ niem ich od Polaków, jak: zacierki (Satchirken), placki-bugaje, kluski (Klosse), barszcz (Bartsch) itp. (s. 196-200 n.) Opis zagrody i budynku mieszkalnego jest 5 5 W niektórych częściach Polski istnieje przesąd, że gdy rozpocznie się jakąś pracę w Wielki Piątek, wszystko będzie się wiodło. Być może i w rypińskim mamy do czynienia z takim wierzeniem. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 277 niezbyt dokładny, m o ż e m y jednak zorientować się z niego, że nie było większych różnic między zagrodą niemiecką a zagrodami ludności polskiej spotykanymi przez nas na tym terenie. Podobnie, jak domy Polaków, domy niemieckie wznoszone były przeważnie z drzewa i kryte słomą. Nieco szerzej omawia autor lecznictwo ludzi i zwierząt, w którym — podobnie, jak u nas — praktyki magiczne odgry­ w a ł y dużą rolę. Omówienie w i e r z e ń ogranicza się do pewnych opowiadań związa­ nych z wiarą w duchy, diabły i sny. Nic szczególnego nie wnoszą rozdziały poświę­ cone życiu towarzyskiemu i pomocy sąsiedzkiej, gdzie m ó w i się o gościnności, stosowanych formach grzecznościowych itp. W dalszych rozdziałach przytacza autor teksty życzeń, jakie rodzice chrzestni ofiarowywali wraz z datkiem pieniężnym na chrzciny swym chrześniakom, tzw. Patenbriefe , życzenia imieninowe, porzekadła, przysłowia, przepowiednie pogody, wreszcie najważniejsze cechy gwarowe, słowniki w y r a z ó w gwarowych. Jak z tego widzimy, układ rozdziałów nie jest zbyt logiczny. Niewiadomo dla­ czego literatura ludowa została rozbita przez inne działy kultury. Ponadto mate­ riały nie zostały zebrane w trakcie systematycznych badań terenowych. Autor redagując pracę po raz drugi opierał się w dużej mierze na w ł a s n e j pamięci. Jest to w ł a ś c i w i e wspomnienie tej kultury, z jaką autor zetknął się w młodości w swym domu rodzinnym i ten charakter wspomnieniowy dominuje w pracy. Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że zatracił się w tej książce obiektywny charakter rzeczywistości. Autor przedstawia s w ą rodzinę jako w y i z o l o w a n ą i obcą w morzu ludności polskiej. Rodzina Treichelów była jedyną rodziną niemiecką w Starorypinie, krewni ich mieszkali w Rypinie i w okolicznych wioskach. Porównanie k u l ­ tury niemieckiej z polską spotyka się tylko w ó w c z a s , gdy mają one przemawiać na niekorzyść ludności polskiej. J a k jednak wynika z relacji zebranych przeze mnie od starszych informatorów ze Starorypina, Treichelowie znali dobrze język polski, żyli w dobrych stosunkach ze swymi polskimi sąsiadami i często się z nimi kon­ taktowali. P e w n ą barierę stanowiły zapewne różnice wyznaniowe trwające na ogół dłużej niż różnice języka, ale i one nie były zaporą nie do przebycia. Bardzo nieprzekonujące są również przykłady rzekomej wyższości kultury nie­ mieckiej nad polską. Są to przeważnie odosobnione fakty gorszego gospodarowania P o l a k ó w czy niedostatku w rodzinach polskich. I tak pisze autor, że ojciec jego. kupił gospodarstwo od Polaka w stanie opłakanym i dopiero ciężką pracą i gos­ podarnością doprowadził je do rozkwitu (s. 17-18). J a k wynika z relacji mieszkańców Starorypina, jest to prawda, trzeba jednak dodać, że gospodarstwo to stanowiło własność rządcy z majątku nb. z pochodzenia Niemca, który w nim ani nie miesz­ kał, ani nie gospodarował. Przedstawiając złą sytuację szkolnictwa polskiego (s. 138) w latach przed I wojną ś w i a t o w ą i niechęć rodziców do posyłania dzieci do szkół nie zwraca uwagi na fakt, że były to ziemie znajdujące się w ó w c z a s pod zaborem rosyjskim, n a których, przynajmniej po wsiach, egzystowały, i to nie wszędzie, tylko szkoły ro­ syjskie. Dowodem żenującej nieznajomości historii Polski jest wreszcie twier­ dzenie autora, że najlepiej pod w z g l ę d e m gospodarczym stała Polska za rządów królów saskich, czego wyrazem miało b y ć porzekadło „Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa". 6 6 Podobne kartki z życzeniami w ozdobnych pudełkach ofiarowywali rodzice chrzestni swym chrześniakom w Wielkopolsce, zob. Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, praca zbiorowa, Poznań 1967, s. 115, 121. Od tradycyjnego daru k u m ó w dla dziecka noszą one n a z w ę wiązanek. Zwyczaj ofiarowywania kartek z życzeniami jest jednak w naszej kulturze n i e w ą t p l i w i e pochodzenia zachodniego. �278 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Z różnych wzmianek i wtrąceń autora zdaje się w y n i k a ć , że nie znalazł on sobie miejsca także w swej starej ojczyźnie, do której powrócił jako Niemiec. To jego wyobcowanie tłumaczy może do pewnego stopnia jego rozgoryczenie i wrogą postawę wobec tych, których dawniej za w r o g ó w nie uważał — swych dawnych towarzyszy zabaw i sąsiadów ze starorypińskich łągów. Zastanawia jednak, że książka powstała w tych samych latach, gdy jak wynika z relacji informatorów ze Starorypina, toczyła się między nimi serdeczna korespondencja. Miejmy jednak nadzieję, że tego rodzaju patologiczna postawa jest zjawiskiem ginącym wśród dzisiejszych N i e m c ó w . Teresa M. W. K R I U K O W , Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija Moskwa 1972 ss. 328, Instytut Etnografii A N Z S R R . i Karwicka zakonomiernosti), Książka Kriukowa wydaje się sygnalizować nowy etap w kształtowaniu pro­ blematyki radzieckich badań etnograficznych, a mianowicie intensyfikację zaintere­ sowania systemami pokrewieństwa. Temat ten, stanowiący tak w a ż n y dział wiedzy o społeczeństwach ludzkich, znajdował się przez czas dłuższy na marginesie, m i ­ mo świetnych tradycji reprezentowanych przez prace L . Szternberga i mimo sy­ stematycznego podejmowania go przez D. Olderoggego. Ten ostatni jednak nie potrafił swym indywidualnym w y s i ł k i e m sprawić, by radzieckie studia nad pokre­ w i e ń s t w e m zaczęły się liczyć w literaturze przedmiotu. Być może dokona tego grupa autorów wykazujących od pewnego czasu poważniejsze zainteresowanie tematem, wśród których obok Kriukowa można w y m i e n i ć M. Czlenowa czy J . Lichtenberga. Recenzowana praca próbuje nadrobić powstałe zaniedbania systematyzując podstawowe pojęcia i niektóre koncepcje stosowane w badaniach nad p o k r e w i e ń ­ stwem. Stanowi ona w ten sposób niejako wprowadzenie do tematu, niezbędne dla wielu badaczy, którzy nie mieli z nim kontaktu przez czas dłuższy. Wskutek tego część ogólna pracy, nie związana bezpośrednio z problematyką tytułową, jest dość obszerna. Nie ma ona przy tym bynajmniej w y ł ą c z n i e sprawozdawczego cha­ rakteru, gdyż niektóre zagadnienia przedstawia w sposób oryginalny, wnioski zaś płynące z analizy konkretnego materiału etnograficznego odnoszone są do potrzeb teorii pokrewieństwa. Zasygnalizowawszy tę w a ż n ą cechę pracy Kriukowa zatrzy­ mamy się niżej nad jednym w zasadzie podjętym przez nią zagadnieniem, miano­ wicie na propozycji taksonomii s y s t e m ó w pokrewieństwa, którą umownie nazwiemy klasyfikacją Kriukowa. Nie różni się ona zasadniczo od dwu poprzednio stosowanych klasyfikacji — Lowiego i Murdocka, wnosi jednak pewne nowe elementy. Jest to klasyfikacja kpnsekwentniejsza od przeprowadzonej przez Murdocka, gdyż operuje stale dwoma kryteriami: 1) linii prostej i bocznych oraz 2) płci osoby pośredniczącej (tzw. bifurkacji). Murdock tymczasem zastosował te same kryteria jedynie w odnie­ sieniu do trzech klas swojej 7-członowej klasyfikacji. Dzięki tej konsekwencji próba Kriukowa przypomina klasyfikację Lowiego i różni się od niej jedynie tym, iż obejmuje prócz generacji w s t ę p n e j również generację ego. F a k t ten stanowi o istot­ nej różnicy między dwoma wcześniejszymi oraz o m a w i a n ą próbą. Pomijamy tu mniej ważną k w e s t i ę przyjętego nazewnictwa. Ograniczając się do dwu wspomnianych kryteriów Kriukow pominął część znanych etnografii s y s t e m ó w terminologii pokrewieństwa, dla usystematyzowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 279 których Murdock uciekł się do kryteriów dodatkowych. Zabrakło m. in. odrębnego miejsca dla w a ż n y c h z teoretycznego punktu widzenia s y s t e m ó w typu Crow i Omaha. Nie należy tego uważać za w a d ę propozycji Křiukowa, gdyż żadna ze znanych typologii p o k r e w i e ń s t w a nie ma charakteru uniwersalnego i stosowana być może zależnie od potrzeby dla rozwiązywania konkretnych zadań. Z tego też jednak w z g l ę d u nie należy traktować ich jako klasyfikacji, a jedynie jako typologie. Fakt, iż Kiukow podjął próbę połączenia w swojej taksonomii charakterystyk obu generacji niosących najważniejsze informacje o systemie pokrewieństwa, spra­ wia, że jest ona w pewnym sensie uniwersalniejsza od propozycji Lowiego. W prak­ tyce jednak okazało się, iż może ona objąć tylko trzecią część znanych s y s t e m ó w z próby liczącej 529 s p o ł e c z e ń s t w (por. s. 43). Oznacza to mianowicie, że w takiej tylko liczbie społeczeństw w y s t ę p u j e zgodność typu terminologicznego w obu po­ koleniach — w s t ę p n y m i ego. Brak takiej zgodności w pozostałej, tak bardzo licz­ nej grupie, nie stał się na szczęście argumentem na rzecz porzucenia podjętej próby jako nieudanej. W istocie, dopiero od tego momentu rozpoczyna się orygi­ nalny w k ł a d Kriukowa. Autor w y s z e d ł bowiem ze słusznego założenia, że dotychczasowe typologie sta­ tycznie traktują opisywane terminologie, a tym samym i systemy pokrewieństwa. Charakteryzują one tylko część systemu obserwowaną na przykładzie sytuacji w jednym tylko pokoleniu. Tymczasem można przyjąć, że idealny model odpo­ wiadający systemowi pokrewieństwa w społeczeństwie znajdującym się w stanie r ó w n o w a g i wymaga zgodności typów w obu pokoleniach. Jej brak oznacza z a ­ chwianie tej równowagi i równa się stanowi przejściowemu, prowadzącemu do przy­ jęcia nowego typu, wspólnego dla dwu generacji. Wychodząc z założenia, że dyna­ mika rozwojowa jest tak samo prawidłowością s y s t e m ó w społecznych, jak ich chwi­ lowe ekwilibrium, Kriukow wprowadził do swej typologii obok czterech t y p ó w zasad­ niczych również pięć przejściowych. S t a n o w i ą one w sumie typologię, którą pro­ ponuje w recenzowanej pracy. W tej wersji znajduje ona pokrycie w ponad 90% analizowanych społeczeństw. Wynika z niej, że w stadium zmiany znajduje się dwukrotnie więcej s y s t e m ó w terminologicznych niż pozostających w stanie stabi­ lizacji . Można wprawdzie twierdzić, że dotychczasowe typologie czyniły m o ż l i w y m i p o r ó w n y w a n i e typów, do jakich należą terminologie w obu zasadniczych pokole­ niach. Wykonanie takiego zestawienia jest praktycznie ł a t w e dla dowolnej liczby konkretnych społeczeństw, na takim zresztą zestawieniu zbudował Kriukow swoją propozycję. Dopiero ona jednak zawiera w sobie element dynamiki i to uspra­ wiedliwia jej powstanie. Jest to w istocie model zmienności s y s t e m ó w terminolo­ gicznych, tak bardzo potrzebny w sytuacji, w której zmiana pokrewieństwa zeszła w studiach etnograficznych i etnologicznych na dalszy plan ustępując badaniom nad samą strukturą pokrewieństwa. Model ó w Kriukow przedstawia następująco (por. s. 64). Liczby arabskie oznaczają ilość społeczeństw, których terminologia pokrewieństwa zalicza się do danej kategorii. 1 2 W powyższym modelu niekwestionowalne są zbiory reprezentujące poszcze­ gólne typy terminologiczne. Trudna do podważenia wydaje się również teza, iż tzw. typy przejściowe stanowią rezultat procesu zmiany. Dyskusji może podlegać 1 Dotyczy to próby przedstawionej w pracy G . P. M u r d о с к a, Kin term patterns and their distribution, „Ethnology", 1970:2. Gdybyśmy zresztą chcieli uwzględnić sytuację jeszcze innych pokoleń, do czego mielibyśmy pełne prawo, mogłoby się okazać, że dynamika jest cechą stałą wszystkich lub niemal wszystkich s y s t e m ó w terminologicznych. 2 �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jedynie kierunek zmienności (sugerowany zresztą przez miejsce poszczególnych s y s t e m ó w w modelu), a zwłaszcza problem jego nieodwracalności. W tej ostatniej kwestii autor nie wypowiada się, ponieważ całą omówioną tu konstrukcję uważa za część składową uniwersum przekształceń ewolucyjnych kultury człowieka kie­ rującego się w s p ó l n y m i prawami. Korzystając z praw recenzenta można jednak w y s u n ą ć kilka wątpliwości pod adresem przedstawionej tu koncepcji bynajmniej nie w celu jej bezpośredniego pod­ ważania, gdyż znany nam materiał etnograficzny o przekształceniach terminologii p o k r e w i e ń s t w a daje się pogodzić z jej założeniami. Nie świadczy to jednak na jej korzyść, ponieważ jest to materiał ilościowo skąpy, ponadto odnosi się w z a ­ sadzie do jednego tylko etapu zmiany. Uzyskanie sekwencji kilku stadiów prze­ kształceń jest bowiem dla etnografa — zwłaszcza terenowego — praktycznie nie­ możliwe bez odwołania się do pisanych źródeł historycznych. Z kolei niewiele jest takich społeczeństw, któreby dawały podobne możliwości. Zatem schemat rozwo­ jowy Kriukowa jest praktycznie niezwykle trudny do zweryfikowania. Wynika to m. in. z jego konstrukcji, w której typy pośrednie odgrywają rolę buforową tak wobec zasadniczych t y p ó w terminologicznych, jak też wobec ewentualnej polemiki merytorycznej. Sprecyzowania wymaga bowiem sam mechanizm tworzenia się typu pośredniego (autor wskazuje na taką potrzebę i przyznaje, że przy obecnym stanie wiedzy źródłowej zadośćuczynienie jej jest nadzwyczaj trudne). Konieczne jest też jego zdefiniowanie, co obejmowałoby również określenie roli dwu wariantów każdego typu. Z uwagi bowiem na w y s t ę p o w a n i e dwu pokoleń rozkład cech w wersji pośredniej może przybierać postać xz lub zx. Wprawdzie dane liczbowe (por. tabl. na s. 42) wskazują na zdecydowaną przewagę jednego wariantu w każdym z typów przejściowych z w y j ą t k i e m typu I - I I I , to jednak przypadki pozostające w mniejszości również w y m a g a j ą wyjaśnienia, ponieważ operując modelami nie wolno zbyt daleko posuwać się w abstrahowaniu od materiału empirycznego. Warianty przeważające pozwalają m ó w i ć o tym, że zmiana rozpoczyna s i ę od pokolenia ego na linii I - I I oraz I I I - I V , od pokolenia zaś w s t ę p n e g o na linii I I - I V . Jednakże ilość wariantów w trybie przejściowym I - I I I jest niemal w y r ó w n a n a (w pokoleniu w s t ę p n y m 91 s y s t e m ó w charakteryzuje się typem I I I , zaś 62 typem I). Sytuacja taka stanowczo wymaga dalszego wyjaśnienia, tym bardziej że autor uważa, iż stwierdzona przez �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 281 niego wrażliwość na zmianę w pokoleniu w s t ę p n y m przy przejściu od typu I do I I I może mieć szczególne znaczenie dla badania innych społeczeństw, dla których brak materiału historycznego (s. 280-281). Wypada w tym miejscu zauważyć, że w podsu­ mowaniu książki autor przewidział przejście od typu I I I do I I wskazując, że zmiana rozpoczyna się w pokoleniu ego (s. 305), mimo iż jego model dynamiki terminolo­ gicznej (por. diagram) nie zawiera takiej możliwości. Kriukow skłania się ku traktowaniu zaprezentowanego tu modelu jako sche­ matu ewolucji s y s t e m ó w terminologicznych i odpowiadających im etapów roz­ woju s y s t e m ó w pokrewieństwa, utrzymując, że na podstawie tych pierwszych można określić w z g l ę d n y stopień rozwoju społecznego (por. s. 282-283). Odrzuca przy tym funkcjonalistyczną tezę o chronologicznej zgodności s y s t e m ó w terminologicznych z odpowiadającymi im instytucjami społecznymi (s. 283), co osłabia poprzednie założenie. Punktem w y j ś c i o w y m takiego ciągu ewolucyjnego byłby typ irokezki (I), zwany inaczej bifurkacyjno-łącznym, a w ł a ś c i w i e ta jego wersja, która jest idealnie dostosowana do symetrycznej wymiany małżeńskiej między dwoma grupami. Właściwy typ irokezki następowałby dopiero po tym typie początkowym określonym jako „australijski" (s. 225). Ponieważ autor uważa go za uniwersalny, być może należałoby go wyodrębnić w przytoczonym diagramie. Dalszy rozwój następowałby w dwu alternatywnych liniach prowadzących nie­ odmiennie do typu angielskiego (IV), czyli liniowego. Etapami pośrednimi mogą być typy hawajski (II), czyli generacyjny, albo arabski (III), czyli bifurkacyjno-boczny. W ten sposób autor wyraźnie określa swój stosunek do dawnej morganowskiej koncepcji o pierwotnym w y j ś c i o w y m charakterze typu generacyjnego („malajskiego" u Morgana) oraz do spotykanej jeszcze w etnografii radzieckiej i wśród neoewolucjonistów amerykańskich idei uniwersalności tego typu. Kriukow nie przewiduje bezpośredniego przejścia od typu początkowego do końcowego (we wspo­ mnianej próbie Murdocka w y s t ę p u j e 5 s y s t e m ó w terminologicznych łączących cechy obu tych typów, a w i ę c niejako stanowiących bezpośrednie przejście). Autor nie wypowiada się na temat tego, czy w procesie rozwoju m o ż l i w e jest ominięcie etapu pośredniego, skoro jednak schemat ma mieć walory uniwersal­ ności trudno jest przyjąć takie rozwiązanie. Wynika to również z założenia, że nierównomierność zmiany terminologicznej w sąsiadujących ze sobą pokoleniach, jest cechą stałą (s. 236-238). Materiał etnograficzny jest na tyle bogaty, że dostarcza różnorodnych przy­ kładów sprzecznych z założeniami dowolnej hipotezy. Chciałbym w tym miejscu przytoczyć dwie takie sytuacje powodowany nie złościwością, lecz potrzebą w s k a ­ zania, że nawet zamknięta i logiczna konstrukcja teoretyczna wymaga stworzenia narzędzi dla zgodnego z jej założeniami wyjaśniania niekonwencjonalnych przy­ padków. Jeden z nich dotyczy dwukierunkowego rozwoju o rozbieżnych wektorach. We współczesnej mongolskiej terminologii pokrewieństwa mamy do czynienia ze sta­ bilizowaniem się typu liniowego (angielskiego) w pokoleniu w s t ę p n y m oraz gene­ racyjnego (hawajskiego) w pokoleniu ego, przy czym punktem wyjścia jest typ bifurkacyjno-boczny (arabski). W rezultacie tworzy się typ przejściowy I I - I V odległy od wyjściowego (III) o trzy etapy. Drugi przypadek dotyczy kierunku roz­ woju odwrotnego niż to przewiduje model Kriukowa. Mapucze mieli w X V I I I w. terminologię odpowiadającą typowi przejściowemu I - I I , w początkach zaś X X w. terminologia ich należała całkowicie do typu I . s 8 Por. L . C. F a r o n, The Dacota-Omaha continuum in Mapuche „Journal of the Royal Anthropological Institute", 1961:91 cz. 1, s. 14. society, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oba te wypadki można interpretować jako rezultat chwilowego anomalnego rozwoju powracającego do stanu równowagi przewidzianej modelem Kriukowa. Mapucze mogli inicjować zmianę od typu I i do niego powrócili. Mongołowie rozwijają typ I I na poziomie generacji ego, lecz mogą powrócić do typu I I I . Taki zabieg interpretacyjny wskazuje na w s p o m n i a n ą już podwójną rolę buforową typów przejściowych. Dopóki nie będziemy dysponowali uszczegółowioną teorią wyjaśniającą przyczyny zmian w terminologii pokrewieństwa, dopóty ranga teoretyczna podob­ nych s c h e m a t ó w rozwojowych m o ż e być kwestionowana. T y m niemniej autor tych słów sam uważa, że propozycja Kriukowa jest w zasadzie przekonująca, z w y j ą t ­ kiem może hipotezy o uniwersalności początkowego etapu w postaci typu „austra­ lijskiego". Wspomnianą wyżej w y j ą t k o w ą sytuację w typie przejściowym I - I I I m o ż ­ na próbować wyjaśnić skoncentrowaniem w tym w ł a ś n i e punkcie wielu s y s t e m ó w typu Crow i Omaha, które mogą zakłócać w ł a ś c i w y obraz. W niniejszym o m ó w i e n i u pozostawiliśmy na uboczu zasadniczą część książki, mianowicie analizę przekształceń chińskiej terminologii pokrewieństwa. W p o r ó w ­ naniu z dotychczasową literaturą przedmiotu wydaje się to być najbardziej kompe­ tentna i wyczerpująca praca . Autor zadał sobie trud odtworzenia najwcześniejszych etapów tej terminologii i śledzenia jej ewolucji przez trzy tysiąclecia. Możliwość taka stwarza dla etnografa w y j ą t k o w ą okazję obserwowania historycznego rozwoju terminologii przez trzy zasadnicze etapy — od bifurkacyjno-łącznego, przez bifurkacyjno-boczny po liniowy. Podnosi to znacznie wartość tej pracy i dostarcza do­ statecznego materiału do szerszych uogólnień mających znaczenie dla studiów porównawszych, dzięki czemu książka Kriukowa nie ma charakteru partykular­ nego, lecz zalicza się do literatury o systemach p o k r e w i e ń s t w a w ogóle. Pracy można zarzucić stosunkowo małą przejrzystość w prezentowaniu samej sekwencji kolejnych etapów zmian terminologii chińskiej. T a bowiem kwestia interesuje najbardziej czytelnika, który nie chce wgłębiać się w problemy tech­ niczne zmian. T y m niemniej cały w y k ł a d prowadzony jest przejrzyście. Można też mieć do autora pretensję o to, że stosuje pojęcie „terminów klasyfikacyjnych" nie w rozumieniu morganowskim, lecz jako synonim „terminów zbiorowych", czym pogłębia tylko panujące w tej kwestii zamieszanie. Autor wytyka niektórym badaczom n i e w ł a ś c i w e rozumienie znaczenia terminów pokrewieństwa (s. 17) prze­ jawiające się w prostym ich tłumaczeniu (пр.: „lud X siostrę matki nazywa matką"). Sam natomiast w podobnej sytuacji, gdy idzie o termin zbiorowy, twierdzi, że dana relacja pokrewieństwa w ogóle nie jest nazywana (w systemach Crow i Omaha „terminy dla kuzynów przeciwległych nie istnieją", s. 40). Tamże również błędnie definiuje typy Crow i Omaha jako identyfikujące terminy dla kuzynów równoleg­ łych z terminami dla rodzeństwa, która to cecha jest dla tych typów całkowicie obojętna. Warto wspomnieć, że autor na s. 56-57 krótko charakteryzuje pewne elementy współczesnej polskiej terminologii pokrewieństwa. Potencjalnych czytel­ ników należy też uprzedzić, że drukarnia popełniła sporo omyłek w symbolach notacyjnych relacji pokrewieństwa oraz przestawiła diagramy na s. 37 i 38. 4 Sławoj 4 Szynkiewicz Na marginesie warto wskazać, że chińskiemu systemowi pokrewieństwa po­ święcony jest fragment wydanej w 1973 r. polskiej wersji Istoty kultury A. L . К r o e b e r a. Nie przedstawia on sobą niestety większej wartości (może poza krótkim postscriptum) i wydaje się, że w wyborze artykułów do polskiego wydania mógł on zostać pominięty na rzecz bardziej interesującego. �ARTYKUŁY RECENZYJNE KSIĄŻKI В i о с с a Ettore, Yanoáma. szawa 1974, ss. 407. Opowieść 283 I RECENZJE NADESŁANE kobiety porwanej przez Indian, P I W , War­ Yanoáma to nazwa grupy plemion indiańskich, tzw. leśnych nomadów zamiesz­ kujących dżungle na pograniczu Brazylii i Wenezueli. N i e z w y k ł y m dokumentem ich życia, o dużych walorach poznawczych, jest relacja kobiety, która porwana w dzieciństwie spędziła wśród nich wiele lat. E . Biocca, włoski uczony, uzupełnił zarejestrowaną przez siebie opowieść unikalnym materiałem ilustracyjnym, a we w s t ę p i e przedstawił krótko historię kontaktów z tymi mało znanymi plemionami. R.T. B i r k e t — S m i t h K a j , Ścieżki kultury, ss. 574, 113 ilustr. czarno-białych. Wiedza Powszechna, Warszawa 1974, „[...] jak stare są składniki kultury i jak stały się one jej częścią? [...] czy zrodziły się w środowisku, czy zostały zapożyczone? Jeśli zostały zapożyczone, to skąd?" — oto pytania, na które ma być odpowiedzią synteza kultury napisana przez znanego duńskiego badacza kultury Eskimosów. Książka ta, łącząca materiał arche­ ologiczny i etnograficzny, mająca za cel ukazanie dróg rozwoju kultury ludzkiej, wyróżnia się spośród współczesnych prac tego typu przystępnością wynikającą m. in. z jej opisowego charakteru. Stąd też nierzadko spotykamy brak precyzji, pochopne uogólnienia przy równoczesnym podziwie dla erudycji autora. Przed­ mowa do wydania polskiego i w s k a z ó w k i bibliograficzne Zofii Sokolewicz. R.T. Bylina Stanisław, Wizje społeczne w herezjach średniowiecznych. Humiliaci, begini, begardzi, Ossolineum, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1974, ss. 234. Praca historyczna dająca obraz wybranych ruchów społeczno-religijnych w Europie ( X I I - X I V w.). Jest ona kolejnym w k ł a d e m do studiów nad reakcjami społecznymi w sytuacji kryzysu s y s t e m ó w wartości. Godne uwagi jest coraz częstsze wkraczanie n a u k o w c ó w polskich w tę trudną, ale i nadzwyczaj aktualną pro­ blematykę. R.T. E c o Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczes­ nych, Czytelnik, Warszawa 1973, ss. 307. Autor dał się już poznać polskim czytelnikom swym kontrowersyjnym Pejzażem semiotycznym. T y m razem przedmiotem analizy są poetyki, które stanowią w e d ł u g Eco model odzwierciedlający charakter kultury i obrazu świata funkcjonującego w określonym okresie historycznym. „Zamknięte i jednoznaczne dzieło artysty średniowiecza odzwierciedlało koncepcję wszechświata jako raz na zawsze ustalonego hierarchicznego porządku [...] — wielokierunkowy świat kompozycji serialnej [...1 jest bardzo bliski Einsteinowskiej wizji [...] rzeczywistości." R.T. �284 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Estudios Latinoamericanos, Instytut Historii P A N , Ossolineum, Wrocław •— War­ szawa — Kraków — Gdańsk 1974, nr 2, ss. 317. Niepewność, jaką wzbudził pierwszy numer Estudios... wydany bez oznaczenia numerycznego, rozwiał omawiany tom noszący cyfrę 2 na okładce i zawierający w z m i a n k ę redakcji, że seria będzie kontynuowana. Znajdujemy w nim następujące artykuły: J . Szemińskiego, L a insurrección de Tupac Amaru II: guerra de inde­ pendencia o revolución"?; E . Nowickiej, The Ras Tafari Movement — its Genesis and Functions; A . Posern-Zielińskiego, Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas (Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas margina­ les del siglo XX en Sudamérica); Z. M. Kowalewskiego, El café y la revolución en los valles andinos del sur del Perú. Ponadto szkic Т. Łepkowskiego o sto­ sunkach polsko-meksykańskich w latach 1934-1939, polemikę A. Posern-Zielińskiego i Z. M. Kowalewskiego w o k ó ł problemu antropologii wojny partyzanckiej, publikacje źródeł, kronikę i recenzje. R.T. Euhemer. Przegląd religioznawczy, Warszawa 1974, nr 3, ss. 187. Polskie Towarzystwo Religioznawcze, P W N , W numerze tym znajdujemy kilka artykułów wkraczających w problematykę szeroko rozumianej etnologii. Wymienić można trzy prace poświęcone kosmologii egipskiej, hetyckiej i Starego Testamentu (I. Pomorskiej, M . Popko i W. Tylocha), artykuł M. Nowaczyka, Schemat ewolucji religii Lewisa Henry Morgana oraz szkic J . J . Prawdzic-Gałęskiego, Wyznaniowo-etniczna społeczność Knorydy, poruszający zagadnienie stosunków w e w n ę t r z n y c h w prawosławno-katolickich społecznościach wiejskich na Podlasiu. ft.T. • Gonionskij S. A., Kolumbia. Istoriko-etnografiezeskije Moskwa 1973, ss. ЗЭЗ, ilustr., 1 mapa. oczerki, Izd. Nauka, Kolejna monografia z serii poświęconej krajom Ameryki Łacińskiej. Autor prezentuje panoramę dziejów Kolumbii począwszy od X V / X V I w. i kończąc na współczesnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Wiele miejsca poświęcono formowaniu się społeczeństwa kolumbijskiego, problemom narodotwórczym oraz ruchom wyz­ w o l e ń c z y m i sytuacji politycznej w X X w. Każdy rozdział zaopatrzony w biblio­ grafię. R.T. G r a n e t Marcel, Cywilizacja chińska, P I W , Warszawa 1973, ss. 420, 74 ilustr. czarno-białe, 9 ilustr. barwnych, mapy w tekście. Po 44 latach od ukazania s i ę pierwszego wydania, dzięki Mieczysławowi J . Künstlerowi przyswojone zostało językowi polskiemu dzieło należące już do klasyki nauki o człowieku i kulturze. Granet, związany ze szkołą socjologiczną Durkheima, ukazuje w syntetyczny sposób historię kształtowania się cywilizacji chińskiej, zwracając u w a g ę przede wszystkim na stosunki społeczno-gospodarcze. Tłumacz dzieła napisał we wstępie: „Książka Marcela Graneta umożliwia poznanie tych istotnych e l e m e n t ó w cywilizacji chińskiej, bez których znajomości n i e m o ż l i w e jest w ł a ś c i w e spojrzenie na wiele zjawisk zachodzących w Chinach dzisiejszych". Należałoby oczekiwać na uzupełnienie tego obrazu drugim wielkim dziełem tego autora poświęconym myśli chińskiej — La pensée chinoise. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I 285 RECENZJE Pracę uzupełnia bibliografia dopełniona wykazem dorobku polskich sinologów oraz indeks. R.T. G u i r a u d Pierre, Semiología, 1974, ss. 127. Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega, Warszawa Krótki zarys ogólnej teorii znaku połączony z rozważaniami nad różnymi ko­ dami — logicznymi, estetycznymi, społecznymi. Interesująca praca znanego języ­ koznawcy francuskiego rozszerzająca teoretyczne podstawy semiotyki kultury. B i ­ bliografia. R.T. Kępiński Antoni,, Melancholia, P a ń s t w o w y Warszawa 1974, ss. 340, ilustr. w tekście. Zakład -Wydawnictw Lekarskich, Rzadko się zdarza, by psychiatra łączył s w ą wiedzę fachową z głęboką refleksją filozoficzną nad człowiekiem jako istotą egzystującą na pograniczu natury i k u l ­ tury. Olbrzymie zainteresowanie pracami przedwcześnie zmarłego prof. A. K ę p i ń ­ skiego świadczy, że niezaspokojona potrzeba tego typu przemyśleń jest głęboko zakorzeniona wśród przynajmniej części społeczeństwa. Po Psychopatologii nerwic, Schizofrenii i Rytmie życia otrzymaliśmy oto kolejne dzieło, będące cennym w k ł a d e m do dorobku nauk o człowieku. Uzupełnieniem studium o melancholii jest szkic J . Mitarskiego Z dziejów melancholii, który — gdyby chcieć go klasyfikować — zaliczyć należy do dziedziny historii kultury. T a cenna pozycja wydawnicza zna­ leźć się powinna w polu zainteresowań każdego etnologa. R.T. K o m o r o w s k i Zygmunt, Tradycje 1973, ss. 226 bibl., mapy (skrpyt). i współczesność Afryki Zachodniej, Warszawa Jest to skrypt przygotowany w Studium Afrykanistycznym Uniwersytetu War­ szawskiego, noszący podtytuł: Wstęp do antropologii kulturowej regionu. Składa się on z trzech części: W pierwszej omawia autor geograficzne podstawy życia społecznego oraz przedstawia rys historyczny Afryki Zachodniej. Część druga jest charakterystyką grup etnicznych tego regionu, a trzecia przedstawia przemiany społeczno-kulturowe zachodzące pod w p ł y w e m rozwoju gospodarki, oświaty i u r banizacj i. B. M r o z e k Bogusław, Historia szawa 1973 г., ss. 507, bibl. najnowsza Azji południowo-wschodniej, Ż. K i W , War­ Książka jest przeglądem historii politycznej państw południowo-wschodniej Azji. Autor wychodzi od omówienia struktur terytorialnych istniejących w danym momencie dziejowym. Książka omawia zagadnienia szczegółowe, typowe dla jedne­ go państwa, oraz ogólne, do których przede wszystkim należą: charakterystyka ruchu n a r o d o w o - w y z w o l e ń c z e g o oraz system rządów w poszczególnych krajach, zwłaszcza typowego dla tamtego rejonu system tzw. „demokracji kierowanej". B. Z. �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Książka jest zbiorem artykułów przygotowanych w Instytucie Krajów Wschodu AN Z S R R . Pogrupowane one zostały następująco: historia, ekonomika, literatura, badania na Oceanie Spokojnym. Artykuły zawierają cały szereg nowych danych o historii i współczesnej problematyce Australii i Oceanii. T a k w i ę c omówione zostały mało zbadane dotychczas problemy dotyczące podróży Johna Cooka w pół­ nocnej części Oceanu Spokojnego. Po raz pierwszy w radzieckiej literaturze naukowej przedstawiono przemiany polityczne, ekonomiczno-spcłeczne i kulturowe w latach sześćdziesiątych naszego stulecia na Samoa, Fidżi i Tonga. Zamieszczone są także artykuły dotyczące współczesnej Australii, tj. rozwoju współczesnej literatury i k u l ­ tury oraz intensyfikacji rolnictwa. W bibliografii zostały zebrane radzieckie pozycje z lat 1959-1970 dotyczące Australii i Oceanii. B.2. Pacific Islands Year Book, ed. Judy Tudor, Pacific Publication, Sydney 1972, s. 542, mapy. Już z górą od 40 lat wznawiana jest pozycja informacyjna dotycząca wysp Oceanu Spokojnego. W styczniu 1972 r. ukazało się już 11 wydanie (pierwsze w 1932 r.) tej wartościowej publikacji. Znajdują się tam różnorodne informacje dotyczące obszaru Pacyfiku począwszy od historii, zaludnienia wysp, a skończywszy na zagadnieniach politycznych, gospodarczych, turystycznych i szeregu innych da­ nych, często w ujęciu historycznym. Praca zawiera ponadto, już w bardziej skróco­ nej formie, informacje dotyczące wysp i p a ń s t w należących do tzw. West Pacific Periphery. J a k przystało na dobre wydawnictwo encyklopedyczno-informacyjne zamieszczono tu ponad 100 map, planów wysp, regionów i miast. A. P. Panorama des sciences humaines, Paryż 1973, indeks nazwisk, ss. 667. Kolejna publikacja serii edycyjnej L e Point du Jour spotka się n i e w ą t p l i w i e z pochlebnym przyjęciem i szerokim zainteresowaniem. Przedstawiony w niej został dorobek dyscyplin tradycyjnych: psychologii i socjologii, nauki o pracy oraz ekonomii, psychoanalizy, etnologii, lingwistyki i semantyki, historii. Poszczególne części książki odnoszą się do jednej z wymienionych w y ż e j nauk. Zostały w nich zawarte wybrane teksty wybitnych przedstawicieli danej gałęzi wiedzy. I tak na przykład w części dotyczącej etnologii znalazły się prace takich jej reprezentantów, jak Levi-Strauss, Caillois, Metraux, Radcliffe-Brown, Mauss, Evans-Pritchard i inni. Z kolei socjo­ logię reprezentują m. in.: Marks, Durkheim, Weber, Parsons, Mertou, a historię: Hegel, Aron, Lukacs, Toynbee, Althusser, Panofsky, Leroi-Gourhau. Poszczególne części pracy poprzedzają komentarze pióra n a u k o w c ó w francuskich, w s t ę p zaś do całości napisał Denis Holliér, pod kierunkiem którego przygotowano całą publikację. B. Z. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpań­ skiej Ameryki Południowej ( X V I — X X го.), Ossolineum, Wrocław — Warszawa — K r a k ó w — Gdańsk 1974, ss. 227. Tak zwane ruchy społeczno-religijne to zjawisko kulturowe pojawiające się wśród wielu ludów Trzeciego Ś w i a t a w wyniku konfrontacji z ekspansją „Białych" �ARTYKUŁY RECENZYJNE 287 I RECENZJE i ich kultury. W Ameryce mają one miejsce już w X V I w. przybierając na prze­ strzeni kilku w i e k ó w różnorodne postaci oscylujące między typem ruchu religijne­ go i ruchu świeckiego. Szkicując zmieniające się tło stosunków społeczno-ekonomicznych autor omawia różne formy ruchów społecznych Indian na terenach Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii, traktując je — co warte jest szczególnego podkreśle­ nia — jako wyraz żywotności tubylczych kultur i siły witalnej tkwiącej w ich systemach społecznych. R. T. Sołodownikow ss. 399. W. G., Problemy sowremiennoj Afriki, „Nauka", Moskwa 1973, Autor pracy jest znanym radzieckim afrykanistą, dyrektorem Instytutu Afryki A N Z S R R . W swej pracy porusza on cały szereg problemów o fundamentalnym znaczeniu dla Afryki współczesnej — politycznych, ekonomicznych, społeczno-kul­ turowych. Na pracę złożyły się artykuły publikowane uprzednio na łamach czaso­ piśmiennictwa radzieckiego i zagranicznego oraz teksty w y s t ą p i e ń na radzieckich i międzynarodowych konferencjach i sympozjach dotyczących Afryki. B. T a r k o w s k a Elżbieta, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej: Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, ss. 278. Durkheim, Ż. Mauss, Trzy wymienione w tytule nazwiska sygnalizują trzy punkty zwrotne w roz­ woju francuskiej myśli kulturoznawczej. Autorka zajmuje się analizą wybranych aspektów założeń metodologicznych tych wybitnych uczonych oraz ukazuje ich dorobek teoretyczny w dziedzinie badań nad m y ś l ą pierwotną (na przykładzie ana­ lizy mitu i kategorii czasu). Jest to pierwsza praca, jaka ukazała się w Polsce, poświęcona tej w a ż n e j karcie w historii etnologii i socjologii. R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb36743ed1edc71e88bcb2fce40aad15.pdf bfec8008a238bc584b3ef30056ecd07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:876 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:806 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.255-289 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 Ryszard Tomicki W KRĘGU MITÓW PERUWIAŃSKICH 1 „Jestem w Limie, bardzo wielkim mieście, g ł ó w n y m mieście dzikich señores ... To główne miasto señores my po troszeczku wywracamy, sercem naszym userdeczniamy, weselem weselimy, bo' radość człowieka o cierpiącym sercu ma w sobie wiele z nieba. Pieśniami przodków, które zapamiętaliśmy, i naszymi nowymi pieśnia­ mi to miasto z czasu zbrodni, z jego nieskończonych win uwolniony łzami, miłością i współczuciem, ogniem. Czymkolwiek! Aby już nie było' wrogiem. Tysiące tysięcy jesteśmy, zebrani, w i e ś przy wsi zebrani. Ściskamy mocno to miasto nienawidzące l u ­ dzi, miasto, które nami gardzi jak g ó w n e m końskim. Uwolnimy je! Ludzkim mias­ tem będzie, śpiewającym wielkość Tawantinsuyu, bardzo radosnym, dobrze pracu­ jącym, nie nienawidzącym, czystym jak śnieg Pański, który nie śmierdzi grzechem. Tak, tak na pewno będzie, Wężu, dzięki tobie, dzięki wodospadowi czystości, który płynie z imienia twego, wodospadowi, który bez odpoczynku migocze, wodospadowi, który drogę oświetla, który ludzki umysł wiecznie oświetla". José María Arguedas 1 Paradoksalność sytuacji, w jakiej znajdują się Indianie w Peru, jest w y r a ź n i e j ­ sza niż w innych krajach Ameryki Łacińskiej. Wystarczy przypomnieć, że stanowiąc od w i e k ó w co najmniej połowę ludności tego kraju jednocześnie nieprzerwanie znaj­ dują się na marginesie życia społeczeństwa peruwiańskiego. Pomijając nawet układ stosunków społeczno-ekonomicznych, w którym ludność indiańska od konkwisty była w y z y s k i w a n ą większością, marginalność ta wyrażała się także w ich „nieobecności" kulturalnej. Nawet dla badaczy — amerykanistów kultura współczesnych Indian niknęła zwykle w blasku zmitologizowanej przeszłości — inkaskiego imperium T a ­ wantinsuyu. Dopiero stosunkowo niedawno, w latach 60-tych, pojawiać się zaczęły oznaki wzrostu zainteresowania kulturą współczesnych Indian peruwiańskich w pos­ taci szeregu publikacji w czasopismach i w y d a ń książkowych. Rząd sprawujący od 11968 r. w ł a d z ę w Peru, dzięki realizacji szeregu postępowych reform, wśród których znalazła się m. in. reforma rolna i dwujęzyczne quechuansko-hiszpańskie szkolnictwo, walnie przyczynił się do uaktualnienia tzw. problemu indiańskiego. Z drugiej zaś strony nowa polityka w e w n ę t r z n a rozbudza w społecz­ nościach indiańskich nadzieje na przyszłość. Jednak trwający od kilku w i e k ó w kon­ flikt autochtonów z „kolonistami", zapoczątkowany w momencie przybycia F . Pizarra i od czasu do czasu przybierający otwarty, zbrojny charakter me został i nie może 1 J . M. A r g u e d a s , Wspaniałemu Wężowi, władcy, ojcu naszemu hymn — pieśń, tłum. z quechua J . Szemiński, „Literatura" nr 41/87, 11. X . 1973. Poemat po­ święcony Tupac Amaru I I , przywódcy indiańskiego powstania w Peru, w latach 1780-1781. �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E zostać automatycznie zlikwidowany. Wieki istnienia na marginesie w warunkach ucisku gospodarczego, zależności i dyskryminacji pozostawiły w świadomości mas indiańskich trwały ślad. A i dziś jeszcze ich sytuacja społeczno-polityczna wielo­ krotnie dostarcza argumentów za słusznością wypracowanej wizji świata, która b ę ­ dzie przedmiotem naszej szczególnej uwagi w tym szkicu. Każde pytanie o stan świadomości jakiejś grupy społecznej jest zwykle bardzo skomplikowane, a wszelka odpowiedź — szczególnie, gdy badacz starający się jej udzielić jest jedną ze stron konfliktu determinującego w znacznym stopniu tę świa­ domość — okazać się może co najmniej jednostronna. Zdanie to, będące być może truizmem, staje się bardzo ważne, gdy sięgamy do prac niektórych badaczy peru­ wiańskich, stawiających sobie za cel analizę tej części kultury indiańskiej, która stanowi bezpośrednie lub nawet pośrednie odzwierciedlenie i remedium na aktualną sytuację. Tak też jest z książką, która stała się g ł ó w n y m powodem poniższych uwag. Jej autorem jest peruwiański antropolog kulturowy Alejandro Ortiz Rescaniere, kilku­ letni słuchacz w y k ł a d ó w Claude Lévi-Straussa, usiłujący stosować w badaniach me­ todę strukturalistyczną. Tytuł książki brzmi Od Adanevy do Inkarri. Indiańska wizja Peru . Autor stawia przed sobą dwa zasadnicze cele: wykazanie logicznej (struktu­ ralnej) spójności mitologii indiańskiej, a tym samym odkrycie podstawowych kate­ gorii, jakimi operuje nryśl współczesnych Indian peruwiańskich, oraz udokumento­ wanie ciągłości kultury andyjskiej w tym aspekcie od konkwisty do dziś. A. Ortiz Rescaniere analizuje przede wszystkim mity współczesne, zapisane w różnych regio­ nach Peru w latach 50-70-tych X X wieku. Zastosowana metoda badawcza, jak też cele publikacji upoważniają go jednak do sięgnięcia po teksty z innych okresów historycznych oraz do niebrania pod u w a g ę etnicznej proweniencji mitów. Wykorzy­ stuje w i ę c zarówno mity Indian Quechua, jak i Aymara, uwzględnia wreszcie teksty zanotowane w X V I wieku. Zanim przedstawimy wnioski w y n i k ł e z przeprowadzo­ nej przezeń analizy i spróbujemy podjąć z niektórymi z nich dyskusję, wydaje się celowe poświęcić nieco miejsca na zaprezentowanie samych w y t w o r ó w kulturowych, które były przedmiotem analizy. Mity te są bowiem prawie zupełnie nie znane czytelnikom polskim, a tym samym cała dyskusja wokół nich zawisłaby w przysło­ wiowej próżni. 2 Składająca się z kilku rozdziałów książka A. Ortiza Rescaniere posiada wyraźną oś konstrukcyjną, którą stanowią dwie grupy m i t ó w zasygnalizowane w tytule imio­ nami bóstw. Grupy te tworzą także ramy książki — rozdziały pierwszy (Adaneva: o kontynuacji i podziale czasu) oraz drugi (Opozycyjne światy światła i ciemności) poświęcone zostały mitom o charakterze kosmogonicznym, natomiast rozdział ostatni zatytułowany Inkarri zawiera analizę cyklu m i t ó w związanych z tytułową postacią. Te dwie grupy m i t ó w o m ó w i m y nieco szerzej. K i l k a zaprezentowanych przez Ortiza współczesnych mitów kosmogonicznych ma s w ó j odpowiednik w micie przekazanym przez Lópeza de Gomara, a pochodzącym — jak się przypuszcza — z północnego wybrzeża P e r u . Podług niego- na początku świata Con, syn Słońca i Księżyca (jest on płci żeńskiej) uformował ziemię i stwo­ rzył ludzi. Była to pierwsza epoka w dziejach świata, zakończona nadejściem P a chacamac, również syna Słońca i Księżyca. Wygnał on swego brata Cona, jego- ludzi zaś zamienił w „koty o wyrazie twarzy murzynów" (małpy). Pachacamac stworzył nowych ludzi ..i zaopatrzył ich we wszystko, co mają. W podzięce za tyle łask uznali ? 2 A. O r t i z R e s c a n i e r e , De Adaneva a Inkarri. Una vision indígena del Perú, L i m a 1973. L ó p e z d e G o m a r a , Historia general de las Indias, Cap. C X X I I ; autor przypuszcza, López de Gomara czerpał z zaginionej kroniki Rodrigo Lozano, miesz­ kańca Trujillo; O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 19. 3 �257 ABTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E go za boga — czytamy w relacji Lópeza de Gomara — i odtąd mieli go i czcili w Pachacamac, zanim go chrześcijanie stamtąd nie wyrzucili" . Ortiz zapisuje ten XVI-wieczny mit w następujący sposób: 4 CON PACHACAMAC • • t w ó r c a pierwszej l u d z k o ś c i (natura) •twórca drugie] l u d z k o ś c i (kultura) Porównajmy teraz mit o Adaneva zanotowany w 1963 r. w indiańskiej w s p ó l ­ nocie Vicos, znajdującej się w Callejón de Huaylas na północ od L i m y . Oto jego treść: „Teraz opowiem wam o rodzinie naszego Boga Mañuco. Mañuco jest synem Ojca Adaneva i Dziewicy Mercedes. Adaneva żył przed starożytnymi (los antiguos). On ich stworzył. Zakochawszy się w Dziewicy Adaneva szedł za nią przez piękne pola kukurydziane, które ona sama zasiała. Pewnego dnia porwał ją i poszli przez góry i doliny, kochając się i dokuczając sobie. Kiedy urodził się Mañuco, Adaneva porzucił ją. Nasza Matka, Święta Dziewica Mercedes, odziała dziecko Mañuco we w ł ó k n a quenwa. Pasterze troszczyli s i ę o nią, karmili niesłodzoną mazamorra i niesolonym mięsem. Ze swym synem na plecach Dziewica Mercedes szukała Adanevy. [...] Nigdy nie połączyła się ponownie Nasza Matka Dziewica ze swym m ę ż e m Adaneva. Ale gdy nasz Bóg Mañuco był już dorosły zdołał spotkać swego ojca Adaneve. Wtedy Mañuco, aby umożliwić nasze przebudzenie na tym świecie, rozpoczął niszczenie starożytnych. N i e ł a t w o było położyć kres tym ludziom, którzy nie uznawali ogrom­ nej dobroci Mañuco. Zesłał na nich ogniste gradobicie. Wielu umarło, spalili się z go­ rąca i ognia, inni ukryli się w jaskiniach. Wtedy, pełen mądrości, wziął dwie kości ze swych w ł a s n y c h ud i raził nimi i zniszczył starożytnych, którzy jeszcze zostali. 5 1 6 Taki był początek naszego życia w Vicos i w świecie" . Ortiz zapisuje ten mit podobnie jak pierwszy: ADANEVA •twórca pierwszej ludzkości (natura) °j<jiec MAÑUCO -•twórca drugiej l u d z k o ś c i (kultura) Taki schemat, opisujący dzieje świata w kategoriach konstrukcja — destruk­ cja — konstrukcja, jest w e d ł u g Ortiza Rescaniere tradycyjnym elementem kultury andyjskiej. Istotnie, podobieństwo obu m i t ó w (do różnicy w stosunkach pokrewień­ stwa między bohaterami powrócimy nieco dalej), mimo dzielących je Stuleci, jest duże. Nie należy jednak dać zwieść się tej analogii i przenosić automatycznie opisa­ nej struktury w czasy przedhiszpańskie. Ortiz nie czyni tego, ale stawiany przez 4 Tamże, s. 19-20 (wszystkie tłumaczenia m i t ó w z wersji hiszpańskiej, podawanej przez autora obok oryginału w języku quechua lub aymara). Tamże, s. 9-10. Nieco inną wersję tego mitu, pochodzącą także z Vicos, podaje Ortiz na s. 13-15, oraz J . M. A r g u e d a s , Mitos quechuas post-hispánicos, [w:] Ideologia mesiánica del mundo andino. Antologia de Juan M. Ossio A., Edición de Ignacio Prado Pastor, L i m a 1973, s. 382-383. 5 6 17 — Etnografia Polska, X X / 1 �258 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E niego cel: poszukiwanie ciągłości kulturowej, może prowadzić do takiego wniosku mniej zorientowanych w przedmiocie czytelników. Przyjmuje się, przede wszystkim na podstawie relacji Felipe Huamana Poma de Ayala, znajdującej potwierdzenie w innych kronikach , że w państwie I n k ó w obowiązywała wizja przeszłości pięcioepokowej. Wymieniane przez P o m ę epoki — Huari Viracocha runa, Huari runa, Purun runa, Auca pacha runa oraz Inca pacha runa — podlegają jednak określonym prawom strukturalnym. Ich analiza pozwala s t w i e r d z i ć , że są one pogrupowane w e d ł u g dwóch podziałów. Pierwszy dzieli 4 pierwsze epoki na dwie grupy: Huari Viracocha runa i Huari runa są epokami, które cechuje byt nadludzki, „prymitywność" w zakresie gospodarki i kultury materialnej oraz cnotliwość obyczajów (m. in. czczenie jednego boga ) ; dwie kolejne epoki Purun runa i Auca runa cechuje, najogólniej mówiąc, rozwinięta kultura (pojmowana g ł ó w ­ nie jako wysoki poziom różnych dziedzin gospodarki i dobrobyt materialny) a z dru­ giej strony upadek obyczajów. Opozycja między tymi dwiema grupami epok wyrażana jest również w kategoriach przestrzennych, gdyż dwie epoki najdawniejsze kojarzo­ ne z nizinami (w sensie topograficznym) zajmują pozycję niższą (Hurin), natomiast dwie następne kojarzone z górami pozycję wyższą (Hanan). Podział ten przecięty jest przez drugi, przebiegający w e w n ą t r z każdej grupy epok: epoka 2 ma się tak do 1, jak 4 do 3. N a d m i e ń m y jeszcze, że przedstawiona tu w dużym skrócie struktu­ ra przeszłości (czasu) jest homologiczna do struktury przestrzeni — czterech regionów Tawantinsuyu , przez co piąta epoka, okres panowania Inków, jednoczy niejako czas i przestrzeń, stanowiąc zwieńczenie przeszłości. Wtedy to nastąpił też ostateczny upadek moralno-religijny (Inkowie wprowadzili idolatrię), ale w zakresie organizacji społecznej, doskonałości instytucji, infrastruktury (drogi, poczta) oraz pod w z g l ę d e m władzy i jej majestatu Inkowie osiągnęli szczyt m o ż l i w o ś c i . Krótka charakterystyka wizji Pomy prowadzi do d w ó c h wniosków. Po pierw­ sze — istnieje spora różnica między nią i mitem kosmogonicznym zanotowanym w X V I w., mimo pewnych podobieństw natury strukturalnej. Jeśli przyjmiemy, że kronikarz przekazuje jakąś tradycję przedkolonialną (Poma ukończył swe dzieło w 1612/1613 r.) sądzić można, że mit o Con i Pachacamac stanowi uproszczenie wizji pięcioepokowej, które dokonało się już po końkwiście, albo też — co wydaje się bardziej prawdopodobne — jest składnikiem jakiejś tradycji lokalnej. W każdym razie faktem jest, iż on w ł a ś n i e znalazł kontynuację w mitach XX-wiecznych, podczas gdy owa precyzyjna strukturalnie wieloepokowa wizja dziejów uległa zapomnieniu (nie wykluczone, że na skutek eliminacji nośników tej tradycji). Po drugie — m y ś l ą przewodnią wizji przeszłości przekazywanej przez P o m ę de Ayala jest idea ewolucji kultury. Każda kolejna epoka stanowi pod w z g l ę d e m rozwoju kultury krok naprzód, nie tylko w sensie wzbogacania materialnego dorobku ludzkości, lecz także kompli­ kacji stosunków społecznych. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że drugi nurt rozwo­ jowy w jego koncepcji — upadek obyczajów i przejście od monoteizmu do idolatrii, 7 8 9 10 11 7 Np. w kronikach F r . Martina de Murúa i Fernando de Montesinosa. J . M. O s s i o A., Guarnan Poma: Nueva Crónica o Carta al Rey. Un intento de aproximación a las categorías del pensamiento del mundo andino, [w:] Ideología mesiánica s. 155-213; N. W a c h t e l , Pensamiento salvaje y aculturación: el espacio y el tiempo en Felipe Guarnan Poma de Ayala y el Inca Garcilaso de la Vega, [w:] t e n ż e , Sociedad e ideología. Ensayos de la historia y antropología andinas, L i m a 1973, s. 165-228. Jako potomkowie Noego (por. przypis 12) Indianie byli „chrześcijanami", czcili jednego boga, dopiero z czasem — m. in. na skutek odosobnienia, braku łączności ze Starym Światem — popadli w wielobóstwo. W y w ó d ten, podobnie jak cała kro­ nika Pomy de Ayala, miał określony cel polityczny, był jednym z uzasadnień prawa do autonomii politycznej Peru, por. O s s i o, op. cit.; W a с h t e 1, op. cit. W a c h t e l , op. cit., s. 173 n. Tamże. 8 9 1 0 11 �259 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jest efektem akulturacji, chrześcijańskiego wykształcenia autora kroniki oraz histo­ riozoficznych spekulacji, bardzo popularnych wśród hiszpańskich dziejopisarzy, uzna­ jących Indian za potomków Noego' . Idea rozwoju kulturowego ludzkości występuje również w obu przytoczonych poprzednio za Ortizem mitach kosmogonicznych, przyjmując, jak u Pomy, postać przejścia od Natury do Kultury, tyle że w znacznie mniej rozbudowanej formie. Warto szczególnie silnie podkreślić ten fakt, gdyż dość często zdarza się, iż umyka on uwagi badaczy zaaferowanych cyklicznością wizji czasu w społecznościach pier­ wotnych. Jak widać, cykliczność czasu nie wyklucza idei rozwoju. Podobnie rzecz ma się w przedkolumbijskiej Mezoameryce . Powróćmy teraz do pracy Ortiza Rescaniere. Zarówno w dwu cytowanych, jak i innych mitach o charakterze kosmogonicznym ciąg diachronicznych w y d a r z e ń jeslt jasny, co więcej ich struktura aktualna jest w skali synchronicznej: istniejąca w cza­ sie opozycja między światem pierwszym i drugim wyraża się w synchronu opozycją natury i kultury (pierwsi ludzie lub „starożytni" istnieją nadal jako małpy; niektóre wersje mitu o Adaneva utrzymują, że resztki pierwszej ludzkości żyją w jaskiniach). Analiza innych m i t ó w dokonana przez Ortiza wskazuje, aż obie epoki kojarzone są z szeregiem cech, np. pierwsza z nocą i głodem, druga zaś z dniem (jasnością) oraz Obfitością pożywienia i t p . Progresywność ewolucji jest w tym wypadku oczywista. Mamy w i ę c do czynienia z grupą mitów kosmogonicznych o określonej strukturze, zarejestrowanej już w X V I wieku i występującej w mitach współczesnych Indian peruwiańskich. Nazwijmy tę grupę typem A, dla odróżnienia od cyklu m i t ó w o I n karri, które oznaczymy jako typ B. Mity związane z postacią I n k a r r i stanowią grupę zdecydowanie odmienną od pierwszej, zarówno pod w z g l ę d e m strukturalnym, jak i funkcjonalnym, choć pozor­ nie nawiązują do m i t ó w kosmogonicznych. Można n a z w a ć je mitami kompensacyjnoemancypacyjnymi. Zanim jednak zapoznamy się z nimi bliżej, przytoczmy mit o Su­ paya, zanotowany w 1971 r. w Puno, w społeczności A y m a r a , będący doskonałym przykładem zmian, jakim uległa archaiczna struktura mitu typu A. Kiedy powstał świat, spotkali się Dziewica Maria, jej mąż Jesucristo i syn obojga, Supaya. „Wówczas Jesucristo stworzył dawnych ludzi, którzy byli bardzo dobrzy i mądrzy. Pierwsi ludzie, Adam (Adam) i E w a (Eva) nie rozmawiali ze sobą, nie umieli mówić". Jesucristo sprawił, że nauczyli się mówić. Supaya domagał się posiadania swoich ludzi, wtedy ojciec dał mu węże, ropuchy i jaszczurki. „Supaya miał wielkie bogactwa, nadmierne bogactwa. Jego konie i muły kroczyły wspaniale podkute. Biedny Jesucristo umiał chodzić tylko z bosymi nogami". Dalej mit opisuje szereg wydarzeń, w których Supaya okazuje się uosobieniem zła, prześladującym ciągle swego ojca i działającym ze szkodą dla ludzi. Jesucristo ukazany jest w roli ls 13 14 18 16 1 2 Zabieg ten miał na celu włączenie Indian w historię świata, której wzorem była Biblia, i stanowił argument za ich ludzką naturą, por. np. opowieść o zalud­ nieniu Ameryki przez Of ira, wnuka Noego [w:] F . d e M o n t e s i n o s , Memorias antiquas historiales y políticas del Perú {1644), „Revista del Museo e Instituto A r ­ queológico de la Universidad Nacional del Cuzco", No 1,6-17: 1957. Np. mit o epokach kosmogonicznych w Historia de los Mexicanos por sus pinturas. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 35-59. Imię Inkarri (czasem Inkariy, Inkarey, Redinka) powstało z połączenia słów Inka i rey (król); analogicznie, występujący w micie z Huamanga Españarrí jest zbitką słów España (Hiszpania) i rey. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 24-26; w przypisie 1 na s. 21 autor podaje, że w niektórych relacjach z Vicos Supaya jest b ó s t w e m pierwszej ludzkości; fakt ten potwierdza naszą reinterpretację — we wspomnianych relacjach schemat jest bowiem taki jak w mitach o charakterze kosmogonicznym (pierwsza epoka wartościowana jest ujemnie). 1 3 1 4 1 5 1 6 �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE herosa kulturowego: tworzy ogień do gotowania pożywienia, rośliny uprawne (rol­ nictwo), odzyskuje dla ludzi część zwierząt Supaya, tworzy świnie (pasterstwo i ho­ dowla). „W końcu ojciec został zwyciężony. Inni utrzymują, że teraz czasem prze­ w a ż a Bóg innymi razy Supaya. J a nie wiem, jak było. Dlatego każdy człowiek ma Boga i Supaya. Jedni więcej Boga, inni więcej Supaya. Kiedy Supaya skończył prześladować swego ojca, kiedy go zwyciężył, wyszli wszyscy jego przyjaciele i za­ częli świętować skacząc, pijąc, wznosząc okrzyki radości. Teraz świat jest taki". Ortiz rozpatruje ten mit łącznie z dwoma omówionymi poprzednio, rozpisując go swoim zwyczajem w następujący schemat: JESUCRISTO .1. • twórca dobra ojciec - • t w ó r c a zra Jak zauważa Ortiz mit o Supaya różni się od pozostałych, mimo wspólnej struk­ tury oraz przekazywanej informacji o powstaniu obecnego świata, ujawnieniem kwestii moralnych. „Fakt, że Jesucristo był ojcem Supaya — pisze on — że dobre i złe działania powstają podczas ścigania oraz jako odpowiedź na działania drugiego, wskazuje bez wątpienia, iż obie wartości określają jedną całość — moralność — oraz, że nie można zrozumieć ani wyjaśnić jednej strony, jeśli nie zna się drugiej. Mówiąc inaczej, dobro znajdowało się u źródeł zła [...]. W tym wyjaśnieniu jest obecny pe­ wien motyw mitu, który uzyskuje w ten sposób wyraźny sens: jedna z postaci jest biedna, druga bogata. Daje się w ten sposób do zrozumienia, że bieda powstaje wskutek istnienia bogactwa i odwrotnie. Obie kategorie u w a ż a n e są za opozycyjne, ale niewytłumaczalne same w sobie. Mit zdaje się ukazywać, iż tak jak opozycyjne, kontradyktoryjne, a jednocześnie komplementarne są relacje między ojcem i synem, bogatym i biednym, takie również są moralne pojęcia dobra i zła. Mit o Supaya — pisze dalej Ortiz — nie jest pojedynczym wzorem, ani jedynie refleksją nad moralnością. Porównując dobro i zło w terminach innych kategorii — społecznych, ekonomicznych i kulturowych — dostrzega się całość, ludzki wszech­ świat, który jednoczy te poziomy i czyni je paralelnými oraz p o r ó w n y w a l n y m i " . Przytoczyliśmy ten obszerny fragment, gdyż widoczny w nim sposób interpreta­ cji jest charakterystyczny dla całej pracy Ortiza, bez w z g l ę d u na to, jakiego typu mity są rozpatrywane. Bez większej przesady można powiedzieć, ż e poszukiwanie jedności jest autora, mającą wyraźne, lecz pozanaukowe przyczyny. Wracając do mitu o Supaya należy zauważyć, że w przeciwieństwie do dwóch poprzednich m i t ó w nie rozgranicza się tu wyraźnie dwóch epok, ale mimo tego ś w i a t dzisiejszy przeciwstawiony jest zdecydowanie początkom ludzkości. Co prawda czło­ wiek oraz otaczający go świat jednoczą w sobie dobro i zło, jednak panuje nad nimi Supaya; dobry i biedny Jesucristo został zwyciężony. Określiliśmy ten mit jako typ przejściowy, ponieważ w przeciwieństwie od m i t ó w kosmogonicznych w pewien sposób Obojętnych na aktualną rzeczywistość pojawia się w nim wyraźna refleksja nad współczesnością. W bezpośrednim związku z tym pozostaje zakłócenie struktury w ł a ś c i w e j mitom typu A. Cechy dostrzegalne w micie o Supaya potęgują się w cyklu Inkarri. Tam też występuje to, co Ortiz antycypuje w komentarzu cytowanym wy­ żej — dobro i zło odniesione zostają do innych kategorii, ale efekt tego zabiegu jest zupełnie odmienny od tego, który chciałby widzieć peruwiański badacz. Bowiem mity 17 idee fix « Tamże, s. 31. �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 0 Inkarri, choć operują wieloma tradycyjnymi elementami mitologicznymi, powstały w odpowiedzi na zupełnie inne potrzeby społeczne i w związku z tym ich struktura jest inna niż m i t ó w kosmogonicznych (typ A). Pierwsze informacje o istnieniu mitu Inkarri pojawiły się w latach 50-tych bie­ żącego stulecia; początkowo zanotowano go w kuzkeńskich comunidades, później stwierdzono znajomość tego- mitu w innych regionach Peru . Występuje on w wielu różnych wersjach mających jednak pewne zasadnicze cechy w s p ó l n e . Ortiz anali­ zuje pięć odmian mitu różniących się między sobą szczegółami, ale zbudowanych w o k ó ł jednego schematu. Przytoczmy niektóre z nich, aby ich tekst przemówił sam do czytelnika. * Oto relacja zanotowana w Chacaray z ust pasterza nie znającego j ę ­ zyka hiszpańskiego (1970 г.). l s 19 „Jestem czystym Indianinem, prawowitym. C i z mej wsi także. Panowie nie są Peruwiańczykami, panowie są Hiszpanami albo mieszańcami. Panowie są rodziną Pizarra. J a jestem królowie, rodzina Inkarey. Inkarri jest synem Matki Księżyca 1 Ojca Słońca. Inkarri przywiązał Słońce, aby trwał czas. Przywiązał również byka. Wielki człowiek rządził wszystkim, sprawił, że kamienie wędrowały. Hiszpania go zawołała. Dlatego zbudował most ze złota ponad morzem, aby udać się do Hiszpanii. Zanim go skończył, Pizarro zabił go bronią, kulami. Inkarri miał tylko waraka. Uciął mu głowę i w y s ł a ł ją do Hiszpanii. Jego ciało zostało tu. Mówią, że w Hiszpanii jego g ł o w a jest żywa, broda mu rośnie, każdego miesiąca ją golą. Teraz nie ma Inkarri. Kiedy umarł, przybył Jesucristo władca Nieba. On nie ma nic wspólnego z Inkarri, który znajduje s i ę w ziemi. Cristo jest na uboczu, nie miesza się do nas. Ma świat w dłoni, jak pomarańczę. Gdy świat się odwróci, powróci Inkarri i będzie chodzić, jak w dawnych epo­ kach. Wtedy wszyscy ludzie, chrześcijanie i poganie (gentiles) spotkamy s i ę " . Drugi mit zanotował autor w Vicos w 1965 г.: „Ojciec Słońce miał go [Inkę — przyp. R T ] z pewnej głupiej kobiety. T a biedna kobiecina ogrzewała swe ciało popołudniami, kiedy Słońce oddalał s i ę do innego ludu. Pewnego wieczoru Słońce wykorzystał głupią i urodził się przyszły Inka, jak każdy człowiek. Zaraz Ojciec Słońce zapomniał o głupiej. Rósł obrabiając jak my pola, pasąc zwierzęta. Był tylko trochę bardziej silny, i to wszystko. Będąc już dużym, był Inka dobry i mądry. Wędrował po świecie. Stworzył wojs­ ko. Przez to Prezydent nienawidził go i rozkazał swym ludziom, aby go schwytali i zawiedli do wielkiego miasta Limy. Inka nie chciał być niewolnikiem swego- wroga Prezydenta. Sam Inka rozkazał, aby mu ucięli głowę. Kiedy głowa przybyła do L i ­ my, zmieniła s i ę w pieniądze. Jego ciało, jego ekskrementy przemieniły się w złoto i srebro. One są zakopane. W Vicos przechodził Inka pomagając nam, w i ę c tu także znajdują się ukryte. 20 Ile go opłakiwaliśmy. Wszystkie wsie, cierpieliśmy z powodu jego śmierci. Gdyby był ż y w y między nami, gdyby zwyciężył Prezydenta, bylibyśmy bogaci, byłyby większe ziemniaki, w i ę k s z e choclos. Nie bylibyśmy biedni, jak teraz" . Trzeci mit pochodzi z Huamanga i zapisany został w 1972 г.: „Inka, mówią, przybył z Cuzco. Ptaki pichinchurro pozdrawiały go umilając mu 21 1 8 Por. J . F l o r e s O c h o a, Inkariy y Qollariy en una comunidad del Alti­ plano, [w:] Ideología mesiánica..., s. 302. Por. omówienie w A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław 1974, s. 144-146. Pierwszej analizy mitów o Inkarri w Polsce dokonał Z. M. K o w a l e w s k i w re­ feracie Indiańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, wygłoszonym na Sympozjum Kultury Indian w Krakowie 23 I V 1972 r. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cii., s. 132. Tamże, s. 133-134. 1 9 2 0 2 1 �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E drogę [...]. Wsie, ludzie, mieszając s w ą krew z ziemią nauczyliśmy się uprawiać ją, tak, jak to robimy do dziś. Jego żona t e ż szła za nim [...]. We wsiach, gdzie przeby­ wali ona gotowała, przędła, robiła chichę. [...] była żoną wielkiego Inki, t ą która najpierw nas uczyła. Ojcem Inki b y ł Słońce, miał go z pewnej kobiety ciemnej, zaniedbanej, w y g ł o d ­ niałej. Może, aby nie cierpiała, dał jej tego syna, który w kilka lat stał się bardzo silny, silniejszy i młodszy niż obecni ludzie, którzy mają bojaźń w swej piersi i chodzą zapomniani, jak chrząszcze z dróg. Jego żoną, mówią, była Colla, dlatego zwali ją Collarri. Przybyli z Cuzco. [...] Kiedy dotarł do Wataqa, sandały Inkarri zużyły s i ę ; wtedy wziął s i ę do reperowania i stąd w Wataqa ludzie są dobrymi szewcami. Inka zrobił swym lamom odpoczynek na pampie Quilcata, teraz ci z tej wsi posiadają dorodne lamy. Gdy Inkarri i Col­ larri mieli ochotę jeść, zmuszeni byli w Inkawasi w y m i e n i ć niektóre z rzeczy, jakie nieśli, na jedzenie. Od tego czasu mówią, że tam i we wszystkich stronach odbywają się targi. Ojciec Słońce miał drugiego syna zwanego Españarrí. „Dlaczego mój brat jest tak ogromnie potężny i może robić wszystko? Mnie muszą poważać, a nie jego, co ma stopy zakrwawione. Jestem piękniejszy i moje genitalia są większe". Mówią, że tak powiedział z nienawiścią i góry zatrzęsły się. Españarrí poszedł szukać go i zostawił mu list. Kiedy przyszedł Inkarri, znalazł orędzie, zirytowany krzyknął: „Jaki ptak, jakie zwierzę poplamiło swymi łapami ten papier tak biały?" Ale Inkarri wiedział o swoim bracie, dlatego zostawił mu kilka ąuipu, które mówią, iż były z wełny. „Jakiegoż to nędznego człowieka s ą te szmaty, te farfocle". Ale Księżyc i Słońce połączyli się, byk i Amaru. Ś w i a t szedł naprzód. Ziemia zadrżała i ukrył g ł o w ę Inkarri jego brat. Od tego czasu powstali podcinacze gardeł. K r e w Inkarri jest ż y w a w głębi naszej Matki Ziemi. Twierdzi się, ż e przyjdzie dzień, w którym jego głowa, jego krew, jego ciało powinny się połączyć. Tego dnia będzie ś w i t o zmierzchu, gady będą fruwać. Wyschnie jezioro Parinacochas, w ó w ­ czas piękny i wielki lud, którego nasz Inkarri nie mógł wykończyć, będzie znów widoczny" . Jak widać, niewiele wspólnego mają przedstawione mity z mitami kosmogcy­ nicznymi. Podobieństwa między nimi s ą czysto zewnętrzne. Przede wszystkim znik­ nęła idea ewolucji ludzkości i kultury. Naszym zdaniem jest to jeden z w a ż n i e j ­ szych wskaźników odmienności mitów typu B, którego jednak autor pracy zdaje s i ę nie zauważać. Ortiz podkreśla podobieństwa — podział czasu na dwie nieprzejednane (irreconciliables) epoki, mające swych bogów, następowanie epok po sobie i dążenie świata przeszłego do zamanifestowania się w teraźniejszości, itp. Dla wskazania, ż e obie epoki tworzą część jednego systemu uwypukla w i ę z y pokrewieństwa łączące w niektórych mitach Inkę i jego przeciwnika. Mimo stosowania metody strukturalistycznej Ortiz nie zwraca w ogóle uwagi na fakt, że w mitach typu A dwie epoki łączy relacja koniunkcji, natomiast w mitach typu В — relacja dysjunkcji . Epoka zapoczątkowana śmiercią Inkarri jest odwrotnością poprzedniej pod każdym w z g l ę ­ dem; myśl, iż wraz z przybyciem Hiszpanów w miejsce dawnego porządku nastąpił swego rodzaju chaos, przewija się także przez wspominaną już kronikę Huamana Poma de Ayala. Wielokrotnie pisze on: „el mundo está al revés (świat jest na od­ wrót). Świadomość tego przetrwała do dziś. 1 2 2 23 22 Tamże, s. 137-139. Relacja dysjunkcji między ś w i a t e m „białych" i Indian w y s t ę p u j e także w fol­ klorze peruwiańskim w przeciwieństwie do folkloru Indian meksykańskich i gwa­ temalskich, N. W a c h t e l , La vision de los vencidos: La conquista española en si folklore indígena, [w:] Ideología mesiánica..., s. 37-81. 2 3 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 263 Mity o Inkarri operują wieloma, elementami mitologicznymi, wieloma symbo­ lami, które w mitach o charakterze kosmogonicznym występują w określonych układach skorelowanych z następującymi po sobie epokami. W mitach typu В do­ konuje s i ę inwersja tych układów. Nadzwyczaj jaskrawym tego przykładem jest re­ lacja prezentowana przez Ortiza pod tytułem „Dlaczego dzieci nie chcą iść do szkoły". T a opowieść Indianina Quechua, z którym zaprzyjaźnił s i ę autor w Limie, zawiera wiele w ą t k ó w mitologicznych. Szereg opozycji, wokół których zostały one uporząd­ kowane, nie wymaga komentarza: Jezus i jego ś w i a t (obecny) związani są z: nocą głodem przerwaniem kontaktu z ziemią pismem kłamstwem antykulturą (nieporządkiem). I n k a i jego ś w i a t związani są z: dniem obfitością pożywienia łącznością z ziemią słowem prawdą kulturą (porządkiem) 24 Mit o szkole , jak w skrócie nazywa relację Ortiz, zawiera mit o Inkarri wzbogacony jednak o epizod, który stał się powodem tej nazwy. Zgodnie ze zna­ nymi nam już regułami Inka jest herosem kulturowym, który nauczył ludzi mówić, uprawiać ziemię i hodować bydło. Ma brata Jesucristo usiłującego go zniszczyć. Jesucristo osiąga w końcu s w ó j cel, korzystając z pomocy pum nie pozwala prze­ śladowanemu Ince zejść z gór w doliny i pożywić się. Inka umiera z głodu. „Gdy Inka nie mógł już nic zrobić, Jesus uderzył Matkę Ziemię, przeciął jej szyję. N a stępnie wziął się do budowania kościołów; tam znajduje się, on chroni i kocha nas. Ñaupa Machu ucieszył się, gdy się dowiedział, że Inka umarł. Ñaupa Machu musiał żyć w ukryciu w czasie, kiedy Inka przemierzał świat. Ñaupa Machu miesz­ kał w pewnej górze, która n a z y w a ł a s i ę Szkoła. Cieszył się, że bili Mama Pachę. Do niej [góry zwanej Szkoła — przyp. R T ] przyszli dwaj synowie Inki. Szukali swego ojca i swej matki. Ñaupa rzekł do nich: »•Wejdźcie, wejdźcie, ujawnię wam, gdzie jest Inka i gdzie jest Mama Paćha«. Zadowolone dzieci mówią, że przyszły do Szkoły. Ñaupa Machu chciał je zjeść. »Mama Pacha już nie chce Inki. Inka przy­ jaźni się z Jesucristo i żyją teraz razem, jak dwaj braciszkowie. Patrzcie na pismo, tu jest powiedziane-". Dzieci bały s i ę bardzo i uciekły. Odtąd wszystkie dzieci mają obowiązek iść do szkół. I jak d w ó m synom Mama Pachy, prawie wszystkim dzie­ ciom ń i e podoba s i ę szkoła, uciekają" . r 25 Opowieść o szkole wyraża w metaforyczny, ale nadzwyczaj przejrzysty sposób istotę dramatu indiańskiego w epoce Jesucristo. J a k zauważa Ortiz, dzieci idą do szkoły w nadziei odszukania swych rodziców, odnalezienia swej identyczności etnicz­ nej i kulturowej, ale Ñauma Machu, bóstwo c i e m n o ś c i , chce ich „pożreć" negując autonomię Inki i jego świata, proponując im rezygnację z tożsamości kulturowej. Synowie Inki uciekli jednak ze szkoły i obecnie wędrują gdzieś po świecie. Gdy starszy z nich będzie dorosły, powróci i wtedy nastąpi dzień Sądu Ostatecznego'. „Ale nie wiemy, czy będzie mógł powrócić. Chłopcy, dzieci, mówią, powinny szukać go, ciągle go szukają [...] Ale jeśli go nie znajdą, można umrzeć z głodu, jak ich ojciec Inka. Czy umiera się z głodu?" — kończy s w ą opowieść Isidro Huamaní. 26 2 4 Analiza tego mitu zamieszczona jest również w antologii Ideología mesiánica..., s. 238-250. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 146н149. Ñaupa Machu w innych mitach, np. micie o Roal z Q'ero, są to istoty zwią­ zane z pierwszą epoką świata (południowoperuwiański odpowiednik gentiles i auca), zniszczonymi częściowo wraz z nastaniem drugiej (aktualnej) epoki, por. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 36-38; M. M. M a r z a l , Origen del mundo y del hombre en Vrcos, [w:] Ideología mesiánica..., s. 266. 2 5 2 6 �264 ARTYKUŁY R E C E N Z ifJNE I R E C E N Z J E Ortiz Rescaniere podkreślając jasność ideowego sensu relacji — oczekiwanie na koniec obecnego świata i przybycie syna Inki — komentuje ją znamiennym py­ taniem: Czy młodzi będą słuchać wezwania mędrca z Ayacucho? Pytanie to wpro­ wadza nas niejako w sedno dylematu autora omawianej książki. Pozostawmy jednak tę sprawę na koniec. Zajmijmy się natomiast kwestią, która umknęła uwagi Ortiza, a wydaje się mieć duże znaczenie dla poruszanych przez niego zagadnień. Dopro­ wadzi nas ona również do pewnej dygresji tyczącej klasyfikacji mitów o Inkarri. Autor zwraca przy wielu mitach u w a g ę na związki pokrewieństwa istniejące między bóstwami — bohaterami mitu. Interesują go one o tyle tylko, o ile mogą mu służyć za: a) element zmniejszający kategoryczność relacji dysjunkcji między epokami, b) argument za ciągłością tradycyjnej kultury andyjskiej (to zbyt szerokie Określenie należałoby raczej zastąpić pojęciem struktur mitologicznych). Tymczasem związki pokrewieństwa i ich warianty wydają się odzwierciedlać zmiany, jakie na­ stąpiły w świadomości indiańskiej pod w p ł y w e m ideologii chrześcijańskiej. W i ­ doczne są one w samych imionach bohaterów mitycznych — Adaneva (zbitka Ada­ ma i E w y ) , Jesucristo lub jSucristo, "Virgen Mercedes, czy Virgen Maria — oraz w charakterze niektórych tekstów, np. mitu o Supaya. Wśród schematów pokre­ w i e ń s t w a dają się wydzielić dwie grupy relacji. Pierwsza to typ tradycyjny,, nawią­ zujący do mitologii przedkolumbijskiej, który reprezentuje między innymi mit o Conie i Pachacamac. Przy zapisie posłużymy się schematem stosowanym przez Ortiza, uzupełniając go jednak informacją o wartościowaniu epoki symbolizowanej przez dane bóstwo, aby na tym przykładzie wskazać jeszcze raz różnicę między mitami t y p ó w A i B. Zapiszmy w i ę c relacje typu tradycyjnego: Mit o Con, typ A — X V I w. I Słońce — Księżyc I Con (1 epoka: - ) Pachacamac (2 epoka: +) Ten sam typ z w i ą z k ó w pokrewieństwa pojawia się także w mitach typu B, a w i ę c tych, które poprzednio nazwaliśmy kompensacyjno-emancypacyjnymi. T u jednak następuje inwersja w wartościowaniu bóstw i epok: Mit o Szkole, typ В — X X w. I Bóg nieba — Ziemia Inka (1 epoka: +) I Jesus (2 epoka: —)- Mit o Inkarri z Huamanga typ В — X X w. | Słońce — Kobieta I Inkarri (1 epoka: +) Españarrí (2 epoka: —) Drugi typ stosunków pokrewieństwa jest w y r a ź n y m odbiciem ideologii (doktryny) chrześcijańskiej; pojawia się on, podobnie jak pierwszy w obu typach mitów, z tym, że w typie В z n ó w następuje inwersja w wartościowaniu. Mit o Adaneva, typ A — X X w. (1 epoka: —) I Adaneva —• Dziewica Mercedes I Mañuco (2 epoka: +) �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 265 Mit o Supaya, typ В (?) — X X w. (1 epoka: +) l Jesucristo — Dziewica Maria I i Supaya (2 epoka: —) Mit o Supaya znów okazuje się wariantem przejściowym, bowiem od tego typu relacji pokrewieństwa, jaki w nim występuje, istnieje już bezpośrednie przejście do schematu trójelementowego w ł a ś c i w e g o niektórym mitom millenarystycznym, w k t ó ­ rych związki pokrewieństwa schodzą na plan drugi, ustępując miejsca trójcy; sche­ mat uzyskuje w ó w c z a s następującą postać: Epoka 1: + | Epoka 2: — | -Epoka 3:' + Bóg — ojciec J Bóg '— syn | Duch ŚW. Taki wariant spotykamy w niektórych mitach z cyklu Inkarri o w y r a ź n y m charakterze millenarystyczno-soterycznym . Zwróćmy uwagę, że w mitach o Inkarri uwzględnionych powyżej kontynuowana jest tradycyjna struktura pokrewieństwa. Inka i jego przeciwnik są braćmi, podob­ nie jak Con i Pachacamac. Ale tak jest w y ł ą c z n i e w micie z Huamanga oraz w mi­ cie o szkole. W pozostałych trzech tekstach rozpatrywanych przez Ortiza (mity z Chacaray, Vicos i Puquio) tradycyjny schemat ulega zmianie — przeciwnik Inkarrí jest obcy, nie łączą ich żadne więzy krwi. W tym fakcie najlepiej przejawia s i ę świadomość, że mistis są obcy, że są potomkami Pizarra i wspólnikami Prezydenta, którzy zabili Inkarri i zniewolili jego naród. Świadomość tego znajduje potwierdzenie w słowach pasterza indiańskiego z Chacaray odmawiającego indagującemu go ba­ daczowi statusu Peruwiańczyka (jak podaje Ortiz na s. 153, także w chicherías Cuzco Indianie i Metysi m ó w i ą o sobie jako o Peruwiańczykach odmawiając tego miana Białym). 27 Zanikanie tradycyjnej struktury (dwaj bracia) na rzecz wariantu, w którym przeciwnikiem Inki jest przedstawiciel świata Białych (señores, mistis) wraz ze zmianą wartościowania dwóch epok świata i ludzkości oraz zanikiem idei ewolucji są zasadniczymi wskaźnikami odmienności m i t ó w związanych z postacią Inkarri, odmienności mającej swe źródła w zespole potrzeb społecznych, na które mity te są odpowiedzią. Jak można sądzić na podstawie kilkunastu mitów o Inkarri, których teksty zostały opublikowane w antologii Ideología mesiánica del mundo andino , przykłady braterstwa Inki i jego przeciwnika przedstawione przez Ortiza są jedy­ nymi. Ten nie wykorzystany przez autora aspekt mitologii indiańskiej świadczy nie­ zbicie, że dawne struktury ulegają w obliczu aktualnych potrzeb rozbiciu czy trans­ formacji, ustępując miejsca strukturom nowym, bardziej odpowiednim do opisania Obserwowanej rzeczywistości i zaspokojenia zrodzonych przez nią potrzeb. 2S Przypatrzmy się teraz bliżej budowie mitów o Inkarri. Składają się one w za­ sadzie z dwóch lub trzech części. Część pierwsza przedstawia obraz epoki symboli­ zowanej przez Inkarri — jest to świat, w którym Indianie żyją w dostatku, rządzeni i wspomagani przez własnego boga — herosa, utrzymując dzięki niemu kontakt z Matką Ziemią. Symbolem tego okresu jest często Cuzco, miasto zbudowane przez Inkę, będące jego stolicą i równocześnie „pulsującym sercem Peru". Nieraz prze­ ciwstawia się je Limie zbudowanej z gliny (Cuzco jest z kamienia), uważanej za „usta Peru" („i przez to — wg Isidro Huamani — już nikt, żaden Peruwiańczyk 2 7 Por. A r g u e d a s , Mitos quechuas op. cit., s. 387-388. rdeología mesiánica..., op. cit., s. 221, 223, 225, 277, 2(89-295, 297, 307-311, 323-329, 331-335, 349-351, 380-381, 384-385, 463-471, 475-477. 2 8 �266 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nie chce m ó w i ć naszym językiem", tzn. quechua). Pierwsza epoka jest w i ę c okre­ sem szczęśliwości, złotym wiekiem zakończonym śmiercią Inkarri, której sprawcami, bez w z g l ę d u na jej formę, są przedstawiciele świata Białych. Opis drugiej epoki jest odwrotnością pierwszej — jest to okres dominacji Białych; Indianie są zniewoleni i wykorzystywani, pozbawieni wszystkiego, co umożliwia ludzkie życie. Te dwie części występują we wszystkich mitach, które można zaliczyć do cyklu związanego z postacią Inkarri. Aleksander Posern-Zieliński w nieco inny sposób analizując zawartość mitów, pisze, iż część wydzielona przez nas jako pierwsza, a przez niego nazwana z niezbyt oczywistych p o w o d ó w „najstarszą w a r s t w ą mitu", nie posiada bezpośredniego związku z aktualnymi wydarzeniami, n i e o d d z i a ł u j e na e m o c j e (podkreśl, moje — R T ) . Służy jedynie — pisze on — za pewien idealny wzorzec utraconego złotego wieku, w którym Indianie, posiadający wszystko, rządzili się samodzielnie pod opiekuńczymi skrzydłami Inkarri" . я Trudno zgodzić się z tym stwierdzeniem, a w szczególności z jego podkreśloną częścią. Jak bowiem zdają się w s k a z y w a ć mity omawiane poprzednio, wizja „złotego wieku" nie należy do tradycyjnego zasobu mitologii Indian peruwiańskich. Nie znaj­ dujemy jej w żadnym z mitów o charakterze kosmogonicznym, i' odwrotnie — po­ jawia się we wszystkich mitach „nieobojętnych" na aktualną rzeczywistość społeczną. Z tego powodu sądzimy, że stosowne jest wprowadzenie pojęcia mitu kompensacyj­ nego. Zgodnie z psychologicznym znaczeniem terminu kompensacja, pod pojęciem tym należałoby rozumieć mity, których funkcja polega na równoważeniu uczucia własnej niższości w pewnej dziedzinie przez dążenie do zaznaczenia swej wartości w innej. Mity kompensacyjne stanowiłyby oczywiście reakcję na stany frustracyjne, czyli stany przykrego napięcia psychicznego spowodowane niezaspokojeniem jakichś potrzeb albo niemożnością osiągnięcia jakiegoś celu. Dotychczas traktowano mity o Inkarri jako millenarystyczne i emancypacyjne. Istotnie, niektóre z nich można zaklasyfikować do tej grupy. Jednak wprowadzenie proponowanej przez nas kategorii ułatwia zrozumienie swoistej dynamiki mitu, J a k staraliśmy się wykazać korzystając z materiałów Ortiza i niektórych jego analiz, mitologia współczesnych Indian peruwiańskich jest zróżnicowana; na tle m i t ó w na­ wiązujących do tradycyjnych schematów, nierzadko sięgających epoki przedkolonialnej, cykl m i t ó w o Inkarri wyróżnia się jako mity kryzysowe (analogicznie do ruchów kryzysowych, dla których nierzadko stanowią one ideologiczną „nadbudo­ wę"), czyli mity powstałe na bazie potrzeb społecznych zrodzonych przez krytyczną sytuację społeczną. Wydaje się, że podstawowym efektem takiego stanu jest po­ czucie degradacji, świadomość obcej dominacji itp., czyli m ó w i ą c ogólnie relatywna deprywacja. W środowisku andyjskim, gdzie tradycja Tawantinsuyu jako niezależ­ nego i i n d i a ń s k i e g o organizmu p a ń s t w o w e g o trwa nadal, a co za tym idzie silne jest poczucie więzi z przeszłością oraz tożsamości „rasówo"-kulturowej, Wy­ tworzyła się szczególnie d o g o d n a sytuacja dla powstania mitu pełniącego funkcje kompensacyjne. Spełnia je zaś przede wszystkim część pierwsza mitu, która — zbu­ dowana w opozycji do części drugiej, będącej pewnym skrótem realnie istniejącej i odczuwanej rzeczywistości — podtrzymuje „wiarę w siebie", by użyć określenia metaforycznego. Obraz „złotego wieku" został stworzony — przy wykorzystaniu wąfck ó w tradycyjnych oraz e l e m e n t ó w społecznie dziedziczonej historiografii — jako wyraz konkretnych pragnień społeczności indiańskich, niemożliwych do zrealizowa­ nia w obecnie istniejącej sytuacji. Z tego właśnie powodu trudno nam się zgodzić z przypuszczeniem, jakoby dbraz ten nie oddziaływał na emocje. Określoną i w a ż n ą rolę pełni w micie stwierdzenie o utajonym życiu Inkarri. Jak wiadomo, nie zawsze wątek ten występuje; niektóre wersje „kończą się na sce­ nie egzekucji, nie sugerując ani dalszego utajonego istnienia głowy herosa, ani mo2 8 Posern-Zieliński, op. cit., s. 145. �267 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E żliwości jego powrotu z niewoli. Są to — pisze A. Poser-n-Zieliński — opowieści pozbawione e l e m e n t ó w prospektywnej dynamiki zmian i cech mesjanistycznych, nie mogą przeto posiadać związku z aktami protestu indiańskich mas, domagających się położenia kresu nadużyciom i bezprawiu" . I ta teza jest naszym zdaniem znacznym uproszczeniem, opisana bowiem wyżej forma mitu jest właśnie mitem kompensa­ cyjnym, dzięki któremu Indianie podtrzymują świadomość swej przynależności etnicz­ nej i kulturowej, a przede wszystkim własnej wartości. Istnienie zaś świadomości tego wydaje s i ę mieć mimo wszystko związek z ,,aktami protestu" czy przynajmniej „aktami obrony" przed presją Białych i ladinos oraz ich k u l t u r y . Wspomnieliśmy wyżej o dynamice mitu. Czas wyjaśnić tę myśl. Przedstawiona forma mitu jest jakby pierwszą fazą rozwojową mitu millenarystycznego, którym staje s i ę mit kompensacyjny w sytuacjach otwarcie konfliktowych. Nie bez racji zwraca się nieraz u w a g ę na fakt, że mit o Inkarri mógł ujawnić się w latach 20-30-tych X X wieku, w okresie nasilającej się fali powstań i n d i a ń s k i c h , choć jego geneza — jak przypuszczają niektórzy badacze — jest znacznie dawniejsza. W takich warunkach mógł on przybierać wyraźną postać millenarystyczną, jaką rejestrowano także w niektórych wersjach w 2 połowie bieżącego stulecia. Uzyskuje on wtedy część trzecią — wizja minionego złotego wieku ulega projekcji na przy­ szłość tworząc obraz mającej dopiero nadejść „doskonałej epoki", epoki ziemskiego zbawienia. W ó w c z a s mit odpowiada definicji mitu millenarystycznego, pod którym to pojęciem należy rozumieć w e d ł u g A. Poserna-Zielińskiego „taki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmaterializowanego zbawienia, dając jego interpretację i określając konieczność i nieuchronność nadejścia ery "absolutnej-" szczęśliwości" . Omawiane przez nas mity o Inkarri nie wypełniają całkowicie tego warunku, choćby dlatego, że nie orzekają z całą pewnością o powrocie herosa. Niewykluczone, iż jest to w jakimś stopniu efektem szczególnej sytuacji informatorów indagowanych przecież przez ludzi zaliczanych w poczet przeciwników Inkarri, którzy w związku z tym łagodzili w y m o w ę mitu. Niemniej jednak równie prawdopodobne jest istnienie mitu o Inkarri tylko w formie kompensacyjnej. W zależności od środowiska, od stopnia jego akulturacji, mit o Inkarri może ponadto ulegać przeobrażeniu z mitu soterycznego w mit eschatologiczny . Kończąc tę przydługą być może dygresję wypada powrócić do wspomnianego już dylematu A. Ortiza Rescaniere, autora omawianej pracy. Badacz ten, ś w i a d o m radykalnej pod w z g l ę d e m oceny sytuacji społecznej i sposobów jej rozwiązania wymowy mitów, stara się, jak kilkakrotnie wskazywaliśmy, złagodzić ją wykorzy­ stując w tym celu m. in. niektóre elementy mitologii indiańskiej. Trudno w inny sposób wyjaśnić specyficzny układ książki. Prócz różnego rodzaju mitów w s p ó ł c z e ­ snych Ortiz wykorzystuje także kilka wybranych z obszernego zbioru m i t ó w i legend z Huarochiri, pochodzących z końca X V I w. Stosowana przez niego metoda nie wy­ klucza oczywiście tego rodzaju zabiegu. Niemniej jednak w trakcie lektury w y b ó r 30 31 32 33 u 3 0 Tamże, s. 146. Por. uwagi dr Azzo Ghidinelli, włoskiego- socjologa pracującego w Gwatemal­ skim Instytucie Indiańskim, o potrzebie rozbudzenia wśród Indian gwatemalskich świadomości przynależności etnicznej i poczucia własnej wartości jako czynnika przeciwdziałającego presji kultury ladynoskiej, E . D z i k o w s k a , XLI Międzynaro­ dowy Kongres Amerykanistyczny, „Kontynenty", nr 3: 1975, s. 35. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 143. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach spoleczno-religijnych Tupí-Guaraní, „Etnografia Polska", t. X V I : 1972 z. 2, s. 95-96. Definicje tych pojęć patrz: M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcja zbawie­ nia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etno­ grafia Polska", t. X V I : 1972, z. 2, s. 69-90; por. też P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne s. 147, 149. 3 1 3 2 3 3 3 4 �268 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ten wzbudza niejakie zdziwienie, analizowane bowiem mity operują co prawda k a ­ tegoriami powtarzającymi się w mitach współczesnych, ale m ó w i ą o zjawiskach, które w tych drugich nie występują. Przy końcu książki okazuje się jednak, że tych kilka tekstów wybranych zostało z rozmysłem, potrzebne były bowiem Ortizowi dla wprowadzenia w ewidentny sposób idei mediacji między dwoma opozycyjnymi ele­ mentami (bóstwami, ale nade wszystko ich cechami — biedą i bogactwem). F u n k c j ę tę pełni w wybranych mitach z Huarochiri kobieta. Istotnie, w wielu mitach pe­ ruwiańskich, np. w micie o Conie i Pachacamac oraz o Adaneva, gdzie pominęliśmy te fragmenty, ziemia — Mama Pacha lub kobieta — Virgen Mercedes pojawiają się w tej samej roli, stanowią element mediacyjny między kolejnymi epokami i b ó ­ stwami. Jednak w mitach o Inkarri brak jakiejkolwiek próby „pogodzenia" obu epok; co w i ę c e j — być może świadomość istnienia tego tradycyjnego schematu każe informatorowi opowiadającemu mit o szkole podkreślić jako cechę epoki Jezusa zerwanie kontaktu z ziemą (podcięcie jej gardła',). Zanim przekonamy się, jak pe­ ruwiański badacz spożytkował swój pomysł, przytoczmy jego wyjaśnienie genezy m i t ó w o Inkarri. „Dychotomiczna wizja kultur i społeczeństw peruwiańskich" wy­ nika jego zdaniem z dwóch p o w o d ó w : „1. Relacje o Inkarri — pisze Ortiz — opisują rzeczywistość tragiczną. Peru jest głęboko podzielone na społeczeństwo nowoczesne, ekonomicznie dominujące oraz potomków dawnych społeczności peruwiańskich, s y n ó w słońca i ziemi. 2. Kultura andyjska jest głęboko naznaczona przez ciąg własnych tradycji duali­ stycznych organizacji społecznych i przez to prawdopodobnie dąży do analizy rze­ czywistości za pośrednictwem par symetrycznych i przeciwstawnych. Relacje o I n ­ karri mogą być manifestacjami tego fenomenu kulturowego" . Tyle Ortiz Rescaniere. O ile z pierwszym wnioskiem trzeba się zgodzić, zauwa­ żając jednak, iż autor.nie sięga do istotnych przyczyn tego rozdarcia, o tyle wniosek drugi w tak ogólnej postaci jest w zasadzie nie do przyjęcia. Zgromadzony przez niego materiał źródłowy świadczy wprawdzie o kontynuacji pewnych tradycyjnych Struktur, ale dualizm m i t ó w o Inkarri ma inny charakter, wynika bezpośrednio z tego, co Ortiz pominął, a mianowicie rzeczywistych przyczyn głębokiego podziału społeczeństwa peruwiańskiego. Obraz rzeczywistości ukazany w mitach jest przede wszystkim rezultatem miejsca zajmowanego przez Indian w układzie społeczno-ekonomicznym, określanym przez niektórych antropologów mianem kolonializmu we­ wnętrznego. W ramach tego systemu społeczność indiańska zawsze stanowiła grupę eksploatowaną, podkreślmy — grupę etniczną eksploatowaną przez inną g r u p ę . Oto istota dychotomii mitów kompensacyjno-emancypacyjnych. 35 36 W przemilczaniu tej niewygodnej dla wielu współczesnych Peruwiańczyków sprawy, kryje się myśl nieomal magiczna — nie nazwane nie istnieje. Cała analiza przeprowadzona przez Ortiza zmierza do zatarcia różnic istniejących między mitami o charakterze kosmogonicznym i mitami o Inkarri, do wykazania, iż taki a nie inny obraz świata leży w naturze Indian, ma źródło w tradycji andyjskiej, sytuacja zaś społeczno-kulturowa i ekonomiczno-polityczna stanowi jedynie czynnik uboczny, drugorzędny. Mimo wszystko książka Ortiza wyróżnia się korzystnie z szeregu prac reprezentujących ten sam kierunek myślenia, gdyż tu uważny czytelnik zdoła — dzięki przytaczaniu innych, niekompensacyjnych mitów — wyłuskać spoza komenta­ rzy autora ich rzeczywiste przesłanie i wszystkie cechy szczególne. W innych publi­ kacjach, a mamy na myśli kilka artykułów zgromadzonych w antologii Ideologia 5 5 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 152. Por. G. F r a n k , W kwestii indiańskiej, [w:J Ameryka indiańska?, red. R. Romano, Warszawa 1971, s. 401-429; R. P o z a s , I . H. d e P o z a s , Los indios en las clases sociales de México, L a Habana 1971; Z. M. K o w a l e w s k i , Indianie w endokolonialnej strukturze Mezoameryki, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, s. 129-158. 3 8 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 269 mesiánica del mundo andino, autorzy rozpatrując mity o Inkarri w oderwaniu od jakiegokolwiek materiału porównawczego mogą naprawdę przekonać czytelników, iż cały problem sprowadza się do specyfiki myślenia ludności indiańskiej. Jest to jeszcze jedna z wielu prób sprowadzenia tzw. problemu indiańskiego na płaszczyznę w y ł ą c z n i e ideologiczno-kulturową, wytłumaczenia zmitologizowanych, ale faktycz­ nych potrzeb i dążeń Indian przy użyciu „obezwładniających" struktur myślowych, „każących" im niejako oczekiwać kataklizmu nie dlatego, że mógłby on zakończyć obecną sytuację społeczno-polityczną, lecz dlatego, iż tak po prostu musi być. Uni­ kanie rozwiązań sięgających istoty konfliktu Indianie — Biali spotkało się z krytyką ze strony José Cariosa Mariátegui już kilkadziesiąt lat temu; jego myśl kontynuuje i rozwija wielu współczesnych n a u k o w c ó w Mimo tego Juan M. Ossio A., we w s t ę ­ pie do wspomnianej antologii, poddaje krytyce wszelkie próby poszukiwania genezy ideologii mesjanistycznej oraz ruchów społeczno-religijnych w określonych warun­ kach społeczno-politycznych; stwierdza, że być może jest to uprawomocnione dla innych regionów świata, czy nawet Ameryki, ale nie dla regionu andyjskiego. Tutaj bowiem ideologia mesjanistyczna jest zdeterminowana przez cykliczną koncepcję czasu oraz koncepcję, podług której świat i porządek społeczny są „zaprogramowane" na wieczność. Ossio dodaje od razu, iż ta ostatnia koncepcja zgadza się z definicją millenaryzmu, ^ponieważ chłop andyjski oczekuje, że jego świat „taki jak jest, pojawi się ponownie dogłębnie zmieniony"^ . Trudno oprzeć się wrażeniu, iż jesteśmy świadkami konstruowania przez niektórych badaczy peruwiańskich swego rodzaju mitu naukowego, o określonych i łatwych do odgadnięcia celach pragmatycznych. Do nich, pomimo częstego używania przy ocenie obrazu świata zawartego w mitach przymiotnika „tragiczny", zdaje się należeć Alejandro Ortiz Rescaniere. W przeci­ w i e ń s t w i e do wymienionych badaczy, usiłujących zmistyfikować rzeczywistość, sami Indianie coraz częściej świadomi są przyczyn stanu, w jakim znajdują się od wie­ k ó w oraz przyczyn konfliktu istniejącego w społeczeństwie peruwiańskim, a nie le­ żącego bynajmniej w sferze ideologiczno-kulturowej; ś w i a d e c t w e m niech będą słowa Indianina z Puquio zapisane przez J . M. Arguedasa : „My [Indianie] chcemy tylko, aby rząd nakazał, żeby mistis i Indianie żyli oddzieleni i żebyśmy nie prosili pomocy jedni u drugich. Wtedy Okaże się, kto znaczy więcej w Puquio. My, biedni tacy jacy jesteśmy, możemy żyć; oni [mistis] płacząc przyszliby prosić nas o pomoc, ponieważ nie umieją orać, nawadniać, zbierać plo­ nów, hodować bydła. Nic, nic nie umieją, tylko jeździć konno i w s k a z y w a ć . Po­ marliby z głodu, gdyby byli zmuszeni żyć odseparowani". W tym kontekście wnioski Ortiza nabiorą pełnej jasności. Pisze on, że relacje o Inkarri nie stanowią „mechanicznego" odzwierciedlenia postawy Indian wobec „świata Pizarra", gdyż w rzeczywistości można w e d ł u g niego zauważyć dwie ten­ dencje. Jedna to dążenie do „anulowania lub przezwyciężenia opozycji", pragnienie zasymilowania się z kulturą i ś w i a t e m Białych, chęć ożenienia się z n i ą „jak prag­ nęli tego biedni Cuniraya i Huatyacuri" (bohaterowie mitów w Huarochiri), którzy wreszcie znaleźli swe miejsce w interpretacji Ortiza. Wyrazem tej tendencji ma być budowanie szkół, nauka hiszpańskiego, migracje do miast („idą do ludu dostat­ ku"). Oczywiście, istnieje też tendencja przeciwstawna, znajdująca wyraz w umac3 7 3S 39 3 7 J . C . M a r i á t e g u i , Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, L i m a 1952 (praca ogłoszona w 1928 г.), por. polskie tłumaczenie dwóch części: Problem Indianina oraz Problem ziemi [w:] Ameryka indiańska?, s. 237-307. J . M. O s s i o A., Ideología mesiánica del mundo andino: introducción, [w:] Ideología mesiánica s. X X . J . M. A r g u e d a s , A. O r t i z R e s c a n i e r e , El mito de Inkarri y la comunidad de Puquio. Extractos de „La posesión de la tierra, los mitos post — hispánicos y la visión del universo en la población monolingüe quechua", [w:] Ideología mesiánica..., s. 227. 3 8 3 9 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nianiu własnych zwyczajów (Ortiz pisze to słowo w cudzysłowie), podważaniu war­ tości świata Białych, odmawianiu im miana Peruwiańczyków. Na tej podstawie autor wyznacza dwie perspektywy przyszłości Indian, wykorzystując znów wątki m i t ó w z Huarochiri. „Może, jak Huatyacuri zdołają ożenić się z kobietą ... [kobieta skorelowana w mitach z bogactwem jest tu symbolem świata Białych — przyp. R T ] i będą mogli uleczyć chorobę białego boga. Wówczas wyłoni się nowy heros, nowy Huatyacuri, który nie będzie negował w pełni zwycięskiego świata, lecz uleczy go, zawładnie nim, ożeni się z nim, jak to zrobił Huatyacuri [...] osiągając w ten sposób syntezę, prawdziwy metysaż. Ale jest również możliwe, ż e w końcu, dostatecznie spauperyzowani, zaakceptują rolę kobiecą, pasywną i zasymilują się do tego świata, którego fałszywy bóg jest chory . 40 Są to tylko pozornie dwie różne perspektywy, obie sprowadzają się bowiem do wspólnego mianownika — pozbawienia Indian ich tożsamości etnicznej i kulturowej, do przystosowania ich — oczywiście dla ich dobra! — do społeczeństwa ladinos. Praktyka to znana w wielu krajach Ameryki Łacińskiej; wystarczy przytoczyć sło­ wa Azzo Ghidinelli, pracującego w Gwatemalskim Instytucie Indiańskim charaktery­ zujące postawę ladino w stosunku do Indian: „Nie interesują go [...] języki indiań­ skie, dlaczego on miałby się nimi zajmować, skoro Indianin m o ż e nauczyć się hisz­ pańskiego? — Przecież w ten sposób zintegruje się ze społeczeństwem i szybciej przestanie być Indianinem. Wszyscy chcą na siłę [...] pozbawić Indian ich osobo­ wości, dla ich rzekomego dobra. A w rzeczywistości po to, by zwiększyć ich zależ­ ność" . 41 Na marginesie nasuwa s i ę refleksja, że historia mimo wszystko powtarza się, gdyż już Hiszpanie — jak zauważył Nathan Wachtel — wykorzystywali akulturację jako sposób zapobiegania lub rozbijania indiańskich ruchów o p o r u Tymczasem w peruwiańskim społeczeństwie indiańskim coraz jaśniejsza staje się świadomość dróg prowadzących do likwidacji stanu, który zrodził mity o Inkarri. „Comunero z Puquio czekał, ufny w zmartwychwstanie Inkarri. Takie zmartwych­ wstanie zaczęło się dokonywać. Wraz z otwarciem dróg pomnożyły s i ę zyski indiań­ skiej gospodarki. Wspólnoty pobudowały szkoły, odnowiły swe domy. Jego umiejące czytać i pisać (alfabetos) dzieci, »ci, którzy stali się cholos« (cholos emergentes), stali się »-bezczelni-« w stosunku do p a n ó w (se han »insolentado« con los señores). Już nie ustępują im z drogi. Oburzeni i bezsilni, starzy panowie, o lasce ze złotą rączką, wyemigrowali na wybrzeże, głównie do Limy. Z Puquio wyemigrowali pa­ nowie i metysi; młodzi comuneros idą i wracają. Właściciele ziemi i bydła, nowe po­ kolenie, qepa ñeqen, odkryli, że góry są jedynymi wysokimi poziomami ziemi (simp­ les promontorios de tierra), a nie bogowie; do nich nie docierało już przesłanie mitu o Inkarri. Nie potrzebują tego boga. Zdecydowali się zdobyć lokalną w ł a d z ę w prowincji. Starzy comuneros, ñawpa ñegen, obserwują ich ze zdziwieniem i entu­ zjazmem. "-Mówią tym samym językiem co my, ale nie rozumiemy się z młodymi. Usiłują zmusić nas do milczenia w cabildos i prawie zawsze to osiągają [...] Ale jesteśmy zadowoleni. Oni są zmetysiałymi dziećmi Indian, nie dziećmi metysów. Nie wiem, co zrobią panom. Może im zabiorą władzę [...]«" . 42 4S A. PAWŁOWSKI, Cyganie. Studia Lubuskie Towarzystwo Naukowe nad przestępczością, Zielona Góra 1973. Niewiele ukazało się w Polsce publikacji na temat Cyganów, ich ilość po> woj­ nie w okresie intensywnych przemian zachodzących w życiu Cyganów, które po4 0 4 1 4 2 4 3 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 153. Cyt. za D z i k o w s k a , op. cit., s. 38-34. N. W a c h t e l , Rebeliones y milenarísmo, [w:] Ideología A r g u e d a s , O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 231. mesiánica s. 129. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 271 winny stać się przedmiotem zainteresowań badaczy — także zamyka się skromną liczbą. Nieprzystępność grupy, powszechna dosyć niechęć do nich, pokutujące ste­ reotypy powodują, że krąg osób interesujących się Cyganami jest wąski, piszących o nich jeszcze mniejszy. W polskiej powojennej literaturze dotyczącej Cyganów jest tylko 6 pozycji książkowych. Z tych sześciu 2 stanowią w ł a ś c i w i e kolejne wydania tej samej pracy J . Ficowskiego, jedna to zbiór reportaży autorstwa Z. Kaźmierczuka (Pożegnanie taboru), jedna jest pracą popularną (L. Mróz, Cyganie) i jedna to tłumaczenie wy­ danej w Stanach Zjednoczonych książki Yoonsa Cyganie, będącej opowieścią-wspomnieniem z kilkunastoletniego życia w społeczności cygańskiej, szóstą pozycję sta­ nowią Cyganie Pawłowskiego. Omawiana praca nie jest pierwszą publikacją P a w ł o w s k i e g o na temat stosunku Cyganów do niecygańskiego systemu prawnego. Autor co prawda m ó w i o prze­ stępczości cygańskiej, moim zdaniem jednak należałoby problem sformułować jako stosunek Cyganów do norm i reguł prawa niecygańskiego, to pierwsze określenie bowiem wprowadza pewien fałsz i element wartościowania i nadrzędności w na­ świetlaniu zagadnienia. O przestępczości m o ż n a by chyba m ó w i ć przede wszystkim w stosunku do reguł prawnych własnej ich społeczności. Jest oczywiste, że Cyganie przez fakt życia na terenie naszego kraju są zobowiązani do przestrzegania także norm krajowych, jednakże — o czym także autor pisze — są grupą wyraźnie wy­ różniającą się, dość skonsolidowaną, o istniejącej nadal własnej organizacji społecz­ nej i własnych normach. Odmienny i swoisty sposób ich życia, skomplikowana histo­ ria powodują, że nawet czyny przestępcze według naszych norm nie są tak jedno­ znacznie ł a t w e do określenia jako przestępstwa w odniesieniu do społeczności cy­ gańskiej. Dlatego wydaje mi się, że w ł a ś c i w s z e jest w tym przypadku m ó w i e n i e 0 stosunku Cyganów do naszego niecygańskiego prawa niż o przestępczości C y g a n ó w widzących te same czyny — niezależnie czy dopuszczają s i ę ich, czy nie — w sposób nieco inny. W roku 1968 w Pracach Lubuskiego Towarzystwa Naukowego (Komisja Prawa, z. 1, Zielona Góra 1968) ukazał się artykuł Pawłowskiego Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, będący jakby wprowadzeniem, zapowiedzią omawianej obecnie książki, systematycznym uporządkowaniem typów wykroczeń, jakich dopuszczają się Cyganie, opisem i systematyzacją technik. Ten materiał został następnie w książce rozbudowany i zilustrowany danymi uzyskanymi podczas bada­ nia akt sądowych. Praca Pawłowskiego, rzetelnie przygotowana, uzupełniona literaturą przedmiotu, świadczy o znajomości zarówno nauki o prawie, jak i spraw cygańskich. Autor w wielu miejscach z wyraźną sympatią odnosi się do bohaterów swojej pracy, a wnioski k o ń c o w e wyraźnie tę tendencję potwierdzają. P a w ł o w s k i świadom jest również błędów, jakie zostały uczynione w stosunku do Cyganów w próbach ich „aktywizacji" i włączenia w nurt życia kraju. Niemniej sam nie ustrzegł s i ę pewnej ilości uproszczeń czy zbyt może pochopnych stwierdzeń. Prezentowany materiał „dowodowy" nie świadczy tak jednoznacznie na rzecz stwierdzeń autora. Istnieje możliwość innego interpretowania i wyciągania wniosków. Brak także często głębszej analizy opisywanych zjawisk, co sprawia, że stwierdzenia autora są zbyt aprioryczne. P o d s t a w o w ą niedoskonałością pracy jest to, ż e P a w ł o w s k i nie potrafi w y j ś ć poza określone ramy stereotypowego patrzenia na Cyganów i traktowania ich jako oporne wychowaniu dzieci, a nie jako grupę o odrębnych samoistnych wartościach kultu­ rowych. Mimo historii, która tak zróżnicowała samych Cyganów, i mimo iż od dawna stykają się z naszą kulturą żyjąc pośród nas — co wyraźny w y w a r ł o na nich w p ł y w — pozostało im szereg cech swoistych, tak dotyczących sposobu życia, jak 1 zasad etycznych. Zdając sobie sprawę z tej odmienności należy pamiętać o tym również przy analizowaniu tak w a ż n e g o zagadnienia, jakim jest przestępczość, czyli przekraczanie norm obowiązujących w określonej społeczności. P a w ł o w s k i ocenia �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Cyganów w e d ł u g naszych praw. Założenie, że powinni stosować się do praw miej­ scowych, w a ż n e jest dla pragmatyki prawnej, ale nie dla naukowego zrozumienia konfliktu, jaki rysuje s i ę przy zetknięciu ich filozofii, tak różnej od naszej, z naszym systemem prawnym. Poza tym historia Cyganów w Europie jest niemal wyłącznie historią prześladowań i prób pozbawienia Cyganów ich osobowości kulturowej, a często nawet fizycznej wolności. Nie należy się w i ę c dziwić, że na przestrzeni tych 500 lat ich bytowania w Europie nie doszło do w e w n ę t r z n e g o zbliżenia psychik i wzajemnego zrozumienia. Stąd i stosunek Cyganów do naszych zasad życia i norm prawnych; trudno, by był inny, bowiem „moralność ofiar nie może być moralnością prześladowców, mentalność niewolników nie może być mentalnością ich mistrzów" *. Jest chyba niemało prawdy w częstych dość w literaturze stwierdzeniach o stosun­ kowo swobodnym i lekkim traktowaniu przez Cyganów tak granic państwowych, jak i granic w ł a s n o ś c i . Świat jest po to, by wędrować, gdzie się ma ochotę, a po­ trzebne produkty można uzyskać po drodze. Ponieważ nie gromadzi się ich, nie bie­ rze na zapas, ale dla zaspokojenia doraźnych potrzeb, zatem nie jest to dla Cyganów czyn przestępczy. Nie sposób odmówić pewnej logiki temu rozumowaniu i nie na­ leży specjalnie dziwić się, że trudna jest droga do porozumienia przy zupełnie odmiennych postawach, przy zasadniczym konflikcie człowieka ustabilizowanego, osiadłego, i ruchliwego nomady. Podobnie przecież trudno było przedstawicielom wielu społeczności plemiennych zrozumieć głoszoną przez misjonarzy zasadę: nie kradnij. 2 Błąd wynikający z przyjęcia tej postawy w pracy staje się jeszcze bardziej widoczny przy omawianiu takich wykroczeń jak wróżba, czarownictwo, a zwłaszcza porwania i gwałty. Przez całe wieki oczekiwano od Cyganów wróżenia i przez c a ł e wieki znajdowali zbyt na t ę swoją umiejętność i ludzi, dla których ważne było usłyszenie zapewnienia, ż e otrzymają pieniądze, że czeka ich podróż itp. wiadomości, które pomogłyby przetrwać nużącą codzienność albo odnaleźć się w niepewnych momentach życia. Znajdowali takich, którzy chcieli — sami nie potrafiąc — przy pomocy cygańskich czarów odwrócić bieg losu. Nie od razu w i ę c umiejętność ta za­ ginie i nie jest prawdopodobnie całkiem zrozumiałe dla Cyganów, dlaczego mają być za to karani, skoro nadal pewna część społeczeństwa oczekuje od nich wróżbiarsko-czarowniczych usług. Jeszcze większym nieporozumieniem jest traktowanie jako karalne wczesnego zawierania przez Cyganów małżeństw i wczesnego rozpo­ czynania pożycia płciowego przez kobiety, skoro wieki historii taki wzór ich życia w y p r a c o w a ł y i skoro wyraźne s ą różnice fizjologiczne w stosunku do narodów otaczających. Sami Cyganie w e w n ą t r z swojej społeczności nie traktują tego jako przestępstwa czy czegoś odbiegającego od normy — co zresztą podkreśla Pawłowski. Zrozumiałe więc, ż e nie chcą się stosować do naszych norm i że będą je omijali, a przekonanie o uniwersalności naszych zwyczajów i praw jest dowodem nietoleran­ cji i etnocentryzmu, świadczy, że nie tylko niewiele wiemy o Cyganach, ale że przed wychowaniem i oceną innych należy rozpocząć od zmiany w ł a s n e g o sposobu patrze­ nia. Skoro w e d ł u g Cyganów ta forma zawierania m a ł ż e ń s t w — na przykład przez, choćby symboliczne, uprowadzenie — jest uważana za normalną i nie wywiera destrukcyjnego w p ł y w u na społeczność, nasze widzenie tego problemu może b y ć przez nich rozumiane tylko jako fałszywe moralizatorstwo. Chyba że idzie o c o ś i n ­ nego, nie obronę interesów społecznych, ale pozbawienie Cyganów ich osobowości kulturowej, wtopienie w społeczność, wśród której wędrują czy żyją. A to zdaje s i ę w y n i k a ć ze stwierdzeń autora, krytykujących nie tylko nasz sposób widzenia Cyga­ n o w i podejście do problemów ich egzystencji, ale metody postępowania nie dające 1 E . P i 11 a r d, Les Tziganes ou Bohěmiens, Geneve 1932, s. 37. Jedną z ciekawszych książek na ten temat, pokazujących cygański punkt w i ­ dzenia, są Cyganie J . Y o o r s a — patrz recenzja .Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2. 2 �STE I R E C E N Z J E 273 dostatecznych rezultatów w procesie asymilowania Cyganów. Opisane na str. 38 trak­ towanie „starszych" w grupie, pomijanie ich i ignorowanie przez władze, jest iden­ tyczne z postawami, jakie przyjmowane były często przez kolonizatorów w kon­ taktach z tubylcami Afryki czy Ameryki i prowadzić miały do szybszego rozkładu grupy, bo w ł a ś n i e „starsi", darzeni często dużym szacunkiem, stali na straży spo­ istości grupy i zachowania zasad i norm uświęconych tradycją. I to stanowi dość istotny w y d ź w i ę k pracy. „Brak świadomości asymilacji" i niechęć Cyganów do wy­ zbycia się swej odrębności i świadomości kulturowej jest czymś dla władz różnych państw kłopotliwym, ale jednak chyba całkiem naturalnym i pozytywnym. Autor ś w i a d o m jest tego, uczynił krok pozwalający widzieć i wątpić, ale nie uczynił na­ stępnego kroku wiodącego do zerwania ze stereotypem oceny, nie powiedział wy­ raźnie, że n i e w ł a ś c i w e jest takie rozumienie problemu przez system prawny. Przechodząc do szczegółów: w pracy P a w ł o w s k i e g o budzi także wątpliwość materiał statystyczny. Przy omawianiu szeregu wykroczeń przeciwko polskiemu pra­ wu powtarzają się te same nazwiska, te same przydomki. Jeśli rozpatrywać indy­ widualnie każdy fakt — kradzież, wyłudzenie, bójkę itd., istotnie wychodzi spora ilość wykroczeń, ale jeśli poszeregować je według sprawców, okazuje się, że mamy do czynienia ze stosunkowo niewielką liczbą osób, które dopuściły się różnych wykroczeń, z pewnymi zespołami rodzinnymi, wyraźnie wyróżniającymi się wśród reszty Cyganów. Ilość tych przypadków jest niewielka, ale w niezbyt licznej popu­ lacji Cyganów w Polsce stanowi — zwłaszcza w rozbiciu na poszczególne wykrocze­ nia — procent niemały. Jest zrozumiałe, że fakt wspólnej egzystencji na określonym terytorium tak z róż­ nych grup jak osiadłe społeczności europejskie i Cyganie, prezentujący inną kulturę i inną psychikę, powoduje konieczność szukania reguł, które unormowałyby zasady współżycia, jednakże nie prowadzi do znalezienia takich reguł dążenie do pełnego wchłonięcia tej drugiej grupy. Na marginesie: pisząc o zasadach współżycia C y g a n ó w z nami P a w ł o w s k i myli chyba pojęcie asymilacji z adaptacją. W literaturze terminy te mają dość wyraźnie sprecyzowane i różne znaczenie. W przypisie na str. 210 autor wyjaśnia, co rozumie przez pojęcie asymilacji, jest to: „[...] dobrowolny udział mniejszości etnicznej w ży­ ciu społeczno-politycznym narodu dominującego na pewnym obszarze, przy zacho­ waniu równości wobec prawa, lecz bez utraty cech określających mniejszość jako grupy odmiennej", tyle że w e d ł u g przyjętej nomenklatury ten rodzaj współegzystencji określany jest mianem adaptacji. Asymilacja jest stadium dalszym i połączonym z wtopieniem się danej społeczności w drugą, zatraceniem odrębności i osobowości kulturowej. Jest to zjawisko powszechne na stykach różnych kultur na całym ś w i e ­ cie, rezultat historii, kontaktów itd. i jeśli przebiega „samoczynnie", ma charakter stosunkowo bezkonfliktowy, pokojowy; jeśli jednak jest celem działania, prowadzi często do katastrof i agresji i jest pewnego rodzaju zabójstwem kultury, zniszcze­ niem drugiej społeczności. Asymilacja samoczynna, idąca od w e w n ą t r z danej grupy asymilowanej, doprowadza do przejęcia nowych — obcych do tej pory — elementów, ale powoduje także stopniowe zmiany i przekształcenia wewnątrz grupy i jej kul­ tury; tym samym mimo zmian panuje pewien rodzaj równowagi. Jeśli asymilacja ma charakter nacisku idącego z zewnątrz, prowadzi z reguły do zachowania r ó w n o ­ wagi. A przy tym narzucając nowe treści powoduje raczej opór, próbę przeciw­ stawienia się niż chęć zmian, podcina tradycyjne wartości kultury i zasady jej istnienia, co prowadzi do dekulturacji i dezorganizacji społeczeństwa. Jednymi ze zjawisk powszechnie towarzyszących temu są zjawiska anomii — wzrost przestęp­ czości, prostytucji i t d . I chyba sporą część przypadków omówionych w pracy P a w ł o w s k i e g o można by odnieść właśnie do tej kategorii. 3 3 Porównaj L . J o c h i m s e n , gart 1963, s. 59. 18 — Etnografia Polska, XX/1 Zigeuner Heute. Ferdinand Enke Verlag, Stutt­ �274 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Tym, co utrudnia działanie w stosunku do Cyganów, jest „brak zrozumienia przez Cyganów potrzeb wymiaru sprawiedliwości" (s. 203) i „brak świadomości asy­ milacji" (s. 210). Sądzę, że nie są to zjawiska złe, utrudniają może współpracę, ale przez sam fakt istnienia powinny prowokować do refleksji i rewizji naszych postaw. P a w ł o w s k i podkreśla w pracy o Cyganach tak istotny dla istnienia społeczeństwa fakt, jak silna solidarność grupy i umiłowanie wolności; cieszyć się chyba należy, że te cechy są tak wyraźne. To świadczy, że dotychczasowe doświadczenia nie zła­ mały Cyganów, że jest możliwość wypracowania zasad, które — nie pozbawiając ich kulturowej osobowości— umożliwią współegzystencję ich i nas. P a w ł o w s k i po­ daje zresztą zasady, jakie powinny być przestrzegane w dążeniu do wypracowania nowych form współżycia z nimi. Należy w i ę c : „— prowadzić osadnictwo w miastach, gdyż nigdy nie mieli oni skłonności do pracy na roli, a trudno o inne zajęcia w warunkach wiejskich; — nie wzbraniać zakładania w ł a s n y c h z w i ą z k ó w terytorialnych, od w i e k ó w bowiem potrafili żyć tylko w szerokim kolektywie i taka wyłącznie egzystencja przed­ stawia dla nich wartość; — popierać cygański folklor, a samych Cyganów widzieć jeszcze bardziej jako peł­ noprawną mniejszość etniczną, co zmniejszy do minimum ich obawy przed "-wynarodowieniem"; — zatrudniać w tradycyjnie wykonywanych rzemiosłach i zajęciach oraz ułatwiać organizowanie zespołów artystycznych, dzięki czemu będą mieli pracę, którą lubią i potrafią dobrze w y k o n a ć ; — udzielać systematycznie pomocy materialnej, lecz jej eskalację korelować z wy­ siłkiem o uczciwe dochody samych Cyganów, by w ten sposób zachęcić do asy­ milacji zarobkowej" (s. 227-228). Nasza historia także nie była zbyt radosna i tylko dzięki brakowi zrozumienia potrzeb obcego wymiaru sprawiedliwości, niechęci do asymilacji, solidarności i po­ trzebie wolności zachowaliśmy niezależność i w ł a s n ą kulturę — nie sądźmy teraz innych tak, jak nie chcieliśmy, by nas sądzono. Myślę, że uznanie tych zasad i w od­ niesieniu do Cyganów umożliwi wypracowanie sposobów postępowania sprawiedli­ wych dla obu stron. Przy tym patrzeniu na s p r a w ę współegzystencji stworzenie mo­ żliwości wzajemnego zrozumienia i świadomego uczestnictwa Cyganów w życiu kraju przy równoczesnym poszanowaniu ich odrębności kulturowej stanie się faktem możliwym. Tylko czy możliwe jest dojście do takiego etapu, skoro ciążą na nas na­ wyki poprzednich 500 lat prób rozwiązania „kwestii cygańskiej"? Poświęciłem tak dużo miejsca zwróceniu uwagi na postawę, jaką zajmuje na ogół społeczeństwo w stosunku do Cyganów, ona bowiem tak wyraźnie determinuje działanie. Uwagi odnoszą się zresztą nie tylko do Polski. Jest to bolączka dostrze­ galna w całej Europie n a przestrzeni wielu w i e k ó w . I jeśli tyle uwagi poświęciłem temu zagadnieniu, to ze względu na jego wagę, a nie dla zdeprecjonowania pracy Pawłowskiego . Jestem pełen szacunku dla pracy atuora, dla zawartych tam wielu szczegółowych opisów, jakich nie znajdziemy w naszej dotychczasowej literaturze, i przemyśleń, jakie powinny pomóc w wypracowaniu nowych zasad postępowania w stosunku do Cyganów — przemyśleń tym cenniejszych, że wypowiedzianych przez prawnika. Stanowi to, że książka Cyganie. Studia nad przestępczością Alberta Paw­ łowskiego jest pracą cenną i ważną nie tylko dla cyganologii. Lech Mróz 1 M. F O K R O P E K , Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968-1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974, ss. 159, mapa, ilustracje w tekście Od 1968 roku Festiwalom Folklorystycznym w Płocku towarzyszą kiermasze wy­ robów ludowych prezentowanych przez twórców. Intencją organizatorów Festiwalu �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 276 było pokazanie szerokiemu odbiorcy możliwie pełnego obrazu artystycznej twórczości wsi i umożliwienie bezpośredniego kontaktu z twórcą i jego dziełem. W kierma­ szach brali udział znani i cenieni twórcy z całej Polski, reprezentujący prawie wszystkie dziedziny sztuki ludowej. Zazwyczaj z okazji imprez tego rodzaju wydaje się informatory i katalogi infor­ macyjne. Katalog Mariana Pokropka ma inny charakter, zawiera bowiem pełne wiadomości dotyczące wszystkich t w ó r c ó w ludowych biorących udział w 6 kolejnych kiermaszach od 1968 do 1973 roku. Katalog poprzedzony jest wstępem, zawierającym informacje o Festiwalach Płockich i innych imprezach tego rodzaju z terenu całej Polski. Podaje także krótką charakterystykę współczesnych u w a r u n k o w a ń rozwoju sztuki ludowej, efektów opieki nad nią różnych instytucji w Polsce Ludowej, kie­ runków przekształceń w wyniku zapotrzebowania nowego odbiorcy. Załączona mapa ilustruje miejscowości, z których pochodzą uczestnicy kiermaszów, z zaznaczeniem dziedzin wytwórczości. "Właściwy katalog charakteryzuje 130 twórców w formie szczegółowych opisów, zawierających nie tylko podstawowe dane o twórcach i ich dziełach, ale także podaje obszernie „z jakich wyrośli tradycji, co- i jak tworzą, jakie mają osiągnięcia t w ó r ­ cze". Uzupełnieniem opisów s ą liczne fotografie artystów i ich dzieł. Informacje za­ warte w katalogu pochodzą w większości z materiałów zebranych bezpośrednio od twórców. Znaleźć tu można jednakże nie tylko wypowiedzi samych twórców, ale także fragmenty artykułów, w y w i a d ó w zamieszczonych w prasie. Autor podaje także bibliografię prac zawierających informacje o poszczególnych artystach. Wielkim osiągnięciem tego rodzaju katalogu jest zawarcie w pozornie krótkich opisach historii ośrodków wytwórczych, uchwycenie tendencji rozwojowych lub za­ nikowych dziedziny reprezentowanej przez twórcę. Zgromadzenie w jednej publikacji sumy wnikliwych i rzetelnych informacji o współczesnej sztuce ludowej i jej twór­ cach pozwala na wyciągnięcie w n i o s k ó w ogólniejszych. Szczególnie interesujące jest prześledzenie kariery artystycznej kilkudziesięciu twórców różnych dziedzin, bodźców inicjujących i ukierunkowujących ich drogę twórczą, co najwyraźniej widać na przykładzie rzeźby, jako że jest ona najliczniej reprezentowana w katalogu (ok. 55 osób). [Na marginesie — szkoda, że we w s t ę p i e nie podano liczby twórców reprezentujących poszczególne dziedziny]. Rzeźba jest dziedziną twórczości ludowej najbardziej indywidualną, w minimalnym stopniu uza­ leżnioną od aktualnych w różnych okresach upodobań i gustów środowiska wiejskie­ go. Charakter twórczości nadają przede wszystkim osobiste uzdolnienia i możliwości artysty. W tkactwie, hafcie, zdobnictwie wnętrza, umiejętności wytwórcze, a także style i mody przekazywane były w procesie wychowania, kształtowane przez całe środowisko. Twórcy reprezentujący te dziedziny sztuki na jarmarkach płockich są przedstawicielami szerokiego niegdyś kręgu w y t w ó r c ó w i zazwyczaj należą do star­ szego pokolenia. Nowe bodźce spoza środowiska wiejskiego w y w o ł a ł y wprawdzie w ostatnich latach zainteresowanie młodego pokolenia twórczością ludową, nie zaw­ sze jednak umiejętności warsztatowe (wymagające dłuższego- przygotowania) pozwa­ lają na wykazanie się osiągnięciami artystycznymi. Inaczej w rzeźbie. Zapotrzebo­ wanie na rzeźbę ludową jest tak wielkie, że większość osób parających się rzeźbie­ niem ma szanse na uczestnictwo w konkursie, nagrodę, sprzedaż prac. Tkanina, haft, wycinanka, garncarstwo — mają swoje „kanony" regionalne (np. tkanina wykonana na Kurpiach w stylu „łowickim" czy białostockim nie otrzyma nagrody na konkursie), twórczość w tych dziedzinach musi tkwić korzeniami w tra­ dycji regionu. Rzeźba takich ograniczeń nie ma. Musi natomiast być „ludowa", tzn. nie za bardzo realistyczna, nie wykazująca zbyt wielkich umiejętności warsztatom wych, tematycznie najlepiej sakralna lub związana z życiem wsi itp. Wydaje się, że na tym polega przede wszystkim mnożenie się liczby rzeźbiarzy ludowych w ostat­ nich latach, a tym samym ilości uczestników kiermaszów płockich. Poziom prac �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE rzeźbiarskich jest bardzo zróżnicowany — od najprymitywniejszych prób uporania się z klockiem drewna do rzeźb doskonałych pod w z g l ę d e m wyczucia materiału, techniki, ekspresji formy. Nagrody natomiast uzyskują często równorzędne, zależnie od „konkurencji" w skali gminy czy województwa. Jedni rzeźbiarze dochodzą do osiągnięć twórczych w ł a s n ą drogą, inni pobudzeni zostali do działania przez różne bodźce zewnętrzne — powodzenie znajomego rzeźbiarza, notatki w prasie, zachętę różnych działaczy itp. Obserwujemy w ostatnich latach powstawanie całych ośrod­ k ó w rzeźbiarskich reprezentujących pewien pokrewny styl, często przez naśladownic­ two najzdolniejszych, jak np. Zawidz Kościelny. Tego rodzaju i wiele innych spostrzeżeń nasuwa s i ę przy u w a ż n y m czytaniu życiorysów twórców ludowych. Ciekawe też byłoby prześledzenie (czego nie może dać katalog prezentujący tak liczne grono twórców), jak „wyrabiał się" styl prac poszczególnych rzeźbiarzy od momentu „odkrycia" przez współpracę z różnymi insty­ tucjami handlowymi („Cepelia", „Desa"). Obserwuje się bowiem niekiedy rezygnację ze współpracy handlowej przez artystów, którym stałe dostarczanie prac na rynek, przeszkadza w rozwijaniu w ł a s n y c h koncepcji twórczych. Nasuwa się pytanie: w jakiej mierze reprezentacja twórców ludowych, uczestni­ czących w jarmarkach płockich jest reprezentacją wszystkich dziedzin sztuki ludo­ wej. Czy proporcje ilościowe w stosunku do powszechności w y s t ę p o w a n i a różnych dziedzin sztuki ludowej zostały zachowane? Wydaje się, że nie. Problem polega głównie na trudności wyboru rzeczywistych artystów wśród rzeszy w y t w ó r c ó w wykonujących wycinanki, hafty, kwiaty czy tkaniny. Rzeźba czy malarstwo nato­ miast są bezsprzecznie twórczością, a nie wytwórczością. Prace prezentowane na kiermaszach w Płocku obrazują, jak s i ę wydaje, sztukę ludową, taką jak chce ją widzieć odbiorca miejski, czyli nurt „tradycyjny". Rzadko na imprezach tego rodzaju prezentowany jest współczesny nurt twórczości ludowej, kształtujący się na naszych oczach. Jest to zresztą zjawisko zrozumiałe. Imprezy propagujące sztukę ludową organizowane są przede wszystkim dla środowiska miej­ skiego. Nowa twórczość wsi pozostaje nadal w ramach w ł a s n e g o środowiska, gdyż brak jest jeszcze należytego dystansu wobec nowo powstającej wartości. Maria Woźniakowa A. T H E I L E , Sztuka Afryki, Warszawa 1974, Wydawnictwa Artystyczne i Filmo­ we, seria: Kultury Starożytne i Cywilizacje Pozaeuropejskie, s. 279, ilustracje, biblio­ grafia Wśród rozpraw traktujących o sztuce Afryki można wyróżnić dwie tendencje. Pierwsza — to ograniczenie tematu do tradycyjnej twórczości plemiennej części kontynentu na południe od Sahary z dodaniem niekiedy opisu współczesnej twór­ czości o charakterze ludowym czy też pamiątkarskim, też jednak zawężonego do tej części kontynentu. Druga — to podejmowanie tematu w szerokim zakresie czasowym i terytorialnym, z uwzględnieniem malowideł i rytów naskalnych Afryki Północnej i Południowej oraz sztuki starożytnego Egiptu i islamu *. Ograniczenia stosowane w pierwszym przypadku można tłumaczyć tym, ż e twór­ czość naskalna bywa rozpatrywana jako przykład sztuki prehistorycznej niźli na1 Przykładem pierwszej tendencji mogą być takie prace, jak: D. P a u l me, Les Sculptures de VAfrique Noire. Paris 1956; E . L e u z i n g e r , Afrique. L'art des Peuples Noirs, Paris 1962; Т. В o d r o g i, Sztuka Afryki, Wrocław 1968; W. F a g g, African Sculpture: an Anthology, London 1964; czy A. T r o j a n , Sztuka Czarnej Afriki, Moskwa 1964; czy M. T r o w e l l , African Design, London 1960. et art africains, Geneve 1962; W. M i r i m a n o w , G. С z e r n o w a, Iskustwo Afryki, Moskwa 1964; czy M. Тг о w е 11, African Design, London 1960. �27? ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E skalnej, a jej cechą charakterystyczną s ą raczej odniesienia czasowe niż przestrzen­ ne; osiągnięcia artystyczne starożytnego Egiptu analizowane są w obrębie sztuki starożytnej strefy Morza Śródziemnego, bez nawiązań do strefy kulturowej „Czarnej* Afryki" ; to samo można powiedzieć o sztuce islamu — aczkolwiek jest ona teryto­ rialnie w znacznej mierze afrykańska, jednak jej źródła znajdują się w Azji, ściślej na Bliskim Wschodzie i podlegają innym kanonom społecznym oraz artystycznym niż źródła plemiennej sztuki A f r y k i . Całościowe natomiast podejmowanie tematu usprawiedliwiane bywa często tylko kryteriami geograficznymi — sztuka Afryki, w i ę c ta, która tworzona jest na kon­ tynencie afrykańskim, wśród wszystkich ludów, państw i n a r o d ó w . Oprócz takiego najbardziej prostego tłumaczenia można spotkać inne, głębiej uzasadnione. Otóż twórczość naskalna, będąca raczej przedmiotem dociekań prehistorii, jest ś w i a d e c ­ twem początków sztuki na kontynencie afrykańskim, dostarcza też cennego materiału ikonograficznego do badań nad rozwojem sztuki afrykańskiej, pozwala w n i o s k o w a ć 0 najwcześniejszych przemianach gospodarczych i społecznych l u d ó w tego konty­ nentu . Sztuka Egiptu, acz kraj ten zaliczany jest do orbity kultury śródziemnomor­ skiej, charakteryzuje się w tym kontekście przestrzenno-kulturowym daleko posuniętą swoistością, a swoistość tę zawdzięcza treściom miejscowym oraz idącym z głębi l ą d u afrykańskiego; z kolei zaczerpnięte z niej treści i formy miały rozprzestrzenić s i ę daleko na południe, wzdłuż doliny Nilu, i dojść aż do Zambezi, dając początki kultury Zimbabwe, na zachód zaś do l u d ó w zamieszkujących dzisiejszą Nigerię, przyczyniając się do rozkwitu kultury I f e . Wreszcie sztuka islamu, chociaż wywo­ dząca s i ę z Bliskiego Wschodu i związana z etnosem arabskim, w miarę przenikania tej religii do wnętrza Czarnego Lądu w y w i e r a ł a w p ł y w na plemienne poczynania twórcze, zwłaszcza w Afryce Wschodniej . 2 3 4 5 6 7 Albert Theile pisze o sztuce Afryki w całościowym, rzec można ogólnokontynentalnym ujęciu. Oczywiście nie jest dlań decydujące proste kryterium geograficzne. Nie negując też przytoczonych w y ż e j uzasadnień, poszukuje idei nadrzędnej. Jak się wydaje, jedną z nich, bodaj czy nie główną, jest przypuszczenie antropologów, że Afryka stanowi być może kolebkę ludzkości. Mają o tym świadczyć odkrycia L . S. B, Leakeya z 1959 r. i p ó ź n i e j s z e . Jeśli w i ę c Afryka była prawdopodobnie kolebką ludzkości, to równie prawdopodobnie była miejscem powstania pierwszych artystów 1 ich dzieł. Nie wdając się w dyskusje toczone przez antropologów, wypada jednak stwierdzić, że znalezienie szczątków kostnych i znalezienie zabytków sztuki to nie­ p o r ó w n y w a l n e kategorie działania. T y m bardziej że tych drugich nie znaleziono s * Egiptolodzy są zdania, że starożytny Egipt, mimo stosowanej świadomie izolacji od sąsiadów, kulturowo był jednak związany z basenem Morza Śródziemnego, nie zaś z Afryką. Wtręty tej ostatniej, widoczne w składzie etnicznym społeczeństwa, w kulturze prawie nie występowały. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Nie tylko pirami­ dy..., Warszawa 1966, czy A. M o r z e n, Aegyptische Religion, Stuttgart 1958. Por. E . S z y m a ń s k i , Islam, [w:] Religie wczoraj i dziś, Warszawa 1971; A. M r o z e k , Islam a naród w Afryce, Warszawa 1973. Przykładowo: W. B. Mirimanow, Afrika. Iskusstvo, Moskwa 1967. Por. też prace wymienione w przyp. 1. H. L h o t e, Malowidła kwitnącej pustyni, Warszawa 1964. Zdawał się to sugerować L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Afrikas, Zurich 1954; t e g o ż , The Mystery of South Africa's Prehistorie Art, London 1929. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964; M. A. K o w a l ­ s k i , Sztuka Afryki Wschodniej, „Etnografia Polska", 1. X V : 1971, z. 2. Brytyjski antropolog L . S. B. Leakey w 1959 r. odkrył w Tanzanii czaszkę w otoczeniu kamiennych narzędzi i nazwał ją Zinjanthropus boisei. Rok później natknął się na nowe znalezisko ludzkich szczątków kostnych pochodzących sprzed 600 000 lat. W połączeniu ze znacznie wcześniejszymi odkryciami Rajmonda Darta i Roberta Brooma z Johannesburga, dokonanymi w Sterkfontein i Kromdraai w Afry­ ce Południowej, znaleziska pozwoliły skonstruować przypuszczenie o pochodzeniu człowieka właśnie z Afryki. 3 4 s 6 7 8 �278 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E przy szczątkach Zinjanthropusa ani AuStralopitheka. Kolebka człowieka i artysty nie musi być tożsama, nie ma też pewności, by sztuka zaczęła się rozwijać z jednego tylko obszaru zamieszkanego przez człowieka. Drugim wyróżnikiem, pozwalającym m ó w i ć o sztuce Afryki w skali całego kon­ tynentu, jego historii i zamieszkujących go ludów, jest osadzenie jej w magicznym i religijnym kontekście. Według Alberta Theile, niezależnie od czasu i obszaru sztuka Afryki, mimo jej regionalnego zróżnicowania w formie i treści, jest refleksem tamtejszych wierzeń, religii i magii, czy będzie to sztuka plemienna, czy sztuka islamu, czy inna. Otwierający pracę rozdział Ryty i malowidła naskalne zwraca u w a g ę na to, iż były one przejawem magii płodności i magii łowieckiej. Nie wyklucza też autor, że dzięki ścisłym związkom z naturą zachowywanymi przez ówczesnych artystów, sztuka naskalna staje się przykładem chęci przetrwania człowieka w czasie, jego walki ze śmiercią i przemijaniem. Omijając, jak zwykle dyskusyjne, rozważania psy­ chologiczne, dla których brak ścisłej dokumentacji, trzeba zwrócić uwagę, iż Theile podkreśla rodzimość sztuki naskalnej. O ile ryty z tzw. „okresu m y ś l i w y c h " czy też „okresu bawołu" — sprzed około 9000 lat — s ą dziełem człowieka rasy kromaniońskioj należącej do odmiany białej, to późniejsze — twierdzi Theile za Henri Lihotem i Theodorem Monodem — wykazują pokrewieństwo ze sztuką, jak ją na­ zywa, murzyńską, za czym ma przemawiać symbolika i animizm tych m a l o w i d e ł oraz fakt, że przypominają one maski. Bez wątpienia już afrykańskie są malowidła naskalne Buszmenów z Afryki Południowej, dające dowód na związek prehistorii z teraźniejszością, czyli współczesny niemal czas ich powstania skojarzony z ich formą i techniką wykonania, nawiązującą do prehistorycznych naskalnych dzieł saharyjskich. Theilę nie daje tutaj jednak chronologii bezwzględnej, powołuje się natomiast w swoich spostrzeżeniach na Erika Holma . Pisząc o podobieństwach między sztuką staroegipską a „murzyńską" Albert Theile uważa, że czynnikami je powodującymi jest wykorzystanie przez tę pierwszą rodzimej inwencji artystycznej przy pewnej pogardzie dla w p ł y w ó w zewnętrznych i ś w i a d o m y m odgraniczaniu się kraju od s ą s i a d ó w oraz istnienie silnego etnicznie elementu negroidalnego wśród ludności starożytnego Egiptu, co w y w a r ł o w p ł y w na kształtowanie się sztuki. W rozdziale Sztuka starożytnego Egiptu bardziej jednak zajmuje się nie owymi podobieństwami, lecz religijnym znaczeniem sztuki egipskiej jako wyrazem walki ze śmiercią i przemijaniem. Niedostatecznie chyba podkreślone jest w książce, że — w przeciwieństwie do plemienne] — sztuka ta funkcjonowała w granicach państwa, co więcej — pełniła też rolę państwowotwórczą przez podnie­ sienie znaczenia władcy. Oczywiście niesposób odmówić jej religijnego znaczenia, ponieważ jednak religia stanowiła dla starożytnego Egiptu czynnik cementujący p a ń s t w o i świadomość etniczną, przeto nie można pominąć i tej funkcji sztuki. Upadek jej nastąpił, gdy zaczęła podlegać coraz silniejszym w p ł y w o m helleńskim, a wiązało się to jednocześnie z powolnym upadkiem państwa. Rozdział Sztuka hellenistyczna, Kartagina, sztuka rzymska jest nieco zaskaku­ jący. W dotychczasowych bowiem opracowaniach sztuki Afryki takiego punktu widzenia nikt nie podawał. Pojęcia: Grecja, Kartagina i Rzym, kojarzą się z kręgiem kultury śródziemnomorskiej, odległej od afrykańskiej. Wartością pracy Theilego jest 9 1 0 11 12 9 L h o t ě , op. cit. Jest to zapewne błąd popełniony przez tłumacza (w ogóle do przekładu można mieć wiele zastrzeżeń). Chodzi przypuszczalnie nie o animizm, lecz o animalizm — przedstawianie w sztuce m o t y w ó w zwierzęcych. E . H o l m , Felskunst im sildlicher Afrika, [w:] Die Steinzeit, Baden—Baden 1960. Por. przypis 2. Także J . Č e r n ý , Religia starożytnych Egipcjan, Warsza­ w a 1974. 1 0 11 1 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE i RECENZJE 279 zwrócenie uwagi na ten aspekt sprawy. Autor jednak w toku wywodu nie przedsta­ wia argumentów przemawiających za istotną łącznością kulturową między Afryką Północną a resztą kontynentu. Być może saharyjskie piaski legły już dostateczną zaporą, acz Theile zdaje się sugerować, że problem wart jest przebadania. Ciśnie się na marginesie wątpliwość, czy historyk sztuki zgodziłby się na samoistne trakto­ wanie' sztuki rzymskiej. Przyjęło się na ogół uważać, że była ona w kategoriach artystycznych repliką sztuki greckiej. O rzymskiej można mówić raczej w katego­ riach politycznych — jako sztuce w granicach imperium . 13 Rozdział zatytułowany Sztuka chrześcijańska jest chronologiczną kontynuacją poprzedniego. Podjęcie tego zagadnienia, w kontekście szerzej pojętej sztuki Afryki, też jest nowym ujęciem tematu zaproponowanym przez Alberta Theile. Rzecz oczy­ wiście dotyczy sztuki wczesnochrześcijańskiej. Opracowania innych autorów dostar­ czają co najwyżej omówień sztuki koptyjskiej i współczesnej etiopskiej, zwłaszcza przez badaczy włoskich . T u już autor swobodniej może przeanalizować, zrozumiałe zresztą, związki z kręgiem kultur Afryki. Podnosi w i ę c z jednej strony wykorzysta­ nie m o t y w ó w staroegipskich przez sztukę wczesnochrześcijańską i koptyjską, łącznie z doszukiwaniem się początków chrześcijańskiej idei Sw. Trójcy w egipskiej triadzie bóstw: Ptah — Izyda — Ozyrys. Z drugiej zaś strony dostrzega związki sztuki koptyjskiej i etiopskiej z plemienną, wyraźne zwłaszcza na południu Etiopii, w ś r ó d Galla czy Sidamo, wyrażające się w podobnych nieco formach rzeźb i motywach de­ koracyjnych . Podkreślając te związki w nadrzędnych kategoriach religijnej funkcji sztuki koptyjskiej, etiopskiej, jak i plemiennej, trudno atoli dostrzec bardziej szcze­ gółowe powiązania dwu nie przystających do siebie systemów religijno-filozoficznych: plemiennych wierzeń afrykańskich i ortodoksyjnego chrześcijaństwa monofizyckiego. Niewątpliwie zaś trzeba się zgodzić, że sztukę koptyjską i etiopską można nazwać ludową — w nieuczoności, uproszczeniach formy oraz swoistym skrzyżowaniu realiz­ mu z tkwiącą w niej symboliką zbliża się nieco do plemiennej. u 15 Sztuka islamu — kolejny rozdział książki — zwraca u w a g ę na brak w ł a ś c i w i e w tym kręgu podziału na sztukę „czystą" i stosowaną. Jest to, w e d ł u g przyjętej przez Alberta Theile koncepcji, konsekwencją religijnego znaczenia tej twórczości. Koran jest w e d ł u g niego regulatorem całego życia, również i tych sfer, które zali­ czylibyśmy do świeckich, zatem sztuka służy nadrzędnym wobec całego życia ideom religijnym . Autor polemizuje ze stwierdzeniami większości z n a w c ó w kultury arab­ skiej, iż Koran zabrania przedstawiać postaci ludzkie i zwierzęce — twierdzi, iż nie istnieje taki zakaz, chociaż zalecana jest tu powściągliwość. Są jednak, jak się zdaje, sury zakazujące przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych, a najprawdo­ podobniej zależy to od interpretacji koranicznych p r z e p i s ó w . Ubóstwo m o t y w ó w ludzkich i zwierzęcych w sztuce islamu, zdaje się jednak świadczyć, że interpretacja szła w kierunku zakazu, stąd też tak częste motywy dekoracyjne: roślinne i geome­ tryczne. Motywy dekoracyjne o arabskiej proweniencji widoczne s ą zwłaszcza w Afryce Wschodniej. Ich symbolika i stylizacja zdają się świadczyć w e d ł u g autora o wspólnocie sztuki islamu i sztuki ludów pierwotnych — jak je określa — tego rejonu Afryki. 16 11 Rozdział Sztuka ludów pierwotnych stanowi u Alberta Theile odstępstwo w kon­ struowaniu schematu tego tematu w porównaniu z innymi opracowaniami. Jesteśmy przyzwyczajeni, że autorzy o m a w i a j ą działalność i osiągnięcia artystyczne poszczegól- 1 3 Por. К. К u m a n i e с к i, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, szawa 1965. Np. P. S с o 11 i, L ' Arte dei popoli primitivi, Milano—Roma 1951. Zwraca na to uwagę również L e u z i n g e r , op. cit. A. M r o z e k , Koran a kultura arabska, Warszawa 1967. Tamże. 1 4 1 5 1 6 17 War­ �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nych ludów, kolejno, plemię za plemieniem, a chociażby szerzej zakreślanymi obsza­ rami stylowymi, jak np. basen Kongo, Gabon-Kamerun, basen Nigru, itd., wydzie­ lając z tego schematu sztukę Beninu jako przykład najwyższego wykwitu sztuki afrykańskiej tworzonej w ramach scentralizowanego państwa. Theile odchodzi od tego — rzeczywiście m o ż e już monotonnego — ujęcia, starając się przede wszystkim przedstawić za Placidem Tempelsem, afrykański, plemienny sposób myślenia, afry­ kańską filozofię życia i b y t u , a dzięki temu w y a n a l i z o w a ć z niej wartości swoiste dla sztuki plemiennej i wspólne dla sztuki całej Afryki. Sztukę plemienną można — w e d ł u g Theilego — interpretować w kategoriach przenikających ją magii i animizmu, totemu i tabu, wreszcie — pierwiastka seksualnego. Najlepiej zaś rozpatrywać łącznie z tych trzech punktów widzenia, przy czym za najważniejszy dla powsta­ wania sztuki uważa Theile impuls religijny. 18 Nie odrzucałbym, jak to czyni autor, ekonomicznej interpretacji sztuki plemien­ nej; jest ona widoczna chociażby poprzez interpretację religijną; temat nadaje się wszakże do bardziej szczegółowych rozważań, by go tu rozwijać. Dyskusyjne jest też wkomponowywanie totemizmu w system afrykańskich wierzeń i struktur społecz­ n y c h . Plemienny artysta nie musiał także być człowiekiem znaczącym społecznie w rodzie, klanie, plemieniu czy wiosce . Wreszcie nader hipotetyczny jest w p ł y w kultury starożytnego Egiptu na B e n i n . Z innych zarzutów można podnieść znaczne uproszczenia dające się zauważyć na mapie „rasy ludności Afryki" (str. 212), wyodrębnienie rasy etiopskiej (stanowią­ cej ciemnoskórą gałąź „rasy białej" — jak pisze autor) i zaliczenie do niej Etiop­ czyków, Wahimów, Watussi, Fulbe, Masajów i Tuaregów. Kryteria przynależności p a ń s t w o w e j mieszają się tu z kryteriami przynależności plemiennej, zestawienie zaś tych ostatnich też jest dyskusyjne. Razi wreszcie częste powtarzanie niezbyt precy­ zyjnego, a w naszej literaturze zarzuconego określenia „sztuka murzyńska" czy też „kultura murzyńska". Praca Alberta Theile jest interesująca dzięki przyjęciu wstępnych założeń trak­ towania sztuki Afryki jako organicznej całości podlegającej interpretacji religijnej i wykazującej w e w n ę t r z n e związki w twórczości poszczególnych l u d ó w i regionów. Jednakże wzajemne w p ł y w y kulturowe i artystyczne nie są należycie udokumento­ wane, generalna koncepcja zaś — jak zwykle, gdy idzie o sztukę — dyskusyjna. Co nie przeczy ani wartości poznawczej książki, ani konieczności podjęcia bardziej szczegółowych badań mogących owe związki, w p ł y w y i ogólną interpretację wyjaśnić, co zdaje s i ę sugerować autor. Marek Arpad Kowalski 19 20 21 ¡P. T e m p e l s , Bantu Philosophy, Pari® 1959. Nikt z autorów piszących o kulturach Afryki nie wspomina wprost o tote­ mizmie. B. S t e f a n i s z y n , Social and Ritual Life of the Ambo of Northern Rho­ desia, London—New York—Toronto 1964, wzmiankuje o możliwości jego istnienia w nie określonej bliżej przeszłości, natomiast A. M. Z o ł o t a r i e w, Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1964, wręcz zaprzecza jakimkolwiek śladom to­ temizmu w Afryce. so Warto niekiedy przyzwać na pomoc literaturę piękną, zwłaszcza jeśli dzieło w y s z ł o spod pióra człowieka znającego tradycję i plemienne struktury z w ł a s n e g o doświadczenia. O tym, że rzeźbiarz plemienny może być z w y k ł y m mieszkańcem wioski, zdaje się poświadczać w swojej powieści po części autobiograficznej, nigeryjski pisarz Ch. А с h e b e, Boża strzała, Warszawa 1967. K u przypuszczeniom tym skłania się F r o b e n i u s, op. cit. Przeczą im now­ sze badania historii Beninu, np. W. F a g g , The antiquities of Ife, [w:] Image, London 1949; t e g o ż , A Bronze figure in Ife style at Benin, [w:] Man, London 1950, oraz W. i В. F o r m a n , Benin art, Prague 1960. 1 8 1 9 2 1 �281 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE A. E . T E R - S A R K I S J A N C , Sowriemiennaja skwa 1972, s. 204, ilustr. 12, tabl. 13 siemja u armian, wyd. Nauka, Mo­ Pierwsze wzmianki o charakterze etnograficznym, dotyczące rodziny ormiań­ skiej, pochodzą z końca X V I I I wieku głównie od podróżników europejskich • (G. Schober, G . Garber, J . Lerch). Kultura ormiańska ze względu na s w ą inność budziła w ó w c z a s powszechne zainteresowanie w Europie. Rola, jaką w kulturze tej odgrywał niezmiernie rozbudowany system rodzinny, powodowała, że zwracano na niego szcze­ gólną uwagę. Po przyłączeniu Armenii do Rosji (1828 rok) rozpoczęła się "penetracja tej części Zakaukazia przez Rosjan. Ogólne rozbudzenie zainteresowań ludoznaw­ czych nie pozostało bez w p ł y w u na n a u k o w ą działalność rosyjską w granicach c a ­ łego imperium. Również na tym terenie zaczęto prowadzić pierwsze badania nad kulturą chłopską, do których w latach późniejszych (2 poł. X I X w.) włączyli się także Ormianie. Publikowano małe monografie opisujące życie chłopstwa ormiań­ skiego, pobieżnie inne dziedziny kultury, w tym również i rodzinę. Umieszczano je głównie w wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych, których wiele powstało w tym okresie. Bardziej kompletne, choć nieliczne publikacje pochodzą dopiero z wieku X X . Ujmują one historycznie instytucję rodziny — gerdastan i „azg". W latach ostatnich pojawia s i ę szereg artykułów na temat przemian zachodzących na wsi ormiańskiej na skutek zmian społeczno-ekonomicznych wprowadzonych przez w ł a d z ę radziecką. Obejmują one również rodzinę. Książka Ter-Sarkisjanea stanowi pozycję w y j ą t k o w ą w etnograficznej litera­ turze ormiańskiej. Są to pierwsze studia porównawcze nad rodziną. Analizując poszczególne aspekty życia rodzinnego, a w i ę c strukturę, liczebność, stosunki gospo­ darcze i wewnątrzrodzinne, obrzędowość, autor kreśli model tradycyjnej rodziny ormiańskiej, a następnie współczesnej, starając s i ę wyjaśnić przyczyny trwania lub zanikania starych form rodzinnych. Momentem przełomowym jest wprowadzenie w ł a d z y radzieckiej w Armenii, która zmieniła gospodarcze postawy istnienia ro­ dziny, co w konsekwencji doprowadziło do zmian społecznych i kulturowych we­ wnątrz niej. Praca oparta jest na materiałach uzyskanych w czasie badań terenowych pro­ wadzonych w latach ,1965-1968 we wszystkich trzech geograficznych strefach Arme­ nii — górskiej, podgórskiej i dolinnej, ponieważ w p ł y w a j ą one na charakter gospo­ darki, a co za tym idzie i na układy rodzinno-społeczne. Wykorzystany jest również bogaty materiał statystyczny. Autor konsekwentnie trzyma się w y ż e j wymienio­ nych kryteriów geograficznych przy analizie poszczególnych dziedzin życia rodzinnego i konsekwentność ta załamuje się tylko przy opisie obrzędowości rodzinnej. Ter-Sarkisjanc starał się ustalić obrzędy charakterystyczne dla całej Armenii. Nie jest to m o ż l i w e ze w z g l ę d u na trwałe kulturowe w p ł y w y tureckie i perskie (szczególnie widoczne w wioskach przesiedleńczych) oraz na silne zróżnicowanie regionalne naj­ bardziej uwidaczniające się właśnie w obrzędowości. Dlatego część pracy poświęco­ na temu zagadnieniu jest dość schematyczna i ogólnikowa. W odróżnieniu od szeregu poprzednich publikacji o tej tematyce w książce zamieszczona jest charakterystyka pracy, dokładny opis źródeł i sposób ich doboru, podana i zinterpretowana próba badawcza. Jak już wspomniałam, autor część pracy poświęca tradycyjnej rodzinie ormiań­ skiej. Do lat dwudziestych X X wieku, czyli do wprowadzenia w ł a d z y radzieckiej, a nawet później, podstawowymi jednostkami rodzinno-społecznymi była grupa azg i gerdastan (wielka rodzina), których elementy szczątkowe można znaleźć i we współczesnej rodzinie. ,,Azg" to grupa rodowa składająca się z 6-8 pokoleń liczonych po męskiej linii zstępującej i liniach bocznych . Miała ona rolę patronimiczną. 1 1 E. K a r a p e t j a n , Rodstwiennaja gruppa u armian, Erewan 1966. �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oprócz więzi krwi łączyła jej członków jedność ideologiczna oparta na kulcie przodków, terytorialna, kolektywna organizacja gospodarki, obowiązek pomocy wza­ jemnej i krwawej zemsty. Azg był grupą egzogamiczną. W jego skład wchodzić mogło kilka wielkich rodzin, których podstawą, oprócz wyżej wymienionych ele­ mentów, była kolektywna własność, produkcja i p o d z i a ł . Obie formy rodzinne miały strukturę patriarchalną. G ł o w ą azgu był najstarszy jego członek — azgi metc, po­ dobnie gerdastanu — tak zwany tanuter. Kobietami i kobiecą częścią gospodarstwa kierowała w azgu — metc majr, w gerdastanie — tantikin, najczęściej żona najstarsze­ go członka grupy. Podział pracy oparty był na kryterium wieku, a w związku z tym pozycji w rodzinie, i kryterium płci. Starszy azgu decydował w sprawach gospodarczych, zawierania małżeństw, podziału spadku, n o r m o w a ł stosunki wew n ą t r z r o d z i n n e . Członków rodziny obowiązywał obyczaj „unikania", czyli różno­ rakie zakazy w stosunkach wewnątrzrodzinnych, głównie między krewnymi męża i żony oraz między m ę ż e m i żoną. Najbardziej rygorystycznie przestrzegane były formy zachowań między teściową i s y n o w ą *, Azg tworzył oddzielną dzielnicę, która brała od niego nazwę. Każdy gerdastan zajmował w niej jeden dom. Liczebność wielkiej rodziny wynosiła przeciętnie 50 osób, ale wielkość jej uzależniona była od ilości pokoleń, które się na nią składały. Grupa azg stanowiła liczebne zwielokrot­ nienie gerdastanów w y w o d z ą c y c h się od tego samego przodka. 2 s Rozpad wielkich rodzin i znaczne zmniejszenie w p ł y w u grupy azg pociągnął za sobą zmiany strukturalne wewnątrz rodziny. Proces ten trwa od 2 poł. X I X wie­ ku, czyli od okresu rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej w Armenii i tylko przyspieszony został na skutek wprowadzenia socjalizmu. Jako główną przyczynę tego rozpadu Ter-Sarkisjanc widzi kolektywizację zie­ mi. Każda rodzina dostawała w ó w c z a s działkę przyzagrodową wielkości od 1000 do 2500 m powierzchni. Przestała istnieć konieczność, a nawet możliwość zatrudniania w gospodarstwie dużej ilości osób, w związku z czym gerdastan zaczął się rozpadać. Sytuacja materialna rodziny nadal zależy tak od w a r u n k ó w geograficznych (strefy geograficznej), jak i społecznych. Obecnie głównymi grupami społeczności wiejskiej są kołchoźnicy, robotnicy i urzędnicy. Podstawą budżetu rodzinnego jest pensja z pracy w przedsiębiorstwie, ale niemały dochód pochodzi z działki przyzagrodowej dzięki uprawie winorośli i o w o c ó w w strefie dolinnej, a w górskiej — hodowli. Autor tylko wspomina o drobnej wytwórczości i przemysłach domowych, które w gospodarce i budżecie rodzinnym odgrywają niepoślednią rolę i s ą zjawiskiem bardzo częstym, jeżeli nie masowym. 2 Autor posługuje się pojęciem mieszkańcy wsi, nie zaś chłopstwo — co jest ogól­ ną tendencją w etnografii radzieckiej — z uwagi na to, że skład społeczny wsi jesit bardzo niejednolity (kołchoźnicy i chłopi indywidualni stanowią około 70°/o ludności), a jego struktura ciągle ulega zmianie w kierunku zmniejszenia liczby osób zatrud­ nionych w rolnictwie. Na wsi ormiańskiej dominuje obecnie rodzina dwupokoleniowa (około 50%> wszystkich rodzin), pozostałe składają się z trzech, rzadziej z czterech pokoleń, ale nie jak w przeszłości — z rodziców i kilku żonatych synów, lecz z rodziców i jedne­ go żonatego syna. Pozostali prowadzą w ł a s n e gospodarstwa. Najwięcej rodzin dwupokoleniowych jest w grupach robotniczych i urzędniczych, w mieszanych społecznie występują przede wszystkim trzypokoleniowe. Liczebność rodziny zależna jest od strefy zamieszkiwania — największa w rejonach górskich, oddalonych od ośrodków przemysłowych i przez to bardziej zachowawczych. Przeciętna wielkość rodziny 2 E. Karapetjan, Armianskaja siemiejnaja obszczina, Erewan 1958. W. В d o j a n, Krownorodstwíennyj azg i rodstwíenivy je otnoszenia u armian, „Sowietskaja Etnografia", 19511 nr 1. W. P a n j a n, Obyczaj izbieganija u armian i jego izżiwanije za gody Sowietskoj własti, „Istoriko-Fiłołogiczeskij Żurnał", 1968 nr 2. 3 4 �283 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ormiańskiej wynosi 6 osób. Według autora wiele rodzin nierozdzielonych jeszcze istnieje. Ter-Sarkisjanc nie pisze jednak nigdzie wyraźnie, co uważa za rodzinę rozdzieloną i jakie są kryteria ją wyodrębniające, kiedy rozdzielenie s i ę jest tylko formalne, a kiedy faktyczne. Wprowadza to w tekście niejasności i stanowi błąd metodyczny. Z a najbardziej zachowawczą sferę życia rodzinnego uważa autor stosunki we­ wnątrzrodzinne. Jako przykład podaje pozycję kobiety w rodzinie. Mimo dekretów w ł a d z y radzieckiej w równouprawnieniu i kolektywizacji rolnictwa, włączających kobietę w proces produkcji ogólno państwowej, nie zmienił się jej status tak rady­ kalnie, jak tego oczekiwano. Demokratyzacja stosunków wewnątrzrodzinnych nastą­ piła tylko w małej rodzinie, a ta w czystej postaci występuje prawie w y ł ą c z n i e w mieście. Zmieniło się natomiast pojęcie i zakres władzy głowy rodziny. Mimo zachowania autorytetu starszych i szacunku wobec nich, faktycznie kieruje domem nie najstarszy członek rodziny, ale najbardziej wykształcony. Przemianom uległa obrzędowość rodzinna, w tym weselna, która była i jest najbogatsza i najbardziej rozbudowana. Skrócony został okres zaręczynowy i we­ selny oraz niektóre obrzędy straciły znaczenie magiczno-religijne i mają charakter przeżytkowy,, ale dawna forma całego cyklu została zachowana. Podobnie uprościły się obrzędy pogrzebowe. Tradycyjny rytuał pozostaje zachowany tylko przy pogrze­ bach starców. Obecnie zezwala się kobietom na uczestniczenie w pogrzebie, czego dawniej nie mogły robić. Obrzędy narodzeniowe omówiono w bardzo w ą s k i m za­ kresie, może dlatego, że nie były one nigdy ani bogate, ani widowiskowe. Proces industrializacji, wzrost kontaktów z ośrodkami miejskimi, propagowanie przez p a ń s t w o Określonego sposobu życia (np. wesela komsomolskie) w p ł y w a j ą na zmianę potrzeb ludności wiejskiej i zanik wielu tradycji. W p ł y w tych czynników jest najmniej widoczny w rejonach górskich, gdzie naturalne warunki utrudniają dotarcie nowym dla kultury ormiańskiej zjawiskom. Pracy Ter-Sarkisjanea można zarzucić przede wszystkim nieadekwatność tytułu do treści książki. Analiza przeprowadzona przez autora dotyczy tylko i wyłącznie rodziny wiejskiej, a nie jak sugeruje tytuł, rodziny ormiańskiej w ogóle. Ogólniko­ w o ś ć niektórych stwierdzeń i niewyczerpujące omówienie tematu stanowią duży mankament. Ponadto autor nie definiuje nigdzie terminów, którymi się posługuje, takich jak np. „rodzina x-pokoleniowa", „nierozdzielona", „rozdzielona", „mała", „wielka rodzina". Jednakże jest to jedyna praca ujmująca w miarę całościowo problem chłopskiej rodziny ormiańskiej i zmian w niej zachodzących i chociażby dlatego zasługuje na uwagę. Longina Jakubowska M. SUŻIKOW, G . D I E M A K O W , Wlijanije naci], Ałma Ata 1974, s. 199 podwiżnosti nasielenija na sbliżenije Procesy migracyjne, a ściślej różne ich aspekty, są przedmiotem wielu badań socjologicznych i etnograficznych jako jedne z najważniejszych problemów krajów łndustrializującyeh s i ę lub zindustrializowanych. M. Sużikow i G. Diemakow ukazują przebieg procesu migracji w okresie kapitalizmu i socjalizmu koncentrując się na jej w p ł y w i e na powstanie zintegrowanego, wielonarodowościowego społeczeństwa. M i ­ gracja ukazana została jako przyczyna zmian ilościowych i jakościowych, jakie zaszły w strukturze ludności zamieszkującej Kazachstan. Przeprowadzona przez autorów charakterystyka migracji w warunkach ustroju kapitalistycznego i socjalistycznego w Związku Radzieckim pozwala nam dostrzec istotne zmiany, jakie zaszły przede wszystkim w sferze świadomości w stosunkach �284 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E między narodami. Migracja rozpatrywana jest jako wynik ekonomicznej sytuacji państwa. Także motywy migracji w y w o d z ą się zawsze z przyczyn ekonomicznych (bezpośrednio lub pośrednio). Polityka carska w latach 60-ych X I X wieku zmierza­ jąc do likwidacji przeludnienia centralnej części kraju i znalezienia nowych źródeł dochodu, które widziano w rozwoju rolnictwa i przemysłu tekstylnego, posłużyła się przesiedlaniem ludności na tak zwane kresy, między innymi do Kazachstanu. W p ł y n ę ł o to początkowo niekorzystnie na stosunki społeczne, nowe bowiem układy kapitalistyczne nałożyły się na stare feudalne, powodując nowe konflikty. Typowe dla w a r u n k ó w kapitalistycznych konflikty społeczne w y s t ę p o w a ł y tam ze znaczną siłą, a polityka carska (poprzez preferencje dla ludności rosyjskiej) przyczyniła się do ich pogłębienia. W trudnej sytuacji znaleźli się koczownicy. Koncentracja ziemi i pastwisk w rękach feudałów p o w o d o w a ł a dalsze pogarszanie się sytuacji mate­ rialnej części ludności. Nie wszyscy mogli przystać na warunki dzierżawy, by zająć się rolnictwem i przejść do osiadłego trybu życia. Pozbawieni bydła, nie mający pieniędzy na opłatę dzierżawy pasterze, powiększali szeregi rezerwowej armii pra­ cy (s. 47-48). Autorzy nie zawsze doprowadzają do końca swoje rozważania. Niejasne jest dla nas na przykład, jakie szanse zatrudnienia mieli ludzie stanowiący rezerwową armię pracy. Trudne do wytłumaczenia jest także posunięcie rządu carskiego, który po pewnym czasie przestał interesować się przesiedleńcami i pomagać im w zagospo­ darowaniu się na nowym terenie (s. 48). Nie wiemy w ogóle, jakie zasady prawne określały warunki przesiedlania i jak wykorzystywany był dochód z rolnictwa, Do kwestii ogólności stwierdzeń jeszcze powrócę. Charakterystyka migracji w warunkach ustroju socjalistycznego, dana nam przez autorów, wskazuje na nasilenie migracji w latach 20-30-ych X X wieku. Przyczyną tego wzrostu był planowy rozwój przemysłu, industrializacja kraju. W Kazachstanie brak b y ł o rąk roboczych. P r z e m y s ł potrzebował wykwalifikowanej siły roboczej. Migrowali jednocześnie ludzie, którzy nie mogli zająć się rolnictwem na innych terenach, a tam znajdowali korzystne warunki po temu. Robotnicy miejscy z tere^ n ó w centralnych znajdowali zatrudnienie w kołchozach i sowchozach w charakterze traktorzystów, szoferów, rzemieślników itp. Migracja spowodowała zmianę w do­ tychczasowej strukturze narodowościowej Kazachstanu. Migrowali przede wszystkim ludzie z terenu Federacji Rosyjskiej, Ukrainy, Białorusi. O ile w warunkach ustroju kapitalistycznego konflikty między narodowościami były bardzo silne, to w nowym ustroju stała się możliwa współpraca narodów, wymiana doświadczeń, wzajemna pomoc. Praca zawiera bogaty zestaw danych liczbowych ilustrujących zmiany j a ­ k o ś c i o w e i ilościowe w Kazachstanie, jakie zaszły pod w p ł y w e m migracji, prowa­ dząc do integracji społeczeństwa. Są to zmiany społeczne związane z powstaniem nowych możliwości pracy. Migracja przyniosła także istotne zmiany w strukturze wieku ludności, gdyż do Kazachstanu napłynęło wiele młodzieży z innych terenów kraju. Dane liczbowe zawarte w pracy wskazują na dynamiczny wzrost liczby lud­ ności w latach 60-tych, wskazują też dokładnie, jak pod w p ł y w e m migracji zmieniał się skład narodowościowy Kazachstanu, ile osób napłynęło i z jakich republik, osie­ dlając się w mieście lub na wsi, w p ł y w a j ą c na zmianę składu narodowościowego i socjalnego omawianego terenu (np. tabele na str. 125, 146-147). Ukazanie procesu migracji w aspekcie jej w p ł y w u na zmianę składu narodo­ w o ś c i o w e g o i związanych z nim stosunków społecznych pozwala nam na zrozumie­ nie istoty przemian, jakie dokonały się w Kazachstanie po Rewolucji Paździer­ nikowej. Praca ma jednak i słabsze strony. Jedną z nich jest zasygnalizowana już zbyt­ nia ogólność niektórych stwierdzeń. Wiele m ó w i się na przykład o powstaniu społe- �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E t R E C E N Z J E 285 czeństwa zintegrowanego wspólnymi celami i ideałami, o powstaniu nowej socja­ listycznej kultury, o zbliżeniu narodów. Podobnie ogólnie brzmią rozważania o po­ wstaniu nowej kultury, sprowadzające się do wniosku, iż „migracja ludności sprzy­ ja zbliżeniu narodów, internacjonalizacji życia społecznego w socjalizmie" (s. 174). W tych samych warunkach wspólnoty duchowej następuje przekaz najcenniej­ szych wartości z dorobku poszczególnych narodów, które stają się wspólną w ł a s ­ nością. Trochę więcej uwagi poświęcają autorzy charakterystyce nowej, socja­ listycznej kultury, którą cechuje między innymi rozwój twórczości poszczegól­ nych narodów w różnych dziedzinach literatury i sztuki, wzrost wydawnictw w po­ szczególnych językach, wymiana doświadczeń i współpraca kulturalna dla w s p ó l ­ nego celu (s. 171-178). Autorzy nie określają, jak w ł a ś c i w i e pojmują proces integracji i kiedy m o ż n a m ó w i ć o jego zakończeniu. Przeprowadzona przez nich charakterystyka etapów p o wstawania socjalistycznego społeczeństwa zintegrowanego (społeczeństwa wielona­ rodowościowego) każe nam przypuszczać, iż proces ten nie został jeszcze zakończo­ ny, że będzie można o tym m ó w i ć dopiero w społeczeństwie komunistycznym (s. 167-168). Zamieszczone w pracy wyniki badań przeprowadzonych przez S. Baranowicza w Uzbeckiej S S R w latach 60-tych X X wieku są w e d ł u g autorów pracy dowodem na w p ł y w wspólnej pracy przedstawicieli wielu narodowości na proces integracji. Według mnie w y k a z u j ą one, iż nie można jeszcze m ó w i ć o p e ł n y m zintegrowaniu. Na pytanie: „Czy masz przyjaciela wśród ludzi z innych narodowości?" 83% odpowie­ działo tak 15'°/o — nie, a 2'°/o nie udzieliło odpowiedzi. 84% zaprasza ludzi z innych narodowości na święta rodzinne, 12% nie zaprasza, 3% nie udzieliło odpowiedzi. Na pytanie, czy uznaje się tylko w ł a s n e święta i tradycje narodowe czy ogólnopaństwo­ we 83°/o odpowiedziało, że uznaje ogólnopaństwowe, IO°/o uznaje tylko w ł a s n e , 7% nie odpowiedziało na pytanie (s. 181-182). Wydaje mi się, że brak tu wyjaśnienia, ile osób spośród tych 83% uznaje zarówno tradycje ogólnopaństwowe, jak i tradycje w ł a s n e g o narodu, a ile nie uznaje tradycji i świąt w ł a s n e g o narodu, a tylko ogólno­ państwowe. Jednoznaczne określenie terminu „integracja" znacznie ułatwiłoby nam zrozumienie w n i o s k ó w autorów. Wydaje mi się, iż powinni oni zachować większą ostrożność w formułowaniu stwierdzeń i wystrzegać się jednostronności w ocenie przebiegu procesu integracji. Z omawianej tu pracy można zaczerpnąć wskazówki metodyczne przydatne do badania procesów migracyjnych. Etnograf chciałby zapewne znaleźć w pracy o in­ tegracji narodowości odpowiedź na pytanie, jakie treści niosła ze sobą kultura każ­ dego z narodów, jak w y g l ą d a ł o zetknięcie się tych treści (choćby w kilku dziedzi­ nach życia) i jak przebiegał proces tworzenia się nowego obrazu kultury. Należy jed­ nak pamiętać o założeniach pracy i zainteresowaniach jej autorów, którzy nie są etnografami i nie skoncentrowali się na badaniu procesów kulturowych. Znajomość pewnych cech procesów migracyjnych, rozumianych jako splot określonych przyczyn i skutków, a także zdanie sobie sprawy z naszych oczekiwań wobec poruszonego tematu pozwala na stawianie dalej idących pytań, dzięki którym m o ż l i w e jest przejście od badania zmian ilościowych i jakościowych, które można wyrazić liczbo­ wo, do badania świadomości integrujących się narodów, do poznania i zrozumienia charakteru współczesnych procesów także kulturowych. Praca Sużikowa i Diemakowa ukazuje nam bogaty obraz przemian społecznych, ilustrowany materiałem sta­ tystycznym, pozwalając na zrozumienie kierunków zmian i wytłumaczenie sytuacji współczesnej. Szkoda tylko, że autorzy nie ustrzegli się ogólnych stwierdzeń i wiele pytań pozostawili bez odpowiedzi. Iwona Kabzińska-Stawarz �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE S I E M J A К А К O B I E K T FIŁOSOWSKOGO D O W A N I J A , Leningrad '1974, s. 148 I SOCJOŁOGICZESKOGO ISSLE- Niewielka ta praca jest przeglądem różnych koncepcji i badań związanych z rodziną i małżeństwem. Omówiono w niej ważniejsze koncepcje filozofii niemie­ ckiej i socjologii amerykańskiej, angielskiej i radzieckiej. Autorzy poszczególnych rozdziałów skoncentrowali się na przedstawieniu i porównaniu wybranych kon­ cepcji dla wykazania podobieństw i różnic w podejściu badaczy lub dla udoku­ mentowania omawianych przez siebie procesów. Raczej rzadki jest przypadek oce­ niania poszczególnych koncepcji. Mamy tam głównie generalne podsumowanie kie­ runków badań i charakterystykę procesów, których te koncepcje dotyczą. Nie mam zamiaru o m a w i a ć wszystkich przytoczonych w pracy koncepcji i w y n i ­ k ó w badań. Chciałabym jedynie scharakteryzować główne problemy badawcze, po­ pierając je wybranymi przykładami badań, co jest Chyba zgodne z podstawowymi założeniami pracy. Począwszy od przedstawienia poglądów Kanta, Fichtego i Hegla (co ukazuje nam mniej znane aspekty ich filozofii) przechodzimy wraz z autorami poszczególnych rozdziałów do badań najnowszych. Poglądy filozofów niemieckich na rodzinę i małżeństwo pozwalają nam na od­ tworzenie obrazu patriarchalnej rodziny niemieckiej na tle pruskiej ideologii miesz­ czańskiej. W obrazie tym rzuca się w oczy nierówna pozycja kobiety i mężczyzny w rodzinie, wywodzona przez tych filozofów z praw natury. Kobieta jest przed­ miotem, narzędziem w ręku mężczyzny, któremu musi być całkowicie posłuszna i od którego jest zależna, choćby przez fakt posiadania wspólnego majątku. Teore­ tycznie przysługuje jej prawo do swobody, ale słusznie pyta Fichte, po co kobieta miałaby tej swobody pragnąć, będąc zawsze uzależniona od woli mężczyzny: ojca, męża (s. 18). Kobieta określona została jako strona pasywna, mężczyzna zaś jako aktywna i stąd ma płynąć jego przewaga w życiu politycznym, naukowym, w eodzlnie. Wszyscy wymienieni filozofowie zgodnie uznają małżeństwo za instytucję o cha­ rakterze rzeczowo-osobowym. Powinno ono być zawarte zgodnie z prawem, bez przymusu, podstawą trwałości ma być wspólnota majątkowa, a cechować je po­ winna dozgonna trwałość. Kwestia uczucia jako podstawy m a ł ż e ń s t w a nie jest raczej brana pod uwagę. W koncepcji Hegla w a ż n e jest dla badaczy rodziny pod­ kreślenie przez filozofa związku rodziny ze społeczeństwem, jednostki z grupą, co zostało potem wykorzystane przez myśl dialektyczną Marksa. Na ten aspekt zwraca się także u w a g ę we współczesnych badaniach socjologicznych, co wyraźnie ukazuje nam charakterystyka badań zamieszczona w dalszych rozdziałach pracy. Na lata 30-40 X X wieku przypadają początki silniejszego zainteresowania ro­ dziną w USA, procesami, jakie w niej zachodzą, co znajduje swój wyraz w groma­ dzeniu materiału empirycznego. W latach 50-60 powstaje wiele koncepcji zmian, których autorzy zwracają u w a g ę między innymi na problematykę osobowości, socja­ lizacji młodzieży, zmian społecznych i politycznych, rozwoju ekonomicznego i na ich związek z rodziną. Od lat 60-tych do dziś trwa nowy etap badań, który przynosi nowe wyniki (s. 42-43). Jak można zorientować się z przedstawionego nam materiału rodzina rozpatry­ wana jest zazwyczaj w aspekcie więzi z innymi instytucjami społecznymi oraz więzi wewnątrzrodzinnych. Układy, w jakie wchodzi rodzina, ulegają jednak istotnym zmianom. Ilustruje to dobrze przykład koncepcji W. F . Ogburna, który zapoczątko­ w a ł w ł a ś c i w i e w 1929 roku badania nad zmianami funkcji rodziny i stwierdził zanik pewnych funkcji przejętych przez inne instytucje. Wychowanie młodzieży zostało w znacznym stopniu przerzucone na szkołę, kwestia spożywania posiłków została rozwiązana przez bary, stołówki itp., kwestia prania przez pralnie itd. (s. 43-44). Jak wynika z przedstawionego nam materiału i z wniosków, do których doszli �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 287 autorzy pracy, zmiany zachodzące w rodzinie mogą być spowodowane czynnikami istniejącymi obiektywnie poza rodziną, na przykład industrializacją, urbanizacją, układami politycznymi, ekonomicznymi, jak i przemianami społecznymi w p ł y w a j ą ­ cymi na dezintegrację systemu pokrewieństwa. „Poglądy o stopniu zmiany i jej kie­ runku oscylują między przeświadczeniem o upadku rodziny jako instytucji społecznej i jej rozpadzie [С. C. Zimmerman] a teorią reorganizacji rodziny jako »normalnego« procesu społecznego [Parsons, Burgess], który może być określony jako dezin­ tegracja przejściowa [Parsons]" (s. 64). Cytowany w pracy E . S. Markarjan stwier­ dza, iż „żaden z badaczy, z wyjątkiem Ogburna, nie ustanawia zasadniczych zależ­ ności. Wskazują oni tylko na związek między dynamiką wydzielonego przez nich czynnika a zmianami rodziny [...]" nie wychodząc w ten sposób poza ramy rozwa­ żania kooperatywnego typu z w i ą z k ó w w odróżnieniu od związku subordynadji (s. 68). Zamieszczone w omawianej przeze mnie części pracy wyniki badań socjolo­ gicznych wskazją na zmianę modelu rodziny od związku prawno-osobowego do związku opartego na uczuciu i przyznaniu kobiecie równych praw. Autor artykułu o socjologicznych badaniach rodziny w U S A krytykuje jednak takie podejście porównawczo-typologiczne i uważa, że proces zmiany rodziny powinien być rozpatrywany w układzie „konkretno-historycznego badania socjologicznego" z dokładną lokaliza­ cją historyczną modelu tradycyjnego i współczesnego (s. 68). B. W. Gołofant, autor artykułu, nie uzasadnia jednak swojej koncepcji. Wyznaje on niewątpliwie poglądy materializmu historycznego, lecz przy formułowaniu zarzutów powinien uczynić je bardziej konkretnymi i wykazać braki krytykowanej metody. Chciałabym jeszcze dodać, że w rozdziale p o ś w i ę c o n y m socjologii amerykańskiej przedstawiono koncepcje W. F . Ogburna, M. F . Nimkoffa, R. F . Wincha, W. J . Goode, C. C. Zimmermana, F . W. Burgessa, H. T. Loche'a, W. Wallera i T. Parsonsa. Osobny rozdział obejmuje badania roli rodziny i społeczeństwa w procesie socja­ lizacji jednostki. Przedstawiono w nim głównie koncepcje i wyniki badań socjolo­ g ó w radzieckich О. I . Iwanowa, О. I. Szkaratana, L . P. Bujewej, B. G . Ananjewa, A. G. Charczewa, E . W. Sikiewicza i in., porównując niektóre wyniki ich badań z badaniami amerykańskimi i angielskimi. О. I . Iwanow podkreśla w a g ę społeczną problemu i stwierdza, iż wielu badaczy uznało rolę rodziny w socjalizacji jednostki za najważniejszą z ról (s. 84). W p ł y w rodziny na jednostkę zależy od wielu czynników. Badania A. Charczewa, G. A. Ż u r a w l e w e j , E . W. Sikiewicza i W. N. Szubkina obejmują związki dprosłych członków rodziny ze społeczeństwem, wyrażające się między innymi w wielkości dochodu rodziny, stosunkach w rodzinie, kulturalnym poziomie rodziców. Czynniki te określają miejsce rodziny w społeczeństwie, a często i sytuację dziecka (s. 87). Badania W. N. Szubkina i W. W. Wodzińskiej przeprowadzone w latach 60-tych uka­ zały w p ł y w pracy rodziców na wybór zawodu przez dzieci, a także związek między charakterem pracy rodziców a oceną różnych rodzajów pracy przez dzieci (s. 88-90). Za najważniejsze instytucje oddziałujące wychowawczo na młodzież uznano ro­ dzinę, szkołę i grupę rówieśniczą (badania W. B. Gołofanta i W. T. Frołowej, s. 93), wskazując na największą rolę grupy rówieśniczej i rodziny w kształtowaniu potrzeb młodzieży. Dla porównania badania amerykańskie J . S. Colmana ukazały w p ł y w na przykład grup sportowych, stanowiących ideał dla wielu młodych ludzi, na po­ głębianie się konfliktów między wartościami świata dorosłych i świata dorastającej młodzieży (s. 94). Osobne zagadnienie to rola ojca i matki w rodzinie. Autorytet rodziców może być określony przez ich pozycję majątkową, jak i przez cechy osobowościowe, w p ł y w a j ą c e na utrzymanie więzi z wybranym członkiem rodziny, głównie z matką (np. badania prowadzone przez K . Pippinga, R. Koniga i L . Rosenmayra w R F N , s. 97). Zbyt ogólne wydaje mi się twierdzenie A. Charczewa o dominacji osobowo­ ściowych cech wychowawcy, zarówno ojca jak i matki, w określaniu autorytetu �288 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E w krajach socjalistycznych, podczas g d y w krajach kapitalistycznych autorytet ten określa się głównie na podstawie wielkości własności prywatnej (s. 97). Chyba r ó w ­ nież w państwie socjalistycznym można znaleźć grupy ludzi cieszących się autory­ tetem i szacunkiem tylko przez wzgląd na ich sytuację materialną, ocenianą jako dobra. Jak wynika z badań przeprowadzonych w Z S R R i U S A coraz w i ę k s z e g o zna­ czenia nabiera rola obydwojga rodziców w wychowaniu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy matka pracuje zawodowo. Taka pracująca poza domem matka wywiera także określony w p ł y w na psychikę dziecka, wyrabiając w nim samodzielność, umiejętność podejmowania decyzji. Córki uczą się od matki, jak powinna wyglądać rola kobiety w rodzinie, określają s w ó j stosunek do innych ludzi, a przede wszystkim do ojca (badania G. S. Slesariewa, Z. A. Jankowej, A. G. Charczewa, L . W. Hoffmana, E . Devereux, R. Rogersa i U . Bronfenbrennera). Cechą rodziny jako grupy społecznej jest zmienność jej form i funkcji, co jest w znacznym stopniu związane z relacjami rodziny i społeczeństwa. Problemem zmian rodziny, które prowadzą do zjawiska określonego przez autorów badań jako dezintegracja, zajęli się już K . Marks i F . Engels, badając społeczeństwo kapitali­ styczne 2 poł. X I X wieku. Postęp techniczny w tym okresie spowodował podniesie­ nie się poziomu życia głównie robotników wykwalifikowanych, nie zmieniając sy­ tuacji drobnego proletariatu i w p ł y n ą ł na dezintegrację życia rodzinnego (s. 110). Proces dezorganizacji rodziny trwa nadal. Według A. Charczewa we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych wyraża się on w zmniejszeniu liczby członków rodziny i spadku przyrostu naturalnego, w upadku społecznych i kulturalnych war­ tości, w dążeniu do możliwie największej izolacji od społeczeństwa, w zwiększeniu liczby rozwodów, nieślubnych dzieci i nieszczęśliwych rodzin (s. 110). Szkoda, że autor nie wyjaśnia, co rozumie przez „upadek społecznych i kulturowych wartości rodziny w społeczeństwie burżuazyjnym". Jakie wartości ma na myśli i w czym widzi przyczyny tego upadku? Rodzina współczesna jest uwikłana w konflikty w e w n ę t r z n e i zewnętrzne z in­ nymi instytucjami społecznymi (szkoła, kościół). Naruszenie struktury ról społecz­ nych spowodowało dezorganizację funkcji rodziny, wyrażającą się w zwiększonej ilości rozwodów, nieporozumień rodzinnych zarówno w krajach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych. C. Kirkpatrick widzi przyczynę naruszenia ról społecznych w Obiektywnej nierówności kobiety i mężczyzny z jednej strony, a głoszeniu idei równości z drugiej (s, 111). Niestety nie mamy rozwinięcia tej myśli. Nie wiemy, skąd czerpie autor pomysł o „obiektywnej nierówności" płci i co przez to rozumie. Badania prowadzone w Z S R R umożliwiły ustalenie wielu przyczyn dezintegracji rodziny, który to proces zachodzi w tym kraju nieprzerwanie od Rewolucji Paździer­ nikowej. Tacy badacze, jak C. Urłanis, A. G . Charczew, A. B. Sacharow, E . M. Moriew, N. Sołowiew, W. S. Orłów, Ł. M. Żłobin, K . Cetkin i in., widzą przyczyny dezintegracji w ogólnych procesach ekonomicznych (industrializacja, urbanizacja), w ekonomicznej samodzielności kobiety, ułatwiającej jej uzyskanie rozwodu, w dermograficznych i psychologicznych skutkach wojny oraz w znacznym uproszczeniu procedury rozwodowej (s. 118). Ogólnie można chyba stwierdzić na podstawie materiału zawartego w artykule, iż na dezintegrację rodziny w p ł y w a j ą zarówno procesy przebiegające niejako poza nią, jak i te, które są zależne od osobowości jej członków. Niewielki rozdział poświęcono specyfice wychowania w rodzinie w różnych społecznościach i kulturach. E . W. Sokołów i B. N. Dukowicz przypomnieli znane dobrze etnografom koncepcje F . Boasa, M. Mead, R. Benedict, A. Kardinera i P. L i n tona o kształtowaniu s i ę jednakowych cech charakteru uczestników jednej kultury, które to cechy w innej kulturze nie występują wcale lub nie są równie silne. Cechy te to na przykład pasywność i aktywność, różny stopień umiejętności adaptowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 289 się do nowych warunków, podejrzliwość, otwartość itp. Dla przykładu przytoczono badania A. Kardinera nad związkiem systemu wychowania z kulturą u mieszkańców wyspy Alora na Oceanie Spokojnym i u Indian K o m a ń c z ó w oraz badania D. Riesmana nad zmianami osobowości pod w p ł y w e m warunków wychowania. Wszystkie te poglądy zostały ocenione przez autorów artykułu jako zbyt schematyczne. Zakła­ dają oni także, iż każde społeczeństwo (w myśl zasad materializmu historycznego) dąży do tego, by przekaz dziedzictwa kulturowego nie polegał tylko na powielaniu, ale na rozszerzaniu tegoż przez następne pokolenia. Omówiony tu przeze mnie przegląd badań daje nam możliwość uchwycenia i zrozumienia procesu zmian, jakim podlegała i podlega nadal rodzina i małżeństwo. Instytucje te poznajemy nie dzięki bezpośredniemu opisowi, ale poprzez udostępnie­ nie nam i omówienie w y n i k ó w badań i koncepcji badawczych czołowych socjologów amerykańskich, angielskich, radzieckich i niemieckich. Wyniki badań nad rodziną i m a ł ż e ń s t w e m pozwoliły im na wysunięcie w n i o s k ó w dotyczących szerszej rzeczy­ wistości społecznej. Niektóre koncepcje mają swoje słabsze punkty, co wykazali autorzy prący lub co starałam się sama wykazać w trakcie omawiania książki. Pod­ stawowym niedociągnięciem jest niejasność i nadmierna ogólnikowość głoszonych poglądów. Błędów tych jest jednak niewiele i należy stwierdzić z całym przekona­ niem, że książka ta dostarcza nam wiele informacji o historii badań nad rodziną. Jej wartość poznawcza wyraża się nie tylko w przybliżeniu nam wielu koncepcji ba­ dawczych współczesnych socjologów. Dzięki niej poznajemy prawdziwą, zmienia­ jącą się rzeczywistość społeczną, a ukazanie związków rodziny z szerszym kon­ tekstem społecznym umożliwa nam zrozumienie pewnych procesów, np. dezintegracji, roli rodziny i innych instytucji w socjalizacji jednostki. Zamieszczenie w pracy kon­ cepcji socjologów radzieckich oraz amerykańskich i zachodnioeuropejskich pozwala nam jednocześnie uchwycić pewne różnice i podobieństwa w przebiegu niektórych procesów społecznych w różnych ustrojach i w podejściu metodologicznym do ba­ dania rzeczywistości. Iwona Kabzińsfca-Staiuarz 1» — Etnografia Polska, Х Х Д � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/019ec0b78106ce91b42e486133ab1545.pdf 04303c7ab2bd0bded472583c9fd3fdd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5680 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.193-217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lipiński, Wojciech Kabzińska, Iwona Łuszczek, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Andrzej Furier, Polacy w Gruzji, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009, ss. 451 Opowiedziana przez Andrzeja Furiera w pasjonujący sposób historia Gruzji, zwanej przez jej mieszkańców Sakarthwelo, tj. kraj Karthwelów, Kartwelia, jest pełna napięć, zmagań z potężnymi sąsiadami i rujnującymi gruzińskie ziemie najeźdźcami, prób przezwyciężenia wewnętrznych podziałów, walk o zachowanie odrębności terytorialnej i niezależności. Widocznym rysem w dziejach Gruzji jest otwarcie części jej przywódców na Zachód, szukanie politycznych sprzymierzeńców w Europie, także w Polsce, dążenie do pozostania w kręgu chrześcijaństwa. Niektórzy władcy jednak uznali potęgę Turcji, decydując się zarazem na konwersję na islam, tolerując istnienie innowierczych świątyń albo zwalczając chrześcijan. Autor książki podaje, że chrześcijaństwo zostało oficjalnie przyjęte przez plemiona gruzińskie w 324 roku, znacznie wcześniej jednak na obszarach tych prowadzili swą działalność „apostołowie – Piotr w Lazyce, Andrzej w Kolchidzie, Szymon w Abchazji i Mateusz w Swanetii. Na ziemie wschodniej Gruzji docierali także wyznawcy chrześcijaństwa z Armenii i Syrii” (s. 26–27). Na zachodnie tereny Gruzji wpływy chrześcijaństwa docierały z Bizancjum („dominował w nim ryt grecki oraz grecki język i kultura”), na wschodnie – z Syrii i Palestyny (s. 27). „Przyjęcie chrześcijaństwa w różnym czasie i poprzez różnych pośredników utrwaliło podział kraju [...]. W zachodniej części Gruzji Kościół podlegał patriarchatowi konstantynopolitańskiemu [...] Kościół we wschodniej części kraju [...] podlegał patriarsze Antiochii, ewoluował potem ku autokefalii, nabierając cech Kościoła narodowego [...] zachodnia część [kraju] pozostawała pod silnymi wpływami kultury europejskiej, wschodnia zaś przekształciła instytucję kościelną w niezależną od wpływów zewnętrznych strukturę, służącą budowie scentralizowanego państwa” (tamże). Wspomniany podział oraz rywalizacja między Kościołami nie sprzyjały zjednoczeniu i wewnętrznemu umocnieniu Gruzji. Pod koniec XV wieku, w związku z zagrożeniem ze strony Turcji, Gruzini zaczęli zabiegać o „stworzenie chrześcijańskiej koalicji antytureckiej. Wysłane do Europy poselstwa nie znalazły tam [jednak] sojuszników dla Gruzji. Odległość tego państwa była zbyt duża, a potencjał za mały, by władcy Europy mogli poważnie potraktować składane propozycje” (s. 37). Sytuacja zmieniła się, gdy Turcja bezpośrednio zagroziła Europie. Zaczęto wówczas starać się o zawarcie sojuszy z państwami kaukaskimi. Od końca XVIII w. Turcja stała się m.in. „miejscem intensywnej aktywności politycznej Polaków, którzy szukali tam sojuszników w walce o niepodległość Polski” (s. 182). Dyplomatyczne zainteresowanie Kaukazem dało początek „tzw. kwestii wschodniej w historii Polski” (s. 94). W wieku XIX przedstawiciele polskiej emigracji niepodległościowej żywili nadzieję, że prowadzone przez Rosję wojny na Kaukazie oraz wojny z Turcją i Persją można będzie wykorzystać „dla sprawy narodowej” (s. 182). A. Furier omawia zabiegi podejmowane przez przedstawicieli środowiska emigracyjnego, ukazując zarazem jego wewnętrzne zróżnicowanie. Niezwykle ciekawe są informacje o działalności dyplomacji rosyjskiej, angielskiej i tureckiej, które znakomicie orientowały się w planach Polaków, przeciwstawiając się im najczęściej lub próbując grać „polską kartą” dla własnych celów. Polakom nie udało się zawrzeć antyrosyjskiego sojuszu z ludami kaukaskimi. Ich przywódcy nie byli tym zainteresowani; większość mieszkańców Kaukazu nie odróżniała Polaków od Rosjan (nierzadkie były przypadki morderstw i napadów). Powołując się na liczne źródła archiwalne i publikacje, Autor znakomicie ukazał zmienność gruzińskich losów i ich zależność od – również ulegającej zmianom – polityki prowadzonej przez sąsiadów i inne kraje oraz przez rodzimych władców. Z cytowanych w książce dokumentów źródłowych jasno wynika, że cena, jaką mieszkańcy Gruzji zapłacili za dążenia wolnościowe, próbę zachowania politycznej niezależności, była ogromna. �194 RECENZJE Na ziemiach gruzińskich, podobnie jak na innych terenach Kaukazu, od wieków spotykali się ludzie należący do różnych kultur. Docierali tu m.in. przedstawiciele kultury greckiej i rzymskiej, Ormianie, Żydzi, Azerowie, Rosjanie, Polacy, Ukraińcy, Niemcy. Ich losy są ściśle związane z dziejami Gruzji. Losy Gruzinów i Polaków, o których jest przede wszystkim mowa w recenzowanej książce, splotły się ze sobą m.in. w wyniku realizacji imperialnych planów rosyjskich carów. Autor podaje przykłady różnych postaw mieszkańców Gruzji wobec Rosji i prowadzonej przez nią polityki, zwraca uwagę na rozdźwięk między zachowaniami elit i przedstawicieli innych grup, przede wszystkim szlachty i chłopstwa, a także na różnice w sposobach działania przywódców poszczególnych regionów. Wskazuje ponadto na różnice w zachowaniach szlachty polskiej i gruzińskiej, podkreślając, że szlachta polska, w przeciwieństwie do gruzińskiej, „była przeciwna rosyjskim porządkom i dlatego inicjowała powstania narodowe” (s. 57)1. Odmienność postaw, zdaniem Autora, wynika z różnic w poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego Polski, Rosji i Gruzji. „Polska w momencie narzucenia jej wschodniej części panowania rosyjskiego stała na wyższym poziomie rozwoju społeczno-ekonomicznego niż Rosja, Gruzja zaś była gorzej rozwinięta od Rosji pod względem instytucjonalnym i gospodarczym. [...] Gruzińskie wystąpienia antyrosyjskie miały [ponadto] w większym stopniu charakter ruchów społecznych o podłożu ekonomicznym” (s. 57). Dla części mieszkańców Gruzji nowy etap w dziejach ich ziem okazał się korzystny. „Rządy rosyjskie w Gruzji stworzyły lepsze niż dawniej warunki dla karier zawodowych i awansu masom szlacheckim. Grupa ta była według szacunków dosyć liczna i dlatego stanowiła pewne oparcie dla władzy umożliwiającej jej członkom kariery zawodowe. Podstawowe znaczenie dla tego procesu miało podjęte przez Rosję likwidowanie wielkiej własności, czemu towarzyszyło zwalnianie z zależności wasalnej drobnej szlachty. Została ona zrównana w prawach politycznych z grupą możno­ władców, uzyskując na zebraniach szlacheckich głos równy arystokratom. W efekcie dość szybko władzom rosyjskim udało się pozyskać większość szlachty gruzińskiej dla polityki prorosyjskiej” (tamże). Nie wszyscy mieszkańcy Gruzji skorzystali jednak ze zmian. Na wsi np. w ich wyniku dokonał się podział na „bogatych chłopów i wiejską biedotę” (s. 71). W książce szczegółowo ukazane zostały zmiany charakteru polityki Rosji wobec mieszkańców ziem gruzińskich – od „represji, deportacji, terroru i wymuszania posłuszeństwa przy użyciu siły” (s. 64) po „pozyskiwani[e] przez władze sympatii miejscowej ludności” (tamże), zwłaszcza młodzieży. Rosjanie wykorzystywali też po mistrzowsku wewnętrzne podziały polityczne i społeczne dla realizacji własnych celów. Prowadzili również działania „rozbijające integralność gruzińskiego terytorium i pogłębiające różnice między dzielnicami gruzińskimi” (s. 68). Część Gruzinów nie porzuciła nadziei na odzyskanie niepodległości, podejmując próby uniezależnienia się od Rosji. Pisząc o podejmowanych przez nich działaniach i wzroście aktywności społeczno-politycznej członków tej grupy, Autor posłużył się terminami: ‘organizacje narodnickie’, ‘ideologia narodnicka’ (s. 75). Być może terminologia ta jest przyjęta przez historyków, moim zdaniem jednak mamy tu do czynienia z niefortunną kalką językową. Do zainteresowania Polaków Kaukazem, w tym – Gruzją, przyczyniła się m.in. popularność mitu sarmackiego, który „miał uzasadniać wyjątkowe pochodzenie przodków Polaków i wynikającą z niego szczególną pozycję polityczną Polski” (s. 89). Odwoływali się do niego nierzadko przedstawiciele polskiej szlachty, mówiąc o sarmackim rodowodzie (tamże). „Dzisiaj wiemy – wyjaśnia A. Furier – że plemiona sarmackie nie zasiedlały gór kaukaskich, zajmując co najwyżej obszary jego północnego przedgórza. Nie wiedzieli o tym szlacheccy działacze polityczni, którzy stworzyli ideologię sarmatyzmu” (tamże). Jest ona, według mnie, znakomitym przykładem tzw. tradycji wynalezionej. Warto też wspomnieć o niej w pracach poświęconych tej problematyce. Mit sarmacki odegrał ważną rolę w polskich badaniach kaukaskich. Skłonił on np. Jana Potockiego do wyprawy na Kaukaz i poszukiwania siedziby Prasłowian. Owocem tej wyprawy jest relacja z podróży, będąca „pierwszym obszernym opisem Kaukazu Północnego w literaturze naukowej, który powstał jako wynik badań terenowych. Opublikowane wcześniej relacje były znacznie krótsze i miały charakter sprawozdań z podróży lub misji dyplomatycznych” (s. 92). Autor recenzowanej książki zaznacza, że Z pewnością nie wszyscy przedstawiciele polskiej szlachty reprezentowali takie stanowisko, należałoby więc, moim zdaniem, mówić o postawie dominującej w tej grupie. 1 �RECENZJE 195 „Potocki wyjechał na Kaukaz w celach badawczych2 i jego opracowanie miało charakter naukowy” (s. 92). Podkreśla również, że jego badania mają „ważne znaczenie dla rozwoju etnografii kaukaskiej” (s. 93). Wśród osób, które pozostawiły po sobie informacje na temat Gruzji, a nierzadko także innych obszarów Kaukazu, znajdują się przedstawiciele różnych grup, m. in. dyplomaci i misjonarze katoliccy3. Znaną postacią jest jezuita Tadeusz Jan Krusiński, autor opisów wierzeń i zwyczajów mieszkańców Gruzji, „prekursor badań etnograficznych w tym kraju” (s. 102). Nie krył on dystansu do wschodniego chrześcijaństwa, nie szczędził też krytycznych uwag jego wyznawcom, którym – jak pisał – nieobca jest wiara w zabobony i wróżby (tamże). Dużą grupę wśród Polaków, którzy znaleźli się w Gruzji, stanowią zesłańcy. Część z nich przybyła tam prawdopodobnie już po pierwszym rozbiorze Polski. „Pewniejsze informacje dotyczą żołnierzy wziętych do niewoli podczas Insurekcji Kościuszkowskiej oraz wcielonych do jednostek wysyłanych na Kaukaz” (s. 107). Autor wnikliwie charakteryzuje tę grupę, wskazując na jej wewnętrzne zróżnicowanie. Oprócz cech indywidualnych tworzących ją osób, decydował o nim m.in. okres przybycia na Kaukaz i powody, które się na to złożyły, pochodzenie społeczne i terytorialne, wykonywane zajęcie, wykształcenie, postawa wobec Rosjan. Wiedza o poszczególnych osobach i środowiskach, z którymi były związane w dużym stopniu zależy od stanu źródeł i dostępu do nich oraz rodzaju zawartych w nich informacji. Stosunkowo dobrze znane są np. losy Polaków odbywających służbę wojskową w Korpusie Kaukaskim, wielu z nich bowiem pozostawiło po sobie relacje pisemne (s. 116). O wielu osobach, grupach, środowis­ kach nie dowiemy się jednak niczego ze względu na brak jakichkolwiek źródeł na ich temat. Wśród Polaków, których los przywiódł do Gruzji wielu było artystów. Lista ich nazwisk i dzieł inspirowanych pobytem na Kaukazie jest długa. A. Furier przedstawia życiorysy wielu z nich, charakteryzuje środowiska, z jakich się wywodzili i w jakich przebywali z dala od rodzinnego domu. Stan wiedzy o przedstawicielach tej grupy zależy również od istniejących źródeł; „[...] potrafimy dokładnie przedstawić przebieg zesłania osób najbardziej znanych, które pozostawiły po sobie spuściznę literacką. Obok nich byli jednak ci mniej znani, którzy nie zdobyli rozgłosu dzięki aktywności literackiej lub naukowej. Takim zesłańcem był [...] [m.in.] Florian Zieliński, który pozostawił po sobie niewielką spuściznę” (s. 131). Nigdy zapewne się nie dowiemy, po ilu osobach, być może również obdarzonych talentem artystycznym, nie pozostał najdrobniejszy nawet ślad. Liczną grupę Polaków w Gruzji stanowiły osoby, które dostrzegły tu dla siebie szansę realizacji życiowych pasji, kariery zawodowej. Niektóre z nich włączyły się we wspieraną przez rosyjskie władze działalność naukową. W książce ukazane zostały losy wielu Polaków, nierzadko pełne niespodziewanych wydarzeń i zakrętów. Autor omawia przebytą przez nich drogę do Gruzji i pracy naukowej, trudności, jakie musieli pokonać. Wskazuje też na niezwykłą niekiedy łaskawość losu, jakiej doświadczyli. Wśród osób zasłużonych dla Gruzji najbardziej znany jest, jak sądzę, Józef Chodźko – znakomity geodeta, mający również swój udział w budowie „kościoła polskiego” w Tbilisi4 (w publikacjach rosyjs­ kich Chodźko przedstawiany jest jako wybitny geodeta rosyjski; s. 155, przyp. 108). „Na odbywającej się w Paryżu wystawie geograficznej5 Chodźko zaprezentował mapę Kaukazu wykreśloną na podstawie jego pomiarów. Mapa wzbudziła ogromne zainteresowanie i została nagrodzona złotym medalem” (s. 160). Jego życiorys jest przykładem losów człowieka, który potrafił połączyć „przynależność do patriotycznych organizacji w okresie studenckim z karierą zawodową w armii rosyjskiej w wieku dojrzałym. Stało się to bez zrywania związków z polskością. Do ostatnich lat życia Chodźko utrzymywał kontakty z polską kolonią w Tbilisi [...], wykorzystywał swoją pozycję, by pomóc zesłanym rodakom. Po zakończeniu kariery zawodowej odnowił kontakty z polskimi i emigracyjnymi ośrodkami naukowymi, przekazując im publikacje na temat Kaukazu” (s. 156). 2 Przypomnę, że decyzja o podjęciu ekspedycji na Kaukaz miała związek z wiarą w prawdziwość mitu sarmackiego. 3 Omawiając rozwój polskich misji na Kaukazie, A. Furier zaznacza, że „był [on] ściśle związany z aktualnym stanem stosunków politycznych pomiędzy Polską a Turcją i Persją” (s. 103). 4 Postaci tej A. Furier poświęcił oddzielną monografię, zatytułowaną Józef Chodźko 1800–1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa 2001. 5 Brak informacji kiedy zorganizowano wspomnianą wystawę. �196 RECENZJE Wielkie zasługi dla Gruzji ma też Hieronim Stebnicki – inżynier, budowniczy mostów, autor wielu pomiarów geodezyjnych. Geodetą był także Michał Gołembiowski – członek komisji, której zadaniem było wytyczenie przebiegu granicy rosyjsko-tureckiej po wojnie 1977–18786. W pracach tej komisji uczestniczył też m.in. Władysław Kałusowski, autor licznych fotografii Kaukazu. Polacy w Gruzji pracowali jako robotnicy, rzemieślnicy, nauczyciele, urzędnicy, przyrodnicy, artyści, przedsiębiorcy. Byli wśród nich cywile i wojskowi. Wielu z nich uczestniczyło np. w budowie obiektów wojskowych, dróg (Wojenna Droga Gruzińska), linii kolejowych (Kolej Zakaukaska). Liczni polscy inżynierowie i technicy brali udział w poszukiwaniu i wydobywaniu surowców naturalnych. Polacy byli cenionymi architektami, lekarzami, nauczycielami, artystami. Kreśląc portret poszczególnych środowisk i omawiając losy związanych z nimi jednostek, Autor ukazuje przykłady wielu karier zawodowych, zwraca jednak również uwagę, że nie wszystkim udało się zrealizować życiowe plany. Niepowodzeniem skończyły się np. „próby stworzenia trwałych powiązań polskiego przemysłu z gruzińskim zapleczem surowcowym” (s. 229–230). Na s. 229 czytamy, że „[...] ważne znaczenie miały [...] rozwijające się na terenie Gruzji polskie przedsiębiorstwa handlowe, oferujące swoje wyroby także Polakom. Niekiedy organizowano wyprzedaże, informując o nich w prasie. [Na przykład] Towarzystwo Manufaktur Żyrardowach Gille i Ditrich zapraszało w sobotę 20 marca 1910 r. na wyprzedaż resztek starej kolekcji, bo otrzymało właśnie nowe tkaniny i ubrania na sezon letni”. W książce podano nazwiska właścicieli wspomnianych Manufaktur jedynie w zapisie rosyjskojęzycznym – Gille i Ditrich; w oryginale brzmią one: Hielle [Karol Teodor] i Dittrich [Karol August]. Z przytoczonych przez Autora źródeł wynika, że kilku Polaków znalazło się w konflikcie z władzami Kolei Zakaukaskiej, co miało dla nich tragiczne następstwa. Część osób o polskim rodowodzie zagubiła się na obczyźnie. Świadczą o tym m.in. informacje podane przez księdza Józefa Ferdynanda Żyskara. W wydanej w 1909 roku książce, zatytułowanej Polacy w rozproszeniu, napisał on: „«[ł]atwość zarobku, a przytem tak okropnie tu rozpowszechnione pijaństwo i rozpusta, wabią do złego. Pewnie odczuwana tu samotność, tęsknota za krajem, pchają człowieka do szukania sposobów jej zaleczenia, do pijatyk i życia rozwiązłego. [...]»” (s. 269). Autor książki informuje, że „napływ aktywnych młodych pracowników do polskich przedsiębiorstw działających w Gruzji wpłynął na zwiększenie się liczby kontaktów z krajem. W związku z prowadzoną działalnością firmy utrzymywały stały kontakt z Polską, co umożliwiało ścisłe powiązanie organizowanych imprez z wydarzeniami w kraju”. Informacja odnosi się do przełomu XIX i XX wieku, tj. okresu, w którym Polska nie istniała jako odrębny kraj. Można jedynie mówić o ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami. Dla zdecydowanej większości Polaków przebywających w Gruzji bardzo ważna była możliwość korzystania z posługi duszpasterskiej, kontakty z kościołem. Dzięki nim mogli nie tylko uczestniczyć w nabożeństwach i celebrować rodzime tradycje, ale też tworzyć rzeczywistą wspólnotę wyznaniową i narodową. Dążenie do stworzenia takiej wspólnoty jest zjawiskiem typowym dla wielu grup narodowościowych żyjących z dala od Macierzy, w przypadku Polaków w Gruzji wynikało ono jednak również m.in. z braku akceptacji ze strony katolików należących do innych Kościołów i grup etnicznych oraz zbyt dużych różnic między poszczególnymi wyznaniami chrześcijańskimi. W książce szczegółowo omówiona została organizacja życia religijnego w Gruzji oraz na innych obszarach Kaukazu, poczynając od działalności zakonników i kapelanów wojskowych po informacje na temat tworzenia i funkcjonowania struktur administracyjnych podległych Watykanowi. Z informacji podanych przez Autora wynika, że Polacy mieszkający na ziemiach gruzińskich, podobnie jak wielu ich rodaków rozsianych po świecie, pragnęli widzieć w Kościele Rzymskokatolickim „bastion polskości”. Miejsce, w którym żywy jest język polski, polskie tradycje, w którym – za pośrednictwem szkół parafialnych – można uczyć dzieci polszczyzny, pozostawać w kręgu polskiej kultury. W przypadku grupy, o której tak interesująco pisze A. Furier, realizacja wspomnianych pragnień nie była łatwa, przede wszystPodczas jednego z pobytów w Tbilisi Autorowi udało się odnaleźć krewnych Gołembiowskiego, „którzy udzielili wywiadu i przekazali kopie przechowywanych w domowym archiwum dokumentów dziadka” (s. 167). 6 �RECENZJE 197 kim ze względu na negatywny stosunek władz rosyjskich do Kościoła Rzymskokatolickiego, stwarzane przez nie trudności, mające powstrzymać budowę nowych świątyń, a także wobec niewielkiej liczby księży katolickich, którzy mogliby pracować w środowisku polskim. Polacy przebywający na Kaukazie korzystali początkowo z posługi duchownych innych rytów katolickich, jej zakres był jednak znacznie ograniczony. Duchowni nie znali polskiego, trzeba więc było korzystać z pośrednictwa tłumaczy. Obce im też były polskie tradycje. Wielu z nich zapewne, podobnie jak znaczna większość mieszkańców Kaukazu, nie odróżniało Polaków od Rosjan. Dla Polaków mieszkających w Tbilisi szczególne znaczenie miała budowa kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła. Wzniesiono go wbrew licznym przeszkodom ze strony władz, dzięki ogromnemu zaangażowaniu polskiej ludności (cywilów i wojskowych, których kościół ten połączył), jej ofiar­ności. W dostępnych Autorowi źródłach archiwalnych zachowały się nazwiska darczyńców (zapewne nie wszystkich) oraz informacje o wysokości przekazanych przez nich kwot. Nie udało się uniknąć konfliktów między parafianami a duchowieństwem. Parafianie, w zdecydowanej większości Polacy, byli zwolennikami narodowego charakteru Kościoła p.w. Świętych Piotra i Pawła, jego proboszcz natomiast, ks. Maksymilian Orłowski, realizował misję Kościoła uniwersalnego. Szczegółowo przedstawiony w książce konflikt przypomina obecne, częste na terenach postradzieckich, konflikty między wiernymi i księżmi, dotyczące przede wszystkim języka nabożeństw i zachowania znaczenia Kościoła Rzymskokatolickiego jako „bastionu polskości”. Nierzadkie są tu również konflikty podobne do opisanego przez A. Furiera, a spowodowanego decyzją biskupa tyraspolskiego, który powołał na stanowisko proboszcza wspomnianej świątyni duchownego nie będącego Polakiem. Wiele miejsca poświęcił Autor działalności polskich organizacji społecznych i kulturalnych, zwłaszcza Towarzystwu Dobroczynności, oraz Domów Polskich w Tbilisi i Batumi. W książce znalazły się również informacje o działalności Polaków w organizacjach politycznych, a także o patriotycznych postawach wielu z nich po wybuchu I wojny światowej. Liczne osoby np. odpowiedziały na apele Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny, niosąc wszechstronne wsparcie jeńcom i uchodźcom. W wyniku rewolucji 1917 roku i I wojny światowej wielu Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia ziem gruzińskich. Mogłoby się wydawać, że wyjazd do Polski był dla nich czymś radosnym, spełnieniem marzeń. Autor jednak słusznie zauważa, że było to najczęściej doświadczenie dramatyczne, łączyło się bowiem z koniecznością porzucenia miejsca zamieszkania, z którym Polacy czuli się związani zawodowo, rodzinnie, emocjonalnie, pozostawienia na zawsze dorobku całego życia. W książce doskonale ukazano zależność sytuacji Polaków w Gruzji i stosunków polsko-gruzińskich od charakteru relacji polsko-rosyjskich, zmian w radzieckiej polityce narodowościowej, a po 1991 roku – od sposobów postrzegania kwestii narodowych przez władze Gruzji7. Wspomniane relacje nie pozostawały bez wpływu m.in. na działalność naukową polskich badaczy Kaukazu w różnych okresach. Były wśród nich np. osoby związane z warszawskim Instytutem Wschodnim oraz niektórzy pracownicy placówek dyplomatycznych prowadzący badania naukowe. W książce zamieszczono m.in. niezmiernie ciekawe informacje o ekspedycjach na Kaukaz, przede wszystkim o charakterze przyrodniczym i geograficznym, organizowanych w okresie międzywojennym, do 1935 roku8. Jak wiadomo, rok 1936 przyniósł radykalną zmianę polityki narodowościowej ZSRR. Jej skutki odczuli także Polacy mieszkający na terenach Gruzji. W kolejnych latach grupa ta podzieliła wojenne losy tysięcy osób polskiego pochodzenia na terenach ZSRR i tych, które – przede wszystkim ze względów rodzinnych – pozostały tam po wojnie. Omawiana książka jest efektem niezwykle wnikliwych, żmudnych badań, prowadzonych przez A. Furiera od prawie dwudziestu lat. Autor wykorzystał liczne źródła, zachowane m.in. w archiwach W tytule rozdziału dotyczącego najnowszej historii Gruzji jest mowa o Polakach i ich potomkach w tym kraju w XX stuleciu, Autor wykracza jednak poza tę cezurę, informując również o sytuacji tej grupy w pierwszych latach obecnego wieku. 8 Autor podkreśla, że w przeciwieństwie do wcześniejszych okresów, w których koncentrowano się głównie na badaniach nad historią i kulturą Gruzji, w latach międzywojnia badaczy interesowały najczęściej różnorodne zjawiska współczesne (s. 377). 7 �198 RECENZJE polskich, gruzińskich, rosyjskich i azerskich, tworząc dzieło obfitujące w informacje, często unikatowe, publikowane po raz pierwszy, znakomicie napisane, wydatnie uzupełniające wiedzę o losach Polaków w Gruzji, czy – szerzej – na Kaukazie, porządkujące i syntetyzujące dane o ich dziejach oraz wkładzie w rozwój gospodarczy i kulturalny tych terenów. Za szczególnie cenne uważam ukazanie wewnętrznego zróżnicowania grupy, której poświęcona jest omawiana książka, przedstawienie wielości ludzkich losów, motywów kierujących poszczególnymi osobami, zależności podejmowanych przez nie działań od określonej sytuacji historyczno-politycznej, a także zawodowej, rodzinnej, osobistej. Stosunkowo niewiele miejsca poświęcono w książce losom Polaków w Gruzińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej oraz ich sytuacji po rozpadzie ZSRR i powstaniu Republiki Gruzińskiej. Mam nadzieję, że te okresy w dziejach Gruzji i tamtejszej Polonii zostaną przedstawione przez A. Furiera w kolejnej publikacji. Iwona Kabzińska Lila Abu-Lughod, Veiled sentiments. Honor and poetry in a Bedouin society, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London 1999 (II wydanie), ss. 356 Książka Veiled Sentiments to nie tylko monografia etnograficzna, oparta na badaniach terenowych, to przede wszystkim wyjątkowo poruszająca i piękna proza. Autorka, profesor antropologii na Uniwersytecie Columbia, przedstawia w niej wyniki badań, które prowadziła u początku swojej akademickiej kariery, w latach 1978–1980, w społeczności Beduinów Awlad’Ali, osiadłych wzdłuż egipskiego wybrzeża Morza Śródziemnego, na zachód od Aleksandrii. Już pierwsze strony tekstu chwytają za serce, przedstawiając postać młodej badaczki wprowadzanej w beduińską społeczność przez ... ojca, który postanowił córce towarzyszyć w tych pierwszych spotkaniach, niejednokrotnie decydujących o sukcesie badań. Lila Abu-Lughod, w przedmowie napisanej ponad dziesięć lat po ukazaniu się pierwszej edycji książki, podkreśla przenikliwość ojca, który wiedział to, czego ona wówczas nie rozumiała, że wprowadzenie jej w społeczność jako kobiety, „za którą stoją mężczyźni” podzielający podobne zasady honoru, zasadniczo zmieni stosunek Beduinów i umożliwi jej funkcjonowanie w badanej społeczności na zupełnie innych zasadach. W efekcie autorka, samodzielna badaczka, wykształcona na znanych amerykańskich uczelniach, dla swoich beduińskich rozmówców była przede wszystkim córką palestyńskiego Araba, mającą krewnych w Jordanii. Krótka charakterystyka przedstawiająca Awlad’Ali jako społeczność osiadłą, zajmującą się głównie hodowlą owiec, poprzedza główny nurt rozważań dotyczący dyskursu moralnego. Dyskurs wyrażający lokalny system wartości, stanowiący kod ideowy tej kultury (autorka używa słowa ideology) jest zognis­ kowany wokół wartości takich jak honor i niezależność, uzupełnionych przez skromność i szacunek dla starszych. Ten system moralny, wymagający od jednostki niesłychanego opanowania naturalnej spontaniczności, wykorzenienia dziecięcej emocjonalności, wrażliwości i „miękkości”, od dawna kształtował ujawniany obcym wizerunek twardych i honorowych ludzi pustyni Etnograf, długi czas przebywający pośród badanej społeczności, obserwujący ją od wewnątrz spostrzega, że kultura ta ma także inne oblicze. Oficjalny kod moralny jest uzupełniony akceptowanymi kulturowo formami wyrażania uczuć, które w nim się nie mieszczą. Uczucia bólu, rozpaczy a także zachwytu i miłości są ujawniane w poezji. Poezji recytowanej w szczególnych, kulturowo przyjętych, sytuacjach. Poezji ubierającej uczucia w konwencjonalną formę słów, nieco przypominającą japońskie haiku. Niezwykle syntetyczne, ujmujące prostotą i ogromną kondensacją uczuć, krótkie formy liryczne są do głębi poruszające. Pojawiają się znienacka pośród surowego dyskursu beduińskich konwenansów i robią ogromne wrażenie, ujawniając skrywane uczucia o ogromnym potencjale emocjonalnym. Lila Abu-Lughod powróciła do społeczności Awlad’Ali w latach 1986–1987, aby kontynuować prace badawcze. Efektem tych badań była kolejna książka Writing women’s worlds. Beduin stories (1993). Autorka w przedmowie do drugiego wydania Veiled Sentiments (1999) podkreśla, że tę następną pracę pisała „przeciw kulturze” (against culture), jeśli poprzez kulturę rozumieć uproszczone generalizacje �RECENZJE 199 i typizacje, składające się na wizerunek spłycający i tworzący dystans. Badacz piszący „przeciw kul­ turze” to badacz, który w warunkach „zażyłości kulturowej” (Herzfeld) zagląda pod ową maskę, opisując skrywane aspekty kultury. Komentarzem do Veiled sentiments jest artykuł „The romace of resistance”, opublikowany w American Ethnologist w 1990 roku. Lila Abu-Lughod rozważa w nim strategie oporu stosowane przez beduińskie kobiety przeciw męskiej dominacji. Opozycja opór – dominacja będąca przeciwstawieniem fundamentalnym dla nauk społecznych oraz antropologii politycznej lat 1970–1980., zderzona z etnograficzną praktyką okazała się zbyt „sztywna” i upraszczająca. Stosujący ją badacze, mieli tendencję do romantycznego uwznioślania kulturowo-społecznych form oporu, opierając się na założeniu, że opór jest czymś zewnętrznym, nie należącym do systemu władzy. Tymczasem, jak pokazuje Abu-Lughod, stosowane przez beduińskie kobiety strategie oporu wobec męskiej dominacji, paradoksalnie potwierdzają jego obowiązywanie i podtrzymują jego trwanie. Są realizowane wewnątrz systemu dominacji, a nie poza nim. Prowadzona przez nią dekonstrukcja opozycji opór – dominacja nie ogranicza się do pokazania, że oba elementy tej diady są wzajemnie uwikłane. Autorka postuluje, aby strategie oporu uznać za narządzie diagnostyczne – opisując je można więcej powiedzieć o kodzie dominującym, niż opisując formy władzy. Swego rodzaju epilogiem rozważań o dominacji i oporze są spostrzeżenia Lili Abu-Lughod dotyczące zmian zachodzących w beduińskich społecznościach pod wpływem przenikania miejskich wzorów życia i konsumpcji, zmian gospodarczych, społecznych i kulturowych. Opis tych zmian, widzianych z perspektywy jednostki, ukazuje przemijanie dawnych i tworzenie się nowych relacji dominacji. Podkreślając dynamiczną zmienność, zarówno form dominacji jak i strategii oporu, autorka przestrzega przed redukcjonistycznymi teoriami władzy sprowadzającymi ją do prostych opozycji. Lektura Veiled sentiments nie tylko zachwyca niezwykle poetyckim opisem społeczności Beduinów. Niesie także istotne przesłanie, rodzaj przestrogi dla socjologów, politologów i filozofów często posługujących się w swoich generalizujących teoriach powierzchownymi wizerunkami innych kultur. Przeciwstawia im prace etnograficzne, znacznie bliższe codziennego życia i konkretnych ludzi. Ludzi mających umysły i serca, na różne sposoby wyrażających swoje myśli i uczucia. Myśli i uczucia zmienne, domagające się wciąż nowych form wyrazu. Opisu tak wnikliwego, chwytającego dynamikę kultury dostarczyć mogą tylko prace i badania etnograficzne, erodujące uproszczone opozycje, do których badacze społeczni bywają bardzo przywiązani. Anna Malewska-Szałygin Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, pod redakcją Magdaleny Zowczak, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, ss. 744 Gdzieś w karpackim przysiółku, tuż przy polskiej granicy, ukraińscy chłopcy podkradają się do słupka granicznego, by położyć na nim papierosy i wódkę. Po jakimś czasie równie ostrożnie wracają po pieniądze zostawione przez niewidzialnego odbiorcę z Polski. Niczym w dawnych opisach egzotycznych kultur, wymiana darów służy oswajaniu obcego. W tym czasie „na Medyce” stłoczone „w leju” Mrówki dają wyraz swojej frustracji: „Tyle lat po wojnie, a tu kurwa front”. I choć rzecz się dzieje na granicy, „linia frontu” nie rozdziela sąsiednich państw czy narodów. Terytorium sporne to samo przejście graniczne, miejsce codziennej „walki” Mrówek i celników. Taka jest natura granic, ścierają się na nich różne dyskursy, załamują taksonomie, wyraziście uwidacznia się napięcie między decyzjami odległego centrum, a praktykami przygranicznych peryferii. To tylko nieliczne z wielu obrazów i refleksji, jakie na długo pozostawia w wyobraźni czytającego i do jakich skłania, lektura książki Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo pod redakcją Magdaleny Zowczak. Książka jest efektem badań realizowanych w latach 2006–2009 w ramach grantu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość. W tym międzynarodowym projekcie uczestniczyli pracownicy i studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz pracownicy lwowskiego Instytutu Narodoznawstwa. Badania w kilku �200 RECENZJE zespołach prowadzone były na terenie pogranicza polsko-ukraińskiego. W książce zamieszczono artykuły powstałe na podstawie tych badań oraz kilka dodatkowych tekstów prezentowanych na podsumowującej projekt konferencji „Antropologia pogranicza. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo”, która odbyła się w lutym 2009 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Składający się ze wstępu i pięciu części tematycznych tom jest dwujęzyczny, artykuły ukraińskich uczestników projektu badań zamieszczono w oryginalnych wersjach językowych. Książkę otwiera tekst redaktorki i jednocześnie kierowniczki projektu Ukraina – pamięć, tożsamość, podmiotowość – Magdaleny Zowczak. W artykule Antropologia pogranicza. Projekt i realizacja badań, autorka określa przedmiot badań: „wspólnoty lokalne pogranicza wobec polityki społecznej państwa narodowego i jego instytucji władzy” (s. 13) oraz wskazuje ich „skromny, typowo etnograficzny” (s. 14) cel, jakim ma być opisanie codzienności owego pogranicza oraz różnych aspektów wiedzy potocznej związanych między innymi z aktualnymi strategiami przetrwania czy też z lokalną historią. Autorka wskazuje na inspiracje Antropologią Michaela Herzfelda, jego rozważania na temat granic oraz stref (i przejść) granicznych jako miejsc krzyżowania się różnych kategorii i systemów klasyfikacyjnych (ale też inne, jak choćby te dotyczące lokalnych teodycei) stały się ważnym punktem odniesienia dla koncepcji projektu. Tak pomyślane badania zespół pod kierunkiem Magdaleny Zowczak realizował w okresie istotnych przemian w wewnętrznej sytuacji Ukrainy, ale też w zasadach ruchu granicznego czy polsko-ukraińskich relacjach. Początki projektu sięgają czasów swoistego ożywienia społeczno-politycznego na Ukrainie po „pomarańczowej rewolucji”, z czym związane było podobne ożywienie w stosunkach polsko-ukraińskich. W trakcie trwania badań, sytuacja uległa dość gruntownej zmianie wynikającej z jednej strony z kierunku przemian politycznych na Ukrainie, z drugiej zaś z wejścia Polski do strefy Schengen i związanego z tym uszczelnienia granicy z Ukrainą, co szczególnie silnie odbiło się na sytuacji przygranicznych społeczności. Jednocześnie po obydwu stronach granicy trwały dyskusje dotyczące szczególnie bolesnych kart wspólnej historii. Autorka podkreśla, że wszystkie te procesy (a także takie inicjatywy, jak wprowadzenie Karty Polaka) stanowiły ważny kontekst badań, określający w znacznym stopniu zakres problematyki podejmowanej przez poszczególnych uczestników projektu. We wstępnej części książki znalazły się jeszcze trzy artykuły. W pierwszym z nich Grzegorz Babiński, prekursor badań pogranicza polsko-ukraińskiego, zastanawia się nad kierunkami przemian obserwowanych w tym obszarze od czasu jego własnych, prowadzonych przed kilkunastu laty badań. Włodzimierz Mędrzecki, w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie XX i XXI wieku, pokazuje różne strategie narracyjne przyjmowane przez uczestników seminariów, poświęconych omówieniu rozmaitych aspektów stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918–1947. Obok dominującej „strategii pragmatycznej”, nastawionej na kompromis i dążącej do wypracowania wspólnej wizji wydarzeń, ścierały się podczas spotkań historyków dwie inne strategie: „wyższości moralnej”, skupiona na rozpatrywaniu krzywd oraz „krytyczna”, uznająca udział poszczególnych stron w tragicznych wydarzeniach. Ostatni tekst w tej części, autorstwa Romana Czmełyka (Pograniczczja – ziemlja ljubwi ta rozbratu), przypomina o trudnych momentach w polsko-ukraińskich relacjach ostatnich dwudziestu lat – konflikcie wokół katedry w Przemyślu i kontrowersjach związanych z cmentarzem Orląt we Lwowie. Autor podkreśla potrzebę zmiany stosunku do historycznych pamiątek i uznania ich za wspólne dziedzictwo kulturowe pogranicza, jednak, jak sam zauważa, dotychczas ani polskie ani ukraińskie społeczeństwo nie uświadomiło sobie w pełni takiej potrzeby. Kolejne zamieszczone w książce artykuły zostały zgrupowane w pięciu częściach. Pierwszą, zatytułowaną „Konstruowanie granicy” otwiera tekst Romana Czmełyka i Lecha Mroza Pamięć przedzielona rzeką. Autorzy przedstawiają relację z badań, które objęły miejscowości leżące bezpośrednio przy granicy, po jej ukraińskiej stronie, na południe od przejścia Krościenko-Smolnica. Podstawowa kwestia podejmowana w badaniach – tożsamość narodowa i kształtujące ją czynniki, została pokazana na tle przemian związanych z powstawaniem i funkcjonowaniem granicy. Przesiedlenia ludności, działalność partyzantki UPA1 oraz późniejsze funkcjonowanie granicznej sistiemy, w różny sposób wpływały na życie mieszkańców, a dziś stanowią ważny element lokalnej pamięci. Autorzy podkreślają jednoznacz1 Ukraińska Powstańcza Armia. �RECENZJE 201 nie ukraińską tożsamość mieszkańców badanego obszaru, zaznaczając jednocześnie, że nie oznacza to jednorodności, żywe są choćby podziały na tutejszych i przybyłych w wyniku przesiedleń. Tę lokalną perspektywę, doskonale ukazującą jak w cieniu fizycznie istniejącej granicy międzypaństwowej wytwarzane są społecznie granice etniczne, przekraczają dwaj kolejni autorzy. Józef Markiewicz w tekście Retoryka granicy rozpatruje granicę międzypaństwową jako biurokratyczną instytucję powiązaną z centrami władzy, która jednocześnie jest przestrzenią kulturotwórczą. Stąd dwie prezentowane w artykule perspektywy: perspektywa państwa, gdzie ważne jest przyjrzenie się znaczeniom, jakie nadają granicy centra władzy oraz perspektywa migranta, która pozwala dostrzec szerokie „spektrum działań, inicjatyw i kulturowych konstrukcji” (s. 97) generowanych przez fakt istnienia granicy międzypaństwowej. Ignacy Jóźwiak podkreśla kulturowe aspekty istnienia granic politycznych. W artykule Europa Wschodnia, Ukraina i orientalno-okcydentalne przeciąganie liny przygląda się zachodnim granicom Ukrainy, będącym jednocześnie granicą Unii Europejskiej oraz dyskusjom dotyczącym podziału „Wschód-Zachód”. O tym, w jaki sposób te kulturowe kategorie funkcjonują w potocznym doświadczeniu traktuje tekst Anny Kulikowskiej Współczesne Eldorado? Wschód i Zachód w narracjach migrantów z Bełza i okolic. Część poświęconą konstruowaniu granicy zamyka artykuł Anny Fiń. Jest to pierwszy z kilku zamieszczonych w tomie tekstów, które nie są bezpośrednio związane z objętym badaniami obszarem polsko-ukraińskiego pogranicza. Autorka zajmuje się analizą przestrzenno-demograficznych relacji pomiędzy polską i ukraińską diasporą w USA. Skupiając się na przykładzie Nowego Jorku zastanawia się, między innymi, w jaki sposób relacje pomiędzy zamieszkującą tam polską i ukraińską grupą etniczną wyznaczane są przez dziedzictwo dawnego sąsiedztwa na pograniczu, poszukując tym samym odpowiedzi na tytułowe pytanie: Czy pogranicze przeniesione? Druga część tomu zatytułowana „Ekonomie i ‘glokalizacje’ ” poświęcona jest różnym strategiom ekonomicznym jakie stosują mieszkańcy pogranicza wobec zmiennej sytuacji na samej granicy, ale też i szerszych transformacji gospodarczych. Jedną z nich jest migracja zarobkowa. Kryzys ekonomiczny na Ukrainie i związana z tym wysoka stopa bezrobocia zmuszają miliony Ukraińców do wyjazdów. Migracjom zarobkowym kobiet przygląda się Józef Markiewicz. W artykule Kobieca migracja zarobkowa do Europy Zachodniej na tle ukraińskiego dyskursu tożsamości pokazuje społeczny i medialny wizerunek ukraińskich kobiet podejmujących pracę na terenie Unii Europejskiej. Ich niejednoznaczne postrzeganie wiąże między innymi z utrwalonymi w kulturze ukraińskiej stereotypami kobiety jako matki i opiekunki, wpisanymi jednocześnie bardzo silnie do sfery symboliki i mitologii narodowej. Z ambiwalentną oceną migracji zarobkowej spotykała się także Aleksandra Jelonek badająca wpływ wyjazdów na sytuację bojkowskich rodzin. Autorka wskazuje na podstawowy dylemat wpisany w zjawisko migracji zarobkowej – zarobitky, mające służyć rodzinie poprzez zapewnienie jej środków do życia, jednocześnie ją niszczą, bowiem wiążą się nieodmiennie z długotrwałą nieobecnością bliskich, często rodziców. Ciekawy kontekst porównawczy dla powyższych rozważań wprowadza kolejny artykuł niezwiązany z terenem polsko-ukraińskiego pogranicza: Pojęcie granicy i jej przekraczania w kontekście migracji zarobkowych (pečalba) w Macedonii, w którym Karolina Bielenin-Lenczowska pokazuje, między innymi, wpływ kulturowych tradycji na charakter praktyk związanych z podejmowaniem pracy za granicą – na pečalbe wyruszali do niedawna wyłącznie mężczyźni, a okres tych wyjazdów (od dnia św. Jerzego do dnia św. Dymitra) nawiązywał do kalendarza pasterskiego. W omawianej części książki wyraźnie dominuje tematyka drobnego handlu przygranicznego i przemytu. Wprowadza do niej artykuł Jakuba Gołębiowskiego Drobny handel wahadłowy na pograniczu polsko-ukraińskim w ujęciu antropologicznym. Autor przybliża tytułowe zjawisko określając jego przyczyny, opisuje charakterystyczne dla niego praktyki i wskazuje na tendencje przemian w ciągu ostatnich dwóch dekad. Uszczegółowienie problematyki zarysowanej przez Gołębiowskiego zawiera wyróżniający się w tej części artykuł „Granica jest po to, żeby chodzić” – krajobraz kulturowy Mrówek z Medyki. Marta Byrska-Szklarczyk skupiła się w nim na głównych aktorach przygranicznego handlu, tzw. Mrówkach. Tytułowy „krajobraz kulturowy” autorka rozumie jako miejsce (w znaczeniu społecznym) tworzone przez praktykowanie mowy i działania. Wartością artykułu jest niezwykle sugestywne przedstawienie owych działań i mowy Mrówek – dzięki nasyceniu tekstu charakterystycznym dla nich słownictwem. W ten sposób autorce udało się nie tylko odtworzyć specyficzny „języka leja” („lej” to terminal przejścia �202 RECENZJE pieszego), ale też pokazać odrębny kontekst praktykowania mowy w ramach wspólnoty komunikacyjnej jaką tworzą Mrówki z Medyki. Dopełnieniem opisu zjawiska drobnego handlu wahadłowego na granicy polsko-ukraińskiej są dwa kolejne teksty. Karolina Jagnyziak, w artykule Wspólnota interesów czy rodzinny interes? Wpływ handlu przygranicznego na relacje rodzinne, pokazuje w jaki sposób handel przygraniczny angażuje całe rodziny, dostarczając im środków utrzymania ale też wpływając na wewnątrzrodzinne stosunki. Będąc w tym regionie jednym z ważniejszych źródeł utrzymania, proceder ten przyciąga także ludzi młodych. O ich podejściu do przemytu i o tym, jak kształtować to może ich przyszłe postawy traktuje artykuł Anny Chlebickiej. Podobnie jak w bloku tekstów dotyczących migracji zarobkowych, także w przypadku handlu przygranicznego, włączono do tomu artykuł pokazujący występowanie zjawiska poza obszarem badanego pogranicza polsko-ukraińskiego. Tekst Weroniki Plińskiej Turystyka handlowa na południowym Podlasiu – perspektywa emic powstał na podstawie badań w Białej Podlaskiej i okolicach (pogranicze polsko-białoruskie) i choć to teren bliski i geograficznie i kulturowo, artykuł pokazuje nieco inne oblicze zarówno samego zjawiska (np. „niewidoczność” przemytników), jak i relacji w terenie (trudności z realizacją tematu badań, mogące w tym przypadku wynikać z zakorzenienia autorki w badanym środowisku). Trzy ostatnie artykuły w tej części książki odchodzą od problematyki handlu przygranicznego i przemytu. Pojawia się ona jeszcze w tekście Edyty Wąsowskiej, jednak handel przygraniczny nie jest tam zagadnieniem centralnym, ale jedną z wielu strategii przystosowywania się mieszkańców pogranicza do przemian polityczno-prawnych ostatniego półwiecza. Autorka na przykładzie wsi Stariawa pokazuje przemiany tych strategii, zwracając uwagę na dynamizm procesów zachodzących na pograniczu oraz na to, w jak namacalny sposób peryferyjne społeczności doświadczają „procesów dziejowych” wynikających z przemian w odległych centrach politycznych. Szczególne oblicze zdolności adaptacji przedstawia Barbara Dziwani. W artykule Co mieszkańcy Boryni wynieśli z lokalnej piekarni? pokazuje nie tylko, w jaki sposób mieszkańcy wsi czerpali w czasach komunistycznych dodatkowe zyski z funkcjonowania w ich miejscowości piekarni, ale też zwraca uwagę na wpływ ukształtowanych wówczas przyzwyczajeń i postaw na dzisiejsze sposoby przystosowania się do przemian gospodarczych. W ostatnim w tej części artykule Joanna Kusy przedstawia postawy wobec żebractwa na przykładzie badań w wybranych miejs­ cowościach zachodniej Ukrainy. Trzecią część książki „Pamięć i trauma w strefie konfliktu” otwiera artykuł Oksany Kuźmenko Golos pamjati abo ukrainskij folklor stresowych sytuacij jak identifikacyjnyj marker. Autorka analizuje teksty folkloru ukraińskiego opisujące doświadczenia przesiedleń lat 1940. Zebrane przez nią wiersze, pieśni-kroniki i narracje prozatorskie zawierają charakterystyczne motywy, obrazy wysiedlonych wsi, niszczonych cerkwi i palonych domów, zestawiane z obrazami „dalekiej obczyzny” czy charakterystycznymi figurami opisu wroga. Tak komponowane motywy tekstów folkloru nawiązują do opozycji swój-obcy, a w warunkach pogranicza stanowią ważny wskaźnik tożsamości ukraińskich mieszkańców. Do relacji dotyczącej tragicznych wydarzeń lat 1940. sięga również Tadeusz Baraniuk. W artykule Symboliczne obrazy lat wojny. Narracje z pogranicza analizuje ustną autobiografię mieszkanki Libuchory, świadka śmierci jednego z lokalnych dowódców UPA. Autor wskazuje na obecne w jej narracji symboliczne figury i metafory, a przede wszystkim pokazuje postępujący proces mitologizacji obydwu postaci, zarówno dowódcy, jak i pomagającej mu w ostatnich chwilach życia kobiety, czego charakterystycznym przejawem jest zmiana ich imion na takie, które niosą ze sobą symboliczne znaczenia. Kolejny ukraińskojęzyczny tekst w tej części dotyczy roli matki w zachowaniu tradycji narodowych w mieszanych małżeństwach pogranicza. Oksana Kuźmenko przedstawia materiał zebrany w okolicach Ustrzyk Dolnych, pokazując jak przywiązanie do takich ważnych wyznaczników tożsamości narodowej, jak język (także język modlitwy) oraz religia (wraz z kalendarzem świąt) jest warunkowane zaangażowaniem matek, w tym przypadku ukraińskich kobiet z mieszanych małżeństw, w wychowanie młodego pokolenia. Ciekawym dopełnieniem problematyki ścierania się politycznych i kulturowych wpływów w tytułowej „strefie konfliktu” jest artykuł Mykoły Mozdyra. Autor podkreśla z jednej strony polskie (i szersze, zachodnie) wpływy na ukraińską ludową rzeźbę sakralną, z drugiej zaś zwraca uwagę na negatywny stosunek do niej rosyjskich władz świeckich i religijnych oraz późniejszej władzy radzieckiej. Z kolei meandrom polskiej (choć i ukraińskiej) pamięci poświęcony jest esej Zuzanny Konarskiej Rudyment pamięci – rzecz o dawnym Stanisławowie. Autorka �RECENZJE 203 przywołuje w nim fenomen tego kresowego miasta, którego pamięć trwa w licznych wspomnieniach i literackich nawiązaniach, mimo oficjalnego „niebytu” (w 1962 roku zmieniono nazwę miasta na Iwano-Frankowsk). Kolejny artykuł, Różne wizje przeszłości w skonfliktowanej społeczności Matkowa, pozwala zrozumieć jak duże znaczenie może mieć pamięć przeszłości dla kształtowania się w lokalnym wymiarze tożsamości i stosunków międzygrupowych. Jan Pikula przedstawia podziały w matkowskiej społecz­ności (szlachta/chłopi, miejscowi/przyjezdni, grekokatolicy/prawosławni), które wzmacniane przez pamięć przeszłości i traumę przesiedleń prowadzić mogą do konfliktu. Na relacje w obrębie lokalnych wspólnot na Bojkowszczyźnie wpływać też może zaangażowanie ich członków w działania poprzedniego systemu. Aleksandra Pawlik w artykule Czerwona gwiazda, biała soroczka – rzecz o bojkowskich komunistach pisze o negatywnym stosunku do partyjnych i o tym, w jaki sposób dawna działalność wpływa na ich obecny status społeczny. Trzy ostatnie artykuły w tej części dotyczą bieszczadzkiego pogranicza i skoncentrowane są wokół zagadnienia pamięci. Benedykt Sowa przedstawia swoje badania wśród powojennych osadników w miejscowości Muczne. Choć przybyli do doliny Sanu z różnych stron Polski, autor zauważa wśród mieszkańców wyraźne poczucie tożsamości lokalnej, a jednym z czynników ją kształtujących jest według niego pamięć przeszłości regionu formowana przez różne lokalne instytucje. Antoni Woźnica relacjonuje z kolei badania z Krościenka i Stariawy, zwracając uwagę na niejednorodność zamieszkujących tam społeczności (miejscowi, przesiedleni, osadnicy, Polacy, Ukraińcy) z czym wiążą się odmienne oceny przeszłości. Zamyka tę część książki artykuł Pauliny Kobzy oparty na badaniach w Krościenku i okolicach, dotyczący roli milczenia w pamięci o historii mieszkańców pogranicza. W czwartej części książki zatytułowanej „Wiedza potoczna i folklor na pograniczu” dominują teksty ukraińskie. Nadija Pastuch omawia specyfikę tradycji folklorystycznej na pograniczach, koncentrując się na stanie jej zachowania, sposobach wykonywania oraz popularnych tematach. Na tych trzech poziomach autorka analizuje materiał z pogranicza ukraińsko-polskiego, ukraińsko-białoruskiego i ukraińsko-mołdawskiego. Ciekawą tematykę podejmuje Jewhen Łunio, prezentujący w swoim artykule funkcjonowanie polskiej satyry antyradzieckiej w ukraińskim folklorze na pograniczu. Polsko-ukraińskim wpływom w tradycji folklorystycznej poświęcony jest także tekst Olgi Charczyszyn, która zajmuje się miejskim folklorem Lwowa. Ostatni ukraińskojęzyczny artykuł w tej części wychodzi poza ścisłe ramy poszukiwań folklorystycznych. Lesia Horoszko przedstawia swoje badania dotyczące obrzędowości rodzinnej w okolicach Starego Samboru. Autorka zwraca uwagę na wpływ przesiedleń z lat 1940. na stopień zachowania obrzędowości, w obrębie której interesuje ją w głównej mierze magiczne wykorzystanie wody. Drugi blok tekstów w tej części, tym razem polskojęzycznych, otwiera artykuł Ewy Roller dotyczący, utrwa­ lonego w wiedzy potocznej, wizerunku żebraka na Bojkowszczyźnie. Autorka zwraca uwagę na sakralizowanie postaci żebraka, który w tradycji ludowej był związany z jednej strony z Bogiem, z drugiej zaś ze światem zmarłych. Dwa ostatnie teksty tej części książki w różny sposób odzwierciedlają przenikanie się treści wywodzących się z tytułowej wiedzy potocznej i kultury popularnej. Widoczne jest to w badaniach Magdaleny Zatorskiej, która zajmowała się konceptualizacjami pojęcia energii na gruncie medycyny komplementarnej we Lwowie i okolicach. W kulturę popularną wpisuje się także polityczny wizerunek kreowany przez Julię Tymoszenko – bohaterkę mitu politycznego, który przedstawiła w swoim artykule Magdalena Zadróżna. Ostatnia, piąta część ksiązki nosi tytuł „Konstruowanie tożsamości i praktyki pogranicza”. W bardzo ciekawy sposób wpisuje się w tak zakreśloną tematykę artykuł Olgi Linkiewicz Wizerunek obcego a rzeczywistość społeczna pogranicza w Galicji Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym. Autorka, w oparciu o materiały terenowe oraz publikowane wspomnienia i archiwalia, skrupulatnie odtwarza świat granic społecznych i różnych poziomów identyfikacji, charakterystycznych dla ówczesnych społeczności wiejskich galicyjskiego pogranicza. Znaczenie wielu, nie tylko etnicznych, kryteriów odrębności i to jakie nadawano im znaczenia, wyraźnie wskazuje na niemożność opisania ówczesnej sytuacji w kategoriach nowoczesnej świadomości narodowej. Swoistym dopełnieniem tego historycznego obrazu jest bardzo aktualny problem recepcji Karty Polaka, podjęty w badaniach Ewy Pietraszek. Ten szczególny dokument, o wielkim znaczeniu symbolicznym, jak i znacznym potencjale czysto pragmatycznego wykorzystania, jest w różny sposób traktowany przez Polaków z Samborszczyzny, na co istotny wpływ ma doświadczenie pokoleniowe. Dwa kolejne teksty koncentrują się na kwestiach związanych z religią. Dorota �204 RECENZJE Bylicka pisze o znaczeniu kultu Matki Boskiej Chełmskiej, który za sprawą pogmatwanych losów jej ikony, żywy jest dziś w Chełmie i w Łucku, przy czym zarówno wśród katolików, jak i prawosławnych. Michał Demski pokazuje, jak w sytuacji funkcjonowania w lokalnej społeczności różnych wyznań, religia staje się ważnym elementem kształtowania tożsamości mieszkańców. Pozostałe teksty w różny sposób nawiązują do, sygnalizowanej w tytule tej części, problematyki praktyk pogranicza, związanych przede wszystkim z relacjami w obrębie wspólnot lokalnych. Kaja Kojder-Demska pisze o tym, jak są w nich postrzegane niepełnosprawne dzieci, a Joanna Pietruszka wskazuje na różne strategie uczestnictwa w ich życiu przyjezdnych. Katarzyna Chrapka zastanawia się nad tym, czy mieszkańcy Krościenka tworzą lokalną wspólnotę. Z kolei Mirosława Wróblewska porównuje zasady gościnności w Krościenku i ukraińskiej Stariawie. Krościenku poświęcony jest też ostatni w tej części artykuł Jagny Nowotarskiej. Autorka przypomina w nim o fenomenie „greckiego” Krościenka – do tej położonej na pograniczu polsko-ukraińskim miejscowości przybyli w latach 1950. migranci z Grecji. Tekst traktuje o ich postrzeganiu przez społeczność Krościenka. Książkę zamyka aneks w postaci raportu z badań terenowych opracowanego przez Ewę Wołkanowską. Dotyczy on pracy grupy studentów, którzy pod kierownictwem autorki, prowadzili w ramach projektu Ukraina: pamięć, tożsamość, podmiotowość badania w Krościenku i okolicach. Ten krótki tekst pozwala przyjrzeć się procesowi gromadzenia materiałów i doświadczeń terenowych będących podstawą dla wielu zawartych w omawianej książce artykułów. Praca Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo jest przykładem kompleksowego potraktowania problematyki granicy i pogranicza w ramach zainteresowań antropologii. Widoczne w wielu zamieszczonych w książce tekstach inspiracje pracami takich autorów jak Michael Herzfeld, Hastings Donnan i Thomas M. Wilson pozwoliły na przekroczenie dotychczasowej optyki, dominującej w badaniach polsko-ukraińskiego pogranicza. Skupiały się one w znacznej mierze na kwestiach etnicznych i problemach niełatwej historii polsko-ukraińskich stosunków. Choć te zagadnienia także znalazły się w omawianej pracy, to jej walorem jest przede wszystkim podkreślenie całej gamy zagadnień innych, dotychczas mniej obecnych w literaturze poświęconej polsko-ukraińskiemu sąsiedztwu. Dotyczy to przede wszystkim kwestii samej granicy, jej kulturotwórczego potencjału i budowanych wokół jej istnienia gospodarczych strategii przetrwania. Całościowemu potraktowaniu tytułowych zagadnień służy też dobór tekstów, wśród których znajdziemy zarówno szczegółowe studia przypadków, czy relacje ze ściśle ograniczonych tematycznie i przestrzennie badań, jak i artykuły podejmujące kwestie bardziej ogólnej natury, jak choćby związane z konstruowaniem granicy. Znaczące jest w tym kontekście także zamieszczenie licznej grupy tekstów ukraińskich, które doskonale dopełniają obrazu pogranicza, pozwalając jednocześnie zorientować się w kierunkach badań i metodologii sąsiedzkich ośrodków etnologicznych. W tym miejscu warto dodać, że na końcu książki zostały zamieszczone streszczenia ukraińskojęzycznych tekstów po polsku, podobnie jak i streszczenia artykułów polskojęzycznych po ukraińsku, co jest niezwykle ważne, bowiem pozwala na zaistnienie całości problematyki po obydwu stronach granicy. Praca jest godna polecenia wszystkim zainteresowanym pograniczem polsko-ukraińskim ale też szerszą problematyką antropologii granic i pograniczy. Badaczom, zajmującym się podobnymi zagadnieniami, lektura zawartych w książce tekstów dostarczy zarówno wielu informacji o sytuacji pogranicza, jak inspiracji do dalszych badań. Te zaś z całą pewnością będą kontynuowane, tym bardziej, że granica z Ukrainą jest jednocześnie, i wszystko wskazuje na to, że jeszcze na długo pozostanie, granicą Unii Europejskiej. Wojciech Lipiński Łukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ss. 216 W ciągu ostatnich dwudziestu lat Rosja była areną niezwykle ciekawych procesów społecznych i politycznych związanych z poradziecką transformacją. Jednym z jej przejawów było powstawanie republik i konstytuowanie się systemu federacyjnego oraz widoczna aktywizacja społeczna, między innymi �RECENZJE 205 o wymiarze etnicznym i religijnym. Zjawiska te bardzo wyraźnie dały o sobie znać w syberyjskiej części Federacji Rosyjskiej. Na obszarze tamtejszych republik, szczególnie w latach 1990., tzw. odrodzenie narodowe stało się głównym nurtem politycznym i kulturalnym. W jego ramach podejmowano wiele inicjatyw służących konstruowaniu identyfikacji narodowej i wzmacnianiu znaczenia syberyjskich narodów. Zjawiskom tym poświęcona jest książka Łukasza Smyrskiego Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii. Książka jest efektem badań terenowych, prowadzonych w latach 1993–2000 w trzech południowosyberyjskich republikach: Ałtaju, Tuwie i Chakasji i, zgodnie z deklaracją autora, „opowiada o konstruowaniu identyfikacji narodowej w społeczeństwach etnicznych południowej Syberii” (s. 10). Autor zaznacza, że w przeciwieństwie do dominujących podejść politologicznych i socjologicznych, nie będzie się skupiał na poszukiwaniu obiektywnych kryteriów przynależności narodowej, nie zamierza też przedstawiać zobiektywizowanego czy, jak to określa, urzędniczego wizerunku odrodzenie narodowego. Podejściom tym przeciwstawia perspektywę etnograficzną, podkreślając że nie interesuje go poszukiwanie archaizmów, wręcz przeciwnie, metoda etnograficzna oparta na długim pobycie w terenie i wnikliwych obserwacjach, pozwala dostrzec ciekawe zjawiska we współczesności. Dlatego koncentruje się na tym, jak etniczność „przejawia się w codziennych zachowaniach i tradycjach lokalnych [...], mityzacji historii, filozofii, konstruowaniu genealogii narodowych” (s. 11). Autor szczególnie akcentuje uwikłanie badanych zjawisk w kontekst lokalnej kultury i historii, podkreślając za Hansem Georgem Gadamerem, że upowszechnianie się idei narodu, nie musi oznaczać bezrefleksyjnego przejmowania myśli europejskiej, lecz wiąże się często z jej wykorzystaniem przez elity społeczeństw pozaeuropejskich na własny sposób i do własnych celów. Wiąże się z tym także podejście do pojęcia tradycji, autor przypomina, iż pomimo potocznego rozumienia, tradycja zakłada zmienność. Tym samym współcześnie rozumiana tożsamość nie musi zakładać ciągłości tradycji. Przenosząc wszystkie te założenia na grunt badanych zjawisk autor stwierdza, iż „odczuwanie ‘ałtajskiej’, ‘tuwińskiej’, ‘chakaskiej’ tożsamości jest stale rozgrywającym się procesem, spornym politycznie i historycznie niedokończonym” (s. 13). To właśnie ów stale się rozgrywający proces budowania i wzmacniania tożsamości będzie autor przedstawiał na dalszych kartach książki, odwołując się do wybranych przykładów, podejmowanych w republikach południowosyberyjskich, inicjatyw. Pierwszy rozdział książki poświęcony jest przedstawieniu podstaw teoretycznych i składa się z dwóch części. W pierwszej autor zwraca uwagę na renesans zainteresowania etnicznością w drugiej połowie ubiegłego wieku. Wynikało to między innymi z procesów dekolonizacyjnych, w wyniku których dawne społeczności plemienne uzyskały własne elity intelektualne i polityczne oraz zaczęły aspirować do miana narodów. To z kolei zmusiło antropologów do namysłu nad takimi pojęciami jak etniczność, naród i nacjonalizm. Autor skupia się na dwóch ostatnich pojęciach prezentując najważniejsze perspektywy teoretyczne, zarówno ujęcia historyczne, jak i akcentujące kulturowe korzenie narodu. Przywołuje ważne dla badań tej problematyki pojęcie tradycji wynalezionej. Tradycje takie są zazwyczaj związane z oficjalnymi działaniami państwowymi. Te jednak nie wyczerpują listy czynników kształtujących tożsamość narodową. Dla jej podtrzymywania ogromne znaczenie mają także codzienne zachowania. Ważną i ciekawą część książki stanowi omówienie etniczności w etnografii radzieckiej. Odwołując się zarówno do wcześniejszych opracowań Juliana Bromleja, jak i współczesnych dyskusji toczonych przez rosyjskie środowisko etnograficzne, autor rekonstruuje stworzoną w okresie radzieckim teorię etnosu wraz z jej klasyfikacją narodów oraz przypomina o bardzo wpływowej w tym obszarze stalinowskiej definicji narodu. W kolejnym rozdziale omówiona została sytuacja prawno-polityczna narodów syberyjskich. Autor wskazuje na główne tendencje przemian społecznych na Syberii w okresie radzieckim. Napływ lud­ ności słowiańskiej, przy jednoczesnym wzroście wykształcenia mniejszościowych grup narodów syberyjskich, stanowił główne podłoże rodzących się konfliktów. Wytworzyła się w ten sposób sytuacja, która, w warunkach pierestrojki, doprowadziła do wzrostu nastrojów narodowych, a następnie powstania republik syberyjskich w okresie demontażu ZSRR. Autor opisuje ten proces zwracając uwagę na status republik, ich prerogatywy oraz wynikające z tego próby nadania im, przynajmniej w wymiarze symbolicznym, charakteru suwerennych państw narodowych (min. symbole narodowe). Następnie skupia się on na prawach ludności rdzennej w Federacji Rosyjskiej, omawia odpowiednie akty prawne, zwraca uwagę na trudności definicyjne i związane z tym dyskusje rosyjskiego środowiska etnograficznego. Na �206 RECENZJE zakończenie zastanawia się nad wpływem państwa i polityki narodowościowej Federacji Rosyjskiej na procesy odrodzenia narodowego w poszczególnych republikach. Omawiany rozdział, wraz z ostatnią częścią rozdziału poprzedniego stanowią bardzo cenny fragment książki. Podejmowana w nim problematyka bardzo rzadko pojawia się w polskojęzycznych opracowaniach dotyczących Syberii, jednocześnie zaś rozważania radzieckiej i rosyjskiej nauki dotyczące etniczności, podobnie jak rozstrzygnięcia polityki narodowościowej, stanowią bardzo ważny kontekst, w ramach którego rozgrywają się opisywane przez autora przemiany narodowościowe. Pewnym mankamentem tej części jest niezbyt jasne określenie, w jakim stopniu omawiane akty prawne dotyczące narodów rdzennych odnoszą się do posiadających swoje republiki narodów południowosyberyjskich, a w jakim do kategorii tzw. małych narodów Północy, często nie posiadających żadnych form autonomii terytorialnej. Rozdział trzeci zawiera podstawowe informacje dotyczące Ałtaju, Tuwy i Chakasji. Na tym obszarze południowej Syberii wytworzył się kompleks kulturowy, którego charakter określiły ścierające się wpływy tajgowej Syberii i górzystego Wielkiego Stepu. Autor wskazuje na konstytuującą go wspólnotę historii, podobieństwo warunków przyrodniczych, instytucji społecznych, wierzeń i języka. Wszystkie społecz­ ności rdzenne tego obszaru posługują się językami z grupy języków tureckich, stąd dość często określa się je zbiorczym mianem Turków południowej Syberii. Niezależnie od tych podobieństw poszczególne republiki posiadają swoją specyfikę, którą autor zarysowuje w kolejnych podrozdziałach. Dla Ałtaju charakterystyczne są przede wszystkim wewnętrzne podziały etniczne. Obok głównych grup Ałtaj-kiżi i Telengitów mieszkają tam również Tubalarzy, Czełkanowie i Kumandyńczycy, a liderzy tych trzech ostatnich grup raczej odżegnują się od zbiorowego określenia Ałtajczycy. Równie skomplikowana jest sytuacja religijna. Na terenie republiki rywalizują o wpływy: buddyzm, szamanizm oraz lokalne religie synkretyczne, takie jak burchanizm czy ak dziang. Tuwa jest z kolei jedyną republiką mogącą się odwołać w swej nieodległej przeszłości do okresu względnej niezależności politycznej. W skład ZSRR obszar ten został włączony dopiero w 1944 roku. Tym co wyróżnia Tuwę spośród sąsiednich republik jest też przewaga liczebna tytularnego narodu nad innymi grupami narodowymi oraz silne tradycje szamanistyczne. Chakasja jest republiką, w której w zdecydowanie największym stopniu widoczne są wpływy rosyjskie. Chakasi stanowią tam zaledwie 11% ludności. W czasach radzieckich kraj ten podlegał intensywnemu uprzemysłowieniu, a wszystko to znacznie ogranicza możliwości działania ruchu odrodzeniowego w tej republice. W kolejnych rozdziałach autor przedstawia różne inicjatywy podejmowane w ramach ruchów odrodzeniowych. Pierwszą z nich są święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji. Wprowadzenie świąt narodowych było, obok przyjęcia symboli narodowych, jedną z tych inicjatyw, które miały podkreślać niezależność republik w ramach federacji. Choć autor podkreśla lokalną specyfikę i niepowtarzalność świąt, to w sposobie ich organizacji w poszczególnych republikach można dostrzec wiele cech wspólnych. Wszystkie są organizowane na wolnym powietrzu, mają charakter kilkudniowych festiwali, w trakcie których oficjalnym wystąpieniom dostojników państwowych towarzyszą religijne obrzędy, zawody sportowe oraz wiele innych imprez – od kiermaszu rękodzieła po wybory najpiękniejszej uczestniczki. Oczywiście konkretne działania w ramach tego ogólnego schematu różnią się w poszczególnych republikach, a autor podkreśla przede wszystkim inny charakter chakaskiego Tun Pajram, które w porównaniu ze świętami w Tuwie i Ałtaju ma bardziej folklorystyczną oprawę. W tym miejscu wypada dodać, że mówiąc o „ogólnym schemacie” mam na myśli schemat wypreparowany z treści omawianego rozdziału przeze mnie. Sam autor tworzenia podobnych schematów czy modeli konsekwentnie unika, widać to zresztą doskonale w omawianym rozdziale, w którym skupia się wyłącznie na opisach konkretnych świąt, w których sam uczestniczył. Przedstawiając te konkretne przypadki odwołuje się autor do ich performatywnego charakteru, wskazując na proces budowania kanonu kultury narodowej za sprawą periodycznego i publicznego odtwarzania zbiorowej tożsamości. Niezależnie od autentycznego zaangażowania wielu mieszkańców w przebieg świąt, te wielkie narodowe festiwale są organizowane przede wszystkim przez instytucje państwa. Nieco inaczej rzecz się ma z obchodami nowego roku według kalendarza księżycowego, którym autor poświęca następny rozdział. W przypadku tych noworocznych obchodów mamy do czynienia z dużą różnorodnością form i charakteru celebrowania święta. W Chakasji zostało ono zapomniane, a dziś jest odtwarzane głównie w szkołach, z kolei obchody w Tuwie mają charakter państwowy. Autor skupia się na opisie nowego roku �RECENZJE 207 księżycowego w Ałtaju, gdzie święto najlepiej się zachowało w swojej tradycyjnej formie. Przedstawia obchody Czagaa bajram we wsi Kököru, zarówno celebrowanie święta w rodzinach, jak i przez całą społeczność wsi oraz uroczystości szkolne. Jednocześnie zwraca uwagę na kontrowersje towarzyszące tym obchodom, dotyczące daty obchodów, jak i ałtajskiego charakteru święta. Podobne dyskusje toczą się też na forum ogólnorepublikańskim, głos w nich zabierają ałtajscy naukowcy i działacze, co zdaniem autora wyraźnie wpisuje Czagaa bajram w kontekst procesów odrodzeniowych, powodując, że obok znaczenia religijnego święto staje się też ważnym znakiem tożsamości narodowej. Odtwarzanie dawnych obrzędów i organizacja świąt narodowych to zjawiska dość powszechnie towarzyszące procesom odrodzeniowym na całej Syberii. Podobne działania znane są choćby z Buriacji czy Jakucji, choć sam autor o tym nie wspomina (do tej kwestii powrócę na końcu recenzji). Trudniej natomiast znaleźć takie analogie w przypadku kolejnych, opisywanych przez autora inicjatyw, związanych z konstruowaniem więzi rodowych. Podziały rodowe, charakterystyczne dla tureckich społeczeństw południowej Syberii, w różnym stopniu zachowały się w poszczególnych republikach, zdecydowanie najlepiej na Ałtaju, gdzie większość osób do dziś nie ma problemu z określeniem swojej przynależ­ ności rodowej, najsłabiej zaś w Chakasji. Niezależnie od tego, we wszystkich republikach po rozpadzie ZSRR doszło do prób odradzania więzi rodowych. Autor przedstawia te inicjatywy w odniesieniu do historycznego kontekstu kształtowania się rodów. W Tuwie odwołania do dawnych podziałów rodowych wiązały się z transformacją ekonomiczną, w sytuacji rozpadu gospodarki kołchozowej uznano, iż rody mogą stać się podstawą dla tworzenia prywatnych przedsiębiorstw rolnych i pasterskich. W Ałtaju podjęto próbę sformalizowania więzi rodowych i włączenia ich w struktury władzy samorządowej. Najmniej sformalizowane formy przyjmuje odradzanie świąt rodowych w Chakasji. Autor podkreśla, że niezależnie od różnic, tym co łączy współczesne odwołania do relacji rodowych jest ich zamknięcie w granicach administracyjnych i narodowych. „Rody zaczęły być reprodukowane w obrębie narodów” (s. 169). Tym samym, jak zauważa autor, bardziej niż sposobami klasyfikacji ludzi stały się wyrazistymi symbolami narodowymi. W dwóch ostatnich rozdziałach autor nie przedstawia już konkretnych inicjatyw ruchu odrodzeniowego, ale charakterystyczne dla jego propagatorów i zwolenników sposoby postrzegania historii własnych narodów i ich etnicznej specyfiki. Odwołania do odległej przeszłości, związanej z dziejami Wielkiego Stepu, są równie częste w publikacjach i wystąpieniach działaczy, jak i w wypowiedziach mieszkańców ałtajskich wsi. Wskazuje się na powiązania z bardzo różnymi kulturami i okresami dziejów tego obszaru, od Hunów i Scytów aż po imperium Czyngis Chana. Przejawem budowania związków ze starożytnymi kulturami jest także symbolika narodowa. Godła Ałtaju i Chakasji zawierają motywy ikonograficzne wzorowane na scytyjskich ozdobach pochodzących z miejscowych wykopalisk archeologicznych. Tę popularność nawiązań do starożytnej przeszłości autor interpretuje w kategoriach dekolonizacji. Przypomina o utrwalonym w kulturze rosyjskiej paternalistycznym stosunku do narodów syberyjskich, czego przejawem są choćby omawiane wcześniej akty prawne, oraz o różnych przejawach podkreślania wyższości cywilizacyjnej Rosjan. Wszystko to jest charakterystyczne dla układu kolonialnego. Dlatego dla współczesnych działaczy ruchów narodowych szczególnie ważne jest podjęcie próby przekroczenia tego kolonialnego dyskursu, a częste nawiązania do odległej, przedrosyjskiej przeszłości mają, zdaniem autora, temu właśnie służyć. Podobne przewartościowania określa Smyrski hobsbawmowskim terminem tradycji wynalezionej. Opiera się ona nie tylko na historii i archeologii, ale odwołuje się też do koncepcji filozoficznych w szczególny sposób opisujących miejsce człowieka i etnosów we wszechświecie. Obserwowana przez autora popularność idei „etniczności kosmicznej”, ma kilka źródeł. Na związki etniczności z działaniem sił kosmicznych wskazywał w swojej teorii etnosu Lew Gumilow, kosmizm jest też ważnym nurtem w filozofii rosyjskiej. Możliwy wpływ rosyjskiej humanistyki na południu Syberii wzmocniony został jeszcze przez interpretacje dotyczące szczególnej roli Ałtaju. Uznaje się, że stanowi on niezwykłe miejsce na kuli ziemskiej, swoiste centrum przepełnione kosmiczną energią, której emanacją są monumentalne góry i cała ałtajska przyroda. W Chakasji te kosmiczne nawiązania w budowaniu obrazu specyfiki narodowej zostały połączone z wcześniej omawianymi konstruktami historycznymi. Uznaje się tam, że życiodajna energia kosmiczna działa szczególnie w miejscach, gdzie znajdują się starożytne kurhany i obeliski, jakich wiele zachowało się na terenie republiki. �208 RECENZJE Nie przypadkiem kwestia tradycji, o której rozumieniu pisał autor we wprowadzeniu, powraca w końcowych partiach książki. Jak przekonuje nas bowiem jej zakończenie, ma ona kluczowe znaczenie. „Wznoszenie budowli dziedzictwa narodowego w republikach Syberii opiera się na fundamentach ‘starych’ tradycji, jednak odpowiednio przetworzonych do współczesnych celów” (s. 193). Można to stwierdzenie odnieść do wszystkich prezentowanych w książce przejawów odrodzenia narodowego. W organizacji świąt, nawiązaniach do dawnych podziałów rodowych, wizji dziejów narodu i jego specyfiki czerpie się z bogatego zasobu południowosyberyjskich tradycji. Aktorzy obserwowanych przez autora przemian poddają je interpretacji, w zależności od aktualnych celów rekonfigurują, bądź mówiąc słowami Jamesa Clifforda aranżują z nich nowe związki, które stają się „kapitałem symbolicznym, dzięki któremu ludzie zyskują podmiotowość w warunkach postradziecko-kolonialnych relacji władzy” (s. 195). Dopełnieniem treści książki są fotografie zawarte w tekście oraz w dodatkowym aneksie. Cennym dodatkiem jest także zamieszczony na końcu książki słownik terminów obcych. Książka Łukasza Smyrskiego stanowi bardzo cenny wkład w poznanie współczesnej sytuacji narodów syberyjskich, wpisując się jednocześnie w dawną tradycję polskich zainteresowań Syberią. Warte podkreś­ lenia są zarówno jej walory poznawcze – autor opisuje wiele przejawów inicjatyw i idei odrodzeniowych, pokazując jednocześnie ważne konteksty ich zaistnienia, związane z sytuacją prawno-polityczną oraz rosyjs­kim/radzieckim dyskursem naukowym dotyczącym etniczności, jak i propozycje interpretacyjne, w tym zwrócenie uwagi na dekolonizacyjny charakter opisywanych przemian. Niewątpliwą wartością książki jest też etnograficzne skupienie na szczególe, na konkretnych wydarzeniach i działaniach. Opisy święta Czagaa bajram czy spotkań rodowych przybliżają emocje zwyczajnych uczestników wydarzeń, pozwalają lepiej poznać wpływające na ich zaangażowanie motywacje i zrozumieć liczne kontrowersje i wątpliwości, jakie ich działaniom towarzyszą. Ten rodzaj spojrzenia od wewnątrz na odrodzenie narodowe w republikach południowosyberyjskich, był możliwy dzięki zadeklarowanemu na wstępie przyjęciu w opisie badanych zjawisk perspektywy etnograficznej. Choć jej znaczenie wydaje się bezdyskusyjne, to pewne wątpliwości może budzić odrzucenie przez autora jakichkolwiek możliwości tworzenia ogólniejszych schematów czy porównań z sytuacją innych republik. Autor konsekwentnie tego unika, choć czasem, jak w przypadku świąt narodowych, podobieństwa wydają się narzucać. Zresztą dotyczą nie tylko opisywanych przypadków republik południowosyberyjskich, ale też innych. Samo tworzenie republik w okresie transformacji ustrojowej przebiegało według podobnych często schematów, a ich dzisiejsze funkcjonowanie, zakres samodzielności i relacje z centrum wynikają z tych samych ram legislacyjnych. W wielu innych republikach nie tylko organizuje się w podobny sposób święta narodowe, ale też poszukuje się odwołań do odległej przeszłości (przy czym często tej samej – tradycji Wielkiego Stepu) czy wskazuje na specyficzne cechy „etnicznego światopoglądu”. Oczywiście słuszne jest stwierdzenie autora, że w przypadku każdego z opisywanych społeczeństw te przejawy odrodzenia narodowego mają własną, zakorzenioną w kontekście kulturowym specyfikę i koloryt. Autorowi udało się zresztą doskonale tę specyfikę i koloryt ukazać w pracy. Jednak wydaje się, że zasygnalizowanie istnienia podobnych zjawisk w innych republikach Federacji Rosyjskiej, wcale nie musiałoby oznaczać umniejszenia wagi ich lokalnych realizacji. Odrobina „obiektywnego, urzędniczego wizerunku ‘odrodzenia narodowego’” mogłaby rzucić dodatkowe światło na opisywane zjawiska, nie pomniejszając wcale znaczenia ich oglądu z „perspektywy etnograficznej”. Wojciech Lipiński Aleksandr Prigarin, Russkie staroobrâdcy na Dunae. Formirovanie étnokonfessional’noj obŝnosti v konce XVIII – pervoj polovinie XIX vv., SMIL – Archeodoksja, Odessa-Izmaił-Moskwa 2010, ss. 528 Staroobrzędowcy należą do tych wspólnot religijnych, dla których szczególnie istotne, w zachowaniu odrębności i przekazu wiary, są odwołania do przeszłości. Narracje o reformach czasów patriarchy Nikona, rozłamie cerkwi i prześladowaniach stanowią istotne składniki ich tożsamości. Jednocześnie świat staroobrzędowstwa jest bardzo niejednorodny; mamy do czynienia z wielością nurtów. Dodatkowo sytuację komplikują trwające od wieków, wymuszone prześladowaniami, migracje, wpływające �RECENZJE 209 na specyfikę poszczególnych grup starowierców. Dlatego też, etnologiczne zrozumienie współczesnego oblicza religijności i tożsamości takich wspólnot, wymaga poznania historii ich powstania. Omawiana książka odtwarza proces formowania społeczności staroobrzędowców nad Dunajem – jednej z ciekawszych grup starowierców w Europie Środkowo-Wschodniej, mieszkających dziś na terenie rumuńskiej Dobrudży i ukraińskiego Budziaku. Autor książki, Aleksandr Anatoliewicz Prigarin jest absolwentem Wydziału Historycznego na Odes­ kim Uniwersytecie Państwowym im. I. I. Miecznikowa oraz Instytutu Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. F. Rylskiego Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie, gdzie uzyskał doktorat z etnologii. Pracuje na swym macierzystym Uniwersytecie w Katedrze Archeologii i Etnologii i specjalizuje się w etnografii południowej Ukrainy. Naddunajskimi staroobrzędowcami zajmuje się od dawna, jest autorem wielu artykułów z zakresu tej tematyki oraz redaktorem serii Lipowanie, poświęconej historii i kulturze staroobrzędowców (dotychczas ukazało się siedem tomów). Książka jest podsumowaniem kilkunastoletnich badań autora. Stanowiący jej podstawę materiał źródłowy uzyskano dzięki kwerendom przeprowadzonym w archiwach Ukrainy, Rosji i Mołdawii. Na kształt książki wpłynęło też etnograficzne doświadczenie terenowe autora, który był uczestnikiem i organizatorem wielu ekspedycji historyczno-etnograficznych, w trakcie których prowadzono badania w większości staroobrzędowych miejscowości Ukrainy, Rumunii, Mołdawii i Bułgarii. W efekcie zgromadzono bardzo bogaty materiał źródłowy, będący przedmiotem wnikliwej analizy. Jej cele autor formułuje następująco: określenie głównych kierunków migracji staroobrzędowców w obszar delty Dunaju i wskazanie na mechanizmy okreś­ lające specyfikę naddunajskich wspólnot, rekonstrukcja sytuacji demograficznej grupy w początkowym okresie jej formowania, opis i analiza gospodarczej adaptacji migrantów do warunków środowiska delty Dunaju, wskazanie na znaczenie kwestii religijno-obrzędowych w procesie migracji i zasiedlenia delty oraz odtworzenie form pamięci historycznej i tożsamości w społeczności staroobrzędowców regionu i ich roli w zakorzenieniu wspólnot na nowych terenach. U podstaw specyfiki naddunajskich staroobrzędowców legły zróżnicowane korzenie grupy. W XVIII wieku w obszar delty Dunaju spłynęło kilka potoków migracji wyznawców starego obrzędu – ich przebieg autor rekonstruuje w pierwszym rozdziale książki. Prześladowania starowierców w Rosji zmusiły ich do poszukiwania swobód religijnych na obrzeżach państwa, bądź poza jego granicami. Jednym z ważnych ośrodków staroobrzędowych stały się w krótkim czasie Wietka i Starodubie, leżące na terenach ówczesnego pogranicza Rosji i Rzeczpospolitej. Stamtąd wielu starowierców uchodziło jeszcze dalej poza granice Rosji, kierując się między innymi w stronę Podola i Mołdawii. Od imienia Filipa Wietkowskiego, który na początku XVIII wieku namawiał swych współwyznawców do osiedlania się w granicach mołdawskiej metropolii w Jassach, zwano ich filiponami, bądź piliponami, a wkrótce utrwaliło się określenie Lipowanie (zapisuję nazwę wielką literą zgodnie z jej współczesnym użyciem, w którym odnosi się ona nie tylko do religijnej, ale też etnicznej/etnograficznej odrębności grupy). W czasach gdy podejmowano reformy w rosyjskiej cerkwi, na południowych rubieżach państwa funkcjonowały liczne wspólnoty kozackie (analogicznie do sytuacji w ówczesnej Rzeczpospolitej). Znaczna część dońskich kozaków nie przyjęła reform, trwając przy starym obrzędzie. Reformom religijnym towarzyszyły inne zmiany, w tym dotyczące obciążeń ludności wiejskiej. Wszystko to powodowało niepokoje społeczne, na fali których dochodziło do chłopsko-kozackich powstań. Jednym z nich było powstanie Buławina w latach 1707–1709. Po jego wygaśnięciu grupa kozaków pod wodzą Ignata Niekrasowa opuściła dońskie stanice kierując się nad Kubań. Spotkali tam podobnych sobie kozaków-staroobrzędowców, którzy już wcześniej zdecydowali się szukać religijnych swobód pod ochroną Osmanów. W ciągu kolejnych dziesięcioleci, u boku swych bezpośrednich zwierzchników, krymskich chanów i nogajskich murzów, wypuszczali się na wyprawy przeciwko swej dawnej ojczyźnie. Przemieszczali się jednocześnie po rozległych obszarach nadczarnomorskich, utrzymywali kontakty ze swymi współwyznawcami z Podola i Mołdawii, a w poszukiwaniu rybackich toni zapuszczali się aż po Dniestr i Dunaj. Od nazwiska swego dowódcy i jednocześnie twórcy swoistego kodeksu praw (tzw. Zawiet Ignata), zwano ich Niekrasowcami. Te dwie grupy – Lipowanie i Niekrasowcy odegrały najważniejszą rolę w formowaniu się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Jak podkreśla autor trudno wskazać konkretną datę ich pojawienia �210 RECENZJE się w delcie Dunaju, niektóre źródła pośrednio wskazują na to, że mogło to mieć miejsce już na początku XVIII wieku. Jednak główny potok migrantów dotarł tam kilkadziesiąt lat później, w drugiej połowie XVIII wieku. W tym okresie granice rozrastającego się stopniowo imperium rosyjskiego przesuwały się coraz dalej na południowy-zachód. Zmuszało to wielu wyznawców starego obrzędu do przemieszczania się na coraz odleglejsze pogranicza w poszukiwaniu swobody religijnej. W latach 1780. Niekrasowcy ostatecznie opuścili Kubań i osiedli nad Dunajem. Na mapach z drugiej połowy wieku widnieją już liczne osady staroobrzędowe na prawym brzegu Dunaju i dwie na lewym: Wiłkowo i Żebriany. Oprócz Niekrasowców deltę Dunaju zaczęli też oswajać w tym czasie Lipowanie, docierając tam z Besarabii, Naddniestrza i Podola. Począwszy od drugiej połowy XVIII wieku pojawił się trzeci potok migracji, z Noworosji. Ukazy carskie czasów Katarzyny II zachęcały do osiedlania się na nowoprzyłączonych ziemiach Ukrainy nie tylko zagranicznych kolonistów, ale też russkich ljudiej bieżawszych za granicu. W okolicach twierdzy św. Elizawiety (dzisiejszy Kirowograd) wydzielono ziemię dla starowierskich osadników. Wkrótce zaczęli tam przybywać staroobrzędowcy z prawobrzeżnej Ukrainy i Mołdawii oraz guberni rosyjskich. Dla wielu z nich staroobrzędowe słobody w Noworosji okazały się jedynie, jak to określa autor, punktem tranzytowym na trasie dalszych migracji – często kończyły się one nie gdzie indziej jak nad Dunajem. Do początku XIX wieku delta Dunaju znajdowała się w granicach imperium osmańskiego. Niemile widziani w swej ojczyźnie wyznawcy starego obrzędu, odnajdowali tu swobody religijne, które gwarantowała, stosunkowo tolerancyjna pod tym względem, turecka administracja. Jednak w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej 1806–1812 lewy brzeg Dunaju wraz z całą Besarabią został włączony do Rosji. W ten sposób naddunajscy staroobrzędowcy znaleźli się na pograniczu dwóch imperiów, co w znacznym stopniu określiło ich dalsze losy. Drugi rozdział książki autor poświęcił temu właśnie zagadnieniu. W trakcie działań wojennych większość „Ignat-kozaków” tradycyjnie stanęła po stronie Turcji, jednak niektórzy, w tym mieszkańcy Wiłkowa i Starej Kilji sprzyjali Rosjanom. Skłoniło to dowództwo i administrację rosyjską do bliższego zainteresowania się swymi niegdysiejszymi poddanymi. Począwszy od 1811 roku rozpoczęły się rozmowy między starszyzną Niekrasowców, a dowództwem armii rosyjskiej dotyczące przesiedlenia staroobrzędowców na rosyjskie terytoria. Wydany jeszcze w tym samym roku ukaz z dnia 25 lipca gwarantował wszystkim Niekrasowcom, którzy zdecydują się na przesiedlenie z podległego Turcji prawobrzeżnego obwodu babadagskiego do rosyjskiej Besarabii, „darowanie wszelkich win wobec państwa i ojczyzny” oraz szereg ulg i przywilejów, w tym swobody religijne. Przesiedlenie jakie po tym nastąpiło, a przede wszystkim późniejsze z roku 1830 zmieniło geografię osadnictwa staroobrzędowego w regionie na korzyść lewego, rosyjskiego brzegu Dunaju. Obok dawnych centrów staroobrzędowych w Wiłkowie i Żebrianach, powstały między innymi wspólnoty w Kilji oraz Izmaile i jego okolicach (Stara i Nowa Niekrasowka). Jednocześnie zawarte w ukazie z 1811 roku gwarancje dotyczące życia religijnego, będące ewenementem w stosunkach pomiędzy państwem rosyjskim a staroobrzędowcami, przyciągnęły wyznawców starego obrzędu z sąsiednich terenów (Bukowina, Podole, Naddniestrze). W ten sposób do połowy XIX stulecia dopełnił się proces formowania społeczności naddunajskich staroobrzędowców w Budziaku. Jego pogmatwane dzieje udało się autorowi przedstawić w systematyczny i przejrzysty sposób. Niełatwą do uzyskania, wobec złożoności opisywanych procesów migracyjnych, klarowność wywodu uzyskał autor dzięki wydzieleniu podstawowych kierunków migracji – południowo-zachodniego albo lipowańskiego, niekrasowskiego i noworosyjskiego. Dodatkowo systematyzacji materiału pomogła, zawarta w podsumowaniu dwóch pierwszych rozdziałów, periodyzacja. Autor wydzielił w niej pięć etapów formowania się społeczności naddunajskich staroobrzędowców. Pierwszy, obejmujący okres od końca XVII wieku do lat 1730., to czas „odkrywania” delty Dunaju przez Niekrasowców i staro­ wierców z sąsiednich obszarów Besarabii, Bukowiny i Podola. Drugi etap to lata 1740–1770. Wówczas dociera tu większość kubańskich Niekrasowców tworząc liczne wspólnoty, które wkrótce rozrastają się za sprawą starowierców przybywających z Bukowiny, Podola i Naddniestrza, a wywodzących się z poleskich centrów w Starodubiu i Wietce. W tym okresie następuje też legalizacja staroobrzędowców w granicach imperium osmańskiego – pod nazwą „Niekrasowców” bądź „Ignat-kozaków” – tworzą oddziały mające w razie konfliktów stawać zbrojnie po stronie Osmanów, zachowując w zamian kozacki samorząd i zyskując zwolnienia podatkowe. Trzeci, wydzielony przez autora etap – od lat 1780. do roku 1812, �RECENZJE 211 związany jest z rozszerzeniem zasięgu osadnictwa staroobrzędowego i powstaniem nowych miejscowości. Lata 1812–1829 (czwarty etap) to funkcjonowanie wspólnot kozaków-staroobrzędowców w granicach dwóch imperiów – rosyjskiego i tureckiego i jednocześnie wzrastanie znaczenia wspólnot budziackich za sprawą przesiedleń z prawego brzegu i napływu starowierców z sąsiednich obszarów. Trwały one również w latach 1830–1856 (piąty etap), kiedy doszło do ostatecznego ukształtowania społeczności staroobrzędowej w delcie Dunaju. Rozdział trzeci poświęcony został charakterystyce demograficznej staroobrzędowców z Budziaku, a więc zamieszkujących w pierwszej połowie XIX wieku rosyjski, lewy brzeg Dunaju. Autor pod­kreśla znaczną dynamikę wzrostu liczebności tamtejszych wspólnot, z jego szacunków wynika, że tylko w latach 1808–1835 liczebność tamtejszych staroobrzędowców wzrosła pięciokrotnie, sięgając w połowie XIX wieku sześciu tysięcy. Prigarin szczegółowo analizuje szereg wyznaczników przemian demograficznych grupy – strukturę wieku, płci, wskaźniki przyrostu naturalnego itp. Zawarte w rozdziale tabele, zestawienia, wykresy i schematy ilustrujące wywody autora, prezentują poszczególne wskaźniki demograficzne dla całego regionu, jak i poszczególnych miejscowości. W kolejnym rozdziale autor skupił się na praktykach religijnych naddunajskich staroobrzędowców. Wspomniany wcześniej ukaz z 1811 roku dawał Niekrasowcom możliwość budowy cerkwi i wyznawania wiary według zasad starego obrzędu. Na tej podstawie przybyli do Izmaiłu starowiercy już w kolejnym roku rozpoczęli budowę cerkwi, jednak poświęcono ją dopiero w latach 1830. Wówczas powstały też cerkwie w Starej i Nowej Niekrasowce. Ponadto we wszystkich staroobrzędowych miejscowościach istniały pomieszczenia sakralne – drewniane cerkwie, kaplice, bądź domy przystosowane do odprawiania nabożeństw. Ważnymi ośrodkami życia religijnego były też monastyry. W omawianym okresie funkcjonował monastyr w tzw. niekrasowskich chutorach w okolicach Izmaiłu i dwa klasztory na prawym brzegu Dunaju. Podobnie jak większość staroobrzędowców-popowców, także naddunajskie wspólnoty zmagały się z niedoborem duchownych. Pomimo znacznej poprawy sytuacji po sprowadzeniu na Bukowinę metropolity Ambrożego i powstaniu białokrynickiej hierarchii1, w życiu religijnym naddunajskich wspólnot dużą rolę odgrywali tzw. ustawszczicy, świeccy mogący odprawiać część nabożeństw. Jednocześ­ nie silnie wpisany w kulturę religijną staroobrzędowców nakaz trzymania się starych, niezmiennych zasad obrzędowych powodował, że większość szeregowych członków wspólnot była piśmienna, potrafiła czytać religijne księgi, znała zasady obrządku i porządek ważniejszych nabożeństw, co gwarantowało trwanie praktyk religijnych niezależnie od duchownych czy cerkiewnej hierarchii. Niektóre z wątków związanych z życiem religijnym kontynuuje autor w piątym rozdziale książki poświęconym kulturowo-gospodarczym tradycjom staroobrzędowców. Ponownie podkreśla tam znaczenie umiejętności czytania, wskazuje na szacunek do ksiąg religijnych i ikon. W rozdziale tym znalazło się także miejsce na przedstawienie gospodarczej adaptacji staroobrzędowców. W zależności od miejsca zamieszkania różne były podstawy bytu naddunajskich starowierców – rolnictwo, handel, rzemiosło, a przede wszystkim rybołówstwo, które ze względu na charakter środowiska naturalnego delty dla wielu wspólnot odgrywało kluczową rolę. Autor w krótki sposób opisał także kulturę materialną badanej grupy (budownictwo, stroje). W ostatniej części tego rozdziału znajdujemy też ciekawą informację o społecznej organizacji naddunajskich wspólnot. W XIX wieku Niekrasowcy z Dobrudży nadal tworzyli kozackie wspólnoty żyjące według zasad „Kodeksu Ignata”. Coroczny „krąg” złożony ze wszystkich mężczyzn wybierał atamana i decydował o podstawowych kwestiach życia społeczno-gospodarczego grupy. Zasady prawa zwyczajowego regulowały między innymi podział dochodów, pozwalający na utrzymanie cerkwi oraz wojska. Niekrasowcy podlegali specjalnemu urzędnikowi tureckiemu, tzw. kozak-baszy, a w zamian za pełnienie służby wojennej nie płacili podatków. Odrębne miejsce w strukturze społecznej zajmowali też staroobrzędowcy w rosyjskim Budziaku. W miastach, takich jak Izmaił, Kilja czy Wiłkowo tworzyli 1 W 1846 roku, po blisko dwóch wiekach borykania się z niedoborem kapłanów i zupełnym brakiem biskupów, odnowiona została hierarchia duchowna staroobrzędowców. Metropolia bośniacki Ambroży przyjął wówczas stary obrzęd i wyświęcił kolejnych biskupów. Odbyło się to w Białej Krynicy na Bukowinie, która stała się odtąd stolicą metropolitalną dla tych staroobrzędowców, którzy zaakceptowali nowych biskupów. Stąd nazwa – hierarchia białokrynicka. �212 RECENZJE oddzielne, mieszczańskie i kupieckie obszcziestwa. Z kolei na obszarach wiejskich przypisywano ich do tzw. gosudarstwiennych kriestjan. Interesy takich wspólnot reprezentował wybieralny starosta. Znaczną rolę, zarówno w dobrudzkich, jak i budziackich wspólnotach ogrywali ustawszczicy, będący religijnymi autorytetami. Autor podkreśla znaczenie szczególnej organizacji społecznej staroobrzędowców oraz ich usytuowania w szerszej strukturze społecznej Rosji i Turcji dla kształtowania się ich odrębności jako grupy etnokonfesyjnej. Trwanie tej odrębności ułatwiło nakładanie się granic religijnych na granice społeczne. W ostatnim, szóstym rozdziale książki autor podejmuje ciekawą problematykę tożsamości naddunajskich staroobrzędowców. Skupia się przy tym na podstawowej dla tego zagadnienia kwestii nazw. W pierwszej połowie XIX wieku funkcjonowało wiele terminów na określenie badanej grupy. Ta różnorodność nazw, jak podkreśla autor, wynikała z niejednorodności samej grupy (w sensie kulturowym, społecznym, religijnym), odzwierciedlając jednocześnie trudny proces formowania jej tożsamości. W ciekawy sposób pokazuje też autor okoliczności i historyczny kontekst zastępowania jednych terminów innymi, przede wszystkim dotyczy to zanikania określenia Niekrasowcy na rzecz nazwy Lipowanie, także i współcześnie dominującej zarówno w Dobrudży, jak i w Budziaku. Rozważania dotyczące relacji pomiędzy nazwami a odrębnością grupy kontynuuje autor w odniesieniu do antroponimii. Wskazuje na charakterystyczne dla naddunajskich staroobrzędowców imiona i nazwiska oraz podaje przykłady nieformalnych antroponimów funkcjonujących w lokalnych społecznościach. W ostatniej części, w największym stopniu dochodzi do głosu etnologiczne doświadczenie autora, który na podstawie włas­ nych materiałów terenowych pokazuje, w jaki sposób, opisane w książce procesy formowania grupy funkcjonują w pamięci współczesnych staroobrzędowców znad Dunaju. I choć fragment ten wykracza poza założone ramy chronologiczne pracy (sam autor oczywiście jest tego świadom i odpowiednio to uzasadnia), to wydaje się szczególnie cenny, bowiem w logiczny i ciekawy sposób buduje pomost między początkami grupy i ich historycznym badaniem, a jej współczesnością i otwartymi możliwoś­ ciami etnologicznych eksploracji. Aleksander Prigarin podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji historycznego procesu powstawania społeczności staroobrzędowców w delcie Dunaju. Potencjalne trudności związane z jego realizacją wynikały z charakteru badanej społeczności. Pograniczność obszaru jej zamieszkiwania powodowała konieczność poszukiwania źródeł w wielu różnych, odległych często ośrodkach naukowych i archiwach. Z kolei migracyjny charakter początkowych dziejów grupy zmuszał do zastosowania szerokiej perspektywy, objęcia polem widzenia odległych często miejsc, zdarzeń i procesów. Z tak złożoną materią badań autor poradził sobie w sposób wzorowy. Stworzył przejrzysty, uporządkowany obraz dziejów grupy w okresie jej kształtowania się, wskazał na jej zróżnicowane korzenie związane z okresem migracji i scharakteryzował podstawowe okoliczności i mechanizmy jej formowania na miejscu, w delcie Dunaju. W efekcie otrzymaliśmy pracę, która nie tylko relacjonuje pewien okres w dziejach nielicznej, peryferyjnej grupy etnokonfesyjnej, ale jednocześnie pokazuje jak tego rodzaju wspólnoty bywają uwikłane w szersze procesy kulturowych i politycznych przemian. Śledząc w książce Prigarina dzieje naddunajskich staroobrzędowców, odkrywamy jednocześnie wiele ważnych, powiązanych ze sobą kart historii – wielką geopolityczną rozgrywkę miedzy Turcją a Rosją, peregrynacje kozaków Niekrasowców, zadunajski epizod dziejów Siczy Zaporoskiej czy odtwarzanie na Bukowinie staroobrzędowej hierarchii duchownej. W tym miejscu wspomnieć wypada o polskim wątku obecnym w książce, związanym z postacią Michała Czajkowskiego (Sadyka Paszy). Będąc agentem polskiej emigracji w Turcji, Czajkowski doprowadził do powstania wojsk kozackich, które tworzyli między innymi Niekrasowcy z Dobrudży. Na oddzielną uwagę zasługuje graficzna strona publikacji, świadcząca o wielkim zaangażowaniu i nakładzie pracy autora i wydawców. Jest to przykład przemyślanej koncepcji książki jako całości, pozwalającej czytającemu zagłębić się w świat historii naddunajskich staroobrzędowców nie tylko za sprawą słów, ale też obrazów. Okładka książki jest stylizowana na oprawy starych ksiąg religijnych, z jakich tradycyjnie korzystają staroobrzędowcy. Również w tekście zawarto wiele elementów graficznych charakterystycznych dla takich starodruków: czcionka w tytułach rozdziałów wykorzystuje dawne kroje liter, a rozdziały rozpoczynają się od ozdobnych inicjałów. Wszystkie te motywy nie są bynajmniej przypadkowe, jak deklaruje autor, pochodzą z rękopisów przechowywanych przez wspólnoty nad­dunajskich staroobrzędowców. Książka zawiera też bogaty materiał ilustracyjny: stare rysunki i grawiury, �RECENZJE 213 archiwalne i współczesne mapy i fotografie, fotokopie niektórych dokumentów archiwalnych, zdjęcia staroobrzędowych ikon i rękopisów, liczne tabele, zestawienia statystyczne i wykresy. Wszystko to stanowi ważne i jednocześnie atrakcyjne dopełnienie treści publikacji. Niezwykle pomocne są też zawarte na końcu książki indeksy: nazwisk i terminów geograficznych. Książka została opatrzona streszczeniem w języku angielskim. Praca Aleksandra Prigarina jest oczywiście szczególnie cenna dla specjalistów zajmujących się historią i kulturą staroobrzędowców. Z całą pewnością jednak zainteresuje ona szerszy krąg badaczy zajmujących się zagadnieniami religijnych i etnicznych zróżnicowań w obszarze Europy Środkowo-Wschodniej – etnologów, historyków czy religioznawców. Wojciech Lipiński Jerzy Dębski, Joanna Talewicz-Kwiatkowska, Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień, Wydawnictwo DiG, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Warszawa 2007, ss. 272 W Polsce istnieje wiele publikacji mających na celu przybliżenie tragicznej historii ofiar nazistowskiej ideologii skazanych na całkowitą zagładę. Jednak tylko niewielka ich część przedstawia sytuację Romów w czasie II wojny światowej, a przecież ta grupa etniczna, podobnie jak przedstawiciele narodu żydowskiego, została skazana na zagładę biologiczną. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień autorstwa Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej jest niezwykle interesującą lekturą, gdyż odsłania dramatyczne losy Romów w obozie koncentracyjnym Auschwitz, relacjonowane przez świadków ludobójstwa dokonywanego na tej grupie. Recenzowana książka ukazała się w 2007 roku nakładem Wydawnictwa DiG oraz Stowarzyszenia Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu. Jednym z naczelnych celów tej instytucji jest przypominanie i upamiętnienie eksterminacji i Holokaustu Romów1. Jest to kolejne wydawnictwo Stowarzyszenia poruszające tematykę romskiego holokaustu (wcześniejsze publikacje to: Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau2, 50-lecie zagłady Romów3, Zagłada Romów europejskich4 oraz polska edycja katalogu stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau Zagłada Sinti i Romów5). Ponadto w 2008 roku powstał film dokumentalny Romowie – skazani na zagładę6 w reżyserii Adama Sikory i Wiesława Gajdy, którego producentem jest Stowarzyszenie Romów w Polsce. Praca Jerzego Dębskiego i Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej poprzedzona jest wstępem prezesa Stowarzyszenia Romów w Polsce – Romana Kwiatkowskiego. Zaznacza on, iż jest to dla niego publikacja szczególna zarówno w wymiarze osobistym (wiele osób z jego rodziny zginęło w czasie II wojny światowej), jak i historycznym (utrwalenie pamięci o tamtych wydarzeniach). Docenia on wagę zachowania i utrwalenia przeszłości w życiu każdej społeczności. Pisze, że: Naród staje się rzeczywistością wówczas, kiedy posiada świadomość własnej historii (s. 5). Podkreślając, że romski holokaust nie funkcjonuje w powszechnej świadomości, wyraża nadzieję, że z powstaniem tej książki wiedza na jego temat się rozpowszechni. Roman Kwiatkowski dodaje również, że książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas http://www.stowarzyszenie.romowie.net/index.php/czytnik-artykulow/items/59.html Parcer, Jan (red.). 1994. Los Cyganów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 3 Długoborski, Wacław (red.). 1994. 50-lecie zagłady Romów w KL Auschwitz-Birkenau. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 4 Czekaj, Tadeusz i Roman Kwiatkowski (red.). 2005. Zagłada Romów europejskich. Oświęcim: Stowarzyszenie Romów w Polsce. 5 Zagłada Sinti i Romów – Katalog stałej wystawy w Państwowym Muzeum KL Auschwitz-Birkenau – Dokumentations und Kulturzentrum Deutscher Sint und Roma – Heidelberg 2003, edycja polska: Stowarzyszenie Romów w Polsce – Romski Instytut Historyczny. 6 Film ten stanowił jeden z dwóch etapów projektu Romowie. Skazani na zagładę. Drugim była konferencja z udziałem byłych więźniów obozów koncentracyjnych oraz młodzieży szkolnej i akademickiej. 1 2 �214 RECENZJE drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest hołdem dla Romów, którzy zginęli w czasie II wojny światowej oraz dla tych, którzy przeżyli i którzy przyczynili się do powstania tej publikacji. Autorzy swoją pracę zaczynają od przedstawienia Stanu badań w odniesieniu do prześladowań i masowej zagłady Romów. Kilkustronicowy rozdział o takim tytule porusza kwestię społecznego wykluczenia i eksterminacji Romów oraz stan badań tego problemu w historiografii. Następny rozdział – Literatura i źródła z pewnością wyda się ciekawy dla osób zainteresowanych tematem romskiego holokaustu. Jerzy Dębski oraz Joanna Talewicz-Kwiatkowska prezentują w nim przegląd prac dotyczących zagłady Romów. Jak podkreślają autorzy, w poszczególnych krajach istnieje duże zróżnicowanie tego rodzaju publikacji, np. w Niemczech rozwinęły się badania na ten temat i powstało wiele publikacji naukowych. Są to zarówno badania ogólne, jak i te dotyczące mikrohistorii na poziomie dziejów poszczególnych rodzin. Autorzy tłumaczą obfitość badań podejmujących temat zagłady Romów w tym kraju następująco: Dla większości niemieckiego środowiska historyków zagadnienia związane z funkcjonowaniem nazistowskiego państwa i wynikłe z tego faktu skutki, w tym także szczególnie zagłada Romów, stanowią okazję do wykazania pewnego rodzaju nie spotykanej ekspiacji moralnej (s. 16). Również wielu badaczy z Węgier, Czech oraz Słowacji, w których to państwach zamieszkiwała znaczna mniejszość romska, podejmuje tę tematykę. Prace naukowców francuskich oraz włoskich także wniosły duży wkład w badania dotyczące tej zbiorowości oraz jej masowej zagłady. Autorzy wymieniają również polskie publikacje poruszające temat romskiej zagłady oraz inicjatywy z tym związane (np. międzynarodowa sesja naukowa poświęcona zagładzie Romów podczas II wojny światowej, która odbyła się w grudniu 1991 roku, powstanie Romskiego Instytutu Historycznego). Oprócz naukowych opracowań Dębski i Talewicz-Kwiatkowska podają również spis literatury wspomnieniowej, w której można odnaleźć odwołania dotyczące masowej zagłady Romów. Jeśli chodzi o romskie świadectwa tych wydarzeń to jest ich niewiele i są to przede wszystkim niemieckojęzyczne pozycje. Istotnym jednak źródłem jest romska poezja śpiewana. Autorzy przytaczają dwa tłumaczenia tego typu pieśni. W kolejnym rozdziale zatytułowanym Romowie w Konzentrationslager Auschwitz autorzy przedstawiają realizację nazistowskiej ideologii, wedle której Romowie mieli być skazani na całkowitą zagładę. Zaczynając od podkreślenia faktu, iż Romowie od momentu pojawienia się w Europie ponad pięćset lat temu, doświadczali prześladowań, zaznaczają, iż działania wypływające z ideologii nazizmu, skierowane przeciw ludności cygańskiej nastąpiły jeszcze przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej (w 1938 roku w Niemczech z dużym rozmachem przeprowadzono akcje przeciwko elementom aspołecznym7). Następnie opisują historię Romów w KL Auschwitz do momentu likwidacji Zigeunerfamilienlager w nocy 2 sierpnia 1944 roku. Ogromnym walorem tego rozdziału jest to, iż autorzy korzystali z wielu źródeł, co pozwoliło na dokładny opis funkcjonowania obozu cygańskiego. Jest tu zawartych wiele danych. Podane zostają nazwiska i biogramy Romów z pierwszych transportów, nazwiska kierowników tego obozu, daty ucieczek (również z nazwiskami i biogramami uciekinierów oraz z graficzną prezentacją rozkładu wiekowego uciekających Romów). Opisany jest także plan obozu (możemy się dowiedzieć, gdzie znajdowały się kuchnie, biura obozowe, pomieszczenia dla poszczególnych pracowników, magazyn żywnościowy, magazyn odzieży, szpital więźniarski, przedszkole, baraki sanitarne). Zasadniczą część publikacji (ok. 200 stron) stanowią wspomnienia 25 byłych więźniów KL Auschwitz. Są to zarówno osoby pochodzenia romskiego umieszczone w obozie cygańskim, jak i osoby nie będące Romami, które w jakiś sposób związane były z tym obozem. Oprócz relacji Romów zamieszkujących Zigeunerfamilienlager książka zawiera m.in. wspomnienia czechosłowackiej Żydówki, wykonującej portrety Cyganów, czy też Polaka rejestrującego deportowanych Romów. Relacje zawarte w publikacji składane były na przełomie wielu lat (najwcześniejsza pochodzi z 1959 roku, a ostatnia z 2007 roku). Składane były one w różnych miejscach – w Państwowym Muzeum w Oświęcimiu, Romskim Instytucie Historycznym w Oświęcimiu, Centrum Dokumentacji Niemieckich Sinti i Romów w Heidelbergu. Szczególnie interesujące relacje zostały przekazane przez jednego z byłych więźniów KL Auschwitz – Tadeusza Joachimowskiego. Pierwsza relacja złożona przez niego pochodzi z 1968 roku, a następna z 1970. Ponadto Według ideologii nazistowskiej Romowie byli elementami aspołecznymi, niezdolnymi do życia w zbiorowości, posiadającymi cechy, które są szkodliwe dla społeczeństwa. 7 �RECENZJE 215 publikacja zawiera fragment jego wspomnień obozowych, których nie zdążył ukończyć przed śmiercią. Fragment ten pochodzi z prywatnych zbiorów dr. Adama Cyry, starszego kustosza Państwowego Muzeum w Oświęcimiu. Wspomnienia Joachimowskiego stanowią najobszerniejszą relację w książce. Zawierają one szczegółowy opis obozu cygańskiego z podziałem na opis poszczególnych aspektów (np. kindergarten, praca, warunki mieszkaniowe, kantyna). Opisuje on dokładnie likwidację obozu cygańskiego wspominając o buncie Cyganów 16 maja 1944 roku8, do którego się przyczynił informując ich o planach likwidacji Zigeunerfamilienlager. Na końcu książki zostały umieszczone biogramy autorów relacji. Danych dotyczących niektórych z nich nie zdołano ustalić. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień jest interesującym opracowaniem dokumentów i wspomnień dotyczących losów Romów w czasie II wojny światowej. Ukazuje czytelnikowi fragment historii romskiej, który jest poznany w niewielkim stopniu. Niewątpliwym walorem publikacji jest zaprezentowanie losów grupy skazanej na zagładę oczami świadków tej tragedii. Ta forma pozwala na prezentację indywidualnego wymiaru cierpienia jakiego doznała mniejszość romska w tych strasznych czasach. Romowie, podobnie jak Żydzi zostali skazani na całkowitą zagładę przez nazistów. Jednak wiedza o prześladowaniach i zagładzie Romów w czasie II wojny światowej nie stała się częścią zinstytucjonalizowanej pamięci o Holokauście, który przez wiele osób kojarzony jest jedynie z tragedią narodu żydowskiego. Książka ta przyczynia się do przezwyciężenia tego typu opinii, pokazuje, że naziści zamierzali unicestwić nie tylko Żydów. Publikacja ta daje również szansę poznania tragedii, której doświadczyli Romowie w okresie II wojny światowej młodym członkom tej zbiorowości. Szczególnie istotne jest to w ontekście obecnych działań elit romskich polegających na szukaniu historycznych aspektów romskiej tożsamości. Książka Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień mogłaby zostać wzbogacona umieszczeniem w niej zdjęć, czy ilustracji. Nie zawiera ona także informacji kim jest Roman Kwiatkowski, autor wstępu do publikacji. Czytelnik sam musi domyślić się, że jest to osoba związana ze Stowarzyszeniem Romów w Polsce. Pomijając jednak brak tej informacji oraz zdjęć, czy też ilustracji jest to ważna publikacja, gdyż przybliża historię dotąd nieopisaną w dostateczny sposób. Mam nadzieję, że praca Jerzego Dębskiego oraz Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej będzie kontynuowana przez innych badaczy i w niedługim czasie ukaże się więcej publikacji podejmujących tematykę romskiego holokaustu. Dorota Łuszczek 8 Obóz cygański w KL Auschiwtz-Birkenau został zlikwidowany 2 sierpnia 1944, ale planowo miało stać się to 16 maja tego roku. Jednak nie udało się gdyż Cyganie zostali ostrzeżeni o planowanej akcji. Uzbrojeni w noże, łopaty, żelazo, łomy, kamienie odmówili wyjścia z baraków. SS-mani tego dnia zrezygnowali z przeprowadzenia akcji. �Migrantka z Ugandy. Dżuba 2007. Fot. M. Kurcz Nieformalna zabudowa w dzielnicy Munuki. Dżuba 2008. Fot. M. Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9003bdec24dc06d7d4a1790b82c24525.pdf 462c48c6d252f194bf0790b306341c63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Syberia - zesłańcy Rosja- folklor tradycyjny Prasłowianie - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5693 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.252-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzepkowska, Aleksandra Gołębiowska-Suchorska,Agnieszka Łuczyński, Michał Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Wąż w raju. Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, pod redakcją Ryszarda Kantora, Tadeusza Palecznego i Magdaleny Banaszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, ss. 211 Tytuł książki można odczytać jako przestrogę. Wszak wąż w raju jest symbolem zła, wodzi na pokuszenie. Tych, którzy ulegną jego podszeptom czeka, jak wiadomo, kara – doświadczanie licznych ziemskich trosk, bólu, cierpienia. Dla człowieka żyjącego w społeczeństwie konsumpcyjnym zabawa bardzo często staje się ucieczką od niełatwej codzienności, namiastką raju, wolności, pozwala zapomnieć o problemach. Tytuł książki sugeruje, że jej uczestnicy, podobnie jak biblijni Prarodzice, są kuszeni. Powinni też zapewne spodziewać się kary, jeśli dadzą się zwieść Kusicielowi (w tej roli występuje społeczeństwo konsumpcyjne i wszechobecna w nim zabawa). Autorzy książki wskazują na rosnącą rolę zabawy we współczesnym, globalizującym się świecie. Charakteryzują też zmiany, jakim podlega zabawa, a wraz z nią społeczeństwo, w którym rozrywka jest niezwykle mocno związana z szeroko rozumianą konsumpcją. Zauważają także, że znaczenie terminu ‘konsumpcja’ uległo zmianie. Obecnie nie chodzi już wyłącznie o zaspakajanie podstawowych potrzeb biologicznych oraz gromadzenie dóbr zapewniających stabilizację i będących wyznacznikiem prestiżu społecznego. „Pragnienie stabilności – jak pisze Agata Kowalik, powołując się m.in. na prace Z. Baumana, G. Ritzera, B. Barbera, D. Riesmana i T. Szlendaka – przesunęło się niemal na koniec listy celów, a jego zaszczytne miejsce zastąpiło dążenie do niezwłocznego zaspokojenia sztucznie wzbudzonych potrzeb. Co więcej, wielu badaczy jest zdania, iż w rzeczywistości to już nie potrzeba, lecz pragnienie czy pożądanie [...] a idąc dalej – na ogół zwyczajna «zachcianka» pełni funkcję motoru napędowego działania wiernych wyznawców ideologii konsumeryzmu” (s. 94). Współczesny człowiek, którego tożsamość w dużym stopniu jest kształtowana i określana przez udział w konsumpcji, jest zarazem człowiekiem zabawy (związki między konsumpcją zabawą i tożsamością szczegółowo analizuje Ryszard Kantor). Dla mieszkańców świata, w którym wiodącą rolę odgrywa szeroko pojęta konsumpcja, utożsamiana z zabawą, wartością nadrzędną staje się poczucie szczęścia, hedonizm, karnawalizacja życia. Specjaliści od zabawy podpowiadają, w co należy się bawić, podsuwają gotowe rozwiązania, umiejętnie rozpalają pragnienie udziału w określonych formach rozrywki. O zjawiskach tych pisze m.in. Tadeusz Paleczny, zaznaczając zarazem, że „zabawa staje się [...] produktem, usługą, towarem «na sprzedaż» [...]” (s. 9). „Przestaje być czymś wesołym, lekkim, «zabawnym», lokując się w sferze zachowań i działań poważnych, związanych z przedsiębiorczością, zarabianiem pieniędzy, tworzeniem złożonych, olbrzymich struktur koncernów medialnych [...]” (s. 19). Paleczny przedstawia zabawę jako „czynnik transgresji, dyfuzji, demokratyzacji, egalitaryzacji, uniwersalizacji kulturowej, a jednocześnie składnik tradycji plemiennej, etnicznej, narodowej i cywilizacyjnej” (s. 11). Podkreśla też, że staje się ona „łącznikiem międzykulturowym, służy jednak także podtrzymywaniu odrębności kulturowej lokalnych i narodowych wspólnot. [...]” (s. 11–12). Cytowany badacz wskazuje również na takie charakterystyczne cechy współczesnej zabawy jak: deterytoryzacja, deinstytucjonalizacja, deideologizacja, subiektywizacja oraz prywatyzacja tożsamości jej uczestników. Podobnie jak inni autorzy publikujący w omawianym tomie, Paleczny zwraca uwagę na zasadniczą rolę, jaką w kreowaniu wzorów zabawy, zwłaszcza mających charakter widowiska, odgrywają media i internet. „Widowiskowość” staje się wyznacznikiem dobrej zabawy, stąd coraz większa popularność masowych festynów, parad, festiwali. „Wiele z obecnych masowych widowisk istnieje dzięki zasadzie popularności opartej na «oglądalności». To mass media kreują współczesne widowiska, wyznaczają kulturowe standardy obecności poprzez dostęp do sieci” (s. 21). „Stacje telewizyjne i portale internetowe, kształtując nie tylko formy uczestnictwa, ale także gusty i potrzeby masowej widowni” (tamże). �250 RECENZJE Paleczny zaznacza, że we współczesnym świecie wszystko może stać się rozrywką: wybuch wulkanu, tsunami, śmierć i pogrzeb znanej osoby. O zjawisku tym pisze również R. Kantor, podkreślając, że obecnie „zaciera się widoczna wyraźnie w przeszłości granica między sferą powagi a sferą zabawy. Wszystko lub niemal wszystko staje się lub może stać się zabawą, służy zabawie, ma dostarczać przyjemności, odprężenia” (s. 45). Jednym z wielu podanych przez tego autora (niezwykle ciekawych) przykładów „«uludycznienia» sfer dotychczasowej powagi” są tzw. rekonstrukcje historyczne, zabawy przeszłością i zabawy w przeszłość (s. 46–47). Autorzy poszczególnych artykułów zastanawiają się nad rolą i znaczeniem zabawy w społeczeństwach rządzonych przez konsumpcję. Bacznie śledzą zmiany związane ze sferą ludyzmu, odsłaniają ich mechanizmy, wskazują na niektóre społeczno-kulturowe skutki konsumpcyjnego stylu życia. Nierzadko łączą własne obserwacje z refleksję teoretyczną i/lub podejmują próbę zdefiniowania zabawy i związanych z nią zjawisk (kwestii tej wiele uwagi poświęcił R. Kantor, analizując znaczenie pojęć: ‘zabawa’, ‘rozrywka’, ‘ludyzm’ i ‘ludyczność’). We współczesnym świecie zabawa, podlegająca określonym celom i regułom, coraz bardziej zmienia swoje oblicze. Zajmuje też nowe przestrzenie, wkraczając m.in. do centrów handlowo-rozrywkowych. Miejsca te są niezwykle lubiane zwłaszcza przez młodzież. Badania przeprowadzone przez A. Kowalik znakomicie pokazują, jakie znaczenie dla młodych ludzi ma przebywanie w takich obiektach, w jaki sposób, spędzając w nich długie godziny, organizują sobie czas, czym się zajmują, by nie było nudno, ale także, by poczuć się cząstką społeczeństwa konsumpcyjnego. Wielu z nich nie potrzebuje pieniędzy, by świetnie się bawić w przestrzeniach centrów handlowych. Rozrywką jest po prostu oglądanie przebywających tam ludzi, towarzyszenie im, ale też np. droczenie się z ochroniarzami. Nie wszystkim jednak wystarczają takie zachowania. Świadczy o tym przykład tzw. galerianek. Nierzadkie są także kradzieże budzących pożądanie towarów, które w oczach młodych ludzi stanowią przepustkę do lepszego świata i dzięki którym posiadacz określonego produktu zyskuje akceptację rówieśników. Autorka zauważa, że młodzież na ogół postępuje bezrefleksyjnie i z łatwością daje się wciągać w mechanizmy konsumpcji, stając się jej częścią. O centrach handlowo-rozrywkowych, w których konsumpcja ściśle splata się z zabawą, niezwykle zajmująco pisze R. Kantor. Autor określa tego typu miejsca mianem „niby-miast”. W takich „niby-miastach” wszystko jest podporządkowane komercji. Nawet organizowane w nich wystawy czy koncerty muzyki popularnej „nie mają znaczenia stricte kulturalnego, ponieważ towarzyszą zwykle promocji czegoś innego” (s. 42). „Wszelkie działania kulturowo-oświatowe [...] podejmowane przez centra handlowo-rozrywkowe, często we współpracy z fundacjami oraz z samorządowymi i państwowymi instytucjami, mają podłoże komercyjne. Służą do przyciągania nowych klientów i do jeszcze ściślejszego przywiązania stałych bywalców” (s. 43). Obserwacje dokonane przez R. Kantora w krakowskich centrach handlowo-rozrywkowych prowadzą do wniosku, że miejsca te stają się „domami popkultury”. „Obok funkcji wynikających z ich głównego zadania, jakim jest konsumpcja wszelkich dóbr materialnych oraz zabawy i rozrywki, propagują kulturę konsumpcyjną, [...] wykorzystując do tego spore zasoby materialne i przestrzeń, która oczywiście służy przede wszystkim jako przedmiot konsumpcji dóbr materialnych” (s. 44). W wielu miejscowościach istnieją specjalnie wydzielone „przestrzenie ludyczne”, ciągle też powstają nowe obszary mające służyć zabawie. Zjawisko „uludycznienia przestrzeni” miast i terenów pozamiejskich zostało poddane wnikliwej analizie przez Magdalenę Szalbot. Pisze ona m.in. o tym, że wiele miejscowości rywalizuje dziś ze sobą w tworzeniu sfer dobrej zabawy, przeznaczonych dla mieszkańców oraz dla przybyszy z zewnątrz, głównie turystów. W artykule podano różnorodne przykłady realizacji projektów ludycznych. Niektóre z nich, jak informuje M. Szalbot, zwłaszcza ulokowane na atrakcyjnych przyrodniczo terenach, spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ekologów. Należałoby dodać, że kreowanie przestrzeni ludycznych ma także wielu przeciwników wśród mieszkańców miast, zmuszonych do przebywania w takich przestrzeniach wbrew własnej woli. Protestują oni przeciwko zakłócaniu ciszy nocnej przez uczestników zabaw, odbywających się w tych miejscach. Potrzeba spokoju i prawa do wypoczynku we własnym domu kłóci się tu wyraźnie z działaniami twórców przestrzeni ludycznych, kierujących się przede wszystkim względami ekonomicznymi, zasadami konsumpcjonizmu1. 1 Szerzej na ten temat patrz: I. Kabzińska, Jak pogodzić wodę z ogniem? Miłośnicy ciszy kontra wielbiciele hałasu, Zabawy i zabawki,nr 1–4, 2009, s. 75–99. �RECENZJE 251 Z licznych ofert zabaw odbywających się w specjalnie do tego celu przeznaczonych miejscach, korzystają przede wszystkim ludzie młodzi. Listę takich miejsc preferowanych przez młodzież studencką, wraz z opisem jej ulubionych zabaw, przedstawia Tomasz Michalewski. Powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych wśród studentów kierunków pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego2, zwraca on uwagę na coraz bardziej widoczny wzrost przestrzeni ludycznych, do których dostęp jest otwarty, a także na pojawianie się nowych propozycji zabawy, mających związek z rozwojem społeczeństwa konsumpcyjnego i mediatyzacją zachowań ludycznych. Konsumpcjonizm zatacza coraz szersze kręgi, przenikając różne sfery kultury. Próbuje np. (z różnym skutkiem) narzucić swoje reguły sztuce (pisze o tym Maciej Kucia). Wkracza też do muzeów, przekształcając je w miejsca tak bardzo dziś poszukiwanej rozrywki. Zjawisku temu poświęcony jest znakomity artykuł Jolanty Podsiadło. Autorka wskazuje na niebezpieczeństwo wynikające z nadmiernego ulegania współczesnym trendom przez muzea stawiające przede wszystkim na zabawę. Jej zdaniem, w następstwie takich działań gubi się sens ekspozycji, znaczenie eksponatów. Są one traktowane powierzchownie; brakuje kontemplacji, delektowania się nimi. Autorka nie kryje obaw o przyszłość muzeów, coraz bardziej ulegających ogólnym trendom i przejmujących narzucone z zewnątrz wzory zachowań, odpowiadające społeczeństwu przenikniętemu ludyzmem, hedonizmem, odrzucającemu refleksję, krytycyzm, stającemu się jedynie zewnątrzsterownym elementem doskonale działającej machiny. Pierwiastek ludyczny, nierozerwalnie związany z konsumpcjonizmem, coraz bardziej zawłaszcza sferę turystyki, przede wszystkim masowej, organizowanej przez wielkie biura podróży. Magdalena Banaszkiewicz dowodzi, że współczesny człowiek – homo turisticus – może być uznany za młodszego brata homo ludens. Niezmiernie ciekawa jest przedstawiona przez tę autorkę analiza współczesnej turystyki, w której można odnaleźć cztery podstawowe typy zabaw wyróżnionych przez Rogera Caillois, określonych przez niego jako alea, agon, illinks oraz mimicry. Do koncepcji R. Caillois nawiązuje również Joanna Dziadowiec, przedstawiając oryginalny, pogłębiony opis Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, przeprowadzony m.in. pod kątem obecności w nim wyróżnionych przez Caillois kategorii zabawy. W swojej analizie autorka odwołuje się ponadto do Turnerowskiej communitas, do Bachtinowskiej koncepcji karnawału, a także do kategorii performance. Spojrzenie na Festiwal zaproponowane przez J. Dziadowiec sprawia, że przedsięwzięcie to zyskuje nowy wymiar, ukazane też zostały nowe możliwości jego interpretacji. Autorka przypuszcza, że festiwale, których przykładem jest analizowana przez nią impreza, „stanowią współcześnie ważne remedium na wyobcowanie człowieka w dzisiejszym fragmentarycznym i konsumpcyjnym świecie” (s. 166). Szkoda, że wątek ten nie został w tekście rozbudowany. Pojawia się też pytanie czy takim remedium jest/ może być również – generalnie – zabawa, która dla wielu mieszkańców współczesnego świata stała się bożkiem? W jakim stopniu jest ona lekiem na samotność współczesnego człowieka, poczucie wykorzenienia i zagubienia w zmieniającej się w coraz bardziej zawrotnym tempie rzeczywistości? Książka zawiera znakomity opis współczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego, ilustrowany przykładami zaczerpniętymi z polskiej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości, że potrzeba nieustannego uczestnictwa w zabawie, doskonale kreowana i podsycana przez media, rynek i wielkie korporacje, dla których zabawa jest produktem przynoszącym krociowe zyski, organizuje dziś życie wielu Polaków. Głosy przeciwników konsumpcjonizmu i traktowania życia jedynie jako okazji do zabawy są umiejętnie wyciszane, ignorowane lub wyśmiewane. Ludyzm zdominował zachowania wielu współczesnych polityków. Jest też coraz bardziej widoczny w telewizyjnych programach dotyczących polityki (zjawisko to znakomicie opisała Renata Hołda). Rozmaite zachowania, które można określić mianem ludycznych, cechują również użytkowników portalu społecznościowego Facebook (świetny tekst Moniki Szlęzak). Homo ludens doskonale czuje się w wirtualnym świecie, który traktuje jak rzeczywistość (zjawisko to zostało poddane niezwykle ciekawej analizie przez Bartosza Kosińskiego). Wąż w raju skłania do refleksji zarówno nad mechanizmami rządzącymi współczesnym konsumpcyjno-globalnym światem, w którym doskonale odnalazło się polskie społeczeństwo, jak i nad jego przyszłością. Kolejne badania z cyklu „Diagnoza społeczna” wskazują, iż Polacy osiągnęli bardzo wysoki 2 Badania przeprowadzono na próbie 90 osób. �252 RECENZJE stopień zadowolenia, poczucia szczęścia. Nie straszny nam światowy kryzys, ani inne problemy współczesnego świata. Okazało się, że w bardzo krótkim czasie przestaliśmy narzekać, stając się ludźmi zadowolonymi z życia, radosnymi. W jakimś stopniu zmiana ta jest z pewnością spowodowana uczestnictwem w społeczeństwie konsumpcyjnym, zachłyśnięciem się możliwościami, jakie daje ono człowiekowi, a także – moim zdaniem – rosnącym poziomem egoizmu, który sprawia, że ludzie koncentrują się głównie na sobie i zaspakajaniu jedynie własnych potrzeb, nierzadko kosztem innych. Zdecydowana większość członków społeczeństwa konsumpcyjnego nie widzi też pułapek zastawianych przez rządzące nim mechanizmy (trzeba przyznać, że są one sprytnie ukrywane). Nie widzimy w pobliżu nas rajskiego węża, a nawet jeśli go dostrzegamy – traktujemy jedynie jako nieszkodliwy gadżet. A może nie chcemy go widzieć, oddając się urokom konsumpcjonizmu, wierząc, że tak będzie zawsze... Przebudzenie może być bardzo bolesne dla tych, którzy z różnych powodów wypadną z kręgu uczestników zabawy. Show z pewnością będzie trwał bez nich, przyciągając nowych wielbicieli, na których zostaną skierowane telewizyjne kamery. „Narastanie ludyczności, jej dominacja we współczesnej kulturze społeczeństwa konsumpcyjnego, niepokoi wielu obserwatorów. Najbardziej dobitnie – zdaniem R. Kantora – dał temu wyraz Neil Postman w pracy Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu [...]” (s. 54)3. Cytowany autor twierdzi, że nie podziela katastroficznych wizji Portmana (s. 55), pisząc o roli mediów we współczesnym świecie przewiduje jednak, że „dominacja medialnej indoktrynacji o treści konsumpcyjnej i hedonistycznej prawdopodobnie spowoduje dalsze upowszechnianie się tożsamości konsumpcyjnej, hedonistycznej w kolejnych pokoleniach” (s. 54). Za F. M. Cataluccio, R. Kantor określa takie społeczeństwo jako niedojrzałe, infantylne (tamże). Przyznam, że wizja funkcjonowania społeczeństwa złożonego głównie z ludzi niedojrzałych, podobnie jak obraz czekającej je przyszłości, budzi mój niepokój. Zastanawiam się też nad tym, jaką cenę przyjdzie zapłacić tym, którzy bez umiaru pogrążają się w zabawie, kierując się jedynie własnymi zachciankami, hołdując hedonizmowi. Mogę sobie także doskonale wyobrazić, jak trudno będzie się żyło tym, którzy – wbrew globalnym trendom – cenią sobie odpowiedzialność, wewnątrzsterowność, indywidualizm i nie chcą poddać się presji konsumpcji. Iwona Kabzińska Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków, redaktor naczelny Antoni Kuczyński, nr 1–47, Zarząd Główny Związku Sybiraków, Warszawa 1996–2011 Francuski historyk, Pierre Nora, proponując nowe formy pisania historii (określanej przez siebie mianem historii drugiego stopnia1), wprowadził pojęcie miejsc czy też punktów pamięci (z francuskiego lieux de mémoire)2. Czym one są? Ogólnie rzecz biorąc można stwierdzić, że są to różnego rodzaju artykulacje pamięci zbiorowej, które wyrażają, a także kształtują tożsamość grupy, jej autocharakterystykę oraz wizerunek. Termin ten należy też rozumieć metaforycznie – punktami pamięci mogą być bowiem zarówno miejsca rzeczywiste: geograficzne czy architektoniczne (archiwa, biblioteki, muzea, pomniki, cmentarze), jak i funkcjonalne (stowarzyszenia, podręczniki) oraz symboliczne (osoby – realne i mityczne, rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia). Lieux de mémoire mogą więc przybierać rozmaite formy, z których każda jest wyrazem zbiorowej tożsamości i tradycji. Różna może być także aura emocjonalna tych miejsc – mogą być one miejscami tryumfu, zwycięskiego heroizmu albo żałoby. Ich struktura może być wielowymiarowa i polifoniczna, to znaczy w ramach jednej całości mogą one łączyć najrozmaitsze idee, tonacje i motywy: solidarności, nienawiści, traumy, przebaczenia, dostojnej elegii Tłum. L. Niedzielski, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2002. Odznacza się ona odejściem od pozytywistycznej faktografii, swoistego kultu historii zdarzeniowej i linearnej, na rzecz zwrócenia się ku przestrzeni hermeneutycznej i symbolicznej. 2 Patrz: Pierre Nora, Les lieux de mémoire, t. 1–7, Edition Gallimard, Paris 1984–1986; Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7, 2001, s. 37–43; Kaja Kaźmierska, Ramy społeczne pamięci, Kultura i Społeczeństwo, t. 51, nr 2, 2007, s. 3–23. 3 1 �RECENZJE 253 itp. Każda epoka i zbiorowość kreują własne, na swój sposób niepowtarzalne loci memoriae, objawiające właściwe dla nich relacje z przeszłością3. W prezentowanym tekście chciałabym zwrócić uwagę na jedno z takich miejsc, obecnych w polskiej kulturze współczesnej. Jest nim pismo Zesłaniec. Jego historia – jako samodzielnego periodyku – liczy piętnaście lat. Początkowo, od 1991 roku, wychodził on jako dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego”. Od 1996 roku jest odrębnym pismem4. Redaktorem naczelnym Zesłańca oraz jego współtwórcą, wraz z Wiesławem Krawczyńskim, jest polski historyk i etnolog – Antoni Kuczyński, przez długi czas związany jako profesor z Uniwersytetem Wrocławskim5. Przez dwa lata, od 1997 do 1999 roku, A. Kuczyńskiego na stanowisku redaktora zastępował Władysław Masiarz. Warto również zaznaczyć, iż pismo to należy do kategorii „non profit” i istnieje dzięki stałej pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz wielu życzliwych donatorów, wśród których są także Sybiracy przekazujący na cele wydawnicze swój przysłowiowy „wdowi grosz”. Zesłaniec składa się z kilku działów. W pierwszym z nich zamieszczane są artykuły o tematyce wschodoznawczej, dotyczące głównie powikłanych relacji polsko-rosyjskich oraz dziejów Polaków na Wschodzie. Autorami tych artykułów są osoby reprezentujące różne profesje oraz perspektywy badawcze. Dzięki temu czytelnik ma szansę zapoznać się z wieloma ujęciami poruszanych zagadnień oraz podjąć intelektualną wędrówkę po rozmaitych obszarach tematycznych, eksplorowanych przez autorów. W pozostałych działach kwartalnika odnaleźć można: wspomnienia z okresu deportacji (często zawierające niezwykłe wprost historie i reminiscencje, sugestywnie odmalowane sceny z przeszłości), sprawozdania dotyczące działalności Związku Sybiraków oraz wszelkich ważnych dla tego środowiska wydarzeń, a także recenzje i omówienia prac związanych z linią tematyczną periodyku. Każdy numer ma starannie dobraną i atrakcyjną szatę graficzną. Jak zauważył jeden z recenzentów Zesłańca – Grzegorz Pełczyński, Redakcja „[...] bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji między emocjami a intelektem”6. Zajmując się tematyką wschodnią bardzo łatwo wszak o cierpiętnictwo, o przywdziewanie smętnego martyrologicznego uniformu, o dyktowane emocjami złorzeczenie oraz oskarżanie wszystkich i wszystkiego. Teksty publikowane we wrocławskim czasopiśmie wolne są jednak od martyrologicznych inklinacji, pozbawione ideologicznego jadu i stronniczości. Są one na ogół świetnie dopracowane warsztatowo, dobrze osadzone w materiale źródłowym oraz oparte na metodzie naukowej. Dzięki temu Zesłaniec stwarza ważną oraz potrzebną przestrzeń dialogu dla wszystkich tych, którym nieobojętny jest upamiętniany na jego łamach rozdział naszej kultury i historii: naukowców, świadków wydarzeń historycznych, członków i przyjaciół rodzin sybirackich, mieszkańców oraz badaczy Orientu. We wstępie do jednego z numerów Zesłańca Antoni Kuczyński napisał, że wszyscy jesteśmy drobinami przetaczającej się z hukiem nawałnicy zdarzeń wszechświatowych, politycznych, gospodarczych, kataklizmów przyrody (nr 42, s. 1). Świat nieustannie biegnie naprzód, wzniecając tumany kurzu, który zaciera kontury przeszłości. Nasuwa to wiele pytań i obaw o to, czy zesłańczy los będzie pamiętany? Czy uda się ocalić tę część wspólnotowej tradycji i przeszłości od zapomnienia? Każdy następny numer wrocławskiego pisma daje nadzieję na to, że tak się stanie i że ta pamięć będzie pozytywnie budować naszą tożsamość – odtruwać ją z dawnych lęków i urazów, prowadzić do wiedzy, pojednania i zrozumienia. Aleksandra Rzepkowska 3 Patrz: Pierre Nora, Gesine Schwan, Robert Traba, Czy Europa istnieje?, http://wyborcza.pl/1,76842,4381316. html [dostęp:18.02.2011] 4 Od pewnego czasu kwartalnik posiada też edycję w Internecie. Zob. http://www.zeslaniec.pl [dostęp: 28.09.2011]. 5 A. Kuczyński jest również wieloletnim działaczem Związku Sybiraków oraz twórcą Biblioteki Zesłańca, jednej z serii wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i w innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. 6 Patrz: Grzegorz Pełczyński, Zesłaniec [recenzja], Lud, t. 92, 2008, s. 332. �254 RECENZJE Kazačestvo: obrazy kul’turnoj identičnosti: sbornik fol’klorno-etnografičeskih materialov, sost. I. A. Filippova, T. I. Rožkova, S. A. Moiseeva, Magnitogorskij gosudarstvennyj universitet, Magnitogorsk 2010, ss. 202 Prezentowany zbiór materiałów wspomnieniowych przygotowany przez zespół folklorystów Państwowego Uniwersytetu w Magnitogorsku jest próbą ocalenia od zapomnienia kultury i folkloru odchodzącego pokolenia Kozaków, zamieszkujących tereny nad rzeką Ural. Osiedlenie się Kozaków w XVIII wieku wzdłuż tej rzeki związane było z dążeniem Rosji do ustabilizowania sytuacji na granicy dwóch wrogich narodów – Baszkirów i Kazachów. Pod względem etnicznym Kozakami byli poza Rosjanami głównie Tatarzy. Ta wieloetniczna społeczność wykształciła w procesie dziejowym własną organizację społeczno-wojskową i model kulturowo-etyczny, które stały się podstawą silnego poczucia tożsamości społeczno-kulturowej przedrewolucyjnych pokoleń Kozaków rosyjskich. W prezentowanym zbiorze z ust jednego z informatorów pada stwierdzenie, że do Kozaków się nie wstępuje – Kozakiem człowiek się rodzi. Jednak obecnie, po latach represji radzieckich wobec Kozaków jako sprzymierzeńców cara, w świadomości współczesnej młodzieży rosyjskiej związki z tradycjami kozactwa okazują się na tyle nikłe lub nieuświadomione, że młodzi wstępują do Kozaków, nie czując się bezpośrednimi, genetycznymi spadkobiercami tej tradycji. Dzieje się to zresztą zgodnie z prawem Federacji Rosyjskiej (FZ 154 z dnia 5 grudnia 2005 roku), które stanowi, iż Kozakami są członkowie wspólnot kozackich, odradzających się od 1990 roku po decyzji władz rosyjskich o rehabilitacji represjonowanych Kozaków. Prezentowany zbiór zawiera materiały zabrane w czasie ekspedycji pracowników Laboratorium Kultury Ludowej Uniwersytetu w Magnitogorsku prowadzonych w latach 1997–2010. Prace etnograficzne objęły tereny południowego Uralu w obwodzie czelabińskim, między innymi w stanicy kozackiej Magnitnaja w Magnitogorsku, w Wierchnieuralsku, we wsiach Spasskij, Jangelskij, Uwal’skij, Wierchniekizil’skij. Jak wynika ze szczegółowego spisu 45 respondentów (z informacjami o wykształceniu) pięciu najstarszych rozmówców urodziło się w latach 1915–1918, sięgnięcie do ich pamięci pozwoliło więc pośrednio zrekonstruować fakty z końca XIX wieku. Najmłodszy respondent urodził się w 1971 roku. W przypadku autorów zarchiwizowanych materiałów rękopiśmiennych daty urodzenia sięgają XIX wieku. Zbiór zawiera Wstęp autorstwa Iriny Filippowej z mapą obszaru badań, artykuł Tatiany Rożkowej o mechanizmach pamięci kulturowej oraz część zasadniczą: zapisy wywiadów-wspomnień (z podziałem na memoraty mężczyzn i kobiet), teksty pieśni kozackich z nutami i komentarzami; teksty rękopisów wspomnień z archiwum Laboratorium oraz reprodukcje ikonograficznej części zebranych materiałów – fotografii rodzinnych Kozaków. Artykuł Tatiany Rożkowej Pamjati wopreki: k voprosu o mechanizmach kul’turnoj pamjati (Wbrew pamięci: o mechanizmach pamięci kulturowej) jest próbą wyjaśnienia przyczyn fragmentaryczności prezentowanych wspomnień kozackich. Sytuację Kozaków po Rewolucji Październikowej autorka porównuje do znanego z czasów panowania Borysa Godunowa zjawiska zwanego Iwan, który nie pamięta swojego pochodzenia (ros. Ivan ne pomnjaszcij rodstva). Określenie to funkcjonowało jako formuła prawna oznaczająca zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, włóczęgów, uciekinierów z katorgi, którzy w przypadku pojmania decydowali się ukryć dawne życie w nadziei na rozpoczęcie nowego. W podobnej sytuacji znaleźli się także Kozacy po upadku caratu w 1917 roku. Ukrycie „niewłaściwego”, utożsamianego z antybolszewizmem pochodzenia przed władzami radzieckimi paradoksalnie pozwalało na chociaż częściowe zachowanie pamięci o nim. Motyw zmiany nazwiska, czasem kilkukrotnej, pojawia się często we wspomnieniach Kozaków uralskich. Zerwanie z przeszłością wymagało także likwidacji dowodów rzeczowych – kozackich mundurów, broni, czy fotografii, na których jakiś element świadczył o przynależności do „wrogów ludu” (np. s. 20). Młodszym pokoleniom nie ujawniano „niebezpiecznych” faktów z przeszłości rodziny. Efektem tej zamierzonej niepamięci starszego pokolenia jest z jednej strony fragmentaryczność prezentowanych wspomnień, a z drugiej – brak świadomości historycznej losów własnej rodziny wśród młodzieży. Stąd źródłami informacji w zebranych wypowiedziach są wspomnienia własne Kozaków uralskich urodzonych w pierwszej połowie XX wieku, uzupełnione o przekazy osób trzecich, a nawet o źródła książkowe, prasowe (np. s. 87, 124, 130) czy filmowe. Wspomnienia, przedstawione w dwóch kolejnych częściach zbioru, prezentowane są w porządku chronologicznym określonym wiekiem informatorów. Tekstom nadano numery, które pozwalają odna- �RECENZJE 255 leźć w odsyłaczach informacje o dacie i miejscu zapisu oraz kodzie w archiwum Laboratorium. Każdy tekst poprzedza komentarz ze wskazaniem roku i miejsca urodzenia informatora oraz podstaw identyfikacji kulturowej (członek organizacji kozackiej, potomek Kozaków itp.). Wspomnienia mężczyzn (14 informatorów) zgrupowano w części zatytułowanej incipitem męskiej pieśni kozackiej Rassieju-matuszku zaściściat’ nado (Mateczkę-Rosję bronić trzeba). W zapisach wydzielone zostały przez badaczki fragmenty tematyczne dotyczące tradycji kozackich, życia codziennego Kozaków, dzieci w rodzinie kozackiej, białych i czerwonych Kozaków oraz historii regionu. Nie zawsze podział ten jest konsekwentny, niektóre fragmenty nie zostały poprzedzone nagłówkiem tematycznym (np. s. 51, 69 – teksty dotyczące białych i czerwonych Kozaków). W kolejnej części, zatytułowanej incipitem żeńskiej pieśni – O ciem, o ciem, kazaćka, placiesz, o ciem, bednjażećka, grustisz’? (Czemu, czemu, Kozaczko, płaczesz, czym, biedna, się smucisz?), zaprezentowano wspomnienia kobiet (19 informatorek), podzielone według tego samego klucza co męskie. Tutaj również nie zawsze konsekwentnie stosowano tematyczne wyodrębnianie fragmentów (np. s. 115 – wątpliwości budzi nagłówek „historia regionu” przed tekstem dotyczącym kontaktów i zabaw towarzyskich). Korzystanie z prezentowanych materiałów, bardziej niż sztuczne dzielenie na tematyczne fragmenty, ułatwiłby indeks rzeczowy. Rozsiane po tekstach wszystkich części zbioru są m.in. liczne wspomnienia dotyczące ikon (np. s. 32, 48, 52, 55, 62, 69, 75, 99, 121, 128), cerkwi (np. s. 28, 29, 31, 45), głodu (np. s. 20, 112) czy typowych przedmiotów kozackich takich jak czapka, nahaj, szabla. Aparat naukowy publikacji wzbogaciłby także słownik dialektyzmów kozackich, zapisanych we wszystkich tekstach w zbiorze kursywą. Przyjęty przez autorki podział tekstów na męskie i żeńskie pozwolił na obserwację różnic zarówno w podejściu obu płci do tradycji kozackich, jak i w sposobie transmisji wartości kultury tradycyjnej. Zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet typowe są wspomnienia o wojnie domowej (lata 1917–1922/1923), obraz kozackiego konia, tragiczne wspomnienia przypadków kanibalizmu w czasie wielkiego głodu w latach 1921/22. Jednak reminiscencje Kozaczek odróżnia od wspomnień męskich prezentacja tekstów folkloru. W pamięci kobiet zachowały się teksty pieśni kozackich (s. 76, 91, 102, 105, 107), folkloru dziecięcego (s. 81, 113, 119) oraz zwyczaje weselne (s. 85–86) i tradycyjne przekonanie o dziewictwie i wierności jako wyznacznikach honoru kobiety. Dla kobiet Kozak to przede wszystkim mężczyzna, którego służba wiąże się z samotnością małżonki i trudnym bytem. Z kolei mężczyźni w swoich wspom­ nieniach wypowiadają sądy o przedrewolucyjnej i współczesnej polityce wewnętrznej Rosji, a Kozak to dla nich wojownik, zobowiązany do wiernej i uczciwej służby ojczyźnie. Materiał pieśniowy zawarty w części zatytułowanej Pesennyj fol’klor (Folklor pieśniowy) dowodzi, że pieśni, rzadko wykonywane w czasach radzieckich, są odtwarzane przez informatorów często już tylko fragmentarycznie, czasem są jedynie recytowane, co nie pozwala na odtworzenie zapisu nutowego. Tematyka pieśni jest różnorodna, zarejestrowano pieśni żołnierskie, miłosne, kołysanki. Komentarze do prezentowanych tekstów zostały oparte na zbiorze A. I. Miakutina Pieśni Kozaków orenburskich (1905–1910), jako najpełniejszym przedrewolucyjnym wydaniu tekstów folkloru kozackiego, odpowiadającym w dużym stopniu współczesnym zasadom zapisu etnograficznego. Przy tekstach zamieszczono także wyjaśnienia samych informatorów dotyczące treści pieśni lub okoliczności wykonania, np. fragmentów o tematyce erotycznej. Interesujący jest przypadek pieśni opartej na znanych w przekazie ustnym opowieściach o porywaniu Rosjan przez Kirgizów, pochodzących jeszcze z czasów, kiedy Rosja dążyła do zawładnięcia terenami Azji Środkowej. W pieśni wykorzystano najpopularniejszy motyw – porwania przez Kirgiza młodej Rosjanki, a po latach przypadkowo także jej matki. Jak głosi opowieść, po narodzinach potomka uprowadzonej dziewczyny, Kirgiz porywa starszą Rosjankę, by niańczyła dziecko. Matka dziecka i jego piastunka okazują się córką i matką. Stałym elementem zarówno opowieści, jak i pieśni o tej tematyce są słowa starej Rosjanki, skierowane do potomków Rosjanki i Kirgiza: Po matce jesteście dla mnie wnuczęta, po ojcu – Kirgizi (s. 146). Przedostatnią część zbioru stanowią kopie rękopisów archiwizowanych w zbiorach Laboratorium, udostępnionych badaczkom przez informatorów w czasie ekspedycji. W publikacji zachowano ortografię i interpunkcję oryginałów. Teksty zebrano pod wspólnym tytułem wykorzystującym incipit jednego z rękopisów – Dlja nagljadnoj pamjati detiszkam i vnuciatyćkam: rukopisnye teksty (Na pouczającą pamiątkę dziatkom i wnuczętom: teksty rękopiśmienne). Prezentowane materiały rękopiśmienne są �256 RECENZJE zróżnicowane zarówno pod względem gatunkowym, jak i pod względem czasu powstania. Pierwszy tekst jest niemal kronikarskim opisem rodowodu rodziny Niesterowych, rozpoczynającym się od wspomnień o roku urodzenia ojca autora zapisków (1886), a kończącym się na wydarzeniach roku 1922. Materiał przedstawia historię życia rodzinnego przerywanego powołaniami męskich członków rodu do kolejnych wojsk – carskich, rewolucyjnych i radzieckich. Kolejne z prezentowanych zapisków wspomnieniowych również sięgają końca XIX wieku, kiedy to urodził się ich autor. Główne tło tych reminiscencji o dziejach rodziny Fefelowych, podobnie jak w pierwszym tekście, stanowi wielokrotny pobór do armii, najpierw carskiej, potem tzw. białych i czerwonych. Również w rodowodzie rodziny Epifanowych autorstwa Aleksandra urodzonego w 1908 roku, wojny zewnętrzne i wewnętrzne Rosji początku XX wieku stanowią tło wydarzeń rodzinnych. Łączy te trzy wspomnienia rodzinne motyw głodu w latach 1921/22, w efekcie którego „ludzie musieli jeść psy i koty [...] w niektórych miejscach dochodziło do kanibalizmu” (s. 155, 164). Powtarza się w nich także obraz zmienności światopoglądowej ówczesnych ludzi, którzy nie zawsze z przekonania, a często ze strachu przed śmiercią stawali po stronie przeciwnych ruchów politycznych i sił zbrojnych działających podczas wojny domowej w Rosji w latach 1917–1923. Odmienny język i sposób przedstawienia historii rodziny stanowi rodowód Szemietowych, zapisany przez Nelli Szemietową, z wykształcenia historyka. Przygotowanie zawodowe wyraźnie odbiło się na sposobie przedstawienia wydarzeń z życia rodziny, ponieważ autorka rozpoczęła je od XVI-wiecznej historii Szwecji, by pokazać przyczyny, dla których państwo to weszło w konflikt z Rosją o ziemie nadbałtyckie w XVIII wieku. Jak głosi legenda podana przez autorkę, właśnie od jeńca szwedzkiego, który znalazł się na południowym Uralu, rozpoczęła swoją historię jej rodzina. Tam właśnie jeden z jego potomków rzekomo został stronnikiem Kozaka-buntownika Jemieliana Pugaczowa. Dopiero po szczegółowym wstępie historycznym w rodowodzie rodziny zostają wymienieni kolejni potomkowie szwedzkiego jeńca do czasów współczesnych. Zupełnie odmienny charakter ma ostatni materiał rękopiśmienny zamieszczony w prezentowanym zbiorze. Są to poetyckie refleksje Stanisława Pustowita (ur. w 1942 roku) wyrażone w gatunku rubajjat (ros. rubai). Te przeważnie czterowierszowe utwory poetyckie dotyczą duchowych i etycznych wartości kozactwa i są przykładem poetyckiej twórczości nieprofesjonalnej. Kończą zbiór reprodukcje fotografii, prezentujących postacie niektórych respondentów oraz pamiątkowych zdjęć rodzinnych Kozaków uralskich. Najstarsze z nich, przedrewolucyjne, są w rodzinach kozackich traktowane jak relikwie, ocalone w latach represji. Zgromadzony materiał etnograficzny ma wartość dokumentacyjną, naukową i popularyzatorską. Utrwalone zostały przekazy najstarszego, odchodzącego pokolenia Kozaków, stanowiącego ostatnie ogniwo łączące współczesność z Rosją przedrewolucyjną. Wstępnej oceny zgromadzonej dokumentacji duchowej kultury Kozaków uralskich dokonały autorki zbioru, jednak prezentowany materiał daje możliwość szerszych analiz i porównań, a jego szczegółowe zbadanie pozwoliłoby ocenić skalę przemian kulturowych marginalizowanej przez lata wspólnoty kozackiej. Agnieszka Gołębiowska-Suchorska Jakub Zielina, Wierzenia Prasłowian, Wydawnictwo PETRUS, Kraków 2011, ss. 152 Problematyka wierzeń i religii pogańskich Słowian, na przekór dość ograniczonej (przynajmniej ilościowo) liczby tekstów źródłowych i bogatej już literatury przedmiotu, cieszy się nieustannym zainteresowaniem ze strony badaczy, co skutkuje powstawaniem coraz to nowych prac. Poprzednich kilka dekad było pod tym względem niezwykle owocnych, a ostatnie dziesięciolecie – tylko w Polsce – przyniosło szereg nowych opracowań. Wystarczy tylko pobieżny rzut oka na wydawnicze nowości ostatnich kilku lat: słowniki o charakterze popularnonaukowym1, wznowienie klasycznego już dziś tytułu 1 Zob. choćby: Barbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia demonów, Wrocław 2000; Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2006. �RECENZJE 257 Aleksandra Gieysztora Mitologia Słowian2, prace lingwistów3, historyków4, archeologów5, religioznawców6 (by wymienić tylko te najważniejsze) przekonują, że boom na tę tematykę trwa w najlepsze i nic nie wskazuje, by szybko miał się on skończyć. Tym bardziej że do listy tej dopisać trzeba świeżo wydaną pracę kulturoznawcy z Krakowa, Jakuba Zieliny Wierzenia Prasłowian. Nie da się ukryć, że recenzowana książka przynosi nową interpretację źródeł i propozycję rekonstrukcji panteonu i mitologii „Prasłowian”. Sam autor przekonuje o tym zresztą w efektownej i oryginalnie pomyślanej autopromocji „w sieci”. Zanim wieść o ukazaniu się drukiem najnowszej książki poświęconej pogańskiej Słowiańszczyźnie rozpowszechniła się zwykłą w takiej sytuacji drogą (z ust do ust), burzliwa dyskusja nad nią przetoczyła się przez polski Internet. Wydawnictwo zamieściło m.in. dwie recenzje wydawnicze pracy na swoich stronach internetowych7. Z nich, a także z okładki wydania papierowego czytelnik dowiaduje się ni mniej, ni więcej, iż ma do czynienia z opracowaniem popularyzującym tematykę wierzeń prasłowiańskich, które – acz rezygnuje z aparatu naukowego i trudnego języka – przedstawia tezy całkowicie zgodne z wiedzą naukową, w dodatku jest podbudowane szeroką znajomością i umiejętnością wykorzystywania wielu tekstów źródłowych, co stanowi o niewątpliwych zaletach tego opracowania. Czy rzeczywiście? Zachęcony spisem treści, zamieszczonym na stronach wydawnictwa, a także ogólnymi informacjami o zawartości (szczególnie o podjętej próbie „pogodzenia” ze sobą danych o indoeuropejskim panteonie z tymi, jakie posiadamy o słowiańskim!), czytelnik sięga po recenzowaną książkę w nadziei ciekawej lektury. Książka składa się ze Wstępu, siedmiu rozdziałów i Podsumowania. Rozdziały noszą tytuły: Niebieski suweren (s. 13–24); Aspekty boga nieba (s. 25–52); Bogini Matka (s. 53–62); Wyobrażenia centrum kosmosu (s. 63–75); Bóg w jaju (s. 76–87); Pierwiastek kobiecy raz jeszcze (s. 88–97); Hierogamia i bliźnięta (s. 98–116). Na ponad stu stronach autor snuje swoje rozważania na temat struktury prasłowiańskiego panteonu i wątkach mitologii głównie w oparciu o analizę wątków zachowanych w mitologiach innych indoeuropejskich i semickich ludów (wykorzystuje się m.in. szeroko paralele babilońskie), które zestawia z baśniami rosyjskimi i (w mniejszym stopniu) polskim folklorem. Rezultat analiz autora można streścić następująco, w postaci „tablicy” genealogicznej bóstw pogańskiego panteonu Słowian: Struktura panteonu Prasłowian zdaniem J. Zieliny obejmowała Swaroga-Trzygława, jednookiego boga piorunu o cechach solarno-ogniowych (s. 21, 77), który jednocześnie nazywany był Jaryłą (s. 84) i Kupałą (tamże). Jego syn, występujący pod nazwami Swarożyc – Łado – Bożicz (s. 48) odpowiadał rzymskiemu Marsowi, podczas gdy Lela – Dzidzilela – Rodzanica (s. 119) – Dianie staropolskich mitologów na czele z Długoszem. Marzanna (czyli Długoszowska Cerera) była Boginią Matką, Matką Ziemią Wilgotną, bóstwem ziemi (s. 62), a jako smok (!) występować miała w jednej ze swych hipostaz. Z jej związku ze Swarogiem wywodzić się miało większość bóstw, jakie znali Prasłowianie, a więc: Perun z Perperuną, Dziewanna i Dziw, Rod i Rodzanica, Perepit (Perepłut) i Bereginia-Puruwita, Świętowit (inaczej zwany Rodem, Perepłutem bądź Pietlem), Weles i jego żona Welewitka. Na uwagę zasługują poglądy autora na temat mitologii, jaka miałaby obejmować m.in. wątek samoofiary Swaroga (s. 109) oraz rodzimy, prasłowiański wariant mitu o detronizacji i następstwie pokoleń bogów (znany m.in. z tradycji bliskowschodnich i ich wzorem – greckiej mitologii). Przypuszcza on, że pierwszą parą bóstw w kosmogonii byli Swaróg oraz jego partnerka Marzanna, symbolizująca zapewne wody pierwotne (nic nie szkodzi, że gdzie indziej Zielina stypologizował ją jako żeńskie bóstwo telluryczne, chtoniczne). „Małżonka – czytamy na s. 114 – zabija czy doprowadza do uwięzienia swojego męża – Swaroga czy też Jaryłę, Kościeja, Welesa itp.”, po czym ma następować – za namową Swarożyca (syna) – rozdzielenie pierwotnej pary i wskutek tego akt pierwszej ofiary ze Swaroga (ojca). Interesujący Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 2006. Renata Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004. 4 Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2005; Stanisław Rosik, Conversio gentis pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010. 5 Kamil Kajkowski, Andrzej Kuczkowski, Religia Pomorzan we wczesnym średniowieczu, Pruszcz Gdański 2010. 6 Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003. 7 http://www.wydawnictwopetrus.pl/wierzenia-praslowian,149,771,produkt.html, [21.10.2011]. 2 3 �258 RECENZJE jest także inny wątek, zdaniem badaczy, o indoeuropejskiej genezie, który autor Wierzeń Prasłowian przypisuje Prasłowianom, mianowicie mit boskiego rodzeństwa – jutrzenki (Leli) oraz jej braci (jakby rodzimych Dioskuroi) Dadźboga i Strzyboga. „Prawdopodobnie zatem również słowiańscy odpowiednicy boskich bliźniąt – młody i stary Jaryło (zwani też Bożicem i Baniakiem [sic!] lub Daćbogiem i Strzybogiem) prawdopodobnie pochodzą z jaja, na co wskazują wymienione przykłady baśniowe” – znajdujemy na s. 88. Na osobne omówienie zasługuje metodologia, jakiej używa autor, a która może budzić pewne wątpliwości, podobnie jak sugestywne, choć mocno kontrowersyjne wnioski. Autor, zdaje się, stosuje jakąś wersję metody progresywnej rekonstrukcji kulturowej, ponieważ jego procedura badawcza przebiega według schematu: rekonstrukcja hipotetycznego wątku na podstawie maksymalnie dużej liczby przekazów różnych genetycznie tradycji – odniesienie go do stanu praindoeuropejskiego – „identyfikacja” postaci i wątków na gruncie prasłowiańskim i dobieranie pasującego bóstwa (teonimu). Ideę takiego podejścia przejął autor oczywiście od Georgesa Dumézila, na którego zresztą powołuje się co najmniej kilkakrotnie w swej pracy, można jednak mieć wątpliwości, czy taka procedura jest adekwatna, przynajmniej w wydaniu Wierzeń Prasłowian. Zielina konsekwentnie ujawnia bowiem myślenie ahistoryczne, na pierwszy plan wysuwając „strukturę”, a zatem nie uwzględnia tego, że według przyjętych ustaleń Indoeuropejczycy nie znali motywu następstwa pokoleń w tym kształcie, jaki znamy z Teogonii Hezjoda (która ma źródła bliskowschodnie, huryckie i babilońskie, a więc nie indoeuropejskie, o czym w Polsce pisał choćby prof. Maciej Popko), ani tego, że wspólnota wątków mitycznych w różnych tradycjach indoeuropejskich nie dowodzi ich wspólnej genezy (jak to ma miejsce choćby w hindusko-orfickim motywie złotego jaja, w tradycji wedyjskiej mającym charakter „substratowy”, podobnie jak wątek nurkowania), itd. Wnioski autora uzasadniać ma pojęcie struktury – struktury pojmowanej zresztą potocznie, jako zwykłego podobieństwa wątków czy „schematu”. Pisze on: „Jeśli struktura przekazu mitycznego jakiegoś ludu indoeuropejskiego przypomina strukturę zawartą w innym indoeuropejskim przekazie i jeżeli podobieństwo to nie ma cech zapożyczenia, to możemy założyć, że oba pochodzą od jednego, istniejącego w praindoeuropejskiej przeszłości mitu. Z tego też wynika, że oba te przekazy są wiarygodnymi źródłami i możemy się nimi posłużyć w procesie rekonstrukcji owego mitu. [...] Podobną metodologię stosujemy w poniższej pracy” (s. 9–10). Nie znajdujemy tu jednak nic o sytuacji, gdy fabuły w odrębnych (nawet genetycznie związanych) tradycjach wykazują podobieństwo z powodu niezależnego rozwoju czy podobnych uwarunkowań historycznych, kulturowych itp. Autor – „jak ów nurek” (zgodnie ze słowami Wstępu) poszukuje upragnionej drobiny w głębinach oceanu sprzecznych informacji i domysłów, by odnaleźć garść cennych informacji, które dzięki nowoczesnym metodom naukowym ujawnią sensowną całość. Jakie to metody naukowe? Kwestia metod naukowych i w ogóle świadomości metodologicznej (nie mówiąc już o warsztacie historycznym itd.) na kartach książki stała się już tematem kilku wnikliwych wypowiedzi w Internecie8, nie ma zatem potrzeby przywoływać osobno tej kwestii, by nie mieć wątpliwości, że mamy tu w gruncie rzeczy do czynienia z dyskursem potocznym, co najwyżej popularnonaukowym. Nieco mylące więc mogą być pod tym względem recenzje wydawnicze dostępne w Internecie, ponieważ to nie zwięzłe podsumowanie dotychczasowej wiedzy naukowej znajdujemy w tej – cokolwiek sądzić o jej stronie merytorycznej – przyjemnej w lekturze książce (czcionka!), lecz autorski subiektywny obraz mitologii Słowian. W Wierzeniach znajdujemy podstawowe błędy krytyki źródłowej (interpretacje Powieści minionych lat, s. 15; Słowa św. Grzegorza Teologa o bałwochwalcach, s. 112), chybione etymologie niektórych teoni­ mów (Strzybog, s. 50; Perepłut, s. 112), itd., nie mówiąc o neologizmach terminologicznych w postaci: demonki (s. 58, 60, 89, 91, 97, 118), prohinduska (s. 19), prahinduski (s. 76), praindyjskich (s. 95). Trzeba się zgodzić z autorem, że przypuszczalnie religia Słowian zachowała wiele wątków religii praindoeuropejskiej (s. 117) czy chociażby, że elementy jakiegoś mitu zachowały się/mogły się zachować w baśni (baśniach, s. 16), ale od takiej konstatacji do udowodnienia – choćby próby jej uprawdopodobnienia – daleka droga. Poza tym procedura, każąca widzieć w nich w prostej linii wątki czy transfor8 Np. http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/07/wierzenia-prasowian.html ; http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/08/wierzenia-prasowian-nota-metodologiczna.html [21.10.2011] �RECENZJE 259 macje mitów związanych z poszczególnymi bóstwami (bez szerszego uzasadnienia), wbrew pozorom, nie ma zbyt wiele wspólnego z owymi metodami naukowymi, o których czytamy na samym wstępie. Podobnie – niezwykła łatwość do „identyfikowania” prasłowiańskich bóstw z ich odpowiednikami z czasów Praindoeuropejczyków, swobodne dobieranie ich w pary, hipostazy, itp. (Czytelnikowi należy zostawić ocenę, czy proponowany schemat genealogii bóstw jest wiarygodny, konsekwentny czy choćby spójny wewnętrznie). Całość pracy „urozmaicają” nieliczne usterki rzeczowe, jak np. przemianowanie współautorki klasycznej już dziś pracy Drzewo życia na Janinę; datowanie odnalezienia rzeźby Światowida ze Zbrucza (odkopanej w 1848 roku) na koniec XIX wieku; i inne, całkowicie niewarte wzmianki szczegóły. Końcowa ocena książki jest jednak dobra. Jeśli wartością ma być sama oryginalność spojrzenia, nawet wbrew całej dotychczasowej literaturze naukowej, to recenzowana książka spełnia warunek, aby po nią sięgnąć. Czytelnik dostaje do ręki kolejną autorską, popularną narrację o tym, jak panteon bóstw i wyobrażenia mitologiczne wyglądały czy mogły wyglądać w zamierzchłej przeszłości według subiektywnej wizji jej autora, a także kolejną już, do Czytelnika należy ocena, czy udaną, próbę zrehabilitowania „Olimpu” Jana Długosza na polskim rynku popularnych publikacji w ostatnich latach. Michał Łuczyński �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71228b87f8090ba43fef98489d775a9a.pdf c669be783828abdae94fe55a3223017c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1673 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1548 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówiena / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.193-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK CZASOPISMO K A U K A S K I E J POLONII 1 „Kaukaska Polonia" - tytuł wydawanego od niedawna w Tbilisi czasopisma, wywołuje skojarzenie przede wszystkim historyczne. Do połowy lat dziewięćdziesiątych o współczesnej kaukaskiej Polonii słyszało się niewiele. Często pisano o Polakach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, czy w odległym Kazachstanie. Pojawiały się wiadomości o skupiskach polskich na Łotwie i w in­ nych rejonach dawnego Związku Radzieckiego. O Polakach na Kaukazie napisano wprawdzie sporo, ale publikacje te odnosiły się do dość odległej przeszłości - X I X i początków X X wieku. Skupiska polskie na Kaukazie, zwłaszcza w Gruzji i w Azerbejdżanie, były wówczas stosunkowo liczne, nieźle zorganizowane, a Polacy zajmowali niejednokrotnie wysoką pozycję w życiu społecznym krajów osiedlenia. Rewolucja 1917, a następnie proklamowanie w 1918 r. niepodległości i związane z tym „unaradawianie" i reorganizacja wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego krajów kaukaskich, spowodowały głębokie zmiany w położeniu większości mieszkających tu, niekiedy od paru pokoleń, Polaków. Wielu z nich, zatrudnionych na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia oraz wojsku, straciło pracę z dnia na dzień, a ich miejsca zajmowali obywatele nowo powstających państw. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre z nich znalazły się wręcz w biedzie. Wyjazd do odzyskującego wówczas niepodległość kraju był zatem często jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Zaczynają się więc powroty kaukaskich Polaków do ojczyzny, z upływem czasu coraz bardziej masowe. Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przer­ wami do 1924 r. Pozostali na Kaukazie nieliczni. Tak np. w Gruzji, gdzie przed I wojną światową mieszkało około 15 tys. Polaków, w 1926 r. było już tylko niewiele ponad 3 tys. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były - z obawy przed represjami - bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć, a wszelkie przejawy jej działalności zamarły. Losy Polaków, którzy pozostali na Kaukazie po sowietyzacji są badaczom niemal zupełnie nieznane, dlatego też trudno dziś określić, jakie straty poniosły owe resztki kaukaskiej Polonii w okresie lat trzydziestych i w latach wojny. Wiadomo natomiast, że w latach 1939-1948 znalazła się na Kaukazie znaczna liczba obywa­ teli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych. Od końca 1943 r. liczba ta jednak szybko malała. Początkowo było to spowodowane mobilizacją do tworzonych pod dowództwem płk. Z. Berlinga formacji polskich, później rozpoczęły się indywidualne powroty do kraju, a w latach 1946-1948 prowadzona była oficjalna akcja repatriacyjna. Po jej zakończeniu, oprócz Polaków „miejscowych", mieszkających na Kaukazie od dawna, pozostała tu również niewielka, trudna do określenia liczba byłych obywateli polskich, którzy znaleźli się tam w czasie wojny i z różnych powodów nie powrócili do kraju. W okresie powojennym nie było, oczywiście, żadnych możliwości tworzenia na Kaukazie organizacji polonijnych. Przez wiele lat jedynym miejscem, w którym 1 „Kaukaska Polonia", nr 1, nr 2, 1999: wyd. Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji (Tbilisi). �194 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA spotykać się mogli tutejsi Polacy (a przede wszystkim mieszkańcy stolicy Gruzji) pozostawał kościół św. Piotra i Pawła w Tbilisi, którego proboszczem był przez wiele lat ks. Jan Śnieżyński. Sprzyjające warunki tworzenia organizacji polonijnych powstały po rozpadzie Związku Radziec­ kiego i odzyskaniu niepodległości przez trzy republiki zakaukaskie - Gruzję, Azerbejdżan i Armenię. Krajem, w którym możliwości te zostały najwcześniej i najszerzej wykorzystane była Gruzja, gdzie od kilku lat mamy do czynienia ze zjawiskiem określanym przez Justynę Doboszyńską w jej pracy magisterskiej jako „eksplozja polskości". Ta „eksplozja polskości" to dający się od kilku lat zauważyć wśród mieszkańców Tbilisi o polskich korzeniach, rosyjskojęzycznych i przeważnie nie znających języka polskiego, wzrost zainteresowania własnym pochodzeniem, krajem przodków, jego kulturą i językiem, to powstające od lat kilku i coraz liczniejsze organizacje polonijne. Dziś jest ich w Gruzji parę, o starszej lub nowszej metryce. Niektóre przestały już istnieć, nie zapisawszy się niczym trwalszym w dziejach tbiliskiej Polonii, inne rozwinęły lub rozwijają ożywioną działalność. Niewielkie grupy Polaków podejmujących mniej lub bardziej udane próby tworzenia własnych organizacji istnieją w zniszczonej, wyludnionej i pozostającej w konflikcie z Gruzją Abchazji oraz w Azerbejdżanie. O Polakach w Armenii i na Północnym Kaukazie niewiele wiadomo. O potrzebie powołania organizacji „Polaków lub ludzi polskiego pochodzenia" mówiono w Gruzji już w 1991 roku, wkrótce po odzyskaniu niepodległości. W rok później powstał w Tbi­ lisi, z inicjatywy Aleksandra Rusieckiego, potomka polskiego zesłańca na Kaukaz z 1863 г., Klub skupiający Gruzinów polskiego pochodzenia. Klub ten „o charakterze polityczno-elitarnym", jak pisał korespondent paryskiej „Kultury" Konrad Brodziński, w latach 1994-1995 praktycznie przestał istnieć, gdyż większość jego członków wyemigrowała z Gruzji „za chlebem", przeważnie do Moskwy i Petersburga. Na początku 1995 roku zarejestrowana została, również w Tbilisi, nowa organizacja zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia - Stowarzyszenie Polaków Gruzji „Polonia". Miała ona jednak zupełnie inny charakter niż Klub A. Rusieckiego. Statut Stowarzyszenia mówił, że jest to organizacja 0 charakterze kulturalno-oświatowym i charytatywnym, zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia mieszkające w Gruzji. Nie jest związana z żadnym ugrupowaniem politycznym i nie stawia sobie za cel działalności politycznej. Jej celem jest „umacnianie i rozwój wieloaspektowych związków Polaków z Gruzji z Polską i Polakami na całym świecie, udzielanie wszechstronnej pomocy Polakom Gruzji w zaspokajaniu ich różnorodnych potrzeb i zainteresowań [...] a także rozwój polsko-gruzińskich kontaktów w różnych dziedzinach". Jego założycielką i prezesem jest wnuczka powstańca z 1863 г., profesor Uniwersytetu w Tbilisi - Maria Filina. Już w pierwszych dniach po rejestracji do Stowarzyszenia zgłosiły się setki osób, w znacznej części należących do elity intelektualnej Gruzji. Byli to początkowo głównie mieszkańcy stolicy, ludzie z rodzin mieszanych, związani z Gruzją od kilku niekiedy pokoleń, w ogromnej większości nie mówiący po polsku i od dawna pozbawieni kontaktów z polską kulturą. Później kontakt ze Stowarzyszeniem nawiązali mieszkańcy wsi w różnych rejonach kraju - gruzińscy chłopi, potomkowie Polaków zesłanych niegdyś na Kaukaz „w sołdaty". W pierwszym okresie działalności Stowarzyszenia, przypadającym na apogeum gruzińskiego kryzysu, spośród jego celów statutowych, w najszerszym zakresie podejmowane były działania charytatywne wspierane przez liczne organizacje i instytucje w kraju („Wspólnota Polska" i inne) 1 za granicą. W następnych latach, mimo trwającego kryzysu i trudnej nadal sytuacji materialnej gruzińskiej Polonii, zmienia się hierarchia jej potrzeb i w działalności Stowarzyszenia na czoło wysunęły się przedsięwzięcia kulturalno-oświatowe. Poszerzyły się możliwości kontaktów, zwłasz­ cza młodzieży polonijnej, z krajem. Zmieniająca się hierarchia potrzeb i nowe układy personalne wśród działaczy gruzińskiej Polonii doprowadziły do głębokich przekształceń w łonie Stowarzy­ szenia Polaków Gruzji „Polonia". W 1998 r. istniejące przy Stowarzyszeniu kursy języka pol­ skiego dla dzieci i młodzieży przekształciły się w Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji. Dyrek­ torem Centrum została mieszkająca w Gruzji od ponad 15 lat obywatelka polska, Małgorzata Pawlak, która wcześniej przez dwa lata prowadziła kursy języka polskiego przy Stowarzyszeniu. Centrum Edukacyjne i działająca przy nim szkółka cieszą się nie tylko poparciem Ambasady R P w Tbilisi. Do ich powstania przyczyniły się m.in. „Wspólnota Polska", Kancelaria prezydenta RP, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Senat RP. Dzięki tak możnym protektorom Centrum mogło �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 195 nowocześnie wyposażyć swoją Szkółkę Języka Polskiego, w której uczy się już 120 uczniów w wieku szkolnym i 45 osób dorosłych. W programie szkółki jest nie tylko nauka języka polskiego, lecz także historii i geografii Polski oraz religii. Oprócz programu oświatowego P C E prowadzi szeroką działalność kulturalną. Przy Centrum istnieje Koło Teatralne oraz Koło Miłośników Polskiej Muzyki Klasycznej i Poezji, od niedawna działa również Oddział Współpracy Kulturalnej między Polską a Gruzją, którego celem jest wspieranie wymiany kulturalnej między obu krajami. Centrum organizuje lub popiera różnego rodzaju imprezy kulturalne, urządza wystawy, koncerty, stara się upowszechniać zapomniane tu tradycje związane z obchodzeniem świąt dorocznych, np. Bożego Narodzenia czy Wielkiej Nocy. Do najnowszych i niewątpliwie najważniejszych inicjatyw Centrum należy wydawane od ubiegłego roku czasopismo „Kaukaska Polonia". Dotychczas ukazały się numery pierwszy i drugi za rok 1999, na druk oczekuje numer trzeci. Redaktorem naczelnym pisma jest dyrektor P C E Małgorzata Pawlak. W skład zespołu redakcyjnego wchodzą również Anna Keszelaszwili (sekre­ tarz redakcji), Katarzyna Eliawa-Czestnowicz, Nukri Gabunia, Gija Kandaszwili. Z redakcją współpracują jako tłumaczki Maria Niezabitowska i Zofia Choperska. Numer pierwszy „Kauka­ skiej Polonii" sfinansowany został przez Ambasadę R P w Tbilisi, od numeru drugiego koszty wydawania czasopisma ponosi Fundacja Pomocy Polakom na Wschodzie. Inauguracyjny numer „Kaukaskiej Polonii" otwiera krótki tekst programowy {Od redaktora). Małgorzata Pawlak przedstawia w nim cele i zadania pisma, które chce „szeroko pisać o życiu i działalności Polaków w tej części świata". Rozwijając tę myśl, pisze dalej: „Polacy na Kaukazie wywarli znaczący wpływ na rozwój kultury, nauki i gospodarki w tym regionie. Prowadzili badania naukowe, budowali drogi i mosty, zakładali rezerwaty przyrody, szpitale i szkoły. W tu­ tejszych muzeach znajdują się ciekawe kolekcje prac polskich plastyków tworzących na Kaukazie. W okresie I wojny światowej zamieszkiwało na Kaukazie ok. 40-50 tys. naszych rodaków. Nie­ stety, ulega zapomnieniu historia działalności i życia tych zasłużonych synów polskiego narodu. Postawiliśmy przed sobą zadanie przypomnienia Państwu ich losów i zasług". Po tych uwagach o potrzebie edukacji historycznej współczesnej Polonii kaukaskiej, M . Pawlak zapowiada, że w „Kaukaskiej Polonii" znajdzie się również „skrót najważniejszych wydarzeń współczesnej Pol­ ski, będziemy pisać o naszym codziennym życiu, problemach i planach na przyszłość, zaprezen­ tujemy nieco polonijnej poezji, kącik znajomości". Zgodnie z tym programem w pierwszym numerze pisma wyodrębniono następujące działy: „Polskie losy na Kaukazie", „Religia", „Sztuka", „Kromka życia polonijnego", „Sylwetki znanych Polaków", „Wieści z Polski". W numerze drugim przybyły działy: „Listy do redakcji" oraz „Gruzja a Polska". Najobszerniejszy jest dział „Polskie losy na Kaukazie", wypełniający około połowy objętości czasopisma. Znalazł się w nim artykuł Piotra Borawskiego, Polacy w Abchazji, którego autor, charge d'affaires ambasady R P w Tbilisi, zajął się zagadnieniem niemal zupełnie w Polsce nieznanym w aspekcie przede wszystkim historycznym. W zakończeniu artykułu znajdujemy jednak krótką wiadomość o Polakach we współczesnej Abchazji, gdzie „mieszka zaledwie kilkadzie­ siąt osób polskiego pochodzenia. Mają oni własną organizację, której szefową jest Walentyna Szczekowska". Następny tytuł to przedrukowany z „Roty" z 1995 r. artykuł Marka Mądzika, Z dziejów inteligencji polskiej na Kaukazie na przełomie XIX i XX wieku. Kontynuacją niejako tej tematyki jest artykuł M . Pawlak o generale Antonim Kułassowskim, w którym autorka pisze również dość obszernie o działalności szkoły polskiej istniejącej w Tyflisie przed I wojną światową. Interesującą informację pt. Achalsopoli - polska wieś w Kachetii (Wschodnia Gruzja - AW) zamieszcza P. Borawski. W dziale „Religia", ks. Adam Ochał, proboszcz katolickiej parafii w Tbilisi, pisze o historii „swojego" kościoła pw. św. Piotra i Pawła. W dziale „Sztuka" znajdujemy niewielki artykuł Henryki Justyńskiej Polscy artyści-plastycy w Gruzji. Zygmunt Waliszewski. „Kronika życia polonijnego" zawiera kilkanaście krótkich wiadomości o bieżących wydarzeniach z życia skupisk polonijnych, a m.in. o oficjalnym otwarciu PCE, urządzonym przez Centrum opłatku, choince, święceniu pokarmów w Wielką Sobotę, a także o obchodach Roku Mickiewiczowskiego urządzanych przez P C E oraz o konferencji naukowej poświęconej Mickiewiczowi, a zorganizowanej przez Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia" i Uniwersytet Tbiliski. Jest tu �196 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA również informacja o wystawie rysunków dziecięcych w PCE, wieczorze poświęconym rocznicy urodzin F . Chopina wraz z okolicznościowym wierszem, o obchodach w rocznicę Konstytucji 3 Maja, itp. Sporo miejsca zajmują w dziale wiadomości o nowo powstających w Gruzji organizacjach polonijnych. Drugą obok P C E organizacją powstałą w 1998 r. w wyniku podziału Stowarzysze­ nia Polaków Gruzji „Polonia" jest wspomniany już Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia", którego przewodniczącą jest prof. Maria Filina. W 1998 roku powstał również Związek Polaków Południowej Gruzji. Działa on w prowincji Samcche-Dżawachetia i , jednoczy 50 rodzin polskiego pochodzenia". Jego przewodniczącym jest Nodar Poniatowski. Dwie nowe organizacje polonijne zarejestrowane zostały w 1999 roku. Są to: Związek Polonii Medycznej w Gruzji im. św. Grigoła Peradze, którego zadaniem jest niesienie pomocy lekarskiej najbiedniejszym członkom polskiej wspólnoty (dyrektor Tatiana Kurczewska) i Dom Polski, jednoczący 70 polskich rodzin. Jego przewodniczącym jest Anatol Kazbielewski. „Główny cel tej organizacji to pomoc w odradzaniu wartości narodowych wśród członków wspólnoty polskiej w Gruzji, a także niesienie materialnej i medycznej pomocy tym ludziom". W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdujemy odredakcyjny biogram Adama Mickiewicza, a w dziale „Wieści z Polski" kilka krótkich informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce i osiągnięciach polskich artystów za granicą. Numer zamyka kolorowa wkładka fotograficzna ilustrująca najważniejsze wydarzenia kulturalne ostatnich miesięcy w P C E . Numer pierwszy „Kaukaskiej Polonii" poświęcony był przede wszystkim środowiskom polonij­ nym w Gruzji, w drugim znajdujemy kilka pozycji o Polakach w Azerbejdżanie, a mianowicie: streszczenie książki Raufa Bodirbejli o Polakach w Azerbejdżanie w X I X i na początku X X wieku, artykuł Czesława Seniucha o wybitnym polskim inżynierze - specjaliście od poszukiwań ropy naftowej, pracującym wiele lat w Baku - Wiktorze Zglenickim. W dziale „Religia" znalazła się przygotowana przez redakcję Krótka historia kościoła rzymsko-katolickiego w Baku. Koresponden­ cja E . Teer-Potockiej z Baku zawiera interesujące wiadomości o podjętych w latach 1990-1991 próbach zorganizowania Stowarzyszenia „Polonia". Stowarzyszenie to liczyło około 50 członków, w tym jedynie 1/5 stanowili Polacy, statut Stowarzyszenia dopuszczał bowiem przynależność każdego obywatela Azerbejdżanu, zainteresowanego polską kulturą i historią oraz kontaktami między obu krajami. Stowarzyszenie nawet zarejestrowano, ale w końcu 1991 r. praktycznie przestało funkcjonować, choć nie zostało rozwiązane. Nieliczni tamtejsi Polacy skupiają się wokół istniejącej w Baku wspólnoty katolickiej. Poza blokiem materiałów poświęconych obecności polskiej w Azerbejdżanie, w numerze drugim znajdujemy artykuł Piotra Borawskiego Polonia w Gruzji Południowej, Małgorzaty Pawlak Siódma pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, Magdy Nowakowskiej-Korinteli Otwarcie nowego kościoła w Tbilisi, o zamkniętym w latach trzydziestych, najstarszym katolickim kościele Tbilisi pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, oddanym niedawno gruzińskiej wspólnocie katolickiej. W nowym dziale „Gruzja a Polska" znalazł się redakcyjny skrót artykułu Andrzeja Woźniaka Z dziejów diaspory gruzińskiej w Polsce. O otwartej w czerwcu 1999 r. w Tbilisi wystawie „Polscy malarze w Gruzji" pisze w artykule Łączność epok, Katarzyna Eliawa-Czestnowicz (dział „Sztuka"). Kronikę życia polonijnego wypełniają wiadomości o zakończeniu roku szkolnego w szkółce P C E , wakacjach dzieci polonijnych w Polsce i w Gruzji, wieczorze poświęconym 150 rocznicy śmierci Fryderyka Chopina i innych polonijnych wydarzeniach kulturalnych w Tbilisi. W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdują czytelnicy biogramy Fryderyka Chopina i Juliusza Słowackiego, w „Wieściach z Polski" nieco informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce. Kolorowa wkładka fotograficzna przynosi min. zdjęcia z III Forum Oświaty Polonijnej, z życia Polskiej Sobotniej Szkoły w Tbilisi i wakacji jej uczniów oraz wywiad M. Pawlak z prof. Z. Religa. „Kaukaska Polonia" wydawana jest w dwu językach - polskim i rosyjskim. Identyczne w treści teksty oddzielone są kolorową wkładką fotograficzną. Łącznie stanowi to około 50 stron formatu A-4. Czasopismo wydawane jest niezwykle starannie, na doskonałym papierze, z licznymi ilustracjami. „Kaukaska Polonia" nie jest pierwszym pismem polonijnym na tym terenie. Czasopismo kulturalno-literackie zamierzał wydawać w Tyflisie już w latach czterdziestych X I X w. poeta Tadeusz Łada-Zabłocki, ale nie otrzymał na to zezwolenia. W latach pięćdziesiątych i początku �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 197 sześćdziesiątych X I X w. „Kawkazskij Kalendář" w części zatytułowanej „Miesiacesłowy" zamie­ szczał również kalendarz katolicki w języku polskim. W latach 1907-1908 w Baku wychodziła gazeta naukowo-artystyczna „Farys". Redaktorem jej był J. Wojniłowicz. W Tyflisie, w 1918 roku wydawano czasopismo pt. „Tygodnik Polski" pod redakcją W. Jordańskiego. Żywot obu tych poprzedników „Kaukaskiej Polonii" był jednak krótki. Mamy nadzieję, że Redakcji nowego czasopisma uda się wydać jeszcze wiele numerów, kontynuując tak potrzebną tutejszej społeczności polonijnej, pozbawionej przez dziesiątki lat kontaktów z krajem, edukację historyczną i pogłębiając jej związki ze współczesną kulturą polską. Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, Ars nova, ss. 256 Urszula Kaczmarek od lat zajmuje się problematyką polonijną. Jest autorką ponad 100 artyku­ łów oraz książek: Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945-1989 (Poznań 1991), Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej. 1945-1989 (Poznań 1993), Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993). Najnowsza publikacja U . Kaczmarek jest pierwszym w literaturze tak obszernym opracowa­ niem ukazującym przeszłość i współczesność Polaków mieszkających na Węgrzech. Praca ta jest wynikiem wieloletnich badań terenowych Autorki (przeprowadzonych w Budapeszcie oraz miejs­ cowościach Táta, Tatabanya, Gyór, Szekésfehérvár, Istvánmajor i in.) a także żmudnych po­ szukiwań archiwalnych, obserwacji życia węgierskiej Polonii i bezpośrednich kontaktów z wielo­ ma organizacjami reprezentującymi tę zbiorowość. Autorka omawia dzieje Polaków na ziemiach węgierskich, wpisując je w wydarzenia historyczne, jakie miały miejsce w Europie w różnych okresach. Wydarzenia znaczące dla Polaków, Węgrów i wielu innych mieszkańców naszego kontynentu. Charakteryzuje kontakty polsko-węgierskie, przebiegające na różnych poziomach: dworskim, oświatowym, wojskowym, ekonomicznym. Ukazuje też efekty procesów osadniczych. Jednym z nich było powstanie kilku polskich wsi, m.in. Derenk (zał. w 1717 г.). Badania prze­ prowadzone przez autorkę pozwoliły stwierdzić пр., że do dziś wśród mieszkańców Derenku istnieje pamięć polskiego osadnictwa i polskiego pochodzenia, szczególna więź lokalna z tą „małą ojczyzną" oraz świadomość odrębności polskiej kultury. Wiele miejsca poświęcono szczegółowemu omówieniu działalności polskich instytucji - tych sprzed I I wojny światowej i tych późniejszych, także istniejących współcześnie. Wspomnę tu chociażby o działającym do II wojny światowej Stowarzyszeniu Polaków w Budapeszcie, Towarzystwie pod Opieką św. Józefa, Towarzystwie „Przyjaźń", Stowarzyszeniu Polaków na Węgrzech, Katolickim Związku Młodzieży Żeńskiej i dwóch drużynach harcerskich. Spośród powojennych organizacji reprezentujących Polaków można wymienić: Stowarzyszenie Polaków na Węgrzech, Stowarzyszenie Studentów Polskich na Węgrzech, Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema i wiele innych. Autorka dotarła do różnorodnych, często unikalnych materiałów archiwalnych, w tym m.in. do statutów poszczególnych organizacji, deklaracji, sprawozdań, spisów członków oraz fotografii dokumentujących ich działalność. Udostępniła też Czytelnikom wybrane źródła, zamieszczając ich kopie w swojej książce. Są one niezwykle cennym materiałem obrazującym formy i metody pracy poszczególnych instytucji. Szczególną uwagę Autorka poświęciła dziejom i współczesności Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. Józefa Bema (rozdział III) oraz Stowarszyszenia Katolików Polskich na Węgrzech (rozdział IV). Omówiła także, korzystając z różnorodnych typów źródeł, działalność oświatową prowadzoną wśród węgierskiej Polonii oraz pracę organizacji samorządowych. Część pracy (rozdział VI) poświęcono roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu węgierskiej Polonii. Autorka ukazała narodowy charakter tej instytucji, udział w podtrzymywaniu polskości i kształtowaniu tożsamości etniczno-narodowej badanej grupy. Rozdział ten, podobnie jak pozostałe, ma solidną podbudowę źródłową. Dzieje Kościoła Rzymskokatolickiego na Węgrzech ukazane też zostały w szerokim kontekście historycznym. W kolejnym rozdziale (VII) poznajemy dzieje prasy polskiej na Węgrzech, bogactwo tytułów wydawanych przez polskie instytucje, a także - działalność poszczególnych redakcji i związanych �198 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA z nimi osób. Autorka omówiła m.in. „Tygodnik Polski na Węgierskiej Ziemi", „Wieści Polskie", „Nowiny Polskie", „Kurier Węgiersko-Polski", „Magazyn Polonijny", „Biuletyn" wydawany przez Stowarzyszenie J. Bema, „Głos Polonii - Bem Hirado" i in. U . Kaczmarek dotarła i obficie czerpała z zachowanych do dziś publikacji prasowych wydawanych przez polskie środowiska na Węgrzech, ukazując zarazem znakomicie funkcje prasy polonijnej. Odrębny charakter ma VIII rozdział książki, w którym omówione zostały podstawowe cechy tożsamości etniczno-kulturowej węgierskiej Polonii: poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej i do katolickiej wspólnoty religijnej, znajomość języka polskiego, więzi z polską kulturą, charakter więzi z krajem pochodzenia i z „małymi ojczyznami". Zasygnalizowane także zostały problemy związane z asymilacją ludności polskiego pochodzenia do społeczeństwa węgierskiego. Niewielki podrozdział poświęcony został funkcjonowaniu stereotypów etnicznych. Jeden z rozdziałów (V) poświęcono omówieniu polityki narodowościowej państwa węgierskie­ go, dziejom Ustawy regulującej sprawy narodowościwe oraz - widzianej w tym świetle - sytuacji Polaków na Węgrzech. Pisząc o polityce narodowościowej Węgier i o sytuacji Polaków Autorka posługuje się wymiennie terminami: polska grupa etniczna, polska mniejszość narodowa, narodo­ wość polska, Polonia, grupa mniejszościowa, a także - tożsamość narodowa, świadomość narodo­ wa, tożsamość etniczna, tożsamość etniczno-kulturowa, świadomość etniczna, przynależność naro­ dowa. W pracy zabrakło mi rozdziału wyjaśniającego i porządkującego terminologię używaną przez Autorkę. Rozdziału, w którym znalazłyby się definicje poszczególnych pojęć i uzasadnienie ich wymiennego traktowania. Niejasne są też np. kryteria odróżnienia mniejszości narodowej od mniejszości etnicznej (o grupach tych mówi się m. in. w obecnej Konstytucji Węgier). Jak już wspomniałam, omawiana tu praca oparta jest na niezwykle solidnej bazie źródłowej. Autorka sięgnęła m.in. do istniejących opracowań wydanych drukiem, do prasy polonijnej oraz do licznych archiwaliów i rękopisów tekstów pamiętnikarskich, przechowywanych w archiwach państwowych i prywatnych, w zbiorach ambasad i stowarzyszeń polonijnych. Bogaty jest także zamieszczony w pracy materiał ilustracyjny, mający bezcenną wartość dokumentacyjną. Znajdziemy tu m.in. liczne fotografie, pochodzące z różnych okresów, dokumentujące działalność węgierskiej Polonii, ukazujące jej reprezentantów, członków poszczególnych instytucji, wspólnot parafialnych, drużyn harcerskich, przedstawiające poszczególne rodziny i portrety działaczy. Karty książki wypełniają też fotokopie rozmaitych dokumentów oraz druków i wydawnictw okolicznościowych. Książka została przygotowana niezwykle starannie, z troską o najdrobniejsze szczegóły i wielką znajomością badanej problematyki. W 1999г., za zasługi dla węgierskiej Polonii, U.Kaczmarek otrzymała nagrodę św. Władysława. Myślę, że jej praca znajdzie także uznanie polskich Czytelników, przybliżając im tak mało znane w kraju losy i współczesne karty z życia węgierskiej Polonii, jej osiągnięcia i problemy. Iwona Kabzińska Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 Totalitaryzm nie narodził się w X X stuleciu. Autorka przypomina, iż zjawisko to występowało w Rzymie za czasów Dioklecjana i w idealnej republice Platona. Wiek X X pozwolił mu jednak zaistnieć w sposób bezprecedensowy, na niespotykaną wcześniej skalę, w wyjątkowo okrutnej postaci. B. Olszewska-Dyoniziak próbuje ukazać czym był dwudziestowieczny totalitaryzm hitlerows­ kich Niemiec i stalinowskiej Rosji (ZSRR), w jaki sposób funkcjonował, jakie było jego podłoże ideologiczne, mechanizmy społeczne i aspekty psychologiczne, jakie było jego zaplecze kulturowe i dlaczego zyskał on tak masowe poparcie. Ciekawa wydaje się teza, iż podłożem ruchów totalitar­ nych były (i - dodajmy - być może są nadal) skutki intensywnej industrializacji, która „dopro­ wadziła do powstania bezkształtnych politycznie i społecznie mas i niespotykanego dotąd w dzie­ jach wyobcowania jednostki. Pozbawione oparcia w dotychczasowych wspólnotach jednostki �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 199 zaczęły poszukiwać remedium na własne konflikty i problemy we wszechogarniającej władzy państwa i osobie charyzmatycznego wodza, który stawał się idolem, półbogiem, uosobieniem wszelkich niezrealizowanych dążeń i pragnień tłumów" (s. 15). Nie bez znaczenia był też (i jest?) strach przed wolnością, bezradność wobec problemów i konfliktów społecznych (s. 18). Autorka przypomina tu słynną koncepcję „ucieczki od wolności", sformułowaną przez Ericha Fromma. Przywołuje też m.in. słowa Zbigniewa Pucka, który stwierdził, że „«w totalitarnym eksperymencie», jaki podjęto w Rosji sowieckiej i nazistowskich Niemczech chodziło o powołanie do życia jakiegoś ekwiwalentu trybalnej wspólnoty, która zastąpić miała zanikające więzi społeczne zwią­ zane ze społecznością lokalną, regionem, narodem, o jakiś nawrót do wspólnoty pierwotnej, którą uważano za idealny ustrój społeczny z jej powszechną równością i sprawiedliwością" (s. 55-56). Autorka koncentruje się na przybliżeniu Czytelnikom ideologicznego podłoża totalitaryzmu i jego ram instytucjonalnych. Omawia podstawy doktryny oraz sylwetki i sposoby działania czołowych przywódców dwóch państw europejskich, w których dwudziestowieczny totalitaryzm przybrał monstrualne rozmiary. Ukazuje też formy pracy, dzięki którym wspomniana ideologia uzyskała masowe poparcie. Oddzielny rozdział poświęcono funkcjonowaniu gospodarki niemiec­ kiej i radzieckiej, działaniu aparatu partyjnego oraz upowszechnianej w obydwu państwach idei „wroga obiektywnego". Część pracy poświęcono skutkom totalitaryzmu dla ludności żydowskiej i ideologicznemu podłożu antysemityzmu w Niemczech. Wspomniano także o udziale tej grupy ludności i jej miejscu w procesach historycznych, których areną była Rosja (ZSRR). Oddzielny rozdział został poświęcony stosunkowi totalitaryzmu do demokracji i współczesnym transfor­ macjom ustrojowym w wybranych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Ukazane również zostały psychologiczne aspekty totalitaryzmu. Na początku książki Autorka stawia pytanie: „Jakie są mechanizmy funkcjonowania współ­ czesnych wysoko rozwiniętych społeczeństw cywilizowanych?" (s. 9). Mam jednak wątpliwość, czy w stosunku do państw totalitarnych użycie określeń „wysoko rozwinięte" i „cywilizowane" jest zasadne. Lektura omawianej tu książki, podobnie jak wielu innych prac, których autorzy podejmują próbę ukazania złożonego zjawiska totalitaryzmu, w tym przypadku rodzi poważne wątpliwości. Dotykamy tu jednak nie obcych etnologowi kwestii terminologicznych, precyzyjnego określenia czym jest cywilizacja i jak należy rozumieć termin „społeczeństwo wysoko rozwinęte". Najnowszą książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak przeczytałam z dużym zainteresowaniem, ale też z niedosytem. Zabrakło mi tu przede wszystkim jasno sformułowanego stanowiska Autorki wobec omawianych zjawisk i przytaczanych przez nią prac jako przedstawicielki dyscypliny określanej mianem antropologii. Zabrakło pogłębionej analizy, wyraźnie zarysowanego komentarza antropologa, który byłby w istocie zasygnalizowanym przez Autorkę połączeniem podejścia historycznego, holistycznego i porównawczego do omawianego zjawiska (s. 9), ukazanego Czytelnikowi właśnie z perspektywy antropologicznej, ó w komentarz Autorki - antropologa stanowiłby pewne novum na gruncie rozważań nad istotą totalitaryzmu. Mógłby być jednocześnie znakomitym połączeniem spojrzenia przedstawiciela określonej dyscypliny badawczej i przedstawiciela narodu, który w szczegól­ ny sposób, choćby z racji swego położenia, doświadczył działania totalitaryzmu w jego niemieckim i radzieckim wydaniu, wspomaganego nierzadko przez totalitaryzm rodzimy. Czytając książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak zastanawiałam się nad systematycznym poszerza­ niem się pola badawczego współczesnej antropologii, nad widoczną od dawna antropologizacją nauk społecznych, ale też nad koniecznością stałego definiowania tej dyscypliny, by przy roz­ mywaniu się jej granic nie zagubiła się nam jej istota, specyfika. Myślę, że Autorka podjęła temat niezmiernie ważny, a jej książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych historią Europy, a także jej przyszłością. Publikacja ta pisana jest wyraźnie „ku przestrodze". Wiemy dobrze, że totalitaryzm nie odejdzie w niepamięć wraz z od­ chodzącym w przeszłość wiekiem X X . Mottem książki są słowa Hannah Arendt: „Nic nie poraża nas mocniej niż kompletna niewinność jednostki wciągniętej w tryby przerażającej machiny i pozbawionej wszelkich szans na odmianę własnego losu". Szkoda, że Autorka Antropologii totalitaryzmu tak mało miejsca poświęciła jednostce poddanej doświadczeniu tego systemu, jednostce będącej jego ofiarą, nie twórcą i wykonawcą. �200 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 1 Literatura na ten temat, zwłaszcza pamiętnikarska, jest bogata . Myślę, że należało do niej sięgnąć w pracy mającej na celu m.in. ukazanie psychologiczny eh aspektów totalitaryzmu, nie koncentrując się wyłącznie - jak to uczyniła Autorka - na doświadczeniach grupy, na bohaterze masowym. Książka byłaby wówczas pełniejsza i zapewne jeszcze bardziej dramatyczna. Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No D X I I , Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 W czternastu rozdziałach, poprzedzonych „Wstępem" J.Muchy, omówione zostały relacje wybranych grup mniejszościowych i grup dominujących mieszkających na terenie kilku państw europejskich, azjatyckich i w Afryce. Ukazano je w różnych okresach historycznych i różnych kontekstach społeczno-politycznych. Przedmiotem uwagi autorów (polskich i zagranicznych)* są m.in. relacje ludności muzułmańskiej (tzw. Pomaków) wobec większościowej grupy bułgarskiej (artykuł Anny Krastevej), stosunek ludności rodzimej Górnego Śląska do Polaków i Niemców (autorzy: Kazimiera i Jacek Wodzowie), relacje arabsko-tureckie w Imperium Ottomańskim (Eliezer Tauber), kaszmirsko-angielskie w Wielkiej Brytanii (Patricia Ellis i Zafar Khan) i słowacko-węgierskie na Słowacji (Viera Bacowa i Maria Homisinova). Odrębny rozdział poświęcono Chińczykom mieszkają­ cym obecnie na Węgrzech (Pal D. Nyiri). Jest to jedna z nowych mniejszości węgierskich, jakie pojawiły się w tym państwie w ostatnich latach. Charakter relacji: mniejszość - grupa dominująca zilustrowano też na przykładzie Turków w Holandii (Dirck H. J. van Bekkum), Niemców w Szwajcarii (Walter Suess), Ukraińców, Litwinów i Niemców w Polsce (Sławomir Łodziński), Żydów w Nie­ mczech (Feiwel Kupferberg) oraz działalności misjonarzy portugalskich w Etiopii w X V I - X V I I w. (Manuel Joáo Ramos). Odrębny rozdział poświęcono Kościołowi Rzymskokatolickiemu w Polsce, który może być postrzegany jako grupa mniejszościowa, lecz także - jako grupa dominująca (Paweł Załęcki). Kolejny tekst dotyczy mężczyzn jako mniejszości we współczesnym świecie zachodnim, widzianych w kontekście koncepcji feministycznych (Krzysztof Olechnicki). W omawianej tu pracy znajdziemy również refleksje Finki z pobytu w Wielkiej Brytanii (Marja Keranen). Każdy z rozdziałów książki poświęcony jest określonej mniejszości i jej relacji wobec grupy dominującej, rządzącej, inspiruje on jednak do szerszych rozważań nad naturą tego typu związ­ ków, mechanizmem ich powstawania i przejawiania się w określonej sytuacji, nad wpływem zmian historyczno-politycznych na zachowania poszczególnych grup i na sposób widzenia grupy domi­ nującej przez mniejszość. Pobudza też do zastanowienia się nad wyznacznikami odrębności kul1 Z najnowszych prac na uwagę zasługuje, moim zdaniem, książka Andrzeja Kownackiego, Czy bylo warto?, Lublin 2000, wydana w dwadzieścia lat po śmierci autora dzięki upartym staraniom jego żony Danuty, przy finansowym wsparciu Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjono­ wanych. Wspomnienia A. Kownackiego są przykładem niezwykle osobistego opisu systemu totalitarnego i wydarzeń (dwie wojny światowe, rewolucja październikowa, powstanie warszawskie, czasy Polski Ludowej), które w istocie „wciągały człowieka w tryby przerażającej machiny", nie zdołały jednak zniszczyć w nim kodeksu wyznawanych wartości, wrażliwości i postaw. Można także wspomnieć o artykule Kazimierza Obuchowskiego, Zesłanie i zesłańcy, [w:] Polacy na zesłaniu, Komitet Organizacyjny obchodów „Tygodnia zesłańca", 9-16 kwietnia 2000, Poznań 2000, s. 13-19. Autor, urodzony na Kresach Wschodnich, poddany traumatycznemu doświadczeniu zesłania do sowieckiego łagru, analizuje fenomen przetrwania w nieludzkim systemie gułagu. Efekt tych doświadczeń szczególnie mocno wyrażony został w zdaniu: „Tak jak inni, nigdy psychicznie stamtąd nie wyjechałem i całe te lata pozostaną we mnie do końca" (s. 13). Chciałabym tu sedecznie podziękować prof, dr hab. Marii Paradowskiej za udostępnienie tej pozycji. * Szkoda, że w pracy nie zamieszczono not o autorach poszczególnych rozdziałów, przybliża­ jących Czytelnikom ich sylwetki naukowe oraz reprezentowane przez nich ośrodki. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 201 turowej i ich trwałością. Lektura poszczególnych rozdziałów potwierdza znany fakt, iż zasadniczą rolę wśród tych wyznaczników odgrywa język i religia. Zdarza się jednak, że grupa mniejszoś­ ciowa i większościowa należą do tej samej konfesji. Język religii nie jest jednak językiem grupy dominującej, co w pewnym stopniu ogranicza jej kulturową dominację, nie podważając jednak jej przewagi politycznej, wynikającej chociażby z faktu bycia gospodarzem państwa narodowego. Przykładem wspomnianego tu zjawiska jest relacja: Arabowie - Turcy w Imperium Ottomańskim przed I wojną światową. Oprócz religii i języka odrębność grupy może być wyznaczona przez specyficzny charakter powiązań instytucjonalnych, działanie organizacji społecznych, stosunek do terytorium pochodzenia, endogamię, znajomość historii własnej grupy i politykę jej członków. Lektura książki nasuwa pytanie o możliwość kontynuacji dziedzictwa kulturowego przez mniejszości pozostające w określonych relacjach do grupy dominującej, jak też - o sposoby utrwalenia i manifestowania tej odrębności oraz o charakter powiązań z państwem narodowym lub terytorium traktowanym jako ziemie pochodzenia (przykład ludności kaszmirskiej miesz­ kającej na terenie Wielkiej Brytanii), jak też o powiązania z międzynarodową zbiorowością. W tym ostatnim przypadku szczególnym przykładem są światowe związki ludności muzułmańs­ kiej (artykuły E . Tauber, P. Ellis i Z. Khana). Poszczególne rozdziały nasuwają też pytania o mechanizmy asymilacji, przyczyny konfliktów etnicznych, o istnienie różnych form relacji między mniejszością i grupą rządzącą, takich jak: dominacja, subordynacja, dyskryminacja, wyłączenie i in. Bardzo ważne jest też, moim zdaniem, pytanie o mechanizm kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej członków grup mniejszoś­ ciowych, o możliwości i przyczyny wyboru określonej opcji tożsamościowej, wynikające m.in. ze sposobu widzenia grupy dominującej i stosunku do niej. Kolejny problem dotyczy sposobów organizowania się grupy zdominowanej kulturowo i politycznie przez inną grupę, a także funk­ cjonowania stereotypów etnicznych. Tytuł książki brzmi: Kultura dominująca jako kultura obca. Moim zdaniem, nie wszyscy autorzy dowiedli, iż grupa będąca przedmiotem ich uwagi, pozostająca w określonej relacji wobec mniejszości, jest w istocie grupą „obcą". Myślę, że taki sposób widzenia jest uprawniony zwłasz­ cza w sytuacjach konfliktowych. Dominująca społeczność może być wówczas postrzegana jako wroga. Możliwe są jednak sytuacje, gdy większość będzie po prostu „inna". W pracy brak wyraźnie wyróżnionych kryteriów „obcości". Omawiana tu książka została wydana w Nowym Yorku, co w pewnym stopniu ogranicza dostęp polskiego czytelnika do niej. Zapewne jednak w obecnej dobie rozbudowanej informacji elektronicznej nie będzie większych problemów z sięgnięciem po tę wartościową i niezwykle interesującą publikację. Polecam ją gorąco wszystkim, którzy interesują się problematyką etniczną, zarówno z uwagi na zawartość poszczególnych rozdziałów, jak też na wspomniane już inspiracje i możliwości stawiania nowych pytań badawczych, do czego pobudzają autorzy poszczególnych tekstów. Warto też odnotować fakt, iż redaktorem książki jest Polak, prof, dr hab. Janusz Mucha z Instytutu Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Polscy badacze znaleźli się także w gronie autorów tej publikacji. Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomami, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 Indianie Yanomami zamieszkują obszar Amazonii przynależący częściowo do Brazylii a częś­ ciowo do Wenezueli. W 1975 roku stwierdzono, iż na zamieszkałych przez nich terenach znajdują się bogate złoża zasobów mineralnych, m.in. złota. Szacuje się, iż w latach osiemdziesiątych gorączka złota przyciągnęła na obszar basenu Amazonki ponad milion nielegalnych poszukiwaczy - więcej niż XIX-wieczne boomy w Klondike i Kalifornii łącznie. Na terenach zamieszkałych przez brazylijskich Yanomami w końcu lat osiemdziesiątych przebywało nielegalnie około 40 tysięcy poszukiwaczy. W lipcu 1993 kilkunastu garimpeiros (nielegalnych poszukiwaczy złota) dokonało masakry Yanomami w osadzie Haximu. �202 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA O wydarzeniu tym krążyło wiele niesprawdzonych i nieprawdziwych informacji. Jan Rocha - dziennikarka, która pracowała przez wiele lat w Brazylii dla B B C i dla „Guardiana", a obecnie zaangażowana jest w działalność C C P Y (Pro-Yanomami Commission) - przedstawia w książce, którą chciałabym polecić, zarówno dokładny przebieg wydarzeń w indiańskiej wiosce Haximu, jak i ich polityczne tło. Publikacja opatrzona jest krótkim „Wstępem", który w części napisany został przez Claudię Andujar (fotografa, koordynatora C C P Y i jedną z osób, które w 1978 tworzyły tę organizację), a w części przez Davi Kopenawę - szamana Yanomami, często reprezentującego tych Indian zarówno w Brazylii, jak i poza jej granicami. Pierwszy rozdział książki to „kromka masakry" przedstawiająca dokładnie napaść poszuki­ waczy złota na wieś indiańską, a także poprzedzające ją wydarzenia, które stały się jej bezpośred­ nią przyczyną. Dalej Jan Rocha opisuje, w jaki sposób informacja o tragedii ujrzała światło dzienne oraz jakie były reakcje polityków, dowódców wojska, F U N A I oraz samych Indian. Następny rozdział analizuje przebieg śledztwa oraz procesu wytoczonego oskarżonym poszukiwa­ czom. Kolejne - zapoznają nas ze światem Yanomami, z historią i skutkami gorączki złota na ich terenach oraz z oficjalną brazylijska polityką wobec Indian. Istotną zaletą książki jest przedstawienie sytuacji politycznej w Brazylii (a częściowo także w Wenezueli) jako elementu determinującego wszystkie omawiane wydarzenia (w tym także działalność F U N A I - rządowej agencji ds. Indian). Wiarygodność podawanych faktów wspiera częste odwoływanie się przez autorkę do opinii Bruca Alberta (French Institute of Scientific Research for Development in Cooperation) i Alcidy Ramos (University of Brasilia) - antropo­ logów, którzy od lat żyją i pracują wśród Yanomami, a także podejmują wysiłki zmierzające do poprawienia sytuacji tych Indian. Publikację polecam czytelnikom zainteresowanym kulturą Yanomami, chcącym poznać różnicę pomiędzy teoretyczną i faktyczną sytuacją prawną Indian brazylijskich, a także zrozumieć istotę „tego kolosalnego kulturowego nieporozumienia" - jak relacje pomiędzy Yanomami i garimpeiros nazwała Alcida Ramos - które doprowadziło nie tylko do masakry w Haximu, lecz także do innych tragedii. Magdalena Krysińska-Kałużna Bělorusy, B . K . Bondarčik, R . A . Grigoťeva, M . F . Pilipienko (red.), Moskwa 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych Niemal przed pół wiekiem Instytut Etnografii A N ZSRR rozpoczął publikację serii zatytułowanej „Narody mira". W latach 1954-1966, w ramach tego wydawnictwa, ukazało się 18 tomów. Kilka lat temu rosyjscy etnolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii R A N , nawiązując do „Narodów mira", rozpoczęli pracę nad serią „Narody i kultury". W 1997 r. ukazała się książka poświęcona Rosjanom. Po niej wydano Bělorusy. W przygotowaniu jest tom poświęcony Ukraińcom. Bělorusy są pracą zbiorową, napisaną przez autorów rosyjskich i białoruskich. Całość utrzy­ mana jest w konwencji klasycznej monografii, zawierającej podstawowe informacje dotyczące historii grupy, etnogenezy, liczebności i procesów demograficznych, języka, podstaw gospodarki, budownictwa, stroju, pożywienia, rodziny i małżeństwa, form działalności artystycznej, wierzeń ludowych, świąt, obrzędów oraz zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Jeden z rozdziałów po­ święcono „kulturze profesjonalnej" - literackiej, muzycznej, teatralnej i filmowej - Białorusinów. W książce zamieszczono obszerną bibliografię (nie jest to jednak pełny wykaz publikacji). Uzupeł­ nieniem tekstu są fotografie, rysunki, mapy oraz tabele. We „Wstępie" zaznaczono, że Białorusini są ludem wschodniosłowiańskim spokrewnionym z Rosjanami, ich kultura zaś jest zbliżona do kultury rosyjskiej. W ten sposób utrzymano w mocy formułowane od dawna w literaturze rosyjskiej tezy o bliskości Rosjan i Białorusinów, o braku cech, które wyróżniałyby w znaczący sposób kulturę białoruską. W poszczególnych rozdziałach nie znajdujemy jednak prób porównania obydwu kultur, ani też analizy mającej na celu ukazanie ich podobieństwa. Autorzy koncentrują się na opisie zjawisk, obiektów i zachowań bez odniesienia �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 203 do szerszego kontekstu porównawczego. Utrzymane zostało też twierdzenie o polonizacji Białorusi­ nów. Wspomniano jednak również o procesach rusyfikacyjnych, podkreślając zarazem wpływ Imperium Rosyjskiego na ekonomiczny, społeczno-polityczny i kulturowy rozwój etnosu białoru­ skiego „po przyłączeniu Białorusi do Rosji" (s. 101-102). Autorowi tych słów (W.K. Bondarczik) procesy te nie wydają się sprzeczne. Do dobrze napisanych, bogatych w materiały i w miarę szeroko ukazujących omawiane zagadnienia zaliczyłabym rozdziały poświęcone tradycyjnej gospodarce wiejskiej i rzemiosłu (W.S. Titow, N.I. Burakowskaja, i in.), odzieży (L.A. Mołczanowa), pożywieniu (W.S. Titow, A.N. Kuriłowicz), małżeństwu i rodzinie (L.W. Rakowa, A.N. Kuriłowicz) i twórczości ludowej (A. S. Fedosik, W.N. Bieljawina, E . M . Sachuta). Interesujący jest też rozdział poświęcony procesom migracyjnym i diasporze białoruskiej mieszkającej na terenach dawnego Związku Radzieckiego, w państwach Europy Zachodniej i Środkowej, w obydwu Amerykach i w Australii (S.W. Matiunin). W tekście tym zamieszczono liczne dane statystyczne oraz wykazy miejscowości, które w różnych okresach były (i są) największymi skupiskami Białorusinów żyjących w diasporze. Niektóre zagadnienia omówione zostały w sposób dalece niepełny. Myślę tu chociażby o rozdzia­ le dotyczącym budownictwa, zwłaszcza sakralnego. Jego autor (AJ. Łokotko) skoncentrował się na opisie wybranych budowli i charakterystyce ich stylów architektonicznych pomijając np. rys histo­ ryczny i informacje o zróżnicowaniu religijnym mieszkańców terenów Białorusi w różnych okresach. Nie wspomniał też o tym, w jaki sposób różnice konfesyjne znalazły odzwierciedlenie w budownictwie sakralnym. W rozdziale nie uwzględniono np. drewnianego budownictwa sakralnego Kościoła unickiego. Pominięto też politykę religijną Imperium Rosyjskiego i ZSRR oraz jej konsekwencje dla budownictwa sakralnego. Ciekawe też, że wśród świątyń opisanych przez autora przeważają budowle rzymskokatolickie, bardzo mało miejsca poświęcono natomiast cerkwiom prawosławnym. Autorka rozdziału o profesjonalnej kulturze białoruskiej (W.N. Bieljawina) ograniczyła się do wyliczenia najważniejszych nazwisk twórców i tytułów dzieł, nie podejmując próby analizy zagad­ nienia, koncentrując się na historii, marginalnie traktując współczesne osiągnięcia artystów biało­ ruskich. Zabrakło tu także refleksji nad tym, jakie treści mogłaby wnieść kultura białoruska do kultury europejskiej, na czym polega jej specyfika, jakie zmiany dokonały się w sferze kultury po powstaniu Republiki Białoruś. Generalnie można stwierdzić, że Bělorusy są monografią opisową. Autorzy unikają stawiania pytań badawczych, rozważania problemów, spojrzenia na przeszłość i współczeność kultury biało­ ruskiej z perspektywy czasu i zmian, jakie dokonały się w ostatnich latach. Mimo pewnych niedostatków, które mogą być wynikiem świadomego zawężenia omawianych zagadnień przez poszczególnych autorów i zamierzonej koncentracji na niektórych kwestiach, jak też z braku miejsca na szerszą, wyczerpującą charakterystykę każdej z dziedzin kultury, uważam, iż omawiana tu pozycja zasługuje na uwagę. Jest ona syntetycznym ujęciem kultury białoruskiej, porząd­ kującym zasadnicze wiadomości na jej temat. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie upór i ogromny wysiłek R.A. Grigoriewej, z I E A R A N , włożony w zebranie i opracowanie materiałów oraz przygotowanie całości do druku. Jej też przede wszystkim należy się uznanie za tę publikację i znakomite przygotowanie książki od strony edytorskiej. Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 1 Kolejny tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" przynosi wiele nowych informacji m.in. na temat stosunków Polski z jej wschodnimi sąsiadami w różnych okresach historycznych oraz stosunków etnicznych za naszą wschodnią granicą. Większość tematów poruszanych w poszcze­ gólnych artykułach traktowana była dotychczas przez badaczy w sposób marginalny. Przez 1 Omówienie 1 i 2 tomu „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazało się w 43 numerze „Etnografii Polskiej", z. 1-2, s. 230-232. �204 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA długie lata, ze względów politycznych, należały też one do grupy tematów-tabu. W grupie tej mieści się np. prawda o stosunkach polsko-ukraińskich. Nowe światło na tę kwestię rzuca artykuł Jarosława Syrnyka poświęcony internowaniu żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce w latach 1920-1924. Stosunki polsko-ukraińskie, ukazane przez pryzmat dziejów Teatru Pol­ skiego w Kijowie, są przedmiotem artykułu Janusza M . Kupczaka. Antoni Giza charakteryzuje natomiast sytuację ludności ukraińskiej na południowo-wschodnich terenach Polski w latach międzywojnia. Wspomniani tu badacze wykorzystali w artykułach niepublikowane wcześniej ma­ teriały archiwalne oraz unikalne źródła prasowe. Bardzo ciekawe studium Mariana S. Wolańskiego przybliża Czytelnikom najważniejsze ośro­ dki politycznej emigracji z krajów Europy Środkowo-Wschodniej w pierwszych latach po I wojnie światowej (1945-1951). Autor omawia proces powstawania i rekonstrukcji poszczególnych ośrod­ ków emigracji rosyjskiej, ukraińskiej, czeskiej, słowackiej, węgierskiej, rumuńskiej, białoruskiej, litewskiej, łotewskiej i estońskiej.Dzieje tych ośrodków nie są w Polsce szerzej znane. Najwięcej uwagi poświęcono u nas dotychczas - ze zrozumiałych względów - działalności władz polskich na obczyźnie i dziejom emigacji z terenów Polski. Osoby zainteresowane losami Sybiraków, zarówno zesłańców, jak i tzw. dobrowolnych prze­ siedleńców, znajdą z pewnością wiele cennych informacji o tej zbiorowości w artykule Walerego A. Skubniewskiego. Dane przytaczane przez autora dotyczą liczebności tej grupy, wyznania, ukazują także jej strukturę stanową i zawodową. Autor wykorzystał spisy gubernialne z 1897 r. oraz trzytomowe dzieło opracowane przez statystyka S. Patkanowa, poświęcone strukturze etnicz­ nej Syberii. Materiały na temat losów Polaków na terenach Rosji (południowy Ural) w czasie I wojny światowej można znaleźć w artykule Walentyny Łatypowej. Opracowanie to rzuca nowe światło na stosunki polsko-rosyjskie oraz problem wspólnoty słowiańskiej. Tekst Jarosława Neja przenosi Czytelnika do odległego Harbina. Przedstawiony tu został nieznany szerzej proces likwidacji kolonii polskiej w Harbinie w latach 1945-1949 oraz jego przyczyny. Podobnie jak autorzy pozostałych tekstów, J. Nej wykorzystał unikalne źródła archi­ walne oraz trudno dostępne tytuły prasowe. Oprócz artykułów w 3 tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" znajduje się dział „Miscellanea" oraz blok recenzji i „Kronika". W pierwszym z tych działów na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Aleksandra Srebrakowskiego. Jego przedmiotem są postawy Tatarów i Karaimów wileńskich wobec powojennej ewakuacji ludności polskiej i żydowskiej z Litewskiej SRR. Opublikowano tu ponadto dokumenty świadczące o próbach porozumienia polskiego i ukraińskiego podziemia w latach 1945-1946 (artykuł Łukasza Kamińskiego). Andrzej Chlebicki jest autorem ciekawych informacji dotyczących kultury i historii Nieńców. Małgorzata Ruchniewicz publikuje natomiast fragmenty wspomnień Sybiraków. Dokumenty te przechowywane są w Archiwum Naukowym przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Te niezwykle osobiste materiały z pewnością zainteresują badaczy i wszystkich, którym bliska jest problematyka polsko-syberyjska. Obszerny dział recenzji i „Kroniki" informuje o najnowszych wydawnictwach oraz ini­ cjatywach naukowych, kulturalnych, muzealnych związanych z badaniami szeroko rozumianego Wschodu. Warto zauważyć, że większość autorów reprezentuje wrocławskie placówki naukowe (Uniwersytet Wrocławski i Oddział PAN). Miasto to należy dziś z pewnością do silniejszych i ciekawszych ośrodków zajmujących się problematyką wschodnią, w tym np. losami Polaków za naszą wschodnią granicą, procesami historycznymi i stosunkami etnicznymi na tych obszarach. Redaktorzy „Studiów" zaprosili także do współpracy badaczy związanych z placówkami uniwer­ syteckimi w Szczecinie i Gdańsku. Stworzyli też Czytelnikom rzadką okazję zapoznania się z dorobkiem badaczy pracujących w odległych placówkach rosyjskich - Gabinecie Ministra Republiki Baszkorstan (W. Łatypowa) i na Uniwersytecie Ałtajskim w Barnaule (W.A. Skubniewski). Trzecim badaczem zagranicznym, którego pracę opublikowano w najnowszym tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" jest Margarita Chartanowicz, autorka studium o Wincentym Wiszniewskim, członku Sankt Petersburskiej Akademii Nauk. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 205 Jestem przekonana, że najnowszy tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" stanie się cenną pozycją źródłową dla osób zainteresowanych historią Polski i jej wschodnich sąsiadów, a także dla etnologów zajmujących się problematyką etniczną. Problematyki tej nie można badać bez solidnej podbudowy historyczno-politycznej, demograficznej, statystycznej. Poszczególne artykuły zamieszczone w omawianym tu tomie charakteryzują się rzetelnością ujęcia, bogatą podstawą źródłową i stanowią znakomite uzupełnienie studiów wschodnich prowadzonych od lat w Polsce i w innych krajach świata. Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Lodovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. X L I V : 1999, nr 2, Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN, ss. 173 W 1999 r. prof. Ludwik Bielawski, kierownik Zakładu Historii Muzyki ISPAN, najwybitniej­ szy reprezentant nurtu antropologicznego w etnomuzykologu polskiej, obchodził siedemdzie­ siątą rocznicę urodzin. Wyrazem ogromnego uznania dla osiągnięć naukowych Profesora, a także dla Jego wielkiej skromności i życzliwości, jest numer „Muzyki" przygotowany przez kolegów i uczniów Jubilata. Anna Czekanowska (Ludwik Bielawski - uczony wielkiej pasji) przedstawiła dorobek Ludwika Bielawskiego, koncentrując się przede wszystkim na Jego głównym osiągnięciu - strefowej teorii czasu i rozwiniętej z biegiem lat na jej podstawie uniwersalnej koncepcji poziomów temporalnych jako perspektyw pozwalających w nowy sposób spojrzeć na badania nad sztuką. Zamieszczony w dziale lektur tekst Profesora (Ludwik Bielawski, Ludzka perspektywa czasu u podstaw muzyki) pozwala skonfrontować Jego oryginalną myśl z relacjami i opiniami innych. Odniesień do tej teorii nie brak także i w innych zamieszczonych artykułach, ukazujących bogaty wachlarz zainteresowań i temperamentów badawczych w ramach dzisiejszej etnomuzykologu, nierzadko wykraczających poza powszechne wyobrażenia o zakresie tej dyscypliny. Zbigniew Jerzy Przerembski (Sceny muzyczne na kaflach gotyckich i renesansowych w Polsce) zestawia i wnikliwie interpretuje informacje o historycznej praktyce muzycznej, jakie oddaleźć można w przedstawieniach ikonograficznych na dawnych kaflach. Najstarsze, nielicznie tylko zachowane XV-wieczne egzemplarze gotyckich kafli płytowych zdobią płaskorzeźbione przedstawienia ludzi i zwierząt, budowli, a także wzory geometryczne, sceny realistyczne i fantastyczne, ujęcia symboliczne. Tematem niektórych z nich są sceny muzyczne z udziałem trębaczy, surmaczy, muzyków grających na szałamajach, lutnistów, niedźwiedników z piszczałkami i bębenkami, a także muzykujące zwierzęta i stwory fantastyczne. Dla kafli okresu odrodzenia charakterystyczne jest bogactwo motywów roślinnych i przedstawień portretowych. Instrumenty pojawiają się na nich głównie jako atrybuty postaci symbolicznych, mitologicznych. Wizerunki portretowe, dzięki większym rozmiarom postaci, dokładniej oddawały szczegóły, również te dotyczące budowy instrumentów muzycznych. Na gotyckich i renesansowych kaflach najczęściej przedstawiano aerofony (instrumenty dęte) i membrano­ fony (różne odmiany bębnów), najrzadziej natomiast instrumenty strunowe. Jakkolwiek wizerunki instrumentów cechuje różny stopień realizmu - od szczegółowego oddania detali budowy czy spo­ sobu gry, do ujęć mało czytelnych - autor stwierdza, że sceny muzyczne na ogół dość wiernie od­ zwierciedlają realia swojej epoki, stanowiąc cenne źródło informacji o kulturze muzycznej. Nieco późniejszym okresem zajmuje się Jadwiga Bobrowska (Obraz kultury muzycznej siedem­ nastowiecznej Polski w świetle twórczości Wacława Potockiego), która dokonuje próby rekonstruk­ cji życia muzycznego w X V I I w. na podstawie źródeł literackich. Zakres tematów muzycznych w twórczości Potockiego jest niezwykle szeroki. Jako ziemianin, miał bezpośredni kontakt z kul­ turą wsi polskiej X V I I wieku. Koncentrował się na opisach życia szlachty, nie pomijając jednak innych wartsw społecznych. Najwięcej informacji odnaleźć można w jego fraszkach, wierszach herbowych i okolicznościowych, w których pojawiają się liczne wzmianki o instrumentach, zwy­ czajach, rodzajach repertuaru, tańcach i sytuacjach muzycznych. �206 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Danuta Pawlak (Z zagadnień warsztatu terenowego i edytorskiego Oskara Kolberga) nawiązuje do działalności najwybitniejszego polskiego etnografa X I X w., szczegółowo i krytycznie przed­ stawiając nie tyle powszechnie znany dorobek Kolberga, ile tajniki jego warsztatu. W artykule przedstawiono niektóre zagadnienia dotyczące Kolbergowskiej metody gromadzenia, a przede wszystkim przygotowywania melodii ludowych do publikacji. W pierwszym okresie prac wydaw­ niczych (do końca lat czterdziestych) Kolberg opatrywał melodie ludowe akompaniamentem fortepianu, od 1857 r. natomiast publikował pieśń ludową „tak jak wybiegała z ust ludu". W ciągu swego życia zebrał kilkadziesiąt tysięcy melodii, z których wydał około ośmiu i pół tysiąca, blisko trzydzieści tysięcy pozostawiając w rękopisach. Był to plon jego podróży etno­ graficznych po wszystkich regionach przedrozbiorowej Polski, jak i poza jej granicami, z uwzględ­ nieniem zapisów dokonanych przez innych zbieraczy. Dysponując tak ogromnym materiałem, musiał Kolberg dokonywać selekcji, wybierając melodie najbardziej typowe dla danego regionu. Selekcja wynikała w głównej mierze z ograniczeń finansowych, które były również przyczyną rezygnacji z publikowania wariantów melodii. W jego zapisach terenowych widoczny jest po­ śpiech, przejawiający się np. w opuszczeniu szeregu oznaczeń muzycznych i stosowaniu skrótów. Wszelkie elementy zapisu nutowego, opuszczone w zapisie terenowym, uzupełnił Kolberg w trak­ cie sporządzania czystopisu. Na tym etapie prac wprowadził również zmiany w linii melodycznej, łączył samodzielne melodie wokalne i instrumentalne w cykle wokalno-instrumentalne, a w chro­ nologicznie późniejszych redakcjach zmienił wcześniejsze układy melodii, np. rozdzielając je, łącząc z innymi, czy nawet opuszczając części cyklu. Artykuł Ariety Nawrockiej-Wysockiej {Pieśń protestancka w mazurskiej tradycji ludowej) przenosi nas do czasów bardziej współczesnych, omawiając - na podstawie powstałych w prze­ dziale wielu lat zbiorów fonograficznych Instytutu Sztuki PAN - sposób funkcjonowania pieśni protestanckich w ludowej tradycji Mazur, źródeł bliskości obu kultur poszukując zarówno w dzie­ jach samego regionu, jak i w sposobie oddziaływania religii protestanckiej. Jedną z głównych idei religii protestanckiej było zastąpienie pieśni świeckiej pieśnią religijną i stworzenie repertuaru, który mógłby towarzyszyć człowiekowi w każdej sytuacji. Typowe dla obszaru pogranicza kulturowego i językowego zjawisko ścierania się kultur - wpływów Kościoła protestanckiego i miejscowej kultury ludowej - zaowocowało powstaniem nowej tradycji lokal­ nej. Pieśń protestancka występowała w wielu obrzędach dorocznych (obrzęd plonu, wykupek wielkanocny), a także rodzinnych (wesele, pogrzeb). Pieśni tzw. „pasterstwa domowego" składały się na tradycję śpiewu rodzinnego obejmującego pieśni poranne, stołowe, wieczorne i psalmy. Pieśń protestancka występowała także w religijnym obrzędzie Jutrzni na Gody - uludowionej formie liturgicznego nabożeństwa - i w nabożeństwach pozakościelnych wspólnot gromadkarskich. Podstawą muzyk ologiczno-socjologicznych obserwacji Piotra Dahliga {Pomorze Zachodnie jako region etnomuzyczny) są również najnowsze materiały terenowe, uwzględniające nie tylko repertuar, ale i różne aspekty regionalnej kultury. Artykuł porusza problem kształtowania się regionu muzycznego na przykładzie Pomorza Zachodniego, gdzie po 1945 r. licznie napłynęła ludność ze wschodu, przynosząc ze sobą własne tradycje muzyczne. Dla pierwszego pokolenia osadników typowe było przywiązanie do rodzimych tradycji, które kontynuowano w sposób zasadniczo niezmieniony. Kolejna generacja przystosowała się do nowego środowiska, przełamując bariery dzielące grupy osadników o różnym pochodzeniu. Trzecie pokolenie zainteresowane jest zarówno historią samego regionu, jak i przeszłością osadników. Stosunek poszczególnych generacji mieszkańców Pomorza do tradycji muzycznych określa autor odpowiednio jako kontynuację, redukcję i retrospekcję, przy czym ta ostatnia faza odpowiada okresowi przemian politycznych po 1989 r. O tym, w jaki sposób dzisiejsza technika pozwala bardziej efektywnie posługiwać się mate­ riałami muzycznymi pochodzącymi z dokumentacji terenowej i dawnych zapisów mówi artykuł Ewy Dahlig (Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych). Jednym z waż­ nych zadań współczesnej etnomuzykologu jest archiwizacja materiałów muzycznych, tak nagra­ nych, jak i utrwalonych w nutach. W tym ostatnim przypadku zastosowanie komputera otwiera zupełnie nowe możliwości w zakresie dostępu do informacji i możliwości ich przetwarzania. Służy temu stosowany w Instytucie Sztuki P A N system EsAC (Essenere Assoziativ Code). Jest �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 207 to kod przekładający zapis muzyczny (rytm i wysokość dźwięku) na ciągi alfanumeryczne, które przy pomocy pakietu oprogramowania można przeszukiwać, opracowywać i analizować. W sys­ temie tym zakodowany został zbiór przeszło 1500 pieśni i tańców kaszubskich, opublikowany w postaci trzytomowej antologii Kaszuby z serii „Polska pieśń i muzyka ludowa" (autorzy: Ludwik Bielawski i Aurelia Mioduchowska, Warszawa 1997-1998). Tekst Katarzyny Dadak-Kozickiej (Pionowy wymiar antropologii muzyki) powraca do zagad­ nień szczególnie Profesorowi Bielawskiemu bliskich, przedstawiając Jego koncepcje z zakresu antropologii muzyki na tle historii tej dyscypliny. Autorka dokonuje przeglądu różnych podejść badawczych i ukazuje ich ograniczenia, uniemożliwiające stworzenie ogólnej antropologii muzyki. Za najbardziej uniwersalne rozwiązanie uważa Ludwika Bielawskiego koncepcję stref czasowych i poziomów temporalnych, która pozwala ująć wszelkie zjawiska muzyczne w jeden system. „Potrzebna jest nam ujednolicona metoda analizy muzycznej, którą można by zastosować do muzyki różnych rodzajów, a która, zarówno formę muzyki, jak jej społeczną i emocjonalną treść oraz oddziaływanie ukazywałaby w postaci systemów powiązań między nieskończoną liczbą zmiennych", postulował John Blacking (1995, s. 56-57). Założenia takie spełnia propozycja metodologiczna Bielawskiego, w myśl której „pewne pozytywne efekty może dać powrót do najbardziej podstawowych kategorii ludzkiego myślenia, działania i istnienia w świecie, a do takich należą bez wątpienia kategorie czasu i przestrzeni" (Bielawski 1993, s. 195). Do tematyki tej nawiązuje w praktycznym wymiarze także artykuł Krystyny Lesień-Płacheckiej (Kilka uwag na temat czasu i przestrzeni we współczesnych obchodach dożynkowych). Autorka przedstawia przebieg uroczystości dożynkowych w parafii powsińskiej, które analizuje z punktu widzenia symboliki czasu i przestrzeni. Czas to zarówno konkretna data uroczystości, jak i spoj­ rzenie na miniony rok i otwarcie na ten, który ma nadejść. Ponieważ przebieg dożynek odwołuje się do wydarzeń ważnych dla społeczności lokalnej w ciągu minionych dwunastu miesięcy, a także oczekiwań na przyszłość, związana z konkretnym czasem „treść" obchodów jest zmienna. Prze­ strzeń centralnych wydarzeń natomiast pozostaje stała i organizuje się wokół określonych znaków (figura Najświętszej Maryi Panny, przy której gromadzą się delegacje, krzyż, za którym podąża procesja, ołtarz, przy którym wierni zbierają się podczas mszy). Jak pisze autorka, „znak, nosiciel treści religijnych, gwarantuje stały porządek i wyklucza nieład". Różnorodność prezentowanych materiałów obrazuje mnogość zainteresowań współczesnej etnomuzykologu. W tym przypadku spoiwem całości tomu jest osoba Mistrza - Prof. Ludwika Bielawskiego, którego dorobek naukowy trwale wpisał się w historię rozwoju tej dyscypliny (Bibliografia prac Prof Ludwika Bielawskiego znajduje się na s. 161-166 omawianego tu numeru „Muzyki"). LITERATURA B i e l a w s k i L . 1993, Poziomy czasu. U podstaw antropologii muzycznej, Zeszyty Naukowe, nr 25 (Witoldowi Rudzińskiemu w 80-lecie urodzin), Warszawa, Akademia Muzyczna im. F . Chopina, s. 195-217. B l a c k i n g J . 1995, The Problem of Music Description, [w:] Music, Culture & Experience. Selected Papers of John Blacking, R. Byron (ed.), The University of Chicago Press, s. 54-72. Ewa Dahlig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8011bd6781fa714deec908ba837ed2e1.pdf 910e4b597dc775bec24284660b40f8ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1278 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1180 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.231-279 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK O K A U K A S K I C H D R O G A C H POLAKÓW Literatura o losach Polaków na Kaukazie, w ostatnich latach stosunkowo obfita, wzbogaciła się niedawno kolejną pozycją. Książka Bohdana Baranowskiego i Krzysztofa Baranowskiego, Polaków kaukaskie drogi , jest przeznaczonym dla szerokiego kręgu czytelników podsumo­ waniem wyników prowadzonych dotychczas w tym zakresie badań. Choć literatura poświęcona Polakom na Kaukazie ma tradycję niemal tak dawną, jak polska obecność na tym terenie (pisali już na ten temat Ph. Avril w końcu wieku X V I I i T. Krusiński w początkach X V I I I w.), to po raz pierwszy czytelnicy otrzymują opracowanie ujmujące zagadnienie tak szeroko zarówno pod względem terytorialnym (cały Kaukaz), jak i chronologicznym (od drugiej połowy X V w. do lat 20-tych bieżącego stulecia). Ramy chronologiczne wydanej w hitach 70-tych książki Jana Reychmana o podróżnikach polskich na Bliskim Wschodzie, w znacznej części poświęconej kaukaskim podróżom Polaków, ograniczone zostały do X I X w. ; szerszy okres obejmuje wprawdzie praca B. Baranowskiego o polskich zainteresowaniach tym rejonem, ale dotyczy ona tylko Gruzji . W Polaków kaukaskich drogach, mimo stosunkowo niedużej objętości (nieco ponad 200 stron), zawarli autorzy ogromne bogactwo wiadomości o jakże różnorodnej działalności przy­ byszów z Polski w odległych krajach Kaukazu w ciągu ostatnich czterech stuleci. Popula­ ryzatorski charakter książki oraz różnorodność i bogactwo zawartych w niej materiałów, w znacznej — jak się wydaje — mierze, określiły sposób ich przedstawienia; układem przypo­ mina ona „kaukaską" część wspomnianej wcześniej pracy J. Reychmana i inne popularne opracowania o podobnej tematyce. W rozdziale wstępnym, zatytułowanym „Kaukaska mozaika" omówione zostało zróżnico­ wanie Kaukazu zarówno pod względem warunków naturalnych, jak i językowym, etnicznym oraz religijnym, a także, w ogromnym oczywiście skrócie, historia tego obszaru. W następnym („Posłowie Jego Królewskiej Mości") zajęli się autorzy próbami nawiązania w końcu X V stu­ lecia stosunków politycznych, a następnie kontaktami dyplomatycznymi w X V I I i X V I I I w. między Polską a państwami Kaukazu. Kolejne rozdziały poświęcone zostały polsko-kaukaskim kontaktom handlowym („Po kaukaskie kobierce i bachmaty") i działalności misyjnej Polaków na Kaukazie („Dzieło Tadeusza Krusińskiego"), obszerny rozdział „Żołnierska dola" traktuje o służbie wojskowej Polaków na tym terenie — przeważnie wcielonych do wojska rosyjskiego poborowych i zesłańców, a następny o tych, którzy wraz z kaukaskimi góralami brali udział w walkach z tymiż wojskami rosyjskimi („Czerkiesom z pomocą"). Rozdział pt. „Bagnet i pióro" poświęcony został zagadnieniom życia literackiego w skupiskach polskich na Kaukazie 1 2 3 1 B. Baranowski, K. Baranowski, Polaków kaukaskie drogi, Krajowa Agencja Wydaw­ nicza, Łódź 1985. J. Reychman, Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w.. Warszawa 1972. B. B a r a n o w s k i , Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław 1982. Pierwszy rozdział tej pracy poświęcony jest kontaktom polsko-gruzińskim w XV-XVII w., ostatni zaś doprowadzony został do lat I wojny światowej. 2 3 �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA (m. in. w tamtejszych garnizonach) i polskiej literaturze o tematyce kaukaskiej, kolejny zaś — „Pod urokiem kaukaskich literatur" — zainteresowaniom Polaków literaturami narodów Kaukazu oraz przekładom z nich na język polski. Następnie zajmują się autorzy działalnością na terenie Kaukazu polskich artystów (głównie muzyków i aktorów), uczonych, inżynierów i techni­ ków różnych specjalności (najczęściej nafciarzy, architektów, drogowców) oraz kupców i agen­ tów zakładów przemysłowych z Królestwa Polskiego (rozdziały „Wokół sztuki", „Uczeni", «Polski Nobel», „Agenci z miasta Łodzi"). Ostatnie rozdziały poświęcone zostały pierwszym polskim turystom na Kaukazie i ludziom, którzy tam wyjeżdżali z nadzieją szybkiego doro­ bienia się lub też po prostu „za chlebem" oraz tym, którzy trafili tam w czasie I wojny światowej („Turyści", „Kaukaskie kariery i niepowodzenia", „Zagubieni w wojennym chaosie"). Zamyka książkę selektywna bibliografia przedmiotu, licząca ok. 100 tytułów prac w języku polskim . I jeszcze parę słów o rozdziale, który nie został napisany; rozdziale, który mógłby opowiedzieć o tym, jak powstała ta książką. Złożyły się na nią materiały gromadzone od kilkudziesięciu lat. Pół wieku poszukiwań w bibliotekach, w często już dziś nie istniejących zespołach archiwalnych i na półkach antykwariatów, które również już dawno istnieć prze­ stały, odgrzebywania z ludzkiej pamięci dawno minionych wydarzeń. Czytelnik, znajdujący na kartkach książki opowieść o burzliwym życiu posła Jego Królewskiej Mości, rotmistrza Bohdana Gurdzieckiego, gruzińskiego szlachcica na służbie Rzeczypospolitej, rzadko chyba zdaje sobie sprawę ilu trzeba było żmudnych poszukiwań, aby ta nadal przecież niepełna biografia mogła powstać, ilu historyków polskich i gruzińskich prowadziło i prowadzi nadal badania, które być może pozwolą kiedyś jeszcze jakieś nowe szczegóły do biografii Gurdzieckiego dorzucić. Być może uda się też kiedyś ustalić, kim był w swojej ojczyźnie, jak brzmiało jego gruzińskie imię i nazwisko oraz dlaczego opuścił Gruzję i osiadł w dalekiej Polsce? Niewiele też znajdujemy na kartkach tej książki wiadomości o pasjonującej wręcz sprawie nigdy nie publikowanych „kaukaskich" rękopisów Juliusza Strutyńskiego, przeglądanych tuż przed wojną przez B. Baranowskiego w jednym z warszawskich antykwariatów, a dziś już prawdopodobnie nie istniejących. Tego rodzaju opowieści mogących stanowić przyczynki do dziejów badań naukowych kontaktów polsko-kaukaskich byłoby oczywiście jeszcze wiele. 0 niektórych z tych spraw (np. o rękopisach Strutyńskiego) pisał B. Baranowski nieco szerzej we wcześniejszych pracach, innych można się domyślać z krótkich wzmianek w tekstach lub przypisach jego opracowań naukowych. Artykuł jednak „nawet najbardziej pasjonujący — pisał przed laty Irakli Andronikow (Andronikaszwili), mieszkający w Moskwie i piszący po rosyjsku Gruzin, autor tomu sensacyjnych niemal opowieści o własnych badaniach nauko­ wych, związanych z twórczością i biografią Lermontowa — formułuje wyniki poszukiwań. Bieg myśli uczonego, jego domysły, wątpliwości, poszukiwania, pomysły, niepohamowane dążenie do zdobycia niezbitych dowodów świadczących o słuszności jego teorii, podsycane godzinami, miesiącami, a czasem nawet latami systematycznej pracy, [...] wszystko to nie znajduje zazwyczaj żadnego odzwierciedlenia w artykule" . Do tego nie napisanego rozdziału o drogach badań kontaktów polsko-kaukaskich można dorzucić jeszcze wiele interesujących tematów. Sporo też biografii postaci występujących na kartach książki o kaukaskich losach Polaków dałoby się w sposób istotny uzupełnić, niktóre wiadomości sprostować lub rozszerzyć. Kim był np. ów tajemniczy Wenecjanin Caterino Zeno, „mąż zacny i rozumny", od którego zaczyna się w książce historia polsko-kaukaskich stosunków dyplomatycznych? Czy nie wiadomo o nim nic, prócz tego, że przywiózi pisany „po chaldejsku" list od U zun Hasana do Kazimierza Jagiellończyka? O Wenecjaninie sprawującym poselstwo od U zun Hasana pisał przed ponad 100 laty dobrze autorom książki znany A. Muchliński: „W roku 1474 wysłany był do Kazimierza IV go od Uzun-Chasana, władcy Persji [...] poseł dla 4 5 4 Ponad 25% prac zamieszczonych w tej bibliografii wyszło spod pióra J . Reychmana 1 B. Baranowskiego. I. Andronikow, Opowiem wam.... Warszawa 1965, s. 16. 5 �233 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA poparcia wojny z Muhammedem II sułtanem tureckim, do której byl pobudzonym od rzeczypospolitej weneckiej. Poselstwo to sprawował u naszego króla poseł tej rzeczypospolitej, wypra­ wiony do Persji w tym celu Kontarini [...]" . Ambrogio Contarini (zm. 1509), członek znakomitej rodziny weneckiej, od dawna znany polskiej historiografii, był w latach 1473-1483 kilkakrotnie wysyłany do Persji w specjalnych misjach politycznych. Jest autorem wspomnień pt. // viaggio del magnifico Ambrogio Contarini. Fragment tych wspomnień dotyczący podróży przez Polskę, w przekładzie J. U. Niemce­ wicza, został wydany po polsku po raz pierwszy w roku 1839 i przedrukowany w I tomie wydawnictwa Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie w roku 1971 . Warto też może zauważyć, że wspomniany o parę stron dalej tłumacz z języków wschod­ nich kancelarii koronnej i przedstawiciel dyplomatyczny króla Władysława IV w stolicy Persji, Jerzy Ilinicz, w metryczkach niektórych dokumentów perskich z Archiwum Koronnego Warszawskiego występuje jako Jerzy Jelicz, a w przekładzie łacińskim jednego z nich jako Giorgius Elics . Stosunkowo niewiele miejsca poświęcili autorzy książki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie, zgodnie zresztą z tytułem liczącego zaledwie parę stron rozdziału „Dzieło Tadeusza Krusińskiego", dotyczy on przede wszystkim postaci tego najwybitniejszego z pol­ skich misjonarzy na tamtym terenie i jego tłumaczonego na kilka języków dzieła o historii Persji. Oprócz ks. Krusińskiego wymieniają autorzy tylko parę innych nazwisk misjonarzy, które ich zdaniem zasługują na szczególną uwagę; prowadzących tu prace misyjne w drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. księży jezuitów J. Gostkowskiego i M. Wieczor­ kowskiego oraz duchownych podróżujących po Kaukazie lub pracujących tam w X I X w. jezuity ks. J. Suryna, bernardyna ks. H. Antonowicza i ks. W. Dudorowicza. Początki działalności polskich misjonarzy na Kaukazie sięgają pierwszej połowy X V I I w. O młodym polskim duchownym pracującym w latach 40-tych X V I I w. wśród ludności Megrelii (zachodnia Gruzja) i cieszącym się dużym poważaniem, pisał w swoich Listach o Gruzji włoski misjonarz don Giuseppe z Mediolanu . W drugiej połowie X V I I i w początkach X V I I I w. istniały już na Zakaukaziu stałe polskie placówki misyjne prowadzone przez jezuitów, w których było, jak podają autorzy książki, przynajmniej kilkunastu duchownych. Misjonarze, zarówno polscy, jak i innych narodowości, oprócz swej właściwej działalności misyjnej prowadzili tam także szkoły, służyli miejscowej ludności pomocą lekarską, współ­ pracowali z przedstawicielami dyplomatycznymi krajów europejskich. O działalności oświato­ wej misjonarzy polskich w zachodniej Gruzji wspominają i autorzy omawianej książki, ale szkoły misyjne istniały także w Gruzji wschodniej i innych rejonach Zakaukazia. W Gruzji X V I I i początków X V I I I w. były to zresztą jedyne szkoły, o których funkcjonowaniu, przede wszystkim dzięki nieocenionej pracy don Mikaela Tamaraszwili, cokolwiek wiemy , w tym bowiem ogromnie wówczas wyniszczonym bezustannymi najazdami muzułmańskich sąsiadów 6 7 8 9 10 11 6 A. M u c h l i ń s k i , Materiały do dziejów Kościoła polskiego z języków wschodnich, „Pa­ miętnik Reiigijno-Moralny", t. 7: 1861, s. 532. W drugiej połowie X V w. państwo Uzun Hasana ze stolicą w Tebrizie, obejmujące Azerbejdżan, Armenię, Kurdystan, Irak oraz zachodnią część obecnego Iranu (por. Polaków kaukaskie drogi, s. 24) i określone było (m. in. przez Długosza) jako Cesarstwo (Królestwo) Perskie. Podróż Ambrożego Kontariniegoprzez Polskę do Persji ¡474-1477, przel. J. U. Niemcewicz, [w:] Skarbiec historii Polski, Paryż 1839, t. 1, s. 1-15; Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie, opr. J. Gintel, t. 1, Wiek X-XVII, Kraków 1971, s. 104-111. Archiwum Główne Akt Dawnych. Archiwum Koronne Warszawskie, Dział: Perskie, kart. 80/11, nr, nr 8, 9, 15. Don D ż u z e p e Milaneli, Cerilebi Sakartweloze, Tbilisi 1964, s. 115. M. T a m a r a s z w i l i , Istoria katolikobisa kartwelta szoris, Tbilisi 1902. 7 8 9 1 0 11 �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA kraju również i szkolnictwo znajdowało się w całkowitym upadku. Niczego np. nie wiadomo o szkołach prowadzonych przez miejscowe ortodoksyjne parafie i klasztory, choć — jak twierdzi S. Gamsachurdia — takie szkółki niewątpliwie istniały . Oprócz szkół misyjnych, przeznaczo­ nych, jak się przypuszcza, przede wszystkim dla niższych warstw ludności, misjonarze katoliccy pełnili również dość powszechnie funkcje nauczycieli w domach gruzińskiej arystokracji, Jan III Sobieski w akcie fundacyjnym polskiej stacji misyjnej w Szemacha nazywa jezuitów tamtejszej prowincji misyjnej (asystencji) „kapelanami poselstwa J. Mci Króla Polskiego" i na­ kłada na nich szereg obowiązków wobec polskich misji dyplomatycznych. Szczególne zasługi w tej dziedzinie położył ks. Franciszek Ignacy Zapolski (1645-1703), od roku 1690 przeby­ wający w Szemacha, w latach następnych superior tamtejszej stacji misyjnej. Przez dwa lata rezydował na dworze perskim jako poseł polski, doskonale (jak świadczą jego listy) orientował się w sytuacji politycznej Zakaukazia . Parę uzupełnień dorzucić też można do notki biograficznej o ks. Józefie Surynie (1773-1832), misjonarzu jezuickim, który w początkach X I X w. podróżował z Mozdoku przez Władykaukaz do Tyflisu. J. Suryn wstąpił do zakonu w 1793 r. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Witebsku i Połocku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed rokiem 1818) odbył podróż w sprawach misji do Tyflisu, którą opisał później w „Miesięczniku Połockim". Ciekawą postacią — której koleje życia, jak można wnioskować z tekstu książki, nie są jej autorom we wszystkich szczegółach znane — był Wojciech Potocki, o którym w rozdziale „Żołnierska dola" czytamy: „Niektórzy z dawnych zesłańców dochodzili do wysokich stanowisk. Przykładem może tu być Wojciech (Adalbert) Potocki [...] Prawdopodobnie po powstaniu listopadowym wysłany został karnie do służby w carskiej armii. I oto w kilkanaście lat później posiadał już rangę pułkownika w pułku grenadierów stacjonującym w Tbilisi". Wiele interesujących wiadomości do biografii Wojciecha Potockiego (1801-1847) znaleźć można w poświęconym mu szkicu Zaginiony wiersz J. W. Gomulickiego zamieszczonym w tomie pt. Zygzakiem. Wojciech (Albert) Szeliga Potocki, w latach 1841-1842 jeden „z naj­ bliższych przyjaciół i największych wielbicieli Cypriana Norwida — pisał Gomulicki — był posta­ cią nader oryginalną i bez wątpienia zasługującą na uwagę [...] Siostrzeniec Alojzego Feliń­ skiego i wychowanek warszawskiego Liceum Lindego, był tam kolegą klasowym Leona Sapiehy, Aleksandra Wielopolskiego oraz Maurycego Mochnackiego, szkolnym zaś — Andrzeja Edwarda Koźmiana [...] Podczas pobytu w Liceum, gdzie odznaczał się żarliwym patriotyzmem, został aresztowany z rozkazu wielkiego księcia Konstantego za obrazę cara Aleksandra. Wypuszczony z aresztu dzięki staraniom księżnej Stanisławowej Jabłonowskiej oraz Kajetana Koźmiana, których opiece był powierzony przez ojca, wkrótce potem ponownie naraził się władzom politycznym, uciekł więc z Warszawy do Londynu, skąd usiłował wyjechać do Ameryki Południowej i zaciągnąć się do armii Boliwara. Wyprawa nie udała się, gdy zaś Potocki powrócił po wielu perypetiach do Królestwa, skąd udał się na Wołyń, został tam aresztowany i oddany « w sołdaty», do brygady generała Timofiejewa. Po wybuchu powstania listopadowego wyprosił przeniesienie do armii kaukaskiej, gdzie jego dowódcą został po pewnym czasie sprzyjający mu generał Rozen wysoko oceniający inteligencję i zdolności Potockiego, którego mianował wkrótce oficerem, a później osobistym adiutantem. Było to początkiem osobliwej kariery młodego patrioty, który szybko został kapitanem, a później kolejno gubernato­ rem Mingrelii, opiekunem młodego księcia Platona Dadiana [...] oraz oficerem gwardii cesarskiej. Przeniesiony na własną prośbę, już jako podpułkownik, do stacjonującego wtedy na Wołyniu korpusu swego dawnego zwierzchnika generała Timofiejewa, pod koniec 1840 r. znalazł się wraz z tym korpusem w Królestwie. Wszedł wtedy w bliski kontakt z całym !2 13 12 S. Gamsachurdia, Proswieszczenie w drewniej Gruzji, Tbilisi 1977, s. 72. A. W o ź n i a k , Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XX w., „Etno­ grafia Polska", t. 27: 1983. z. 1. s. 302. 13 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 towarzystwem warszawskim [...] i zaprzyjaźnił się w wieloma uczonymi i literatami (sam zaś, dzięki rozległym lekturom, posiadał dużą wiedzę, a także umiejętność swobodnego wypisa­ nia się zarówno prozą jak wierszem). W roku 1841 zaznajomił się z Norwidem, ta znajomość zaś rychło przekształciła się . w przyjaźń, przy czym Potocki stał się żarliwym głosicielem osobistych i poetyckich zalet młodego poety, z którym wiązał wielkie nadzieje" . Na Kaukazie był Potocki dwukrotnie. Po raz drugi wyjechał tam w roku 1845. Również i ten pobyt na Kaukazie, podobnie jak poprzedni, zaowocował nowymi utworami poetyckimi, były to już jednak ostatnie wiersze poety —pułkownika. Zmarł z dala od kraju w roku 1847. Wiadomość o śmierci przyjaciela dotarła do Norwida dopiero po paru latach, w roku 1854, kiedy poeta przebywał w Nowym Jorku, wtedy też prawdopodobnie powstało piękne epitafium poetyckie zatytułowane Pamięci Alberta Szeligi hrabi Potockiego, pułkownika zmarłego na Kaukazie, wcielone później do Vademécum: ,4 Mówiłeś: „Wspomnij..." — gdy żegnałem Cię — Niechże Ci będzie lekką ziemia wschodnia. Ziemia Kaukazu, gdzie lud w błogim śnie, Gdzie imię „brata" — „gościa" — lub „przechodnia" — Oznacza jedne myśl... nie trzy... nie dwie!... Niewiele wiadomo o wczesnym okresie życia, dzieciństwie i młodości autora jednej z najciekawszych książek o Gruzji w języku polskim Szkiców z Gruzji (Warszawa 1885), Artura Leista (1852-1927). Urodzony we Wrocławiu, w rodzinie niemiecko-polskiej, tam chodził do gimnazjum, tam również, co już jednak nie jest zupełnie pewne, podjął studia historyczne na uniwersytecie. Znał równie dobrze polski, jak i niemiecki i pisał w obu tych językach. W latach 80-tych ubiegłego stulecia współpracował z czasopismami warszawskimi, w których pisywał pod własnym nazwiskiem i pod pseudonimem Lubrański. W tym czasie był dwu­ krotnie w Gruzji, po raz pierwszy, krótko, na zaproszenie wybitnego poety gruzińskiego I. Czawczawadze, w roku 1884 i powtórnie w roku następnym. Gruzją zainteresował się jednak, jak pisze Sz. Rewiszwili. znacznie wcześniej, w czasie wojny rosyjsko-tureckiej, kiedy czytał korespondencje z frontów zamieszczane w prasie europejskiej. Korespondencje takie pisywał m. in. znany gruziński publicysta N. Nikoladze. W roku 1881 Leist poznał F. Bodenstedta i pod jego podobno wpływem zaczął pogłębiać swe zainteresowania Wschodem, a szczególnie Gruzją i uczyć się języka gruzińskiego . Zafascynowany kulturą Gruzji i Armenii, studiuje ich literaturę i pisze na ten temat, m. in. w czasopismach polskich, zajmuje się też przekładami z obu tych literatur na język niemiecki i polski. Od roku 1892 mieszkał stale w Gruzji. Kraj ten, którego język i obyczaje doskonale poznał, stał się jego drugą, a właściwie trzecią ojczyzną. Coraz częściej pisał w języku gruzińskim, a jego wydana przed kilkudziesięciu laty książka Sakartwelos guli (Serce Gruzji, Tyfus 1923-1927), poświęcona Gruzji, jej dziejom, historii literatury gruzińskiej i kulturze ludowej, doczekała się w latach 60-tych wznowienia. Zmarł w Tyflisie w roku 1927 i pochowany został na cmentarzu Didube. dziś jednym z dwu panteonów stolicy Gruzji. Parę ostatnich stron rozdziału „Kaukaskie kariery i niepowodzenia" poświęcili autorzy książki interesującej kwestii polskiego osadnictwa rolniczego na Kaukazie. „Zagadnieniem spornym jest to, piszą, czy na Kaukazie istniała polska kolonizacja rolnicza. Po zesta­ wieniu dość skąpych i nie zawsze wiarygodnych wiadomości na ten temat, dochodzą do wniosku, iż kolonizacja ta była niezbyt liczna i stosunkowo szybko uległa wynarodowie­ niu" (s. 185). Ciekawym przyczynkiem do tego zagadnienia jest list ks. J. Dobkiewicza z Tyfusu 15 1 4 J. W. G o m u l i c k i . Zygzakiem. Szkice, wspomnienia,przekłady, Warszawa 1981, s. 501-502. Sz. R e w i s z w i l i , Artur Laistidakartulicigni, „Mcignobari", R. 1983, s. 206-207; por. tak­ że: Kar tuli Sabczota Enciklopedia, t. 6, Tbilisi 1983, s. U l (art. o Leiscie tego samego autora). 15 �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA przytoczony w zamieszczonym w roku 1904 w „Kraju" artykule o emigracji zarobkowej: „Z powodu moich korespondencji w «Kraju» otrzymałem kilka listów od gospodarzy rolnych z Królestwa Polskiego z zapytaniem, czy można by było kupić lub wydzierżawić ziemi na Kaukazie i przenieść się tam na stałe. Doradziłem im, żeby siedzieli w domu i pilnowali własnej strzechy, bo i na Kaukazie jest bardzo ciasno [...] W tyfliskiej gubernii wzgórza urodzajnego czarnoziemu kosztują dziesięcina rb 800. Pomimo tych trudności emigracyjnych były jednak próby przesiedlenia się Polaków w te strony. Tak przed laty przeszło czterdziestu [tj. ok. 1860 r. — A. W.] kilkanaście rodzin dymisjonowanych żołnierzy Polaków osiedliło się w Gomborach [prawdopodobnie w Gombori — A. W.] guberni tyfliskiej. Nieźle im się powiodło, ale podrastające nowe pokolenie weszło w związki mieszane [z Gruzinami — A.W.] i obecnie tameczne gospodarze noszą tylko nazwiska poiskie" . Książkę o kaukaskich losach Polaków doprowadzają autorzy do początku lat 20-tych bieżącego stulecia. Po zakończeniu działań wojennych na Kaukazie, przez kilka lat trwała repatriacja Polaków z tego terenu, której największe nasilenie przypadło na lata 1921-1922. Pozostała tam tylko niewielka ich liczba, „w znacznej części już prawie wynarodowionych. Zamknięty został okres bujnego życia polskiego na Kaukazie" (s. 200). Choć nie ulega wątpliwości, że od czasów I wojny światowej kontakty polsko-kaukaskie uległy bardzo poważnemu ograniczeniu, a liczba mieszkających na Kaukazie Polaków po za­ kończeniu repatriacji znacznie zmalała, to ani te kontakty, ani sama polska obecność na tym terenie nie została przecież przerwana; zainteresowanie Kaukazem w Polsce okresu między­ wojennego było znaczne, a literatura na tematy kaukaskie obfita i różnorodna. Żałować należy, że Polaków kaukaskie drogi, książka cenna i zawierająca tak ogromną ilość wiadomości, nie została wydana staranniej. Przydałaby się jej trwalsza oprawa, ilu­ stracje, a przede wszystkim dokładniejsza korekta (np. parę błędnych dat wygląda na po­ myłki drukarskie) i indeks, niezbędny w tego rodzaju opracowaniach. ,6 H E N R Y K ZIMOŃ, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Warszawa 1984, Materiały i Studia Księży Werbistów, nr 22, ss. 284. Rozprawa etnologiczno-religioznawcza Henryka Zimonia jest jego pracą habilitacyjną. Autor, ksiądz-werbista, od roku 1975 prowadzi zajęcia dydaktyczne w Katedrze Etnologii i Historii Religii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Jest m. in. członkiem znanego Instytutu Anthropos w St. Augustin pod Bonn i ma za sobą gruntowne studia zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Należy do nielicznego grona polskich etnologów, którzy w dobie powojennej prowadzili i prowadzą terenowe badania społeczności pozaeuropejskich. Praca doktorska Henryka Zimonia była wynikiem pobytu badawczego w latach 70-tych w Tanzanii i została opublikowana po niemiecku nakładem Instytutu Anthropos. Na przełomie lat 1984/85 Zimoń prowadził badania nad kulturą duchową animistycznego ludu Konkomba w północno-wschod­ niej Ghanie, zajmując się głównie obrzędowością agrarną. Niniejsze studium ma charakter teoretyczny, historyczny i wypełnia w znacznej mierze lukę w naszym współczesnym piśmien­ nictwie etnograficznym. W sposób jasny, precyzyjny i obiektywny autor analizuje poglądy Wilhelma Schmidta na temat teorii monoteizmu pierwotnego, a następnie spogląda na tę teorię przez pryzmat 15 przedstawicieli wiedeńskiej szkoły etnologicznej. Poglądy ojca Schmidta wywarły, jak wiemy, ogromny wpływ na etnologię europejską i stały się przedmiotem zarówno zachwytu, jak i druzgocącej krytyki ze strony środowisk naukowych. To, co na ich temat najczęściej wiemy, jest wynikiem raczej owych głosów krytycznych, nie zawsze wyważonych i częstokroć dość jednostronnych. Wokół teorii Schmidta i w ogóle kierunku kulturowohistorycznego powstała otoczka swoistej mitologii naukowej, i* J . O., Za chlebem, [cz.] I I I , „Kraj", R. 23: 1904, nr 18, s. 12-13. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 237 której geneza tkwi niekiedy w faktach niewiele z nauką mających wspólnego. Trudno nie zgodzić się z poglądami Jurgena Zwernemanna , że co najmniej części tej nieżyczliwej atmosfery można by uniknąć, gdyby światowe środowiska naukowe doby współczesnej czytywały etnologiczne prace niemieckich i austriackich etnologów w oryginale, a nie zapoznawały się z nimi wyłącznie poprzez obce, krytyczne recenzje. Fakt cofania się znajomości języka niemieckiego w skali światowej i ekspandowania jego kosztem angielszczyzny nie przyczynił się do rozwoju rzeczowej dyskusji, tym bardziej że anglosascy funkcjonaliści odegrali w krytyce poglądów szkoły kulturowohistorycznej nader zasadniczą rolę. Dziś nikt nie usiłuje zresztą bronić prze­ brzmiałych poglądów wiedeńskiego etnologa w całej ich rozciągłości. Podobnie jednak jak ceni się pozytywne elementy w dorobku intelektualnym dawnych ewolucjonistów, z którymi Schmidt walczył, tak niepodobna zrezygnować z walorów, jakie wniósł wiedeński etnolog do dorobku nauk o kulturze. Obraz zaciemniał także fakt, iż krytyka wychodziła niemal zawsze z pozycji areligijnych, atakując — skądinąd słusznie — pewne stwierdzenia czynione przez Schmidta zbyt pospiesznie i zbyt optymistycznie. Dobrze się zatem stało, że czytelnik polski otrzymuje pracę napisaną przez duchownego katolickiego, który poddaje teorię monteizmu pierwotnego w jego schmidtowskiej wersji krytyce z pozycji własnych oraz z pozycji rodaków i kolegów Schmidta. Tym bardziej iż autor jest ostrożny i bez nadmiernych emocji stara się wskazać walory omawianych poglądów i dorobku etnologa, o którym pisze. Praca składa się z dwu obszernych części. Pierwsza z nich prezentuje teorię monoteizmu pierwotnego Wilhelma Schmidta. Czytelnik otrzymuje zatem zwięzły opis metody etnologii kulturowohistorycznej, co może być nieocenioną pomocą dla studentów kierunku etnografii. Dalej autor przedstawia monoteizm ludów zbieracko-łowieckich, jakim go widział wiedeński uczony, by z kolei zaprezentować rekonstrukcję i charakterystykę najstar­ szej wspólnej religii ludzkości. Na koniec tej pierwszej części Zimoń zapoznaje czytelnika z poglądami Schmidta na pochodzenie i źródła prareligii. Część druga poświęcona jest krytyce teorii monoteizmu pierwotnego w wiedeńskiej szkole etnologicznej. Zimoń daje zatem krytykę etnologii kulturowohistorycznej, wskazującą na elementy subiektywne kryteriów powiązania, negującą pojęcie „kręgu kulturowego" i poddającą w wątpli­ wość system owych kręgów, a następnie podejmującą problem chronologii kultury. Autor zajmuje się teistycznym charakterem religii ludów zbieracko-łowieckich na przykładzie religii środkowoafrykańskich Bambuti. Wreszcie szczegółowo dokonuje przeglądu krytycznych głosów na temat teorii pramonoteizmu i praobjawienia, a więc podnosi problem rekonstrukcji religii pramonoteistycznej, analizuje założenia teori pramonoteizmu i daje uwarunkowania ideowe wyjaśnienia źródeł prareligii. Całość zamyka imponujących rozmiarów bibliografia, indeks autorów i indeks rzeczowy. Tekst podany jest w sposób jasny, dostępny nawet dla początku­ jących adeptów nauk etnologicznych, gdyż oparty został na wykładach. Książka Henryka Zimonia może być zatem ważnym podręcznikiem uzupełniającym dla studentów etnografii i religioznawstwa. W bardzo obfitej bibliografii może dziwić brak znanej na Zachodzie książki Zwernemanna, wspomnianej wyżej, lecz najprawdopodobniej autor już nie zdążył do niej dotrzeć w momencie ukończenia swego dzieła. Razić musi niestaranna szata edytorska Wydawnictwa Verbinum, które opublikowało tę interesującą i ważną dla polskiego piśmiennictwa naukowego rozprawę w postaci skryptu, tym bardziej że werbiści zdołali wydać szereg swoich pozycji (o chyba mniejszej randze) nader atrakcyjnie, a nawet luksusowo. Praca posiada streszczenie w języku niemieckim i angielskim. Całość liczy 284 strony druku. Każde ze streszczeń natomiast zajmuje zaledwie niecałe 4 stronice. Dla zagranicznego czytelnika takie prezentowanie polskiego dorobku nauko­ wego wydaje się dalekie od skutecznego. Lakoniczne, ogólnikowe teksty streszczeń prezentują jedynie ideę rozprawy. Wzorem wielu wydawnictw zagranicznych natomiast należałoby sobie życzyć, by polskie rozprawy i artykuły naukowe miały streszczenia stanowiące ok. 10% 1 1 J . Zwernemann, Culture History and African Anthropology — A Century of Research in Germany and Austria, Uppsala 1983, Acta Universitatis Upsaliensis, s. 11-12. �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA całości tekstu. Byłoby to zapewne mniej wygodne dla autorów, ale za to odpowiadałoby potrzebom promowania naszej nauki w świecie. Jest to naturalnie problem wykraczający poza omówienie pracy H. Zimonia i charakterystyczny dla^ałości polskiego piśmiennictwa etno­ graficznego. Leszek Dzięgiel MIECZYSŁAW PAWLIK, Wiatraki północno-wschodniej Polski, Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, Białystok 1984, ss. 251, fot. 48, map 7, tabel 10, rycin 50. Recenzowane opracowanie jest jedną z czterech dotychczas opublikowanych w Polsce' pozycji zwartych, traktujących wyłącznie o młynarstwie wietrznym, z tego też względu zasługuje ona na szersze omówienie. W pracy tej autor uwzględnił następujące zagadnienia: zarys historyczny rozwoju wiatraków; stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce; analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych tego regionu; urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych; zagadnienia technologii budowy; formy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych. Już z pobieżnego przeglądu spisu treści i pierwszych sformułowań zawartych we wprowadzeniu wynika, iż omawiana pozycja ma charakter głównie inwentaryzacyjno-materiałowy. Fakt ten nie powinien jednakże usprawiedli­ wiać pominięcia bądź fragmentarycznego potraktowania zagadnień, które w opracowaniu tej rangi znaleźć się powinny. Wprowadzenie, otwierające merytoryczną część pracy, zawiera określenie przedmiotu badań, krótką charakterystykę badanego regionu, typy wiatraków występujące w badanym terenie z wyszczególnieniem miejscowości, wzmianki o najnowszej literaturze oraz stan badań. Otóż najwięcej wątpliwości budzi bardzo powierzchowne omówienie właśnie literatury przedmiotu i stanu badań. Autor w tej części pracy dosłownie w trzech zdaniach nakreśla wyłącznie powojenny dorobek naukowy i osiągnięcia badaczy, zawarte w publikacjach polskich. Podobne stwierdzenie można odnieść do wzmianek o najnowszej literaturze obcojęzycznej, z której autor zacytował tylko trzy na ok. 270 opublikowanych po II wojnie światowej w Europie (por. Bibliografie The International Molinologkal Society — wydawane w tomach „Bibliotheca Molinologica" oraz w Komunikatach TIMS). Niezależnie od faktu, iż autor zacytował tak małą liczbę pozycji zagranicznych, wymienione przez niego prace nie są zaliczane do znaczących, jak również najnowszych. Pozycją uznaną przez badaczy molinologii za najbardziej warto­ ściową jest obszerne ponad 400-stronicowe (formatu A-4) dzieło Holendra J. C . Notebaarta, pt. Windmühlen, wydane w 1972 r. w Paryżu. Notebaart zawarł w nim przegląd typów młynów wietrznych występujących w krajach europejskich i pozaeuropejskich. Przedstawił również zagadnienia z systematyki i genezy wiatraków, zamieścił 360 fotografii. Natomiast najnowsze publikacje, omawiające młynarstwo wietrzne wielotematycznie, to m. in. praca braci Fróde, pt. Windmühlen in Deutschland, Holland, Belgien , czy duńskich autorów Mortensona i Larsena z 1982 r A Niezależnie od działań indywidualnych badaczy na podkreślenie zasługuje działalność wydawnicza wspomnianego wyżej Międzynarodowego Towarzystwa Molinologicznego (TIMS), które publikuje materiały z kolejno odbywanych sympozjów (ostatnie odbyło się w Gent — patrz: „Kronika"), jak również na bieżąco w tomach „Biblotheca Molinologica". 2 1 E . D ą m b s k a , Budownictwo i architektura młynów wietrznych w Polsce, Zeszyty Naukowe Politechniki Krakowskiej, Kraków 1967, z. 19; H. O l s z a ń s k i , Chłopskie wiatraki Pogórza, Rzeszów 1976; H. W e s o ł o w s k a , Etnograficzne badania nad mlynarstwem wiejskim Opolszczyzny (wiatraki), Opole 1961. - W. i E . Fróde. Windmühlen in Deutschland. Holland. Belgien, Koln 1981. O. Mortenson, H. Larsen, Molier og Mollefolk pá Langeland, Rudkoping 1982. 3 �239 Towarzystwo wydaje zarówno opracowania zwarte, jak również artykuły, przy czym na ich treść składają się zagadnienia z różnych dziedzin młynarstwa. Interesująco naszkicowany został przez autora zarys historyczny rozwoju młynów wietrznych, aczkolwiek nie są jasne informacje dotyczące m. in. pierwszych wzmianek o istnieniu młynów wietrznych. M. Pawlik pisze, powołując się na pracę I. Šeftera , iż „pierwsze silniki wiatrowe zostały zbudowane ponad 2000 lat temu" (s. 18), co nie jest zgodne z prawdą, już bowiem w latach trzydziestych naszego wieku dowiedziono, że na ok. 1800 lat p.n.e. datuje się istnienie urządzeń wietrznych pochodzenia sumeryjskiego. Stwierdzili to Grevill, Vowles i Feldhaus , analizując wzmianki zawarte w Kodeksie Hammurabiego (ok. 1750 r. p.n.e.). Inny badacz, Bonnenburg , twierdzi opierając się na źródłach fenickich, iż na ok. 1000 lat p.n.e. na ziemiach dzisiejszego Libanu znany był „fenicki typ" młyna wietrznego. W dalszej części zarysu M. Pawlik, pomijając źródła greckie i rzymskie, przytacza za Encyklopedią odkryć i wynalazków, „pierwszą niezbyt pewną wzmiankę z VII wieku [...]" o budowie młyna wietrznego przez Persa Abu Lulua, natomiast nie wspomina o najbardziej wiarygodnym źródle tego okresu. Kronikach Al Mas'udiego — wybitnego geografa i historyka arabskiego. Podróżnik ten, żyjący w pierwszej połowie X w., w wyniku swoich wieloletnich, dalekich wypraw, opracował 30-tomowe dzieło, z którego zachowało się do czasów obecnych kilkutomowe streszczenie. W jednym z tomów opisał Al Mas'udi młyny wietrzne znajdujące się w małym regionie Seistan Opogranicze dzisiejszego północno-zachodniego Afganistanu i północno-wschod­ niego Iranu), stwierdzając ich istnienie od blisko 1800 lat p.n.e. Przetrwały one w formie nie zmienionej aż do późnego średniowiecza, odkrycie to bowiem potwierdzili w kilkaset lat później inni kronikarze arabscy, Al Mokkaddasi czy Mohammed Dimashqi . W dalszej części omawianego podrozdziału M. Pawlik w formie bardzo skróconej pisze o wprowadzeniu młynów wietrznych do Europy stwierdzając, iż „Niemcy zastosowali go w XI wieku, Anglicy w 1143 r„ Hiszpanie w 1393". Autor swoje wywody opiera na pracy S. Małyszczyckiego, pt. Młynarstwo zbożowe, z 1890 r. Jakkolwiek jest to dzieło zaliczane do najlepszych opracowań z dziedziny młynarstwa, w XIX-wiecznej polskiej literaturze technicznej, to nie może ono być i nie jest na czasy obecne źródłem autorytatywnym. Niewątpliwie za najstarszą wzmiankę o „euro­ pejskim" młynie wietrznym uznaje się informację zawartą w liście napisanym w 833 г., w Anglii, pt. Unum Motendinum Venticum*. Z kolei polski badacz młynów wietrznych F . Klaczyński twierdzi, iż w Anglii i Francji wiatraki były znane już w VIII i IX w. naszej ery. Niestety autor nie udokumentowuje powyższej hipotezy materiałem źródłowym*. Aktualnie w Międzynarodowym Towarzystwie Molinologicznym (TIMS) prowadzone są prace badawcze nad europejską genezą młynów wietrznych, jednakże na wyniki tych badań trzeba będzie jeszcze poczekać. 4 s 6 7 Niezależnie od przedstawionych wyżej uwag czy uzupełnień zauważa się brak w zarysie historycznym rozwoju wiatraków M. Pawlika istotnej kwestii w zagadnieniach genetycznych, mianowicie horyzontalności bądź wertykalności młynów wietrznych, nie znajdziemy również tutaj nawet krótkiej wzmianki o typach czy formach pierwszych wiatraków. Ostatnie stwier- 4 I. Šéftér, Ispolzovanie energii větra, Moskva 1975. В. Greville, Horizontal windmill, draft mill and similar air flow engines, Philadelphia 1948; s. 2-3; H. P. Vowles, Early evolution of power engineering, „Isis", vol. X I I , nr 51, 1932, s. 413; F. M. Feldhaus, Technik der Antike und des Mittelalters, Potsdam 1930, s. 84. K. Bonnenburg, Windmolens in Belgie, „Heemschut", vol. 27, 1950, nr 2, s. 103. J. C. Notebaart, A hypothesis about the origin of the first windmill, Transaction of the Second International Symposium on Molinology, Lyngby — Holte 1971. s. 165. Treść listu przeanalizował i opublikował W. G l a u n e r w pracy pt. Die historische entwicklung der Mül/erei, Mlinchen—Berlin 1939, s. 17. F. K l a c z y ń s k i , Wiatraki w Polsce, Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szre­ niawie, t. X I I , Poznań 1981, s. 27. 5 6 7 8 9 �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA dzenie odnosi się także do tego fragmentu zarysu, w którym autor omawia najstarsze źródła potwierdzające istnienie młynów wietrznych na terenach Polski. Rozwój wiatraków w obecnych woj. białostockim, łomżyńskim i suwalskim składa się na pozostałą treść oma­ wianego zarysu. Stan ilościowy, rozmieszczenie oraz ogólny rozwój istniejących wiatraków w północno-wschodniej Polsce (lata 1960-80) jest kontynuacją rozważań ujętych w zarysie historycznym, przy czym na uwagę zasługuje załączona mapa rozmieszczenia wiatraków w wy­ mienionych wyżej trzech województwach (stan z 1980 г.). Zasadniczy trzon pracy M. Pawlika stanowi analityczny przegląd konstrukcji młynów wietrznych północno-wschodniej Polski, w którym autor omawia wiatraki kozłowe — kożlaki, wiatraki „sokolskie", wiatraki holenderskie, murowane wiatraki holenderskie, wiatraki holen­ derskie o konstrukcji drewnianej, wiatraki rolkowe — paltraki odmiany A i odmiany B, wiatraki budowane na dachach obiektów użytkowych. Wymienione tytuły podrozdziałów stanowią jedno­ cześnie systematykę młynów wietrznych występujących na omawianym obszarze, jakkolwiek autor nie stosuje takiego określenia bezpośrednio. Za podstawowe kryterium podziału przyjmuje „konstrukcyjne rozwiązanie zespołu nieruchomego i jego powiązanie z częścią obracalną". We wstępnych rozważaniach wychodzi niejako od wiatraka „słupowego" jako typu o naj­ prostszej konstrukcji, przy czym mając na uwadze wyżej przytoczone kryterium, wyszczególnia wiatraki kożlaki, holendry i paltraki. M. Pawlik, jak widać z powyższego, zastosował tra­ dycyjny, powszechnie przyjęty w literaturze przedmiotu badań podział młynów wietrznych, jakkolwiek współczesne osiągnięcia molinologii obligują do bardziej krytycznego, a zarazem bardziej rzeczowego czy też funkcjonalnego spojrzenia na problematykę typologiczną i nazew­ nictwo. Przekładając powyższe na język faktów, nasuwa się następująca wątpliwość: czy przyporządkowanie wiatraków „koźlaków" i „sokolskich" do grupy wiatraków kozłowych jest słuszne? Przecież najbardziej istotnym elementem konstrukcji nieruchomej tego typu jest „słup" nazywany również „palem", „sztembrem". etc. Mniej ważny jest natomiast sposób osadzenia tego „słupa", znane są bowiem przykłady umocowania go nie tylko w podwalinach czy stożko­ watym kopcu kamiennym (wiatraki „sokolskie"), ale również w betonowym kręgu, cembro­ winie, bezpośrednio w gruncie (o czym autor wspomina), na dachu budynku lub na platformie itd. Wydaje się zatem, iż nazwanie tej grupy wiatrakami „słupowymi" będzie bardziej poprawne i adekwatne do konstrukcji, trudno bowiem jest doszukać się np. w wiatrakach „sokolskich" konstrukcji „kozła", skoro go tam nie ma. Natomiast w grupie młynów wietrznych typu słupowego można wydzielić odpowiednie warianty, przyjmując kryterium sposobu osadzenia „słupa"; a więc wydzielić: osadzone na „koźle"-koźlaki, osadzone w gruncie, w kręgu betonowym itd. Na zakończenie omawiania problematyki wiatraków słupowych należałoby rozpatrzyć jeszcze jedno, zbyt śmiałe jak się wydaje, stwierdzenie autora pracy, iż „wiatraki kozłowe są naj­ prostsza konstrukcją młynów wietrznych. Ich rodowód sięga początków kształtowania się młynarstwa z wykorzystaniem energii wiatru" (s. 36). Otóż młyny wietrzne typu słupowego (wertykalne) znane są w Europie od IX w. (por. uwagi we wstępnej części recenzji), natomiast pierwsze przemiałowe wiatraki horyzontalne — w których wał skrzydłowy jest położony prosto­ padle do powierzchni gruntu — znane były w Seistan na ok. 1800 lat p.n.e., co również zostało wyżej stwierdzone. Następne podrozdziały M. Pawlik poświęca wiatrakom, zwanym „holen­ derskimi". Otóż wyodrębnia on: „wiatrak holenderski (najprostsza postać), murowany wiatrak holenderski, wiatrak holenderski o konstrukcji drewnianej". Materiał analityczny, jakim posłużył się autor, nie w pełni jednak odpowiada określeniom, pod którymi go ujęto, a właściwie zestawiając trzy wymienione typy (warianty?) można zauważyć pewną niekonsekwencję typo­ logiczną. Mianowicie do grupy młynów wietrznych „holendrów" o konstrukcji drewnianej zaliczył autor m. in. takie obiekty, w których część parterowa jest murowana, a kondygnacje górne drewniane, natomiast typowy wiatrak o konstrukcji drewnianej (najprostsza postać) przyporządkował do wiatraków „holenderskich". Wydaje się, iż analizowane obiekty najwłaściwiej można by zaklasyfikować do trzech grup wiatraków typu „holenderskiego", miano­ wicie: drewniane, drewniano-murowane i murowane, co spełniałoby wymogi typologiczne. Jeśli chodzi o nazewnictwo, to stosowanie określenia wiatraki ..holenderskie" w odniesieniu �241 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA do szerokiej grupy (liczby) tego typu młynów wietrznych jest niewłaściwe, ustalenie bowiem tego. co jest „holenderskie", a co np. „polskie", wymaga pogłębionych badań analityczno-porównawczych. Zatem właściwe będzie przyjęcie określenia: młyn wietrzny wieżowy, głównie z uwagi na konstrukcję (sylwetkę) budynku wiatraka, a w ramach tego typu można dokonać rozróżnienia przyjmując odpowiednie kryterium nawiązujące do miejsca lokalizacji bądź nazwy własnej (co jest praktykowane w przypadku wiatraków zachodnioeuropejskich) czy też z uwagi na rodzaj zastosowanego materiału etc. Bardzo interesująco ujęte, zarówno pod względem typologicznym, jak i analityczno-konstrukcyjnym, młyny wietrzne rolkowe (paltraki) i budowane na dachach obiektów użytkowych zamykają tę część opracowania. Urządzenia mechaniczne badanych młynów wietrznych stanowią kolejny rozdział pracy. Autor omawia w nim trzy podstawowe zespoły mechanizmów wiatraka: zespół napędowy — czyli silnik przetwarzający energię kinetyczną strumienia wiatru na pracę mechaniczną, urządzenia technologiczne oraz urządzenia pomocnicze związane z ogólną eksploatacją obiektu. Również zagadnieniom technologii budowy wiatraków poświęci! autor nieco miejsca, uwzględniając warunki lokalizacji obiektu, wybór typu młyna wietrznego, kolejne czynności przy montażu i wyposażeniu obiektu. I-'ormy zagospodarowania i ochrony młynów wietrznych wraz z wnioskami ogólnymi zamykają recenzowaną pracę. Podsumowując powyższe rozważania można dostrzec pozytywne i negatywne strony opraco­ wania. Do tych pierwszych niewątpliwie zaliczyć należy bardzo dobre opisy konstrukcyjno-architektoniczne, cenne są tabele zawierające dane poszczególnych typów (obiektów) wraz z wykazem miejscowości, a znakomite rysunki, ryciny oraz mapy i fotografie zdecydowanie wzbogacają opracowanie. Ujemną stroną pracy, jak się wydaje, jest bardzo powierzchowne omówienie literatury polskiej i obcojęzycznej przedmiotu badań, co stanowi konsekwencję wykorzystania zbyt szczupłej liczby publikacji. Nie do przyjęcia są stwierdzenia odnoszące się do zagadnień genetycznych młynów wietrznych, jak również pominięcie kilku innych kwestii z tą problematyką związanych, a wyszczególnionch w recenzji. Brak jest konsekwentnego, popraw­ nego i syntetycznego ujęcia problematyki systematycznej wraz z nazewnictwem młynów wietrz­ nych omawianego obszaru. Jednakże niezależnie od powyższych uwag opracowanie tej rangi (jest to bowiem mono­ grafia regionalna i tematyczna) winno zawierać odpowiednio wyeksponowaną problematykę towarzyszącą, jak np. przyczyny zróżnicowania przestrzennego i upowszechniania się wiatra­ ków omawianego obszaru, a więc nie tylko ukształtowanie terenu i czynniki klimatyczne, ale także migracje ludności i problemy osadnicze, procesy społeczno-gospodarcze, historyczne itd. Z zagadnień morfologicznych brakuje wyraźnego zróżnicowania młynów wietrznych ze względu na ich funkcję (np. przemiałowe, wydobywcze, do przepompowywania, wiatraki-tartaki, ole­ jarnie, generatory etc). Na osobne potraktowanie zasługuje zdobnictwo w wiatraku, które w dotychczasowych publikacjach, również w obcojęzycznych, uwzględniano bardzo marginalnie bądź też pomijano zupełnie. Podobne stwierdzenie odnosi się do problematyki nazewnictwa, gdzie można by uwzględnić nie tylko nazwy topograficzne, dzierżawcze czy własne młynów wietrznych, ale również przeanalizowane uprzednio określenie „wiatrak" i jego synonimy, przy czym w tym przypadku pomocna byłaby zapewne mapa Małego atlasu gwar polskich, opracowana przez Zakład Językoznawstwa P A N . Wyszczególnione wyżej krytyczne, a może dyskusyjne uwagi, jak również określone propo­ zycje, nie przesłaniają naturalnie trudu, jaki sobie zadał autor, albowiem samo tylko przepro­ wadzenie prac inwentaryzacyjno-architektonicznych w 150 obiektach jest ogromnym wysiłkiem, zarówno pod względem czasowym, jak i organizacyjnym. Można sądzić, iż recenzowana rozpra­ wa, szczególnie jej część dokumentacyjna, stanowić może cenny materiał źródłowy dla badaczy zajmujących się problematyką młynarską w Polsce i poza jej granicami. 1 0 Adam Szymański 1 0 Wspomniana mapa zamieszczona jest pod numerem 85 w drugim tomie Małego atlasu gwar polskich, pod red. K . Nitscha. 16 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �242 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA JADWIGA KOMOROWSKA, Świąteczne Warszawa 1984. ss. 590. fot. 37. zwyczaje domowe w wielkim mieście, PWN. Praca ta ze względu na przedmiot i metody badawcze zaciekawić powinna etnografów. Na przykładzie rodzin warszawskich autorka poddaje analizie miejską obrzędowość świąteczną, powiązaną z cyklem dorocznym (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Wszystkich Świę­ tych) i rodzinnym (chrzciny, I Komunia, wesele, pogrzeb. Dzień Matki, Dzień Kobiet). Stara się przy tym znaleźć odpowiedź na pytanie, w jaki sposób i w jakiej formie staro­ polskie zwyczaje domowe przetrwały we współczesnych zachowaniach w badanych rodzinach. Wychwytuje zróżnicowanie tej zwyczajowości ze względu na czas: na to co „dawne" i co „dzisiejsze" a także, co wydaje się ważne, ze względu na odmienność społeczno-zawodową rodzin, określaną przez pochodzenie, wiek i pracę zawodową ich członków. „Badane tutaj rodziny należą do kategorii rodzin warszawskich, znajdujących się w zaawansowanej fazie życia rodzinnego: są to rodziny z dorastającymi dziećmi. Dzieci najczęściej jest dwoje" (s. 34-35). „Bezpośrednio z terenów wiejskich przybyła do Warszawy 1/4 matek. Tyleż samo jest matek zasiedziałych w stolicy od urodzenia. Reszta — polowa wszystkich matek — przybyła do Warszawy z innych miast i miasteczek, urbanizując się stopniowo" (s. 37). Większość wypowiadającej się młodzieży deklarowała się jako wierząca, 1/5 natomiast jako niewierząca, co jest zgodne z proporcjami występującymi w innych badaniach nad religijnością młodzieży w Polsce Uwzględnienie różnorodności społecznej umożliwia autorce dostrzeżenie uwspółcześnienia nie­ których tradycji i ich modyfikacji. „Badania zwyczajowości domowej traktuję jako badania fragmentu świątecznej kultury rodzin wielkomiejskich, obejmującego symboliczne zachowania, pojawiające się w rodzinnej grupie corocznie w określonych dniach lub przy okazji węzłowych wydarzeń związanych z kolejnymi fazami ludzkiego życia" (s. 23-24). Autorka koncentruje się wokół współczesnej struktury zwyczajowości domowej, a także jej zmian zachodzących równo­ legle w związku z obecnymi przemianami rodziny. Opiera się na materiałach zebranych podczas badań socjologicznych przeprowadzonych wśród młodzieży warszawskich szkół średnich w latach 1974-78. Wypowiedzi uczniów, jak i obszerne wykorzystanie ich przez Jadwigę Komorowską, cenne są dla wszystkich, którzy interesują się obyczajowością miejską. Pokazują one bogate opisy aktualnie kultywowanych zwyczajów świątecznych w rodzinach warszawskich. W pracy autorka ogranicza się do Warszawy, co jedocześnie pozwala jej na głębsze wniknięcie i poznanie zróżnicowanej kultury rodzinnej tego miasta. 1 2 Na książkę tę składają się dwie części. Pierwsza to studium socjologiczne omawiające współczesną rodzinę (polską i warszawską) oraz jej charakterystykę z pozycji metodologicznych. Drugą część stanowią natomiast konkretne opisy domowego świętowania w Warszawie, w latach, w których przeprowadzone były badania, w różnych grupach społeczno-zawodowych i międzypokoleniowych. Przy wyborze zamieszczonych w tej części opisów Komorowska kieruje się zasadą reprezentacji typologicznej i środowiskowej. Autorka chcąc uchwycić dynamikę przemian międzypokoleniowych wybrała te opisy, które sięgają w przeszłość rodziny, oraz te, które pokazują aspiracje młodzieży w dziedzinie pogłębienia więzi i tradycji rodzinnej. Przedmiot dociekań stanowi — najogólniej mówiąc — kultura rodziny. Jadwiga Komorowska wyodrębnia tu dwie płaszczyzny: 1) życia codziennego i 2) świątecznego, gdzie występują zachowania symbo­ liczne wyrażające podstawowe wartości rodziny: miłość, dzieci, dom . „Przedmiotem badań były tutaj żywe, aktualne, funkcjonujące wytwory i wzory, odgrywające uznaną rolę w życiu członków zbiorowości, zarówno te, które zdały egzamin trwałości w czasie jako kulturalne dziedzictwo, jak i te. które kultura rodziny wchłonęła współcześnie" (s. 194). 3 1 Por. S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 106. Por. F. Pełka, Religijność młodzieży szkól średnich w Polsce. Stan i wyniki badań 1956-73, Lublin (maszynopis). Por. J. K o m o r o w s k a , Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście. Warszawa 1984, s. 18-20, oraz Konflikty małżeństw miejskich w świetle ankiety czytelniczej, „Przegląd Socjologiczny", t. 24: 1971. 2 3 �243 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA Badania, które podejmuje autorka, to badania empiryczne, złożone z dwóch faz. Pierwsza z nich polegała na uzyskaniu swobodnych opisów życia rodzinnego i zwyczajów świątecznych w grupie 530 osób. Druga faza skłoniła autorkę do ograniczenia tej liczby do 195. „Po zebraniu materiałów przeprowadziłam w każdej klasie po kilka grupowych wywiadów i 35 rozmów indywidualnych dla pogłębienia niektórych informacji" (s. 26). „Postępowanie badawcze wiodło więc od szerokiego liczbowo zakresu badanych «przedmiotów» do coraz to węższego zakresu, pozwalającego jednak na głębszą i bardziej szczegółową obserwację rzeczywistości oraz na większą «przedmiotowość» roli informatora — uczestnika badanych zwyczajowych praktyk" (s. 31). Mówiąc o metodzie pracy autorki należy wspomnieć, iż badania te daleko wykraczają poza ramy socjologii, uwzględniając również psychologię społeczną i antropologię kulturową. Do analizy zebranych materiałów Komorowska wyodrębnia cztery typy zwyczajów ości świątecznej (A, B, C , D) stosując kryterium tradycyjności i otwartości . Tradycyjność to według niej praktykowanie zwyczajów przeniesionych z pokolenia na pokolenie. Natomiast otwartość to włączenie do praktyk rodzinnych elementów współczesnych, będących często efektem działania środków masowego przekazu (prasa, radio, telewizja). „W literaturze socjolo­ gicznej używa *ię terminu otwartość dla klasyfikowania grup ze względu na zakres ich zewnętrz­ nych, społecznych kontaktów" (s. 81). Wspomniane typy to: A — ze średnio rozbudowaną zwyczajowością, tradycyjnością; В — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością; С — ze znacznie rozbudowaną zwyczajowością, ale zamkniętą na wszelkie przejawy nowego; oraz D — ze znacznie zredukowaną zwyczajowością, zachowującą nieliczne relikty tradycji i w niewielkim tylko stopniu otwartą na współczesność. Najczęściej występującymi w przypadku badanych przez autorkę rodzin są typy A i B. Zastosowanie przez Jadwigę Komorowską postępowania polegającego na przyjęciu wyżej wymienionych typów bylo niezbędne przy porządkowaniu i klasyfikacji mate­ riałów opisowych, a zarazem sprawiło, że II część książki stała się bardziej zrozumiała dla czytelnika. W recenzowanej pracy zostały przyjęte dwa założenia, a mianowicie, że „występowanie w strukturze domowej zwyczajowości dawnych zespołów zwyczajów lub ich elementów uznać można za wskaźnik tradycyjności. [...] Występowanie zaś elementów najnowszych teraźniej­ szych — za wskaźnik otwartości tej dziedziny na współczesność" (s. 81). Uwzględniając to autorka wyróżnia cztery kategorie zwyczajowości domowej: 1) tradycyjną otwartą (tzn. pod­ trzymującą to, co dawne, i włączającą to, co nowe); 2) tradycyjną zamkniętą (hołdującą tradycji, a nie włączającą nowych elementów); 3) bez tradycji otwartą (nie uwzględniającą dawnego, a włączającą wszystko, co nowe); 4) bez tradycji zamkniętą (nie przywiązującą jakie­ gokolwiek znaczenia do zwyczajowości świątecznej). Z grupy badanych rodzin najliczniej reprezentowana była kategoria I (90%), pozostałe (10%) to kategoria II. Klasyfikacja ta posłużyła autorce do analizy i uporządkowania materiału opisowego. Przy omawianiu domowej zwyczajowości świątecznej Jadwiga Komorowska porusza kilka istotnych zagadnień, jak: biesiadowanie i uczestnictwo rodziny w obrzędach; zróżnicowanie funkcji żeńskiej i męskiej w rodzinie oraz ról, jakie odgrywają w niej kobieta i mężczyzna. Szczególnie ciekawa wydaje się tematyka roli kobiety. „W tym systemie rodzinnych związków role matek współmałżonków ukazują się jako role centralne — jako ośrodki rodzinnej informacji, moralnego a często i materialnego oparcia i pomocy dzieciom i wnukom oraz jako główny czynnik kontroli dotyczącej realizacji starodawnych, nowych a także najnowszych" (s. 96). Matka — to „kapłanka" domowego ogniska. Dołączone do omówienia tego zagadnienia opisy wypowiedzi młodzieży znacznie wzbogacają książkę. „W płaszczyźnie praktycznych zachowań, a więc głównie w przedświątecznych przygotowaniach, niezależnie od tego, kto pełni wiodącą rolę w płaszczyźnie symbolicznej, z reguły najbardziej niezaangażowana jest kobieta —matka pełniąc tu nie tylko funkcję organizacyjną, ale i slużebno-wykonawczą. W całości, przy znacznej zresztą przewadze obciążeń o charakterze usługowym, świąteczna rola kobiety odpowiada jej 4 4 Jadwiga Komorowska powołuje się również na Stefana Czarnowskiego i jego pracę, Kultura, Warszawa 1958. �244 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA codziennej wielofunkcyjnej roli rodzinnej" (s. 112). Z obserwacji etnograficznej środowiska wiejskiego znana jest rola kobiety, pełniącej często różnorakie funkcje — babki, kumy, swatki, weselnego „zapiewajły" podnoszącej w znacznym stopniu rangę obrzędu. Środowisko miejskie różni się nieco pod tym względem, bo większą rolę odgrywa w nim jednak równopartnerstwo, wszakże wiele wypowiedzi podkreślało, że „matka zawsze była i jest duszą domu i wszystkich domowych świąt i uroczystości" (s. 112). W jednym z ostatnich rozdziałów książki autorka zajmuje się omówieniem znaczenia — dla młodzieży — funkcji domowych zwyczajów. Z jej badań wynika, że wyobrażenia młodzieży odbijają poglądy kręgu rodzinnego akcentującego dużą wagę zwyczajowości świątecznej. „Manifestacją jest tu, między innymi, wczesne rozpoczynanie przedświątecznych przygotowań, a przede wszystkim — stosunkowo liczne uczestnictwo, obowiązkowe odwiedzanie się krewnych, a nawet rodzinne zjazdy. Badana młodzież dawała w swoich wypowiedziach wyraz radości z powodu stwarzanej, dzięki tym zwyczajom, okazji do rodzinnych spotkań i obcowania z rzadko widywanymi krewnymi. Kontakty te to w jej odczuciu duża przyjemność" (s. 167). Rozdział ten jest bardzo istotny, z uwagi na aktualne oceny związane z domową zwyczajowością świą­ teczną. W zwyczajowości tej zbiegają się i zespalają nauki trzech pokoleń. Pokolenie naj­ młodsze pełni rolę nosiciela i rozsadnika wzorów współczesnych. Najmłodsi — nosiciele współ­ czesności, średnie pokolenie — to pomost pomiędzy dawnymi a nowymi laty: łączy tradycję ze współczesnością, najstarsi — to nosiciele tradycji. Powołując się na Stefana Czarnowskiego autorka twierdzi, że pokolenie, stan, wiek, płeć to cechy różnicujące i charakteryzujące udział w praktykowaniu. Dla badacza interesującego się etnografią miasta godne uwagi są zamieszczone w II części książki opisy ukazujące sposoby świętowania, w jakich się to dokonuje. Autorka ilustruje to licznymi fotografiami znajdującymi się na końcu. Są tam przykłady zarówno dawnej, jak i współczesnej zwyczajowości domowej. Praca ta zawiera również długą listę przypisów i lektur, które mogą posłużyć czytelnikowi w jego poszukiwaniach naukowych. Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście to jedna z nielicznych prób zaprezento­ wania współczesnej, aktualnej zwyczajowości domowej. Przyznać trzeba, że to próba udana. „Analiza zebranych materiałów ukazała, że w doświadczeniu młodzieży wartości rodzinne (miłość, dzieci, dom) występują w powiązaniu, odnoszą się niejako do podstawowych wartości chrześcijańskiej i najbardziej narodowej kultury: osobistej godności jednostki, idei braterstwa, idei obrony życia oraz idei zwycięstwa miłości nad rozkładem i śmiercią" (s. 196). Książka Jadwigi Komorowskiej zasługuje na duże uznanie, gdyż w rzetelnym studium ukazuje pełny obraz współczesnych form zwyczajowości, przedstawiając je zarazem w niekon­ wencjonalny sposób. Maria Idźkowska M U R I E L S A V I L L E - T R O I K E , The ethnography of communication. An Introduction, Basil Black well, Oxford 1982, Seria: Language in Society, nr 3, ss. 290. Związek badań językoznawczych z badaniami nad kulturą, możność opisywania kodów kulturowych na wzór kodów językowych, znakowe funkcje zachowań kulturowych człowieka — wszystkie te zagadnienia od wielu już lat wchodzą w zakres podstawowych paradygmatów antropologii i etnografii na świecie. Oczywiście prześledzenie dróg rozwoju różnych kierunków, które coraz częściej określamy wspólną formułą semiotyki kultury, ich wzajemnych wpływów i powiązań, a także ustaleń formułowanych niezależnie w poszczególnych ośrodkach byłoby zadaniem przekraczającym znacznie zamierzenia opracowania będącego recenzją jednej tylko książki . Chciałabym jedynie zwrócić uwagę na fakt szczególny. Chodzi mianowicie o to, że 1 1 Na ten temat patrz m. in.: S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa do: Semiotyka kultury. Warszawa 1977; M. В u с h o ws к i, W. Burszta. Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud", t. 66: 1982, s. 31-44; W. Burszta, W świecie ideacyjnych kodów. Propozycja Warda Goode- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 245 rozwój kierunków, z których wszystkie narodziły się „na styku" dwóch przynajmniej dyscyplin — lingwistyki i etnologii — zaowocował szeregiem formuł, których nazwy mogłyby sugerować, iż mamy do czynienia nie tyle z wyodrębniającymi się kierunkami w ramach jednej dyscypliny, ile z powstaniem wręcz nowych dyscyplin nauki: semiotyki kultury, etnosemantyki. etnonauki, socjolingwistyki. Być może rozszerzenie tradycyjnego zakresu zainteresowań — zarówno lin­ gwistyki, jak etnologii i antropologii — do pewnego stopnia usprawiedliwia dążenie do wyodrębniania i „etykietowania". Proces ten bynajmniej nie zakończył się jeszcze, poszu­ kiwania nowych formuł trwają. W latach 60 wysunięto propozycję jeszcze jednej dyscy­ pliny — a mianowicie etnografii komunikacji, zrodzonej bezpośrednio z określenia „etnografii mówienia". Praca zatytułowana właśnie Etnografia komunikacji ukazała się w 1982 r. jako trzecia po/ycja serii ..Language in Society". Jej autorka pracownicy Uniwersytetu stanu Illinois w Urbana Champaign, w swej działalności naukowej, sądząc z dotychczasowego dorobku, wyszła z pozycji językoznawczych. Omawiana książka stanowi próbę syntezy i ogólnego wpro­ wadzenia do nowej, zdaniem autorki dyscypliny antropologii wyłaniającej się w wyniku kon­ wergencji nowszych kierunków językoznawstwa, zwłaszcza socjolingwistyki (ale także lingwistyki teoretycznej odchodzącej zdecydowanie od koncepcji badań samej tylko struktury ,języka ideal­ nego"-) oraz holistycznych kierunków antropologii, w których podstawą analiz są całościowe opisy konkretnych systemów kulturowych i badanie zjawisk w ich kontekście. W kręgu zbliżonych zainteresowań znalazła się również socjologia ze swą koncepcją „przekładania" struktury społecznej na analizy aktów komunikowania się ludzi — interakcjonizmemem symbo­ licznym i etnometodologią. Wskazując na inspiracje antropologiczne „etnografii komunikacji" autorka powołuje się na ich cały nurt „etnograficzny" poczynając od Boasa i Kroebera poprzez Bronisława Malinowskiego, kończąc na koncepcji „etnosemantyki" Goodenougha. Tak nakreślo­ ny rodowód „etnografii komunikacji" jest prawie wyłącznie anglosaski, niezależny od tego, co powstawało w nauce innych części świata. Jak już wspomniałam, bezpośrednim bodźcem do sformułowania koncepcji „etnografii komunikacji" stało się opublikowanie w 1962 r. Etnografii mówienia autorstwa Della Hymesa, który wyszedł z kręgu amerykańskiej ethnoscience. Koncepcje M. Saville-Troike są dalszym rozwinięciem niektórych idei Hymesa. Lista inspiracji jest zresztą dłuższa, podobnie jak lista opracowań szczegółowych, przyczynkarskich, które objęto nową, „syntetyzującą" nazwą. Na wstępie autorka formułuje podstawowe cele prezentowanej dyscypliny. Uwzględniając daleką idącą zbieżność zainteresowań etnografii komunikacji i innych kierunków semiotycznych podkreśla ona, iż propozycja jej dotyczy przede wszystkim „nowego porządku informacji ustrukturowaniu zachowań komunikacyjnych i uwzględnienia ich roli w życiu społecznym". To ustrukturowanie oznacza badanie systemów komunikacyjnych, przede wszystkim języka, a raczej „mówienia" w relacji do pozostałych systemów kultury, z których najważniejsze to struktury społeczne, system wartości i „wierzenia", czyli światopogląd. Saville-Troike podkreśla wielokrotnie „etnograficzny" aspekt tych dociekań, czyli podsta­ wowe znaczenie opisu systemów komunikowania się w całościowo opisanym systemie kultury. nougha, tamże, s. 45-60; tenże, Lingwistyka a etnologia, [w:] O kulturze i jej badaniu, Warszawa 1985. Stosunek socjolingwistyki i „etnografii mówienia" do lingwistyki strukturalnej i generatywnej określa wyraźnie m. in. Dell Hymes w wydanej w 1975 r. pracy: Sociolinguistics and the Ethnography of Speaking, [w:] Social Anthropology and Language, (red.) Edwin Ardenero, London 1975. Fragmenty w przekładzie polskim: Dell Hymes, Socjolingwistyka i etnografia mówienia, [w:] Język i społeczeństwo, (red.) M. Głowiński, Warszawa 1980, s. 41-81. Podobną koncepcję rozwoju lingwistyki prezentuje R. Harris, The Language Myth, London 1981. Ten ostatni określa tradycyjne już obecnie kierunki językoznawstwa jako „lingwistykę zmitologizowaną". 2 �246 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ostatecznym celem etnografii komunikacji jest jednak teoria (autorka proponuje nawet określe­ nie „metateoria") komunikowania się ludzkiego-'. Podstawowe założenia, pojęcia i problemy tej teorii wyłożono w drugim rozdziale książki. Pojęciem wyjściowym są wzory komunikacji, a założeniem funkcja znacząca w sposób systematyczny występującej różnorodności form użycia języka i innych środków porozumienia. Chodzi również i o tę różnorodność, którą tradycyjna lingwistyka wykluczyła ze swych zainteresowań jako „nieregularności" czy „swobodne warianty". W regularności występowania tych właśnie wariantów autorka widzi podstawowe wzory komunikowania się. Znaczenie wypo­ wiedzi należy odnosić nie tyle do semantyki języka, ile do — nazwijmy to — „semantyki sytuacji", wynikającej z innych niż językowe kategorii kultury. Jaskrawym tego przykładem mogą być między innymi formuły przywitań, pozdrowień, formuły rozpoczynające rozmowę itp., wypowiedzi o funkcji „fatycznej", których funkcja informacyjna wynika z samej sytuacji nadania. Dlatego właśnie funkcja wypowiedzi stoi w centrum zainteresowań etnografii komuni­ kacji i może stać się punktem wyjścia do zastanowień nad formą (zdaniem autorki lingwistyka teoretyczna postulowała dotąd kierunek odwrotny). Istotną dla prezentowanego kierunku jest sprawa wyodrębnienia przedmiotu badań. Autorka posługuje się tu zapożyczonym od lingwistów pojęciem „wspólnoty językowej", która jednak w tym wypadku nie może oznaczać grupy ludzi posługujących się językiem homogenicznym, ponieważ właśnie warianty zidentyfikowanego uprzednio języka niosą wartość informacyjną. W dalszym ciągu pracy zwraca ona uwagę na fakt istnienia wspólnot językowych posługu­ jących się znacznie zróżnicowanymi wariantami języka naturalnego lub wręcz dwoma językami naturalnymi pełniącymi różne funkcje. Dla wyodrębnienia wspólnoty musimy więc sięgnąć do kryteriów pozajęzykowych w założeniu, że wspólnota dziejów historycznych, położenia spo­ łecznego w szerszym układzie lub pewnych cech kulturowo uznanych — takich jak religia, rasa, zawód pochodzenie etc. — tworzą „społeczność": grupę posiadającą gęstą sieć komunikacji i świadomość własnej odrębności i tożsamości. Jedną zaś z funkcji języka jest właśnie ozna­ czanie tożsamości i odrębności. Dlatego wyodrębniając grupy na różnych poziomach swoistości możemy spodziewać się, iż w takim czy innym stopniu będą one „wspólnotami języka" . Proponuje się tu znacznie bardziej adekwatne określenie ..wspólnoty mowy". Sam język naturalny wyodrębnia „wspólnoty mowy" z bardzo różną siłą, autorka sugeruje tu typologię grup językowych wyróżniając soft-skelled communities — narody mówiące językami szeroko w świecie używanymi i wspólnoty o skorupie twardej — hard-shelled, dla których sam język naturalny jest prawie doskonałym kryterium wyodrębnienia . Jak każda klasyfikacja dychotomiczna jest modelem zróżnicowania występującego w rzeczywistości w postaci continuum. Pojęciem organizującym całość przedmiotu badań jest „kompetencja komunikacyjna" ko­ respondująca do pewnego stopnia z lingwistyczną „kompetencją językową", a w dużo większym z etnosemantyczną „kompetencją kulturową", której jest częścią. W przeciwieństwie do lingwistów Saville-Troike nie podnosi problemu „wrodzonego" charakteru kompetencji komunikacyjnej, lecz analizuje jej osiąganie w procesie enkułturacii . Kompetencja komunikacyjna obejmuje 4 5 ft л Saville-Troike rozszerza sygnalizowane przez Hymesa pojęcie „aktu mowy" na pojęcie „aktu komunikacji". Hymes pisze: „Trzeba przyjąć, że wspólnota językowa polega na wykorzystaniu tej samej podstawowej formy mowy w sposób określony tymi samymi regułami". Hymes, op. cit., s. 63. W przypadku soft-shelled communities tym większego znaczenia dla określenia tożsamości nabierają inne, pozajęzykowe kody kulturowe. Zauważmy, że np. E . T. Hall zwrócił uwagę na swoistość takich kodów komunikując się z ludźmi, z którymi porozumiewał się w rodzimym, „światowym" języku; E.t. Hall, Ukryty wymiar. Warszawa 1976; tenże, Poza kulturą, Warszawa 1484. Istotne rozszerzenie koncepcji kompetencji językowej Chomsky'ego proponuje m. in. Dell Hymes pisząc: „Gramatyka i wybór reguł alternatywnych są na równi podstawą kon4 5 h �RECENZJA 1 OMÓWIENIA 247 catość intersubiektywnej wiedzy jednostki dotyczącej tego, jak, w jaki sposób do kogo mówić (i wysyłać inne sygnały) w każdej z kulturowo rozpoznanych sytuacji. Podstawowymi aspektami kultury istotnymi dla kompetencji komunikacyjnej są: struktura społeczna, tak nazwane przez autorkę „postawy w stosunku do języka" (rzecz dość trudna do adekwatnego przełożenia), właściwa dla danej kultury sieć kategorii pojęciowych i wzór transmisji kulturowej. Na ich podstawie autorka zbudowała model kompetencji komunikacyjnej, składający się z: wiedzy języko­ wej (znajomość kodów we wszystkich występujących w danej społeczności wariantach), umiejęt­ ności komunikowania się, tzn. stosowania znanych reguł kodów używanych w różnych sytuacjach interpretacji wypowiedzi i ze strategii komunikacyjnych. Trzecim elementem modelu jest wiedza kulturowa obejmująca wymienione już dziedziny kultury. Model ma charakter systemu, elementy są wewnętrznie powiązane. W dążeniu do ujęcia w nim wszystkich aspektów ko­ munikowania się autorka zwraca też uwagę na szczególny fakt, mianowicie znaczącą funkcję niekompetencji w pewnych przypadkach. Trudności w porozumiewaniu się mogą być manifesto­ wane jako znaki, np. dystansu społecznego lub „obcości" konotującej jeszcze inne cechy . Przedmiotem bezpośredniego opisu etnograficznego i jednostką analizy jest wydarzenie komunikacyjne mające miejsce w określonej sytuacji komunikacyjnej, a składające się z możliwych do wyodrębnienia a k t ó w k o m u n i k a c j i (wymiany informacji, rozkazów, przysiąg, modlitw, wymiany darów i in.). Możliwości rozczłonkowania konkretnego wyda­ rzenia jest wiele. Podstawowym postulatem jest tu identyfikacja poszczególnych elementów dyskretnych opartych na pochodzącym z badanej kultury sposobie ich kategoryzowania. Chodzi 0 tzw. „kategorie mówienia" — bardzo zróżnicowane w skali kultur świata. Podstawowe problemy etnografii komunikacji to: związek komunikacji ze strukturą społecz­ ną, problem języków obrzędowych i „wyrażeń rutynowych", w końcu możliwość ustalenia uniwersalnych modeli komunikacji i charakter różnic między porozumiewaniem się w skali całego świata. Trzecia część pracy omawia szczegółowo różnorodne funkcje znaczeniowe zróżnicowania językowego w ramach wspólnot różnej skali. Repertuai komunikacyjny grupy obejmuje całość kodów zróżnicowanych na wielu płaszczyznach: regionalnej, społecznej, nośnika informacji, stylu (w podziale na formalny i nieformalny) i in. Ustalić znaczenia tej różnorodności to analizować jej relacje w obrębie modelu komunikowania się — wybór kodu i miejsce, czas, cel i temat wymiany komunikatów oraz relacje w obrębie systemu kultury: warianty mowy w relacji do zróżnicowania etnicznego, regionalnego, społecznego, ról zawodowych, płci i wieku oraz innych jeszcze kategorii wyróżnionych w danej kulturze. Część czwarta poświęcona jest metodom rejestrowania i analizy danych. Nie widzę ko­ nieczności bardziej szczegółowego prezentowania tej części, jest rzeczą oczywistą, iż tak całościowy opis kultury i języka wymaga zastosowania różnorodnych technik badawczych, procedur terenowych i korzystania z szerokiego zakresu innych rodzajów źródeł. Tak szeroki zbiór informacji musi być uporządkowany zgodnie z modelem „zachowania komunikacyjnego" obejmującego: rodzaj zachowania, temat, cel okoliczności, czas i miejsce, role uczestników, środki przekazu (rodzaje kodów) znaczenie wypowiedzi, sekwencje wypowiedzi reguły interakcji 1 normy interpretacji. Zauważmy, że propozycja modelu łączącego na jednej płaszczyźnie wyniki bezpośredniej obserwacji z nieobserwowalnymi ..regularni" może budzić nieco wątpliwości. 7 kretnego zachowania w mowie i dlatego powinno się je traktować jako równoważne, chociaż odrębne aspekty kompetencji w zwykłym znaczeniu tego terminu" (Hymes, op. cit., s. 48) i dalej: „Mową rządzą reguły odpowiedniości wykraczające poza gramatykę reguły, których opanowanie stanowi składnik kompetencji osoby mówiącej" (s. 49). Zrelatywizowanie tak pojętej kompetencji językowej do pojęcia kompetencji kulturowej jest już tylko sprawą systematyki kultury. Zbieżność zainteresowań socjolingwistyki, etnometodologii i interakcjonizmu symbolicznego jest już sprawą oczywistą. Dell Hymes nazywa ten typ komunikatu „mówieniem niegramatycznym, odpowiednimi normalnym" (Hymes. op. cit., s. 52). 7 �248 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tym bardziej że opis i wyjaśnienie każdego z tych elementów wymaga ogromnej liczby informacji dodatkowych. Wyjaśnienie zaś polegałoby głównie na ustaleniu relacji miedzy wszystkimi elementami. Autorka ilustruje tę część pracy przykładowymi opisami bardzo ściśle usystematyzowanych zachowań. Na bliższe omówienie zasługuje rozdział piąty, którego tytuł da się przełożyć w sposób bardzo niedoskonały jako „postawy w stosunku do zachowań komunikacyjnych". Tym mianem zostały określone zjawiska kulturowe, które mogą być podstawą do wyjaśnienia kwestii sygnalizowanych w poprzednich rozdziałach. W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na to. co moim zdaniem mogłoby stanowić o wartości omawianego opracowania dla czytelników polskich i nie tylko. Wartość ta leży nie tyle w propozycjach klasyfikacji zjawisk kultury czy w pro­ pozycjach metodologicznych, dość w końcu oczywistych na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny, ile w uwrażliwieniu, zwróceniu uwagi na bardzo szeroki zakres zjawisk i kodów, niekoniecznie całkiem egzotycznych, ale i takich, które funkcjonują w otaczającej nas rzeczy­ wistości, są znaczące dla analiz zachowań komunikacyjnych a może w niedostatecznym jeszcze stopniu wchodzą w zakres naszych badań. „Postawy w stosunku do języka Saville-Troike dzieli na te. które odnoszą się generalnie do mówienia i języka — wartościowanie samego języka i różnych jego wariantów te, które od­ zwierciedlają stereotypowe przekonanie o sposobach mówienia różnych kategorii ludzi oraz postawy w stosunku do różnorodnych form przekazu". Autorka posługuje się materiałem faktograficznym zaczerpniętym z badań lingwistycznych i socjolingwistycznych głównie z angielskiego obszaru językowego i tych kultur, którymi zajmują się badacze amerykańscy: Ameryki Południowej i hiszpańskojęzycznej mniejszości w USA, Indian Ameryki Północnej i niektórych kultur Dalekiego Wschodu. Pominięty został cały dorobek semiotyki radzieckiej, którego prawdopodobnie autorzy omawianej koncepcji po prostu nie znają. Tym bardziej więc pytanie o stosunek prac polskich do proponowanego tu podejścia musi pozostać pytaniem postawionym na nasz wyłącznie użytek. Nie miejsce tu na ocenę dorobku naszej dyscypliny, warto jedynie zwrócić uwagę na pewien nurt zainteresowań zjawiskami j ę z y k o w y m i , które jakże niesłusznie często określane są jako „marginalne". Za prekursora tego typu badań możemy z całą pewnością uznać J. S. Bystronia z jego wielostronnymi zainteresowaniami takimi formami przekazu, jak „łańcuszki szczęścia" , szyldy i napisy pamiątkowe, napisy na przedmiotach , z rozważaniami nad wiarą w magiczną moc s ł o w a czy stereotypami dotyczącymi obcej mowy . A okres ostatnich lat? Wymieńmy choćby badania specyficznych form przekazu w subkulturze pewnych środowisk , kontynuację dociekań nad wiecznie żywym zwyczajem rozsyłania „łańcuszków szczęścia" , pracę o napisach nagrobnych , a także analizy kodów we współczesnym obrzędzie weselnym . Sądzę, że 8 4 10 11 12 13 1,4 8 15 J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia, |w:] Temaly, które mi odradzano, (red.). L. Stomma, Warszawa 1980, s. 52-87. B y s t r o ń , Napisy, [w:] Tematy..., s. 109-159. B y s t r o ń , Przeżytki wiary w magiczną moc słowa, tamże, s. 204-215. B y s t r o ń , Megalomania narodowa, [w:] Tematy... Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, s. 59-80; H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 37: 1983. z. 3-4. 185-198: Z. Badura-Tegnerowicz. Wiersze pamiętnikowe. ..Literatura Ludowa". R. 4: 1984. Cz. Robotycki, Łańcuch szczęścia w pól wieku później, „Polska Sztuka Ludowa", R. 35: 1981, z. 1, s. 3-10. J. K o l b u s z e w s k i , Wiersze z cmentarza. Warszawa 1985. H. Szewczyk, Wesele kurpiowskie. 1940-1965. Desemiotyzaeja tradycyjnych struktur obrzędowych. „Polska Sztuka Ludowa". R. 37: 1983, z. 3/4, s. 51-58; H. Szewczyk, Wesele raz jeszcze, tamże, s. 59-60; M. Maj, A. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , Obrzędowa wymiana darów w kulturze ludowej. „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I, s. 93-99. ц 1(1 11 12 13 1 4 15 �249 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA |б badania językoznawcze i literaturoznawcze mogłyby uzupełnić tę listę wieloma jeszcze pozycjami . Zgodni jesteśmy chyba co do tego, że - czy to, co robimy, jest etnografią komunikacji, czy też wystarcza nam — dotychczasowa formuła nie stanowi problemu pierwszoplanowego, choć nie wykluczam, że przez niektórych może ona zostać uznana za bardzo adekwatną. Warto natomiast jeszcze raz zwrócić uwagę na inspirującą rolę opracowania M. Saville-Troike polegającą na wskazaniu dalszych obszarów badań różnorodnych zjawisk językowych i kulturo­ wych zarazem i to niekoniecznie tylko tych przekazywanych w obiegu tradycyjnym, jak slangi środowiskowe, kawały i zabawy językowe, ale też i tych wchodzących w zakres tak czy inaczej pojmowanej kultury masowej, np. kabarety radiowe i telewizyjne (parodie językowe!), prasa popularna itp. Zakres tematyczny wydaje się być nieograniczony, a oczywisty w tej sytuacji wvmóg wvjscia poza kulturę tradycyjną daje szerokie możliwości intuicji, spostrzegawczości i doświadczenia każdego z nas. Każdy z nas uczestniczy bowiem w różnym stopniu w róż­ nych ..wspólnotach mówienia". Anna Kuczyńska-Skrzypek F E R D I N A N D ANTON, AItmdianische Textilkunst am Peru, List-Verlag, München 1984, s. 236, fot. 289 (w tym 109 barwnych), 1 mapa, tabele. Praca amerykanisty niemieckiego poświęcona jest stosunkowo mało znanym problemem związanym z tkaninami prekolumbijskimi z terenów dzisiejszego Peru. Historia tkactwa na tych terenach obejmuje okres blisko 4 tys. lat, lecz poza dawnymi wydawnictwami A. Talluarda (1899) i R. Harcourta (1934) nie istnieją opracowania poruszające całość zagadnień związanych z tą tematyką. Nowsze artykuły i niewielkie wydawnictwa książkowe opisują tylko kilka tkanin, tkactwo jednej z kultur lub też jedną z kolekcji muzealnych. We wstępnym rozdziale autor daje krótki zarys problemów, przed którymi stają badacze próbu­ jący rekonstruować przeszłość kultur peruwiańskich. Słusznie podkreśla, że tkaniny mogą być tym elementem, jaki pomoże wypełnić luki, uzupełnić i odtworzyć historię kultur, o których w sumie tak niewiele wiemy. Peru jest krajem, gdzie znaleziono najwięcej najstarszych tkanin prekolum­ bijskich. Do zachowania znacznej liczby znalezisk na tych terenach przyczynił się suchy klimat pustynny oraz zawartość saletry w glebie, co ułatwiło naturalną konserwację. Autor odtwarza skrótowo historię odkryć, badań i błędów w kulturowej interpretacji tkanin. Zafascy­ nowany jest ornamentyką tkanin, twierdzi, że „wzory wytkane, wyszyte i malowane, zesta­ wienie kolorów i rodzajów kompozycji są odbiciem wierzeń i wyobrażeń staroperuwiańskich Indian, [...] nie stworzyli oni bowiem pisma," lecz wypowiadali się w swoim własnym «jezyku» tkanin" (s. 19). Wydaje się, że cytowaną wypowiedź można przyjąć za motto pracy F. Antona. Nie określa on jasno celu swojej pracy; jej treść jest nieadekwatna w stosunku do tytułu. Cały zgromadzony materiał analizowany jest pod kątem stylistyki ornamentu i jego związku z wierzeniami w poszczególnych chronologicznie następujących po sobie kulturach. Po uświadomieniu sobie tego „ukrytego" celu logiczna i jasna wyda się czytelnikowi lektura następnych rozdziałów poświęconych omówieniu tkaniny w kulturze Chavin, Paracas, Nazca, Tiahuanaco, Mochica, Chancay, Chimu, prócz ostatniego charakteryzującego tkaniny inkaskie. Wstęp zakończono dosyć chaotycznym, pobieżnym i niekiedy nieścisłym omówieiem surowców, barwników, typów krosien i technik występujących w starożytnym Peru (s. 18-19). Autor oparł się w analizie na źródłach archeologicznych, ikonograficznych (malowidła na ceramice, ryciny z kronik), kronikach hiszpańskich i literaturze współczesnej. Założył, że 1 6 Wymieńmy choćby serię wydawniczą: Socjolingwistyka, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Śląskiego pod red. W. Lubasia, Katowice, oraz: Polszczyzna współczesna, (red.) H. Kurkowska, Warszawa 1980. �250 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wzory i formy charakterystyczne dla poszczególnych kultur są odbiciem wyobrażeń religijno-magicznych świata, w którym żył twórca. Zmiana idei wywoływała nowe inspiracje wśród tkaczy w zakresie form, co znajdowało swe odbicie w zmianie stylistyki. Interpretacja ornamentu, rozpoznanie sensu i znaczenia znaków często bardzo abstrakcyjnych w swej formie, możliwa jest poprzez wyjaśnienie wierzeń i porównanie motywów zdobniczych z innymi dziedzinami sztuki, przede wszystkim architekturą sakralną oraz płaskorzeźbą. Każdy z rozdziałów (oprócz ostatniego) oparty jest na przyjętym schemacie: krótka charakterystyka kultury, jej religii i wierzeń, omówienie obiektów kultu, określenie motywów zdobniczych na płaskorzeźbach, znalezienie i porównanie ich z takimi samymi na tkaninach z tego okresu, uogólnienia stylistyczne. W kulturze Chavin (2 tys. p.n.e.) artysta podporządkowywał świat realny światowi wyobra­ żeń. Niesamowite motywy zdobnicze miały budzić strach, stwarzać magiczny nastrój udzielający się wszystkim stykającym się z wyobrażeniami bóstw, miały personifikować potęgę niebios i podziemi. W ornamentyce dominował motyw drapieżnego jaguara, pumy, kondora i węża, istot wyposażonych w ludzkie i zwierzęce artybuty (dłonie sześciopalczaste z pazurami, usta z kłami itd.). We wczesnej kulturze Paracas (1200-700 p.n.e.) symboliczne wyobrażenia Chavin zostają wyparte przez tendencje naturalistyczne. W związku z dominacją kultu trofeów motyw odciętej głowy staje się symbolem sił magicznych. W późnym Paracas (700-400 p.n.e.) dominuje element bóstwa o wielkich oczach i śmiejących ustach. Bóstwa przedstawione są na ogół w po­ zycji stojącej, z wężami wyłaniającymi się z głowy; w ciele często znajdują się jedna lub dwie przykucnięte istoty ludzkie. Mimo elementów naturalistycznych rysunek kreślony jest linią silnie stylizowaną przeładowaną wyobrażeniami symbolicznymi. W kulturze Nazca (400 p.ne.-550 n.e.) następuje pogłębienie znaczeń symbolicznych orna­ mentu przy jednoczesnym silnym zgeometryzowaniu form. Typowymi motywami są figury zooi antropomorliczne wkomponowane w duże płaszczyzny figur geometrycznych (pelikan, tukan, kondor). W tkaninach kultury Tiahuanaco (600-1000 n.e.) dominuje nurt abstrakcji doprowadzonej do największej perfekcji. Figury bóstw rozłożone są na kubiczne formy i przedstawiane na osobnych, dużych prostokątnych płaszczyznach tła, np. twarz ludzka rozłożona zostaje do osobnych znaków symbolicznych oznaczających oko, nos, łzy, usta. Przejrzysta rytmika linii wydaje się być świadomym środkiem stylistycznym. Tkanin z kultury Mochica (100 p.n.e.-500 n.e.) zachowało się niewiele. Znane są nam przede wszystkim z malowideł na ceramice. Charakterystyczne dla tego okresu są motywy naturalistyczne o tematyce zwierzęcej (ptaki, płazy). W kulturze Chancay (900-1400 n.e.) najpopularniejszym motywem na tkaninach są ludzkie sylwetki z podniesionymi rękoma. W tkaninach powstałych w kulturze Chimu (900-1400 n.e.) najczęściej pojawiają się symbole księżyca, któremu ludność Chinu oddawała szczególną cześć, rozgwiazdy oraz „ząbkowany" wąż — symbol sklepienia niebieskiego. Partie materiału omawiające wierzenia w poszczególnych kulturach są zbyt ogólnikowe, a wnioski dotyczące stylu tkanin zbyt rozrzucone w tekście. Szkoda też. że po powtarzających się często zachwytach nad kolorystyką tkanin nie pokusił się autor o analizy farbiarstwa w po­ szczególnych stylach. Przecież właśnie doskonale zachowane kolory tkanin staroperuwiańskich sprzed tysiąca lat p.n.e. uważane są za jedną z największych zagadek starożytnych kultur świata. Nawet przytoczony przez autora materiał ilustracyjny pozwala stwierdzić, że dla tkanin kultury Chavin charakterystyczny jest ornament o grubych konturach w kolorze ochry, gamy brązów aż do czerni włącznie wypełniający całą powierzchnię tkaniny z bawełny lub wełny w kolorze naturalnym. Tkaniny kultury Paracas charakteryzują się niewielkim jaskrawym ornamentem w stosunku do dużych płaszczyzn zgaszonego w barwie tła. W tkaninach z kultury Nazca ornament jest większy w stosunku do płaszczyzny tła, o równie jaskrawej barwie. W tkaninach z kultury Tiahuanaco występują przede wszystkim duże. czyste płaszczyzny w kolo- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 251 rach podstawowych, jeżeli pojawiają się barwy uzupełniające, to są one doskonale dobrane w jednej tonacji dla tła i ornamentu. Dla tkanin Mochica typowa jest gama brązów, a dla Chancay charakterystyczne są śmiałe zestawienia pomarańczu i turkusu (kolorów nie pojawiających się w żadnej kulturze staroperuwiańskiej — przyp. M. S.-K.). W tkaninach pochodzących z kultury Chimu typowe tlo ma barwę czerwoną, żółtą lub beżową. Ważne byłoby — jak sądzę — ustalenie gamy używanych barwników (czego autor nie zrobił). W tkaninach staroperuwiańskich, powstałych w okresie od kultury Chavin do Chimu, występują równolegle dwie tendencje: przedmiotowa (realistyczna) i nieprzedmiotowa (abstrak­ cyjna). Różny jest stopień nasilenia poszczególnych tendencji w każdej z omawianych kultur, wspólne jest natomiast stosowanie metod podobnych surrealistom. Na płaszczyźnie tkaniny konkretne postacie umieszczane są obok siebie lub w ten sposób, że sprawiają wrażenie wzajemnie przenikających się, czasem sprowadzane są do symbolu (kły, skrzydła, oczy) — wszystko to nadaje ornamentowi różnorodne znaczenie. Twórcy odchodzili od realnego wzorca (w mniejszym lub w większym stopniu), mimo że poszczególne elementy istniały w naturze. Wyjaśnia to zarazem szeroką skalę indywidualnych odmian ornamentu, jak również długo­ trwałe zachowanie niektórych motywów. Abstrakcyjność wyobrażeń na tkaninach inkaskich (1200-1500 n.e.) jest innej natury. Charakteryzuje się absolutną dominacją ornamentów geome­ trycznych i linearno-geometrycznych. W tym momencie widoczne są pewne sprzeczności w rozumowaniu autora. Wydaje się on zawiedziony, że krąg motywów zdobniczych tak zubożał. Jest to twierdzenie słuszne z punktu widzenia różnorodności motywów. Rzeczywiście w kulturach poprzednich obok ornamentów geometrycznych występowały przedstawienia filo-, floro-, zoo- i antropomorficzne. Autora interesował dotychczas „język tkanin" — znaczenie ornamentów: w takim przypadku nie można zgodzić się ze stwierdzeniem o zubożeniu ornamen­ tyki. Tym bardziej że wspomina on (bardzo ogólnikowo) o pracach peruwiańskiej badaczki Victoru de la Jara (1977) i niemieckiego etnologa prof. Т. Barthela (1976). Wyniki prac wspomnianych nie tylko nie potwierdzają wysuniętego przez Antona twierdzenia, ale wręcz je podważają. Są dowodem odwrotnego stwierdzenia, że w ornamencie inkaskim zawarty był pewien rodzaj pisma. kodu. V. de Jara i T. Battel spośród 400 określonych odczytali 50 zna­ ków zawierających m. in. imiona bóstw, formuły magiczne, czynności religijne itd. Znaki te są więc źródłem o wiele więcej mówiącym, niż problematyczne niekiedy interpretacje wierzeń kultur poprzedzających okres inskaski. Tkaniny inkaskie rzeczywiście mają swój język. Końcowe rozważania autora dotyczą produkcji, podziałów tkanin i opisu ubiorów. Sygna­ lizowane problemy są interesujące i niezwykle istotne dla wyjaśnienia bardzo rozbudowanych funkcji tkanin w Imperium Inków, ale wydaje się, że wychodząc znacznie poza zakres poruszanych poprzednio zagadnień nie są spójne z pozostałymi i są dowodem na niejasno sprecyzowany cel pracy. Są tam zawarte pewne nieścisłości. Autor pisząc o stroju Inki i strojach warstw niższych mówi o zróżnicowaniu form ubioru. Istnieje przecież kilka opisów zawartych w kronikach m in. В. Cobo (1965, s. 256). W żadnym ze źródeł nie wspomina się o zróżnicowaniu form i nazw elementów podstawowych ubioru szlachty oraz plebsu. Tym, co je różniło, jest surowiec, gatunek tkaniny, kolor i ornament. Dołączone na końcu książki tabele obrazujące rozwój technik tkackich budzą szczególne wątpliwości. 1 tabela i 7 przejrzystych, jakby się wydawało, rysunków przytoczonych przez Antona w żadnym przypadku moim zdaniem nie jest w stanie odtworzyć nawet w skrótowej formie rozwoju niezwykle skomplikowanych 600 technik tkackich znanych w Peru prehiszpańskim. O niemożności odtworzenia większości technik staroperuwiańskich, mimo dysponowania naj­ nowocześniejszymi urządzeniami włókienniczymi, pisał wybitny znawca rzemiosła staroperuwiańskiego J . Bird (1963). Mimo zastrzeżeń do ostatniego rozdziału pracy uważam, że pozycja ta jest pożyteczna dla każdego amerykanisty. Zawiera materiał doskonały pod względem technicznym i doboru ilustracji. Zdjęcia pochodzą ze wszystkich niemal najważniejszych światowych kolekcji muzeal­ nych oraz zbiorów prywatnych. Kolorystyka zdjęć jest najbliższa oryginałom z dotychczas reprodukowanych. Szkoda tylko, że tak niewiele pochodzi z bardzo interesujących kolekcji �252 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Museo Amano w Limie i Museo Regional w lea. Materiał uzupełnia blisko 90 rysunków przede wszystkim ornamentów (w tym 30 rycin z kroniki Poma de Ayalla), tabele chronolo­ giczne rozwoju technik tkackich, mapa i bibliografia (brak w niej niestety kilku podstawo­ wych prac, пр.: Mendoza, 1974; Ramos, 1972; Talluard, 1899). LITERATURA Barthel, T. 1976 Tocapus, Bonn. Bird, J. 1963 Technology and Art in Peruvian Textiles in Technique and Personality, New York. Cobo, В. 1965 Historia del Nuevo Mund, t. 92, Madrid, de la Jara, V. 1977 La esteritura del tocapus, Lima. Harcourt, R. 1934 Les textiles anciens du Perou et leure techniques, Paris. Mendoza, R. 1974 Ponchos prehispanicos, Quito. Ramos, B. 1972 Tejidos prehispanicos. Madrid. T a l l u a r d , A. 1899 Los ponchos y tejidos indígenas del America de Sud, Buenos Aires. Magdalena Sniadecka-Kotarska P E T E R K A N N , Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, „Archiv fiir Volkerkunde", vol. 36: 1983, ss. 68, fot. 32. Dr Peter Kann jest etnografem, od 1976 r. kieruje działem kultur południowoamery­ kańskich w Museum für Volkerkunde w Wiedniu. W 1979 r. prowadził z ramienia Muzeum sześciomiesięczne badania terenowe w Boliwii. Recenzowana praca omawia strój dwóch społeczności indiańskich Tarabaquenos i Potólo. Stanowi ona wynik badań terenowych oraz wniosków z opracowanego zbioru tkanin indiańskich, będących własnością muzeum. Wybrane do badań społeczności Tarabaquenos i Potólo zamieszkują prowincje Yampararez i Oropeza. Indianie mieszkają w osadach usytuowanych w podobnych warunkach naturalnych na wysokości od 2500-3500 m n.p.m. Gospodarkę opierają na drobnym rolnictwie i hodowli. Mówią tym samym językiem, a kultura ich nie różni się poza jednym aspektem — strojem. Autor oparł się w swych badaniach na opisie stroju obu grup, a następnie porównaniach w zakresie techniki, splotów, wzorów i barw tkanin, z których szyte są ubiory. Na wstępie wyszedł ze słusznego założenia, że indiańskie elementy uborów nie różnią się w zakresie form. Charakterystyczne jest to nie tylko dla Indian Tarabaquenos i Potólo, ale dla większości społeczności andyjskich zamieszkujących tereny należące niegdyś do Imperium Inków. Jest to jedna z wciąż żywych tradycji inkaskich, o czym autor nie wspomina. Kann omawia codzienny, odświętny i żałobny strój kobiet i mężczyzn, panien i chłopców. Brak w tej części pracy omówienia zróżnicowania stroju zależnie od stanowiska społecznego, które występuje na tych terenach (np. wójtów), oraz strojów dziecięcych. Analiza tkanin, z jakich szyte są ubiory, pozwoliła autorowi stwierdzić stosowanie techniki osnowowej (w obu grupach), co daje w efekcie reliefowy wzór, przy splocie 3/1 u Tarabaquenos i 2/1 u Potólo. Interesujące wydają się szczegóły techniczne związane z przygotowaniem przędzy. Nici u Tarabaquenos przędzone są �253 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zawsze w S, a skręcane w Z, podczas gdy u Potólo jest odwrotnie. Prawdopodobnie skręt nici ma znaczenie magiczne (jak w innych społecznościach andyjskich), lecz autor nie wyjaśnia tego. Ornamenty charakterystyczne dla Tarabaquenos to motywy zwierzęce, roślinne i geome­ tryczne przy stosowaniu barw jaskrawych harmonijnie zestawianych. Dla Potólo typowe są ornamenty zwierzęce przy stosowaniu kolorystyki będącej kombinacją czerni i czerwieni. Wyjątek stanowią stroje żałobne, które w pierwszej z omawianych społeczności są czarno-zielono-białe. a w drugiej czarne. Wśród Indian andyjskich (boliwijskich, peruwiańskich, ekwadorskich) istnieje rosnąca w ostatnich latach gwałtowna tendencja do odrzucania stroju tradycyjnego na rzecz odzieży produkcji fabrycznej. Z tego względu praca Kanna — jako pierwsze opracowanie dotyczące stroju Indian nie tylko boliwijskich, ale i andyjskich — zasługuje na uwagę. Mankamentem jej jest zbyt skrótowe potraktowanie problemu oraz brak wskazania przyczyn i prób wyjaś­ nienia istniejącego zróżnicowania strojów. Magdalena Sniadecka-Kotarska F E I HSIAO T U N G , Toward a people's anthropology (O antropologię ludową), Peking 1981, New World Press, ss. 121, Jest to książka podwójnie interesująca — ze względu na autora oraz na fakt jej poja­ wienia się jako pierwszej od wielu lat chińskiej publikacji etnologicznej w języku międzynarodo­ wym. Jej treść stanowi już niejako odrębne zagadnienie, postaram się jednak w swojej relacji uwzględnić wszystkie wymienione czynniki. Fei Xiaotong — taka jest współcześnie przyjęta pisownia nazwiska i imienia autora, na karcie tytułowej wolał jednak umieścić wersję tradycyjną, pod którą znany jest w świecie. Urodził się w 1910 г., studiował nauki społeczne w Pekinie, poświęcając się badaniu mniej­ szości etnicznych w Chinach. Jako absolwent przystąpił do badań terenowych na południu kraju. Miarą poświęcenia etnografa była tragedia, którą przeżył podczas badań. Podróżował z nowo poślubioną żoną przez górskie tereny, gdy znalazł się nieoczekiwanie w wilczym dole — myśliwskiej pułapce często stosowanej w tych okolicach. Żona ruszyła do najbliższej osady po pomoc, lecz nie dotarła tam, gdyż zginęła w wezbranym górskim potoku, który usiłowała przebyć. W 1936 г., w rok od tego wydarzenia, Fei udał się na studia do Londynu. Przez dwa lata uczęszczał na seminaria Malinowskiego, co pomogło mu usystematyzować i zinterpretować zebrane wcześniej materiały terenowe. Opublikował je jako pierwszą swoją pozycję książkową , a wkrótce pojawiła się następna . 1 2 Malinowskiemu zawdzięcza Fei nie tylko usprawnienie metody pracy terenowej oraz analizy materiału, lecz także przekonanie, że etnologia musi stać się nauką stosowaną (por. s. 5 recenzo­ wanej książki). W tym kierunku pracował jego umysł przez następne trudne lata wojenne spędzone w Chinach. Kiedy powstała C h R L i ogłoszono program rekonstrukcji społecznej tak­ że wśród licznych mniejszości narodowych, zmierzający do poprawy standardu ich życia oraz racjonalnego włączenia ich w proces przemian ogólnokrajowych, Fei z zapałem wziął w nim udział. Od 1950 r. przez dwa i pół roku prowadził z zespołem badania terenowe w dwu prowincjach. Miały one na celu identyfikację poszczególnych etnosów oraz rozpoznanie dróg wiodących do podjęcia reform. Nieoczekiwanie w 1952 r. nauki społeczne, a zwłaszcza socjolo­ gia, znalazły się w politycznej niełasce. Tym samym skończyło się zapotrzebowanie władzy na naukowe usługi etnologów i samego Fei'a. W 1956 r. zostało ono wznowione i znów przez ponad rok prowadził on badania wśród mniejszości. Ustały one w 1957 г., gdy Fet wraz z grupą 1 Fei Hsiao Tung, Peasant life in China. A field study of country life in the Yangtze valley, London 1939, G. Routledge and Sons, ss. 300. Fei Hsiao Tung, Earthbound China. A study of rural economy in Yunnan, Chicago 1945, University of Chicago Press, ss. 319. 2 �254 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wybitnych socjologów wystąpił publicznie o rehabilitację nauk społecznych. Odtąd uznany za burżuazyjnego prawicowca odsunięty został od uprawiania nauki, co trwało także w okresie „rewolucji kulturalnej". W tym czasie był w stanie zebrać i uporządkować materiały do historii i geografii niechińskich grup etnicznych z pd.-zach. Chin, zajmował się tłumaczeniami, lecz w sumie były to lata zdecydowanie nienormalne. Ten fragment biografii uczonego, obej­ mujący w zasadzie najpłodniejsze lata jego życia, został udokumentowany drukiem . Przedsta­ wia go zresztą sam Fei na łamach recenzowanej publikacji, nie unikając szczegółów i smutnych refleksji. Fakt ten wskazuje już na poważne zmiany, jakie ostatnio zaszły w Chinach, umożli­ wiające rzeczową dyskusję nad wydarzeniami tamtych lat. W 1978 r. powierzono Fei'owi zadanie odbudowania chińskiej socjologii, a gdy powołano Chińską Akademię Nauk (obecnie z przymiotnikiem: Społecznych) i utworzono w jej ramach Instytut Socjologii, został jego dyrektorem. O losach etnologii w C h R L nie mam bliższych informacji, lecz Fei w swoim Instytucie stara się również rozwijać studia nad mniejszościami. Obecnie zajmuje się bardziej działalnością organizacyjną, w mniejszym zakresie naukową. Tak pisze o sobie: „W nauce nie dzieją się cuda. Nie można niczego oczekiwać po kimś, kto przez wiele lat pozbawiony był warunków normalnej działalności akademickiej. Wszystko, czego dokonałem obecnie, zawiera się w małych próbach badawczych" (s. V). Niemniej przyznaje on również, że okres banicji z nauki był dla niego wielką szkolą życia i rozumienia zjawisk społecznych. Recenzowana książka zawiera wybór esejów, z których kilka tylko powstało w ostatnich latach. Są to w większości teksty wykładów wygłoszonych podczas wizyt za granicą, w tym także podczas wręczania autorowi nagrody im. Malinowskiego ustanowionej przez amerykań­ skie Society of Applied Anthropology, którą otrzymał w 1980 r. Resztę wypełniają szkice oparte na materiałach zgromadzonych w latach 50-tych podczas najaktywniejszego okresu pracy badawczej autora. Artykuł otwierający książkę, który dał jej również tytuł, poświęcony został roli etnologii stosowanej i stanowi wyznanie przekonań autora. Pragnienie umiejętnego kierowania zmianą kulturową z pożytkiem dla danej społeczności legło u podstaw zainteresowań naukowych Fei'a w jego młodzieńczych latach i zostało później rozbudowane przez kontakt z Mali­ nowskim. Ono też kierowało jego poczynaniami po utworzeniu ChRL, gdy poświęcił się pracy na rzecz transformacji społeczeństwa chińskiego w nowoczesne i socjalistyczne. Nie zrezygnował z niej — jak pisze — nigdy. Miał jednak czas i warunki na refleksję nad odpowiedzialnością uczonego za konsekwencje jego badań. Toteż formułuje celną przestrogę będącą kwintesencją eseju: „W naszym systemie społecznym teoria powiązana jest z praktyką; w społeczeństwie, w którym nauka ma służyć polityce, konieczne jest, by pracownik naukowy mógł przewidzieć wpływ swojej pracy na społeczeństwo. Nie jest to sprawa tylko moralności osobistej, lecz także tego, co dobre i złe dla większości ludzi" (s. 17). Fei ostrzega więc, że w naukach społecznych odpowiedzialność badacza za skutki praktyczne jego działań jest nie mniejsza niż w naukach przyrodniczych. Zatem „służyć polityce" w jego ustach znaczy służyć ludziom, (tj. ludowi), nie zaś założeniom politycznym. Tak się właśnie tłumaczy stosowany przez niego termin „antropologia ludowa". Reszta książki jest w całości poświęcona mniejszościom etnicznym. Profesjonalne zaplecze autora sprawia, że widzi on kulturę chińską jako produkt współdziałania różnych grup etnicznych i żadnej z nich nie przypisuje wyłączności w tym procesie (s. 20). Pogląd ten stoi w opozycji do rozwijanej przez stulecia w Chinach tezy. że dominującym lub nawet jedynym twórczym czynnikiem procesu byli Hanowie. Odpowiedzialność za wielowiekową opresję wobec pewnych narodowości, spychanie ich w izolację lub też całkowite wyniszczenie autor przypisuje działalności klas wyzyskujących niezależnie od ich etnicznego pochodzenia. Komuniści chińscy pragnęli od początku dać szerokie prawa poszczególnym mniejszościom, z reprezentacją poli3 3 J. P. McGough, Fei Hsiaotung, the dilemma of a Chinese intellectual. White Plains 1979, M. E . Shaipe. �R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA 255 tyczną włącznie. Trzeba było wszakże rozpocząć od ustalenia, jakie ludy zamieszkują Chiny, gdyż poza wyrywkową z konieczności literaturą etnograficzną czy lingwistyczną brakło wiedzy na ten temat. Chiny cesarskie prowadziły politykę wybitnie etnocentryczną, za podstawę państwa uznawały naród Han ii uważały za zjawisko naturalne sinizację pozostałych. Sun Jat-sen podjął się reformy tego poglądu i trzonem państwa nazwał pięć narodów — Han, Mandżurów, Mongołów, Hui oraz Tybetańczyków. Kuomingtang powrócił do dawnej tradycji traktu­ jąc wszystkie etnosy jako pochodne od Han. W tej sytuacji polityka komunistów jest iście rewolucyjna, a polega ona w skrócie na autonomii politycznej i modernizacji społeczno-gospodarczej bez niwelowania kultury. Współczesny obraz sytuacji etnicznej w Chinach jest zagmatwany wskutek odmiennych dróg historycznego rozwoju poszczególnych ludów, ich wzajemnej integracji gospodarczej, wpły­ wów kulturowych i językowych. Komplikuje to zadanie ich pełnej identyfikacji, istnieją bowiem grupy, których odrębna lub podporządkowana szerszemu etnosowi pozycja stale budzi dy­ skusje. Do 1979 r. rząd C h R L oficjalnie uznał status narodowościowy 56 etnosów (z Han włącznie), chociaż autor uważa, że jest to stan tymczasowy, gdyż pozostaje jeszcze sporo wątpliwości. Za podstawowe kryterium wyróżnienia przyjęto język, jednakże w kilku wypad­ kach stały się nim inne cechy (Mandżurowie, Hue i Sze mówią bowiem po chińsku). Kla­ syfikacja językowa także nie jest precyzyjna, np. niektóre dialekty języka miao kwalifikują się do statusu języka. Mniejszości zajmują ponad połowę obszaru państwowego, liczą jednak zaledwie 6% ogółu ludności, co w liczbach bezwzględnych przekracza 55 milionów. Wszystkie one za­ mieszkują w przemieszaniu; ponad 70% powiatów i miast chińskich ma na swoim terenie więcej niż dwie narodowości, prowincja zaś Yunnan liczy ich 22. Różni je stopień rozwoju społecznego i kulturalnego. Własne piśmiennictwo ma od dawna 10 spośród nich, na przeciwnym biegunie znajduje się 11 ludów, którym autor przypisuje silne elementy organizacji typowej dla wspólnoty pierwotnej, są to już wszakże społeczeństwa wykazujące początki warstwowego zróżnicowania (s. 32, 47-48, 65). Konstytucja C h R L zapewnia mniejszościom prawo do zachowania lub zmiany swoich obyczajów. Autor przestrzega przed pokusą administracyjnego wpływania na wybór tej drugiej drogi, zdaje sobie jednak sprawę, że wyjście z zacofania bez pomocy agend rządowych trwałoby kilka pokoleń. Istnieje więc praktyka „mobilizowania sił wewnętrznych", nadto dąży się do unikania dwu ekstremów — szowinizmu narodowego (przez co rozumie się narzucanie wzorców właściwych Chińczykom Han) oraz nacjonalizmu (uporczywe trwanie przy tradycyjnej kulturze i odrzucanie zmiany). Nie bez znaczenia jest tu organiczne pojmowanie społeczeństwa, z którego wynika, że stan części w ramach całości wpływa na stan tej ostatniej. Przyjmuje się też założenie, że każde społeczeństwo wyzwolone z narodowego i klasowego ucisku jest w stanie uruchomić własne potencjalne siły twórcze. Oznacza to, że bez reform obejmujących mniej­ szości nie może być mowy o pełnej efektywności funkcjonowania makrospołeczeństwa, są więc one konieczne nie tylko dla partykularnego interesu danej grupy. Ogranicza to możliwość wyboru, jakkolwiek z reguły obowiązywała zasada, że życie mniejszości reformują członkowie tejże, ewentualnie z radą i pomocą innych. Autor nie przedstawia wszakże praktycznego zastosowania tej zasady w wypadku np. likwidacji poddaństwa feudalnego w Tybecie (1959) oraz niewolnictwa wśród ludu Yi (1956). Dowiadujemy się jedynie, że miała tu dominować zasada konsultacji z feudalami i właścicielami niewolników oraz zachowania ich poprzedniego standardu życiowego. Jedynie ci spośród nich, którzy opierali się reformie i organizowali rebelie, traktowani byli surowiej (s. 55-56). Interesująco przedstawione są w pracy także pewne szczegółowe kwestie związane z identy­ fikacją grup etnicznych rozpoczętą w 1953 r. Przykłady związanych z tym problemów oraz otwartych nadal pytań ożywiają publikację. Niewielka książka wybitnego chińskiego etnologa zawiera więc znaczny ładunek informacji, jak też interesujące przemyślenia na temat roli etnologii w zróżnicowanym etnicznie społeczeństwie socjalistycznym. Sławoj Szynkiewicz �256 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. L. EGOROV. Nauka, ss. 245. Istoriěeskaja geogrąfija Zolotoj Ordy г XIII-XIV г г . . Moskwa 1985. Studia nad pograniczem kultur osiadłych i koczowniczych nie są zbyt zaawansowane, dlatego pojawienie się każdej dobrze udokumentowanej publikacji dotykającej tego tematu należy przyjąć z zainteresowaniem. Złota Orda, inaczej zachodnia część ułusu Dżucziego w dawnym imperium mongolskim, stanowiła takie przejściowe terytorium, na którym docho­ dziło do zderzenia dwu zasadniczo odmiennych wzorców kulturowych; na tej osnowie formo­ wały się nowe postawy i ideologie społeczne, które z kolei oddziaływały w obu kierunkach — świata koczujących pasterzy i osiadłych rolników. Najmniej dotąd wiemy o tej ideotwórczej roli pogranicza kulturowego, chociaż zdajemy sobie sprawę — często podświadomie — z jej ważności dla procesów historycznych zachodzących nawet z dala od owego pogranicza, także w Polsce. Z tych właśnie przyczyn Złota Orda stanowić będzie w przyszłości ważny przedmiot badań wychodzący stopniowo poza stereotyp negatywnej roli odgrywanej przez nią w losach narodów wschodnioeuropejskich. Im wcześniej badacze skoncentrują się na pozytywach tego sąsiedztwa, tym prędzej nasza wiedza zostanie wzbogacona o doświadczenia płynące ze współ­ istnienia odmiennych kultur charakteryzującego euroazjatycką przeszłość. Recenzowana praca jeszcze nie należy do tej kategorii. Podejmuje jednak zagadnienia, które mogą stać się pomostem dla postulowanych rozważań. Dotychczas w studiach nad Złotą Ordą dominowały historia polityczna i stosunki społeczno-gospodarcze, kwestie geografii historycznej zaś odsuwano na ogół na plan dalszy ze względu na niepełność źródeł, a także na słaby związek tych zagadnień z polityką zewnętrzną Ordy wobec Rusi czy innych krajów Zachodu. Tymczasem właśnie geografia historyczna może dostarczyć cennych materiałów do rozważań nad procesami kulturowymi zachodzącymi na owym przejściowym obszarze. Przy­ kładem niech będzie interesujący fakt. na który zwrócił uwagę Jegorow. że z relacji podróżnych Carpiniego i Rubruka (XIII w.) wynika, iż w przeciągu dzielących je zaledwie 6 lat na stepach Ordy zaczęły pojawiać się nie znane dotąd osiedla i miasta. Jest też więcej faktów wskazujących na błędność utrzymującego się od dawna przekonania, że podbój mongolski niósł tylko zgliszcza i upadek zajętych terytoriów. Od czasu pojawienia się ważnej publikacji Grekowa i Jakubowskiego wiedza o Złotej Ordzie posunęła się znacznie naprzód . Zawdzięczać to należy przede wszystkim intensyw­ niejszym badaniom archeologicznym, które pozwoliły m. in. stwierdzić, że zachodnie granice Złotej Ordy sięgały po ujście Dunaju, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru istniała zaś gęsta sieć miast i osad powstałych w czasach Ordy. Donosily o tym wprawdzie pisane źródła średniowieczne, jednakże np. Greków i Jakubowski nie przyjęli ich do wiadomości i zakładali, że zachodnie kresy Ordy wyznaczał bieg Dniepru. Odkryte dzięki wykopaliskom miasta i elementy infrastruktury kulturowej pozwalają spojrzeć na państwo Ordy w inny, bardziej kompleksowy sposób. Ujawniony przez archeolo­ gów inwentarz wskazuje na bogate kontakty handlowe ze światem zewnętrznym, a więc i sprzyjającą im aurę polityczną. Ta nowa jakość w badaniach nad Ordą mogła powstać dopiero w wyniku długotrwałego z natury rzeczy procesu wykopaliskowego, lecz zdaniem autora (s. 13) nie mniejsze znaczenie miała też zmiana podejścia uczonych radzieckich, którzy poprzednio koncentrowali się na wpływie mongolskiego organizmu państwowego na funkcjonowanie Rusi. Można więc oczekiwać w przyszłości korekt dotychczasowej oceny roli historycznej imperium mongolskiego. Rozwoju obszarów Ordy nie należy bowiem oceniać 1 2 1 i ее padenie, Moskwa —Leningrad 2 pióra jednego autora: G. A. Fezolotoordynskich chanov, Moskwa Zolotoj Ordy, Moskwa 1973, Izd. B. D. Grekov, A. Ju. Jakubovskij, Zolotaja Orda 1950, Izd. AN SSSR. Jest przekład polski. Najważniejsze chyba prace ostatnich lat wyszły spod dorov-Davydov, Kočevniki Vostočnoj Evropy pod vlasťju 1966, Izd. Moskovskogo Univ.; t e g o ż , Obščestvennyj stroj Moskovskogo Univ. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 257 z punktu widzenia negatywnych konsekwencji władztwa Mongołów nad terenami lennymi. To oczywiste, że były one eksploatowane i ich poważniejsze wzmocnienie nie leżało w intere­ sie Mongołów. Na tym jednak nie wyczerpywały się wzajemne stosunki Rusi i Ordy. Intrygującym problemem, któremu w pracy poświecono zbyt mało miejsca, jest rola środo­ wiska ekologicznego w koncepcjach politycznych Złotej Ordy. Problem ten właściwie nie został nawet sformułowany i autor porusza go pośrednio, dostarczając jedynie materiału dla wyjaś­ nienia pewnych jego aspektów. Nasuwają się w tym kontekście dwa podstawowe pytania: 1) czy obszar kontrolowany przez państwo Ordy ukształtował się spontanicznie, czy też był rezultatem świadomego wyboru opartego na kryteriach gospodarczych i ekologicznych oraz 2) czy polityka zewnętrzna władz Ordy regulowana byla potrzebami gospodarczymi określonymi przez środowisko gospodarczej działalności? Można sformułować tezę, że Złota Orda utworzona została celowo na terenach stepowych dostosowanych do prowadzenia koczowniczego pasterstwa dominującego wśród ludności stano­ wiącej bezpośrednie zaplecze armii Batu. Jednocześnie owo polityczne planowanie przewidziało potrzebę otoczenia terenów wypasowych peryferią gospodarki niepasterskiej. Autor wprawdzie stwierdza fakt korelacji między występowaniem stepu i terytorium państwowym Ordy (s. 29), nie podejmuje jednak weryfikcji narzucającej się hipotezy, że był to wynik realizacji założeń politycznych Batu, jego otoczenia i następców. Europejska literatura przedmiotu gotowa jest pośrednio lub czasami wprost sugerować, że kształt zachodnich i północnych granic Ordy należy zawdzięczać oporowi, z jakim Mongołowie zetknęli się podczas podboju. Autor dobitnie wskazuje (s. 26), że opór ten nigdzie nie był skuteczny i że wojska Batu nigdy nie poniosły porażki przechodząc przez Ruś i Europę środkowo-wschodnią po Adriatyk. Można więc przyjąć, że podczas tej wyprawy w latach 1236-1242 Batu dokonał wystarczająco dobrego wglądu w warunki geograficzno-gospodarcze rolniczych obszarów Europy i uznal, że ich trwały podbój nie leży w jego interesie. Wyprawy, które podejmowano później, miały raczej charakter ekspedycji pacyfikacyjnych, karnych lub dla łupu . Te ostatnie były specyficzną dla koczowni­ ków formą zdobywania dodatkowej akumulacji celem pokrycia nadzwyczajnych potrzeb. Nie ma wiarygodnych wskazówek na to, że w XIII w. granice Ordy kształtowały się w wyniku dwustronnej gry sił z przeciwnikiem, jak też na to, że Orda była rzeczywiście zainteresowana zdobyczami terytorialnymi poza pasem stepowym i jego obrzeżem. Należy więc uznać, że Mongołowie mieli bardzo szeroki margines swobody dla świadomego wyboru optymalnego wariantu własnej przestrzeni życiowej kontrolowanej politycznie. W świetle tego wniosku dalece wątpliwe wydaje się twierdzenie autora, że Ruś byla jedyną siłą powstrzy­ mującą dalszą ekspansję Mongołów (s. 31). W istocie rolę taką odgrywał przez pewien czas jedynie Iran na południu. Na potwierdzenie tego wniosku można przytoczyć przykład ułusu Nogaja, najbardziej wysuniętej na zachód prowincji Złotej Ordy. Daje on również częściową odpowiedź na drugie ze sformułowanych powyżej pytań. Nogaj władał stepami dzisiejszej Rumunii i Mołdawii położo­ nymi w lewym dolnym biegu Dunaju aż po Dniestr. Nie rozciągnął natomiast granic swego ułusu na południe od Dunaju, chociaż mógł to uczynić bez trudności. Zwasalizował bowiem księstwa bułgarskie, królestwa tyrnowskie i serbskie, od których wymagał wyłącznie daniny i lojalności politycznej. Powtórzony tu więc został model stosunków z Rusią, Mordwą, częścio­ wo znany z Krymu i Kaukazu. Brak zatem podstaw, by sądzić, że tak ukształtowana polityka wobec sąsiednich, rolniczych na ogół, organizmów państwowych ulegała zmianie w okresie późniejszym. Wypływa stąd wniosek, że kryteria ekologiczne formowały zewnętrzną politykę Ordy w ten sposób, że pas stepowy umieszczała ona w centrum swoich zainteresowań, pozo3 3 Mimo że wyprawy dla łupów podejmowały też liczne kraje europejskie, to terminy typu „grabieżcze", „łupieskie" rezerwuje się w historiografii zwyczajowo dla przeciwników, w odniesieniu zaś do przedstawicieli innych kręgów cywilizacyjnych uważa się je niemal za jedynie usprawiedliwione. Stąd w poważnej nawet literaturze Mongołowie kojarzą się z grabie­ żami w utrwalonym idiomie językowym. 17 - Etnografia Polska t. 31. z. I �258 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stałym zaś obszarom wyznaczono drugorzędną rolę swoistych protektoratów politycznie i gospo­ darczo wspierających centrum. Autor zresztą przychyla się do tezy, że w XIII i do połowy XIV w. granice Ordy były stabilne, z wyjątkiem pewnych strat nad Dunajem i (co zawiera się w kontekście jego wypowiedzi), że stabilność ta nie została narzucona z zewnątrz, lecz byla założona przez politykę chanów Ordy. Szczególny wyjątek stanowiła znana dobrze z pogranicza ruskiego praktyka tworzenia swoistych stref swobodnej działalności gospodarczej. Nie jest to termin precyzyjny i jedynie w przybliżeniu oddaje ich istotę. Sprowadza się ona do tego, że na terenach przejściowych (granic bowiem nie było) lub tam. gdzie kontrola polityczna książąt ruskich byla słaba, spontanicznie powstawały obszary kierowane przez „baskaków", czyli delegatów podatkowych płacących podatki Ordzie i cieszących się jej polityczną protekcją (por. s. 36-40). „Baskakami" byli drobni ruscy feudałowie lub przedsiębiorcze jednostki spoza środowiska mongolskiego. Ludność zamieszkująca te strefy była ruska lub inna, lecz na ogół autochtoniczna. Niekiedy przyrastała ona bardzo szybko przyciągana warunkami działalności gospodarczej korzystniejszymi niż na terenach poddanych rodzimej administracji. Autor uważa, że podobne strefy, zwane przez niego „buforowymi", były bardzo słabo zasiedlone wskutek opuszczenia ich przez mieszkańców w wyniku grabieży mongolskich, a zatem powstawały one niejako w próżni demograficznej i administracyjnej (s. 38). Nie potwierdzają tego fakty przez niego samego przytoczone. Istniały bowiem w owych strefach również miasta, takie jak Pieriejesław lub Kanow: być może trzeba do tej kategorii zaliczyć także neutralną Tułę. Przytoczonemu twierdzeniu autora przeczy też konflikt książąt kurskich z „baskakiem" Achmedem, który pod koniec XIII w. podjął próbę organizacji dwu stref w pobliżu Kurska, a więc w terenie dobrze zaludnionym i ulgami ekonomicznymi ściągnął tak wielu uciekinie­ rów, że zagroziło to poważnie interesom księstwa. Można zatem postawić tezę, że swobody gospodarcze i polityczne korzystnie wyróżniały Ordę od pewnych jej sąsiadów. W konsekwencji rozwijał się handel, obszary Ordy były bezpieczne i dostępne dla podróżników, stanowiły dobre miejsce lokowania kolonii handlowych, takich jak genueńska Kafa i inne włoskie lub greckie osady na Krymie i Przykaukaziu. Były one częściowo zależne od Ordy i płaciły jej podatki, zatem ich status można przyrównać do owych buforowych stref swobodnej gospodarki na pograniczu ruskim. W kontekście podobnych ustaleń budzą wątpliwość takie np. stwierdzenia autora, że zagospodarowanie pasa przygranicznego odbywało się bardzo wolno ..wskutek niebezpiecznej bliskości Mongołów" (s. 48). Twierdzenie to dotyczy granic zachodnich i przypuszczalnie winno być odniesione do tarć wewnętrznych na tle frakcyjnej polityki Nogaja. Generalnie rzecz biorąc „bliskość Mongołów" zapewniała raczej właściwe warunki do ekonomicznego rozwoju. Po upadku Nogaja tereny przygraniczne okazały się bardzo atrakcyjne dla kolonizacji wołoskiej mimo nadal trwającej bliskości Mongołów. Również na północy ludność ruska jeszcze przed osłabieniem centralnej władzy Mongołów swobodnie kolonizowała obszary leśne graniczące ze stepem zajętym przez Ordę. Weryfikacji wymaga też sąd autora, że polityka zewnętrzna Ordy skierowana była na hamowanie gospodarczego i politycznego rozwoju sąsiadów (s. 50). Bez­ pieczniejsza byłaby raczej teza, że Orda czerpała korzyści ze słabej dynamiki rozwojowej swoich sąsiadów. Ta ostatnia teza winna być jednak ostrożnie weryfikowana, gdyż może być prawdziwa jedynie częściowo. Wynika to z naturalnego dążenia koczowników do podtrzymywania wymiany towarowej z osiadłymi sąsiadami. Koczownicza gospodarka może się bowiem rozwijać jedynie w symbiozie z gospodarkami komplementarnymi, które dostarczają płodów i przetworów rolnych oraz wyrobów rzemieślniczych. Zainteresowanie Ordy handlem zewnętrznym było oczy­ wiste, w tym także handlem tranzytowym, który dawał dodatkowe dochody. Świadczy o tym troska władców o sprawność, wygodę i bezpieczeństwo szlaków kupieckich. W literaturze przedmiotu różnie przedstawiano intensywność handlowych kontaktów Złotej Ordy ze światem zewnętrznym przypisując im nieraz cherlawość wynikającą z rzekomej barbarzyńskości mongolskich władców albo też rzetelniej wykazując ożywioną wymianę na szlakach rzecznych (Wołga, Dniepr), lądowych (przez Słowację do Norymbergii lub przez Chorezm do �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Mongolii, Chin i Indii) czy morskich (za pośrednictwem genueńskich i weneckich kolonii na wybrzeżach kaspijskich i azowskich). W granicach Ordy zamieszkiwała także ludność rolnicza, rzemieślnicza oraz eksploatująca surowce leśne (głównie Mordwini). Produkowała ona na potrzeby własne oraz rynku wewnętrznego. Zakres tej produkcji i wymiany nie jest dobrze rozpoznany. W tym kontekście pojawia się bardzo ważne pytanie do dalszych dociekań: w jaki sposób Mongołowie zaplanowali i przepro­ wadzili integrację peryferyjnych obszarów gospodarki uzupełniającej podstawową gałąź produkcji pasterskiej dominującej w tworzonym przez siebie państwie? Można bowiem przypuszczać, że ich wielowiekowe doświadczenia wyniesione z Azji kazały im również do tego zagadnienia podejść w sposób planowy i raczej systematyczny niż żywiołowy. Nie byłoby niewłaściwym oczekiwać, że Jegorow włączy do swej rozprawy również problemy geografii ekonomicznej w miejsce np. mało związanego z jej przedmiotem problemu organi­ zacji administracyjno-politycznej i wojskowej. Tak się jednak nie stało, nowe studia w tym zakresie są więc bardzo potrzebne. Wystarczy wymienić tytułem przykładu jedno z nasuwają­ cych się pytań. Wiele jednostek administracyjnych, tzw. ułusów, miało kształt pasów biegnących południków o i przecinających kilka nieraz stref klimatyczno-ekologicznych. Były one dostoso­ wane do potrzeb sezonowego wypasu stad zwierzęcych, ale nie wykluczone, że zachodziło tu jeszcze inne przystosowanie zmierzające do objęcia granicami ułusów ludności reprezentują­ cej gospodarkę komplementarną. Żeby na nie odpowiedzieć, trzeba lepiej poznać organizację rynku wewnętrznego. Ta i podobne jej kwestie pozostają nadal otwarte. Innym ważnym zagadnieniem są miasta i ich rola. Poziom rozwoju miast w Złotej Ordzie oceniany był różnie. Greków i Jakubowski raczej intuicyjnie uznali go za wysoki, z kolei piszący później Safargaliew przyjął odwrotne założenie traktując miasta jako niewielkie ośrodki handlu i słabego rzemiosła, co odniósł także do obydwu stolic Ordy (tymczasem liczbę mieszkańców Saraju ocenia się na 75 tys., było to zatem jedno z większych podówczas miast Europy). Zagadnieniu temu bardzo wiele miejsca poświęcił autor recenzowanej pracy. Dokonał on pierwszego w literaturze zestawienia wszystkich znanych miast Złotej Ordy istniejących w X I I I i X I V w. Był to wysiłek żmudny, lecz bardzo wartościowy, zwłaszcza że każda pozycja zaopatrzona została w podstawowe informacje o danym mieście zaczerpnięte ze źródeł pisanych i archeologicznych. Pełne zestawienie zawiera 106 miast oraz 5 krymskich miast włoskich o statusie autonomicznym. Poza tym wyliczeniem pozostało około 30 miast znanych wyłącznie z różnych wczesnych map, lecz nie zlokalizowanych w terenie, oraz pewna liczba grodów, zwłaszcza w dolinie Wołgi, rejestrowanych wizualnie, ale zupełnie nie badanych. Na terytorium państwowym Ordy funkcjonowało więc około 150 miast nie licząc drobnych osad i wiosek. Jest to liczba imponująca jak na średniowiecze, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę wielki obszar państwa. Dowodzi to w sposób jednoznaczny błędności stereotypu przy­ pisującego Mongołom zdolność niszczenia, lecz już nie kreowania wartości. Recenzowana praca obala ten stereotyp, w czym upatruję jej główną zasługę. Wiele miast Ordy kontynuowało dawną tradycję osadniczą i urbanistyczną odziedziczoną po poprzednikach, zwłaszcza w rejonach południowych (Kazachstan, ułus Chorezmu, pn. Kaukaz) i wyjątkowo północnych (tereny nadwołżańskiej Bułgarii). Niemal wszystkie miasta na południo­ wych środkowoazjatyckich obszarach uległy zniszczeniu podczas podboju mongolskiego w prze­ ciwieństwie do miast położonych na innych terenach. Wynikało to nie tyle z rzekomego barbarzyństwa najeźdźców, co z uwarunkowań taktycznych i ze stosunku broniących się do oblegających. Miasta bułgarskie zachowały się niemal nietknięte, podobnie większość miast krymskich i przykaukaskich. Wszystkie jednakże rozwijały się wraz z Ordą osiągając zwykle poziom świetności nie znany im wcześniej. Odradzanie się miast środkowoazjatyckich hamowa­ ne było początkowo faktem, że zamieszkująca je wykwalifikowana w różnych rzemiosłach ludność została przeniesiona na inne tereny, gdzie wykorzystywano ją do tworzenia nowych miast, którym władcy Ordy przyznali priorytet. 4 4 wem). M. G . Safargaliev, Raspad Zolotoj Ordy, Saransk 1960, s. 89 (przytaczam za Jegoro- �260 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ci ostatni bowiem od początku mieli szeroko zakrojoną wizję urbanizacji pewnych ważnych politycznie i handlowo punktów oraz tras. Lokalizowano je na terenach całkowicie dotąd pozbawionych trwałej zabudowy, czyli w stepach od Syberii po Dunaj. Objęcie tych obszarów koncepcją tworzenia miast integrujących cały kraj administracyjnie i handlowo oraz wiążących go ze światem zewnętrznym przez ustalenie trwałych połączeń międzynarodowych było osiągnięciem bez precedensu w ówczesnym świecie, a jego autorami byli właśnie Mongo­ łowie, którzy do dziś jeszcze postrzegani są przez europejskich historyków niemal wyłącznie jako czynnik destrukcyjny. Spośród 106 miast Złotej Ordy zidentyfikowanych przez Jegorowa 25 kontynuowało dawne tradycje. 28 było z pewnością nowymi, natomiast data założenia pozostałych 53 nie jest znana z uwagi na brak odpowiednich badań archeologicznych. Spośród tych ostatnich znaczna liczba również należała do nowo założonych, gdyż przed podbojem mongolskim i wkrótce po nim nikt z podróżnych nie rejestrował tam żadnych aglomeracji. Dotyczy to 25 miast znajdujących się nad Wołgą (na południe od dawnej Bułgarii) oraz 9 na zachód od dolnego Dniepru. W tej sytuacji co najmniej 62 miasta Ordy zbudowano całkowicie od podstaw bez wcześniejszych tradycji, co nastąpiło w wyniku działań centralistycznie rządzonego państwa i podobnie gro­ madzonej akumulacji środków. Miast tych było z pewnością jeszcze więcej, gdyż do wy­ mienionej liczby należy dodać nie zidentyfikowane dotąd miasta w dolinie Wołgi, gdzie ich wcześniej nie było w ogóle, oraz część z grupy nie przebadanych archeologicznie. Poza wyliczeniem pozostają 44 włoskie kolonie powstałe dzięki sprzyjającym warunkom stworzonym przez Ordę (s. 89, 123). Na szczególne podkreślenie zasługuje więc wniosek autora, że kultura urbanistyczna Złotej Ordy stała na wysokim poziomie w skali porównawczej dla swego czasu, że stworzyły ją wspólnie tradycje różnych ludów zamieszkujących Ordę, wśród nich zaś odrębne miejsce zajmuje twórczość samych Mongołów, tak w sferze koncepcji, jak też rozwiązań architektonicznych i planowania przestrzennego (s. 139) . 5 Recenzowana książka stanowi poważny krok w kierunku obiektywnego poznania naj­ większego w średniowieczu państwa europejskiego, które odegrało szczególną rolę w ustano­ wieniu uporządkowanych relacji pomiędzy dwoma zasadniczymi typami społeczno-gospodarczy­ mi reprezentowanymi przez kultury ludów koczowniczych i osiadłych. Posiada ona również pewne wady charakterystyczne dla wcześniejszych ujęć przedmiotu, wśród których zdarzają się stylistyczne ozdobniki grozy komentujące „mongolskie niebezpieczeństwo", mają one jednak znaczenie drugorzędne. Pragnę natomiast zwrócić uwagę na uchybienie warsztatowe polegające na pominięciu w bibliografii dwu ważnych, chociaż w części przedawnionych już publikacji. Chodzi tu o pracę Spulera , której autor poświęcił we wstępie jedno negatywne zdanie, ale jej nie przytoczył, oraz o całkowicie przemilczaną książkę Vernadsky'ego . 6 7 Sławoj Szynkiewicz MIHÁLY HOPPÁL (red.). Shamanism in Eurasia, Góttingen 1984, Edition Herodot, 2 tomy ss. 475 in continue ilustr. W 198! r. odbyło się w Sárospatak na Węgrzech międzynarodowe sympozjum na temat „Porównawcze badania nad wczesnymi formami religii: szamanizm w Eurazji". Jego wynikiem jest recenzowana publikacja. Sympozjum zorganizował i jego wyniki przygotował do druku 5 Por. jedyną polską pozycję poruszającą omawiane tu problemy dla wcześniejszego jednakże okresu: T. Nagrodzka-Majchrzyk, Geneza miast u dawnych ludów tureckich (VII-XII w.), Wrocław 1978, Ossolineum. B. Spuler. Die Goldene Horde. Die Mongolen in Russland 1223-1502, Wiesbaden 1965, Harrassowitz (wyd. 2). G . Vernadsky, The Mongols and Russia, New Haven 1953. Yale Univ. Press. 6 7 �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 261 M. Hoppál, specjalizujący się w tej tematyce badacz zatrudniony w Instytucie Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk. Sympozjum poświęcone bylo pamięci Vilmosa Diószegi. przedwcześnie zmarłego uczonego węgierskiego, który poświęci! się problematyce szamanizmu prowadząc badania terenowe i studia nad literaturą przedmiotu. Jego bogata działalność naukowa zamykająca się datami pierwszej i ostatniej publikacji 1947-1978 zainicjowana została pragnieniem zrekonstruowania wierzeń u przedchrześcijańskich Węgrów, obejmowała też późniejsze okresy historyczne aż do współ­ czesności oraz inne etnosy — od ludów ugrofińskich po inne grupy zamieszkujące Syberię i Środkową Azję. Bibliografia prac tego autora zamieszczona została w 1 tomie recenzo­ wanej publikacji. W obu tomach pomieszczono artykuły 36 badaczy. Treść ich jest bardzo różna — od rozważań teoretycznych i terminologicznych przez ideologię szamanizmu i analizy osobowości szamana, mitologiczne i historyczne korzenie zjawiska aż po społeczne jego funkcje i śledzenie jego reliktowych przejawów. Zostały one pogrupowane w sześć problemowych rozdziałów, jednakże większość artykułów zawdzięcza w nich swoje miejsce luźno stosowanym kryteriom. Podział jest bardziej dostosowany do idealnych wyobrażeń o tym, co wszechstronne studium 0 szamanizmie powinno zawierać niż do treści przedstawionych prac. Te ostatnie można podzielić na dwie zasadnicze grupy. W pierwszej pomieściłyby się te, które podejmują za­ gadnienia ogólniejsze — oceny stanu badań czy ich historii oraz propozycje o walorach teore­ tycznych i metodologicznych. Druga grupa objęłaby monograficzne prezentacje konkretnych zjawisk lub też przeglądy zespołów wierzeń ograniczonych do konkretnego etosu czy terytorium. Te ostatnie zawierają nieraz cenne ustalenia lub hipotezy o walorach uogólniających, podobnie jak artykuły z grupy pierwszej bywają niekiedy prostym wyliczeniem wydarzeń. Zamieszczonym materiałom brakuje wspólnej nici przewodniej, która prowadziłaby do wniosków pozwalających na uogólnienie wysiłku wszystkich autorów. Wrażenie to może być mylne 1 płynąć jedynie z lenistwa czytelnika wywołanego także tym, że publikacja nie została zaopatrzona w podsumowanie. W tej sytuacji recenzent winien też przyznać się do lenistwa i zamiast podsumowania decyduje się przedstawić czysto sprawozdawczy przegląd treści. Jego porządek będzie odmienny od przyjętego w publikacji i zgodny z zasygnalizowanym wyżej podziałem dychotomicznym. I. M. Lewis (Londyn) rezygnuje z typowej dla brytyjskich badaczy rezerwy wobec terminu „szamanizm" i gotów jest przyjąć, że włącza on to, co Brytyjczycy zwykli wyróżniać jako spirit-possession oraz spirit-mediumship, częściowo zaś także rolę uzdrawiacza. Postawa ta zdaje się korespondować z pojawiającym się ostatnio w radzieckiej etnografii szerszym zastoso­ waniem terminu, ograniczanego dotąd raczej konsekwentnie do syberyjskiej formy zjawiska. R. Gilberg (Kopenhaga) przyjmuje podejście przeciwstawne i proponuje własną, niezbyt oryginalną definicję szamana wyliczającą jego cechy na podstawie ustaleń syberyjskich: człowiek dowolnej płci, często mający specjalny status w swojej społeczności, stosujący szczególne techniki i odzież, wspierany przez pomocne i powolne mu duchy, który w stanie ekstazy wysyła swą duszę w podróż, by nawiązać bezpośredni kontakt z silami nadprzyrodzonymi, te ostatnie zaś mogą przez niego przemawiać (s. 22). Definicja ta ma stanowić podstawę wyróżnienia szamana od innych „specjalistów religijnych", których — przynajmniej na poziomie terminologicznym w języku angielskim - wymienia on aż 23. Głównymi differentiae speeifica szamana mają być zdolność jego duszy do podróżowania oraz to, iż wszelkie wydarzenia zachodzące podczas aktu szamańskiego wynikają z woli szamana, nie zaś sił zewnętrznych wobec niego. Ta ostatnia cecha wyróżnia go od innych funkcjonariuszy kultu oraz mediów. Tego rodzaju klasyfikacja zawodzi jednak, jeśli weźmie się pod uwagę funkcje szamana w cyklicznych obrzędach rodzinnych lub komunalnych, w których występuje on jako kaplan albo medium. Zresztą wyznaczanie granic woli, gdy partnerem są siły, których działania są niesprawdzalne (także przez aktorów), jest zabiegiem arbitralnym. Wszelako artykuł ten dostarcza jasnych i uporządkowanych przemyśleń na temat relacji między rolą szamana a rolami pewnych innych mediatorów, między światem ludzkim a pozaludzkim, ponadto zaś o społecznych funkcjach szamana. �262 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA V. Voigt (Budapeszt) w erudycyjnym i żywo napisanym eseju przedstawił krótki szkic historii tematu w literaturze. Jak się zdaje, proponuje on przejście od badania szamanizmu jako zjawiska religijnego do nowego etapu ujmującego go jako kategorię socjologiczną. Starsze tradycje skandynawskich studiów nad szamanizmem podtrzymuje A. Hultkrantz w stylu lat przedwojennych, obracając się wśród koncepcji kręgów kulturowych oraz duali­ stycznej duszy (jednej błądzącej, drugiej trzymającej się ciała) i podejmując budzący mało sympatii wysiłek skorelowania jej z ideologią szamanizmu. Artykuł V. N. Basilova (Moskwa) dokonuje użytecznego przeglądu koncepcji towarzyszą­ cych badaniom nad szamanizmem w ZSRR. Siłą rzeczy jest on pobieżny, gdyż właśnie w języku rosyjskim powstała najbogatsza literatura przedmiotu. Przedstawia więc główne problemy podejmowane w ciągu ostatniego stulecia: definicji (religia, światopogląd czy zespół wierzeń towarzyszących osobie szamana), miejsca w historii wierzeń (w relacji do totemizmu, kultu przodków itp., oraz adaptacji do późniejszych systemów religijnych, zwłaszcza prawosławia i lamaizmu), korelacji z systemami społecznymi (matriarchat, patriarchat, etap rozkładu sto­ sunków rodowych), etapów rozwoju (szamanizm wspólnotowy bez funkcjonariusza kultowego oraz zindywidualizowany), towarzyszących koncepcji kosmologicznych (w układzie trójczłonowym), zasięgu zjawiska (wyjście poza Syberię w stronę ludów irańskich itp.), pozycji społecz­ nej i materialnej szamanów (wyzyskiwacze czy parweniusze), predyspozycji neurotycznych szamana (występują lub nie), inicjacji szamana (przez kontakt seksualny z duchami, przez związki krewniacze itp., także w aspekcie technicznym) oraz całego zespołu akcesoriów służących różnym, czasami sprzecznym, interpretacjom historycznym. Т. M. Michajlov (Ułan-Ude) pokusił się o syntezę wierzeń ludów turecko-mongolskich, których bardzo szeroki i zróżnicowany kompleks nazywa szamanizmem, co wydaje się wykraczać poza przyjęte rozumienie terminu. Ten rozbudowany system proponuje uznać za specyfikę środkowoazjatyckiego szamanizmu, który następnie poważnie wpłynął na przeobrażenia syberyj­ skiego typu zjawiska. Tym poglądem autor różni się od wielu swych radzieckich kolegów. A. M. Taksami (Leningrad) przedstawił skrótowy i bardzo pobieżny przegląd radzieckich badań nad wierzeniami ludów Syberii. R. Hamayon (Paryż) w błyskotliwie napisanym artykule zajęła się zjawiskiem żeńskiego szamanizmu, praktycznie inicjując temat jako odrębny kierunek badawczy w ramach studiów nad szamanizmem. Opiera się on na założeniu istnienia ścisłego związku między szamanizmem i rodową strukturą krewniaczą (w rozumieniu odmiennym od podkreślanego przez etnografów radzieckich związku ze społeczeństwem rodowo-plemiennym), który rzadko dotąd przyciągał uwagę badaczy. Następnym założeniem jest szczególna, niesprecyzowana rola kobiety w tej strukturze, która dzięki owemu brakowi precyzji umożliwia jej mediacyjne szamanistyczne działanie, lecz też w specyficzny sposób ogranicza je. 1. R. Kortt (Berlin Zachodni) skoncentrował się na społecznym, zbiorowym aspekcie działalności szamana, dopatrując się w obrzędzie inicjacji kandydata metafory odrodzenia spo­ łeczności ze stanu chaosu. Z kolei wyobrażenia szkieletu na odzieży szamańskiej interpretuje on jako znak symbolizujący związek szamana z grupą krewniaczą. Problemom psychofizjologicznych podstaw zachowań szamana poświęcono w recenzowanej publikacji niewiele miejsca, jednak zostały one tu zasygnalizowane zgodnie z rozpowszech­ niającą się obecnie modą. E . I. Bányai (Budapeszt) przedstawił wyniki eksperymentu psycholo­ gicznego polegającego na hipnotycznym wzbudzaniu ożywionych zachowań i stanów ekscytacji przypominających ekstazę właściwą transowi szamańskiemu. Wynika z niego zachęta dla doświadczalnych badań nad modelem psychofizjologicznych reakcji szamana. Z kolei bardzo kompetentna analiza hipotetycznych odchyleń od normy psychicznej przypisywanych szamanom pozwoliła A. Kolemen (Budapeszt) stwierdzić, że osobowość szamana nie powinna być traktowana w kategoriach patologicznych. Odrzuca on kolejno hipotezy o zaburzeniach umysłowych, zakłóceniach wyższych czynności nerwowych w wyniku zapalenia mózgu, o schizofrenii oraz o histerii (zwłaszcza w jej wydaniu arktycznym) jako zjawiskach generujących dar szamański. Dochodzi do wniosku, że psychiki szamana nie można charak­ teryzować jako patologicznej, podobne zjawiska mogą towarzyszyć jedynie inicjacji szamańskiej. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 263 Rozwiązanie problemu kryje się zdaniem autora w relacji między zbiorowym oczekiwaniem społeczności warunkowanym kulturowo i osobowością intensywnie na nie reagującą. Analizę powyższą nazwałem kompetentną mimo braku własnej kompetencji w psychiatrii. Wrażenie to narzuca się dzięki wewnętrznej logice wykładu i rzadkiemu darowi umiejętnego posługiwania się wiedzą etnologiczną przez niespecjalistę. W drugiej grupie dominują materiały pochodzące z locus classicus szamanizmu — Syberii i obszarów subarktycznych. Uzupełniają je liczne prace z terenów środkowoazjatyckich i daleko­ wschodnich oraz europejskich. G. N. Gračeva (Leningrad) skoncentrowała się na związkach między pieśniami szamana wykonywanymi podczas seansu a światopoglądem w kulturze Nganasanów. Stwierdza ona, że pieśni te stanowią komunikat zrozumiały dla obserwatorów i składający się z odrębnych jednostek semantycznych (słowa, rytm, melodia, natężenie dźwięku), z których każda występuje jako tekst informacji. Jej odbiór jest podobny zarówno w warunkach naturalnych podczas autentycznego seansu, jak też sztucznych przy odtwarzaniu z magnetofonu. M. Massenzio (Rzym) poddał analizie pięć mitów syberyjskich, które mówią o początku szamanów oraz śmierci. Pobieżna analiza skąpego materiału prowadzi do równie pobieżnych wniosków, z których najbardziej konkretny stwierdza występowanie „koncepcji ludzkiego istnienia rozumianego jako przejaw integracji życia i śmierci". L. Delaby (Paryż) zestawiła przekazy folklorystyczne Niwchów mówiące o matkach bliźniąt, osobach zabitych przez niedźwiedzia oraz o szamanach, odnajdując w nich formalne podo­ bieństwa polegające zwłaszcza na funkcji mediacyjnej między duchami a człowiekiem. N. Alekseev (Jakuck) przedstawił koncepcję i funkcje duchów wspomagających szamana u syberyjskich ludów tureckich na podstawie bogatej literatury przedmiotu. E . A. Alekseenko (Leningrad) w trudno czytelnej formie zrelacjonował interesujące skądinąd zasady szamanizmu u syberyjskich Ketów. A. V. Smoljak (Moskwa) dokonuje przeglądu akcesoriów używanych przez szamanów nanajskich. R. Austerlitz (Nowy Jork) przeprowadza rekonstrukcję wczesnej terminologii związanej z szamanizmem u Niwchów (Giljaków). Artykułowi towarzyszy krótka wypowiedź dyskusyjna V. V. Ivanova (Moskwa). U. Marazzi (Neapol) podejmuje problem szamańskiego języka ezoterycznego u ludów tureckich Syberii przytaczając zestaw odpowiednich terminów i zwrotów. Problem jest intere­ sujący i nie poruszany dotąd dla tej grupy ludów. Można go rozszerzyć także na materiał mongolski, również w tym aspekcie nie badany, a wykazujący leksykalne podobieństwa. J. Pentikáinen (Helsinki) przedstawia systematyczny wykład na temat szamanizmu u Lapoń­ czyków. Autor silnie podkreśla typową dla bębnów szamańskich symbolikę reprezentującą trzyczęściową budowę wszechświata. Z odmienną hipotezą wystąpił M. Jankovics (Budapeszt) sugerując, że rysunki na syberyj­ skich bębnach szamańskich przedstawiają swoistą mapę ciał niebieskich, trójczęściowy zaś ich podział odpowiada sferom niebiańskim. Z kolei postacie ludzkie występujące na rysunkach mają być antropomorficznie wyobrażonymi planetami, podczas gdy drzewo kosmiczne reprezen­ tuje Drogę Mleczną. A. L. Siikala (Turku) przedstawił interpretację petroglifów Finlandii w konwencji symboliki szamanistycznej. J. G. Oosten (Lejda) wykorzystał zapis naocznego świadka serii zimowych obrzędów eskimoskich z lat dwudziestych, wskazując na ich kalendarzowy cykliczny charakter związany z przejściem od polowań lądowych do morskich. R. Gambo (Oslo) omówił norweskie i częściowo lapońskie tradycje szamanizmu i czarownictwa oparte na wczesnych źródłach pisanych. V. N. Basilov (Moskwa) w drugim swoim artykule analizuje wierzenia ludów środ­ kowoazjatyckich w cziltany — „czterdziestu świętych", odnajdując w nich ścisłe związki z szamanizmem, dzięki którym przyjmują one również postać duchów wspomagających sza­ mana. �264 R E C E N Z J E 1 OMÓWIENIA W. Heissig (Bonn) wybitny badacz literatury mongolskiej śledzi motyw szamana i mitu 0 szamanie w epice Mongołów. A. Sárkózi (Budapeszt) publikuje i analizuje ze skrupulatnością orientalisty oryginalny tekst mongolski poświecony praktyce wypędzania złych mocy przy odwołaniu się do symbo­ licznego kozła ofiarnego. Ten magiczny zabieg będący częścią synkretycznego korpusu obrzędo­ wości Jamajskiej autorka uważa za dziedzictwo szamanizmu u Mongołów. E. Taube (Lipsk) skoncentrowała się na tuwińskim bajkowym folklorze heroicznym i jego szamanistycznych treściach, takich jak podróże w inne światy, pokonywanie demonów, elementy inicjacji szamana. Podobne cechy zostały przypisane przez ekstrapolację folklorowi środkowoazjatyckiemu i syberyjskiemu. S. 1. Vajnštejn (Moskwa) wybitny specjalista w zakresie etnografii Tuwińczyków przedsta­ wia wszechstronny opis szamanizmu u tego ludu sięgając do materiałów porównawczych celem wyjaśnienia procesu rozwojowego. I. Ecsedy (Budapeszt) dala rekonstrukcję pewnego aspektu wierzeń starochińskich zwią­ zanych z obchodami noworocznymi, a przypisywanych szamanizmowi. Cho Hung-youn (Hamburg) przedstawił stan badań nad szamanizmem w Korei podkreślając, że jest on nadal żywą formą religii ludowej. G. Klaniczay (Budapeszt) zajął się pozytywnym czarownictwem w Europie środkowej dokonując porównania ról i funkcji czarowników węgierskich, bałkańskich i włoskich. Do­ patruje się w nich, łącznie z węgierskim láltosem, odległej raczej transformacji roli szamana. T. Domotor (Budapeszt) podjęła powyższy temat ograniczony do kobiety táltos, która to postać nie przetrwała osiemnastowiecznych procesów o czary (w przeciwieństwie do jej męskiego odpowiednika) mimo akceptowanej podówczas opozycji między negatywnym czarownictwem 1 pozytywnym fa/fWostwem. M. Hoppál (Budapeszt) kontynuuje temat miejsca szamanizmu w węgierskich wierzeniach ludowych, nie wahając się uznać tego terminu za adekwatny w stosunku do wielu zjawisk rejestrowanych współcześnie. Autor wychodzi z założenia, że szamanizm jest wprawdzie zmienny historycznie, lecz ciągle żywy na wielu obszarach świata. Studia nad szamanizmem zdają się przeżywać okres wzmożonego zainteresowania i mody porównywalny do podobnie intensywnego etapu na przełomie wieków. Dowodzi tego recenzo­ wana publikacja, w której udział wzięło tak wielu autorów. Część z nich ograniczyła się do podejścia ekstensywnego — analizy i prezentacji dawnych materiałów. Część wszakże zapropono­ wała nowe tematy i założenia badawcze, które obiecują, że obserwowane zainteresowanie będzie trwało. Niech la uwaga posłuży zu konkluzję, zwłaszcza że merytoryczne podsumowanie całości wydawnictwa nasuwa poważne trudności, skoro zrezygnował z niego nawet redaktor publikacji. Należy dodać, że trzy spośród wymienionych artykułów (węgierskich autorów Hoppála, Klaniczay oraz Voigta) ukazały się w „Euhemerze" nr 4: 1984 w ładnym, jakkolwiek nie pozbawionym usterek tłumaczeniu polskim. Redakcja czasopisma nie odnotowała ich związku z recenzowaną publikacją, chociaż jedynie tym związkiem tłumaczy się — inaczej zbędny osiami przypis pod artykułem Voigta w „Euhemerze". Gwoli ścisłości trzeba zauważyć, źe nie był to przedruk, lecz równoległa publikacja z maszynopisów dostarczonych przez autorów. Siawoj Szynkiewicz G E O R G VON SOEST, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte, Lebenshedingungen, Eingiiederungsversuche, Basel 1979. „My jesteśmy inni i Niemcy też są inni" — zdanie wypowiedziane przez Cygana z grupy niemieckich Sinti bardzo zwięźle określa dystans dzielący grupy obce etnicznie i kulturowo. Kilkaset lat życia Cyganów w Europie oznacza dla nich trwanie pomiędzy akceptacją a nie­ chęcią i nienawiścią ludności osiadłej. Stereotypy i wyobrażenia powstałe już w momencie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 265 ich pojawienia się na naszym kontynencie (XIV w.) egzystują do dzisiaj i wyznaczają postawy nie-Cyganów. Dlatego mówiąc o ich trwaniu pomiędzy akceptacją a wrogością użyłam czasu teraźniejszego. Po prostu nic się przez ten czas nie zmieniło. Czy się zmieni? Odrzucenie, niechęć, nienawiść dość szybko zastąpiły sympatię i zainteresowanie towarzyszące początkowo przybyciu Cyganów. Tak różne postawy wynikały z odmiennej interpretacji życia Cyganów: romantyczne, wolne, nieskrępowane żadnymi zakazami życie albo złodziejstwo i oszustwo, tajemniczość i magia, ukrywanie przestępczej działalności. Zarówno jedna, jak i druga była odbiciem wizji „obcego". Tyle tylko, że niechęć znalazła swoją sankcję prawną w postaci licznych antycygańskich edyktów. Tematem recenzowanej pracy G . von Soesta jest relacja państwo — Cyganie; czas — od X I V w. do dnia dzisiejszego; miejsce — tereny niemieckie. Określona polityka narodowo­ ściowa i społeczna realizowana wobec Cyganów nie jest tylko sprawą przeszłości, albowiem obecnie różne instytucje podejmują liczne akcje pomocy społecznej. Książka G . von Soesta stanowi próbę znalezienia nowych możliwości i form pomocy społecznej. Autor jest pracownikiem opieki społecznej i od kilkunastu lat zajmuje się grupą Cyganów Sinti. Praca wśród nich pozwoliła mu na poznanie (na tyle, na ile jest to możliwe dla nie-Cygana) cygańskiego systemu kulturowego, którego krótki opis (język, normy, obyczaje) przedstawił w jednym z rozdziałów swojej książki. Zespół norm i tabu wyznacza trwanie tego systemu określając główne zasady zorganizowania społeczności cygańskiej (skalane/nieskalane, autorytety). Ich zachowanie jest równoznaczne z zachowaniem tożsamości etnicznej. Ważność tego elementu dla wszelkich działań podejmowanych wobec Cyganów podkreśla G. von Soest niejednokrotnie. Dobra wola jest z pewnością warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym. Specyfika spo­ łeczności cygańskiej wymaga poznania jej życia i zasad funkcjonowania zanim opracuje się projekty jakiejkolwiek pomocy. Cyganie już od momentu pojawienia się w Europie stali się obiektem działań legislacyjnych. Przedstawienie tychże ze szczególnym uwzględnieniem obszaru państw niemieckich stanowi wprowadzenie w tematykę pracy. Ustawodawstwo antycygańskie osiągnęło swój punkt kulmi­ nacyjny w Niemczech hitlerowskich sankcjonując zagładę kilkuset tysięcy Cyganów. Za datę kończącą ten okres przyjmuje G . von Soest rok 1944, w którym zlikwidowany został cygański obóz w Oświęcimiu — zginęło ok. 21 tys. Cyganów. Powojenne losy Cyganów w R F N , i nie tylko tam, noszą piętno czasu wojny. Ko­ nieczność biologicznego przetrwania zagroziła trwaniu kulturowemu — wiele norm i zasad Romani straciło swoją moc obowiązującą, uwolnienie spod mechanizmów kontroli grupy oznaczało dla wielu Cyganów egzystencję na marginesie społeczności gadźów (nie-Cyganów). Dyskryminacja prawna i brak samodzielności ekonomicznej w kraju wysoko rozwiniętym (Republika Federalna Niemiec) zwiększyło dystans dzielący Cyganów od ludności niemieckiej. G. von Soest charakteryzuje ich sytuację w Niemczech „cudu gospodarczego" jako rozpad struktury grupy, rozbicie systemu wartości, zniszczenie podstaw ekonomicznej egzystencji, zdemoralizowanie systemem zapomóg oraz przenikanie wzorów kulturowych ludności osiadłej. O świadomości samych Cyganów i istnieniu takiego stanu rzeczy świadczą ich wypowiedzi zamieszczone w recenzowanej pracy. Być może owo uświadomienie nie jest zjawiskiem powszech­ nym; dla wielu Cyganów aspiracje wejścia w społeczność gadźów mogą być silniejsze aniżeli świadomość własnej tożsamości etnicznej. Dążeniem G . von Soesta jest wypracowanie takich form pomocy dla Cyganów, aby nie musieli przestać być sobą, by przeżyć. W latach 70-tych na terenie R F N prawnie uregulowano świadczenia na rzecz osób o znacznych trudnościach adaptacyjnych. Swoim zasięgiem objęły one również Cyganów, i to nie jako jednostki, ale jako całą grupę. Tym samym przyznano im status mniejszości etnicznej. Przykładem tego typu może być opracowany pod koniec 1976 r. rządowy projekt „Hilfen fur Zigeuner und Landfahrer". Programy znajdujące się już w fazie realizacji ukazuje G . von Soest poprzez rozmowy z Cyganami. Ich tematami były kontakty z pracownikami opieki społecznej, możliwości zdobycia zawodu i pracy oraz sytuacja mieszkaniowa. Lektura tego rozdziału skłania do wniosku, iż duża jest przepaść dzieląca literę prawa od życia, kodeks od ludzkich postaw. Żadna ustawa nic nie �266 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zmieni, jeżeli nie zmienią tego ludzie. I jeszcze jeden wniosek — prawie każdy z rozmówców wyraża zaniepokojenie możliwością utraty własnej tożsamości w sytuacji życia w rozproszeniu, albowiem wtedy „będą jak Chale" (nie-Cyganie). Od stuleci trwały próby socjalizacji i integracji Cyganów (m. in. reformy cesarza Józefa i Marii Teresy), w których najmniej brano pod uwagę ich samych, ich odmienność etniczną i kulturową. W wielu przypadkach doprowadziło to do zniszczenia poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa stwarzanego przez wielką rodzinę przy jednoczesnym całkowitym uzależ­ nieniu od instytucji opieki społecznej. G. von Soest opisuje trzy osiedla cygańskie będące modelowymi rozwiązaniami inte­ gracyjnymi zrealizowanymi w Republice Federalnej Niemiec'. Powstały one w latach 50-tych i 60-tych na peryferiach Monachium, Kolonii i Freiburga. Izolacja grupy cygańskiej w osiedlu monachijskim i kolońskim doprowadziła do powstania getta. Osiedle we Freiburgu jest natomiast przykładem prób stworzenia wspólnoty terytorialnej i sąsiedzkiej. Odmienność rozwiązań wynika z odmienności modelu integracji przyjętego przez twórców danego projektu, tzn. sprzyjającego lub odrzucającego zachowanie tożsamości etnicznej. Porównanie przedstawionych przez autora przykładów pozwala wnioskować o pewnej ewolucji postaw ludzi odpowiedzialnych za programy pomocy dla Cyganów: od traktowania ich jak żebraków, którym należy dać jałmużnę, do uznania ich za partnerów współuczestniczących w poszukiwaniu właściwych form opieki społecz­ nej. Takim właśnie działaniom ma służyć praca powstałego w 1975 r. w Kolonii Zentrum fur Gruppenstudien und Gemeinwesenarbeit. G. von Soest — pracownik opieki społecznej — ukazuje rzeczywistość pracy z Cyganami poprzez problemy, jakie ona ze sobą niesie. Pokonywanie wzajemnych uprzedzeń, zmiana istniejących stereotypów, o ile w ogóle jest możliwa, wymaga czasu i wiedzy, albowiem są to kategorie długiego trwania. Autor jest pewien, iż taka przemiana nastąpi. Ja natomiast mam nadzieję, iż tak kiedyś się stanie, ale pewności nie mam, albowiem .jego [stereotypu — R. H.[ znamieniem jest to, że wyprzedza rozum; jest formą percepcji, nadaje pewny charakter danym docierającym do naszych zmysłów, zanim te dane dosięgną rozumu [...] Nie ma nic tak nieczułego na zdobywaną wiedzę lub krytycyzm, jak stereotyp" . W recenzowanej pracy często powraca problem integracji jako funkcji rozwoju ekono­ micznego i świadczeń socjalnych. Jest to jakby echo F . Braudela uważającego, iż cywilizacje kwitną i trwają tylko dzięki gospodarce. Uwzględniając specyfikę społeczności cygańskiej G. von Soest podkreśla znaczenie zachowania tożsamości etnicznej. Pogodzenie tych elementów jest trudne. Pytanie: czy niemożliwe? Sam autor stwierdza, iż przystosowanie do życia w uprze­ mysłowionym świecie oznacza dla Cyganów koniec bycia Cyganami. Być może szansę należy upatrywać w możliwości wykonywania zawodów, które pozwoliłyby na zachowanie norm i tabu obowiązujących w cygańskim systemie kulturowym. Jest to wielka niewiadoma — na odpowiedź przyjdzie jeszcze poczekać. Zresztą pytania, jakie stawia autor książki, też należy zaliczyć do retorycznych: dlaczego najbardziej zainteresowani nie uczestniczą szerzej w projekto­ waniu osiedli cygańskich; dlaczego nie spełniają one funkcji integrujących grupę, nie realizują społecznej i kulturowej przestrzeni Cyganów? „Sozialromantikers" nie rozwiążą tych problemów. G . von Soest odżegnuje się od takiej postawy, choć często głoszone przez niego opinie noszą posmak hasła „kochajmy się!" z nutką żalu, iż „cygańska wiosna" jeszcze nie nadeszła. Cenne uzupełnienie tematu stanowi rozdział prezentujący zalecenia, zarządzenia i ustawy wydane przez rząd R F N i europejskie ciała kolegialne. Ponadto zawiera on adresy niemieckich instytucji powołanych do świadczenia pomocy społecznej dla Cyganów. Pracę uzupełnia obszerna bibliografia tematu. 2 1 Przykładem odmienności przyjmowanych rozwiązań i postaw społecznych wobec Cyganów jest m. in. przypadek miasta Lille (pn. Francja) opisany przez J.-P. L i é g e o i s , Expulser les nómades. Le cas de Lilie, „Esprit", nr 3: 1981, s. 31-36. Zarówno jego władze, jak i mieszkańcy zgodnie wystąpili przeciwko Cyganom mieszkającym w Lille. W. Lippman. Public opinion. New York 1961. s. 98. 2 �267 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Książka G. von Soesta ukazuje maio znany i prawie niedostrzegany aspekt współ­ czesnej rzeczywistości cygańskiej — sytuację getta. Z tego względu jest to praca interesująca. Próby likwidacji wyizolowania Cyganów, ze wskazaniem na problemy, jakie rodzą się przy tej okazji, dają szansę wyboru właściwego wariantu działania. Książka przeznaczona jest dla specyficznego kręgu odbiorców, jakimi są pracownicy opieki społecznej — stąd ograniczenia zarówno w zakresie, jak i sposobie przedstawienia Cyganów. Odczuwa się pewien brak refleksji teoretycznej dotyczącej problemu integracji, stereotypu, postaw społecznych. Utrudnia to zrozu­ mienie funkcjonowania ustaw prawnych w przestrzeni społecznej, zrozumienie przesłanek kie­ rujących wyborem określonego modelu integracji itp., albowiem czasami podczas lektury książki G. von Soesta odnosi się wrażenie zawieszenia w próżni wszystkich tych działań. Nie jest to zarzut zmierzający do obniżenia jej niewątpliwej wartości; tym bardziej iż w praktyce pomocy dla Cyganów w Polsce nie ma odpowiednika ani zakrojonych na taką skalę badań i programów, ani prac na ten temat. Chociażby dlatego warto zapoznać się z tym, co i jak zostało zrobione przez innych. Renata Hryń ETNOLOŠKA G R A D J A O R O M I M A - C I G A N I M A U VOJVODINI. Novi Sad 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, ss. 420. Podstawą koncepcji prac etnologicznych w Wojwodinie jest „systematyczne badanie, zbie­ ranie materiałów i studiowanie życia i kultury mieszkańców Wojwodiny [...] badaniami należy objąć cały obszar Wojwodiny, wszystkie narody i narodowości tej prowincji". Jednym z rezulta­ tów tych szeroko zakrojonych badań będą „Przeglądy narodów i narodowości Wojwodiny" — dowiadujemy się ze wstępu do prezentowanej książki. Przykładem są właśnie Etnološka gradja o Romina-Ciganima u Vojvodini (Materiały etnologiczne o Romach-Cyganach w Wojwodinie). Wydane zostały przez Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie, ale trwające kilka lat badania realizowane były przez zespół kilkuosobowy, nie ograniczony do zatrudnionych w muzeum w Nowym Sadzie. Uczestniczyli w nich pracownicy różnych muzeów, zrzeszeni w Sekcji Etnologicznej Towarzystwa Pracowników Muzealnych Wojwodiny — muzeów w Kikindzie, Zrenjaninie, Vršcu, Sremskich Karlovcach, Sremskiej Mitrowicy i wymienionego już Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie. Prace terenowe prowadzone były w latach 1964-1968, 1970-1972; w tym czasie przebadano 120 miejscowości na 153, jakie winny zostać opisane. Do 1978 r. zakończono prace terenowe — przebadano wszystkie 133 miejscowości Wojwodiny, w których mieszkają Cyganie (według spisu z 1971 r. w Wojwodinie są 452 miejscowości, tak więc Cyganie zamieszkują prawie jedną trzecią z nich). Badania prowadzone były na podstawie specjalnego kwestionariusza zawierającego wykaz rozmaitych zagadnień ważnych także dla pracy muzealnej. Autorem kwestionariusza jest Rajko Nikolić, ówczesny dyrektor Muzeum Wojwodiny, zarazem jeden z inicjatorów akcji badań nad Cyganami. Ponieważ kwestionariusz najlepiej odda zakres i rodzaj zbieranych informacji, warto go przytoczyć. Tym bardziej że uzyskany efekt potwierdza walory założenia, potwierdza, że mamy do czynienia z interesującą próbą przedstawienia rodzaju encyklopedii katalogu podstawowych informacji z zakresu etnografii opisywanej grupy, Cyganów z Wojwo­ diny. Oto tekst kwestionariusza; Część ogólna: — Liczba domostw; — Liczba rodzin; imiona, nazwiska; — Czy żyją we wsi jacyś Cyganie w związku mieszanym (biali Cyganie)? — W którym końcu wioski są ich domy; jak zwie się ten koniec, czy jest on oddzielony? — Kto jest starszym (sołtysem): jak go wybierają, jaki jest stosunek do jego rozporządzeń? �268 R E C E N Z J E J OMÓWIENIA — Czym się zajmują: mężczyźni; kobiety; dzieci (dojrzałe)? — Sposób produkcji poszczególnych przedmiotów, nazwy i opisy poszczególnych narzędzi (fotografie); gdzie i w jaki sposób sprzedają swoje wyroby (za pieniądze, stare ubrania, za artykuły żywnościowe)?; — Komunikacja — przemieszczanie; — Dom (fotografia) i urządzenie (pokoju, kuchni, pieca); „zinwentaryzować" mienie; — Jedzenie (rodzaje jedzenia, sposób gotowania, nazwy); — Ubiór; — Poziom wykształcenia; wiara. Pochodzenie: — Od kiedy mieszkają we wsi? — Czy były niedawne osiedlenia i skąd (nazwiska rodzin); czym się zajmują? — Jak nazywają ludzi, którzy nie są Cyganami a jak siebie? — Jak nazywają Cyganów z innych stron, jak się odróżniają Oęzyk, zajęcia, obyczaje)? — Czy i z jakimi grupami Cyganów w innych wsiach utrzymują więzi (małżeńskie, ro­ dzinne — krewniacze, związane z pracą i inne)? — Z którymi (skąd) żenią się — wychodzą za mąż? Piosenki. Opowiadania. Słownik. Zwyczaje i zachowanie: — Stosunki mężczyzna — kobieta przed małżeństwem; — Sposób zawierania małżeństwa (kupno — posag) i rozwód; dzieci z małżeństwa rozwie­ dzionego — kto troszczy się o nie? — Wesele: główne elementy — oświadczyny, ślub, świadkowie, miejsce, gdzie odbywają się główne czynności (w domu chłopaka lub dziewczyny) i zwyczaje; — Rejestracja: cerkiew (kościół); — Małżeństwa dzikie; — Stosunki: mąż — żona — dzieci: — Ciąża, poród, chrzciny, nadanie imienia dziecku — po kim? — Stosunki rodzinne (krewniacze) — nazwy. (Zakaz stosunków małżeńskich między określonymi stopniami pokrewieństwa); — Bigamia, jak się ją ocenia; — Zwyczaje pogrzebowe, sposób chowania zmarłych; — Cmentarze i pamięć zmarłych; Obyczaje przy pracy. Zabobony, czary (magia). Zabawy, świętowanie. Gdy dziecięce (karty i inne). Przedstawiony powyżej kwestionariusz, a właściwie raczej wykaz zagadnień, budzić może szereg wątpliwości. Zawiera zarówno pytania wąskie, szczegółowe, jak też bardzo szerokie, nawet ogólnikowe; niektóre wkraczają dość brutalnie w sprawy prywatne, intymne. Można przypuszczać, że niejednokrotnie badacze mieli kłopoty z uzyskaniem rzetelnych odpowiedzi i że otrzymane informacje nie zawsze muszą odpowiadać prawdzie. Sądzę też, że ów zestaw zagadnień pełnił rolę raczej pomocniczą w rozmowie niż rolę kwestionariusza. Z drugiej strony nie jest proste przygotowanie kwestionariusza do tego rodzaju przedsięwzięcia, jakie realizował zespół etnografów z Wojwodiny. Bardzo często zapewne nie bylo wiadome — do momentu zjawienia się badacza — z jakimi grupami cygańskimi będzie miało się do czynienia, jak licznymi, jakiej wiary, jak żyjącymi, czym zajmującymi się, na jakim etapie adaptacji do ludności miejscowej lub nawet asymilowania. Nie mógł to więc być kwestionariusz zbyt szczegółowy, dopasowany do określonej sytuacji, określonej grupy. Przeciw szczegółowości �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 269 przemawiał także charakter planowanej pracy — w miarę szerokie, ogólne, niemal encyklo­ pedyczne przedstawienie Cyganów zamieszkujących Wojwodinę. danie podstawowych informacji na temat wszystkich grup z wszystkich miejscowości Wojwodiny, gdziekolwiek tylko oni żyją. Trudności pogodzenia zamierzenia z realizacją widoczne są w niektórych opisach, jednakże w zasadzie udało się badającemu i opracowującemu materiał zespołowi trudności te pokonać. Jednym z problemów wymagających rozwiązania było użycie słowa Cygan (mającego dość często, w rozumieniu potocznym, zabarwienie pejoratywne). Nazwa własna, Rom, którą oficjalnie są określani w Jugosławii, nie jest używana powszechnie. Poza tym sami Romowie używają niekiedy na określenie siebie nazwy Cygan. W tej sytuacji, by nie popełniać błędu czynionego niejednokroć obecnie przez gorliwych cyganologów czy nie wpadać w przesadę jeszcze gorliwszych cyganofilów, zdecydowali się używać obu nazw równorzędnie. W trakcie prowadzonych badań uzupełniane też były kolekcje muzealne przedmiotami związanymi z Cyganami i ich kulturą. Oczekiwania były tutaj znaczne i podjęcie próby tworzenia takiej kolekcji jest niemal ewenementem muzealniczym. Niestety, tylko w niewielkim stopniu powiodła się realizacja tego zamiaru, niewiele przedmiotów zostało zakupionych. Natomiast udało się badaczom zebrać dużą, liczącą około 1000 sztuk kolekcję fotografii z ostatnich kilkudziesięciu lat, stanowiącą ogromnie cenny material do analizy zmian w życiu i kulturze Cyganów Wojwodiny. Szczegółowy przegląd miejscowości zamieszkiwanych przez Cyganów poprzedzony jest ogól­ nym rozdziałem. Znajdujemy w nim zbiór tematycznie uporządkowanych informacji dotyczą­ cych kultury i sposobu życia Cyganów Wojwodiny; także ważne, podstawowe wiadomości o liczbie Cyganów Wojwodiny. ich podziałach i klasyfikacji, sposobie życia i standardzie, zajęciach, sposobie odżywiania się, ubierania, o języku, wpływie miejscowej ludności niecygańskiej. zwyczajach i wierzeniach, cygańskich autorytetach, wewnętrznych stosunkach społecz­ nych i społecznej sytuacji Cyganów. Jedną z trudniejszych kwestii, wobec której stanęli autorzy, było ustalenie danych liczbowych i wewnętrznych podziałów Cyganów. Opierając się na oficjalnych spisach należałoby przyjąć, że w całej Wojwodinie jest jedynie około 7 tys. Cyganów (spis z 1948 r. podaje liczbę 7361 osób. z 1971 r. — 7536). Jednakże terenowe prace od razu. w momencie ich rozpoczęcia, podważyły wiarygodność tych liczb. Na przykład jeden z bada­ czy — M. Milošev — stwierdził, że w Beloj Crkvi, gdzie według spisu z 1948 r. było tylko 5 Cyganów, a w 1961 r. — 17 osób, faktycznie jest (w 1968 r.) ponad tysiąc. W Baćkoj Polance bylo według spisu z 1948 r. 13 Cyganów, a w 1961 r. tylko 2. M. Bosić zaś (badająca tę miejscowość) stwierdziła istnienie w 1967 r. około 40 rodzin, z których część liczy 5-6 osób. Wyjaśnienie tych rozbieżności stało się możliwe dopiero w trakcie badań. Wielu Cyganów nie identyfikowało się w trakcie spisów z tą nazwą uważając się za Romów, jeszcze znaczniejsza liczba określiła się jako Rumuni, Węgrzy, Serbowie — zapewne celem korzystniejszego określenia własnego statusu. W dodatku część Cyganów-Romów Wojwodiny nie posługuje się językiem cygańskim, ale węgierskim lub rumuńskim i dopiero przy bliższej rozmowie wyjaśniali, że nie są Romami, uważają się za Rumunów, Węgrów, a dokładniej Cyganów rumuńskich lub węgierskich. Inni, określający się jako Serbowie lub Węgrzy i jako tacy identyfikujący się w trakcie administracyjnych, oficjalnych spisów, stwierdzali, że w domu mówią wyłącznie po cygańsku. Ta kwestia rzutowała oczywiście i na próby ustaleń we­ wnętrznego zróżnicowania Cyganów-Romów, ukazując zarazem złożoność zjawiska — także w innych krajach od dawna przysparzającego badaczom kłopotów. Autorzy wyróżnili w zasadzie trzy kategorie Cyganów: 1. Cyganie-Roma, mówiący po cygańsku i delarujący się jako Roma lub Cyganie; 2. Cyganie tzw. domowi (kućemi Cigani) lub biali Cyganie, nie mówiący po cygańsku i określa­ jący się jako Serbowie, Węgrzy, Rumuni lub serbscy, węgierscy, rumuńscy Cyganie. Część z nich nie uważa się za Romów, lecz za Cyganów, i traktuje siebie jako jedną grupę etniczną, ale różną od Rumunów, Serbów czy Węgrów. W tej kategorii największe są różnice w ubiorach, języku, obyczajach — wynikające zapewne z oddziaływania narodów, z którymi czują się bardziej związani (więc Serbów, Rumunów, Węgrów); �270 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 3. Tutaj zaliczane są pojedyncze rodziny, które nie uważają się za Cyganów i z pochodzenia także nie są nimi, ale przez otoczenie są traktowani jako Cyganie — najczęściej z powodu sytuacji materialnej i pochodzenia z rodzin bardzo ubogich. Przedmiotem badań były oczywiście dwie pierwsze kategorie — wewnętrznie dzielące się jeszcze na rozmaite grupy i społeczności zależnie od pochodzenia, uprawianych zawodów, dialektu, religii etc. Zasadniczą część pracy stanowi przedstawienie informacji na temat Cyganów w poszczegól­ nych miejscowościach. Na początku znajdujemy mapę Wojwodiny z naniesionymi wszystkimi omawianymi miejscowościami. Następnie alfabetyczne przedstawienie miejscowości z podziałem na trzy regiony Wojwodiny — najpierw omówione są cygańskie skupiska Bački, potem Banatu, dalej Śremu. Przy każdej miejscowości podane jest nazwisko prowadzącego badania. Przykładowo przytoczę jedno 7 takich haseł — miejscowości, zachowując oryginalny układ: Mila Bosić Pačir Badania wykonane w lipcu 1965 r. Pačir znajduje się w jednej z dolin Płaskowyżu Telečkiego, niedaleko od Bajmoku (Bajmok leży na drodze Sombor — Subotica). Większość mieszkańców stanowią Węgrzy, potem Serbowie i w mniejszej liczbie Chorwaci. W Pačirze osiedleni są Cyganie serbscy i węgierscy. W czasie badań liczyli 15 gospodarstw z 84 osobami. Węgierscy Cyganie mówią tylko po węgiersku. Cyganie serbscy mówią po cygańsku. serbsku i węgiersku. Obie grupy mieszkają w pobliżu starej cegielni, a Cyganie węgierscy również na ul. Batinskiej i w Putriji. W części osiedla zwanego Putrija mieszkają głównie Cyganie serbscy. W pobliżu starej cegielni jest 5 domów (Kováči, Šandor, Kolompar, Ištvan, Andraš, Janoš, Karolj, Luj za, Ilona); na ul. Batinskiej są Kolompar i Kováč (Andraš, Ilona, Eržebet), w Putriji jest 8 domów (Dimovic, Jovanowic, Kolompar, Siladji, Petrovic, Aleksa, Bora, Imre, Šandor, Lacika, Ilonka, Rozalija, Soka, Jelica). Są rodziny z jednym, ale i z ośmiorgiem, dziewięciorgiem dzieci. Węgierscy Cyganie z osady są stale zatrudnieni jako pracownicy wykwalifikowani i na poły wykwalifikowani w fabryce lub przedsiębiorstwach. Większość z nich zajmuje się muzyko­ waniem jako zajęciem dodatkowym. Grupa Cyganów serbskich unika podejmowania stałej pracy — są jedynie sezonowymi pracownikami. Dopóki działała cegielnia, pracowali tam. Miejsco­ wi niechętnie najmują ich do pracy. Jedna z Dimovičewych zajmuje się wróżeniem — czyta z kart i dłoni. Domy są zbudowane z ubitej ziemi i cegły, kryte są trzciną lub dachówką. Przeważnie są dwuizbowe — pokój i kuchnia. Większość z nich wybudowała gmina w 1961 r. Węgierscy Cyganie są porządniejsi od serbskich, więcej jest w domach sprzętów. Ich kobiety są porządniej ubrane. Noszą ubrania kroju miejskiego. U Cyganów serbskich wnętrze domu urządzone jest skromnie. Meble są skąpe, składają się z łóżka lub ławy do spania. Cyganów tych uważa się we wsi za niepracowitych — skłonnych do kradzieży i kłótni. Cyganki serbskie noszą długie, szerokie spódnice. Z przodu na spódnicy mają nosć. szeroką kieszeń, która jest pośrodku przeszyta. Kieszeń jest ozdobiona różnokolorowymi guzikami, perłami i metalowymi broszami. Kobiety trzymają zwykle w kieszeni karty do wróżenia (ten rodzaj kieszeni mają także Cyganki z Suboticy i w osadzie Šandor). Cyganie w większości nie zawierają ślubów. Obecnie śluby biorą ci, którzy pracują — ze względu na dodatek na dzieci. Jeden z Cyganów węgierskich żyje z dwiema kobietami — z jedną ma dwoje, a z drugą pięcioro dzieci. Hasło, które przedstawiłem powyżej, jest jednym z krótszych. Duża część została bardziej drobiazgowo opracowana, więcej dowiadujemy się o kulturze opisywanej społeczności, i mniej stwierdzeń budzi wątpliwości, mniej jest kontrowersyjnych zdań wartościujących. Istniejące pomiędzy poszczególnymi opisami różnice wynikają zapewne z wielu rozmaitych czynników. �271 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA mniejszej lub większej otwartości badanej grupy cygańskiej, jej stosunków z ludnością miejscową, odrębności i podobieństw do miejscowej ludności niecygańskiej. Zapewne także w istotnym stopniu zależne są od umiejętności i talentu samego badacza i rozumienia zasad naukowego opisu i naukowego wnioskowania. Po tej zasadniczej części, stanowiącej główny element treści prezentowanej pracy, za­ mieszczony jest zestaw słów zanotowanych w trakcie badań (sam język nie był przedmiotem prac, idzie więc o słowa rejestrowane jakby „przy okazji", w trakcie opisów podawanych przez informatorów). Każdorazowo podane jest wyjaśnienie terminu i miejscowość jego zanotowania. Dalej zamieszczone są dane liczbowe dotyczące Cyganów z lat 1893, 1948 i 1971, w układzie analogicznym, jak zasadnicza część pracy. Bardzo istotnym, wartościowym dopełnieniem jest wykaz fotografii o tematyce cygańskiej, znajdujących się w zbiorach Działu Etnograficznego Muzeum Wojwodiny; wykaz zawiera informacje o pochodzeniu fotografii, tematach i numerach negatywów. Bačka Apatin Bačka Polanka 15 515-15540 osada, dom, przenoszenie ciężarów, przygotowywanie jedzenia — piec. dzieci. 20413-20431 osada. dom. muzykant - mandolinista. ubiór, typy antropologiczne. W kolejności zawarty jest indeks i 95 fotografii czarno-białych o różnej tematyce (widoki domostw, ludzie przy pracy, rodziny, nowożeńcy, atrybuty i zachowania świąteczne). Pracę zamyka informacja w języku angielskim na temat Cyganów Wojwodiny — jest to w zasadzie tłumaczenie tekstu wstępu i rozdziału wprowadzającego. Kończąc prezentację Etnološki gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini chciałbym podkreślić, że mimo mankamentów, uproszcze'n, stwierdzeń kontrowersyjnych jest to praca bardzo cenna, wartoścowa nie tylko dla cyganologa. Bogactwo informacji, zakres przedsięwzięcia — objęcie nim całego dużego obszaru, dużej krainy, możliwość wniosków, jakie daje zawarty materiał, czyni pracę grupy muzealników dziełem o dużym ciężarze — właśnie bardzo cennym. Wartość badań podjętych przez Sekcję Etnologiczną Towarzystwa Pracowników Muzealnych podnosi fakt, że zespół realizujący je szedł szlakiem dziewiczym, nie miał wzorców, do których można byłoby odwołać się, poprzedników, na których można byłoby oprzeć się. W całej bowiem dotychczasowej literaturze cyganologicznej nie znajdujemy podobnej pracy. Jest to więc dzieło wyjątkowe i oryginalne, także w twórczym zamyśle. Dlatego wydało mi się uzasadnione dość szczegółowe jego przedstawienie. Lech Mróz PAVLA ŠTRUKELJ, Romi na Slovenskem, Ljubljana 1980, ss. 323, ił. Monografia poświęcona Cyganom w Słowenii jest podsumowaniem badań autorki prowa­ dzonych w cygańskim środowisku w latach 1964-1975. Badania terenowe uzupełnione zostały szczegółowymi poszukiwaniami archiwalnymi, a także spenetrowaniem regionalnej prasy X I X i XX-wiecznej. Powstała monografia opisująca wiele aspektów życia Cyganów w Słowenii, ilustrowana bogato własnymi zdjęciami autorki. Książka składa się z dwóch części, z których pierwsza (historyczna) została opracowana na podstawie źródeł zastanych, druga natomiast jest opisem etnograficznym cygańskiej kultury z okresu lat 60-tych i 70-tych ze wskazaniem procesów adaptacyjnych. Najwcześniejsze wzmianki o obecności Cyganów na terenie dzisiejszej Jugosławii pochodzą z połowy X I V w. i tyczą Dubrownika. Najstarsze dokumenty z terenu Słowenii notujące tam pobyt Cyganów pochodzą z X V w. i wymieniają ich pod nazwą „Cigan". W Słowenii skupiska cygańskich osad występują w trzech regionach. Są to regiony grani­ czące z innymi narodami i Cyganie z tamtych obcych terenów przybyli na obszar Słowenii. �272 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Stąd też różnice w ich języku i kulturze. Tak więc Cyganie w Doleńsku graniczącym z Chorwacją wykazują wiele wpływów m. in. serbskich i innych południowych narodów, przez których tereny przeszli. Do Prekmurja przywędrowali Cyganie z sąsiednich Węgier. Natomiast Cyeanie w Goreńsku graniczącym z Austrią to Sinti — Cyganie niemieccy, najbardziej odrębni spośród innych Cyganów europejskich. Kierunki migracji do Słowenii wpłynęły na nazewnictwo grup cygańskich. Mówi się więc o Cyganach węgierskich, chorwackich, niemieckich. Inny podział bierze za podstawę miejsce ich zamieszkania — są więc Cyganie Prekumrscy, Doleńscy, Goreńscy. W tym samym kierunku idzie podział terytorialny w obrębie regionów, w wyniku czego wydziela się grupy, których nazwy pochodzą od miejscowości zamieszkiwanych przez te grupy. Istnieją również podziały zgodnie z uprawianymi przez Cyganów profesjami czy też charakterystycznym sposobem życia. Innego typu zróżnicowanie to podział na rody. Planowe procesy osiedleńcze na tych terenach dokonały się w końcu X V I I I w. i autorka ocenia je jako bardzo racjonalne i tolerancyjne. Są to efekty znanych ustaw terezjańskich i józefińskich. Najwcześniej osadnictwo to utrwaliło się w Prekmurju. Późniejsze, XIX-wieczne usiłowania osiedlenia Cyganów były mniej efektywne. Spowodowały jednak stałe zatrudnienie Cyganów doleńskich przy budowie dróg i wydobyciu piasku. W czasie II wojny Cyganie ulegli prześladowaniom, głównie w Goreńsku i Prekmurju. Tutaj byli wcielani do armii węgierskiej, a wobec licznych ucieczek osadzani w obozach pracy. Z Goreńska zaś deportowano ich do Serbii. Skupiska Cyganów w Słowenii, podobnie jak w wieku ubiegłym i wcześniej, sytuowane są na uboczu miast i wsi. Są to wielkie, samodzielne wioski, małe osady lub też pojedyncze domki. Osady te są bardzo dynamiczne przestrzennie. Rozrastają się lub liczba zamieszkanych w nich chat maleje; niektóre znikają, a tworzą się gdzieś indziej nowe skupiska cygańskie. Mobilność Cyganów i prostota tradycyjnej technologii budowlanej sprzyjają tym procesom. Stopień moderni­ zacji osad jest różny i zależy od możliwości ekonomicznych mieszkańców. Miejsce zamieszka­ nia — miasto lub wieś — jest też podstawą do podziału Cyganów Słowenii na miejskich i wiejskich. Najbardziej znane profesje cygańskie to: kowalstwo, ostrzenie noży i handel końmi. Kowale dziś na ogół zajmują się naprawą i wyrobem narzędzi rolniczych. Ostrzacze noży i innych narzędzi to zawód do dziś uprawiany jako wędrowny. Młodymi profesjami są zajęcia związane z wyrobami z wikliny, także wyrób mioteł. Pożywienie Cyganów jest bardzo jednorodne i proste. Dopiero od kilku lat zauważa się znaczące zmiany w sposobie odżywiania, co przejawia się choćby w spożywaniu posiłków trzy razy dziennie. Spożywa się dużo mięsa, traktując jarzyny jako danie drugorzędnej wartości. Wódka spełnia ważną rolę przy wszelkich okazjach uroczystych i świątecznych. Bardzo zróżnicowane są mieszkania Cyganów słoweńskich. Do dziś spotyka się w użyciu namioty. Są one dwojakiego typu. Starsze to namioty o półkolistym sklepieniu. Stawia się je z 2 lub 4 leszczynowych kabłąków wbitych w ziemię szeregowo i połączonych poziomymi żerdkami. Takie użebrowanie pokrywa się płachtą. Namiot ten ma zazwyczaj wymiary 3 x 2 m, a wysoki jest na 1,5 m. Stawiając kolejne pałąki można go przedłużać. Powszechniej używane namioty są rozpinane na dwu sochach wbitych w ziemię i połączonych górą żerdzią. Tył namiotu zasiania płachta lub stojący wóz. Niekiedy namioty te są tak wysokie, że wóz mieści się wewnątrz. Sinti używają krytych wozów typu wagonowego, będących typowym ich mieszka­ niem. Są wykonywane przez wyspecjalizowanych rzemieślników, a ich koszt jest bardzo wysoki. Stałymi domami słoweńskich Cyganów są różnego rodzaju proste budowle, najczęściej tzw. baraki — 4 słupy oszalowane jakimkolwiek odpadowym materiałem i zadaszone. Wymiary tych baraków są niewielkie: 4 x 3 , 4 x 4 m lub nieco większe. Inny typ domów to budy o plecionych z wikliny ścianach oblepionych gliną. Lepsze jakościowo domy z drewna lub gliny bywają dwu- i trzywnętrzne. Strój tradycyjny zaniki. Jedynie kobiety ubierają się w sposób wyróżniający je z otoczenia, a to tylko dzięki specyficznemu sposobowi noszenia fabrycznych ubiorów oraz odpowiedniemu doborowi kolorów. W dalszych częściach książki autorka przedstawia wiedzę medyczną Cyganek, sposoby �273 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA leczenia ziołami ludzi i zwierząt, a także obrzędy rodzinne i wierzenia. Cyganie są katoli­ kami, lecz w ich wierzeniach dopatrzyć się można elementów wierzeń niekatolickich, w tym i animistycznych. Interesujące są teksty modlitw w języku cygańskim, czego — o ile mi wiadomo — nie spotyka się na innych terenach. Kolejno przedstawia autorka zabawy dzieci, legendy, pieśni i opowiadania w języku cygańskim. Jeden rozdział poświęcono Cyganom w folklorze miejscowym. Pracę uzupełnia słownik cygańsko-słoweński oraz bogata bibliografia. Słownik zawiera wyrazy z trzech różnych dialektów (języków) cygańskich. Ponieważ nie oznaczono tego przy poszczególnych wyrazach, nie wiadomo, z jakiego regionu słowo pochodzi ani też dlaczego tę właśnie postać wyrazu przytoczono. Jest to niewątpliwy mankament słownika. Zgodnie z tytułem książki, autorka stosuje w tekście termin „Rom" („Roma") na określe­ nie Cyganów. W Jugosławii już przed laty zaczęto w języku oficjalnym określać Cyganów ich nazwą własną, dla zaznaczenia ich praw do samookreślenia. W 1980 r. przyznano im urzędowo status mniejszości narodowej. Jest to początek procesu, który niewątpliwie mieć będzie następstwa i w innych krajach, tym bardziej że III Światowy Kongres Romów w 1981 r. postulował przyznanie takich praw Cyganom na całym świecie. Jest to na pewno sprawa trudna, rozgrywająca się jeszcze w sferze teoretycznych rozważań, kim są Cyganie. Autorka proponuje własną definicję. Jest to „etniczna grupa mająca własny język i swoisty sposób życia' (s. 14). Jest to definicja najbardziej ogólna i jako taka — niezadowalająca. P. Štrukelj w pierwszej części książki, gdzie omawia historię Cyganów, przyjęła za zasadę określanie ich jako „Cyganie", gdyż pod takim imieniem występują w wykorzystanych doku­ mentach. W części etnograficznej, bazującej na własnym materiale terenowym, konsekwentnie posługuje się terminem „Roma" („romski"). Okazuje się to jednak nie całkiem skuteczne, kiedy dochodzi do przedstawienia Cyganów Sinti. Pozostają oni poza ogromną grupą euro­ pejskich Romów jako grupa odrębna językowo, kulturowo oraz zgodnie z ich samookreśleniem. Autorka zauważyła tę trudność, toteż tam, gdzie ma na względzie ogół Cyganów, używa pojęcia „indyjscy nomadzi". Razi ono zwłaszcza w zestawieniu z osiadłymi od pokoleń Cyganami, ale może być przydatne tam, gdzie koniecznie chce się uniknąć uważanego za pejoratywne z pewnych względów określenia „Cyganie". Dopóki jednak nie wypracuje się jedno­ znacznie zrozumiałej terminologii, dotąd obok terminu „Roma" niezbędne będzie nadal stoso­ wanie określenia „Cyganie" jako szerszego pojęcia mieszczącego wszelkie grupy wędrowne (nieromskie również), jak Sinti, Romaniszelsi, Manusze, Tinkersi, a także osiadli hiszpańscy Gitanos. Propagowany z zapałem termin „Roma" określa wszak jedną tylko z grup, podczas gdy „Cyganie" (Cigan, Zigeuner, Gypsy, Tsigan, etc.) to termin pojemniejszy, adekwatny dla określonej zbiorowości. Omawiana praca jest cenna ze względu na bogactwo materiału terenowego uzyskanego osobiście przez autorkę na wielkim obszarze trzech regionów Słowenii. Wydano ją bardzo starannie. Dodatkowym walorem edytorskim jest umieszczenie przypisów na marginesach tekstu, co bardzo ułatwia korzystanie z książki. Wydano ją natomiast w bardzo małym nakładzie 1000 egzemplarzy. Adam Bartisz MICHAIŁ K R A U S N I C K , Die Ziegeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestem und Heute, Würzburg 1981 Arena, ss. 224, il. Jest to jedna z wielu pozycji popularyzujących temat cygański w świecie współczesnym. Jeśli zasługuje na uwagę to m. in. ze względu na szczególne okoliczności towarzyszące jej powstaniu. Współtwórcą książki jest autor opracowania graficznego Joachim Swakowski, grafik niemiecki, którego przodkowie byli pochodzenia polskiego. Zainteresował się tematem cygańskim i jako pracę dyplomową przedstawił cykl plakatów o tej tematyce. W kilku plakatach wykorzystał motywy wozów cygańskich z tarnowskiego Muzeum, gdzie istnieje 18 - Etnografia Polska t. 31, z. 1 �274 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zalążek kolekcji cygańskiej (m. in. wozy oraz inne motywy cygańskie z Polski).' Wykonane w Polsce zdjęcia posłużyły Swakowskiemu do częściowego zilustrowania książki, a zdjęcie wozu z Tarnowa znalazło się na okładce. Treść książki, której autorem jest socjolog i filolog, uprawiający również literaturę i publi­ cystykę, jest kolejną próbą zwrócenia uwagi społeczeństwa na istnienie dyskryminowanych od wieków Cyganów. Dyskryminacja ta przejawiła się i przejawia w różnej formie — od eksterminacji biologicznej w obozach zagłady, po współcześnie zdarzające się głosy żądające ich deportacji, osadzania na terenach wydzielonych, traktowania jako społeczności pasożytni­ czej. Dla rozbudzenia zainteresowania Cyganami i ich folklorem, odmiennym obyczajem autor posługuje się wyjątkami z dawniejszych opracowań, m. in. J. Yoorsa. M. Adler. E . Witticha. Krausnick stara się eksponować romantyzm cygańskiego żywota, trwałość ich tradycji mimo życia we współczesnej cywilizacji. Przytacza słowa Yoorsa, który wiele lat z Cyganami spędził: „To naród będący w ruchu. Do przodu, dalej, posuwa się zawsze razem. Oni są jak płynąca woda, dopasowują się do wszystkich nowych okoliczności, formują się, a pozostają wierni swemu jestestwu" (s. 21). Autor stara się osłabić stereotypowy osąd o Cyganach jako włóczę­ gach, kryminalistach, oszustach. Zwraca uwagę na współczesne opracowania autorów cygań­ skiego pochodzenia, z których treści można się wiele dowiedzieć na temat ich prawości, poszanowania norm i ludzi, życzliwości i wzajemnej pomocy Wiele miejsca autor poświęca martyrologii Cyganów w czasie prześladowań nazistowskich. Dzisiejsi bojownicy o prawa Cyganów do godnego życia często do tych tragicznych momentów się odwołują. Manifestacje cygańskie na terenach byłych obozów zagłady stały się stałym elementem walki o równouprawnienie. Książkę zamyka memorandum Światowego Związku Cyganów skierowane do władz R F N . w którym wymienia się żądania zmierzające do naprawienia dawnych i obecnych krzywd oraz wskazuje się na sposoby ułatwienia Cyganom życia w społeczeństwie, z zachowaniem swej tożsamości. Ewa Martyniuk, Adam Bartosz VÉTEMENT E T SOCIÉTÉS 2. A C T E S D U C O L L O Q U E NATIONAL C.N.R.S . ..Vers une anthropologic du vétement". Musée de Г Н о т т с (9-11 mars 1983). ivdaUía Yves Delaporte. nr specjalny „Ethnographie". t. L X X X : 1984, nr 92-94, Paris 1984, ss. 421. ryc. 75. Tom ten stanowi dalszy poważny krok na drodze naukowego badania odzieży i najważniejsze wydarzenie teoretyczne w tej dziedzinie kultury materialnej w ostatnich latach. Ukazano w nim referaty i dyskusje konferencji w Musée de Г Н о т т е w Paryżu, odbytej w 1983 r. Formalnie nawiązują one do poprzedniej konferencji z 1979 г., na której po raz pierwszy w dziejach historii odzieży zgromadzono wszystkich specjalistów tak historyków, archeologów, historyków sztuki, jak etnografów i plastyków . Jednakże w ciągu tych czterech lat zarysowuje się znaczny postęp nie tyle jeszcze w wynikach badań, co w stawianiu problemów i szerokości spojrzenia na zagadnienie odzieży od jej najdawniejszej historii do znaczenia symbolicznego tak w nowoczesnych społeczeństwach europejskich, jak w różnych częściach kuli ziemskiej. Ta szerokość spojrzenia na zagadnienie społecznej, estetycznej i psychologicznej funkcji odzieży stanowi o wielkim znaczeniu tego tomu referatów. Konferencję o zbliżonej tematyce zorgani­ zowała w 1985 r. fundacja Pasolda w Londynie. Tam jednak zabrakło etnografów i spotkanie historyków gospodarczych z historykami sztuki, reprezentującymi tzw. „antykwaryczną" historię 1 1 Vétement et Sociétés I. Actes des Journćes de rencontre des 2 et 3 mars 1979, Wyd. M. de Fontanas et Y . Delaporte, Paris 1981. Recenzja Ireny T u r n a u w: „Etnografia Polska", t. 30. z. 2. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 275 ubiorów, doprowadziło jedynie do ustaleń z zakresu konsumpcji odzieży od X I I I - X X w. głównie na Wyspach Brytyjskich . Omawiana konferencja zgromadziła 37 autorów referatów i nie zarejestrowaną, ale zaznacza­ jącą się w dyskusji grupę paru dziesiątków specjalistów. W ciągu trzech dni wygłoszono 33 referaty. Niektóre z nich były przygotowane przez kilku współautorów. Uporządkowano je w czterech grupach tematycznych: 1) zjawiska mody: innowacje, rozpowszechnianie się i ewolucja; 2) kody odzieżowe; 3) metoda badań i analiza źródeł; 4) problemy opisu i klasy­ fikacji. Nasuwa się tu porównanie z tematyką pierwszej konferencji. Obecnie uczyniono znaczny postęp w stawianiu problemów badawczych. Jest to przede wszystkim zasługą redaktora tomu Yves Delaporte, który opatrzył go ważnym wprowadzeniem. Poświecono go perspektywom metodologicznym i teoretycznym studiów nad odzieżą. Autor ukazuje przygotowania do opraco­ wania systemu opisowego wszelkiej odzieży tak w jej rozwoju historycznym, jak rozrzucie geograficznym na całą kulę ziemską. Prace te są prowadzone w różnych ośrodkach nauko­ wych w Paryżu, a zwłaszcza w dziale technologii porównawczej Muzeum Człowieka. Yves Delaporte podkreśla prekursorskie znaczenie pracy P. Bogatyriewa, wydanej w 1937 r.-' Zarazem jednak dyskutuje on sporne pojęcie funkcji odzieży, lansowane przez tego autora. Pojecie to staje się nieraz tylko synonimem użytkowania określonej części ubioru w danych okolicznościach. Chodzi zaś o wiele szersze znaczenie funkcji ubioru w systemach mody zakodowanych dla danych społeczności w określonym czasie. Pewna część ubioru mogła być oznaką stanową w danym systemie mody. Wprowadzenie jaśniejszego rozróżnienia terminu znaku i oznaki użytych w różnych kontekstach jest zasługą autora. W Polsce najjaśniej sformułował to J. Kmita . Rozważania Yves Delaporte idą w tym samym kierunku, jakkolwiek brak analo­ gicznych terminów w języku francuskim. W pierwszej części konferencji, poświęconej takim zjawiskom mody, jak innowacje, ich rozpowszechnianie się i ewolucja, Denise Pop ukazała „stałą ewolucję rumuńskiej odzieży ludowej w X I X i X X w. Zmiana typu biżuterii noszonej prze kobiety w jednym z regionów Algerii świadczy o wpływie czynników społeczno-gospodarczych, politycznych i technicznych. Zamiast srebrnych ozdób zaczęto nosić złote i zdobione barwnym szkłem (T. Benfoughal). R. Seid zajęła się odrębnym ubiorem wiosek gminy Bethmale w Pirenejach w X I X w. Ubiór górali w odciętej od kontaktów zewnętrznych dolinie ukształtował się w latach 1850-1860 i później także ulegał pewnym zmianom. Tak więc izolacja nie przeszkodziła zmianom mody. Artykuł M. Diener-Kovács przedstawia konsekwencje prawa przeciwzbytkowego Ko­ ścioła katolickiego zwalczającego w węgierskiej wsi Mezokdvesd zdobienie ubiorów błyskotka­ mi ze złotych i srebrnych nici. Błyskotki te obciążały budżety ubogich wieśniaków, ale moda na nie panowała od 1910 r. Pod wpływem zakazów kościelnych ubiory zaczęto zdobić tańszym haftem i frędzlami. N. Abramtchik i E . Gherardi-Dorst przedstawiły tradycyjny ubiór w jednym z regionów Białorusi i jego przemiany w naszym stuleciu. Mechanizmy przemian mody paryskiej w X V I I w. zostały wnikliwie zanalizowane przez L . Godard de Donville na przykładzie rozpowszechniania się wysokich butów męskich o wyszukanych kształtach. Ich zmiany narzucali pomysłowi dworscy modnisie. Wreszcie Y . Delaporte ukazał dostosowywanie się do wymogów mody młodzieżowej u nastolatków z przedmieść Paryża za pomocą materiałów zastępczych i własnych rozwiązań krawieckich. Opracowania te ukazały rozmaitość przemian mody tak w społecznościach wiejskich w Europie i północnej Afryce, jak w środowisku dworskim i na współczesnych przedmieściach, oraz szeroki wachlarz moty­ wacji przy zastosowaniu nowych form odzieży. Dyskusję nad możliwościami kodyfikacji zjawisk odzieżowych otwiera referat .1. Martinet o semiologii funkcji ubioru. Odzież jest zarazem konkretnym przedmiotem lub ich zespołem 2 4 2 I. T u r n a u , Gospodarcza i społeczna historia odzieży. Siódma konferencja Fundacji Pasolda w Londynie w dniach ¡8-20 września 1985 г., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". * P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975. J. K m i t a , Wykłady z logiki i metodologii nauk. Warszawa 1973, s. 211-212. 4 �276 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 0 określonym kształcie, barwie, a nawet zapachu, zarazem zaś oznaką przynależności do grupy społecznej, stanu cywilnego czy funkcji wypełnianej przez właściciela. Należy rozważać tak funkcje użytkowe, jak znaczeniowe i wreszcie uczucia, jakie wywoływać może określony ubiór. Po tym wprowadzeniu 12 referatów ukazało znaczenie społeczne różnych ubiorów w szerokim przekroju społecznym. Tak węc wybór określonych tkanin i strojów kobiecych w indyjskim Radżasthanie ukazuje na pierwszy rzut oka przynależność religijną, kastową, regionalną i stan cywilny właścicielki (F. Cousin). L . Saada przedstawiła funkcje oznaki w ubiorze kobiet tunezyjskich ostatnich stuleci. J. Jouin zasygnalizowała wyniki swych badań nad ubiorem włożonym na lewą stronę w różnych społecznościach. Mogła to być oznaka żałoby lub pewnych działań typu magicznego. M. Carosso ukazała różne typy żałobnej odzieży w wiosce na Sardynii. Dwa referaty dotyczyły znaczeń ubiorów tancerek w Aragonii oraz kapy torreadora i sukni tancerek flamenco w Andaluzji (J. Fribourg i J. Pitt-Rivers). Kilka opracowań ukazuje znaczenie różnych uborów historycznych: barw herbowych w X V w. (A. Planche), historii togi jako ubioru zawodowego prawników (S. Loubriat), odzieży ludowej 1 mieszczańskiej w regionie Meaux we Francji w X V I I I w. na podstawie spisów ruchomości (M. Baulant). strojnych ubiorów weselnych zakazywanych przez władze kościelne w Grecji w XVIII w. (Y. De Sike) oraz funkcji tradycyjnych strojów obrzędowych w Kambodży, Tajlandii i Laosie (S. Thierry). M. M. Rouć omówiła znaczenie okryć skórzanych u współ­ czesnych francuskich punków i rockersów i sposoby ich zdobywania. Przykłady te zostały doskonale dobrane ze względu na łatwo uchwytne znaczenie tych ubiorów w tak różnych społecznościach. Można by je oczywiście mnożyć. Duże znaczenie ma zestaw siedmiu referatów ukazujących zagadnienia metodologiczne i źródłoznawcze. Wyniki ustaleń grupy pracowników zajmujących się zagadnieniem odzieży przedstawiła M. de Fontaněs. Zaproponowano ogólny plan badania następujących zagadnień: strefy podziału geograficznego, produkcja i wymiana odzieży, zagadnienia gospodarcze, opis noszonej odzieży, jej funkcje: ochronna, semiologiczna i estetyczna, zagadnienie mody i systemów wartości. Opracowano także kwestionariusze na tematy szczegółowe. Dotyczą one głównie badań etnograficznych nad ubiorem. Źródła i metody badań nad ubiorem ludowym w średnio­ wieczu omówiły F. Piponnier, M. Closson i P. Mane. Współpraca historyczki i dwóch histo­ ryczek sztuki pozwoliła na ocenę wartości informacyjnej bogatych źródeł archiwalnych w postaci inwentarzy ruchomości i testamentów oraz ikonografii. Wskazano na powiązania odzieży ludowej z mieszczańską tych samych regionów Francji. Dokumentację odnoszącą się do odzieży noszonej w południowej części tego kraju przedstawiła G . Démians d'Archimbaud. D. Roche zajął się ubiorem francuskiej burżuazji w XVIII w. na podstawie źródeł pisanych. Badanie zabytków muzealnych z różnych okresów historycznych omówiła Y . Deslandres. С. Reinharez poruszyła zagadnienie sposobu ubierania się jako oznaki dobrego wychowania i kultury osobistej w podręcznikach z X V I - X I X w. Zajęto się wreszcie historią kostiumologii rozwijają­ cej się jako nauka dopiero w ubiegłym stuleciu (P. Perrot). Ostatnia część konferencji poświęcona była problemom opisu i klasyfikacji odzieży. Wyniki ustaleń wspomnianej już grupy zajmującej się tą tematyką przedstawiła H. Balfet. Za punkt wyjścia posłużyło opracowanie typologii ubiorów Bliskiego Wschodu Avivy Lancet-Müller . Grupa pracowników Muzeum Człowieka opracowała znacznie bardziej złożony system klasyfi­ kacyjny, który ma pomieścić wszelkie ubiory świata. Typologia uwzględnia nazwy odzieży, jej szczegółową charakterystykę z uwzględnieniem zagadnień z zakresu kultury duchowej i społecz­ nej. Każda typologia jest dyskusyjna, jednakże powinna ona być upowszechniona w opisach odzieży. Jej uzupełnieniem jest system opisu tradycyjnego ubioru ludowego we Francji opracowany w Muzeum Narodowym Sztuk i Tradycji Ludowych w Paryżu zreferowany przez M. T. Duflos-Priot. Nowe ustalenia wnosi także referat H. Balfet o formie i funkcji ubiorów ď jpow.myeh w opisowym systemie odzieży. 5 5 1COM A. Miiller-Lancet. Typology for Afro-Asian Costume primarly from Islamie countries, General Assembly, Leningrad — Moscow 1977. �277 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Dwa ostatnie referaty wychodzą poza tę tematykę opisu i typologii odzieży. N. Pellegrin zajęła się wyobrażeniami różnych ubiorów w zbiorach rycin wydawanych obficie w okresie od XVI-XVIII w. Fantastyczne rysunki z początku okresu ustępują miejsca realistycznym przedsta­ wieniom strojów różnych narodów. Autorka słusznie zauważa, że wszelkie sposoby ubierania się przedstawicieli różnych narodów europejskich stają się coraz bardziej dziwaczne, im bardziej odbiegają od nakazów mody francuskiej omawianego okresu. Rysownicy nie zdawali sobie sprawy z istnienia ukształtowanych w X V I - X V I I I w. ubiorów narodowych części środkowej i wschodniej Europy. Błąd ten popełniają zresztą i dzisiaj niektórzy kostiumologowie. Referat M. Drosson ukazał przekształcanie się formy damskiej torebki w latach 1850-1950 wraz z omówieniem zagadnienia dodatków do ubioru. Obszerne to streszczenie najważniejszych zagadnień poruszanych na konferencji nie może oddać ustaleń zawartych tak w najważniejszych referatach, jak w obszernych streszczeniach żywych dyskusji. Można tylko podkreślić ogromne znaczenie tego tomu dla dalszych badań nad wszystkimi dziedzinami historii odzieży i jej współczesnych przemian w różnych społecz­ nościach. Ustalenia materiałowe z konieczności były fragmentaryczne. Najważniejsze jest podję­ cie złożonej problematyki zmian mody, funkcji odzieży i metod badawczych. Irena Turnau M A R G I T G A R I , Le vinaigre et le fiel. La vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillís et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamas Hofer, Paris 1984, Plon Corvina, ss. 464, 65 ryc. Książka ta ukazała się w serii Terre Humaine wydawanej przez Jean Malaurie, przedsta­ wiającej mentalność ludzi z różnych społeczeństw świata. Znana etnografka węgierska. Edith Fel. wydała zarejestrowane na taśmie magnetofonowej wypowiedzi Margit Gari, urodzonej w 1907 r. jako dziesiąte dziecko w biednej, bezrolnej rodzinie wiejskiej. Autorka pochodzi z miejscowości Mezókóvesd położonej na północny wschód od Budapesztu. Region ten już od ponad stulecia wzbudzał zainteresowania etnografów, tak ze względu na szczególnie barwne hafty i ubiory mieszkańców, określanych jako Matyós, jak i na wyjątkowo silne tradycje katolickie (Mezókóvesd leży w otoczeniu wsi protestanckich). Pierwsze rozdziały książki ukazują mentalność inteligentnej, ale niewykształconej wieśniaczki przedstawiającej ustalony raz na zawsze porządek świata: z niebem, piekłem, ogromną galerią świętych patronów, sposobem obchodzenia dorocznych świąt i ogromną liczbą aprobowanych lub potępianych zabiegów magicznych. W barwnych wypowiedziach autorki wiara w ten porzą­ dek poparta jest historiami z życia poszczególnych członków znanej jej dobrze wiejskiej społeczności. Zmiany ostatnich dziesiątów lat nie zdołały tu zachwiać wierzeniami ludzi starszego pokolenia. W dalszej części relacji o znacznych walorach literackich autorka ukazuje całe swe życie, ustawiczną walkę o minimum pożywienia i najprostsze odzienie. W tych rodzinach bezrolnych robotników sezonowych rodziło się liczne potomstwo. Ojcowie wydawali zbyt wiele na wino, a matki pracowały ciężko, aby wyżywić dzieci. Już jako 9-letnia dziewczynka Margit Gari pracowała jako piastunka. Nie miała jeszcze 11 lat, gdy po raz pierwszy pojechała ze starszym rodzeństwem na półroczną pracę w polu, w latyfundiach magnackich. Odtąd całe jej życie dzieliło się na letni okres prac sezonowych i okres zimowy, kiedy zarabiała głównie hafciarstwem. z którego słynęła jej miejscowość. W opowiadaniu zaznaczają się ostre różnice klasowe występujące na wsi węgierskiej: olbrzymie latyfundia i majątki bogatych chłopów bezlitośnie wyzyskiwały siłę roboczą bezrolnej biedoty. Autorka podkreśla pozytywną rolę silnego w jej regionie Kościoła katolickiego. Miłosierdzie chrześcijańskie niekiedy łagodziło ostre nieraz przeciwieństwa klasowe, pozwalając przynajmniej biedocie wiejskiej nie umrzeć z głodu na przednówku. Jednakże złe stosunki pomiędzy chłopami posiadającymi ziemię a bezrolnymi były odczuwane przez poszczególne jednostki już od dzieciństwa. �278 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorka jako piękna i inteligentna dziewczyna miała wielu adoratorów. Nie decydowali się oni jednak na małżeństwo. Dopiero jako „stara panna" mająca 21 lat poślubiła chłopca ubogiego jak ona, przy tym nałogowego pijaka. Było to jednak małżeństwo z miłości. Autorka urodziła pięcioro dzieci, a zdołała odchować czworo. Jej uzdolnienia hafciarskie zapewniły rodzinie względne polepszenie sytuacji życiowej, gdyż zaczęła zdobić ubiory ludowe. Wspomnienia Margit Gari obejmują okres od ok. 1917 r. do początku lat 70-tych. Autorka ukazuje przemiany w kulturze materialnej wsi węgierskiej znanego jej regionu. Informacje jej wskazują na ogromną tradycyjność w zakresie wyposażenia wnętrz mieszkal­ nych, użytkowania ubiorów ludowych czy typów pożywienia, charakterystyczną dla okresu przedwojennego. Tak wielkiej zachowawczości kultury chłopskiej nie można tłumaczyć jedynie ubóstwem ludności, należy też wziąć pod uwagę silne tradycje i stosunkowo słabe wpływy kultury miejskiej. Sytuacja ta zmieniła się nieco w czasie II wojny światowej. Od 1947 r. autorka zaczęła — acz niechętnie — zarzucać pełny strój ludowy i ubierać s ę według mody miejskiej. Pewne elementy tego ubioru utrzymały się jednak w strojach noszonych przez starsze pokolenie mieszkańców Mezókdvesd. Omawiana książka jest nieocenionym źródłem wiadomości o mentalności i sposobie życia najuboższych mieszkańców węgierskiej równiny w ciągu kilkudziesięciu lat naszego stulecia. Historyk kultury znajdzie w niej wiele ścisłych informacji mających znaczenie porównawcze z zakresu tzw. kultury duchowej, społecznej i materialnej. Książka ta ukazuje znakomicie odchodzącą w przeszłość mentalność i zanikający sposób życia. Jego dokumentacja i utrwalenie mają podobne znaczenie, jak opis Ishi — ostatniego dzikiego Indianina Północnej Ameryki, Indian znad Amazonki czy Eskimosów. Zasługuje ona na przetłumaczenie i rozpowszech­ nienie w Polsce. ; Irena Turnau M A R G A R E T H E D I E F F E N B A C H , Hessischer Trachtenalltag. Tracht ais Spiegel landlkher Lehensweisen 1925-1935, Herausgegeben von Wolfgang Schellmann. Siegfried Becker, Gaby Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann. Insel Verlag, Frankfurt n/Menem 1983, ss. 301. Omawiana książka bazuje na olbrzymim zbiorze ok. 3000 fotografii pochodzących z Hesji, częściowo z 2 poł. X I X w., częściowo nowszych. W tekście ukazano historię ludowego ubioru, który w Hesji utrzymał się wyjątkowo długo. Ukształtował się on już w XVII w., gdy dawne formy stroju mieszczańskiego uległy zapomnieniu. W ubiorze heskim obserwuje się wpływy zachodnioeuropejskie mody z XVIII w. Widać je na przykładzie licznych spódnic. Bogata wieśniaczka nosiła ich do 16, a w ubiorze panny młodej było ich 12. Barwne spódnice i liczne dziane części odzieży w postaci kaftaników, pończoch lub fartuchów kształto­ wały sylwetkę kobiety. Ubiory (zarówno męskie, jak i kobiece) zdobiono haftami, galonami i plecionkami pasmanteryjnymi. W książce ukazano znaczne różnice w ubiorze ludności zamieszkującej wsie katolickie i protestanckie oraz specjalne stroje niedzielne, ślubne i żałobne. Ogromny materiał fotograficzny ukazuje stroje wieśniaków pracujących w polu i w obejściu. Przynosi także materiał ilustracyjny do zagadnienia zajęć rolniczych, hodowlanych, rzemiosł wiejskich i wyposażenia wnętrz. Technika fotograficzna znakomicie ukazuje barwną i tradycyjną kulturę materialną Hesji. Irena Turnau AVIVA M U L L E R - L A N C E T , Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, ss. 12, ryc. 66 w tym barwnych 50. Niewielkie to opracowanie ma duże znaczenie ze względu na zestawienie żydowskich ubiorów ludowych z Jemenu, Kurdystanu, Buchary, Gruzji, Persji, Afganistanu. Turcji, Syrii, �279 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Iraku, Tunezji, Maroka przy podkreśleniu tradycji przyniesionych ze wschodniej Europy oraz Grecji. Na ogół są to jedynie pewne tradycyjne elementy strojów żydowskich przy przejęciu kompletów ubiorów danego kraju. Wyróżnienie tych elementów było tym trudniejsze, że Żydzi osiedlali się zawsze liczniej w miastach niż we wsiach przechowujących dłużej trady­ cyjny ubiór. Zasługą autorki jest zestawienie ogromnego materiału fotograficznego ukazują­ cego tak zachowane ubiory, jak ich nosicieli. Zabytki kostiumologiczne pochodzące z ostatniego stulecia przechowano w Israel Museum w Jerozolimie. Analizując te ubiory autorka wyróżnia charakterystyczne cechy zdobnictwa żydowskiego widoczne pomimo tak znacznego rozproszenia terytorialnego tego narodu. Podkreśla ona zarazem wpływy ubiorów narodowych na kształto­ wanie się odzieży miejscowych Żydów. Dobrym przykładem jest krój ubiorów Chasydów, pochodzący od polskich ubiorów z X V I w. Także ubiór marokańskich Żydówek ukształto­ wał się pod wpływem wcześniejszej mody hiszpańskiej. Tak więc wyniki badań nad żydowskimi ubiorami ludowymi wyjątkowo wyraźnie ukazują różnorodność wpływów i zarazem siłę od­ działywania rodzimych tradycji. Należy je wziąć pod uwagę w badaniach nad ubiorami ludowymi oraz nad ubiorem żydowskim w Polsce. Irena Turnau SABIHA T A N S U G , Turkmen giyimi. Turkmen Costumes, Akbank'in Bir Kültür Hizmeti, b.m.w. 1985, ss. 64, ryc. 60 barwnych. Opracowanie współczesnego stroju ludowego Turkmenów mieszkających w zachodniej Anatolu od okolic Bergamo. Izmiru i na południe od Efezu do Bodrum. Autorka dokonała szeregu etnograficznych badań terenowych w kilkunastu wybranych miejscowościach, w których dawne ubory najlepiej się zachowały. W tekście drukowanym po turecku i równolegle po angielsku podała ona charakterystyki co najmniej czterech różnych typów strojów. Są to głównie ubiory kobiece, gdyż męskie zachowały się w nielicznych tylko wioskach. Tekst opraco­ wania daje zbyt mało opisów konkretnych ubiorów wraz z ich wykrojami. Autorka zaintereso­ wała się głównie najefektowniejszymi strojami świątecznymi i okolicznościowymi, zwłaszcza zaś weselnymi, wraz z tradycjami obyczajowymi. Sporo miejsca poświęca też ozdobom. Jednakże bogaty materiał ilustracyjny pozwala na wyciągnięcie wniosków,' których brakuje w pracy. Otóż suknie kobiece krojono najprościej uzupełniając je krótkimi kaftanikami i zapaskami. Uderza znaczna różnorodność nakryć głowy, zarówno zdobionych monetami czepców, jak okrywających także część twarzy i szyję zawojów oraz chust. Obok barwnych tkanin wzo­ rzystych ubiór zdobią hafty. Szeroko rozpowszechnione są bufiaste spodnie do kostek noszone pod długimi spódnicami. Wszystkie te elementy ubiorów kobiecych są bliskie dawnym tradycjom ubiorów tureckich. Typy zdobienia i wzory hafciarskie sięgają może rodzimych tradycji Anatolu i wędrownych plemion turkmeńskich. W każdym razie tak doskonale zachowane stroje ludowe mogą służyć za materiał porównawczy w badaniach nad odzieżą nie tylko Bliskiego Wschodu, ale i Półwyspu Bałkańskiego i narodów Kaukazu pozostających pod wpływami tureckimi oraz dalekiej Turkmenii. Irena Turnau ��