39 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb72b05fb32ec6f7f8b7b519bf2e2309.pdf 07ecb4b7d1773fe06d4927cb0cf96ee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2726 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2537 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.220-225 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Stanisław Cichowicz The Sartre Problem According to testimony by Simone de Beauvoir, the wife of J. P. Sar­ tre, the French philosopher was fascinated by Objects from the very out­ set of his interests; this is the reason why he fell under the spell of the slo­ gan Zu den Sachen selbst, repeated constantly during the 1930s by Ger­ man phenomenologists. Delighting in the writings of E. Husserl, the yo­ ung Sartre rapidly learned from his master how to refer to phenomena that astonish human consciousness. The first examples of phenomenological explorations are found in the early texts of the Parisian philosopher, such as The Fundamental Idea of Husserl 's Phenomenology and Imaginaire. Teresa Grzybkowska Finis Poloniae and The 1905 Revolution by Jacek Malczewski or a Confession of Love? Jacek Malczewski is one of the most outstanding painters from the turn of the nineteenth century. Since he left his canvases untitled, some of them have different titles, a feature which was associated with the in­ terpretation of a given work. The author is aware of her own doubts as re­ gards the interpretation of mythological and symbolical paintings, which oscillates between patriotic and personal mythology. She also suggests that the canvas The 1905 Revolution , heretofore interpreted politically, could be described as the Apotheosis of the Artist and His Muses. Mytho­ logy, which in the case of Malczewski played a fundamental role, once again proved to be the inspiration of his art. The myth permitted the ar­ tist to view life as poetry, in which he too participates. Witold Dobrowolski The Malczewski Mythology This text was conceived a speech given during a promotion of the album Świat obrazów Jacka Malczewskiego (The World of Paintings by Jacek Malczewski) by Teresa Grzybkowska. In a presentation of the canvases by Malczewski, Dobrowolski indicates, i . a. patriotic-Romantic, folklore and folk motifs (following the example of K. Wyka); he also emphasises the im­ portant fact that Prof. T. Grzybkowska drew attention to the Greek myths, which in the works by Malczewski often function under local disguise (Orpheus and Eurydice, Pythia and Nike). No other scholar has devoted so much attention to the role of the sub-consciousness and the impulses, fully unaware or intentionally stilled, which steered the imagination of the artist. Maria Janion The Pond in Wielgie, or Between Laughter and Death Prof. Janion derives the symbolic paintings by Jacek Malczewski from his youthful confession to a "wish to paint differently than the old masters, a wish to paint reality". This desire is expressed in domestic forms contrasted to Western ones. Malczewski resorted to folklore, albe­ it the latter is not treated as a pretext—we are dealing with integral pro­ ducts of the imagination, a cohesive creation of fantasy in daily life. Ja­ nion compares such an approach to folklore with the way in which it was treated in Klechdy Polskie (Polish Folk Tales) by the excellent poet B. Les'mian. Its outcome is not ascribed actual being, but treated as contact be­ tween the individual and the world. Folk qualities are enhanced with an element of irony, existential experience. The canvases by Malczewski al­ so introduce a category of Romantic aesthetics—artistic irony. The pain­ ter started with figures borrowed from Slavonic folklore, subsequently supplanted by Greek motifs. In both cases, Malczewski and Les'mian combined laughter and death, a demonic and an ironic aura. Zygmunt Kubiak The Hellenism of Jacek Malczewski This consecutive opinion concerning Jacek Malczewski is voiced by an acclaimed expert on antiquity. Poetry is closer to philosophy than to history, and speaks about things which could occur on the level of proba­ bility or necessity. The author ponders on the reception of Malczewski's canvases (which resorted to motifs and figures from the Greek world: harpies, chimeras and Orpheus) by anciem Greeks. In conclusion, he claims that, paradoxically, the greatest difficulties would occur with the understanding and "deciphering" of the Greek motifs. Tomasz Żukowski May I be Consumed by Fire Like a Wood Shaving Ablaze in the Bre­ ath of the Night. The Occupation-era Experiencing of the World in the Poetry of К. K. Baczyński Poems by Baczyński are treated as a record of inner experience, orga­ nised around two images: the archetypical plenitude and its distorted 220 contradiction, which paradoxically becomes the lot of the warrior strug­ gling for the national cause. This fullness is closely connected with the gift of poetry, and is expressed in mythical landscapes. The rejection of Arcadian images, visible in the Baczyński poems, is caused by progres­ sing self-cognition, in which the armed deed reveals its dual, ironic natu­ re. A battle undertaken in the name of defending the idea of the fullness of humanity turns into its contradiction. The place of Arcadia is assumed by the Inferno. Enclosure in exit-less space, the futility of gTace, and apo­ calyptically deformed bodies are signs of squandering the image of per­ fection and ensuing self-hatred. In this context, death loses the dimension of the gateway of transcendence, and can become mere nullity which frees from suffering. Lech Sokół Henrik Ibsen—a Personal Myth The works of Ibsen are universally and unambiguously associated with common sense and realism, an attachment to the concrete and the detail, the emancipation of women, a struggle for the sake of truth in individual and collective life, as well as religious and political libera­ lism. The author of the article shows how those conceptions concerning Ibsen as a writer remain incomplete and, to a considerable degree, fal­ se. By applying the term "personal myth" (only partially concurrent with conceptions expounded by psychoanalysts), the author is intere­ sted in the experiences and mythical places which possess essential si­ gnificance for Ibsen: imagery, which accompanied him, motifs of his thought and works, and, finally, moments of illumination in contact with nature and art. The departure for Italy exerted a foremost impact on the intellectual development of Ibsen. This contact granted the arrival from the distant northern province profound liberation from the traumatic aspects of Nor­ wegian experiences as well as spiritual enlightenment, and rendered po­ ssible a transition to a prominently different phase of creativity. Dariusz Czaja Tuscany. Three Journeys The author proposes a detailed characteristic of three descriptions of journeys to Tuscany made by Pavel Muratov, David Herbert Lawrence and Albert Camus. Emphasis is placed on the similarity and differences of perception in texts representing different genres. Reflections on Tusca­ ny are situated within the Arcadian myth of Italy, which has a long Euro­ pean tradition. The author demonstrates its steadfastness in descriptions by Muratov and Lawrence, and partial destruction performed in the re­ marks by Camus. The closing part of the study considers the possible exi­ stence of a myth of Tuscany as a "realised Paradise", a land of aesthetic and existential harmony, within contemporary culture and reflections marked by wartime trauma. Marzena Gierga Syracuse—The Town of Great Women (Part I) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisa­ tion of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eter­ nal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lu­ cia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a trans­ formation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday l i ­ fe of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradic­ tory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By refer­ ring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, �with different contents but similar form and meaning, the author demon­ strates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascer­ tainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of cultu­ re. Their outcome assumed the form of a co-existence of the literary-me­ taphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Jerzy Wojciechowski The Sketchbook of Jan Potocki from His Journey to the Moroccan Em­ pire Count Jan Potocki (1761-1815) was a man of many talents, endowed with extraordinary intellectual temperament, and a highly original erudi­ te. Although associated primarily with the excellent novel The Saragossa Manuscript (written oryginally in French), it seems worth remembe­ ring that the legacy of this researcher and traveller contains notes and dra­ wings from his journeys. The author discusses a heretofore unpublished sketchbook dating from a journey to Morocco, made in 1791. The origi­ nal is to be found in the Illustrations Room of the Warsaw University L i ­ brary. Marta Miskowiec Kano. Dreadful Heat, Exhaustion and Dust The author invites the reader to visit the Nigerian town of Kano; the Berbers claim that it is one of the three towns in Africa (next to Fez and Cairo) about which it could be said that "there is nothing in the world that could not be found here". Historical information is accompanied by the impressions and emotions of the author, which become part of her "pri­ vate mythology", and reveal a strange, magical, alien but, at the same ti­ me, curiously attractive town. Jarosław jot-Druiycki The Town, its Curiosities and their Collectors This essay examines the urban Tourist, whom the author calls "a collector of town Sehenswurdigkeiten" (German: things worth see­ ing, curiosities), and his peculiar manner of viewing the world via po­ ssessions. Drużycki cites the words of Edgar Morin: "The purchase of a few symbolic objects, known as souvenirs, such as miniature towers of Pisa [...], an ashtray [...] enables him [the tourist] to magically po­ ssess Spain or Italy". The object of the collection is the nostalgic "am­ bience of a city", produced for tourist purposes; hence, an important ro­ le is played by the "mystic, cult town", which emerged in "high" or po­ pular culture, a town "for a fleeting moment", a destination of contem­ porary peregrinations. Sławomir Sikora In Lisbon as in a Village Images of the town in the film Lisbon Story by Wim Wenders do not depict the titular town as an ordinary, conventional tourist site. It would be difficult to find picturesque vistas or places associated with the ci­ ty's history (churches, castles, monuments). The director creates an in­ dividualised vision of an archaic lane, a "village", one of whose sources might be the works of Fernando Pessoa. An even more important cause of such an operation could be an attempt to portray Lisbon as mythical, paradisiacal city, where time stands still, a town "withdrawn" in time. The author presents examples testifying to "archaisation"(both of Lis­ bon and Portugal), and although its justification could be sought in a j o ­ urney into "the history of the cinema" (the film was made upon its hun­ dredth anniversary), an even more significant pretext would be the allochronic discourse about the other ("anthropology is a science of other men in another time"), and its distance both in space and time, which, according to J. Fabian (Time and the Other), is universal in anthropolo­ gical description (although.evidently, not only). The author claims that by creating the image of Lisbon-Eden, Wenders conceives a nostalgic town of "our" childhood, a village, a paradox of a place that one would not so much want to visit as to return to. An integral part of the article is also a discussion on the connection between sound and image in the examined film. Jan Gondowicz Cartography and Certain Writers Old maps have something in common with recorded hallucination. The author indicates the connections between literature and journeys, and suggests that a study on Cartography and Certain Authors still rema­ ins unwritten. The perspective of this sketch should favour books, whose plot is composed of the journey. The author mentions several examples that could act as milestones in this endeavour; unfortunately, the only Po­ lish author would be Jan Potocki, with his The Saragassa Manuscript. Marek Oziewicz (Part I) What's so to be Found in Wardrobe? Parallel Worlds of C. S. Le­ wis's Chronicles ofNarnia The autor attempts to analyse parallel worlds describes by Lewis in his Chronicles of Narnia and focuses particularly on the issue of passa­ ge from one world to another Having initially classified "other realities" of the Chronicles into secondary and parallel worlds, the author concen­ trates on their status and characteristic features of their spatiotemporality. Attention is then drawn to magic places in which parallel realities overlap or cohere which broad background allows to examine the mecha­ nics of the characters' passages from one world to another. This done in the light of Eastern (and partly medieval) theory of the elements: space, air, fire, water and earth. In the main part of his work, the author proposes a classification of all instances of passage between different worlds present in the Chronicles into four categories: direct volitional, indirect volitional, direct nonvolitional and indirect nonvolitional. The division between volitional and nonvolitional passages is constructed upon the feelings which present themse­ lves to the characters during the procedure of passage, whereas the divi­ sion between direct and indirect ones—upon mutual relationship of the worlds between which the passage takes place. Drawing on examples from the Chronicles, the author endeavours to substantiate his thesis ap­ plying in his analysis the technique of gradation of sensory impressions Krystian Ыра Mythical Places and Journeys We publish two fragments from a diary by Krystian Lupa, the accla­ imed theatrical director. Both texts are connected with journeys: the first refers to travelling to a place connected with childhood, as well as the oneiros-like journey; the second is a reflection predominantly on space and travelling in Stalker, the film by Andrei Tarkovsky. Grzegorz Graff Miracles of Poland—Mythical Space, Mythical History Miracles of Poland is the title of more than ten volumes in a popular series about Polish historical and geographical lands and famous towns. The series was published in the inter-war period and written by renowned and highly regarded authors, who in a colourful and light manner descri­ bed the past, national heroic deeds, and ethnographic and geographical curiosities. In this unique panopticon, the attention of the anthropologist is drawn to the frequent abuse of nature and history, envisaged in a mythi­ cal manner. The varied group of symbols, stereotypes and romantic myths contained in the analysed texts compels to justify a truth fundamental for Polish history—the existence of a certain territory ascribed and offered by nature to the Poles, who only here can live happily and prosperously. The presented article is an attempt at outlining the area of cultural memory in which the texts of the discussed series could come into being. Maciej J. Dudziak The Ethnographies of Bruno Schulz. An Attempted Anthropological Interpretation of The Crocodile Street as an Analysis of the Town The author attempts to treat the belles lettres as a source of ethnogra­ phic knowledge; with this purpose in mind, he analyses 77!? Crocodile Street, a novel by Bruno Schulz. Dudziak performs a formal operation in­ tent on spanning a bridge between the belles lettres and scientific litera­ ture, in an attempt at seeking arguments which would remain in formal agreement with the principles of interpretative anthropology proposed by Clifford Geertz. In doing so, the author postulates that the source of eth­ nographic knowledge (in this case, the Schulz novel) does not necessari­ ly have to become the material of an analysis, which, after having rejec­ ted its literary nature as the "product of the writer's imagination", beco­ mes "useful" for ethnographic analysis/interpretation; already in itself, this source offers a sui generis ready anthropological interpretation, ren­ dered more profound by means of additional cultural reflection. In this manner, by making loose reference to the textualism of James Clifford, the author opts for granting ethnography the privilege of a possible con­ scious participation in literature as such. Albert Bajburin Semiotics Aspects of the Functioning of Objects The article discusses—in the form of general theses—select pro­ blems concerning the pragmatic of objects in archaic and traditional so­ ciety. The author accentuates the fact that man is constantly engaged in defining the semiotic status of the objects surrounding him. This attitude discloses itself in particular in commonly held conceptions about the si­ gnificance and prestige of a given object, i.e. its capability to symbolise something much more important. The process of determining semiotic status is automatic and, as a rule, takes place at the level of the subcon- 221 �sciousness. An example of a different assessment of the semiotic worth of an object can be a scheme of the distribution of the elements of cultu­ re between two spheres of "material" and "spiritual" culture. This fact te­ stifies that objects are ascribed a different semiotic status. At the same ti­ me, however, emphasis must be placed on the fact that in this case we de­ fine a certain "normative" semiotic status, which is composed of the ap­ praisals of our experiences in operating with this variety of objects. The author examines closely the semiotic aspect of the functioning of the ob­ ject by basing himself on a study by P. G. Bogatyniew about the functions of the folk costume. Stanisław Cichowicz Zeno's Koan In his History of Philosophy (vol. I I , section 2, chapter 2) G. W. He­ gel comments on an anecdote whose protagonist is the stoic Zeno, and which is cited by Cicero in Academic Books (IV 47); its theme is a les­ son given to readers and listeners with the aid of the movements of the master's hands, and concerning the essence of impression, experience, conception and knowledge. Without delving into a discussion on the faul­ tless commentary by Hegel, it is possible to perceive in the gestures and words of Zeno that which Buddhist teaching describes as Koan, i . e. a co­ nversation between a master and monks, the stating by the teacher of a certain truth in the presence of his pupils, and then presented to them by means of a puzzle in a manner not always discursive, but one which compels to intense meditation. An account of such an event is then intro­ duced into the tradition of teaching for the purpose of uplifting and illu­ minating future students, as in the case of Cicero and Hegel, unaware of the Buddhist paradigm of Zen. Jerzy S. Wasilewski The Secret History of Objects This article is an attempted reconstruction of the fate of things, and, simultaneously, the people who handled them. Looking at an object di­ splayed in an ethnographic museum, the visitor will not find out anything about its fate, past history and meaning for the people who possessed i t — "from the producer to the collector, who took it from its own context and installed it into his own, granting new meanings and endowing with new emotions". Wasilewski reconstructs the presumed path of "three disks", which he purchased years ago at a bazaar in Uhlan Bator. The first is a copper medallion-coin with a Russian two-headed eagle, the date 1863-1864 and the inscription " Za usmirenie pol'skago miatezha" (for stifling the Polish rebellion). The second is a coin with a square opening in the cen­ tre, which, after being excluded from circulation, served as a weight, to which tufts of sheep fur were attached, creating a pompon used for play­ ing "tebek", a game consisting of kicking it into the air as long as possi­ ble without interruption. The last mysterious disk, of unknown usage, is made of jade: "the extreme ascetic quality of the object could serve the personification of abstract values: the ideal, the absolute, transcendence". Objects force us to think about eternity in both directions—the future, longevity, and the past, eternity. To be or to have? "To have" (a collection of objects) carries the same spiritual value as "to be" (a collector of objects). Leonid Stolowicz The Mirror as a Semiotic, Epistemological and Axiological Model In its capacity as a universal instrument, the mirror conceals astoni­ shing properties. It reflects the real world and creates its supra-real, illu­ sory counterpart. The "looking-glass" (L. Carroll) reflects and transforms reality. The left side becomes the right. Mirrored reality creates a sym­ metrical supplementation of the reality found on the other side of the mir­ ror. The article comprises a brief discussion of the motif of the mirror in literature, art, philosophy and culture in general, including its mythologi­ cal functions. Yuriy Tsivyan The X-ray, Surgery and the Microscope in the Semiotics of the Ear­ ly Cinema The author discusses the coexistence of the titular inventions with the cinema, which, nota bene , originated in 1895, the same year as the X ray The Operation by Doctor Doyen (1898), Le dejeneur du savant (1905), in which a scholar eats his breakfast while simultaneously examining it under a microscope, or the film about the reaction of red corpuscles to the Reirich and Commandone microorganisms, all shown at fairs, comprised an unveiling of the "invisible world". Tsivyan concludes that the depicted inventions undermined the cultural-semiotic equilibrium between presentation and its object. The inven­ tions signified transcendence beyond the boundaries of everyday semio- 222 sis. By becoming part of the situation of a screening, the X ray and the mi­ croscope signified a limit beyond which "life as it is" transforms itself in­ to a spectacle of death. Tomasz Rakowski The X-rayed Body—the Magic of Radiography The essay deals with the concept of the human body obtained thanks to circulating X-rays or other medical examinations. The very attainment of such an image is embroiled in the mythological Journey, crowned with winning an Object that offers insight into that what is concealed, and in a Place which is not quite of this world—I have in mind The Ma­ gic Mountain by Thomas Mann. It is not surprising that the attitude of the author's interlocutors to images of their interiors is frequently irratio­ nal. The X-ray is also a point of departure towards a different manner of thinking about our body, and an experiencing of its presence in a way whose merits can be discovered in F. Bacon and U. Merlau-Ponly. Quite possibly, it produces associations leading in an entirely different direc­ tion. Magdalena Radkowska The Object, the Journey and the Mythical Place This attempt at a description of cyberspace and the Internet refers to literature. Apparently, new phenomena in our culture, associated with the computer, have much in common with 77ie Crocodile Street and Cinna­ mon Shops by Bruno Schultz, who described a possible, imaginary reali­ ty, which the computer net endows with shape and well-defined images. Cyberspace can be perceived within the wide context of eternal human strivings, dreams and visions. Strolling, travelling, sailing and surfing are the most frequently encountered terms used to describe movement in the Internet. Are they merely simple metaphors or do they conceal actual si­ milarity to true sea and land expeditions? Is the computer only a techni­ cal instrument, an alternative to reality, or does it render assistance in the realisation of that which is proposed by the imagination? Those are the questions which the author tries to answer by resorting to descriptions of relations between man, his dreams and longings, on the one hand, and cy­ berspace, on the other. Maciej J. Dudziak Micro-and Macro Markets. Sketches from the Anthropology of a Confrontation With the assistance of a comparison of two types of functioning mar­ kets, situated within two different contexts, the author tries to capture their specific cultural atmosphere. Upon the basis of observations con­ ducted in a small-town market and its environs, the author contrasts its openness, clearly outlined social roles and "culture-creating" role with the large-town supermarket, its anonymity, high level of specialization, the obliteration of social roles and extra-territorial nature. By means of a comparative analysis of both types of markets, the au­ thor tries to construct a metaphor of present-day culture based on non-ho­ mogeneity, opposition and a multitude of applied models of behaviour Magdalena Radkowska Direct Sale on a Visit This mini-tale contains copious footnotes about the sale of cosmetics at home. The author proposes a attempt at an anthropological explanation of ways to influence clients and entice them to buy a product, as well as advertisement and manipulation. Emphasis is placed on problems con­ nected with the body and the relation towards it in contemporary culture Shop on Maisel Street, by M i с h a 1 A j v a z, the Czech wnter and poet is a fragment of his novel (under the same title). Krzysztof Cibor The Walkman. A History of a Certain Transmitter—the Present of a Certain Transmission The transmitter mentioned in the text is the popular portable cassette player. The author proposes an outline of its history without delving into technological details or following every step of the road pursued by man­ kind in order to create this simple device. The text rather throws light on the cultural context in which the "walkman" could come into being as a unique phenomenon. This context has place for, i . a. the poetics of the video clip, concrete music, Igor Stravinsky and psychiatric drugs. Wiesław Szpilka Bicycle, Skis, Boots The mountain bike, skis and hiking boots can become the objects of fashion and "trendiness", but in this text they interest the author as �totally asymbolic objects which not so much provide food for thought as radically force us to face the truth. They co-create a new existence and constitute a condition for initiation, a different perception of rea­ lity. Tomasz Rakowski Three Months in a Fitness Club. The History of Order, its Malady and the Unknown This essay attempts to formulate a response to the fashion of body building, and all types of fitness exercises, to which the author himself succumbed. The building of a harmonious body is connected with a qu­ est for Pythagorean hidden proportions, a certain ideal harmony. Practi­ ces associated with the "modern" body also serve the purpose of subju­ gation. This image disappears in the very pursuit of a discipline, and in its stead there emerges frantic activity which no longer recalls its target and follows quite unrealistic paths. Such fierceness and a growing sequ­ ence of dichotomy and unconquerable aporia incline towards a search for the Greatest equal to the Smallest, That what is neither This nor That, and Nullity, where all aporias lose their raison d'etre. Tomoho Umeda In The electric guitar, Umeda describes the history of this musical in­ strument and its significance for contemporary culture, treating the gui­ tar as a pretext for contrasting two eras in music—rock and post-rock. Zuzanna Grebecka-Cwiek A Lifelike Nail? An Equine Dose of Hyperrealism The presented description and analysis deal with two objects: a con­ crete cast of an Arab horse, which is a sui generis garden sculpture, and a stuffed horse, which comprises one of the elements of a diploma work presented by Katarzyna Kozyra at the Academy of Fine Arts in Warsaw. The common feature of both inanimate objects is the fact that the artists intended them to appear "lifelike". The author draws attention to the dif­ ferences between the two realisations. The garden sculpture aims at hy­ perrealism; it deceives in the hope that deceit will become truth. The "sculpture" devised by Kozyra is situated in an opposition between life and death: the once living and now stuffed horse was, according to the ar­ tist's premises, to inspire reflection on death and killing. Dorota Hall A Pilgrimage to the Old-New Holy Land The article discusses the journey made by persons connected with the New Age Movement. By disregarding geographic distances, the contem­ porary world accentuates the destination rather than the journey itself. The author thus limits herself to a description (initial, and not supported by conscientious studies) of the destination of pilgrimages undertaken by supporters of New Age, and writes about places which they recognise as holy. The latter include ancient cultural centres and regions situated w i ­ thin the range of the impact of a strong electromagnetic field. The special properties of the site do not have to be linked exclusively with its geogra­ phic location—the very contacts with transcendence generate, or at least enhance holiness. Anna E. Kubiak Dirty Teddies of Pure Relations, or on Nostalgia in Culture The titular teddy bears are part of the paradigm of nostalgia in cultu­ re, which the author describes upon the example of a flea market. Trea­ ted metaphorically, it reflects the situation of contemporary culture, who­ se characteristic features include detraditionalisation, a mixture of cultu­ res, and the incessant process of the transition of artifacts between gen­ res and traditions. The flea market, envisaged as a metaphor, expresses also a certain vision of culture described by, e. g. Clifford, Rosaldo, Ricoeur and Steward, which opposes the vision presented by the metaphor of the museum and the supermarket. The text considers motifs of nostal­ gia in culture as well as in the anthropology of culture itself by referring to the example of a discussion about the New Age exploitation of tradi­ tion. Krzysztof Lipka "Shrukoy" (Szrukoj) This is a journey to the history of the perception and imagination of a child. The titular word, heard by the author in a lullaby sung to him du­ ring his childhood (text: M . Lermontov) appeared to be repelling and ter­ rifying. Subsequently, childish imagination ascribed it to a mysterious object discovered among household brie a brae (reproduced in the dra­ wing). Only much later did the author find out the purpose of this puz­ zling object and the origin of the strange and rough-sounding shrukoy, produced by a fusion of Russian words. Irena Huml The Culture-creating Role of the Academy of Fine Aits in Warsaw in the Town and on a National Scale. Select Problems. Inauguration Lecture at the Warsaw Academy of Fine Arts. Academic Year 1998/1999. Krystyna Duniec Ibsen in Television Theatre In spite of the fact that contemporary manners are so different from the reality of Ibsen's plays, it does not invalidate the plays themselves. Television in particular makes them manifest their accuracy and attracti­ veness to the modern audience. T V Theatre is in Poland a very special and quite exeptional "institution". For more then forty years now it gives its premieres for the largest possible audience every Monday at 8 p.m. on Channel 1. The most prominent Polish theatre directors and actors work for TV Theatre. This seems to decide about the unquestionable success of "Shakespeare of the North" on TV. Ibsen, considered as the playwri­ ght of the actor, provides modern theatre with great, realistic parts. And so his plays satisfy traditional expectations of T V audience, who de­ mands classical, already verified plays in realistic productions compati­ ble with the realistic medium of television, presented by the best actors, who otherwise would not appear in the province of Poland. The variety of moral attitudes as presented in his plays, the timeless truth of emotions and defending of individual identity make Ibsen an exeptional TV playwright. Polish contemporary drama involved in poli­ tics provides us with flat characters deprived of any individual traces. At the same time T V Theatre willingly stages Ibsen's plays (in the 80s and 90s there were for example: Rosmersholm, Hedda Gabler, A Doll's Ho­ use, John Gabriel Borkman) casting stars and proving that even in the t i ­ mes when the majority of the artists look everywhere for immediate po­ litical contexts, it is still worth to remind certain basic human problems and search for truth in culture and philosophy. T V productions which in­ vite Ibsen from his oldfashioned parlour to the setting of film studio or railway station, give a chance to pzerceive psychological, existential and social attractiveness of Ibsen's ideas. Elżbieta Waga Eternal Iconosophy In June 1997 the Kordegarda Gallery in Warsaw featured an exhibi­ tion of works by the Cracow-based artist Tadeusz Gustaw Wiktor. Altho­ ugh his paintings did not stir my imagination, the enormous graphicworks, at first glance somber, but actually pulsating with an inner light, made a tremendous impression. The latter feeling soon changed into mar­ ked distaste once I reached for fragments of the theoretical declarations made by the artist, presented in the exhibition catalogue; this holds true especially for the text entitled Eternal Iconosophy as Cognition via Pa­ inting. In grandiloquent and excessively knowledgeable terms Wiktor ou­ tlines his conception of art as Eternal Iconosophy, conceived as one of the offshoots of Eternal Philosophy. More, he describes himself as an Iconosopher, pursuing "absolute painting", whose "cognitive-meditative 'tar­ get' is the expression of the Absolute by means of painting". My own re­ flections on the absurdity of a literal translation of theoretical concep­ tions (which in Wiktor's case bear the symptoms of inner weakness) in­ to creative activity coincided with the freshly read and magnificent book by Prof. Wiesław Juszczak Fragmenty [Fragments]. Within the context of the discussed exhibition, which is basically an interesting confrontation of the theoretical and artistic statements made by Wiktor, three theses contained in Juszczak's deliberations on art appear to be particularly im­ portant and apt: - "art is self-restricting, since it assumes reflection about itself; - "the content of symbolism is embedded in the artwork regardless of the symbolic sense intentionally inscribed within it"; - it is impossible to transgress art; true, it comprises a striving to­ wards that which is uncognizable, but can lead us only to a certain boun­ dary not to be crossed. In this issue, we begin to publish Diary of 1914 by B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i (the immediate continuation of which is A Diary in the Strict Sense of the Term); at the same time, we continue the presentation of his earlier Diaries. The issue also includes an article by D a n i e l G e r o u 1 d, an outstanding expert on Stanisław Ignacy Witkiewicz (pa­ inter, man of letters, philosopher and photographer), entitled Witkacy's Journey to the Tropics: a Ceylonese Itinerary, a detailed reconstruc­ tion of the journey made by Malinowski and Witkiewicz (Witkacy) to Australia. Learning about the outbreak of the first world war, Witkacy re­ turned home, while Malinowski continued on his way to the Trobriand Islands, which, to cite his own words, were to turn him into a Joseph Conrad of anthropology. 223 �NOTY O AUTORACH Michał Ajvaz - ur. 1945 w Pradze, prozaik, poeta, krytyk i eseista czeski. Ukoń­ czył studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola. Imał się później różnych zajęć: byt robotnikiem, nocnym stróżem, dozorcą i pracow­ nikiem analizującym jakość wody. Od 1996 r. pracuje jako redator tygodni­ ka „Literami noviny". Zadebiutował tomem wierszy Morderstwo w hotelu ..Intercontinental" (1989). Dobiut prozatorski to tom opowiadań Powrót sta­ rego warana (1991). Pierwsza i jak dotąd jedyną powieścią Ajvaza jest Inne miasto (1993). Ostatnio ogłosił Turkusowy orzeł (1997). Polskie przekłady prozy i poezji drukował w licznych pismach, m.in. „Fraza", „Krasnogróda", „Kresy", „Zeszyły Literackie". Albert Bajburin (ur. 1947) - ukończył filologię rosyjską na Uniwersytecie w Tartu (Estonia) w 1972. Habilitował się w 1995 r. Pracownik naukowy In­ stytutu Etnografii Rosyjskiej Akademii Nauk. Autor szeregu prac z zakresu semiotyki kultury ludowej. Wydal m.in. książkę Żiliszcze w ohriadach i priedstawlieniach wostocznych słowian. Leningrad 1983. „Polska Sztuka Ludowa" (nr 3/1990) opublikowała W sprawie opisu struktur słowiańskio tuału budowniczego. ry­ Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kie­ rownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Au­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Wrocław 1992 . Krzysztof Cibor - student KEiAK UW Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Fi­ lozof i istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in Rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a biężyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Słowo, Obraz i Terytoria 1996, Czy można rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA przesadzić 1996. Jurij Cywian - historyk kina z wczesnych etapów rozwoju, absolwent anglisty­ ki uniwersytetu w Rydze, pracownik naukowy Instytutu Folkloru, Literatury i Sztuki Łotewskiej Akademii Nauk, współpracownik tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki kultury. Opublikował m.in. Istoriczeskaja recepcija kino. Kiniematograf w Rossiji IH96-I930, Riga 1991, Dialog s ekranom, Talinin 1994 (wraz z J. Łotmanem). Obecnie wykłada na Uniwersytecie Kalifornij­ skim (Los Angeles). Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w fil­ mie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie popularne. Witold Dobrowolski - pracuje w Muzeum Narodowym, gdzie kieruje zbiorami sztuki antycznej, profesor Uniwersytetu Warszawskiego w Instytucie Arche­ ologii; specjalizacja ceramika grecka i sztuka etruska. Autor licznych artyku­ łów oraz książek: Sztuka Etruska (PIW), Malarstwo etruskie (PIW), Mity morskie antyku (PWN). Jarosław jot-Drużycki - przygotowuje pracę magisterską w Katedrze Etnologii UW. Redaktor pisma poświęconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Pracuje w „Kontekstach". Maciej J. Dudziak - student etnologii na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru Instytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Daniel C. Gerould - profesor City University of New York, historyk literatury i teatru, komparatysta i tłumacz. Wykładał w różnych uniwersytetach amery­ kańskich i europejskich, m.in. w Uniwersytecie Warszawskim (anglistyka). Autor wielu publikacji dotyczących literatury, dramatu i teatru amerykań­ skiego i europejskiego, tłumacz, wydawca i komentator Witkacego, autor książki Witkacy. SI Witkiewicz as an Imaginative Writer (1981, wyd. pol. Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz, 1981). Ogłosił m.in. Galant and Li­ bertine. Eighteenth-Century French Divertissement and Parades (1983), Do­ ubles, Demons and Dreamers. An International Collection of Symbolist Dra­ ma (1985), Guillotine. Its Legend and Lore (1992, wyd. pol. Historia giloty­ ny, 1996). Tłumacz Przybyszewskiego i Micińskiego, wydawca „Slavic and East European Performance. Drama, Theatre, Film". Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytucie Etno­ logii UJ; przygotowuje pracę doktorską poświęconą związkom antropologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhala. Dwukrotna sty­ pendystka do Wioch, staż w Instytucie Antropologii Kultury w Sienie. Jan Condowicz - krytyk, tłumacz, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydal m.in. Marmur Josifa Broskiego, Słownik komunałów Gustawa Flauberta, Zoohgię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warsza­ wie. Grzegorz Graff - etnolog (absolwent UJ). Pracuje w Muzeum Etnograficznym im Seweryna Udzieli w Krakowie. Zuzanna Grebecka-Ćwiek - studentka KEiAK i MISH UW. Teresa Grzybkowska - historyk sztuki o wszechstronnym dorobku i zaintereso­ waniach, założycielka i dyrektor Zakładu Historii Sztuki w Gdańsku, profe­ sor Uniwersytetu Gdańskiego. Autorka licznych wystaw, min. wystawy Świat Obrazów Jacka Malczewskiego (Kraków 1996, Radom 1997) i Aurea Porta Rzeczypospolitej (Gdańsk 1997). Dorota Hall - studentka KEiAK UW Zbigniew Herbert - (t 1998) jeden z nawybitniejszych poetów polskich: autor min. takich zbiorów wierszy Elegia na odejście, Hermes, pies i gwiazda. Struna światła. Raport z oblężonego miasta, Rovigio, oraz zbiorów esejów 0 kulturze i sztuce Barbarzyńca w ogrodzie i Martwa natura z wędzidłem. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki. Profesor IBL PAN, wykładowca na UW. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in. Zygmunt Krasiński, debiut i dojrzałość (1962), Romantyzm. Studia o ideach 1 sylu (1969), Romantyzm. Rewolucja. Marfaizm. Kolokwia gdańskie (1972), Hermeneutyka. Poznanie i terapia (1974), Gorączka romantyczna (1975), Literatura wobec wojny i okupacji (1976), Odnajdywanie znaczeń (1980), Seria Transgresje. Czas formy otwartej; Wobec zla (1989), Życie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990), Projekt krytyki fantazmatycznej (1991), Czy bę­ dziesz wiedział, co przeżyłeś; Kobiety i duch inności (1996), Płacz generała. Eseje o wojnie (1998). Agnieszka Kamińska - studentka KEiAK UW Anna E. Kubiak - antropolog kultury, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjolo­ gii PAN. Autorka pracy na temat ruchów religijnych p.t. Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS, Warszawa 1997). Prowadzi badania nad holistycznymi idea­ mi i praktykami (New Age). Zygmunt Kubiak - filolog, znawca kultury antycznej, eseista, tłumacz; tłuma­ czył m.in. Wyznania św. Augustyna, Eneidę Wergiliusza, poezję angielską i nowogrecką, (m.in. pełne wydanie przekładów poezji Kawafisa), wydal ostatnio: Przestrzeń dzieł wiecznych (1993), Kawafis Aleksandryjczyk (1995), Brewiarz Europejczyka (1996), Mitologia Greków i Rzymian (1997) - ta ostatnia byta nominowana do Nagrody NIKE (zwyciężyła w plebiscycie czytelników). Grażyna Kubica-Heller - jest pracownikiem Zakładu Antropologii w Instytu­ cie Socjologii UJ. Jest autorką książki Luteranie na Śląsku Cieszyńskim oraz wspólredaktorką tomu Malinowski Between Two Worlds, CUP 1988. Intere­ suje się problematyką mniejszości religijnych oraz biografią i twórczością Bronisława Malinowskiego. Mieszka w Krakowie i Ustroniu. Krzysztof Lipka - muzykolog, historyk sztuki, literat; autor powieści filozoficz­ nej Pensjonat Barataria; redaktor w Polskim Radiu BIS. Krystian Lupa - ukończy! grafikę na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Reżyserię Teatralną w Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie. Reżyser w Teatrze Starym w Krakowie (1978-1998). Początkowo specjalizował się w utworach Witkacego i Gombrowicza, a następnie w literaturze niemiecko­ języcznej kręgu austriackiego (Musil, Broch, Bernhardt, Rilke), którą niejed­ nokrotnie sam tłumaczył i adaptował na scenie. Profesor Państwowej Wy­ ższej Szkoły Teatralnej w Krakowie na wydziałach aktorskim i reżyserskim. Marta Miskowiec - absolwentka etnologii UJ. Pracuje w Muzeum Fotografii w Krakowie Marek Oziewicz - anglista, literaturoznawca, absolwent Instytutu Filologii An­ gielskiej we Wrocławiu. Obecnie doktorant 1FA Uniwersytetu Wrocławskie­ go, przygotowuje pracę doktorską na temat Kronik narnijskkh CS. Lewisa. Andrzej Pilichowski-Ragno - absolwent filologii polskiej (UJ), fotograf, czlo nek SPAF Magdalena Radkowska - studentka KEiAK i polonistyki UW. Tomasz Rakowski - student KEiAK UW i Akademii Medycznej w Warszawie. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Zajmuje się antropologią filmu i foto­ grafii. Lech Sokół - docent w Instytucie Sztuki PAN, zastępca dyrektora ds. nauko­ wych, wykładowca Akademii Teatralnej w Warszawie, historyk dramatu i te­ atru, komparatysta. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m.in. Groteska w teatrze S. I. Witkiewicza (1972), August Strinberg (1981), Witka­ cy i Strinberg: dalecy i bliscy (1995). Leonid Stołowicz (ur. 1929) - ukończy! filozofię na Uniwersytecie w Leningra­ dzie (1952), habilitował się w 1965 г., kierownik katedry filozofii na Uniwer­ sytecie w Tartu. Autor licznych prac estetyki. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Tomoho Umeda - student KEiAK UW Elżbieta Waga - ukończyła Wydział Grafiki warszawskiej ASP (dyplom z wy­ różnieniem z grafiki warsztatowej w pracowni prof. Rafała Strenta; aneks do dyplomu: malarstwo w pracowni śp. prof. Janusza Przybylskiego i rysunek u prof. Juliana Rączko). Miała dwie wystawy indywidualne i brała udział w licznych zbiorowych. Obecnie jest studentką w SNS IFiS PAN. Zajmuje się neoplatonizmem i jego późniejszym dziedzictwem. Jerzy Sławomir Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. W latach 1971 -80 byt uczestnikiem corocznej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację et­ nograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz Ł o szamańskich misteriach, W-wa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, W-wa 1989. Jerzy Wojciechowski - historyk sztuki (studia UW), od 1989 r. pracuje w Gabi­ necie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Zajmuje sę rysunkiem europejskim, ze szczególnym uwzględnieniem rysunku włoskiego od XVI do XVIII w. Publikował w kraju i zagranicą. Tomasz Żukowski - absolwent Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Zajmuje się powojenną poezją polską. �O podróżach, rzeczach, miejscach mitycznych w „Polskiej Sztuce Ludowej" i w „Kontekstach" pisali min.: nr nr nr nr nr 3-4/1985: Antoni Kroh, Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza 1-2/1986: Sławomir Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci. 1-2/1988: Ludwik Stomma, Piwnica pod Baranami 3/1988: Wojciech Zaleski, Kapliczki błagalne i święte sosny z okolic Supraśla 1-2/1989: Monika Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia: Bogdana Pilichowska, Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów nr 3/1990: Grzegorz Olesiak, Wyobrażenie „malej ojczyzny". Morfologia idealnego świata, Jerzy Bartmiński, Ojczyzna w pieśniach i wier­ szach chłopskich, Maria Kozłowa, Lamenty po wysiedlonej wsi, Eleonora Bergman, Dom cadyka w Kocku, Ryszard Ciarka, Święty obraz w szarym bloku (szkic do scenariusza filmowego). Danuta i Zbigniew Benedyktowiczowie, Symbolika domu w tradycji ludowej (cz, I) nr 4/1990: Danuta i Zbigniew Benedyktowiczowie, Symbolika domu w tradycji ludowej (cz. II), Zbigniew Dalewski, Zakładziny: obrzęd i mit. 0 słowiańsk ch zwyczajach i wierzeniach związanych z budową domu i zakładaniem miasta. Jakub Bułat, Przestrzeń sakralna domu wiej­ skiego albo okno i stół. Hanna Szewczyk-Wierzbicka, Semiotyka stołu w przestrzeni izby weselnej. Roch Sulima, Między Rajem a śmietni­ kiem (Ikonosfera warzywnych ogródków) nr 1/1991: Ludwik Stomma, Uroda ludzkiej pomyłki, Zbigniew Benedyktowicz, Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współcze­ sności nr 2/1991: Maria Giedz, Święta Góra Grabarka nr 3-4/1991: Michał Klinger, Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta (24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu), Krzysztof Czyżewski, List z podróży. Krzysztof Czyżewski, Podróż na Wschód nr 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, Teresa Rutkowska, Wędrówki Felliniego. Małgorzata Bara­ nowska, Pocztówka masowa i fotografia uczuć. Dariusz Czaja, Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne, T. Jefferson Kline, Orfeusz transcendujący. „Ostatnie tango w Paryżu". Ludwik Stomma, Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek. Zbigniew Benedyktowicz, „Uciekające zdjęcia ". Rovnowa z Piotrem Skrzyneckim. Piotr Skrzynecki, Szkic do scenariusz filmowego pt. „O Groblach na Groblach" nr 1/1993: James Clifford, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, Michał Luboradzki, Daty, wydarzenia, komentarze [umierające syreny], Roch Sulima, Przyczynek do semiotyki śmierci [umierające syreny] nr 3-4/1993: Stanisław Stomma, Wilno. Vytautas Landsbergis. Vilnius Grigorij Kanowicz, Wilno, jakego już nie ma, Tamara Gordon, Wilno Żydów, Halina Kobeckaitć, Karaimi w Wilnie i Trokach. Aleksander Jac­ kowski, Wilno - Vilnius nr 1-2/1994: Umberto Eco, Przemysł i przemoc seksualna w społeczności doliny Padu, Czesław Robotycki, „Piwnica pod Baranami" - an­ tropologiczna interpretacja formuły kabaretu. Wiesław Szpilka, Raj utracony. Joanna Sarnecka, Gusła na Czarnem. Magdalena MichalskaCiarka, Warszawski Krzyż z kwiatów nr 3-4/1994: Andrzej Różycki, Notatki z podróży po Polsce. Jeremy Rifkin, Anatomia cheeseburgera nr 3-4/1995: Marek Nowakowski, Miasto. Grażyna Borkowska, Kresy zachodnie: genius loci. Dariusz Czaja, Wenecja jest kobietą, Ludwik Lewin, Ludwik Stomma, Paryż za dwa Ludwiki nr 1-2/1996: Władysław Panas, Brama, Witold Chmielewski, Środek świata w Lublinie. Sławomir Sikora, Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy (NY), Maryla Sitkowska, Sześć godzin temu (NY), Małgorzata Baranowska, Warszawa. Miesiące, lata, wieki (Fragment) nr 3-4/1997: ***, Jeruzalem. Jeruzalem. Z Narmi Michejdą rozmawiają Małgorzata Baranowska i Maria Jęczmyk. Bohdan Pociej, Siedem bram Jerozolimy nr 2/1998: Kirsten Hastrup, Poza antropologią, antropolog jako przedmiot przedstawienia dramatycznego. Henryk Jurkowski, Lalki w rytua­ le, Agnieszka Kamińska, Tamagotchi - ogniwo między lalką a zwierzątkiem. Wirtualne cmentarze dla cyber-stworzonka. : O Bronisławie Malinowskim pisalis'my już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem, Grażyna Kubica-Heller, Roz­ mowa z Heleną Wayne, Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem, Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie 1 dzieło Bronisława Malinowskiego, Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Flisie Masson, Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson , Bronisław Mali­ nowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa". Clifford Geertz, Zaświadczają­ ce Ja. Dzieci Malinowskiego, Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913, Bronisław Malinow­ ski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki. Zeszyt 2 Z powyżej wymienionych numerów są jeszcze do nabycia w Dziale Wydawniczym IS PAN ul. Długa 28, Warszawa następujące egzemplarze: 3-4/1991, 3-4/1993, 3-4/1994, 3-4/1995, 1-2/1996, 3-4/1996. 1-2/1997, 3^t/l997, 1/1998, 2/1998 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" za rok 1999 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz UJCH, konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). �W najbliższych numerach: Małgorzata Dziewulska, Tadeusz Kantor. Drugie życie przedmiotów Dariusz Czaja, Krzesło. Szkic do portretu Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie. Propedeutyka wędrówki poza słownik Artur Setniewski, Świetlica, rzecz o dwóch królestwach Joanna Tokarska-Bakir, „Ślepy bibliotekarz". 0pisemnym wymiarze ustności Maksymilian Rejmer, Święty czas i święta przestrzeń Marc Shell, 0 Kej, czyli Obracaj ostrożnie Lew Łosiew, WenecjaJosifa Brodskiego Ireneusz Kamiński, Autobus Agnieszka Makarewicz, Piłka Tomoho Umeda, Hiperaudiofilo... Danuta Bolikowska, Dym Katarzyna Kuszyńska, Papieros i popielniczka Marceli Zygała, Fumare humanum est. Krótki leksykon używek tytoniowych wokół nas Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska, Zielone liście na ulicach Berlina Tomoho Umeda, Polifonia i polifoniczność Dorota Hall, Uciekanie przy ekranie Janusz Barański, Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy Dorota Kołakowska, Planeta Diana - próba analizy reakcji na śmierć księżnej Walii Magdalena Radkowska, Hiperrealnośc Lary. Lara Hiperrealności Jacek Olędzki, Zgredy, rule i ulotna sztuka niewinności Jarosław jot-Drużycki, Vlepka albo interpretacja swobodna Marcin Kafar, Żyć w rytmie 230 bitów na minutę Dorota Gut, Po drugiej stronie ekranu Iwona Rentflejsz, Dlaczego Henryk V, czyli krótka historia trzech premier Anna Wieczorkiewicz, Czyja jest kultura, czyje jest muzeum Wiesława Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Jacek Sempoliński, Stefan Starczewski, 0 Obrazach ludowych Aleksandra Jackowskiego Jurij Łotman, Obraz odwrócony Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba" I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7d997f4584e7db9afa639efd8292fc.pdf a94dce61d544aa9c1f28957b14216572 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2026 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXI ZA ROK 1997 ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOClltTlt POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXI ZA ROK 1997 PII l 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA LUDOZNAWCZE POLSKIEJ AKADEMII - WROCŁAW 1997 NAUK �REDAKCYJNY KOMITET Maria Biernacka. Bronislawa Zbigniew Jasiewicz KopczYllska-Jaworska. Antoni KuczYl1ski - sckn::larz RLDAKCYJNY lESPÓL Redaktor Zastępca naczelny reJaktora Sekretarz - prl.ewoJnicz'ley. Anna Kowalska-I,ewieka. - I.bignjew naczelnego redakcji Tlumaezeni(; - Monika strcSZCl.dl Marek Jasiewicz - Jacek Bednarski LeonowicI angielskich: WilczY(lski ISSN ()()76-1435 Publikacja dollnansowana i Ministcrstwo pr/.ez Komitet Kultury BadaJl Naukowych i S/.luki POI.SKIE TOW/\RZYSTWO UJl)O/NAWC/L -- WROCI./\W 1997 ADMINISTRACJA 50-139 WROCL/\ W. Ul. S/LWSK/\ 36 REDAKCJA 61-809 PO/N/\N. Ul. SW MARCIN 7'1. SKLAD I LAMANIE DALET SP./00 PO/N/\N DRUK ZAKLAD POLlGRArlCZNO-WYDAWNICI,Y M-DRUK W WJ\CiROWClJ �Pami<,;ci Profesor Marii Frankowskiej, długoletniego pracownika Katedry Etnografii UAM i kierownika Zakładu Etnografii Powszechnej tej Katedry, kierown ika Zakładu Etllograti i Instytutu I-/istori i Kultury Materialnej PAN, zatożycielki czasopisma "Ethnologia Polona", przewodniczącej Komisji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, inicjatorki etnologicznych badall amerykallistycznych w Polsce. ��SPIS TREŚCI I STUDIA I MATERIAL Y K u I i g () w s ki, Waldemar Antropologia Beata S t a n k o w s k a . "Menuet" iJ1lcrpretacjach refleksyjna. Edmunda Pisma Święlego Leacha wid;r.ianych Między tekstem z Biblią, w szerszej 35 perspcktywie Wojciech I) ()h n a I. Kilka refleksji na lemat historii antropologicznych spokezel1stw pierwotnych i uIVarunkowaó towarzyszących ich powstaniu Tarzycjusz Marek B u I i 11s ki, Enkulturacja IV średniowiecznym społeczeństwie ElVa o w i c k a. Pluralizm osiadlyeh Romów w Polsce kulturowy ~vliroslaw I' e c u c h . Wymiary świadomości Alicja B li zachodnich. Przykład Woieieeh S a d o IV S ki. \\ Gorzowskiem Joanna G a wei. Obw;d integracja? narodowej c z ak - R e i h e h o I z. Folklor ziemiach bo\\ych czy muzyczny 13 a światem. czyli o strukturalistycznych Polityka koncepcji 55 77 oświatowa wobec 93 105 Lemków jako czynnik adaptacji i integracji na 115 górali czadeckich Zaehodniobialoruskie budynki chłopskie w pamięci osadników 121 weselny w spoleezności wyznaniowej starowierców z Boru i Ga- 143 159 C,n\dów Akksander B () rej l""lichael A b d a II a. s z a. Krymhilda. Stan i perspeklywy kuchni narodowej asyryjskich emigrantów 173 \\ Szwecj i Jan K I' i s t. Czesko-slowiailska czenie dla etnogratii Jan \V i lor wystawa etnograficzna w Pradze w roku 1895 i jej zna20 I czeskiej. I , Autobiogralia 209 . II. POGLĄDY I OPINIE Czy ewangelik musi być Niemcem'! (Paweł Schmidt) Odpowiedż na recenzje;: książki Wprowad:::enie do etllologii Europy. J. 8ednarskiego w 79. [omie "Ludu" (Miec:::ysław Trojan) 253 opublikowaną przez 258 III RECENZJE Andrzej Zapo l' () \\ S ki, Wilfgenstein a kultura, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 1'01.11<111 1996 ( rYaldellrar Kuligowski) Et/lologia polska Illir,:d:::y ludo::nawstwem a antropologią, 261 red. A. Posern-Zieliilski, Nauk. nr 6, Poznail Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii 1995 (:\/iec::vsICl\v'!i'ojoll) Pisanie mias/a c::ytanie miasta. red. A. Zeidler-Janiszcwska, "Studia Kulturoznawcze" Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. PoznaIl 1997 (Maciej.J. Dud::iak) W(/rs~a)l"(I-8ratyslawa. !c'tnic::ne i społec::lle :::różnicowanie miasta (do 1939 r.), red. 1'. SaineI'. !\. Slaw<.lr/. PTL Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997 (Marek Fertig). Hisloryc::ne i wsp(ilc::esne prohlemy miasta ijego mieszkańców. lv1a/erialy:: II seminarium naukowego .. Kr,:d:::i('r~YII-K():':/e. Rodowód - współczesno.fć - przyszłość" (/2-13 paź(bemika 1995 ri, red. E. Nycz, Opole 1996 (Rys:::ardKan/ar) . 263 266 270 271 �8 B u r kra b a - R y I s k a. Samowied::a kll//lII·o\j·'a l ar/l's/yclla Ill'6rców /lIdowych. Sludillln pewnej korespondencji. Instytut ROl-\voju Wsi i Rolnict\~a PAN. Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Anna S l. Y f er, Warmiacy. Stlldillm to::samości. Kantor Wydawniczy SA WW. PLlI.nmi 1996 (Beata Tomas;;ewska-!folllb) . Orędownicko nas::a. Kil/t Matki Bo::ej H' polskiej kll//llce /lIdO\l'ej. Krakll\v 1996 (Rys::ard Kantor). S::tllka ludowa Kas::llbów Pr::es::lo~'ći tera::niejs::o.';'ć.rcd. W. SZkllllllOWSka. KlIja\\skoPomorskic Towarzystwo Kulturainc. Bydgoszcz 1995 (Tereso {\al"ll'icko) J irina L a n g h a m m e r o va. Ceske /idow! kroje. Pr{lcc. I'raha 1994 ({JariJom no::ielich) S/reekdrach/en in on::e gewes/en - Antwerpen - Brabam Um/mry, ()os/-/ "/ewIIderen. red. Hcnri Vannoppcn. Gent 1994 (Barbara lJa::ie/ich) i\agot N o s s. Kranc ag skall/ - jente-, bmre- og konehovlldiJllllader i Ilorda/ond. Aschehoug. Oslo 1996 (Barbara Ba::ie/ich) Il.abl.:lla Zapysky Naukowoho Towarystwa imeni Szcwczcnka. tom 230. Pruci Sckcji Etnogralii 273 276 279 280 28-1 287 ta Folklorystyky. Lwiw 1995 (Edward Pietras::ek) . Grzcgorz K a c z y li s ki, C::arny c!nystiani::m. /.e s/lIdiów nad rnchami aji-ochr::e,\'cljail- 288 skimi. PWN, Warszawa 1994 (Ewa ,Nowicka) Minces. Le Coran et fes femmes. llachcltc. Paris 1996 (I/WIU !Jarsko) K o I a n k i c \V i c z . Samba:: nogami. Opowie,v!' oll/mfw/ogiello. W\da\\'nictwD KR. Warszawa 1995 ({lllber/ C::achowski) Ewa N o w i c k a. Raben W y s z y il s ki. Lamowie i sekre/or::e. l;o::lOmy wię::i spolecnej we wspólc::esnej BllriaL}i, Wydział FiloLoiii i Socjologii lJniwersytl.:tll Warszawskiego, Warszawa 1996 (Ce::ary Mądry) 291 293 Juliette Leszck 297 299 IV. KRONIKA Spraw07,danie z konferencji: oraz ,.Anthropology .,Etnografie Szkola ..Cultural of Politics Problclns ol' Europl.: allhe in Post-Communist Societics" End ol' lhe 20th Cl.:ntury'· ({\atar::yna S::Yl1lwiska) , dziak) , Powstanie 303 i działalność Sekcji Antropologii Spokezncj Polskiego I"o\\'arz.ystwa Socjolo- (Alicja Kapciak. Jl4arian Kempny) gicznego "Etnografia 30 I życia miejskiego, Społeczne. symboliczne i przestrzenne procesy \\' Berlinil.:". Letnia. Berlin. 20 lipca - 3 sicrpnia 1997 (No/alia Wnihlell'ska, ;\faciej.l. IJu- bez granic. ich ówczesny Początki kontckst zbiorów i dzisiejszc 30'7 i badali ludoznawClyeh znaczenic", 12-\ 3 listopada 1996 (I';dward Pie/raszek) W 1DO-lecie Ukraiilskiego Muzeum Etnogralicznego Sympozjum \\' krajach naukowc karpackich. WI.: Lwowic. 3II WI.: Lwowil.: (Edward Pie/ras::ek). Z ekspcdycji objazdowej na Polesiu ukrailiskim. lipiec 1997 U;dward l'ielras::ck) Przygotowania do wznowienia edycji Dzieł Bronislawa Malinowskiego (7hignielv 313 31-1 ./asie- wic) 321 V, IN MEMORIAM Soila Kovacevicov{\ Józef Pieprzyk Henryk Swienko 323 (Ras/is/ava S/olicnó) (Jacek Bednarski) 1930-1997 (Leonard 1. Pelka) 1921-1996 32-1 1917-1997 325 VI. WSPOMNIENIA Profesor Madryckic Maria Frankowska spotkanie. w pamięci Wspomnienie studenta o profesor i współpracownika Marii Frankowskiej (/.bignie1V ./asiewic::) , (!?ys::ard l'ol1licki), 329 332 �CONTENTS I. SltJDIFS AND MAII:RIALS \\aIJemar K u I i g o II' S ki. Rcl1L:xive Anthropology. Between Text and World Ikaia S l a n k o II S k a. I':dlllund Le,l(:h's "Minuet" with the Bible or. on Structuralist Interpretation orthe Scripture in a Wider Perspective \\ojciech J) o h n a I . Some Rcmarks on the Subject or History or Anthropological Conccptions or Primitive Socictics and on the Conditions Accompanying their Formation rarl.~ cjus/ Marek Bu l i li s ki, Encuiluration in Medieval Society. 1.lla .. o II i c k a. Cultural Pluralism or Integration') Educational Policy fór the Romanies Sellkd in Poland \Iiroslaw I' c c u c h. Aspects orl·:thnic!National Consciousness ofthe Lemks. \licja l3 u c / a k - R c i b e h o I /, Musical Folklore as an Adaptation and Integration hrctor in the Territorics of Weslern Poland. The L:xample ofCzadek Mountaincers \\'ojciech S a d o l\' S ki. Peasant Architectun: in Western Belarus in Mcmories ol' Displaccd Settlers in llll: I{egion of Ciorzol\'. .Joanna (i a \I' e I . Welkling Ceremony in a Religious Community or Starovers From Bór and (iabowe (irqdy .\kksandel' I~ o rej s / a. Kriemhild . \Iiehael A b d a II a. The Present Stale and Prospects or the Ethnic Cuisinc of Assyrian Immigrants in Swcden Jan K r i s t . The C/ech-Slavic Ethnographic Exhibition in Praguc in 1895 and its Signilicance 1(,)1' C/.ech Ethnography Jail \\i i t o r t . i\utolw)graphy 13 35 55 77 93 105 115 121 143 159 173 20 I 209 II. VILWS AND OPINIONS Docs a Lutheran Havc lO he German') (I'awel Schmidt) Responsc to .I. Ikdn.rrski's Review of IVpruwad::enie Vol. 79. of ..Lud" (\liecvs/mj' hujan) 253 do etnologii Ellropy, Publishcd in 25R III. REVIEWS ·\ndI7e.J I a p o r o II' s ki. lVittgenstein a kU/l lira (Wittgenstein and Culture), Wydawnictwo Fundacji Ilumaniora. Poznali 1996 (Waldemar Kuligowski) . L/I1ologia flO/sku lIIi<,'d::y llldo::lluw.I'twem a antropologią (Polish Ethnology Between Folklore Studies and Anthropology), red. A. Posern-Zieliński, Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk. nr 6, Poznań 1995 (Mieczysław Trajan) . PiSalI/e II//(/S/U C)'II/II/l! lIIiasIa (Writing the City - Reading the City), red. A. Zeidler.Janiszewska ... Studia Kulturoznawczc" Wydawnictwo Fundacji Humaniora, PoznalI 1997 (MaC/el J U/ld::il/k) It "ars::ml'o-Bmtys/mj'o. /~'tlliC::lle i spo/eclle zróżnicowanie miasta (do /939 r.) (Warsaw13ratislava. Lthnic and Social Groups in thc Cities beforc 1939). red. P. Sal ner, A. StaIlar/. PTI. Odd/ial IV Warszawie. Warszawa 1997 (Marek Fertig) 261 263 266 270 �10 Historyczne i wspólc::esne problemy miasta ijego mieszkmiców. Mmerialy z II seminarium naukowego" Kędzierzyn-Koile. Rodowód wspólczesno.vć przys::l!!.l'ć·,. (12-13 paidziernika 1995 r.) (Hislorical and Contemporary Problem, ol lhe City and its Popund lation. Proceedings of the 2 Seminar "Kędzierzyn-Koźle. Origin - Prescnt October 12-13, 1995), red. E. Nycz. Opole 1996 (/?yszard Kantor) - Futurc", 271 13 u I' kra b a - R Y I s k a, Samowiedza kulturowa i artystyczna twrircriw ludowych. Studium pewnej korespondencji (Cultural and Artistic Sell-Consciousness of lzabella Folk Artisls. A study ol Certain Correspondence). PAN, Warszawa 1994 (Ewa Nowicka) Instylut Rozwoju Wsi i Rolniclwa 273 Anna S z y f e 1', Warmiacy. Swdium tożsamo.ki (The People ol Warmia. The Sludy Identity), Kantor Wydawniczy SA WW. Poznali 1996 (JJeata {ollw.\·zewska-Iloluh). ol 276 Orędowniczko nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej (O Thou Who I !cIp Us. The Cult of Holy Mary in Polish Folk Culture). Kraków 19')6 (/?vszard Kalltor) Sztuka ludowa KasZlIbów. Przeszlo.\'ć· i terainiejszo.~ć' (Folk Art ol the Kashublans. Its Past and Presenl), red. W. Szkulmowska, Kujawsko-Pomorskit: TowarzysIwo Bydgoszcz 1995 (Teresa Karwieka) Jifina L a n g h a m m e I' o va. c'eske lidove kroje, Prilee, Praha Slreekdrachten in onze gewesten - Antwerpen . Brabam !\sehehoug, Oslo Naukowoho Kulluralne. 280 1994 (JJarIJ({/'{/Bazielich) Umlwrg ()osl-I'laallderell. red. Iknri Vannoppen, (Jt:nt 1994 (Barbara Bazielich) Aagot N o s s. Krone og skali! jente-. hrure- og kOllehovlIdhllllllller 7apysky 284 i Ilordalalld. 1996 (Barbara Bazielich) Towarystwa imeni 287 Szewezenka. tom 230. I'raci Sekcji J-:tnogralii W Folklorystyky. Lwiw 1995 (/o'dward Pielraszek) . Grzegorz K a c z y 11 s ki, Czarny ch'J1stianizl1l. /.e sluelirill' nad rllehuIIlI ulj-ochrzc.':njwi- skimi (Black Christianity. Studies on Alro-Christian Movcmt:nts). PWN. WarSl'alla 1994 (Ewa Nowicka) Julit:tte Minces, I,e Coran el lesjemmes, Ilachclle, Paris 19<)6 (;/nllo narska) Leszek K o I a n k i e IV i e z. Samba z Bogami. Opowie,\:ć' alllro!Jologiczl1a (Samh;\ with Gods, An Anthropological Story). Wydawnictwo KR. Warsl'awa 1')')5 (//I/herl ('zachowski) Ewa N o w i c k a. Robat W y s z Y 11 s ki. I.amowie i sekretarze. I'oziom)' lI'il,:zisjJolecznej we współczesl1ej /JI/riaeji (Lamas and Secretaries, Levds ol Social Bond in ('ontemporary Buryatya). Warszawa 1996 (Cezarv Mądry) . Wydzial Filozotii 27CJ i Socjologii liniwerSYtctu 288 291 29j 29~ Warszawskiego. 299 IV. CRONICLL Report from Century" the Conference: and ..Anthropology ..Cultural Problems of Politics of Lurope at the in Post-Communist Lnd Societies" of the 20th (A:alilr:.I'na SZYII/wiska) .. Ethnographics School. :10 I ol Urban Berlin. Life. SociaL July 20 - August Symbolic ;1I1dSpati;]\ Proccsses Anlhropology .,Ethnography ol Folklon: Carpathian Countries The Beginning - their Summer 3, 1997 (iVatalia /Fl'(iblell'ska, ;\faciej J Ihl/lziak) Tht: Rise and Activity ol the Seclion of Social Society (/l/icja Kapcia/.:, Marian Kempny) with(HJl fronliers. in Berlin". Historical ol tht: Polish 30j Socio\ogical :1()~ Context and Collections Present and Resean:h Significancc" 1i1 i\ Sym- posium in Lvov, November 12-13, 1996 (Edward I'ielraszek) Centennial ol the Ukrainian Ethnographic Museum in Lvov (l-jjward IJielraszck) From an Expedition Preparations Jasiewicz), to the Ukrainian lO Another Printing Polesie. of lhe July 1<)97 (I-:dward I'iel/,{/-I'zek) IJzie/a of Bronislaw Malinowski :i1 ! 31 ~ :1\--l (/.hig/llell' 321 �II V IN MEMORIAM Slllia Kllvacevicov{\ 1921-1996 (/?astislava StoliCnó) .Iti/d Piepr/yk 1917-1997 (.!acek 8ednarski). I knryk Swienko I 93()-1 997 ('-eonard J Pelka) . VI. REMI 323 324 325 [SCE CES Prokssor Maria Franko\Vska in the Memory of her Student and Co-Worker (%bifiniew .lasiewic). A \1ceting in Madril. Memories of Professor Maria Franko\Vska (Ryszard 'l·omicki) 329 332 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58a2ebd63c242487881dece95e80958e.pdf 767e36e72f64637941d960c1a4554d5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2027 Title A name given to the resource Antropologia refleksyjna / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Luci. t. 81. J 997 I. STlJDIA \\"ALDHvl/\R I MATERIAŁY K lJU( jOWSK I InSI) lut Etnolo~ii i Antropologii Lni\\cTsytct illl, !\, Mickic\\'iCl.a ł'()/.nan Kulturowej ANTROPOLOGIA REFLEKSYJNA: MIl~DZY TEKSTEM A ŚWIATEM J<;zyk i prawo to chwiejne odpryski przygodności; pal1stwo i jego instytucje cechuje nieracjonalność: wiara w postęp dowodzi naiwności. Historia jako taka. a nie istniejące opowieści o rozwoju poszczególnych części świata czy o dziejach konkretnych dziedzin kultury, nie posiada sensu. Nie ma także celó\\. wszakże "możemy jej te ccle - nasze własne - narzucić" (Popper, 1993. s. 291). Karl R. Popper myślał oczywiście o historii polityki, ustroju społecznego, filozotii racjonalistycznej. Ale opinię jego - powtarzaną później wielokrotnie, w formie często o wiele radykalniejszej i przygnębiającej - z pewnością zastosować można także do małych, lokalnych historii. Choćby historii tak niepozornej dziedziny wiedzy jaką jest antropologia kultury. Taki cel przyświeca niniejszemu opracowaniu - ma on wskazać na pewne istotne, choć długo pomijane czy nie zauważane związki pracy antropologów z pracą ludzi tworzących bardzo szczególny rodzaj naukowej fikcji; chodzi o ujawnienie nieodłącznych w badaniu i opisywaniu kultury zależności od tych obszarów języka, na których rozpoczyna swoje władanie literatura. Spróbuj my na początek odwołać się do spostrzeżen ia Mal1yna Hammersley'a, który w swym systematycznym, wnikliwym, 'brytyjskim', oglądzie sytuacj i współczesnej etnografii stwierdził, iż istnieją w jej obrębie dwa najistotniejsze nurty krytycznc. Nurty reinterpretujące i rekonstruujące etnografię ·konwencjonalną'. Pierwszy z nich w centrum swego krytycznego zainteresowania umieścił relacje między teorią a praktyką badawczą, przestrzel1 między zacisznym gabinetem a wielogłosem terenu, między paradygmatycznym 'tu' a paradygmatycznym 'tam'. Drugi nurt natomiast skupia się na problemie reprezentacj i (Hammersley, 1992, s. 2). a gruncie antropologii pozytywistycznej, utrzymującej istnienie i możliwość dotarcia do epistemologicznego absolutu, badacze rzadko zaprzątali sobie głowy tego rodzaju wątpliwościami. Spory o kryteria porównawcze adekwatności i prawomocności antropologicznych przedstawi ell oscylujących między traktatami filozoficznymi a opowieściami podróżniczymi znamionują dopiero �14 ostatnie lata. Bo też jako cechę charakterystyczną nauki doby postmodernizmu wskazuje się właśnie dyskusje nad regułami ją uprawomocniającymi (Lyotard. 1988, s. 284). Uświadomienie historyczności i przygodności każdego rodzaju wiedzy oraz zatarcie granic między domysłem a pewnością stało się dla antropologii brzemienne w różnorakie skutki. Okazało się oto, iż różnice w przedstawianiu przez antropologów tych samych zjawisk kulturowych nic były jedynie winą nieudolnie sklejonych zwierciadeł odbijających jakiś fragment rzeczywistości. Że badacze skazani są na współistniejące ze sobą różne metody, kierunki i szkoly, ale także na nieprzekładalne do kOJ1ca na siebie kulturowe rzeczywistości wytworzone w niezliczonych miejscachi. Wielość w świecie zaczęła oznaczać doświadczanie wielości prawd nie tylko społecznych czy kulturowych, ale także prawd nauki. I to, jak sądzę, okazało się być dla antropologii naj istotniejszym rezultatem filozofii Zachodu. Owo poczucie poruszania się w wielopoziomowej wielości światów decyduje o specyfice współczesnej antropologii. Bardzo wiele mówi też o jej kondycji formułowana w stosunku do niej samej krytyka. Możliwe, iż rzecz podobnie ma się w innych obszarach humanistyki, ale - jak przekonywał Clifford Geertz - "spośród wszystkich nauk o człowieku, antropologia jest tą być może, która najczęściej kwestionuje samą siebie". I z tego powodu, kontynuuje autor After the Fact, trafniej opisują tę gałąź wiedzy różne formy jej kwestionowania. podawania w wątpliwość niż wszelkie manifesty, pobożne życzenia czy 'tęgie' paradygmaty (Geertz, 1995, s. 65). Zgadzam się z tak sformułowanym poglądem. Najbardziej inspirujące, najczęściej dające do myślenia prace publikowane w ciągu ostatnich kilkunastu lat sytuowały się właśnie w kręgu krytycznym, metaantropologicznym. Wśród tego hufca pod sztandarami reinterpretacji intelektualnego dziedzictwa od Tylora do Geertza szczególnie przyciągnęły mój wzrok (wszak, pismo ... ) proporce tzw. antropologii refleksyjnej. Jaki bagaż wartości, tropów i soczewek poznawczych kryje się za tym niejednoznacznym przecież określeniem? "Współczesna krytyka antropologicznego teoretyzowania i autorytetu etnografii pretenduje do miana rejleksyjnej i dialogicznej jako najważniejszych walorów antropologii samodekonstruującej się" - pisze P. Steven Sangren (1992, s. 277). Mamy oto pierwsze wskazówki: powinowactwo z filozofią nurtu dekonstrukcjonistycznego; wyróżnienie refleksji, tego głębokiego rodzaju namysłu jako efektywnego sposobu samooglądu I Podczas jednego z seminariów Poppera nic znany z na/wiska antropolog odważył się uzyć okrcślenia native beliefs wyraźnic odnosząc je do uczniów wielkiego profesora. Wściekłość filozofa nic miala granic - umieszczenie jcgo przekonaó w kategorii native heliej.i· pozbawiło je moc~ wynikających z posiadania jedynej racji. Nie mógl zatem Popper, bez popadania w sprzeczność. odpowicdzieć, że prawdę znamy my, a reszta to ledwie przesądy (Tokarska - Bakir. 1995. s. 15) �15 antropologii~ jest też dialogiczność kojarząca się z wątkami myśli Gadamera, a także z rozważaniami Bachtina i poprzez niego z krytyką literacką. Co ciekawe - pojawia się, wydawałoby się zarzucony, termin etnografia. Nie idzie tu wszakże o próbę restauracji dawnej jego świetności, ani tym bardziej o odkurzenie starych metod i teorii, lecz o nadanie jej nowego znaczenia, takiego. które odczytywać należy zwracając przede wszystkim uwagę na (obecny w wielu odmianach humanistyki) sufix graphein. Czyli komunikację poprzez pismo. Słusznie twierdzi Sangren, że dwie prace uznać należy za kamienie węgielne orientacji refleksyjnej. Pierwsza to Anthropology as Cultural Critique George'a E. Marcusa i Michaela J. M. Fischera (1986). Druga nosi tytuł Writing Culture: The Poelics and Politics ol Ethnography (1986), a redagowali ją wspólnie \\spomniany MarClIS oraz James Clifford. Sądzę, iż z pełną odpowiedzialnością dołączyć można do nich Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988) Clifforda Geertza oraz Predicament of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Lileratllre and Art (1988) Jamesa Clifforda. Już sama wymowa tytułów jasno sugeruje preferencje badawcze. Antropologię oto traktuje się jako rodzaj sztuki pisania. Tekst etnograficzny staje się w pełni autonomicznym obiektem refleksji metajęzykowej. Ciężar dociekail z porównywania opisów i interpretacji z zewnętrzmj rzeczywistością przesuwa się na sposób przedstawiania i obecności kultury w tekście. Obecności zapośredniczonej i kształtowanej 2 przez antropologiczną retorykę. Zasługą tych między innymi książek i wymienionych obok autorów jest spojrzenie na antropologa jako na badacza przedstcl\viającego wyniki swoich prac w formie zapisu, w świecie bibliotek. Najrozmaiciej definiowane i poszukiwane na rozlicznych polach związki między antropologią, krytyką literacką a samą literaturą stają się istotnymi i interesującymi wątkami dyskusji nad kondycjami tych dziedzin kultury. Choć wiązanie o\\)'ch różnych aktywności, szukanie podobiellstw i dzielonych przez nie problemów nie wydaje się powszechnie sprawą zbyt oczywistą. Trafnie zauważają E. Valentine Daniel i Jeffrey M. Peck, iż myślenie tradycyjne przebiega torem następującym: antropolog studiuje antropologię, kulturę i naturę ludzi oraz t\\orzy etnograficzne opisy, analizy, interpretacje, w których zawiera swoje obserwacje i doświadczenia~ krytyk literacki natomiast omawia, ocenia i interpretuje literaturę. Ujmując rzecz skrótowo - antropolog bada kultury w celu napisania tekstu. krytyk zaś bada tekst w celu zrozumienia kultury. Różnica \\ydawała się jasna i wyraźna. Kiedy jednak w latach 70. zaczęto czerpać z tradycji hermeneutycznej reprezentowanej głównie przez Paula Ricoeura, okazało się, iż kultury można traktować jako swoisty tekst do interpretacji. : .kS/.c/C Lllau/llre (///(1 \\YIllO\\llicjS/.C tyluły Ilowych .·/IIl!lroI1%,l!.)' (cds. Dcnis prac: i Aycock. 1991 I. .'ln/!lrofJology ulld I.i/era/ure (cd. Benson. arin. 1(93). Utel'(lrY Anthropology 1989). /Inthropologica/ 1993), (cd. Poyatos. Poetics (cd. 1988), Brady, The Etl1llOgraphy of Reading (ed. Boy- �16 Zredefiniowanie kultury dokonane później w obrębie antropologii, wsparte krytyczno-literackimi praktykami rekonceptualizacj i tckstu doprowadziło do spotkania obu tych dziedzin. A raczej do dostrzeżenia wspólnego, interdyscyplinarnego pola, jakie między nimi się rozciąga (Daniel i Peck. 1996. s. 18-20). Niektórzy autorzy powiadają nadto, iż to wcale nic dwudziestowieczna literatura ulega pogłębiającemu się procesowi antropologizacji ak dokładnie odwrotnie: że to antropologia poddaje się postępującej ,.I iteraturyzacj i" (ZeidlerJaniszewska, 1994, s. 53). Czy zatem ten rodzaj uprawiania metaantrorologii całkowicie rezygnuje z używania pojęć takich jak obiektywność, adekwatność. prawda? Z pewnością nie . .Jego przedstawiciele są jednak w pclni świadomi zastrzeżeó i ograniczeó co do użyteczności owych tcoretycznych konstruktó\\. Traktują antropologię nie jako przekazicielkę prawdy, alc jako jej kreatorkę. N ie sądzą, by sama natura słów powodowała to, że zawierają one w sobie rzeczywistość, o której mówią. "Dziwnym poglądem" określa Geertz przekonanie jakoby rzeczywistość posiadała swój własny język, w którym życzy sobie być opisywana; że sama jej istota wymaga nazywania rzeczy po imieniu, a pozbycie się dosłowności równe jest z rezygnacją z przedstawiania faktów (GeertL I990a, s. 62). Zbyt długo, powiada się, utrzymywano, że prawdziwie adekwatne poznanie musi się wyrażać w literalnym języku przedmiotowym. Dlatego prawd nie szuka się gdzieś poza jedynym dostępnym (i możliwym) antropologicznym "zwierciadłem" rzeczywistości, jakim jest tekst pisany. Dlatego mówi się o prawdzie tekstu właśnie, o rzeczywistości uwięzionej i rozkwitającej w obrębie dyskursu antropologicznego. Zerwanie z rozpatrywaniem języka w kategoriach przeźroczystego mcdium pozwalaj<lccgo, przy odpowiednim precyzowaniu pojęć, mówić o rzeczywistości wią/·e się z tendencją, którą Richard Rorty nazywa linguistic tum, zwrotem lingwistycznym. Mniej istotna staje się tu logiczno-wyjaśniająca struktura tekstu, odrzuca się istnienie transcendentalnej pozycji teoretyka sytuującego się poza konkretnym "zakrzepnięciem' czasu i przestrzeni, na czoło zaś wysuwa się retoryczna sfera tekstu. Język traktowany jest wyłączn ie jako narzędzie (co prawda, n iezbędnc) do konstruowania obrazów świata. A przyjęcie którejś 7 jego odm ian, z jego kOll\venc.ii przeksztaka się w sposób na radzenie sobie z rzeczywistością. Tak kształtowana wiedza nie jest - wbrew pozorom - rodzajem ucieczki od empirycznej zewnętrzności. N ie przybiera formy rejterady z pola zmaga!'l z obcością. Choć nie sposób skądinąd nie przytaknąć dzisiaj słowom Michaela M. J. Fischera, który powiada, iż: "Antropologia kOllea dwudziestego wieku nie jest już odkrywaniem nieznanych ziem czy nieopisanych kultur, ale raczej rodzajem krytyki ( ... ) stosującej zestawienia różnorakich przedstawiell i perspektyw" (Fischer, 1993, s. 187). Z tego między innymi powodu, nadszedł czas (najwyższy), by przyjrzeć się owemu drugiemu obcemu - wedle określenia Julii Kristevej. Bo literackość jest "obcym w nas", w antropologach. Na pewno nie �17 łatwiej ją opisywać niż obcego żyjącego gdzieś w Trzecim Świecie. Rzec nawet można. iż przys/.lo stawić czolo przeciwnikowi lepiej zorganizowanemu. Bo czyż jako zadanie nadzwyczaj trudne nie jawi się chęć poznania mechanizmów ulokowanych we wlasnym spoleczetlstwie, w sobie samym? Trzeba oto \\)jść poza siebie. poza własne loclIs, własne bezpośrednie otoczenie i uczynić z niego obcy przedmiot. Wysiłek ów jest oczywiście z punktu widzenia filozofii nigdy tak naprawdy nic do osiągnięcia. Ale sam fakt dostrzeżenia takiej możli\\ości i próby jej urzeczywistnienia zasługują na wnikliwą uwagę. Jak nader slusznie zanotowal Antonio Gramsci: "Punktem wyjścia pracy krytycznej jest samoświadomość samego siebic jako wytworu procesu historycznego - procesu, który odciska na nas niezliczonc ślady, ale nie dostarcza ich inwentarza. Konieczne jest zatem. abyśmy sami taki inwentarz sporządzili" (Said, 1991, s. 5-1). Antropolodzy relleksyjni taki "inwentarz" postanowili stworzyć, bez ambicji jego ukollczenia czy choćby nazwania wszystkich rozdziałów, bez zapędów totalizujących i ambicji kanonizowania. Sami mówią jedynie, iż ich teksty ..pisanc są jako lapros/enie do otwartości, różnorodności i przyjemności dys/-;usji" (Marcus. Fischer. Tyler, 1992, s. 298). Glówną tez'l badaczy z nUftu antropologii refleksyjnej jest założenie, że o tożsamości antropologii decyduje nieredukowalne napięcie między przestl"Z\~nią teori i, doświadczeniem terenu a przestrzen ią narracj i. Istoty antropologii upatruje siy w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu. Naczelnym zadan iem zaś staje siy określcn ie relacj i m iędzy rzeczywistością ( 'zc\\nytrzn,\'. jak i . wewnętrzną'), jej reprezentacjami w postaci tekstu etnograficznego oraz produktem kOl1cowym, jakim jest wiedza antropologiczna. Tcza \~y.iściO\Na lakiada jedno jeszcze obrazobórcze dla wielu przekonanie: h) mianowiciL:. ie przy-literacki charakter etnografia posiadała od samych s\\oich narodzin. Wbrew I.apewnieniom o poddaJlczości wobec modernistyczn)ch prawo(roz)dawców. Już bowiem w XVII stuleciu nauka zachodnia wykluczyla ze swego repertuaru pewne rodzaje ekspresj i: retorykę w im iQ prostoty przcjrzystości myśli, likcj<; w imi<; faktów, subiektywność w imiQ obiektywno;ci Owe niepożądanc wlasności, oddalające od prawdy naukowej, wyelimino\\ ano z projektu nauk i i przypisano Iiteraturze. Literaturze uważanej za przesiąkniętą metaforyk'l i alegoriami. literaturze tworzonej z wyobrażel1 raczej niżli obserwowalnych faktów, hędącej polem swobodnej gry emocji, przypuszCZCI] i geniuszu autllra. Fikcja literacka, wsparta tymi i innymi atrybutami twórCTości. z naukowego punktu widzenia była potępiana. Ceniono ją wysoko jedynie I. pozycji cstetycznych (Clifford, 1986, s. 5). Naukowiec natomiast dążyć mial do uzyskania poważnej, autentycznej, możliwej do zwerylikowania - a ściślej odwzorowania - wizji świata zbudo\\ancj wedlug ustalonych rygorów. W obrębie nauki miały powstawać rozlegle, �18 pojemne narracje składające się z logicznie poukładanych cz«ści, kumulujących wcześniejsze ustalenia. Ilustracją tego sposobu myślenia jest koncepcja Jcrome'a Bruncra. Otóż wyróżnia on dwa, zasadniczo odmienne, sposoby porządkowania doświadczenia i konstruowania obrazów świata. W pierwszym z nich - trybie paradygmatycznym - obowiązują konwencje logiki dwuwartościowej, jasno określone są też reguły poprawnego wnioskowania oraz uzasadniania twierdzeó. Tryb ten zaprojektowano z myślą o uzyskaniu prawdziwych, ogólnych twicrdzeó o świecie. Jego przeciwieóstwo i przeciwwagę stanowi tryb narracyjny. Ważniejsze od ścisłego przebiegu wnioskowania ScI w nim subiektywne, możliwe światy, a obiektywizm zastępuje kryterium "prawdziwości psychologiczncj". Tryb narracyjny operuje w sferze podmiotowej, \V świecie pragnieó i motywó". Dostarcza nie tyle twierdzeó o faktach, co raczej palety różnych perspekty\\ (co za intencję własnych prac uznali wspomniani Marcus, Fischer i Tyler). Pisze Bruner znamiennie: "Nie sama rzeczywistość lecz różne jej wizje, różne sposoby porządkowania doświadczenia w celu uczynienia go sensownym. są naj bardziej godnym zainteresowan ia przedm iotem poznan ia zarówno dla pojedynczego podmiotu, jak i dla podmiotów ponadindywidualnych, takich jak nauka" (Stemplewska - Żakowicz, 1996, s. 25). W tym duchu James Clifford, jeden z najoryginalniejszych i najszerzej znanych badaczy tropiących przy-literackie wymiary antropologii, definiuje przewrotnie etnografi« jako "hybrydalną działalność tekstoWiI przekraczającą gatunki i dyscypliny" (Clifford, 1986a, s. 5). Powiada tym samym, że sednem działalności antropologa wieóczącego swe interpretacje pewnych fenolllenó\\ kulturowych w postaci tekstu jest ni mniej ni więccj tylko rcjestrowanie ich za pośrednictwem rozmaitych środków wyrazu, w tym tak/c środków literackich. Konstatacji owej nie należy odnosić wyłącznic do stanu dzisiejszego. kiedy to mówi się o przybierającym na sile "pomieszaniu gatunków" prowadzącym do sytuacji, w której przypowieść udaje opis etnograficzny (Castaneda), traktat teoretyczny pisze się jak pamiętnik podróiy (Lćvi-Strauss), a barokowe fantazje clo zluclzen ia przypom inają em pi ryc7ne obserwacje (801'ges) (Geertz, 1990b, s. 114). Przekonuje bowiem Clifford, ii jUi ojcowie - załoiyciele antropologii, tak surowi w przestrzeganiu prawideł poprawności naukowej, nie ustrzegli się przed 'znieksztakającymi' elemcntami literackości. Jednym z tych 'zn iekształccó' była alegoria. Zaczcrpn ięte z B ibl ii i ze świata starożytnego śródziemnomorza alegorie stosowal już ojciec Lafitau, kiedy to na kartach Moeurs des sauvaKes A/Ilericains ... z 1724 roku porównywał obyczaje Indian z obyczajami antycznych Greków. A.legoryczny sens posiadały reprezentacje kultur autorstwa Margaret Mead i Ruth Benedict (CI iIrord, 1986b. s. 10 l-l 02). Interesujące jest to, że typy kultury zarówno dionizyjski jak i apollióski przedstawione przez Benedict są również zapożyczeniami ze starożytności. Owoce starożytnej wyobraźni (mit o Ozyrysie) oraz opowieści opane �19 na Biblii (podróż Józcfa do Egiptu) użyte jako alegorie znaleźć można i w polskim pisarstwie etnograficznym - przykładem są Podróże do piekieł Jerzego S. Wasilewskiego (1979). Kulturowe zakorzenienie badaczy, których dzielą dwa stulecia oraz odmienne ideały nauki objawia się oto w całej pełni i w całym swoim donioslym znaczeniu. Dodać wypada. że również. James Frazer w swej klasycznej już dzisiaj Złotej g(/lę::i stawia AfrykaJlczyków i depozytariuszy kultur Melanezji w jednym rzędzie z innymi przedstawicielami starożytności, tj. Hebrajczykami. Choć w tym \\ypadku fakt ów można wyjaśnić Frazerowską metodą porównywania w zaciszu gabinetu dost9pnych mu źródeł pisanych, to dało to jednak Jarviemu asumpt do stwierdzenia. że ał~rmujący badania terenowe Malinowski do spółki z RadclilTe-Brownem zamordowali brytyjskiego antropologa (Strathern, 1995, s. 166). A owo soczyste określen ie - przywodzące na myśl ideę mordu założycielskiego - pozwoli przejść do wielce złożonego problemu obecności metafor \\ tekstach trybu paradygmatycznego. Już Arystoteles przypisał metaforę ściśle do sfery retoryki i polityki. Tradycja pozytywistyczna postąpiła dalej i odmó\\ ila metaforze spelniania podstawowego celu języka, jakim winno być przedstawianie rzeCl.ywistośei. Gdyby zatem owe tropy literackie wyłącznie ·zamaz.ywaly' c/.y tei automatycznie czyniły oznaczanc przez siebie zjawiska \\ieloznac7nymi i zagadkowymi, to z pewnością nie odnaleziono by ich w tekstach pisanych pod egidą realizmu zbyt wiele. Ot, rzecz sprowadzałaby się do nieumyślnie popelnianych bł~dów. Sprawa nie jest wszakże tak oczywista. I)oskona Ie prryhl iża sedno zagadnienia Lou is Althusser: "Stosowan ie metafor przestrzennych (pole, teren, przestrzeil, miejsce, sytuacja, pozycja itd.), do czego uciekamy się ( ... ) nastręcza pewien problcm teoretyczny, mianowicie pytanie o rację bytu takiej metody w dyskursie o prctensjach naukowych. Można ten problem ująć nastl;puj;1cO: dlaczego pewna forma dyskursu naukowego wymaga koniecznie stosowania metafor zaczerpniętych z dyskursów nienaukowych?" (Lyotard. 1991, s. 230-23 I ). Odpowiedzi na lak postawione pytanie udzielono wielu. Dowiedziono oto, że metafora jako taka odgrywa decydującą rolę w języku, myśli i działaniu. Derrida dodaje, iż wyrażenia literalne również są metaforami, których figuraty\\ność jednak obumarła. zostala i'.apomniana. Takie ujęcie problemu stawia pod znakiem zapylania możliwość oddzielenia literalności od metaforyczności. Rzecz przedstawia się jeszcze zawilej, gdy ustalenia takie próbuje się - a częsty to los antropologów - przeprowadzić względem tekstów pochodzących z innych kultur. Uogólniaj'lc powyższą kwestię można stwierdzić, że historia metafor jest historią nauki i pomaga w /.ro/.umieniu historii kultury. To przekonanie badaczy z kręgu nowcj historii francuskiej wysubtelnia podążający podobnym torem myślenia (choć pcwnie Innymi metodami) Jorge Luis BOI'ges: dzieje kultury �20 są dla niego równoważne z odmiennym akcentowanicm p<:wncgo zestawu metafor. Świadomość nieusuwalności metafor z wnętrza tckstów o ambicjach naukowych nie była, w pewnym stopniu nadal nie jest, powszechna. Antropolodzy refleksyjni taką świadomość posiadają, doskonale zdaj<\c sobie spra\\ę z nieprzezwycic;żalności takiego stanu. Dlatego bez zbędnego skrępowania sami używają takich ogólnych metafor jak kultura jako tekst czy też kultura jako dyskurs. Mało tego. James Clifford w formie krótkich pocztówek (co wcześniej stosował Derrida) szkicuje obraz współczesncj kultury w jednoznacznie metaforycznym stylu. Odmalowuje ją jako coś wiecznie żywego. jako wielosmakowy owoc transmisji i przcszczepów. Taki rodzaj kultury nie jest skazany na trwanie w jednej i ostatecznej formie. Przybiera raczej wlasciwości roślin~. która przycinana, przesadzana i krzyżowana nadal rośnie i wspóltworzy bezustannie zmieniający się krajobraz (Clifford, 1988, s. 182-185). Tego rodzaju opisywanie kultury wskazuje na glośm\ obecność zdolności Iiterackich, zdolności przybl iżan ia języka do ekspresj i ma larst wa, do n iewymuszonego pobudzania czytelniczcj wyobraźni. Same zaś literackie pasje 3ntropologów to jeden z kanonicznych dla antropologii rellcksyinej. a jednocześnie wstydliwych i otaczanych milczcniem przez innych, tematów. Wyjawia Się więc, że Ruth Benedict i Edward Sapir, jako bliscy przyjaciele. wymieniali się pisywanymi przez siebie wierszami, które jednak sklA~lnic musieli ukl"):\\ać przed surowym wzrok iem Franza Boasa. Margaret Mead uważa la siebie zarcH\no za pełnowartościowego antropologa, jak i pisarza'. AtmoslCra Paryża lat 20 .. 30. oraz 40. doskonale ilustruje przejściowość i nieoczywistnść kategorii takich jak literatura i nauka. To tam właśnie zawodowi etnolodzy oraz artyści, z\\las/cza z kręgu surrealizmu, regularnie wymieniali siC; miejscami i ideami. \\spólnie organizowali wyprawy badawcze. wspólnie redagowali czasopisma. \\spólnie urządzali wystawy (Cliflord. 1986a. s. 2-3). Przy okazj i paryskich powiązall ludzi sztuki z ludźm i nauk i warto wspo11111 ieć o pewnym wydarzen iu bardzo znam iennym d la poruszanych k\vesti i. W roku 1937 w cieniu wieży Eiffla powstaje Kolegium Socjologii Gló\Vnymi inicjatorami powstania tego towarzystwa naukowego S<l Georges I~ataille. Roger Caillois, Michael Leiris oraz Jules Monncrot. Wszyscy wspólnie podpisują deklarację założycielską, ustalają wachlarz interesujących ich zagadnicli (są to przede wszystkim fenomeny wielkich ruchów narodowych pierwszej polo\\ y XX wieku), ale ostatni z wymienionych de facto nie bierze udzialu w żadnym przedsięwzięciu Kolegium. Dlaczego? Nic zdccydowaly o tym bynajmniej zadrażnienia osobiste czy jakieś tragiczne wypadki losowe. Otóż \V wyobrazeniu Monnerota nowo powstałe towarzystwo powinno być po pierwsze przed- ) Publiunie wlasne ulwory poetyckie przedsIalviii: Paul Friedrich. Jerome Rothenburg. Stanley Diamond (Daniel. Peck. I <J%. s 7) Ikll Ilymes. Dan l{osc. �21 sl<;;wzięciem intelektualnym. A z jego pojęciem działalności intelektualnej kłóciły się teksty autorstwa jego kolegów. Pisze, iż "rozgraniczenie gatunków zawsze wydawalo mi się konieczne", a dystynkcji owej nie mieli ochoty przestrzegać ani Bataille ani Caillois. Zdegustowany Monnerot zarzuca im pisanie powieści i wiersz)', ozdobnych. pełnych dygresji tekstów teoretycznych - sło\\em. tworzenie .,intelektualnego cyrku". Brak dbałości o sterylność formy nakaZllje mu ostatecznie opuścić Kolegium i kontynuować pracę w pojedynkę, co w rezultacie skazalo go na niemal całkowite zapomnienie, w przeciwieóstwie do obłożonych klątwą Bataille'a, Leirisa i Cailloisa (Heimonet, 1991) 4 Podobnie rzec I. ma się z opubl ikowanym dorobkiem antropologów. Naj\\ iększą popularność i miejsce w pamięci czytelników zdobyły książki ze stygmatem literackości. Można wymienić autorów takich między innymi jak R. Benedict. J. Frazer. C. Geertz. C. Levi-Strauss, B. Malinowski, V. Turner, E. Meggitt. 1-1. Powdermaker. Odróżnialny, osobisty styl powoduje, jak twierdzi C IitTórd. że o Samoul'lczykach można mówić jak o kulturze typu "Mead ial!lego". a o Tikopiajako o kulturze typu "Firthialnego" (Clifford, 1986a, s. 13). Nic sposób rzeC! jasnachcąc nawiązać do realiów polskich - pominąć Bronislawa Malinowskiego. Wiele osób uważa, że nadal można odczytywać i znajdować w jego pismach rzeczy nowe, zaskakujące. Z podobnego zapewne zalożenia wychodzi I Jamcs Clifford opisując obszernie i pięknic fascynacje uuWra .lrgollul//()lI' 7uc!loi/lliego fJucyfikl/ prozą innego Polaka, również tworzącego za graniq. a mianowicie Josepha Conrada Korzeniowskiego. Próbując porównać obie tc, tak odm ienne zdawałoby się, postaci, CI iffo I'd powiada, iż najpierwsza ląeząca jc cecha to wymóg przezwyciężenia progu inności, którą stan(mil odmienny od ojczystego język, \V którym przyszło im się wypowiadać. Kolejne\ zbieżności;j biograficzną było dotarcie w pewnym momencie przez obu lk) .. najciemniejszego kresu ich podróży", do miejsca, gdzie byli zmuszeni na nowo się określić. autokreować (bez świadomości entuzjastycznego nasta\\ ienia do samokreowania się, jakie dziś wyraża wszem i wobec Richard Rorty). Okazuje się, w takim kontekście. iż Argolluuci. .. są nie tyle objawieniem ..maga - etnograf~I·'. nowcj osobowości i metody badawczej, co raczej rodzajem rac.lonal izacj i pO/.wa laj;lcej przezwyciężyć ambiwalentność, niejednoznaczność ! niezdyscyplinowani\.: towarzyszące badaniom terenowym. Nie tłumaczy owego fenomenu ani prywatny dziennik Malinowskiego, ani seria jego monografii trobriandzkich, ale dopiero ich zestawienie (Clifford, 1988, s. 119-158). Tylko " \;ie jesl III / pe\\II11~ci'l /ja\\isko odosohnione i II laśei\\'e czasom przeszłym. Oto na gruncie 1,,'''kin1. I.lIdll ik S!lllllIlJa I\\ier/a sit; l. IKWIH.:gO rodzaiu ostracyzmu jaki dotknął jego osoby 1'0 ukazaniu sit; tOIllU \\ ierS/.y i ksi'l/li prZLZnaelanej dla dzieci. a bt;d<lcych jego autorstwa (.lajej o/'<!lrlu<!UII/ .vlriill. ł ')')5. s. 17) (;\\oli u/upelnienia tematu. przypomnieć tr/.eha. że wiersze pisaltakże jeden z ojców polskiej cliHlgl'alii Kazimier/ MoS/.yJiski. Ich ewidentnie 'Iudolubowy' charakter i jaskrawa tendeneyj11\1;e II pr/edsta\\ianill \\ si spo\\odowaly. /e zl%ny ze studentów etnologii poznailskieJ I.espół :nu/:-CllI\' \\ykorzystalje \\ s\\oim ironicznym programie scenicznym. �22 taka kontaminacja pozwala na wyjaśnienie Cliffordowskiej tezy o "autokreacji etnograficznej". Zawiła prawda pracy Malinowskiego - i antropologó\v w ogóle - okazuje się być zmaganiem nie tylko z upartymi informatorami, niechęcią tubylców czy faktem odizolowania od wcześniejszej, obłaskawionej codzienności. To również bardzo szczególna walka z wlasną psychiką, przeszłością, czytanymi akurat książkami, nadchodzącą korespondencją. Także z metodą, ctyką, sensem uprawiania "takiej" nauki. Dopiero tc wszystkic (i zapewne wiele im podobnych) czynniki współtworzą i zaludniają świat pracy antropologa. To jest właściwa kakofonia terenowa. W zetkniyeiu takich światów badacz szuka porządku. Przygodność bytu powoduje, że każdy czlowiek i każde mak zdarzen ie może być wniesione do narracji, może stać si<;jej czyścią. N ie chodzi tu jednak o demonstrację szczegółowej wiedzy czy przesadną drobiazgowość ani tcż o rozkoszowanie się własnymi przeżyciami i konceptami, ale o ukazanie wysokiej wrażliwości jaką charakteryzuje się materia pracy terenowcj. Przenikanie się rozmaitych światów, przestrzeni, zjawisk, odmiennych odczuć i interesów najkróeej określić można miancm polifoniczności. A termin ten odsyla do koncepcji literatury jaką wypracował obecny w Clirtordowskich rozważaniach Michał Bachtin. Jedną z kluczowych postaci pojawiających się na stronicach książek Bachtina jest riodor Dostojewski. Wybór to dokonany z pełną świadomością, autor Biesów bowiem stosowal bardzo charakterystyczną, intrygującą procedurę prowadzenia narracji. Oto brak jest w niej nadrzędnego punktu widzenia, jednej ideologii, jedncgo "glosu" podporządkowującego sobie pozycję i wypowiedzi innych. Mamy za to do czynienia z wspólobecnością wielu równoważnych perspektyw. Powieści Dostojewskiego przyjmują formułę otwartego dialogu, gdzie żadcn punkt widzenia nie ma sankcji rozstrzygającej. Po"vieści owe są obrazami świata postrzeganego jako dynamiczny zbiór różnych racji. które nijak nie dają się sprowadzić do żadnej uniwersalnej prawdy. Słowa i myśli są w nich zawsze czyjąś własnością i 7 tego powodu nie mogą nabrać mocy obiektywności ani uniwersalności. Taka wlaśnie polifonicz:na wizja uwiodła umysł l3achtina. Twórczość Dostojcwskiego umocnila w nim przekonanie o nadzwyczajnej wartości dialogu, wartości znamionującej różnc sfery ludzkiego bytowania. Rosyjski uczony pisał wprost: ,.istnieć - to znaczy dialogowo z kimś obcować" (Bachtin, 1972, s. 392). "Dialogowo z kimś obcować" znaczy ujawn iać, kon frontować i być gotowym na wymianę poglądów, przekonai1, racji. Fakt wypowiadania wlasnych myśli jest aktem podkreślenia własnej odrębności. Alc podjęcie dialogu zaklada także potwierdzenie autonomiczności jakiegoś "ty". Ma wi<;c dialog svvój wymiar etyczny, egzystencjalny, i w taki sposób jest przeze mnie pojmowany. Nie literalnie jako rzeczywista jednostka komunikacyjna, ale w kategoriach filozoficzno-etycznej idei. �23 Restrykcyjne zastosowanie powyższych postulatów może prowadzić jednak do pewnego niebezpieezeóstwa. Zbyt przesadne wsłuchiwanie się w głosy innych powoduje bowiem unicestwienie własnego ja. Jest to inny, również szkodliwy, rodzaj nicwspółobecności (Todoroy, 1996, s. 275). Przyznanic rozmowic specjalncgo statusu w ufundowanym dzięki komunikowaniu się ludzkim świecie jest poglądem właściwym nie tylko Bachtinowi. H. P. Gricc w Logice i konwersacji dochodzi do wniosku, iż to wcale nie język, lecz rozmowa właśnie jest najbardziej elementarnym zjawiskiem w procesie porozumiewania się. Otaczają nas rozmowy, nie języki. Wnoszenie własnego \\kladu \v przcbieg konwersacji, podtrzymywanie jej, traktuje Grice jako rzecz najoczywiściej racjonalną, korzystną, taką, której nic wolno zaniedbywać (Grice, 1980, s. 96-1(0). Połączenia obu zasygnalizowanych stanowisk najlepiej dokonać na gruncie Richarda Rorty'ego odczytania j~lozoficznego przesłania książek Milana Kundery. Autorzy zarówno Pcvg(}dn(},~ci. ironii. solidarno.~ci jak i Niezn(}.~nej lekko.~ci hvtll afirmują różnorodność możliwych światów. Obaj nie wierzą w jedynie właściwą deskrypcję, obaj zaprzeczają istnieniu jakiegoś ostatecznego osądu (bez względu na to czy miałaby nim być filozofia czy np. wyrok przyszłych pokolell). Raj indywidualności - przeciwstawiany smutnej krainie rządzonej przez jakiś absolut - zapewnia przede wszystkim jedno: że dialog nie obumrze, nic ucichnie. Idealny dialog wyklucza zawłaszczenie przez kogoś prawa do prawdy. I jednocześnie wszystkim jego uczestnikom zapewnia prawo do zrozumienia (Rorty, 1995). Naj istotn iej sze elementy przypomn ianych koncepcj i - Bachtina; Grice' a, Kundery i Rorty'ego - znajdują swe oryginalne rozwinięcie na gruncie antropologii refleksyjnej. Staj'l się podstaw,! do sformułowania pewnych postulatów metodologicznych, przyczyniają się do zrewidowania kilku kanonów etnograficznego realizmu. Przedtem wszakże poczynić należy uwagę terminologiczną. Reprezentowan:- przez m.in. J. Clitlorda i G. E. Marcusa nurt metaantropologii lokowany jest \\ kręgu nauki postmodernistycznej. Jest to zasadne, bowiem, jak ujmuje to Stephen A. Tyler: ,.Postmodernizm jest kulminacją modernistycznych ataków na ideę reprezentacj i ( ... ). Dckonstrukeja pisania (writing) stanowi konsekwencję kryzysu idei reprezentacj i w nauce i sztuce, w istocie jest początkowym aktem odnawiania oraz przywracania potocznego sensu światu ucieleśnionemu nie \\ języku bild/: reprezentacji, ale w mowie, w światowym karnawale, w codziennym gwarze zwyczajnego życia" (Tyler, 1987, s. XI-XII). Postmodernistyczna antropologia jest nade wszystko, wedle autora The Un-Ipeakahle, studium mówienia i pisania. Świat jest bowiem tym co mówimy i piszemy, że nim jest. a to, co mówimy oraz piszemy, jest światem właśnie (Tyler, 1987, s. 17 J). Definiowane w tym duchu stanowisko często jest nazywane i utożsamiane z podejściem tekslualislycznym. Dzieje się lak z kilku przynajmniej powodów. �24 Prawdą jest po pierwsze to, iż badacze z tego nurtu najobszcrniej zajmują się "pisaną" stroną pracy antropologa, rezultatami jego dociekaJ) przedstawianymi w różnego rodzaju tekstach, że teksty są "poligonem", na którym wypróbowują skuteczność swoich metod, że formułowana z ich pozycj i krytyka n ie wspiera się danymi zebranymi w trakcie żmudnych bada!'] terenowych. ale wynika z dekonstruowania terminów, Zdał), tekstów i dyskursów. Można zatem wysnuć wniosek, iż ClitTord i inni są sygnatariuszami slynnego stwierdzenia Derridy jakoby "istniały tylko teksty" i, że "wszystko jest tekstem". Postępując zaś w myśl tego sformułowania jego zwolennicy mówią i pisz<\ tak, jak gdyby istniały tylko teksty. Tekstualizm, jeśli traktować go w kategoriach wspólczesnej adaptacji idealizmu, podważa przekonanie o możliwości porównania jakichś myśli czy idei z nagą, zcwnętrzną, nieskonceptualizowaną rzeczywistości,\ . .Jedyne co pozostaje to porównywanie idci z ideami, myśli z myślami. Wszelkie klasyfikacje. poglądy, a nawet dobór tematów zdeterminowane są przez używany akurat język. Głos nauki jest jednym z licznych rodzajów gier językowych jakie rozbrzmiewają w polifonicznej teraźniejszości. I nic nie przemawia za tym. by byl to głos w jakiś szczególny sposób ważny czy prawdziwy. Tekstual izm proponuje równ ież własny sposób rozum ien ia tekstów. Polega on na poj mowan iu konkretnego tekstu jako rezultatu stosowan ia określonego kodu, który to kod - po jego rozszyfrowaniu - determinuje siatkę terminologiczną, przesądy filozoficzne i przesłanie światopoglądowe (Giedymin, 1994). Antropolodzy pochylający się nad tekstami swych poprzedników oraz kolegów z pewnością nie odrzucają radykalnie powyższych poglądów. Naiwn) realizm jest im równie obcy jak akadcmicka systcmatyczność Malinowskiemu. M imo tego wolę nazywać ich antropologam i rellcksyi nym i. a nic tckstual istami. Refleksyjność bowicm wyróżnia się tym, że myśl potrali wnikliwie przypatrywać się różnym okruchom zewnętrzności, jak i samej sobie. Granica podmiot - przedmiot stajc się w procesie poznania umowna. "Myśl relleksyjna _. pisał Gabriel Marccl - zakłada sąd egzystencjalny jako przeniesicnic doświadCl.enia granicznego (tj. ustanowienia czegoś jako istnicj,\cego - flev!). W K.) w obręb porządku intclektualnego" (Marcel, 1987. s. 34). I na tym wlaśnie podkrcślen iu doniosłości zderzenia, czy jak nazwałem to wcześniej. napięcia, doświadczenia jednostkowego z wiedzą zinstytucjonalizowaną polega kardynalna różnica zarówno intelektualna, jak i egzystencjalna, mi~dzy tekstualiZll1Cm a antropologią refleksyjną. Heroldowie tej ostatniej orientacji nic tylko stawiają sobie pytania o prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursu naukowego czy ideologii. Zastanawiają się także nad moż'\iwości<\ "odciśnięcia" \\1 tekście rzeczywistości, nad przedstawieniem dialogiczności świata. nad sposobami �25 przekazania osobistych doświadczell, nad pełnoprawnym włączeniem w tok narracji innych podllliotó\/. Jednym z najdonioślejszych stwicrdzel1 Clifforda jest to, które mówi, że tcksty antropologiczne nieodmiennic i uparcie dążą do stłumienia "oszałamiającej różnorodności idiomów", różnorodności doświadczeń, namysłów, obrazów świata. do spłaszczenia wyników badaó (Rabinow, 1986, s. 245), co dokonuje sit; na dwóch poziomach: formy (eliminacja tropów i nieufność \\obec form literackich) oraz treści (unikanie wątków "niegodnych" prawdzi\\ie naukowego poznania). Rozważając różne sposoby przekształcania surowego i niejednorodnego t\\orzywa terenu w skanonizowaną formę tekstu etnograficznego, Clifford dokonał pewnej interesującej typologizacji. Za najważniejsze formy antropologicznego pisarstwa uzna I typy doświadczający i interpretujący. Oba wiąże ze sobą, by je odrzucić wskazując na ich nieetyczne związki z kolonializmem. Okazało się. że ani doświadczenia badacza - pozornie osobiste, własne - ani jego interpretacje nic były w istocie bezstronne (Clifford, 1988, s. 41). Krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania innych kultur wspierana jest nader chętnie ustaleniami czerpanymi z bardzo cenionej przez antropologów refleksyjnych pracy Orientalizm Edwarda W. Saida. Said opisując kształtowanie się i współczesne losy orientalizmu - jako sfery \\ iedzy akademickiej, przedstawiełl literacko-artystycznych oraz zaplecza instytucjonalnego - wykazuje, że we wszystkich swych odmianach tworzył on i propagował służebne modcle Orientu, modele powołane do życia i wykorzystywane dla wygodnych Zachodowi celów. Nie bada Said zgodności opisów z uchwytną rzeczywistością. Nic wierność wobec oryginału go interesuje, ale samo przedstawienie. Powiada wprost: "przedmiotem powszechnego obiegu \\ dyskursie i wymianie kulturalnej nie jest prawda, ale przedstawienie" (Said, 1991. s. 49). Siedzi więc styl i figury stylistyczne, zabiegi narracyjne, okoliczności historyczne i kontekst społeczny, które doprowadziły do powstania szczególnego konglomeratu wicdzy o Oriencie, tworzonej przez samozwańczych reprczentantów, składającej się z zcwnętrznych głosów - a to na skutek \\ymuszonego przez Zachód milezenia samego Orientu. Przedmiot owej wiedzy jest ex definitione poznawalny. Istnieje zatem w ten jedynie sposób w jakim znany jest Zachodowi. Wytwarzać taką wiedzę znaczy panować nad jej przedmiotem (Said, 1991, s. 63) 6. ; Rcłkksyjność jako cecha dystynktywna pewnego nurtu myślenia pojawia się także w sociologii. Piem: 130urdicll rO/.waża m.in. rój.nice między leclorem komentującym teksty zastane, a ({/leforI'm wytwar/.ającym nowe dyskursy. W elekcie nakladania silt prac obu tych postaci interpretacje lajmują rl)\vnie ważne miejsce w tradycji, co i samo dzieło (Bourdieu, 1990, s. 94-105). " Optymistycznie na podobml syłuację spogląda Tzvctan Todorov. Uważa on, iż charakterySl~ uny dla czasów obecnych jest dialog kultur .. ,ktÓrego urzeczywistnieniem - jak sądzimy - jest etnologia. dziecko kolonializlllu. a jednocześnie dowód jego agonii" (Todorov, 1996, s. 274). Pogląd ów wynika I. lego. że autor ['odboju Amelyki syłuuje kolonializm przede wszystkim �26 Gccrtz uogóln ia owe partykularne usta len ia: opisywan ie jest władzą. "Przedstawian ia innych n ie da się łatwo oddziel ić od man ipulowan ia n im i". Zdolność antropologii do konstruowania pewnych określonych rzeczywistości skłania do stawiania pytal1 o to, kto kogo opisuje i \V czyich terminach (Geenz. 1995, s. 97). Bachtinowskie przestrogi o tym, że żadnc slowo nic jest neutralnc. )1czpallskie". nabierają w kontekście pojmowania repre/.entacji w kategoriach praktyki politycznej (gdzie dominuje złudne dla czytelnika wrażenie bezstronności ideologicznej autora) nowych znaczeJl. Teksty antropologów uwiklanc w dyskurs przemocy (przypom ina si~ jeszcze Lyotard l. pod legle \vpływom spowinowaconym z polityką czy ideologią, teksty zaglus/.aj;lce oryginalne brzmieJ:ie inności są dla Clifforda zaprzeczeniem pracy ..koncscrów zróżnicowania'" O wiele przychylniej spogląda autor PredicOIllenl of ('lIlll1re na dwa pozostałe (poza doświadczającym i interpretującym). wyróżnione przez siebie typ~ pisarstwa antropologicznego. Wychodząc z zalożenia. iż badania tcrcno\\e są nade wszystko zdarzcnicm językowym. pragm!e również wskazać na grzech autorytarnego opisywania tego, co badane. wyróżnia Cli nórd dialogiczny t: p pisarstwa. Jego sedno polega na negocjowaniu wspólnej wi/ji rt.eczywistosci. egocjowane zaś. dyskursywne znaczenie nie istnieje bcz dialogu. Termin "dialog" użyty jest najpierw w znaczeniu literalnym: tekst będqc~ jego prezentacją miałby relacjonować dialog dwóch podmiotów. W tym \\ypadku (używając klasycznej term ino logi i) antropologa i in formatora. A Ie później odwołujc się CI iITord do koncepcj i Ilansa-Georga (jadamera. N icm ieck i filozof utrzymuje. że modelem prawdziwego spotkania z obcości,\. żywiolcm antropologów, jest rozmowa. Pojycie owej rozmowy ufundowane zostało na odrzuceniu przeciwstawności podmiotu i przcdmiotu, na porzuceniu poczucia \vyższośc i, poczucia projcktowan ia i kontrolowan ia procesu poznan ia. Istola prowadzącej do poznania rozmowy jest nic tylc "mówienic", co ..słuehanie": umiej«tność przemyślenia innych racji. Wstępem do jakiegokolwiek rozumienia jest "dać sobie coś powiedzieć". Agresywność, podejrzliwość, nieumiej<;tność "słuchania" podważa sens dialogu (Tokarska - Bakir. 1992. s. X-9). Scharakteryzowany w ten sposób model dialogu wyklucza istnienie jakiejś determinującej go, związanej z przemoc'1 ideologii. Poznanie i wiedza plyną tu z przynajmniej dwu źródeł, brak jest monopolisty. Można powiedzieć, że odw "'iekach XVI. XVII i XVIII, kiedy to etnologia praktykowana byla gl(l\\nie rr/~ ogniskach lUi' na salonach. a sprowad/.ala siC; do gawc;d o nielViarygodnych obyuapch innych d/.ikich. 7 ClitTord pis/.e, i'e konstruowanie tekstów pr/.CI. al1lropolog()\\ dctcl'lninOlVanc jest Ul n~l.Imniej sześcioma czynnikami: I) konteks(ualność Clenia). 2) rctoryClność (zatopiL:nie w istnicj'lcych ność (tworzL:nie \1 obrc;bie bądź przL:ci\\' jakiejś do odrói.niania się od powieści nym ideologicznie cji) (Clinard. obserwaton;Ill). 1988. s. 6). (IV) rasta Cly relacj i podróżn 6) historyczność I kultury i jcdnoueśnic t\\or/\ m~l- konlVenL:jadl w~rajani,1 si\·). J) inslylllcjonaltradycji Cly s/kole). 4) gatunkO\lośl' ((!<ven1c iczych). (plynnośl' 5) pol il~ ka (hadau. n ie jest neutral- WSZ) slk ich p(l\I'~ jS/~ ch kllll\\ L'n· �27 \\ aga nierozum ien ia czegoś. odwaga dostrzcżcn ia cząstkowości własncj wiedzy Jest. w ŚW ictle Ciadamerowsk iej hermeneutyki, warunk iem zrozum ien ia. dotarcia do wiedzy pelniejszej. Ostatni z wyszuególnionych typów określa Clifford eufemistycznie miancm ..utopii mlwgiego autorstwa". I to sformułowanie mówi nicmai wszystko o poli!\)niunym mlldelu antropologicznego pisarstwa, modclu bardzo podobnym do poprzecIn iego. n·li.n iąeym si<;jedyn ie radykal izacją cech. Jcśl i etnograficzny real izm polega I na oglW1/ie i wyjaśn ian iu kulturowej inności z jcdnego. uprzy\\ i1ejowanegll punktu widzenia. to antropologiczna polifoniczność ma być jego zaprzeczeniem. Do ro/.padu mono-logicznego autorytetu doprowadzić winno kilka zabiegów. Priede wS/.ystk im etnografia n ie może być wyJączn ie gJoscm Zachodu. Plll iflln ia jest lldrzucen iem autorytaryzmu, epistemologicznego jedynem ladztwa. Kulturowa arena różnorodności postkolonialnego świata domaga się upisu i wyjaśniania. przedstawiania racji i lokalnych interesów z wiciu źródcl. \\Idu miejsc. za pośrednictwem wielu dyskursów. Poznawcza i ideologiczna \\Y!<lCZIWŚĆ lachodu na antropologiczne konstruowanie rzeczywistoścI odbierala glos innym systcmom wiedzy nie-zachodnicj. Nadto, tworzone w ten sposób olmvy świata adresowane by!y w zasadzie jcdynie do własnego odbiorey. Trudno pr/-Y'pus/cl.ać. twierdzi Clifford. by Trobriandczycy z zainteresowaniem CI.)'tal i funkcjona Iistyczne monografie. Być może, ich uwagę przykuły za to cytowane wypO\\iecl/.i informatorów. przytaczane fonlluJy magicznc, a \\i<;c te elementy etnograficznej narracji. które ~ u zarania - mialy pdnić zadanie dokunlentuj'lcych. uwierzytelniających całość archiwaliów. Stąd poja\\ iaja Sl~ eksperymenty i na okładkach książck etnograficznych poza nazwisk iem Iicencjllnowanego badacza um ieszcza sit;: tcż nazwiska tłumaczy oraz inf\mnatorów jako pełnoprawnych wspó/twórców przedstawienia. jako tych, którzy korygo\va Ii IJlaCl.en ia i negocjowH Ii wersję rzeczywistości. Choć pr/edsil,:\\ 1.i<;C ia tego rodzaj u S<l fo rill <l ożywczego wiatru dla skostnia Iych \V rca Iizm ie. uleglych intelektualnej czy pol itycznej przemocy etnogralicznych tekst\')\v. to ostatecznie ich pelna realizacja okazuje siy być niemożli\\a. To bowiem antropolog jest w kOl1Clltym, który udziela głosu, który aranżuje \\arunki. redaguje ostatnią wersj<;. Pisanie tekstów ~ w obecnych warunkaeh technolllgiCl.nych nie pozwala na przekroczenie tej pozycji, przełamanie monopolu (przynajmniej w tym względzie). Z tych powodów, mimo calej swej przychylności, uwaia Clillord polifoniczny typ antropologicznego pisarstwa za utopij ny. Wszystkie wymienione powyżej typy pozostają caly czas w użyciu. Żaden z nich nic jest CI.YSty, ncldzielony zupelnie od innych, osobny. Wszystkie są polem do popisu wcwnątrl każdego paradygmatu (czy, jak powiedzieliby Mar(lb i Fischer. polem do popisu pośród propozycji i pomysłów uwolnionych z uporządkowanych wcześniej paradygmatów). KOllezy swe rozważania Clifford w sposób następujący: "Jei.eli pisarstwo etnograficzne żyje, a wierzę, �28 że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciw nim" (CliITord, J 988. s.41-54). Definiowane w powyższy sposób etnograficzne pisarstwo wc wszystkich swoich typach odznacza się wysokim stopnicm zakorzenionej w odmiennych dyskursach i reprezentująccj różnc intencjc retoryczności, która jak pisał PaLII Ricoeur, "jest sposobem \vplywania na siuchaczy" \vykorzystuj,\cym rozmaite środki i tropy. Nic jest przy tym retoryka ani rod/.ajcm dowodu. ani formej aktu przemocy. Jej zadanie polcga na ,.czynieniu tego, co prawdopodobnc. bardziej pociągającym" (Ricocur, 1988, s. 236). Celem retoryki antropologów refleksyjnych jcst zwn')Ccnie uwagi na donios~ość samowiedzy. Postmodernistyczna antropologia jednym z gl()\\ nych przedm iotów/podm iotów swych docicka(] uczyn ila wlaśn ie samowiedzy. która jest zarówno jej (mówiąc klasycznie) przedmiotcm, jak i znaczenicm. P. Stcven San gren stwierdza. że ,.refleksyjność'· oznacza ..zwrócenie antropologicznego spojrzenia na sanUj antropologiy i podważenie obiekty\\ności autorytetu tej dyscypliny" (Sangren, 1992. s. 277-278). Choć bowiem zmicniają się środki i gatunki antropologicznego pisarstwa. to istot,\ tcj intelektualnej aktywności pozostaje wciąż jedno: poznawanie form bycia w świecie. ;\ st,manie twarzą w twarz z kulturową różnorodnością - bez pancerza fundowanych na przymusie dyskursów - w ostateczności zmusza do postawien ia pytall o \vlasną tożsamość, własnc ,.umiejscowienie". Spotkanie z innością. sytuacja dialogu ujawnia ograniczenia i uprzcdzenia obu stron. Odkrycie przez Michela hlucaulta i Jacquesa Den'idę tego, iż antropologia jest wzorCOWej dyscypliną w maksymalnym stopniu uwik~aną we wlasny kontckst kulturowo-spolecZll) wywołało dużą podejrzliwość w stosunku do jej praktyk. podważylo wian,: w jej adekwatność i bezstronność. Dlatego bada siC; nic tyle świat w antropol0gi i (reprezentacje), co antropologię w świecie (samoświadomość). Pojmowan ie pisania ctnograficznego tekstu jako procesu utrwalania zebranego materialu.lest nieporozumieniem. Struktury jyzyka nie odwzorowują świata: blędcm logicznym by~o uznanie metod realizmu etnograficznego za zwierciadło rzeczywlstuści. To nie genre winno stać się życiem. alc zupclnie odwrotnie. Dlatego 7ll1icnia się wizerunek badacza, a kanoniczne metody i procedury kruszej,!. Większość piszących w trybie paradygmatycznym ukrywała się za s\\()istym, powielanym widmcm: nieobecnym w narracj i i przezroczystym dla badanych, za widmem obiektywnego wysłannika ecntrum na nicuporządkowane, niezdolne do samoreprezentacji peryferia, za widmem poslugujelcym sit; wypracowanymi w obrębie zinstytucjonalizowanego dyskursu narzędziami w sposób metodyczny, jednoznaczny, bezosobowy. Owo zdławienie osobistego głosu stało się jednym z głównych powodów "wyciśnięcia" z tekstów etnograficznego realizmu śladów życia. Jednym z głównych obok metropolitarnej niechęci do podjęcia prawdziwie równorzędnego, etycznego dialogu. �29 Podwa/.cnie realizmu, kompromitacja milczącego, ale zarządzającego tekstem skryby zaowocowalo wejściem na scenę jednego jeszcze bohatera antropologicznych opowieści: samego badacza. Oto opuścił on swoje dotychczasowe u"rycie, zau<,' czuć. mówić. okazywać własne emocje i poglądy. Samoświadomość uwiklania antropologii w sieci zachodnich monologów skłania badacza do porzucenia upr/.)'wilcjowanego stanowiska arbitra i zejścia na twardy grunt potoczności. pośród zgiel"u i nawolywania. Takie doświadczenie (czasem bolesne) nie pozwa la na ucieczkc; od osobistych przekona!'l i uczuć, na ucieczkę \xl samqw siebie. Próby Pol<lc/.enia publicznej odpowiedzialności z prywatnymi zabiegami aULOkreacji i poszukiwania to/.samości uważa Richard Rorty za jedyny dostępny obecnie sposób na uniknięcie groźby złapania w jeden "słownik moralnego namysłu". Ów specyficzny .Jhe publ ic - private spl it" mają konstytuować dwa etosy: romantyczny i pragmatyczny. Pierwszy z nich oznacza lojalność wobec innyc/l. nastawicnic ctyc/nc. współczujące. Drugi z kolei zakłada możliwość OplJ\\ iadan ia o swoich sympatiach i antypatiach. pozwala na osobistą redeskrypcię (Kwiek. 1994. s. 67-90). Podstawowy zarzut jaki stawia się tak pojętej subiektywizacji bada!'l brzmi: reprezentacje kultur dokonywanc niejako ..autorsko" są 7jawiskami jednorazo"ymi. i wlaściwie nie sposób poddać je procedurom weryf~kacyjnym, ocenić pod \\zglęclcm podzielanych wartości. Odpowicd/ na powyższe wątpliwości jest dwustopniowa. Najpierw zatem przedstawić trzcba wi/ję kultury jaką wyznają antropolodzy refleksyjni. Pisze CI ifford. że skompl ikowane procesy wspólczesności doprowadziły do sytuacj i, l' której /jawiska kulturowe przestały być przedmiotem do opisywania, jakimś 1\\ artY!1l i jednorodnym korpusem znaczCl't dającym się defin itywnie zinterpretO\vać. Kultura jest raczej sporem. czasowością, przygodnością, a etnograficzne interpretacje są w ową przygodność niewątpliwie zaplątane (Clifford, I 986a. s. I 9). Scharakteryzowana \V takich tenninach współczesność implikuje po pierw~/e to, i.e badau.e zajmujący się kulturą przypominają poetów~ ponieważ jak i oni zaangai.owani są w "konstruowanie obrazów świata" (Paul Friedrich). Po drugie zaś - to również alegoria! - antropolog dziś przypomina Hermesa. Bowiem obiecuje. co oczywiste. nie mówić kłamstw. ale równocześnie nigdy nie jest mu dane powiedzieć całej prawdy (Clifford, 1986a, s. 6). Czy precyzyjnIej - całości jednej z kulturowych prawd. Hermes. w ramach hcllel1skiego synkretyzmu, był uznawany przede wszyst"im za patrona podróżnych. Takie kojarzenie jego postaci bliskie jest rozumieniu przez modernistycznych antropologów swej profesji właśnie jako konstytuo\\anej glównie przez fakt przemieszczania się. Ale w starożytności rozwinął się także kult Ilcnnesa Trismegistosa - boga pisma (Kempillski, 1993, s. ł 78). Tego rodzaju dualizm jest bardzo bliski, jak sądzę, omawianemu nurtowi �30 antropologii. samopoznającej się we własnej IJm-ri.\'. której najoryginalniejszym wykwitem są etnograticzne teksty. Próbując dokonać oceny przybl iżonych tutaj ustaJell badaczy I. kn;gu antropologii refleksyjnej nie sposób - nawet nastawionemu prl.ychylnie komentatoJ'()\vi - nie postawić kilku doniosłych pytall: Cl.y badaCl.e I. O\\cgo kn;gu nie popełniają przypadkiem tak silnie krytykowanego prl.CI siebie bl~clu to jest. czy analizując etnograficzne teksty nie zajmuj,\ \vobec nich posl<l\\Y uprzy\\ ilejowanego. lepiej wiedzącego obserwatora'} DlaCl.cgo obnażaj,\c slabości realistycznych. nic tylko. tekstów. poslugują si~ w wi~ks/()ści wlaściwym im językiem? A ogólniej .- czy jakikolwiek jGzyk (dyskurs) zdolny jest do przezwyciężenia drzemiących w nim słabości'? Wyraźna odpowiedź w przytaczanych pracach nic pada. co nic INICI: w żadnym razie. że wątpliwości takie i zastrzeżenia nic po.iav,iaj'\ się. że brak ""ysi Ików. aby im podołać. N ie bez przyczyny mam) przec iej do Cl.yn ien ia tak często ze sformułowaniem "refleksyjność". Nic bC/. przyCl.yny sięga się po tilozofów. Trudno jest obron ić tezę o zaj mowan iu uprzywi Jejowancj pozycj i n ieomylnego obserwatora. Zwolenn icy kręgu refleksyjnego nic odrzucaj'l ca lośe i \\cześniejszych ustaleJl etnogralii (metaindukcja takowa b)'lab)' I.reszq samobójcza dla jej twórców), nie utrzymują też jakoby ich ściei:ki rozmyśla(l byl)' jedynymi właściwymi. Roszczenia co clo wyh\ezności na poprawność intcJektuain,~ są zaprzeczeniem postmodernistycznej aury uprawiania nauki. l tak samo jest \v niniejszym przypadku. Antropologia refleksyjna lapraSl.a jedynie do rozmowy z Jej postulatam i. N ie próbuje wdrapać sil,: na tron trybuna rozumu (jeśl i ó\\ w ogóle jeszcze istnieje). Krytyka jakiegokolwiek systelllu. w tym wypadku krytyka wywodząca siG w większości z wnc;trza antropologiClnego dyskursu. skazana jest na używanie pojęć będących dancgo systenlll nieodh\Cln,\ częścią. Nie jest to wszakże argument przcsądzający o niedostatkach takiej krytyki. lecz dowód na to. że każdy język, każdy dyskurs. każ.dy tekst w sposób ,.nieja\\ny" krytykuje sam siebie. je zawiera możl iwość samonegac.j i (Derrida. 1986. s. 254-258). W świetle tych filozoficznych racji widać. że antropologia relleksyjna jest pr7.edsięwziQciem samooczyszczenia dyscypliny. uciastYClnienia jej. pr/ygol0waniem do zetknięcia zc współczesnością. Stanowi próbt; puezwycic;żenia modern istycl.nych ogran iczell i ogran iczen ia modern islycznych ros/czcll . .Jest projektem antropologii z ludzką twarzą, gelzie równie ważne co lIc/.ucia i przekonania badanych są rozterki badacza. WystQpuje ona równici:. jako rzecznik porzucenia bezużytecznych podziałów na naukę i literatury, wiąi<lc potencjaly obu tych dziedzin I.adaniem pokonania samotności \V świecie. i:.yczliwcgo porównan ia różn ic. ustanowien ia d ialogu jako naj barclzicj ludl.k icj kondycj i. Można te ideały uznać za własne. lTIożna zaakceptować proponowany sposób rozumienia nauki i roli badacza - autora doświaclczaj<lcego obcości innych �31 uraz ohcości siehie, Ie stanowią jednak lIstalenia antropologii refleksyjnej zbioru koniecznych do przyjęcia dyrektyw i norm, Dlatego gwarantuje ona tylko i ai jedno: moi,na jej n ie wierzyć, IllIll,l( )(JIZMI/\ I /)el'l'/d", .. I IJl) I . / /Jarid" Ne(It/,'r: li<'!lI'l'ellli/(' 1J1i1/(/s. (cd,) 1'. !\.amuC Columbia University Press, 1l~lcllli Il \ l. !')n /'I'ohh'IIlI,/ltl('lloki \Varv.awa, /)o,I'lojell'skiego. Il()urdi~u 1'. I')')łl (lillOI'd .I. I ')X(,a /11 (}f/Wl' /1',,1',1.1' 11I1I'o"lIc1ioll lIo,!.;/'U/,/n' /'"ui,,/ hltlhs, ,I, C1illtlrd (~,b.) 1)11 UIlI/ogm/,/lIc l'I'e"It,(//I/"1I1 {IJII'III''' 1-.".1'.1'01',1' .II/egor\'. 'II/IUI'L'. 0/( li Nejlexil'e Stanllll'd Sociolo,l.,TJ.'. II': WI'ilUlg ('IIIIl11'e. 711e I'oelies i (i I,:, Marcus. Ikrkeley, II: lI'I'ilillg ('u/Utre ... oJ!. eil. i'11'<'II/iclh-( 'CI/IlliT Ullllogr"jJhv, University an" /,ileralllre Press. I'olilies "nd of 1-."111- Cam- ilr/. hridge, lJalli~1 I:. V .. Peek I'v1. .I. I')')() ('u//ure ('''II/eXlltre. ) I,:. V Daniel. In". S/u"ie.l'. [krrida II': ./11 IlIlro"lIcli"lI. /c:ljJloro/ions M,.I. Peck. University in An/hropology ofCalifornia and Ulerar)' Press, .i. !')liil SII'II/,Iul''', :1I"k i gm '" rfn'kursie lIallk "Pami<;tnik hUlllonislycnych. Literacki" nr::!. I i.,eher 1'\'1. , \-1. ~Ltreu, i l)'i:?' II'eher L ('ol/lIl/el/l.I, ,,( (i .. T~ leI' !\. S, '111TentAnthropology" vol. 33. Fcbruary, Supplemcllt. \1 .I. ~vl 19')3 /I or/ul/g 1/il'l!lIgh IV. /'eri/ous ,.'lWIes. COllversa/iol/s on Mareus. The Universily ofChieago Press, I/IL' (}fha, (cd) (j,I:, "I/r/S"UOII. Cullure, I'olilics "Teksty Drugie" \llspóle:esno hllllJ(/- (H:ntl ( " 1<)')001 lil'(' I')'iOh l) "lIII, IJisl/l'· lu ... g"'II/lA"cll Allleryka" :I/It/CO/l\'('/i. nr ::!. SlJIl'e konliguraeje IIlvśli sl)()/ecnej: nr::!. ! ')')5 (;Ic',h Illill I')'i.j I Ji.l'ci/l/ill".I' ('.:cI' "'''I'lu lJi.l'Il'/'''. .. Yaritall" vol. 14. no .1. 1'1':.1.'/1«('IlI'uII!!:!'(,!e red, r !\.ostyrko. lek.l'IUllli:lIlu. W: Dokąd :miec(/ WarS/.awa, (jriec 1', II. ! lJli(J /.ogl/,,, I LlJl1Jller';Jc~ ivl ! ')')1 /I hul Ilcilllollcl .I, M. 1')1.)1 i kOI/I1'l'I',I'iICjU, ',I kolegilIlII kiT/loki .l" lej o/lilll'i"dlllll I ')')<' It 'I'ollg Il'ilh Socjologii jiwlclIskiej, II' .I1':.!'k II' ,,,wier/e nauki. Wars/alVa, Routledge, nhlJogmp/n', gigal1/}'clJe lJiepol'o:lIl1lienie. 11': /In/ologia \llspólce.l'tlej !\.rakóI\', ,1:\I'i,,' .. , .III fej o/liIll'i(/{/"1Il JlO(l()giC/.Jl~ )'" nr ::!. h:ClllpiJ'lSki M. i\. 1')')3 S/iIl1'lliA IlIilO/"gil/udó\I' ,"\I'illl (wywiad indoeuropejskich, /. Ludwikiem 1'0/11<111, StoJllmą). ..Magazyn Et- �32 Kwick M. 1994 Rorty i Lyulard. W lahiryntach postllloderny. Lyotard.l. 198R 1991 Marcel Kondycja pustlllodernislyczna, ,.Literatura na Świccic" nr X - 9. Lamiast c:::lowieka· oki ekspresji, w: "Illt%gia II'S/)(J/Cl'Sllej.... 0/'. cil. G Dziennik melajizycny, 1987 Popper PoznalI. F. Warszawa. R. K. 1993 Rabinow Spo/ec:!etlstwo otwarte ijego wrogowie. l. 2. Warszawa. P. 1986 Representalions Are Socia/ Facts: Modernilv alld PosllIlIJderllilv ill .·/Jlllirop%gl. op. eil. w: Writillg CII/tllre., Ricoeur P. 1988 A1etajora i symbol, "Litcratura na Świc<.:ic" nr li - 9. Rorty R. 1995 Heidegger, Kundera, rcd. I\.. Szahaj. Toruń. Dickens. w: /l4ir:dzv prag)/WIVZIIIL'IIIli /)().I·tllloderlll:::mem. Said W E. 1991 Sangren OrienLalizm. Warszawa. P. S. 1992 Rhetoric and the IllIt/writy February. Supplement. Slemplewska-Żakowiez 1996 Strathern ..Current /\nthropology" vol. 33. K. Osobiste do,i'wiadezenia a przekaz .lpoleclly. Wroclaw. M. f'o:!a koniekslem. 1995 Ludowa. Todorov of /,'thnograpliy, Konteksty" Sugestywnos'ć .fikcji literackiej nr w antropologii .. J'olska Sztuka 3-4. T. 1996 Tokarska-13akir 1992 Podbój Amelyki. Warszawa. .J. Hermenelltyka Gadamerowska l,udowa. 1995 Dalsze Konteksty" /0.1)' w etnograjic::llvlII hadlllliu ohco.i'ci... Polska Sztuka nr I. syna marnotrawnego .. .Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr I Tyler A. S. 1987 The Unspeakah/e. The University Wasilewski 1979 Dia/ogue and Rhetoric ill the /'ostmodem World. Press. S . .J. Podróże do piekiel. Warszawa. 7.iedler-.Ianiszcwska 1994 Discourse, of Wisconsin I\.. O 'antrop%gizacji' <.:zcsna·' nr I. i 'literaturawcji' wspólc::C'sllej humanistyki ... Kultura Wspól- �33 REFI.I:XIVE ANTHROPOLOGY: BETWEEN TEXT AND WORLD (S u mmary) The article reveals various relations linking cultural anthropology and literature. Even though 111-::: did nol conform with the modernist ideal of science, the links between these two aspects of culture date back to Ihe very beginning of institutionalized anthropology. In contemporary anthropology. the mosllre4uent symptoms ofits ,.Iiterarization" are analogies, metaphors, and the elements of autobiography. /\ group of scholars, referred to as "reflexive anthropologists", have b-::-::nidcntil\ing literary tropes in descriptions of cultures, proposing their own typology of such J-::seriptions (.I. Clilford) and clfcetive ways of combining a scientific approach with literature. Thus. thc rełlexive approach is a way to make anthropology more flexible, adjusting it to the conditions of mullilingual postmodernity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/502abee46a83a87045ac5f1d6b6b8db0.pdf 351a24d3396b10b7d3ea69714494ffcd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource demonologia ludowa diabeł Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2020 Title A name given to the resource Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.247-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bracha, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. III. POGLĄDY ROD/IML \.\ I OI3(T DIABLY t. 80. 1<)<)6 I OPINIE W DZIEJACH KULTURY POLSKIEJ. \L\R( il NI Sil: PRACY i'vllClli\L!\ / f)//UI}WI/()f}WI RO?KI\. D/A13F.I. IF KlJLTURZL' PO/.SK/L.! S/K/CL WYDA W ICTWO i\UKOWE I'W . W ARS/./\ W i\ _.KRAKÓW 1991 //'()S7>1C/. "! iemaln napisano dotychczas na temat postaci diabła lub szerzej demonologii \\ \vyobra/ni zbiorowej i w wierzeniach społeczellstw minionych epok. Temat diabla niczmiennie od [<lt inspiruje wielu badaczy i powraca co pewien czas \\ pracach przedstawicieli wielu specjalności humanistycznych, zwłaszcza zaś antropologów i ctnografów. lecz również teologów, filozofów i wreszcie historvkt)\\ . W badaniach historycznych szczególne zainteresowania w tej mierze przeja'.\iala dotychczas przcde \vszystkim literatura obca. Od momentu ukazania się klasyc7l1ych już dziś opracowall Arturo Grafa, Gustava Roskoffa. a nawet 1Jl1\\slych prac OI'mana Col1l1a czy \vreszcie wielotomowej serii Jeffreya B Russella '. uplynęlo wiele lat. wciążjednak pojawiają się nowsze próby, nie li\\\SZC zres!.!<!-jak podkreślal calkiem niedawno Peter Dinzelbacher. spełniające \\ymogi naukowe 2. W każdym razie wyjątkowo obszerną bibliografi<; interesuj'lcej nas tematyki można pomieścić w osobnym opasłym tomie ~. \" pnró\\IJaniu z literaturą zagraniczną. dorobek w tej mierze rodzimych badaczy rcprc/.cllwje si<; raczej skromnie, choć nie pozostaje w martwym punkcie. : iez\\yklc bogaty. polisemiotyczny świat wierzel1 i wyobrażel1 demonicmych pl'le\\ijal si<; w nas/.ej humanistyce, lecz był dotychczas w przewal ..\ (ira!: /li(' Sim']' ()/Ilie f)ni/. London I ~n I: Ci. RoskolI Gesehich/e des Telljets. t. I - 2. I clJ)/l!,' IXI,') I ~ II \lI I ')X7. !,'d/ie \\ t. 2. s. 61:' i łl obs/ema bibliografia nowszych publikacji): '" C,.11I1. (IIru/w S /lIl1er f>ellllJlls. Nć\\' York 197:': .I. 13. Russdl. 7lte !Jel·i/. Perceptions of r"i! ·..·""1 III/ll/III/"'u /'nllllli\'(' I ·!Ins//({lIill'. Ithaca I'JX2: TenŻe. Sa/c1I1. T!Ie J-.ór/y Chns/iall !'·Ocll/'UII. Ith;lc';1 I')X2. Tenic. IIICI/i'r nIC !Je,'i/ ill I/I!! .Hidd!e .'Iges. New York 19X4 ~ I'. I)in/elbaehcr. / i", 1<ell/iltil des felljds i/ll ;Ilillc/a/ler, \\': !Jer lfexen/wl/1/11er FII/s/e/lIlllg u:d tlll/l'/d dl's .\ /II//ells IlIlI/e/ical'lI/11 I'()JI /-187. pod red. P. Sl:gl. Kiiln- Wien 19X8. s. 1:'4. p. 12. '~[elllat\ k;1 \:1 doclebb ,i.; nawet specjalistyunych encyklopedii. np. R. II. Robbins. lhc j'!l'e!()/)",-d/({ 1)/ WI/cliem/t illll/ !JellllJll%g.\·, Nćw York 19:'9: J. Tondriau. R. Villeneuvć. ! II, IIO!/(Ol'e dll d",hle '" ,I,' /iI d"/IIollo/()gle. Vc'\'ieI'S 19M\. Ob5/erną bibliograti.; Jllćdiewi5tYOJ1~1 Ic,I:1\\ ]('no oSlalnio \\ Ihioro\\c'j pracy /.e {liah/e (II' 1110.1"1'11 lige, Paris 1979. �24X żającej mierze domeną etnografii lub szeroko poj~tych badali literackich. Obo" kilku nowszych ujęć etnograficznych, zwłaszcza zaś O. Simon ide,;, L. Pelki czy T. Wróblewskiego, w literaturze historycznej wypada w zasadzie \vymienić jedynie prace B. Baranowskiego, J. Tazbira i ostatnio S. Byliny, reszta to pomniejsze próby o charakterze przyczynkarskim lub wybrane monografie. \\ których problematyka demonologiczna pojawia się tylko marginalnie!. Nadal więc wydają się aktualne wypowiedziane jeszcze w latach sześćdziesiątych słowa Juliana Krzyżanowskiego, że tematyka ta nie doczekala się dotąd zadowalającego, zwłaszcza zaś szczególnie pożądanego komparatystycznego oświetlenia i wciąż czeka na badacza 5. Z tym większą więc nadzieją można było powitać najnowszą, rodzimą próbe ujęcia tej problematyki, zwłaszcza, że autor staral się uwzgll,,'dnić w szerszym zakresie perspektywę historyczną. Jaką zatem propozycję ukazania wizerunku diabła przynosi książka "rako\\skiego autora Michała Rożka? Intencje, którc legly u podstaw pc)\\stania omawianego zarysu wyjawił sam autor we wstępie do pracy. !amierzeniem M. Rożka nie było więc zestawienie katalogu wyobrażcll LI iahelskich \\ ikonografii, w języku lub literaturze, lecz, jak to sam sformulowal, ukaz.anie ..historii diabla dosłownie" lub inaczej "historii diabła na etacie", przez co autor rozumie "dzieje motywów diabelskich i postawy czarciej w wyobrażeniach ż.ycia społecznego" (s. 7). Poszczególne aspekty motywów diabelskich omówil auto:· w ujęciu chronologicznym w dziewięciu rozdziaJach, rozbitych na szereg krótszych akapitów, ukazując zwłaszcza we wstępnych partiach ksi<IŻki szersze europejskie tło omaw'ianych wierzell. Konstrukcja pracy M. Ro:i.b je';! \\iec bardzo rozbudowana, lecz przez to nie zawsze klarO\vlla. Genezę wyobrażd\ diabolicznych w kulturze Zachodu upatruje M. Roże~. zgodnie zresztą ze stanowiskiem utal1ym od dawna w literaturze i reprezentowanym jeszcze przez klasyków przedmiotu Saldana-Heppe czy .Joscpha Hansena, w przyjętej przez chrześcijallstwo dualistyczncj, gnoslyczncj myśli 4 Bibliografię omówi l L Pelka, !?o::wó) bar/wi nor/ dCl7w/w/ogll{ /lIdolll{ \I /'o/sce \I iUiO';; religiologica" 1987, nr 3, s. 72 - 8~. Ponadto I.ob. ostatnio. Tl'nie. Po/skll demon%gla ludowa, Warszawa 1987: [) Simonides .. ~;/ąskl horror. () diah/och. skllr/mlkach Innych strachach, Katowice 1984: Tejie, Wier::enia i ::acllOwonia /)cl'sąr/n('. w: Fo/k/or C;,imego .~/ąsl<Ll, pod red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 22:; - 30 I: Tc.i/c. /""d()\U/ \I'i::/a .\:IW//O. II Kultura ludowa .\:Iąskiej ludnośCi rod::imej, pod red. J) Simonides. I' KO\\alskicgo. \lv'roclall Warszawa 1991. s. 208 - 212; J. Tazbir. Obm:: herelyko i dlohla \I' I,aloltekll.'i /)ml)(lgand:::c' /9/8-1978, ..Studia wyznalliowej Stmchy IV w XV/-XVll kręgu śląskich IV. ••. Kwartalnik wier::ell. J 9X I. 111 4. s. I') - 33. (na/. :vI. Ci. (jnJIl'::' 19X9: D. BencdyktO\vicz. /.. Ikncdykto\\ icl. non: Historyczny" Katowice Ir{[c(vcjlludowei, Wroclaw 1992, s. II G - 130. 5 J. Krzyżanowski, Diabel w literalur::e lur/owe). J. Krzyżanowskiego. Warszawa 196:;. s. 82. H' \\: S/rmlllk iolkloril /)()Iskicgo. pod Ic,1 �24<) antyku. v\ biblijnej tradycji oraz w powszechnych wyobrażeniach religijnych 6. Pomija natomiast w pracy podkreślane szczególnie dobitnie w dotychczasowej literaturze lilozofiClJlc pod loże takich wyobrażell, ugruntowane w recepcji idei neoplato(lskieh, przeniesionych na grunt chrześcijallski mi<;:dzy innymi przez ~\\. Augustyna, protoplasty średniowiecznej zachodniej dcmonologij 7. Przypomnijmy zatem. i.e istnicnie demonów przedstawianych jako istoty duchowe, cz}ste jcstestwa lub powszechne kosmologiczne potencje, pośredniczące pomiydzy bogiem a Il!dźmj i zdolne przymuszać ich do posłuszellstwa, szkodzić i ingerować \\ i.ycie czlowicka, było podstawowym założeniem wszelkich l)dmian IlIowlii neoplatOllskich. Dopiero spotkanie tych tradycji, jak pisze S S\\o ierzawski, sIworzylo w średn iowieczu podatny grunt do fi lozofjczno!eoil)gicznych rozwaŻiu'j nad ontogenezą, naturą, zdolnościami poznawczymi cz} lizyka Inym i możl jwościam i działania demonów w życiu człowieka x. Wply\\ idei neopiatollskich, co podkreśla wielu autorów, zespolonych z dualist} Unij koncepcji! ulowieka złożonego z duszy i ciała miał daleko idące konsekwencje w rozwoju późniejszych poglądów demonologicznych. Wystarczy bowiem wspomnieć. że w ich świetle demony były czystymi inteligencjami, doskonalszymi l)(1 ludzi, które dzięki swej eterycznej naturze mogły przenikać \\ istoty cielesne i okupować je. W uczonych koncepcjach demonologicznych /godnie podkreślan() tezy, mającą dlugą tradycję, fundamentalną i stanowiącą rodzaj ..opini() comlllllllis", o zachowaniu duszy wolnej od ingerencji demonów i \\ydaniu na ich lup jedynie ciała. Nie ma więc nic osobliwego, wbrew 13skoczen iu autora (s. 67), w tym jednym z naj istotn iejszych zagadn iCll alltropologicznych. jeśli zna się filozofiezne założenia o naturze i ontycznym statusie demonów. wypracowane w toku ówczesnych dysput demonologiczIl}ch. Tir' kardynalną dystynkcjy wacenie możliwości wpływania demonów na c7/0\\icka wyjaśniał v\i niezwykle obrazowy sposób jeden z późnośredniowieczn}ch demonologów rodem ze Śląska Mikołaj z Jawara (zm. 1435 r.). Powiadał on. że demon nic jest żadną "substancia extensa". Jest zatem istotą nieprzestrzenną i sl'1d nie może przebywać w równie nieprzestrzennej duszy, lecz \\ylącznie w islocie przestrzennej, pod którą Mikołaj upatrywał ciało orga- (, Soldan-I kp pc. (;esc!llc!lle der l!exenpro::esse, t. I, Hanau/M 1911 (3 wyd.), s. 67: I Ilanscn. !.(/II!Jel"ll'(/!ln.!nqlllsilioll IIwl [{exenprozesse im Miltela!ter, MUnchen und Leipzig 191J1J. s. 21 - 22. św. Augustyna omawia S7,czcgólowo J. B. Russel!, Satan., s. 186 - 218 oraz SII!ierSlilio I!berlicjerungs- und Iheoriegesehiehtliehe Untersuc!wngen ::111' klrc!llic!l-/!leologisc!lcl/ ..Iberg!al/bel/slitemtur des Miltefallers. Ikrlin 1979, s. 292 - 300 x S Swićr/.awski. !J::ieicji!o::ojii europeiskiej XV w., t. 6. Warszawa 1983, s. 79; .1. B. Rus,clI. lite /)el·il .... s. 1(" - 1I,Il. 204 - 220: Tenże. ine Satan .. , s. 48 - 50, 107 - III i przyp. II oral' ostatnio K. Pawlowski, !'!a/OIiska demonologia oraz na ulw a Opa/rznos'ei, jil/um i !osie . ..Ellhćlllcr"· R .. ł5, 1<)<)I, nr 3. s .. n - 50. Ogólnie na lemat wpływu platonizmu na myśl średnio\\ iću.<l /.Ob. /.wlas/.u.a R. Klihansky, The Continuity of the Pla/onie Tradilioll During the .Iltddle .·Ige. OlItliliI' o/a ('orpus !'!atollieorum Medii Aevi, London 1950. 7 DClllonologi.; D. Ilarlllcnjng. �250 niczne 9. Jest w każdym razie pewne, że omawiane. w)v/ywaj'lce I. neoplatonizmu idee utorowały drogę do późniejszych. bardl.iej radykalny ch stanowisk, zwłaszcza od momentu wystąpidl Wilhelma I.. Owcrnii - t\\órcy koncepcji obsidio, obsessio, a później Tomasza z Akwinu - twórcy koncepcji paktów z demonam i oraz semantyczno-demonologicznej teori i I.abobonó\\. wyjaśn iająeych domn iemane przypadki opętan ia przel. demony lO. Licznc wątpliwości wzbudzają szczególnie te dalsl.e rragment) prac\. w których autor omawia rodzime i tkwiące jeSl..cze \V przcdchrl..e\cij'1I1skiL'j tradycji wyobrażenia demoniczne. Z gruntu mylący tytu/ pierwsl.cgo pod rol.dzialu o demonach zła w Polsce przedchrześcijilllskiej (s. ()O - (J..)). którym autul rozpoczyna kolejny, III rozdział pracy, zatytu/O\vany ..Sl.atan w kultulH elitarnej", kryje wiele nieścisłości i zwyklych nieporol..umidl. Autor \\y \\ueI/i. jak pisze, "koncepcje zta w religii Słowian" z obrzildku cialopaicnia. a sqd I.C świata zmarłych, tudzież ze świadectw kultu bósl\\ chlon iunych. .lest l< \ znacznc uproszczenie bez wątpienia złożonych \vyobraicl'] o polironiczne.! semantyce. ie można bowiem zapominać, co podnosi ostatnio najnO\\sza literatura, że w wyobraźni eschatologicznej Slowian runkcjonO\\aly dwie różne kategorie duchów zmarłych przodków, potwierdzone jeS/cze \\e wsp(\lue"ny m folklorze II. Do jednej z nich należały duchy ludzi I.marlych nagiit i nicnatlll,i1ną Śllliercią, które w istocie budziły I<,:kwśród żywycll. byl y im n ieprl.ychy Inc a nawet napastliwe. Do drugiej zaś nalej,aly duchy ludl.i I.lllarlych śmicrcia naturalną. Tych się nie obawiano, a ich cykliczne powroty do ś\viata ż) \\ ych były tam nawet oczekiwane i pożądane. Świat tradycyjnych wyobrażell o ś\\ iecie zmartych nie byt więc jcdnorodny, lecz dychotomio.ny i nic bud/ii jednoznacznych, wyłącznie negatywnych skojarzcli lub I<;k(')\\. ()bok I./ych duchów ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią, 7.aświaty l..amie"1.1iwaly prl.ychy Ille i dobrowróżebne dusze przodków i dziadów, kttlrc l.apC\\l1e "lanO\\i1y \\ icJ,,szość z orszaku istot z tamtego świata. Do takiej wlaśnic kategorii elus/ należały, jak się wydajc, znanc z kilku XV-wieCl.nych świadectw ... L1boi~I<J" Autor nic wspomina o nich, choć są to jedyne wymienionc l. imienia istoty z panteonu rodzimych wierzell dcmonicl.nych. tak dobl'le poś\\iaelCl.()lle w kilku średniowiecznych źródtach. Wedle jednego l. anonimowych prl.CkaZl1\\ kaznodziejskich z XV wieku duchowny w ostrych slowach ganil balwocll\\al\J Mikolaj z .lawom. Traclallls de slI/lersliliol7ihIlS. rkps I\ihliolcki l :ni"uS\lc[u skieeo (dalej cyt. nUWr). 313. f. 2:"6 v I - 2. lo Cuiliclmi Alvcrni cpiscopi parisicnsi. Ol' IIl/il·I'I'SO. II. .;. c. 1.\. lI}d. Venetiis. Ex ollicina Damiani Zenari 1591. 5/,p. 9X2 POL .I. IIdnscll. O/I. ,)/. \\'!'t'l'ld\\- Operd Ollllll.:. " 1.,0 - l-l-l Tomas/ z Akwinu. Summa I!leo/ugica, If. II. qu. 92 - ')(). "yd . .I.-I'. ~vli,l'.nl·. Pdris I S"'). l. ~. 'li' 708 -743. Por D. Harmcning. up. cil, s. 317. 11 Zob. ostatnio S. Bylina, .'l/owimlski .,',vial ::'/1/(/1'/\'('11 II SC/l\-//'" /JO!!,iIIiSllla irl'lJiJrcC['li! .. ,.Kwartalnik Historyczny" R. 100. I ')'>:1. nr "I. s. 7". ,l'.d/ic ddls/d !1il'rdlur;1 (\[;\1 Tenże. C::.Iowiek i ::.aświaty. IYi::.je kol' {Jo.i:miel'/l7vc!l It' /'o/sce .i:l'edl//{llI·icczl/ej. W;lrs/;l\\d I 'Y):. s. 7 - .\ I. /II'::.es/l'::el7l7e. �2:11 czy kult takich duchów, którym niektórzy wierni "sacrificia offerunt. que dicuntur vbosche". Takim duchom lub demonom, jak wymiennie nazywa je I--aznodzieja. należalo w Wielki Czwartek pozostawić resztki jedzenia po obiedzie. aby w I.amian dostąpić w przyszlości szczęścia, pomyślności i dostatku 12. Samej laś genel} wyodrybnionych dwóch kategorii zmarłych, a zatem również koncepcji zlych duchów - demonów należy doszukiwać się raczej, zgodnie 7 p\)dn iesion)'m i ostatn io i wciąż dyskutowanymi spostrzeże n iam i L. Stommy, \\ \\}obrai:en iaeh Cl.aso-przestrzennych 13. W tym świetle demony są istotam i tl\\. obrz~dów przejścia, tzn. duchami osób zmarłych, wobec których dokonano lub nic dokonano obowiązuj<\cego rytuału wyłączcnia i włączenia w inny stan Claso-pr/estrzenny. W pierwszym przypadku naturalna śmierć umożliwiała \)patrzen ie Iwłok stosownym obrzędem pogrzebowym, przenosząc zmarłego beL trudu w inny stan. W drugim zaś śmierć nicnaturalna nie tylko utrudniała do!"onanie takiego rylualu, lecz nierzadko nawet całkowicie uniemożliwiała spelnicnie .iakich!"olwick wymaganych czynności pogrzebowych, skazujqc Imarlego na powstawanie w dwóch stanach jednocześnie, a w konsekwencji na II icczną lulaC/kl; i pr/ebywanie "gdzieś w zawieszeniu" między światem 7)lIych a światem zmarłych 1-1. Te właśnie duchy,jako złe demony, budziły lęk I lrll ogę żywycII. 'vV świetle powyższych uwag trudno też zgodzić się z nader radykalnym i po pn)stu nieslus/Jlym stwierdzeniem autora, że "religia pogallska - wraz z nią demonologia ..- przetrwała w Polsce aż do XIII w." (s. 63). Czyste, nieskażone naciskami chryslianizacyjnymi, ryty i obrzędy tradycyjne a szczególnie publiczne formy kultów z pewnościq zostały wyparte, lecz nadal pozostały ich Iclikt)'. zwłaszcza w obrębie pobożności prywatnej. Jak bowicm interpretować \\ spomniany wyżej, poddany wprawdzie już procesom chrystianizacyjnym (\\'ielki Czwartek), ale poświadczony przecież jcszcze w XV wieku, przcjaw !"ultu ubożq! lub wicie innych, podobnych świadectw reliktowych wyobrażell ciemonologicznych') Z lego samego stulecia dysponujemy wszak kolejnym, rcmniei przel autora pominiętym, o równcj waltości poznawczej, świadectwcm PC\\ nego śl'lskiego rękopisu z 1454 roku, znanego w literaturze z incipitu ..Contra ineubum, alis latalecacm". Anonimowy autor rejestruje w nim występuj<1ce w śl,\skiej demonologii ludowej demony, zjawy i strachy, a zwłaszcza 12 ;\ \k,ldclllii I!rOckncr. limicJ<;lnośei 1-;11:::1111/11 .I'I"CdI1lO1I'/cclle. w Krakowic" cz. 2 ... Rozprawy l1i')I1: Jcdynie przC/ anonima glosą .. vboschyc", .,vboschc", "vbcsehe" Slal1i~la\\a /.c Skarbimicrza /.c /.bioru Sel"lI1ones sapientiales, wyd. \\al""l.alla I 'n9. s. 90. I.~ l .. SIOlllm,,- S/rJlicc md:::i się 13 grudnia, Warszawa Filologiczncgo uzupcl- przejątek z 47 kazania B. Chmielowska. cz. 2. 1981. s. 24 - 44; Tenżc, ~flllW:\' Irsi Ilolskicl XIX lrickll. Wars/.awa 1986. s. 156 - ł 66: Tenże, Polska" t. 20. 197(,. /.. I. s. (J9 - 110 ora/. Tenżc. Odpowiedź l1a artykul 35. 1')')1. :::. I ... Lud·· Wydziału L 24. 1895. s. 341 i 14:1. .lesl to, prawdopodobnie. /Inlropologill Mil Alkmeny ... Etnografia :::" Etnografii Pol.~kiej·' t. L 75. 19')2. s. 221 - 22:1. Na temal ..rites de passage" zob. ponadto uwagi \ I. Hueho\\skicgo. 1';l/lIJlo,l;icJUI illlerpl"etacja obr:::ędów przej,kia, .. Lud·· t. 69, 1985, s. 61 - 73. 1-1 S. Bylina. Slo\l'im:,ski .,"'ial .... s. 7(,. �wiarę w złowrogie strzygI I upiory oraz wymienia apotropaiClne środ~i i remedia chroniące przed ich knowaniami I". Wiele przy tym \"s~a/.uje na Il). że autorzy wymienionych świadectw relacjonuj,\ \VspólClesną i wciqj jeszClc w ich czasach żywą tradycję wierzeniową. Omawiana część pracy niewiele wnosi zatem konkret()w do interesuj,\ccj na., problematyki, a wprowadza w zamian niem,J!o nieścisiości. UproSICldl i 1\\\czajnego mylenia szeregu zjawisk. Autor, wbn:w lemato\\i podrOldzialu. chętniej opowiada o istotach z panteonu slmvi,u'lSkich bl'lSl\\ chlllnIC/n)ch. wymieniając między innymi połabskiego Czarnoboga lud/iej rus~iegll WO/O';I (Welesa), niż o świecie drobniejszych istot mitycznych denllllH'1\\. I'opdnia przy tym zaskakujące błędy, gdy przypominaj'lc znan,j relację Nestora () bll'sach i nawiach, myli Połock i polocczan I. Plockiem i plocClanallli (s. h~ I. Sprawą dyskusyj ną wydaje się równ ież przebrzm ia la j ui n iecn i nie Sklll'\'gll\\ ;1na 7. najnowszą w tej mierze literatur<l podan,l pr/.ez autora etyllllll()gia Slll\\;1 "piekło" (s, 60), które według najnowszych hipoto nic jesl chr/eśeijaliskieg" pochodzenia, lecz wywodzi się ze słowialiskiego pojęcia "pkici". o/.naClajaeego smołę i przywodzącego na myśl ..miejsce peIne ognia. dymu i s\"ldu" ir, Nieco lepsze wrażenie odnosi czytelnik z lektury dals/ych CI.ęści prac). W tym samym III rozdziale książki omawia M. Rojek wyhrane prh:.la\\ \ motywów diabelskich i wizerunek diabla w wyohraźni elit intdektualnych W kolejnych podrozdziałach przytacza wypowied/i dngmatY~l1\\ Kllścillla św. Augustyna, Tomasza z Akwinu, a takie mistykl'1\\ średnio\\ ieClIl) ch. wybrane ś"viadeetwa czerpane z literatury Wi/.yjllej. hagiograliClnej. ka/IH'dziejskiej i penitancjarnej, i wreszcie orzeczcnia IV sohoru later;lliskiegl'. tudzież poglądy heretyków zapowiadających nadejście Ant) chI') sw. ah) ll"lateczn ie przejść do przedstawieó d iabla w ikonogra li i. W rOldzia Ie V OPll\\ i;ld;ljącym o roli diabelskiej wizji w życiu pobożnych lllllis/ek ll;lder pr/csm!nic brzmi jedno ze SI wierdzel'l autora, jakoby "każde pr/.cst<;pSI \\ () u\\ aiall() \V śrcdniowieczu za popełnione ( ..,) za namo"',\ szatana" (s. IO(l). Można bowiem wskazać na szereg wypowiedzi teologów, ~t(')r/Y \\)T<liali l1stn)il)(\~l· wobec przesadncgo uznawania potęgi demonów luh krylyClnił pl1sta\\ę pr/t'ciwko przypisywaniu diabłom nadmicrnej siły. LJ schyl~u XIV \\ieKu pl1St<l\\C taką reprezentował między innymi bardzo wówczas wplywl1wy Mateusl I Krakowa, gdy w słynnym, nacechowanym pastoraln<l tl'l\s~q 11 wicrnych traktacić De jJurilate conscientiae ostro potępial wyznania grzesznik<'m. Ci bO\\iĆil1. wyjaśniał Mateusz, miast obwiniać za swoje występne /ycie siehie sall)yci1. często zrzucają winę na diabla. Mateusz odpierał takie \vy~ręllle \\\ Inanl;l. I:; Rkps sc/iiidigen BUWr I. Q 58. '{'olen, .. Milleilungen r. II r. 1'01' .I. I(lapper. I Ji(' s(-!JInil,//(' (;('.1',11/(-//1('1/ \'fil/ u, I; del' Schlesischcll (iesdbchai'l Itir Volbkllllllc" l. II. I (J(J(). , {'.~ D. Sill1oniclcs. Folklor i jolklon'slyka .\-Iep·ka na Ile ::nji/"I. \I: 1":lIlll1ro tllc!OlUlI'lI/SI ../('/ .... s. :> 14: Teji.c. Wiecenia i ::ac/iOlFania. .. s. 228. 16 S. Bylina, C::lolViek i ::a.vlVialy .... s. 90. ro(b/llej 11It/1/"'" �~d) ż jak \\ywod/.i I. "non omne peccatum fit semper ex suggestione d iabol i, nec (lmnis tcntatis cst a daemone", lecz każdy jest kuszony, wabiony i nakłaniany prlCI \\ lasn;\ poż<\d I iwość 17. Po onH\wicniu wyobrażel1 diabłów w epokach renesansu i baroku autor prll:Slcdl nast~pnic do omówienia motywów diabelskich w naj nowszych llkrcsach h istorycznych, kontynuując tematykę aż do czasów współczesnych kull\\\\ satalliClnych. Nic pomilląl również futurologicznych wizji zapowiadaj~!C)ch S/aI:1l1sk;\ groz~ Iladchodzącego 2000 roku, a także motywów diabla ..~\\ j;\lCClllcgO" oral ..robotniczego" (s. 273 - 284). Ta czc,:ść pracy, bliżSla lapc\\ nl' autorowi, Iw/as/cza niektóre jej partie, wyróżnia się różnorodnością lcbrallego materia/u I:rt)dlowego. Autor nic wykracza jednak w tym miejscu pl'la pO\\ sIecilIlie Inane i od dawna eksploatowane w literaturze przedmiotu relacje o salalli/.mic CiaSt)\\, Ilowożytnych. M. Rożek przypomina więc jeszCle rai tak Inane post~lcie I rodzimego panteonu legend diabelskich, jak np. Mistrz h\ilrd\l\\ski. lklkgor Cly Boruta, przybliża ówczesne piśmiennictwo hagio~rdriCl.llC I ))'l1'll/1/IIIi .~)I·ii(I\"(·h Piotra Skargi na czele, podręczniki demonolo~ic/nc. 111.in . .lean Bodina [JosI<:./Jek prawa czar/uwskiego, C::arowllici( POWO{I/Ilą oral Sejlll /Jiek ie/Ill", pracc Klemensa Boleslawiusza, Jakuba Kazim ierza Ildurd. łkneclyl-.ta Chmielowskiego, Jana Wiera i wreszcie słynny, przetłull1aemilY prlel Stdnislawa /ąbkowica w l G 14 roku i niedawno wydany w repr11lCle\I/o{ 1/(1 cl/"(/\l'IIice J. Sprengera i H. Institutoriusa IX, ponadto ka/llod/icjsl \\0 protestanck ie i kato Iickie oraz pelną wyobrażeil d iabelsk iego ~\\ idta ikollogr~dl~. M. Roi.ek pr/.ywołal rów n iei. szeroki materiał etnogra riczn). \Jicstety n'l\\niei tym razem nic wyszedł poza znane od dawna, klasyczne .iuż d/iś opracowania i relacje zebranc przez Kazimierza Wójcickiego, /ygnlllnla Glogera, Oskara Kolberga, czy Lukasza GołębiO\vskiego, teksty Iikralury sarmack iej i hera Idyc/.ncj. U\\ag<; Iwraca w tym miejscu podrozdzial pracy poświęcony, jak to ~1(lIl11l1l\l\\al ;llItm ... syndromowi Lysej Góry" (s. 235 - 245). w którym \1 Rniek poka/.uje proces formowania się w ówczesnym piśmiennictwie \\ i/erllllku i symboliki tzw. Lysych Gór, obiegowego motywu, wiążącego pewIle miejsca, określane 1;1n'1/.w<\, z sabatami czarownic. Szkoda jednak, że autor Illargillalllie pntrakt\lwal kluczowy w tej mierze kontekst najsłynniejszej z nich -- ~\\i~tokr/yskiego Lyśca, od XV lXVI stulecia nazywanego Lysą Górą, wokół ktl1rcj narosln pr/eeiei najwi~cej legend i trwających wciąż sporów i dyskllsj i 17 \lalc\lSII Krakll\\'l. /Je IJllrlla/e COIISClell/lae. wyd. W. Seliko. A. L. Szai"r,lIiski, .\Ialerlah· ,f" IlIs!urii !l'O/O.f.!JI.,'rl'dIlIOlrll'c::lIl'j \I' />o/sce. I. I A.lalell.cn :: Krakowa OpllsclI/a !he%glca <{"l1'Cl/Cl' slJtmlec!::1 I !,Olllllllll. Warvawa 1')74 (ec Tc:-;tus et studia. vol. Ii. Fase. I). s. 2Y). lob. i"\\ IIiLI: I CllIC. No/lollo/" o/)ertllll dl,·illOrtllll. (Theodlcea). cap li. wyci. V. Rubu.yIiski. I ').~II., I.~()- '-' I. I S .I{IO!IW caJ"{III'lIlCl" {wsl,pek ::ll'leccholFllY Idarsl1m l/is!I"/lI{)/"o. lIa IlIl' 11Th!" o czarach a taICe sposób IIchrOlllellia (IInicll c,.Yclllch ::lIlIIykający .. :: pism Jakuba 5jlrengera I liI":e! 111/ Iwls!'1 /,ce:: S /.ąbkowICII ... Wyspa", Wrocław 1992. \1' Krakó\\ się Ich I flel7rvka �2S4 historiograficznych 19 Wszak część badaczy jeszC/.e \V wiekach średnich w pewnych praktykach związanych z tym miejscem i wywiedzionych nil podstawie skąpych przekazów z epoki domyśla si<; dalekiego echa da\\neg() sakralnego znaczenia tej góry lub tylko zbiorowej pami<;ei o jego starej kultowej funkcji 2U. Chociaż M. Rożek opatrzył swoją książk<; aparatem nauk()v'ym, jej za\\artość majedynie charakter popularyzatorski. Brak w niej gł<;bszych refleksji lub wniosków a zasięgu bardziej ogólnym lub postulatywnym. Nalei.) jednak jeszcze raz przypomnieć, że tematyka ta była od dłuższego Clasu laniedb:wana, posiada wiele luk i wymaga dalszych pogl<;bionych bad,1I1 u charakterze komparatystycznym. Autor zmierzył się więc bez wątpienia I, tematyk'l z "iclu powodów trudną, wielowątkową, wymagającą ogarnit;:cia pokaincgo Illaterialu faktograficznego i heurystycznej inwencji. Wszystko to w kunsekwencji zniechęcało od dawna wielu autorów od podejmowania badal] w tym kierunku. zwłaszcza, że wokół wicIu rozpatrywanych zagadniel] narosło II literaturze szereg nierzadko całkiem rozbieżnych stanowisk, W umawianej pracy nil' zostały one jednak uwzględnione. Wystarczy wspumnieć u wci'IŻ dyskutO\\anych początkach i genezie średniowiecznej i nowożytnej demonulugii i czar()\\n ictwa, gdzie od dawna wyodrębn ia się elementy dawnych, t radycyj n: ch wierzell i ich późniejszą uczoną reinterpretację. M07Jla buwiem dowieść. że diabeł wieków średnich - protoplasta późniejszych satanicznych wyobrażcl] był w dużej mierze uczoną kreacją ówczesnych intclektualistt'm. w)nikicm subiektywnej diabolizacji kultury ludowej przez elity intelektualne. Jak podkreślają n iektórzy badacze, zasadn iezy prze/om nast'lpi I w tej mierze" X II i XIII stuleciu w związku z ekspansją scholastyki i nowym, opartym na logice Arystotelesa, zracjonalizowanym sposobem postępowania naukuwego, Wy" iedziony z Analityk Arystotelesa kauzatywny sposób myślenia i przekonanie. że każdy fakt musi mieć swoją przyczynę, prowadzi I nieuchronnie dr' poszukiwania przyczyn również w zjawiskach nadprzyrodzonych. \\' których realne następstwa nieomal bez wyjątku wierzono. W tych przypadkach. gdzie wynik poszukiwall funkcji kauzatywnych był negatywny, racji dla obsCI'\\l)wanych zjawisk doszukiwano się w ingerencji istot /, wyższego ukladu kosmicznego, którym, jak wierzono, moc taka przyslugiwala. Innymi sIO\\:. brak logicznie motywowanej przyczyny prowadzi I teologów na ślad ingerencj i diabelskiej mocy, umacniając i utwierdzając autorytetem scholastycznej argu19 S, Bylina. Mesjasz z Gór Świętokrzyskich ... Odrodzcnic i RL"/<lII11acja II I'ol\cc" l.;~ 1988. s, S - 26; B, Wojciechowska, Tradycja igr::ysko ",)'Iai/o" lIa Irsc/ (;(;1'::('. II /'lIlIlIę/IIU: .S·więlokrzyski. Kielce 1993, s. 97 - lOS; L. P. Slupceki. /'lIll'le,v<" r::cc,' islci jako :n;i//o ,iii d:;iejów pogGl7slwo no Lyścu, w: Ku/llira .~redni{)\viccl111 i slaro/m/sAo, SI/IIIiIl o/illn))l ili/,' A/eksandrowi Cieyszlorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowei. WarSla\\'a I l)') I. \, ,177- ,XI" 20 W tym kontekście Lysej wypowiada! Gór::e w j'redniowiec::u, przeszłość Lyśca. sir,; również Warszawa ostatnio M, DCl'\vich. /fci/(!i/dl\'liski 1992, s. 36 i in" który Jcdnak pow'ltpicwa k/lls::IoI'!l1l \\ pogaIi:;b �155 mcnlacj i wian; w faktyczną egzystencję demonów i ich rzeczywiste, a nawet Il/ykalnc możliwości oddziaływania na człowieka. Jest rzeczą znamienną, że laki \\Iaśnie sposób myślenia i wyjaśniania wielu trudnych i niezrozumia':ch Ijawisk odnajdujemy mic;dzy innymi w argumentacji Witelana w słynnym liścic ,.De causa primaria paenitentiae in homnibus ct de natura daemonum" 21. \\' n ieollla I de lin icyj ny sposób prczentował ten sam sposób myślen ia w dwa stulcc ia p()/.n ieJ kolejny demonolog, nomen omen równ ież śląskiego 1)()cilOd/enia. Mikolaj z .la wora w traktacie De slIpertilioniblls, gdy krytykowal pot<;pian'l przez Kościól i ocenianą jako zabobonną wiarę w magiczną moc ,11)\\ i pisllla. W odrzuceniu tych praktyk konstatował Mikołaj, że jeśli .,aliquis dlcctus scquitur. ibi hoc non cst cx dco ( ... ), nec ex virtutc verborulll, ergo nl'cessitate cst esse denIOne" 22. Skoro więc realne, jak wierzono, następstwa inkr: IninO\vanych w traktacie Mikołaja z Jawara praktyk magicznych nic \\yply\vaj,\ ani z przyczyn przyrodzonych, ani z boskiej inspiracji .- innymi slo\\). nic można w tych 7jawiskach doszukać się funkcji kauzatywnych - ich 'pl'il\\C<\ Illoże być jcdynic diabel. Ostatce/nie diabel. jako w pewnym sensie ex dejinifione wynik obiektywn:ch c1'lieli pO/nawuych scholastyki i efekt postępowania w niej wcdlug logiclll:ch lasad dowodzenia. stał się z czascm destrukcyjnym narzędziem kościelnej katechety. Oczywiście nadal w argumcntacji teologicznej i pastoraIllej Illożliwa byla odpowicdź pozbawiona demonicznych akcentów i imputująca \\ iernym na pr/.yklad Iwyklą ignorancję lub akcentująca jedynie ich moralną ulollllWŚć. jak czynil to wspolllniany wcześniej Matcusz z Krakowa. Jednak ten ,pos()h argumentacj i mógl być postrzegany jako mniej sugestywne narzędzie pastora Inc. wymagające ponadto uprzedn iego przygotowan ia wiernych, n iż \l/hud/anie strachu pr/cd grozą mąk piekielnych, najakie skazani byli wszyscy gr/es/Illcy sluclzy diabla. Trudno jednak stwierdzić jednoznacznie, czy \)c1nOSlOlle zwyk Ie do Zachodu zjawisko wzmagającej się i wypływającej \\ dul.ej Illier/e z tych wlaśnie intelektualnych postaw fascynacji ingerencją Illocy d iabclsk ich. a nawet dcmonoman ii, miało równ ie si Inc konotacje \\ Polsce. Podkreśla sit; bowiem ostatnio, że tematyka diabelska była w Polsce, 21 \V ten spos()h np w\j<lśni<l Witelon osohliwy przypadek pc·\II\e.i prostei kohiely: ,,/1('111 "id(,IIII1S /lOmilles ohsessos, ill qlli/ms id!1 1 '/"l11 /llIlIllIlI. lli//OIllOI, ii/II. /'lI/lIlIill d/lIllwla !.Iilhrda 11011sllldllll 1/III1('dalll 11111/1('1'li'lIlonica. /l'qlll'f,a/llr. \l (' lI('qll(, da('1/1II11 COIII/N'rllls '/110(' .I'll/Ill /.\l'Iiąkll .\;/ąShllll. didiel esl el mira ('sse, ClIlII i/IllI neqlle qlIia propler el praeterita inte//(gil !!enrielIs, alIdiveral. /'roh!ellla/vka dieil mówienia neqlle .lócla OnIne plebanlIs sciven/l pewnymi indehilam idionIa, sancli ". j<;/.ykami sa/lielllialll hOlllillllm. qlllle Ul qllolldam Petri in Ligni::, I'yd . .I. Burchard!. leoriopo::nawca, koslll%gicna :lfagia nowo::l'tnej i non .lilii in pllIrillla /,isl do me(("cna. \\rocLII\ I 'n'> (Studi'l (·opnnic<ln<l. t. 19). s. 178. I'or. J. Burchardt. Llldowa wiara 1Jl d('l7uJl/v ',: .. I.i.\ci(''' II i/c/ollo ... i.lHf' l. ()7 _ 1<JXJ. s. 236: 240 - 241. Por. D. I łanncnillg~ op. cil .. s.. 11 I ~1-: ('h \\·dhlcr. 1')')2. s. 7(, - ()'). 22 l<kps m lWI' (h/ /'amc('/slIsa do ;\'el l'tona. I 1.\ 13. I. 177 v 2. i powstanie nauki. Warsz,l\va �zwłaszcza w jej początkowym, średn iowiecznym stad ium, mn iej uhccna lu h mn iej nachalna. Dowodzi się również, że przy występm.vaniu lllotyW('l\\' dolmyzmu. wyobrażell diabła w ikonografii jest stosunkowo mało, a wywoly\\any tylll klimat lęku sprawia wrażenie wygaszonego lub wytlumionego dalekiego ech,] zachodnich frustracji 2~. Przypomina się ponadto, że ani Kościól. ani ś\\ieda władza nie wykazywała nadgorli\.vości \.v ściganiu czan1\\ nic a c1/ialallll)ści tych ostatnich nie łączono z inwazją szataJlskich mocy 2·1. Polski diaheł był wprawdzie istotą z~ośliwą, ale jednocześnie mniej przerai.aj;łq i lal\\icjsZ<1 dl) oszukania lub wywiedzenia w pole. Więcej światla \\ tej mierze przynosza ostatnio zwłaszcza badania S. Byliny. dotyczące wyohrai.ell escllatologiClnych. gdzie autor stwierdza nawet ,.doŚć ewidentną nieohecnośC:: w polskiej kultur/c religijnej schyłku średniowiecza" zjawiska satani/.lllll .:S Pasloraln\ progr;lI11 Kościoła był w tej mierze nader umiarkowany i wygaszony. gdyi \\ \\:obrażeniach o karach pośmiertnych żywa była wci;,ż. nie tak pr/.eciei odkgla w czasie, lradycja misyjna. unikająca nazbyt draslyClnych wi/ji n"lk piekielnych i w tym sensie wyraźnie stonowana, dowodzi ten sam autor. W ostateC/ności można powiedzieć, że diabła \\' Polsce bylo znaClnie mniej nii n:] Zachodzie, przynajmniej w okresie średniowiecza, a jego knu\\an ia \\yglądaią na mniej uciążliwe i słabiej eksponowane w ówczesnych przcka/ach. Trudno więc dociec, czy opinie jednego z największych aU!OI)tel()\\ średniowiecza, według którego "wszystko za spra\v;] s/alallsk;, się d/.iej~·. cokolwiek się dzieje", ujęta w słowach motta do omawianej książki. można w równym stopniu odnieść do specyfiki rodzimych wyohrażell demonicznych Dla wyjaśnienia podaję jedynie, że jest to fragment wypowiedzi TOlllasza z Akwinu z Quaestiones disputate de ma/o, w którym Akwinala wylui.yl seclJw swoich demonologicznych poglądów i. jak podkreślają niektór/) badacze. utorowa~ tym samym drogę do późniejszego wybuchu dClllonom<łnii 2h Przypominam o tym, ponieważ M. Rożek nie wyj3\vil autora tych slów, a ponadto błędnie przypisa~ je XIV, zamiast właściwie XIII stuleciu. 21 K. Górski. Prądy religijne XV wieku a s::luka. w: S::lItkll i ide%g/lI .\'1' \I'. pod rćd. P. Skubiszewskiego. Warszawa 1978. s. 130. Wyobrażćllia diabeJ:;kić \I ikOllo!'rali i /ad1\ldll omawia.T. R Russell. /AIC/jer ...• s. 129-158, 208 - 244. 24 S. Bylilla, Magia. czary w Po/see .YV i XV/li' .•.. Odrodl.ćnie i l~el()rll1'Ić.la IV l'oJ:;cc" 1. :1'. 1990, s. 42, gdzie dalsza literatura zagadnienia 25 Tenże. C:::/owiek i zaświaly. ... s. 167. 26 .. Omnia, quae visibiliter fiunt ill hoc mUlldo. pOSSUllt licri pćr dćllHlIlćs". qll. 16. an. 'I. wyd. R. D. Mandollnet, t. 2. Paris 1925. s. 708. Por. D. J lannćlling. op. ćil.. s. :117: na kil kl1l,tl zob. ostatnio C. Ginzburg, Hexensabbat. r;;nlzif(eulI1g einer niic!tllic!tell (;esc!tic!tle. Ikrlin 1<,l/JtJ oraz P. Dinzelbaeher, Ilei/ige und Hexe~ Schicksale (fulldlip.er l'muCII in .11i/le/u/ler !II/d Friihlleu::eil. ZUrich 1995. �257 Odpowil:ldaj<tc na konice na postawione we wstępie pytanie, trzeba stwierdzić, ż.c otrzymaliśmy książkę, którą można postrzegać wyłącznie w kontekście pllblikac.ii o charakterze popularyzatorskim, nie wnoszącą nic nowego poza znane od dawna fakty. nic skorygowane ponadto z naj nowszą literaturą przedIII iotu. Pozostajc nam zatem jeszcze raz powtórzyć słowa J. Krzyżanowskiego, ŻĆ Iclll:ltyka ta wciąż czeka na badacza i na monografię spełniającą wymogi nallkn\Vc. KrzyszlofBracha ;-LudII.X.\I\· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3005661231b03eded60353934d389617.pdf 0f70f8fc9826fb5c4a68ee687fdd439f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2533 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.183-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Na zeszycie I I I , który jest kontynuacją dwóch odcinków zamieszczonych w poprzednich numerach przerywamy druk Dzienników 1908-1913 i roz­ poczynamy druk Dziennika z 1914 roku. Dzienniki 1914 poprzedzone są artykułem Daniela Geroulda Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie rekonstruującego podróż Malinowskiego i Witkacego do Australii. Jednym ze źródeł rekonstrukcji dokonanej przez prof. Geroulda był fragment Dziennika 1914, który po raz pierwszy publikujemy dalej na stronie 197. Tak jak w poprzednich odcinkach zachowaliśmy oryginalną pisownię,. Nawia­ sy [?] oznaczają miejsca nieczytelne. red. Z E S Z Y T III (X.1909-22.XI.1909) Dziennik ten rozpoczyna się od wspomnień z pobytu w Szwajcarii, w okolicy Genewy, gdzie Malinowski spędził dłuższy czas w lecie 1909 roku z Annie Branton. Później był także w Krakowie, gdzie spotykał się ze Stanisławem Igna­ cym Witkiewiczem, Leonem Chwistkiem i Tadeuszem Szymberskim , a także w Warszawie i Lwowie - o czym sam pi­ sze. W październiku spędza z Annie kilka dni w Weimarze, szukając tam śladów Goethego. Romans ten był dość skomplikowany, gdyż Annie była wtedy jeszcze związana z muzykiem S., którego darzyła „platoniczną miłością". Malinowski przeżywa rozterki moralne i sentymentalne, ale w końcu ich obopólne uczucie zwycięża. Poza tym w dzienniku dużo miejsca poświęca dalej pracy nad sobą i autoanalizie. Pojawiają się też inne ciekawe re­ fleksje, jak np. „Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla nie­ go". Ten wątek będzie się pojawiał i później w dziennikach terenowych oraz w listach do przyszłej żony - Elsie: poczu­ cie dystansu do kraju, ale jeszcze ciągle więź moralna. Dziennik ten dotyczy bardzo krótkiego okresu: zaledwie dwóch miesięcy (października i listopada 1909 roku). 1 Grażyna Kubica-Heller [Na początku jest 7 stron różnych wzorów i schematów matematycznych, min. rysunki obwodów elektrycznych i pól magnetycznych, transformacje układów współrzędnych]. Geschichtliches: 1°. In M . 1°. I-rst evening: meeting [ang. pierwszy wieczór spotkanie], razem idę do hot[elu], jemy. Wychodzimy nad Quai. Piwo w s'rodkowej kawiarni. Rozmowa o domu gry, po­ bycie u Mary, o [?] lunchu etc. Powrót. [???] Idę do [???] Wracam [?] Ogólny nastrój: Beklommenheit [niem przygnę­ bienie]. Kocia skromność i delikatność. Mówię sobie „dobrze poszło". Ubrana w smart blue coat [ang. elegancki niebieski płaszcz], w beżowy kapelusz. 2°. Późne śniadanie. Spacer, „shopping". Jazda do Iwana i Francuzcy chłopcy. W [?] charakterystyczna. Pytamy się przy studni. Idziemy szosą. Schodzimy pomiędzy kasztanami na śliczną łączkę. Idziemy dalej.[?] Powrót. Deszcz. Chowa­ my się w karczmie. Kawa i jemy. Powrót. [???] 3°. Wyjazd do Role [Rolle na jez. Lemańskim]. Droga wśród [?]. Chłopi w drodze. Motor cary. [???] Violetta, dzie­ ci. Stara baba. The old rubbish [??]. Spacer nad brzegiem do [?] villi i lasku. Powrót; droga do [?]. Jazda do [??] po obie­ dzie idziemy nad brzeg. Ciemna noc księżycowa. 2. dzień. Wyjazd (dom). Zakupy (książki, okulary, portki, p. Cybula). Droga i druga kłótnia w wagonie. Przyjazd i objad w pokoju. Czas [?]. I I . Pobyt. 28 środę wieczór przyjechałem. 28 sobotę wy­ jechałem. Tu się mi da opisać dzień po dniu. Lepiej da się podzielić na grupy odpowiednio do różnych motywów. Г . Ogólny podział czasu stosownie do okoliczności ze­ wnętrznych. Pierwszy okres kiedy zastaliśmy towarzystwo zwykłe, przyjaźń [?] staruszkiem. Księżyc; jazdy wieczorne. 0 5tego czy szóstego jadę do Genewy. [???] Przyjaźń z zegar­ mistrzami. Ich wyjazd. Wyjazd staruszków. Parę dni z Maksem(?) (? na dworze) i ostatni tydzień. Sam na sam i liczne wycieczki. - Wtargnąć poza fakty w istotną osnowę uczuć. - Opis domku: pierwsze wrażenie, [?] sad na przedzie, drzewa wiśniowe, zwłaszcza jedno [??]. Opis Mouriac'a. Sceny at the meals. Further the garden of vegetables. The ro­ uge of bushes at the shore. The way to the boat. When I used to go there: twice bathing often to the boat. The big scooner coming in the evening. - Stosunki osobiste: The mystery of my feelings. It was a power that mort[?] against which I struggled. I was rest qu­ ite free. This fight in me is one of the leading features. My at­ titude in the presence of other people: at the meals (remember the tipical periods) in the morning. During our excursions with the Maccharoni's, Viollette's interference & her mother's (the evening at the boat). My feelings when [?] myself between her & the impressions. I don't speak now of the stronger impres­ sions when traveling, but even on our walks home. When sit­ ting at the lakeside under our castagna tree, when rowing in the boat (this afternoon when I felt very lonely & far away), when reading Goethe. When working in her presence. Now at home in our room. A few evenings, we „began" the night in my small room.There was also this „most beauti­ ful" time. I think we also slept there one or two nights. As a rule we went each evening to her room, I went in my, arra­ yed the window, the bed & came back. She was the ready. Of course I was rather exhausted all this time & przejedzony to that I hardly did enjoy it any when as well as these 2 nights in Leipzig. I often have been irritated. The spooning. In the morning - during the [urwane] 2 183 �Problemy aktualne: Moim zamiarem jest, z punktu widzenia społecznego, pra­ cować w kraju i dla kraju. Zakres; praca naukowa. Z powodu dotychczasowego kierunku idę teraz dalej w naukach matem[atyczno-] przyrodniczych, nie zaniedbując i innych. Ści­ ślejszy zakres: nauka o cieple, głównie druga zasada termodynam[iki]. W tym roku będę w Lipsku także pracował dalej w laboratorjum. Chodzi o to aby przyswoić sobie metody rze­ telnej, spokojnej pracy, bez gwałtownego wysiłku. - Do teoryi: faktem jest, że umieć daną rzecz jest to 1°. posiadać tę rzecz w pamięci np. własności gazów, cieczy, fizykę opisową, 2°. umieć nią posługiwać się np. formułą gazów idealnych. Np. obecnie powinienem starać się wykuć Nerusta, ażeby znać na wylot tę książkę. Po za tern każde zagadnienie indy­ widualnie przetrawić i spisać np. konstytucja molekuł, regu­ larności optyczne związków itp. W Lipsku skupić się też na porządnem odrabianiu pracowni, bez podnieceń, bez gadań, bez szukania inspiracyi z zewnątrz; starać się przede wszystkiem o Tuchtigkeit [niem. dzielność]. (...) Weimar 13.X. Sam jadę tramem. Mam pewną tremę w najmowaniu mieszkania, jadąc układam jak będę udawał „starego", łysego pana. W ogóle zewn[ętrzne] niewygody stanowią eine starkę Hemmung [niem. silną przeszkodę]. Na stacyi widzę parę dziewczyn ładnych. Jakie będzie 1. wrażenie? Wygląda bardzo elegancko, ale jesteśmy b[ardzo] obcy sobie. Pytam się jak je­ chała, co jadła, o p. Stern. [?] schody duże drewniane. Siada­ my na kanapie, przypatruję się jej [???] oczy zaczynają kochać się znowu. Pytam się raz czy mnie kocha. - tak, ale... Chce już iść spać. Kładziemy się. Gwałtowny wybuch namiętności, [?] budzą się tak dzięki wspomnieniom. Mówi mi, że mnie nie chce. To znowuż rozbudza we mnie jakieś opory. [?] a platonicznie jego kocham bardziej. Tak. Jestem bardzo nieszczęśli­ wy. Mówimy o litości i o odporności. Gaszę światło i wybu­ cham gwałtownym płaczem. Po prostu wiję się w bólu. Ona nie reaguje. Utrata przyjaźni, nowe zimno. Całą noc czuję się nieszczęśliwy. Nad ranem, zmęczony, chcąc się jeszcze wy­ spać, idę do 2. łóżka. Rano przychodzi ona do mnie, ale nie ma wybuchu namiętności i wciąż jestem nieszczęśliwy bardzo. Je­ stem jakby bez wyjścia, nie wiem co będzie na przyszłość. Ro­ bię wymówki, że mi tego listu nie przysłała. Aha, poprzednio i teraz dopiero pytam się jej uparcie czy wogóle myśli o moż­ liwości powrotu do S. Wprost przeraża mnie ta myśl. Opieram się. Ona chce mieć teraz jego a potem mnie. To (burzy) podko­ puje we mnie wiarę w jej głęboką miłość do mnie. Tłumaczę, dlaczego nie mogę się teraz zgodzić na to, przeciw czemu przedtem nic nie miałem. Bo zupełnie zmieniłem, pogłębiłem moje dla niej uczucia. Chcę wstać, przejść się, skupić się i roztrzygnąć z nią tę sprawę, ale nie mam wielkiej nadziei, ażebym mógł ją zatrzymać, bo nie wierzę już w jej prawdziwą miłość, na której tyle budowałem. Wcześnie się zrywam, myję, (jej wyraz twarzy). Schodzimy, idziemy poprzez Markt, Fiirstenhaus [niem. dom książęcy], z powrotem obok Goethehausu do Teatru; potem przez stare miasto do ogrodu. Mówimy o rze­ czach „aktualnych" (o 3 koncertach S-a). Potem ja mówię pa­ rę zdań o sobie. Idziemy do Gartenhaus [Goethego]: na I pię­ trze pokój bawialny (?) od tyłu b[ardzo] skromny; pracownia z paru krzesłami, prostem biurkiem, widok na zielony wał drzew poprzez łączkę. Obok jeszcze dwa pokoje na dole kupfersztychy [niem. Kupferstich - miedzioryt] z Włoch. Idziemy 184 w ogródek, gdzie siadywał z panią v. Stein. 2 półokrągłe ław­ ki, w środku wmurowana tablica z napisem. Nad nami zżółkłe drzewa kasztanowe, niebo pogodne, słabe, jesienne słońce, l i ­ ście spadają z suchym szumem z drzew. Mówię jej czem zro­ biłem dla siebie - miłość do niej, czem stała się po [?] jakie dla mnie zrobiła. Potrzebę przyjaźni i jej zalety. Idziemy dalej; ona mówi mi o swojej [?] o niemożności szczęścia w obecnem po­ łożeniu. Dalej do Belwedere; mówimy (ja opowiadam deta­ licznie aferę z H.) Schodzimy na podwójną miłość; potrzebę Siihne [niem. zadośćuczynienia], ona proponuje system po­ szewki, ja przyjmuję. Siadamy koło zamku i mówimy o Emchen st. i jej niepowodzeniach i fobii. Ja chcę jeszcze iść dalej ona ciągnie do miasta. Stajemy na brzeżku i patrzymy, z po­ wrotem ja staję się nieswój i rozmowny jak dziecko, kupujemy banany i grona. Idziemy do jadłodajni, potem na kawę. Wita­ my S. i [ ? ] . W domu: najprzód w [?] pierwszy raz (ból), potem już na bis (?), [?] nad ranem też i cały czas nastrój cudny i rozkosz płynie cudownie. Następny dzień późno: idziemy do Goethehaus: szerokie schody i pokoje frontowe; rysunki własnoręcz­ ne Goethego, pokój ogrodowy i rzut oka na ogród: porządne i równe grządki, [?] jesienne, niski (i też starszy) domek. Pokój sypialny, zielono obity, fiołkowa kołdra, koło łóżka stoi fotel, na którym G[oethe] umarł. Słońce popołudniowe wpada i sze­ roką wstęgą kładzie się na zielonym kobiercu. Pracownia: na środku stół owalny, 3 krzesła, pod jednym oknem mały pulpit, pod ścianą w sypialni długi pulpit z drzewa białego, nieheblowanego. Naprzeciw wejścia pułki [sic!] książkowe; meble pro­ ste z bejcowanego dembu [sic]. Na górce zbiory: portrety Goeta, rodziny i niektórych znanych ludzi. Widok z okien b[ardzo] zmieniony, tylko na lewo uliczka jakoby stara i środku placyku studnia. - Obiad (sos[?]). Na polu zimno i popołudniu na pocztę, list od Flóhchen. (S. smutny) Mówię o Sz[?] i Fran­ klinie, potem o staranności S.a. Potem staram się wytłomaczyć. Annie milczy. To i ja też milknę. Idziemy pod górkę i drogą milcząc. Dopiero w lasku zaczynam jej tłomaczyć. Cią­ głe nieporozumienia, robi mi gorzkie wyrzuty. Tłomaczę jej że nieprawda i nad rzeczką wychodzi „szydło z worka" (z począt­ ku nieśmiało, potem [?] i nie rozumie). Staram się wytłomaczyć, że jest to wtajemniczanie w moją psychologję, że jest to humiliation [ang. upokorzenie] - nic nie pomaga. Ciągle [?] że będzie się [??]. Mówię jej, że uważałem ją za silny charakter: chciałem się oprzeć na niej. Ciągle zła; wówczas kiedy ja je­ stem już w bardzo czułem usposobieniu] po wyjściu na drogę to bydle [?] jeszcze dogryza. Ja nie mogę wprost zrozumieć, że moje pełne uznania i oddania słowa nic jej nie trafiają - docho­ dząc do góry robi znów uwagę, potem w lesie mówi, że powi­ nienem wybrać choćby [?]; potem znów na drodze. Wracamy, mówię jej o wielu rzeczach [?] mnie denerwują - skręcam w las na lewo. Nowy brutalny atak; cierpliwość moja wyczer­ pana! Milczę; ona robi smutną uwagę i zeszliśmy na dół; ona jeszcze raz robi uwagę. Ja jestem już zamknięty w sobie: jak źle jest pragnąć i potrzebować zbyt blisko ludzi, tylko się nara­ żam na bolesne zawody; przypominam jak nieraz w ten sposób obrażałem Matkę. Czuję jak silnie oddalam się od wszelkich potrzeb stadowych, od potrzeby przyjaciela. Samotność i po­ wracam sam, w ciemny wieczór, spokojny, zimny bez szczę­ ścia i troski. Chwile boleści; [?] się w sobie; idę całkiem sam: wejść w pracę, buduję gmach, plan jego już mam, wznieść ru­ sztowania i zapuścić fundament; a w duchu radować się już dziełem dokonanym. Wchodzimy do miasta po nocy, do domu, jestem znowu łagodny; leżymy [?]. Ja się jej pytam dlaczego i robię nowe wyrzuty o płytkość [??]. Należy dużo wybaczyć �ze względu na jutro; przepraszam ją, całuję. Idziemy, s'licznie wygląda w kawiarni. Patrzę na nią z wyłączną miłością. Potem coś się psuje i wyrzut (samemu sobie) zmysłowości; [??]; fer­ menty uczuć stłumionych; ona się pyta, czy ją kocham. To py­ tanie budzi we mnie cały szereg kojarzeń o tern co było, wra­ cam myślą do naszych przejść; nie mogę się zdobyć na lekko­ myślność. Namiętność ciągle zaszachowana głębszemi wątpliwościami:"Nie mogę jej kochać tylko zmysłami, w kobiecie, która mi daje rozkosz, muszę widzieć też i duszę". Popełniam draństwo, a cóż u djabła, ażebym dla skrupółów nie potrafił ko­ biety zerżnąć!". Smutno „ostatni raz może, na zawsze?" Roz­ kosz słaba. Śpimy. Rano budzi mnie. Wstaję niewyspany, zmę­ czony. Idziemy, pogodny, cudny ranek, niebo prześwieca, cięż­ kie, ciemne chmury. Czy się obawia? Staram się być dobrym dla niej. Baby idą na targ. - Stoi w oknie, proszę żeby mnie nie zapomniała, idę za pociągiem... [???] Myślę trochę o niej ale jestem ogólnie raczej zjebany. Ciągle myślę o niej., Paulinella; Monburg: idę aleją wśród drzew, szmer wody, co ona robi? Je­ stem spokojny, szczęśliwy. [???] i układam list do niej: o [???]. - W hotelu, potem zaproszenie [???] пр. n u p. Ta(?]. Na górze (śliczny widok) [??] się trochę(?). Myślę o Lipsku i o twardym, czynnym, [?] metodycznym życiu. 17/X. Tempus fugit! już 20 dni odkąd opuściłem Lubicz a jakże mało przez ten czas postąpiłem. Robiąc rachunek z te­ go czasu muszę położyć stanowczo - na Warszawie, na Kra­ kowie i na Lwowie, spisałem się dość żwawo.W ogóle mam pewną dążność do zerwania z marzycielstwa, lenistwa i opie­ szałości. Natomiast zbyt wiele czasu poświęcam na „uczucio­ we" sprawy i intrygi np. obecne z n i S. ostatecznie tylko rze­ czy that are already settled, which form a part of our life have some worth.[ang. które są już ustalone, które są częścią nasze­ go życia mają jakąś wartość]. Jeżeli moje stosunki z n się uło­ żą, jeżeli będzie ona moim przyjacielem i będzie zadawalniała moją tęsknotę za [?] to rzecz ta będzie miała wartość. Ale np. spychać cały akcent obecnego życia (tych wrażeń tu, w Turyngii) na tę chwilę w której ją znowu zobaczę poraź pierwszy i dowiem się jak sprawy się ułożyły - to znaczy znowuż [?] istotę życia. - Idąc tu wczoraj, szeroką szosą wśród starych wysokich świerków, widziałem ich oboje, w ich turyngskim nastroju, patrzących sobie w oczy jak para zakocha­ nych; tęsknota, żal, zazdrość a jednak nie wolno szukać roz­ koszy życia jedynie w spojrzeniu kochających oczu. Świat jest pięknym nie tylko wówczas kiedy się odbija w parze bły­ szczących oczu. Tak rzadko tęsknota naszych oczu spotyka się w radosnem upojeniu z wzajemną odpowiedzią! Patrzę na Szwarcberg. U stóp szeroka płytka dolina; dno porosłe murawą; jeden brzeg okolony szeroką wstęgą rzeki. Drugi cienistym brzegiem lasu liściastego, który obecnie mieni się w barwach brązu. [?] półwyspie, tu mieszkał [?] a Szwarcberg. Refleksja historyczna: kraj ten był zdecentrali­ zowany, potęgę jego stanowiło jednak chyba mieszczaństwo. U nas kultura prawdziwa jednak nie dotarła. Obecnie płacimy koszta gwałtownej ekspanzyi kultury. Ja jestem ekranem przeniknięcia się kultfur] Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla niego. - Wracam; śliczna pogoda ([??]) Szwarcberg oświetlony wspaniale.[??] fiolet cieniom jasne [?]. Układam plan na Lipsk i umacniam się na wypadek przeszkód ewentualnych]. Potem myślę o St[asiu] Witkiewiczu] jego wpływie. Garkuchnia miłości. Jena Wilhelmshóhe Wczoraj (Szwarcberg). Wstaję rano o 8 otwieram okno, słońce, niebo lekko przykryte; żółte buki na zaokrąglonym pagórku: „pozostanę". Ubieram się, chcę być wieczór u n piszę kartkę. Potem (poczta w Niedzielę tyl­ ko rano) zostawiam sobie swobodę. Idę pod stację, z wido­ kiem na 1. zakręt. 0[?] Szwarcf?], ledwo oddycham, chcę się skupić i przeżyć pełny dzień na łonie natury jako przygoto­ wanie do pracy w Lipsku. Co do n to obawiam się czy się zbyt czule nie pożegnała z S=rem. - Układam też początek „oficjalnego" dziennika w stylu publishable: „można uznać to za szczyt grafomanii i nieużytecznego wydawania albo też (ponieważ tu nikt niepowołany nie będzie miał pokusy) jako rzecz o pewnej wartości dla niewielu którzy jako pokrewni tern się zainteresują. Chodzi tu o dokument psychologiczny] posiadający wartość społ[eczną]. Są pewne rzeczy, które nig­ dy nie staną się tanie ani łatwe ani sprofanowane, bo się do nich dochodzi za cenę cierpień osobistych, pracy, wiedzie do tych rzeczy droga otwarta tylko dla powołanych". „Dla siebie dziennik jest czem innem. Często [?] (osobiście) [?]. Dzien­ nik dla siebie pisany nie może być dostępny dla wszystkich. Taki dziennik powinienem prowadzić. Takie memoranda na listy, sprawy ważne. Natomiast wyeliminować stado" - Czu­ ję, że dojrzewam i że rzeczy które były dla mnie niedostępne same się nasuwają. Muszę zacząć żyć metodycznie, w syste­ mie. Pod nową formą staje przede mną fakt że człowiek wart jest przez swą siłę, odporność, wytrwałość. Moja siła jest w rozumowym obmyśleniu i skupieniu. Radość, że oderwa­ łem się od Stasia Witkiewicza]. Co do nauki to koniecznie zwiększyć receptywność i system pracy. Lipsk 21. Czwartek. Ile zmian przez te parę dni! Od spokoju w Jenie i Szwarc bergu przez nieznośną szarpaninę Wtorku i Poniedziałku aż do radosnego prawie wyzdrowienia wczoraj! Niedziela. Rano: wstanie piszę kartkę do n i szperam w kursbuchu [niem. Kursbuch - rozkład jazdy]. Idę i siedzę na ławce na zakręcie, schodzę w las, piszę patrząc na widok. Wracam aż do zamku. Powrót doliną. Blaukenburg, parę górek w słońcu, pogoda, jestem trochę fizycznie zmęczony (serce) ale nie przewrażeniowany. Jadę 3-cią klasą (3 baby) do Rudolf[?]. Widzę żółty zamek nad marnemi domkami. Przez mało [?] ulice (Ratskeller malutki) wychodzę na rynek; porządnie po staremu wybrukowany. Po jednej stronie 2 hotele po drugiej 1. stary dom, piję kawę i patrzę na rynek jako na symbol po­ rządku niem[ieckiego]. Idę pod górę. I podwórze zamkowe z żołnierzami, idę na tarasy ogrodowe, ładny widok na obie strony. Poprzez bramę południową przechodzę na 2. stronę (rozmawiam z lokajem); co chwila myślę o S =rze i o jego ze­ szłorocznym koncercie tutaj. Schodzę wzdłuż, chcę iść na przedłużenie pagórka. Idę pustą ulicą, po prawej ręce wille. Na drugą stronę rzeki; chwilę siedzę i dumam; plac footballowy. Do Jeny szeroka dolina Saali. W myśli rozmawiam z S=rem. Małość moja wyrosła z widoku ich szczęścia z podłego instynktu zazdrości, naśladownictwa i chęci ode­ brania, podłej drapieżności. Wstyd też że on, slaby, może te­ raz patrzyć na mnie jak na złodzieja. Postanawiam się zrzec i pozwolić jej wrócić bez zastrzeżeń. Jestem przy tern dość spokojny; nie przedstawia mi się to w dość żywych barwach jeszcze. Jena. Ciemny banhof, czekam na tram, uczucie opu­ szczenia. Hotel ([?]) Piszę do n, błądzę (?) [dopisek:] (?) i koncert Landowskiej. Nazajutrz: ulicą na prawo Ratskeller; rynek (tylko ratusz ładny),wąską uliczką idę do Domu. Oglą­ dam Burgkeller (nationalism!) potem cywilizowaną ulicą idę 185 �ku bramie. Cmentarz: spokój pogoda śmierci - targanie ży­ cia; a więc przeciąć, bez zbytniej, sentymentalnej frazeologii, bo to są rzeczy ważne, wszak tak mało mamy w życiu. Ulicą uniwersytecką na dół. Kupuję Mortbroschiire. Idę przez Saale (z policjantem) i pnę się pod górę myśląc o n i Miss Croper. Widok, żądza zorjentowania się z batville do Jena. Widok na miasto, siedzę i piszę. Schodzę; idę przez miasto (flagi), owoce. Jadę IV. klasą, czytam Mortbroschiire. Układam plan wynajmowania; potem, dojeżdżając, myślę o jonach; o „spra­ wie" mam tylko niejasne, miłe uczucie że będzie już rozwią­ zana, wyklarowana. Na poczcie jak rażony piorunem; wpółprzytomnie idę szukać mieszkań; coś mnie piecze ale nie ujawnia się. Wynajmuję tutaj; to mnie ciągle absorbuje; ukła­ dam list przez cały czas; ostateczne, beznadziejne zerwania. Idę do p. Hau - tam przypomnienia. Wracam, pełen jednak niepokoju; najprzód piszę i wysyłam potem do Górskiego . 3 Wtorek. 19.X. Rano budzę się z potwornego snu (z [?]) ból zawiedzio­ nych instynktów. Myślę znowuż o n i S. i doznaję bez­ piecznego] altruistycznego bólu że oni obecnie nie mogą być przezemnie szczęśliwi. Czuję, że niegodnie, zniszczyłem rzecz piękną. Nie o sobie, z wielkim bólem o nich - bezna­ dziejna zabawa. Zabieram się do Plancka - napróżno. Lecę do Botte[?] zniechęcony - peszy mnie raczej i pakuje na tego amerykanina, który mnie nuży. Idę 1. raz na B.Sstr. niema jej. Idziemy z amerykaninem. Po raz pierwszy przechodzę znane mi ulice, Sophienstr[asse],[??], Grassi tu, szczęśliwie, spoty­ kam Goldschmida.[?] i osobliwości u ameryk[anina]. Idę po raz drugi; [??], ostatnia nadzieja pryska. [??]; jeszcze nadzie­ ja że będzie ona u p. Hau. Powrót, nowy atak. - z zaczerwienionemi oczami do Górskiego. Uciekam od Sz[?], pod okna Haschera; potem wybuchają co chwila [?] przez Waldstr[asse] nic nie myślę i nie wyobrażam. Ślepy popęd wszystkich zmysłów i ciała do niej. [???] w ciemności potworne wykrzy­ wienie gęby. [??] gwiaździste niebo nademną. Wracam, wciąż naj nieznośniej obolały. U Schneider stękam bez zwie­ rzeń na niemożność nauki. Pociesza mnie, stanowczo. Pod okna Huschen; światło; spotykam Franka Lym[?] - uspoko­ jony wracam znaną mi już raz boleśnie drogą; trochę spokoj­ niej; automobile na Worm, strfasse] 4 Środa rano. Zbolały wstaję. Piszę, to mnie znów roztkliwia; [?] termo­ dynamika. Gimnastyka; wychodzę; radość wyleczonego człowieka; żadnych wyrzutów, żadnych skrupułów, tylko swoboda, swobodny nastrój! U Górskiego czuję się dobrze; idąc przez Aug[ustus] platz mało co nie skaczę z radości. Ja­ dę tramem i nie płaczę. W Central[?]ten niema jeszcze Fran­ ka. Przychodzi i rozmowa z nim, świadomie przyłgiwana [?], ubrana w pochlebstwa i przymilanie się. Trochę mnie „po­ wraca". Ale załatwiam interesy ([?] wraca trochę chandra, przypominam poszukiwanie w Bedekerze i na mapie, bezpo­ średnio przed latem i to, że tu myszkując za n tęskniłem.) Idę do Górskiego i uczę się w podnieceniu ale porządnie. Wieczór też wciąż radość z powodu pozbycia się bólu, cho­ roby. Wieczór spacer [??] Grassi [Muzeum](starą drogą [??]) [?] do domu i postanawiam się skupić absolutnie. Czwartek rano gimnastyka, piszę; p[opołu]dniu zaczynam grać. Prze­ zwyciężam się i f?] Plancka podczas tego; męczy mnie to, ale robię; potem idę do instytutu - wciąż jeszcze a raczej właśnie 186 pełen prawie tytanicznego zapału, żądny gnębienia w sobie różnych rzeczy i pracowania na przebój. Przemyśliwam 0 funkcjach termodynamicznych. Bótte[?] i Deiselbaum. Z tym ostatnim mówię o odrzucaniu tego z czego nic nie bę­ dzie, „jestem synem ziemi", głód życia. Idę do biblioteki, nie­ ma Chwolsona. Czytam Lutra. Potem u Szultheissa, trochę mnie już ściąga. Wysyłam 41 MK Idę naprzód do Hildy, wy­ chodzę, do domu [?], w botanice [ogrodzie botanicznym] czytam Plancka o gazach. Ściąga mnie porządnie; czuję jej zapach już w domu, zmysły, głupia tęsknota. Czy znów [?] zachody (piszę w domu). Idę do Górskiego i pod napięciem pracuję z nim, nieźle. - wciąż mi wyłazi zmora melancholii, postanawiam zrobić daleki spacer wieczorny, ażeby się wgłę­ bić w siebie. Idę do domu, jem; poezje ang[ielskie] rozbiera­ ją mnie potwornie. Przedtem jeszcze (rozkoszuję) + nurzam się w dekoratywnej samotności: jak przyjemnie módz być z samym sobą jak ze starym, wyrozumiałym, oddanym przy­ jacielem. Być dla samego siebie przyjacielem. Powoli to nik­ nie, z poezyi wychodzi tęsknota i zapach dni minionych w Buchillon. Spann. Nadzieja, że wróci, chcę się upewnić czy mi dochowa wiary; co teraz robi? Idę znów pod jej okna. Gdzie mieszka? do Franka, ulica przypomina mi wieczorne spacery, u niego bez sentymentalizmu. Potem idę znowuż sta­ rą drogą (Schenkendorf - Mat[?] - Brau Flannplatz, ale odry­ wam się powoli; odpędzam sentymentalne] genius loci. Sku­ piam się, ale nie mogę zdobyć się na usystematyzowanie ży­ cia. Ani też na określoną postawę w stosunku do tej sprawy. Liczę dni, mam ciągłą nadzieję, że przyjdzie. A przyjmę ją tylko:[??]. Chwilami wymyślam: ciele, nie rozumie mnie. Przypominam [?]ffurt i brak inteligencyi, brutalność. Przypo­ minam jałowe chwile w Buchfillon]. Z drugiej strony życie żąda swego. Na to odpowiadam, że życie może mieć też chwile zawieszenia w krystalicznym eterze samotności. 5 Piątek 22 rano. Tak jest. Trzeba koniecznie objąć całość jednem spojrze­ niem i wybrać kierunek drogi. Otóż nie chcę zabić przyjaźni 1 miłości do n; zbyt czuję się jeszcze przywiązany i przypu­ szczam z drugiej strony, że i ona kiedyś się jeszcze o to upomni. Sam zaś chcę żyć obecnie znów życiem woli, usystematyzowa­ nym życiem wewnętrznego postępu i pracy. Jestem obecnie doj­ rzalszy. Z drugiej strony mam tu aparat naukowy którego mi brakło w Breńa. Powinienem więc dłużej wytrzymać. Nie być zbyt przykutym do ziemi. - W tej sprawie: 1°. postanowienie i ewidencja koniecznego, zupełnego zerwania wszelkich nici (list). 2°. Altruistyczna rozpacz, że skrzywdziłem ich, że wla­ złem niegodnie tam gdzie mnie nie brakowało. 3°. Tęsknota; rozpacz ciała, nadzieja, że wróci, że się coś nawiąże, 4°. Lekko­ myślny optymizm, nadzieja płytkiego nawiązania, lub pocie­ szenia się. 5°. Wczorajszy powrót do niej, obietnica wierności. 6°. Dzisiejsze postanowienia: skupić się w sobie, rzeczy zewnę­ trzne nie istnieją; praca, poza pracą samotność. - Przez cały czas, pomimo postanowień, błąkają mi się wspomnienia po du­ szy - to obecna wizyta u Flótchen, w którą wkładam trochę nadziei, to możność spotkania jej na motecie, to gdzieindziej, to wyraz jaki, lub obraz przypomni mi Buchillon. Sobota 23.X. Wczoraj: Rano wstaję, matem[atyka], gimnastyka (Dera). Potem śniadanie. Kładę się i czytam Daucka (roztwory po raz pierwszy) z początku D. brzdąka, potem wychodzi; intermez­ zo baby. Koło 12'/ jem drugie śniadanie - chwila „wyrzutów" robionych n, potem zabieram się do porządnego obrobienia, 2 �z ołówkiem; pomimo oporów rżnę dalej aż do 7 3ciej potem siedzę i próbuję muzykę u D. Idę do botaniki. Tam trochę oczy bolą, przerywam czytanie; skupiam się, i znów robię (cho­ dząc) kalorymetrię. Idę do Górskiego (radość z powodu wik­ tuałów) objadam się i robię kiepsko [?] a jego amory z Hildą i zmysły obudzone po objedzeniu, dają mi na tęsknotę, która chwilami wyłazi. Golę się i kupuję mleko. Ociężały idę naszą drogą, zbierając ochłapy przeszłości. - Postanawiam sobie być „sobą", „głębokim i [?]". Nic z tego. Różne plany. Cho­ dzę pod oknami n i S=a układam list ultimatum. W domu pi­ szę w gorzkim stylu, roztkliwiam się nad sobą i wieczorem 0 litej (kładę się) jestem znów roztrzęsiony, piszę w łóżku. Stanowczo liczę w kierunku uproszczenia i siły. Ostatecznie tu mogę sobie powiedzieć że albo, albo. Albo ją jeszcze odzy­ skam i wtenczas cała rzecz ma sens, albo nie i wtenczas wol­ no mi i muszę cierpieć, ale nie małostkowo - nieść ciężar na sobie i koniec. Co do poprawy to jeszcze mi pozostaje sposób pracy, mam zbyt mało zainteresowania przedmiotem (nic dziwnego!) dalej: kiedy mówię o tej całej sprawie ze sobą, mówię w całkiem innym tonie, spokojnie, silnie z determina­ cją: mówiąc w liście do niej piszę niepewnie, targany uczucia­ mi - nie jest to kłamstwo jest to znowuż dowód owego bez­ względnego dualizmu uczuciowego. Otóż być tylko ze sobą. - Teraz robię Planck[a] i b[ardzo] cierpię. Trzęsie mną 1 myśl ciągnie wciąż w jedną stronę. - Jak szczęśliwym jest człowiek, który ma pewne refuge [ang. schronienie] w samym sobie przed wszelkiemi nie­ szczęściami. A jednak ja nie ustąpię tak od razu. Układam znów listy i argumenty. - Robię gimfnastykę] i niepisany żal przenika mnie całego. 2 Niedziela 24. Wczoraj cały dzień prawie od rana poświęciłem tej spra­ wie. Nie będąc już w stanie pracować, zacząłem pisać do niej. Potem znalazłem list o pieniądze, który znów mnie speszył. Idę na miasto i szukam tylko jej pomiędzy wszystkiemi; ku­ puję czekoladę, czuję się b[ardzo] nieszczęśliwy idąc przez B[?]. Na muzyce ledwo mogę wytrzymać. Kupuję kwiaty (je­ stem trzęsiony jak w febrze) idę do Flóhchen. Z jej danych wnoszę, że n kocha mnie tylko, że nie wróciła do S=ra i że mogę mieć jej miłość na przyszłość. To mnie powraca do ży­ cia. Idę sam z biedną Fl[óhchen] wyglądającą dość nędznie mówi że na własny koszt by sprowadziła n z Afryki. Nadzie­ ja, pewne obrzydzenie z powodu „uzewnętrznienia" się prze­ dnią. Ostatecznie to tylko jest pewien sposób aby n się o mnie czegoś dowiedziała. Kupuję cukierki dla Flóhchen. Idę do Górskiego; ogarnia podniecenie o zabarwieniu radosnem. Rozmowa o radykalizmie. Uczę się kiepsko, układam list podczas tego. Wracam i piszę (kupiwszy kwaśne mleko). Kończę i odnoszę (3 na litą [czyli 10. 45, wyjaśnienie dla osób spoza Galicji i Śląska]). Zamieniamy parę słów. Później w radosnem, wiosennem usposobieniu idę utartym szlakiem, siadam na ławeczce i wracam popod jej oknami. Jestem za­ kochany po uszy jak sztubak. Dziś. Tak jak - zrobiłem parę dalszych postanowień, ale bez­ skutecznie. Plancka robić nie mogłem, czekając na jej list, a gdy list jej dostałem - już po kopercie poznałem jej stimmung - radosne upojenie, zupełny przewrót wewn[ętrzny]. Przychodzi D. i zawadza mi. Czytam jej listy poraź drugi i trzeci. Wstaję i odpisuję i piszę dziennik dla niej, ażeby w ten sposób zrzucić ciężar nastroju i módz pracować popo­ łudniu. Idę na objad, jestem szalenie radosny idąc. Wracając wstępuję do niej - wydaje mi się cudnie piękna zupełnie jak mięki soczysty owoc który dojrzał. Czekam dotknięcia miękiej wełnianej różowej bluzki. Z początku patrzę w jej oczy, nieprzytomny pod uderzeniem wrażenia - potem rozkosz i szczęście zaczynają mnie przenikać. Uciekam; robię muzy­ kę z D. Idę do Górskiego; dyskutuję znowóż [sic] z Ros. o pę­ cherzu i ślepej kiszce. Potem czytamy [?] Idę na kwartet. Zdejmuję okulary i siedzę; nie widzę nikogo i słucham jakby nikogo nie było. Potem spostrzegam ich - jest naprzeciwko: uderzenia, [?]; siedzę sztywno od czasu do czasu spoglądam na nią. Z początku czuję, że gdybym wiedział o jej obecności to inaczejbym słuchał - Tak, fakt ich obecności krępuje mnie; wychodzę - zachód słońca. Poniedziałek. Rano wstaję późno, idę się golić i po kwiaty. Przychodzi, kończę się ubierać; rozmowa o rzeczach przeszłych; o listach, żartujemy; o różnych konjunkturach. Czas mija szybko; sie­ dzimy na kanapie; tym razem nie jest tak ładna i wczoraj. Awantura z babą. Na obiad i muzyka. Kupuję wino i idę do Hildy, która chora i F[?] też. Wtorek. Do [?]; zabieram się nieźle. Po południu na dole. Wieczór u Górskiego; kupujemy dla [?]; jedziemy do Hildy i wracam na drugi dzień. Środa. Labor. Obiad na Gutenb[ergstr.] Główka [Główczyński ] przyjechał. Fizykum. Idę na Fidelia. Po drodze kupuję jabłka. Stimmmung oczekiwania i pewnej tremy. Dotyka mego ra­ mienia. [?] Patrzę się na nią cały pierwszy akt. Potem siada­ my na [?]. Nie patrzy mi w oczy. Podczas muzyki; specyficz­ ne wrażenie ze skojarzenia muzyki i rozkoszy ciel[esnej]. Idziemy radośnie Aug[ustus] placem, promenadą do Grassistrfasse] i Alb[ert] parku. Siadamy na ławeczce i rozmowa dwojga zakochanych. Mówię jej ciągle, że jest piękna. Wra­ camy przez znane ulice; idziemy na Ló[?] nawet na Kromp[?]. Pożegnanie. Jestem zmęczony. 6 Czwartek. Labor późno. Ona mi mówi co będzie robić cały dzień. Myślę o niej. Wieczór u Szmajskera. Fotografje dra F. Piątek. Po przejedzeniu ociężałość. W laborze - Mam mało wra­ żeń z tej nocy, faktycznie. O 6=tej spotyka mnie n jestem [?], łazimy chwilę. Potem odwożę D[?] do szpitalu. Sobota. Rano wcześnie do lab[oru]; nie kończę ([?] wsadzenie ter­ mometru). Zmęczenie. Idę na motety, potem wracam, golę się i w tej chwili wchodzi n. - Idziemy (kryjąc się); potem u FI. bar­ dzo miło; nowe wzruszenie, leżę na kanapie; fotografia Cape­ town. Przy herbacie ja obżeram się potwornie. Idziemy z n do Alb[ert] P[ark] po drodze mało co odczuwa.f?] o możliwości jej pobytu w Ewr. Wieczór sprzątam, wściekłe zmęczenie. Niedziela. Rano jej listy, porządkowanie, Duhem, obiad z Bolkami. Idę po Zeizerce. Wracam, robię [?]; wyczerpanie. Idę do Pa­ namy. Wracam; trochę czytam Duhem. Śpię w nocy [?]. 187 �Poniedz. ЮЛ. Wstaję 7 i [?] leżę, gim[nastyka]; [?] idę wcześnie do la­ bor (o 9=tej) kończę rano kamforę (urządzam się trochę wy­ godniej i odpoczywam od czasu do czasu). Idę do Gutenbergkelleru z Główką. Radosne uczucie, że będę się widział z n. Potem b[ardzo] truję na 1. piętrze (wciąż się cieszę z tego po­ wodu). O 5'/ wychodzę, szalenie zmęczony; odpoczywam w botanice. Spotykam, nie biorę jej towarzystwa intenzywnie; wypoczywam na kanapie obok n. Przeglądamy listy. Je­ dziemy 5=tką. Cudowny kącik na galeryi. Rosjanka; czekola­ da. Brahms. 1. część; jakieś mgliste przypomnienia dawnych porywów, wyzwolenia. 2=a część zepsuta partyturą. 3=cia (alegreto) znów bez [partytury] ale mi brak głębi, dramaty­ zmu; wspaniały temat allegro - czysto niemiecki. - Er[?]; bierzemy go raczej humorystycznie. Czajkowski; cudowny zwłaszcza 2a i За część. Uciekamy przed Leonorą. Jedziemy znów. Pewna trema przed wejściem. Znów zmęczenie, leżę na kanapie, n przygotowuje czaj. Żal że woli Br[ahmsa] niż Czajk[owskiego] i że jest taka zaabsorbowana. [?] (my bad manners [ang. moje złe zachowanie]). Rozmowa o innych. Potem listy i poprawka. Kładę się znowu i całujemy się - [?] aż za bardzo. Jest znowu taka jak w tamtą Niedzielę. Wycho­ dzę; (dość obojętny). 2 Rano Wtorek 2=go kładę się z uczuciem szczęścia, wspomnieniami i instynkty. Memoranda: List do Stryja. Napisać: kartka do M . Niedziela 7.XI. Sprawozdanie z poprz[edniego] tygodnia. I. Punkt ciężko­ ści w życiu uczuciowem. Wtorek wstaję późno; lambinuję; idę o 12=tej do laboru i pracuję z punktu na górze. Piszę list (2 razy zaczynam). Wieczór z Ka[?], zmęczenie. Środa. Rano optyka; golę się; spotykam и w dużym kap[eluszu]. Rozmowa o zaprzestaniu tete a tete. Muzyka: Oburon (przy­ pominamy motywy) Brahms 4=a słucham w hipnotycznem skupieniu. Ostatnia część nie działa. Mendelsohn. Podoba mi się («) patrzę wciąż na nią. Idziemy potem przez Grassistr[asse] Czuję się swobodny, szczęśliwy (obiad w P[?]) Fotomat. z Zenkerem, Kruger, Auregung. Robię wieczorem. Czwartek. Zaczynam wodę ale złe rezultaty. Popoł[udniu] na górze. Piątek. Robię cały czas na górze; pod koniec tracę czas. Spoty­ kam n rano. Chodzimy po bot[anice] wieczorem. Befangenheit [niem. onieśmielenie]. Całujemy się na kanapie. Wie­ czór robię, p. Nachod. Sobota. Robię wodę; lepiej [?] pomocnicza kiiltemischung. Potem motet, zmęczenie. W domu wypoczywam; czytam Kamę. They came [ang. oni przyszli]. Z punktu pewne speszenie. Potem b[ardzo] miło. Ślicznie wygląda in the pink blouse [ang. w różowej bluzce]. Potem siedzimy na kanapie; myślę o tern jak na podłodze, na [?]str., mówię jej to. Tłomaczy mi 188 że miała już pociąg zmysłowy. Potworne [?]. Pewna rozkosz tego uczucia. Odprowadzam. Zachowuje się jak gęś. Wracam i piszę list. Potem wychodzę - tracę wieczór dla pracy. - II. Analiza mojej pracy. W laborfatorium]: starać się o usunięcie wszelkich obciążających czynników a więc rozmów, kłótni, zawiści, przyjaźni np. z pedelami. Ignorować zewn[ętrzne] rzeczy tak jak dziś ignorowałem ulice Lipska. Pracować je­ szcze więcej [??] i koncentrować się na termodynamice i na możliwych własnych problemach. Powinienem rozpocząć życie metodyczne. Poniedziałek. S7XI. Wstaję i lamb[inuję] w łóżku. Dostaję list od n, który ro­ bi na mnie niewielkie wrażenie. Piję mleko i myślę o Pension Klaner. Robię plany co do pracy w laborze. Na dziś: w laborze porządnie i ze skupieniem. Na obiedzie zachowywać się z nonszalancją i nie pozwolić wyciągnąć z siebie ani kropli energii. Potem znów labor, wieczór p. K[?]. Sprawozdanie. W laborze rano robiłem Gefr[ierpunkt, niem temperatura zamarzania] I po obiedzie też. Postano­ wienia co do odporności na zewn[ątrz] i co do intenzywności pracy i skupienia, całkiem nie zostały zrealizowane. Gefr[ierpunkt] lodu oznaczam z pewną subj[ektywną] pewno­ ścią, ale roztworu nie. Na obiedzie rozmawiam zbyt sympa­ tycznie - p. Schaffer, co ze mnie wyciąga trochę en[ergii]. Roztrzęsiony (tracę 2 1/2 godziny!) Biorę się kiepsko do pra­ cy - i całkiem nie „abschliessend". Wieczór, idę po Chwolsona, oglądam Rezu[?] Kocyremb. słabo. Potem czytam peozje i „biblja!". Kładę się spać całkiem zniszczony. Na dru­ gi dzień wstaję późno, czytam różności; w laborze b[ardzo] podle. Wychodzę wcześniej; idę na błonia; do domu; piszę list; przychodzi n (kartka rano od Mamy jeszcze osłabiła i tak b[ardzo] słabe w ostatnich dniach uczucia. Wczoraj z początku siedzi w kap[eluszu] i b[ardzo] niewygodnie; na myśl ojej wyjeździe ogarnia mnie tender[?]. Potem idziemy kupować. Kolacja (ja piszę list). Mówimy o Franiu, S=[?] Hasschen[?] i t p. Potem na kanapie [?] naughty [ang. nie­ przyzwoity]. Pomimo „nieestetyczności" ja znajduję, że wszystko jest b[ardzo] ładne i miłe. „Lekarskie oględziny" i compensation [?]. Sobota. 13.XI. Muszę zrobić jeszcze kroku ku systemowi. Msza Bacha wprawiła mnie w zachwyt i nadała popęd ku skupieniu. W pierwszej chwili uniesienie religijne: ideał wyrażony w tej muzyce; ażeby zrozumieć trzeba się nim przejąć. Obecnie chcemy przyjmować sztukę jako pustą „Hiille" [niem. powło­ kę] w którą kładziemy treść naszą; bankructwo: nie wszystko jest odlewem naszej jaźni lub formą aktualną życia. Zatapiam się chwilami w muzyce; sprawa (zaniedbana) stypendyum . Potem znów muzyka. Chwila pochłonięcia: tak brzmią trąby sądu ostatecznego. - Potrzeba skupienia się: nadania sobie si­ ły i szpiku jest moim pierwszym obowiązkiem. Ułożyć racjo­ nalny system. Uwagi: dotychczas rano zawsze wylegiwałem się. W ostatnich paru dniach (pobudzony Wtorkowym sean­ sem u n, Środową muzyką i poezjami erotfycznymi] i an­ gielskimi]) cierpiałem na szarą i jałową chandrę, rano budzi­ łem się, nie skupiałem się i nie robiłem planu na cały dzień; nie robiłem też zaraz gimnastyki. Pierwszym giestem było pójście po list, który mnie bez wyjątku rozczarował (nic dziwnego). Potem cały ranek lambinowałem i szedłem do la­ boru dopiero koło jakiejś dziesiątej. Wieczorami pracowałem ale trochę ospale. Praca laboratoryjna znów bez porządnego 7 �protokółu i obliczeń. Całe dnie tracę na desultorycznem [ang. desultory - bezładny]wałęsaniu się. Tak dalej iść nie może! Szereg postanowień które bezwzględnie w życie wprowadzę. Podstawą nowej poprawy będzie głębokie uprzytomnienie sobie mojej samotności, niezależności. Wzniesienia się po­ nad stado, powszedniość i małostkowość. Zabić znowuż w sobie nędzną kreaturę która ciągle i ciągle znowuż głowę podnosi. I . W domu: ruchliwość, sprężystość; załatwiać interesy (listy terminowe, zakupy, książki); pracować konsekwentnie nad odpowiedniemi teorjami. II. W laboratorjum: nie „udawać", nie gadać; czasem słu­ chać; być bezwzględnie niezależnym od osobistych stosun­ ków (np. Hiszpan); nie chcieć fikcyjnie „pokazać" komuś czem jestem i co potrafię; zato intenzywnie pracować, robić wszystko z przesadnym prawie spokojem i powolnością i z bezwzględnem skupieniem. Ш. W stosunku uczuciowum do л i do branży starać się faktycznie o wyeliminowanie histeryi i drobiazgowości, cac­ kania się własnemi uczuciami. Okres zazdrości w dnie czerwcowe: o Arego był wynikiem niedozwolonych koja­ rzeń, narkotycznie pobudzonych muzyką. Równocześnie zbytnie przeczulenie i niezaspokojone popędy. Pewien post pomógł mi a także powstrzymywanie się od pornograficznej lektury. Doszedłem do tego, że wahałem się pomiędzy groź­ bą zerwania a próbą nawiązania bliższych stosunków. Przytem (cha[?]) chciałem zrzucić z siebie wszelką odpowiedzial­ ność. Nie ; wiem czego chcę aby zachować poszanowanie dla samego siebie i dać jej dowód siły. Sam jestem odpowiedzial­ ny i kieruję tern. Jeszcze raz z nią to obmówię i postawię na­ sze stosunki na tej [?]. Przytem byłby wstyd gdybym nie mógł wytrzymać tak długo bez obłapki (unikać [?]). Najtrudniejszem jest nieustanne utrzymywanie się w zupeł­ nym uświadomieniu własnej drogi. Wiedzieć dokąd idę i do­ kąd dojść mogę; nie zamykać oczu, nie brnąć [?] naprzód w gą­ szczu. Nie chcę utonąć; muszę wypłynąć! Codzień rano - zro­ bić krótki plan i spisać takowy. Starać się ani na chwilę nie odbiegać myślą od moich zadań; przytem jako zasadniczy ton, zabarwienie humoru: spokój i poczucie, że ani przez chwilę nie będę się spieszył ani natężał. Robić wszystko z zasady lekko, swobodnie i pomału. Jutro: rano gimnastyka i śniadanie; praca z Nachodem; listy do Krakowa; poprosić Nachoda aby wstąpił do Zenkera (lepiej iść samemu i kupić obiad); iść do kultury; potem do Hiischen; Tristan i Izolda. Wszystko pełnie, ze sku­ pieniem i nie wychodzić z własnej jaźni. Czwartek 18.XI.909 Sprawozdanie: Niedziela. Wstałem dość późno. Niepo­ trzebna dyskusja z Nach[odem] o Polakach. Pracujemy (przy dźwiękach muzyki). Obiad w Pomornie. Potem jadę do Herch. W Kulthist. czytam Schurza. Do Gorkiego. W do­ mu Zenker, Brewiński. Tristan b[ardzo] [?]. Drożyński, list do n. Poniedziałek. W laboratorium] Kupfer, źle. Popoł[udniu] Siedepunkt [niem. punkt wrzenia]. O 5=tej n. Jemy kolację i idziemy na H[?]. Wściekłe zmęczenie ale słucham mile i wielkie rozumienie. U niej; nic nie jem; leżymy na sofie i [?]. Wtorek. Rano meeting i do Bolkego; w laboratorium] Kupfer z Re[?] źle; popoł[udniu] Kupfer, elektrolfiza] i ben­ zol (zapalam!). Wieczór robię z p. Nach[odem] (przedtem młody Żydek i u Górskiego), śnieg, zawieja. Środa. Rano Nachod. Potem obiad u p. Klauer. Potem go­ dzina nauki z Zenk[erem], potem n i Hóndel. W ogóle oklap­ nięcie i brak popędu naprzód. Czwartek. Nie pamiętam co robiłem w laboratorium] chyba tr[?] przeważnie. Colloquium Ruesonera. Wieczór FI. i n. Po kolacji robimy spacer sentymentalny: KohIenstr[asse], Tumner, Universitatstr[asse], Nikolaistr[asse], Dresden Bhf z popwrotem przez Koenigsplatz, Elisenstr[asse] do domu. Piątek. Kopfer z Bedu. wykład Druck. Zaczynam Sieden Berg; pokazuje się, że złe naczynie. Coli. Wienera. Weissbach. Kolacja u n. Nic nie pamiętam, rozmowa o S=rze i je­ go tajemniczości. Sobota. Rano Kupfer sam. Wykład Freundl. Robię z Ko­ walskim. Popoł[udniu] straszne zimno. Z Nachodem nie idzie. Franek. Idę do n. Połykam szybko kolację. Idziemy na Upiory. Straszna targanina nerwów. Uczucie ciepła od n. Wy­ chodzimy na deszcz i wiatr. Brak szwungu. Jedziemy do Mauricionum. Wino. List [?]. Powrót (koło uniwerku). Niedziela. Rano pracuję razem z Kupf[erem] (mało inten­ zywnie). Potem idę na obiad (wybieram się do Leskinia). Po­ tem do Kult.hist. Vollkes. Haschen, Franio. Z Bobienkowem niepotrzebnie dyskutuję. W domu nie odrabiam wieczór po­ rządnie rzeczy. Postanawiam się skupić. Poniedziałek. 22.XI. (Rocznica przyjazdu do Lipska) W laborze rano i po­ południu]. Siedepunkt (porządnie czytam Berkmanna) Wykł[ad] Freundl. Rozmowa z Drucker. U л z początku miło [??] Potem przy kolacyi Blonf. i jej uwaga o niepotrzebnej dyskrecji; ja jestem speszony. PRZYPISY 1 Patrz S. Witkiewicz, Listy do syna, Warszawa 1969, s.413 [ang.:]Sceny przy posiłkach. Dalej ogród warzywny. Rząd krzaków na brzegu. Droga do łódki. Kiedy tam chodziłem dwa razy żeby się kąpać często do łódki. Duży skuner przypływa wieczorem. Stosunki osobiste [w oryg. po polsku]: tajemnica moich uczuć. To była siła która [?] przeciw­ ko której walczyłem. Byłem całkiem wolny. Ta walka we mnie jest jedną z wiodących cech, Moja postawa w obecności innych ludzi podczas posił­ ków (pamiętając typowe okresy) rano. Podczas naszych wycieczek z pań­ stwem Maccharoni, wtrącanie się Violetty i jej matki (wieczór na łódce). Moje uczucia kiedy [?] się między nią a wrażeniami. Nie mówię teraz o sil­ niejszych wrażeniach podczas podróży lecz nawet podczas naszych space­ rów do domu. Kiedy siedzę na brzegu jeziora pod naszym kasztanowcem, kiedy wiosłuję na łodzi (tego popołudnia kiedy czyłem się bardzo samot­ ny i daleki), kiedy czytam Goethego. Kiedy pracuję w jej obecności. Teraz w domu, w naszym pokoju. Kilka wieczorów, „zaczynaliśmy" noc w mo­ im małym pokoju. To był ten „najpiękniejszy" czas. Myślę, że także spali­ śmy tam jedną czy dwie noce. Z reguły szliśmy każdego wieczora do jej pokoju, ja szedłem do swojego, szykowałem okno, łóżko i wracałem. Ona 2 była gotowa. Oczywiście cały ten czas byłem wyczerpany i przejedzony [po pol.] tak, że prawie się tym nie cieszyłem tak jak i tymi 2 nocami w Lipsku. Często bywałem poirytowany. Zadurzenie. Rano, podczas... Malinowski na odwrocie tego zeszytu a spisie adresów podaje też ten: Marjan Górski w Warszawie, Plac Witkowskiego nr. 10 Planck Max (1858-1947) - fizyk niemiecki, autor prac głównie z zakresu termodynamiki oraz termicznego promieniowania ciał, wpro­ wadził pojęcie kwantów energii, które zapoczątkowało rozwój fizyki kwantowej. Orest Chwolson (1852-1936) - fizyk, zajmował się termodynamiką. W spisie adresów i ten: Główczyński zob., Hołużno, przez Wojsła­ wice, gb. Lubelska, Warszawa, Sienna 17 Chodzi o stypendium im. Barczewskiego (600 Koron rocznie), które pobierał od 1906-1908 roku, po powrocie z Wysp Kanaryjskich starał się o nie ponownie, ale mu go nie przyznano z powodów biurokra­ tycznych. Potem jednak wskutek interwencji grona profesorów Wydzia­ łu Filozoficznego Wydział Krajowy przyznał mu je na czas habilitacji. Pobierał je do 1914 roku. 3 4 s 6 7 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21be473b2b015c65f9183a5aa770afb5.pdf fa2b7934d7ae61cc382e8dc709a5a623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2022 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.303-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 80, 1996 V.KRONIKA I,\IU/\J}l: SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI CiLÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 1/\ OKRI:S OJ) WR/EŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA 1994 [ OD WRIEŚ [A 1994 DO WRZEŚNIA 1995 \\' okr~si~ spr,)\\'ozda\\cz.ym sklad /,arządu GIÓwnego. Prezydium ZG. Glównej Komisji R~\\ il.:Jnej ani S'ldu Koki.~I!skiego nic uległ zmianie. W sklad Zarządu Głównego wchodzą: r Ilaraniuk. !\ Bartosz. I':. B'lezyilska. E. 8erendt. J. 13ohdanowiez . .r. Cieślak. Z. JasiewieI. . .I. l-kidellleich. K. Kaezlo. Z. Klodnieki. E. Klosek, A Kwaśniewska, B. Kopezyilska-Jaworska . .\. Ko\\,Jiska-L~\\ieka. T. Lasowa. M. Parnowska. !\. Rataj, M. Rostworowska. R. Tubaja, Il. [urno Proydium Ie i dl..ialalo w skladzie: 7.. Klodnieki - prezes. R. Tubaja i l\. Kowalska-Lewicka - \\ iceprezesi. tvl. I{ostw'orowska - sekretarz generalny. E. Berendt - z-ca sekretarza gen .. Z. To!'l\"lski . skarbnik . .r. llol1t!anO\\icz - Z-Gl skarbnika. T Lasowa -- ezlonek Prezydium ZG. \\. sklad Ci!{1\\nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .r. !\damczewski .-- przewodniczący. /. \\'ronkow'ska - Z-Gl prl.c\\odnicz<lccgO . .r. Luczkowski. W. Sadowski. I. Soppa - członkowie. S'It! Kokiel!ski z.lojony byl z: S. Chmielowskiego - p17l.:wodniczący oraz K. Wolos i F. CzyI.e\\ skiego .. czlonkowie. \\' 1\ 111czasie odbyło sit; X posicdzdl Prezydium ZG, Glównymi tematami zebral! byly: - sprawy \\:lhmnieze. - "prim: linansowc .. iak: uposaienia pracowników 1''1'1.. finansowanie Redakcji J)WOK i ODilf·:. - spr,lw'y llrg,\I1JZ<IC\Jne sz,ezcgólnie dotycZ<lce Pracowni DWOK. - P:l'IHlz:cja wprO\\adl.enia do sl.,kóllekcji zwi'lz,anych z regionalizmcm. - prnpoz:cja ul\\orl.cnia wc Wroclawiu DOl1lu Kullury Ludowej. - pl'!.: got()\\'ania do WID w Lodz.i \\' 1994 roku. - prl.: gOłO\\ ania do "bclwdó\\' Jubileuszu PTL - wc Wroclawiu w 199-'; roku, '-lajpO\\ainicJsze imprez.)' towarzyszące Juhileuszowi to wystawy i sesja naukowa: spośród ~il~u planow,II1\'C11 wysla\\ n,ljwainicjszą b~dzie wystawa zatytulowana ..Polskie opisanie świata" lIk<lZlIj'lca \\klad polskich badac;;,' \\' oclkrywanie świata. Wystawa ta zostanie opracowana przez sp~cjalisl{)\\ I.. kill.:u muzć()\\, w Polsce (Poznail, Szczecin. Warszawa. Kraków): pracami l.espo!1I kieruje mgr I:. Ikrcndt kiel'ownik :v1uzeum Etnograficznego we Wrocławiu i JednoCIeśnie Z-Cil sekretarza gen. oraz M. Rostworowska -- sekrctal7 gen. PTL. Sprawom wyłącznic 1..\\ iązanym z organlzacjq wystawy wć wrocławskim Muzeulll Etnogralicznym byly poświ.;cone tlzy zebr,lIlia i uuestniuyli w nich goście. to jest komisarze wystawy oraz wroelawscy ulonko\\ ie Prez:dium /arl.ądu Cilównego. Powstale wystawy. towarz.)'szącc Jubileuszowi. 10,\,111,\l..organil.Owane \\ Arscnale (Oddzial Muzeum Historycznego). W Bibliotece Ossolincum <)r"l na l.:niw·ns: lccil~ Wroclawskim. Scsjt; naukow'l i jubileusz.owy 10m .. Ludu" przygotowuje prof Z. JasiewicL który tahc. \\e,p<,1 z prl'l.e,em\m\<II·I..ys\wa. koordYl1llJe calość prac związanych z Jubileuszem. Skrllll1ne środki. jakimi dvsponuje PTL, spO\\'odowaly. że plenarne posiedzenić Zarządu (il\)w'ncgo odb) III si>; Iylko jl'den raz - 29 wrzcśnia 1994 roku, a więc w dniu WZD wiocIzi. nalomiast e ilówna Komisj" Rew'il.-yjna odbyla dwa posiedzenia (20 maja i 27 września [994 roku), �304 Nadal, w obrębie towarzystwa, prowadzi działalność Redakcju I)I-iel WS/.ystkieh Oskara Kolberga, której redaktorem naczelnym jest prof B. Linettc orai' Ośrodck I)okumcntacj i i J nlórmacji Etnograficznej w Łodzi, pod kicrownictwem prof. B. KopczyI1skicj-.Iaworskiej Dla Pracowni OWaK w Poznaniu uzyskano od Ministerstwa Kultury i Si'.tuki 9(J mln zlot\ch na zakup sieci komputerowej oraz programu komputerowego w Ministerstwie na temat finansów dla OWaK uczcstniczyli do zapisywania nut. W I'ozmo\\'ach prof. B. I.inette. mgr .I. Palka ola/ dr hab. Z. Klodnicki. Towarzystwo nasze było współorganizatorem, wraz z Katedr'l 1·;lnolol!.ii wc Wrocla\\iu i DSKT, sesji naukowej zatytułowanej ..Śląsk, etniczno-kulturowa wspólnota i~'óżnorodność" (~'i do 27 listopada 1993), a także uczestniczy10 w różnych sesjach. spotkaniach i naradach organii'owanych przez innc instytucje. I tak: Z. Klodnicki brał udzial w sesji dOlyU'lCcj pograniczy etnicznych (Opole. 13 grudnia 1(93). W czasie tej sesji nastąpiło wn;ucnie dyplomu czlonka honorowego PTL pani prof. Dorocie Simonides. l. Klodnicki dwukrotnie lIe/.estnic/.y! \\ sesji i konwersatorium poświęconym programom edukacyjnym w skansenach i mUi'each (Sosno\\i,'e. i Ojców 27 do 28 czerwca 19(4) a także, wraz /. prof. B. .Iaworsk'l, \\ nilradzie na temat wdrożenia w oświacie szkolncj programu dotyczącego fl)lkloru i sztuki ludowe.i (g do III marca 1994). Prezes i prof. B. Jaworska uczestniczyli też dwukrotnie w spotkaniach Rad\ Konsultacyjnej przy Ministerstwic Kultury i Sztuki ds. Kultury I.udowej, gdzie omawiano realizacje; programu ..Ratowanie ginących zawodów". Ponadto /.. Klodnicki w/.i<lłudzial \v V Kongresie Regionalnych Towarzystw Kultury (Wrocław, 23 do 2'i wr/cśnia 1,)94), gd/ie wygl(lsil rekrdl zalytuJowany Edukacja regionalna oraz w pracach Zespolu ds. Karly Regionalizmu Polskiego 29 stycznia (prace trwały od marca do września 1994). Towarzystwo nasze włączyło sil( również w organizowanie imprezy lalytulowanej .. Ilerod\·· (22 slycznia 1995, wc Wrocławiu), w której polączono elemenly ohr/.<;dowości ho/nnarol!zc'niowej i noworocznej praktykowanej przez ludność naplywo\V<j oraz ludno.~ć rodlimą Impt"e/J la została przygotowana przez p. B. Litwillca, reżysera Tealru Kalamhur wc Wrocławiu. Należy jeszcze przypomnieć, że towarzystwo hylo w 1992 roku wspólorganl/atorcl1l konkursu pod nazwą "Repatrianci - osadnictwo polskie na Zicmiach Zachodnich i I'ólnocnych" ogloszonego I. inicjatywy osób współdziałających z Fundacją .,Krzyżowa" dla Powzumienia Europejskiego. Część nagród w postaci wydawnictw ufundo\valo PTL. Infllrll1Jcja o tym konkursie winna znaleźć się w sprawozdaniu za ubiegly rok. jednak dopiero IV roku 19')3 LOSW/(' wydrukowane Omówienie konkursu autorstwa Krystyny Tyszko\\'skiej. Przy ZG PTL działa 20 oddzialów lerenowych: w ramach niektórych odd/.i<ll{m funkcjonuia kola zainteresowań, jak: Kolo Zainteresowali KultunIOrmian Kolo Zainteresowań Kulturą Lużyczan (Poznali. Szczecin. Zainteresowań Kullurą Asyryjską (Poznań). Tylko niektóre oddziały wywiązują si<; z działalności finansowe za I pólrocze 1994 roku nadesJalo 9 oddzialón Mszana oddziału ( idalisk, Warszawa. Kraków. Wrochl\v) Warsl<I\\:1 l. ora/. Kol" statutowej. I tak: sprawozdania (KraUl\\'. (;claósk. Luhlin. I.,idl Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Warszawa), a roczne sprawozdania na WZD w Lodzi nadesłalo 7 odcbalów (Gclalisk, Krak{m. L'Bieut. I clzialalnośc; ivlszilna I)plna. Opoczno, Zamość i Zielona Góra). Natomiast uwagi i propozycje dOlyu'lce organl/acji i nhclHlclów jubileuszowych nadesłały zaledwie 3 oddzialy (Zamość. MS/ana J)olna i Kolo /.aintereoowań Kullurą Lużyczan przy Oddziale Warszawskim). a także' kilkoro incly\\iclualnych ulonkólI PTL. Również zgJoszenie delegatów na WZD w Lodzi poclalo tylko 5 oddzial{m (Krak{)\\. \'lszand Dolna. Opoczno, Poznali, Warszawa). Jak zatem widać, jest zaledwie kilka oddziałów, które mo/na I.alicl.yć do akty\\ nych. ak niestety są i takie. które od lal nic nadsyłają do Zarl.ądu (Jlówncgo działalności, ani żadnych innych informacji (Kalisz. Rzeszów. SZClecin. ani spra\\ozdari i'akopane). ze S\I l') Na koniec okresu sprawo".dawczego lowarzystwo liczylo 1.122 c/.lonków. w tym 2 ulonk{)\\ prawnych, 8 członków honorowych zagranicznych i 'i zwyczajnych I.e SIO\vaekiego lowarl.ysl\1 CI Ludoznawczego w Bratysławie. �305 Od lal PTL IVsp(')lpracujc IC SlolVackim Towarzystwem Ludcl/IlalVezym IV BratyslalVie i w ral1lach tCI lIspólpracy II tcgorocznym Zjeździe bierze udział p, dr Magdalena Parikoy,], W Zje/d/lC uczcstnic/'l rÓIVnic/ /agraniczni czlonkowic honorowi PTL: p, prof dr Wiktor Gusiew I Sankt Petersburga i p, Olga (ianckaja I Moskwy, Działalność' wydawnicza FlnansO\\anic d/ialalności edytorskiej opieralo się w zasadzie o środki finansowe Komitetu 1~,I(Llli"!aukO\\ych. pr/y I\ydatnej pomocy Ministerstwa Kultury i Sztuki i Polskiej Akademii "!auk leśli id/ie o serie i czasopisma o charakterze ściśle etnograficznym, ..Lud" i ..Lódzkie Sludla L!nogr,I1iczne" linansuje Komitet Nauk Etnologicznych, Natomiast seria pod nazIVą "I~ihlloteka /esLll\ca··. Ie/ąca pOla słCrą finansowania pr/el KBN, jest w pewnym stopniu "ll1lofinansuj'lca się. chocia/ udaje się nieraz pozyskać dotacje zewnętrzne - zazwyczaj są to ,rodkl od indYIVidualnych sponsorów. a tak/c wladz terenowych. I)/lalalność IlydaIVnicza IV okresie sprawozdawczym była w zasadzie kontynuacją przyjętych II czeSIlICI plan\)\\ ..Lud·· uka/al się tom Dl rok 1992. a tom la rok 1993 znajduje się obecnie w druku, ..Litcralul·a LudolVa" - ukalal się zcs/yt nr 4 - 6 za rok 1993. jest to tzw. tom "zaol/iailski". ti11allsO\\any pr/el KBN (mil, Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", a także zeszyty nr 1 i nr 2 la lOk I ')l)4 1)0 kOI\ca bie/ącego roku zostaną wydrukowane wszystkie kolejne zeszyty. a materialI dl) les/yt\)\\ na 199"; rok są ju/ przez redakcję gromadzone. \\ serii .. I)race i Materialy F1nograficzne" ukazala się książka W. Gaja-Piotrowskiego / ):/(,111' i deIJUJIlI'. \\' ral1lach ..Archiwul1l Etnograficznego" opublikowano Bihliografię Unografli Polskiej ~u /uru/'J]0-/'J33 autorstlVa /\ IllebolVicza . ..Biblioteka Poplllarno-Naukowa" -- kokjny tom z tej serii Stroie Illdowe 11'Polsce. w opraco\\,llllU I Kal\\ickicj. Inajdulc się w ostatnim stadium cyklu drukarskiego. l'b/,ll SlęjUI kolejny tom "ł.ódzkich Studiów Etnograficznych". na który zlo/yla się praca I kucharskicl latytuloIVana l'os::uki\l'al1le /o::salllo§ci Ilarociml'ej ludno.\:ci kos::llhskiej. '.,()\\ ~111przcdsię\\/ięclcm cdytorskim było opubl ikowanie I tomu KOlllen/or::y do I'olskiego 111'lSU pod redakcj'l naukolVą Janusza BohdanolVicza: obccnic jcst przygoto'ol \ 1\ ,1l1'!UZ drugi tOI1l. linansolVany. podobnie jak pierwszy. ze środków KBN. (jotolI ~ do drukulcst piel\\S/,y tom (dotyczący Dolnego ŚI'lska) z zaplanowal1l:j seri i ..Regio11\ Iradyeja i Wsp(·)lczcsność···. przygotowywanej wcspól z Katedrą r:tnologii Uniwersytetu \\roeLmskiego i \1uzeum Etnograficznym wc Wroclawiu. Rcd,lkeja I)/icl WSlystkich Oskara Kolberga nie nadesIała sprawozdania, prawdopodobnie. \I/l)[elll popr/ednich lal. zostanie ono przedstawione bezpośrednio na Walnym Zgromadzeniu [)eleiCatóll \\res/eie. w ramach serii "Biblioteka Zeslm\ca". poświęconej dziejom Polaków na WSCllOd/Il~. ub/al\ si.; .j puhlikacje: I . PcrepeC/ko - W lagrach na saratowskim s::lakll: W Niezgody(JOrSklel j)OSI',·· lIalll SI'hil'll, dO.ITi' Ka::achstallll oraz Z. K. Kaweekiej --. Pr::e:: Svhir do ./II,,,/ii. Do kC)(ICCIhie/¥ego roku uka/q się następujące pozycje Fiend)lk/ DyboH'ski lycie i d::ie!o il1l'noiCialia hiograliC/n~1 autorstwa CI. Br/ęka: Jak pisk/r;/a :: gllla::d !"osy d::ieci po/skich 11 ZSRR " okresie drugie/ l1D/J71' .'\I·IO/o\l'cj w opracowaniu Daniela Boćkowskicgo oraz ,~'Iadami '!)i"U()!101i /o/illkl ::IIJ\Jicc!uch lagrów I. Ilaw (z Kanady). Wszystkie wymicnione pozycjc. lnaldec sic lIk,lIaĆ drukiem II bie/qeym roku. majq peine zabC/piecz.cnie finansowe. dotowane Pl/CI KIJ". MKiSI Oilll 111'I'ld do SpraIV Kombatantów \alc/~jeSlC/e podki"eślić. /e część środków linansowych. umożliwiających druk poszczeg\)In\el1 1\ tllltill tej serii. pochod/i od prywatnych donatorów z kraju i zagranicy. W okrcsie spalI 0Iddll CI\ III IIp/l II' dell i/OlI e. majqce charakter dotacj i od osób prywatnych. mieszkajqcyeh poza ."r<ll1leI11l11 L[;I.ill. ks/taltOll<t1y się w granicach 2."; tys. dolarów USA. Pr/cd:;ta\\lona PO\llZCj d/ialalność wydawnicza towarzystwa ma charakter ciągly. pl7yczynia 'J" 1,'1 II pelll1ym :;topniu do ll/.upelnicnia budżetu ze; PTL. Nic przewiduje się. aby trend ten �-'06 zastal zachwiany w przyszłym roku i już obccnic są czynionc star<lni~l IV Komitecie 1l:ILian Naukowych o dotacje na wydanic niektórych pozycji przewidzianych do dnlku \\ przy szlym roku Wyjaśnienia wymaga kwestia współzależności dotacji i hudżetu /'(1 1''1"1,. Ksi'l/ki dOIO\I<1/1C. przez sicć kolportażu powiększają wpływy budżetowe tO\varzystwa i powstają \\ calo~ci cip naszej dyspozycji. Sprawy wydawnicze prowadzi dr I\ntoni KUC/.Yllski. W bit.:żącym roku fundacja .. Pomoc Polakom na Wschodzi c" \\ Warszawic z\\Tócila si~ Li" naszego towarzystwa z prośbą o książki na wystawę .. Dni polskicj bi'l/ki" \\ .1illsku na Ili;i101l1'; (-' do 8 maja 1994). Odpowiadając na prośbę wysiano ws/ystkit.: snie 1''11,. l'lcmie z / be/u l' ii Wv~yslkimi Oskara Ko/berga (o wartości: PTI. 3.5 miliona zl. a I>I;VOK Pl')I miliona) Pi' /akol1czcniu wystawy ksiqżki tc zostaly hezpłatnie prz.ekazane Bibliotece :\arlllltl\\ej. Hihlio!c'Cc' Katedry Polonistyki Uniwersytetu IV Mil1sku oraz bibliotekom polskieJ spokC/no~ci n<l 1\;lIoll>--L Ukrainit.: i w Rosji. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi głównie publikacjc z zakrcsu ctnogralii i etnologii kr;qoweJ i za~r;l/lIC/nej oraz ważniejsze wydawnictwa z n::luk pokrewnych: archeologii. historii. socjologii i Je/\ koznawstwa. W roku sprawozdawczym księgozbiór po\',iększyl się o :' 17 \\OIUnlinl·)\\. \\ (\'111z;lkupionl' 1]9 woluminów za 12,8 miliona złotych. z wymiany otrzymano 30-i \\olumin\' (Xli \\oi. d/lcl z\vartych i 224 woluminy czasopism i scrii). Z darów wplynęlo :,X \\olul1lin()\\. ;1 z produkcji wydawniczej towarzystwa przybyło 16 woluminów. Księgozbiór liC/.: obecnie .,7.1 X.' \\ 011:miny. W ramach wymiany wysłano 150 egz. "Ludu" (t. 7:').:'0 t.:gz. "I.iteralury I.ut!ł)\\cj" (roc/Illh 37. z 1993 r.) oraz kilkadziesiąt egzemplarzy innych wyda\\Ilictw z zapasó\\ Illag,l/\ no\\> ch towarzystwa. Po przcprowadzonej werytikacji kontrahcntów \\yllliany li,t" inSI) lucjl z<lgrilnlunych zawiera 160 instytucji w 34 krajach. Ostatnio zosl;"a nil\\i'lz"na \\Yllliilll<l z l\'lu,cI\ lk Zaragoza \V Saragossie w Hiszpanii. Wymianę kraiow" prowadzilllY z 40 in,,:- łucJallli. Z ksie,:gozbioru korzystali glównie pmco\\'nicy naukO\vi i studcnci Katcdr: i-:tnologii l'nillclsytetu Wrocławskiego. studcnci historii. archeologii. kulturozna\\st\\" i geogralii. a t;lkic 11m, zainteresowani z placówck kulturalnych i naukow)'ch Wrocla\\ ia. a lllicJscu \\ U\ tclni 11.+ Illiejsc) udostępniono ok. 1800 woluminów. na zcwll<\trz C/y\t;lnikllln indY\\'idualll\ III \\ \ poi\czono 28 woluminów. 00 Ccntmlnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictll' Ci"gl:ch llihlioLL'ki "aJ'(ldłllll'i w Warszawic przesiano wykaz czasopislll i scrii zagranicz1l\Th. ktllrc II Jlhn~h do hihliot",; w 1993 roku. Bibliotekę prow::ldzi mgr Jadwiga Klodnicka. Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawczym Archiwum macznic powi<;kszylo s\\oje zhilll'\ o łebł\ II 'lwlllnieniowc "sybirackic". Obecnie posiada 648 lek autorskich. Pr<"'adzon\' .jc'l do nich na hlLlall' osobny inwentarz i oddzielny katalog al i"abetyczny. Materiah są \\ :-kOl'z.: sl\ \\;Inl' S/.L'/cgl·)lllll' pl7ez studentów i pracowników naukowych Instytutu Ilistorii I Jniwcrs) lelu WroeLt\\ ,kic,:" Udostępniono łącznic 200 tek. Z archiwaliów z zakresu kultury ludowej korzystali praCll\\nicy Ccntralne'go i\lu/culll Morskiego \V Gdal1sku. Muzcum im. WI. Orkana \\' ({ahcc i stlldcnci lilologii Jlol,kil'1 Uniwersytetu Wrocławskiego. Archiwum N::lukowc prn\\adzi Illg!' Paulina Sucheckil W okresie sprmvozdawczym (1994-199:') sklad Zarządu (ilt''''ncgo. I'!'uyd Ilnn /( Ci 11)\\i),'; Komisji Rcwizyjnej oraz Sądu Koleżellskiego nic ulcgl zmianie'. \V ,klad /:I!'z'l'lu (iill\\ llc';\ wchodzą: T. Baraniuk. E. BączyIiska. E. Bcrendt . .J. B(\hd~IIHl\\iC/. / .. lil.,it.:\\lcz .. .J. I iL'ldcl1lcJe'1. K. Kaczko. Z. Klodnicki. L::. Klosek. 1\. Kwaśniewska. B. KOPUyt'lska-Ja\\ o!'sk:t .. \. 1\.0\\ id ,LI. �307 LCIIIl'ka. I. LISOlI :1. 1'v1.Parnowska, A. Rataj, M. Rostworowska, R. Tubaja. 8. TUrIlo oraz I (Icślak i :\ l~artoS/. last<;pcy czlonków Zarządu Głównego, I'rO\lIIUm It, d/ialalo w s'dadzie: /. Klodnicki - prezcs, R, Tubaja i A. Kowalska-Lewicka - II iccprocsi. lVI. Rostworowska ---sekretarz generalny, E, Berendt - z-ca sekretarza generalnego, l. loroI'1ski - skarhnik. -'- Bohdanowicz - z-ca skarhnika, T Lasowa- członek Prezydium IG. \\ :;klad (jllm nej Komisji Rewizyjnej wchodzili: .I, Adamczewski - przewodniczący. \\ronk()\lska I.-UI pI'zewodniczącego, J. Luczkowski. W. Sadowski, L Soppa - czlonkowie. 'iqd "-olezell:;ki pracowal w skladzic: S. Chmielowski - przewodniczący oraz K, Wolo:; ('1\ /CII ski olonkowic. t 'IlonkOlI ie Pro) dium spotykali si<; 1\ tym czasie sześciokrotnie, a osoby mieszkające lIC \Vroclawiu pozostawaly w ciąglym kontakcie, Na zehraniach omawianc hyly następujćjce /dgadnicnia: 1:lpCII nienia środk()I\ niczh<;dnych do funkcjonowania Pracowni DWOK w Poznaniu, ROilI a/ano nal\et mo/.Iiwość przyl<\czenia jej do Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. 'iPl<II\ ic lej /.()s{:i1o poś\\i<;eone specjalIK zehranie w Poznaniu z udziałem prof Ci, Lahudy: I,odl<;cla 1'00 ()środek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Lodzi na zlecenie \linlsicr:;tll:I KuliUl') i 'illuki opracowania kaI'toteki "Ginące zawody" i zmiany trybu zatrudIlIcni:1obu 1':111pracuj:\cych w ODilL prlcz I'll :Irchil\um ['o/s/ul'go al/aslI I'lnograjiclwgo w przypadku likwidacji przez 1'-\\ I'raClm n i I' AL oraz zes/ytów I' AE do sprzedaży wraz z wydawanymi przez PTL ..1\.OInCntar/:lml": lagadnicnia Iwi:vanc I wydawnictwami PIL jak: uaktywnienie kol porta/u wydawnictw, IInIdI11 ccn lIiekl(Jr\ch wydawnietw, zastanawiano sil( również nad potrzehą -- w tych trudnych L/:hdcI1 11\llalldnia przo I'TL prac z pohocznych nurtów zaintcresowat\ towarzystwa (jak Iltcr,ltm:1 Ilspomnicnio\\a czy historia nauki): 'locg()lnlc dU/o micjsca poświ<;cono sprawom związanym z przygotowaniami do ohchodll\\ stulecia 1()\\al'Zystwa. na które to uroczystości z!o/ą si<;: \V:i1nc Igrol11ddzcnic Dclegatów, ndllk()\\a (przygo{()\\ywana przez prof Jasiewicza), urOCZ\ s\Ości olicj:i1nc. Ild/.l1<ICZCnlalaslu/onvch c:zlonk(l\\ 1''1'1" prl) 1.l1<lllICczlonkostwa honorowcgo. - !ll(),/ll\\oŚC uczcstniczcnia w konccrtach Festiwalu "Wratislavia Cantans" oraz zwiedzenia I'anor:ull) Raclawickiej, 1\lslal\v: I ..Polskie opisanie świata", 2. "Polskie lowarzystwo I,udo7nawe7e 18')5-1')')5", ,.I'okllcie l.iemia Wincenza" 1)1\IC picm :;/C l\vsl:ll\ y organizowane są w Muzeum Etnogralicznym, natomiast trzecia 111:;1:111:1 .. I'okuclc .. ". przcwidziana w "Ossolineum", zostala przelożona na czas późniejsz) I pll\\odu kolizji terminu otwarcia wystawy z Fcstiwalem "Wratislavia Cantans", / 1'1<11101\ :lllCgo 1\) bicia mcdalu pamiątkowego musiano niestety zrezygnować z powodu II \ .sokicgo koS/tu lan'm'no projektu, jak i wykonania mcdalu, I okazji uroczystości jubileuszowych I'TL postanowiono zorganizować Zjazd AbsolIIcn[(m KalCdr) I.tnogrdlii (Etnologii) Uniwersytetu Wroclawskiego: n:1 "'ZlSlkICh Icbrilniach omawiam; tc/ byly sprawy linansowc, jak: kalkulacja ccn II \ dali n icl II, IHlIHlI'dria la artykuly wydawane przez PIL, uposażenia pracowników Pll" cilllal'.lC lid d/ialalność l()\var/ystwa itd. Wobec stalych trudności finansowych, z jakimi boryka ,IC tOI\:lr/lStllo padla nawclna jcdnym z zcbrat\ - rozpaczliwa propO/YCP1, by oglosić LIp~ldlo:;ć i()\\arzysl wa. pOlOstawiając jedynie bibliotekę: ,h SklIlOllal10 Ic/ nad potrzcbą zalo/cnia księgi pamiątkowej, !'lel1<lrIlC poslcd/cnic larządu (ilównego już tradycyjnie .. odhywa sil( raz w roku w poląc/cnili / \\:tln) 111IglOllladzcniclll Delegatów (w roku bieżącym: S,()'),19,)5), I""CI~CI" �.lOX Jeśli chodzi o Główną Komisję RewizyjmI, to Ivarto zaznacz\'c, i.c PII\I r(lCOllll dp trad: cii uczestniczenia członka GKR w posiedzeniach Prezydium Z(;: II' o"rcsic Spr,1I1l1/dallc/\ ni pr/elVodnicząey Komisji. Rewizyjnej brałudzial IV trzcch /cbraniach W okresie od 5 października do 3 listopada 1994 roku Na.ill y/V,I I/hd Kontroli pr/cprOlldd/.i la kontrolę w towarzystwie, a jej cclem było sprawdzen ie II ydatk()\vania pien i.,:d/\ pr/\ Indwanych przez KB w latach 1993-1994, a ta"i.c prall,idllll\'Ości konla"ll'lI\ IPII;lr/:.,III;( / 1....Ii\. W wyniku kontroli nie sformułowano istotnych /.arzulólI, a drobne uchl bienl,1 1('rlll;Jine /PSI;Ji\ usunięte. W okresie sprawozdawczym nastąpily zmiany personalne w administracji Zar/'idu (i!r"lllncgp, zgodnie z zaleceniem Gl. Komisji Rewizyjnej ze stanowiska gl. ksio;gollej odes/la p. ",1,lria Kkc (z dniem 31 marca 1995 roku). Odeszly również: p. Zenobia Plotnick<! (30.04.! ')')5) oral p. Ten::sa Kłosowa pclniąca obowiązki sekretarki (28.02.1995). I'r/yjo;to do prac:' p. Annc Luhar"lsb iod 1.04) - na stanowisko księgowej i p. mgr Agnieszko; Dud.,: (od h.(2) na St<lIlOllis"p \eki"C\;lltl. Wszystkie te osoby były i S'l zatrudnione w wymiarze 1/2 clatu. Natollli,lsl / .l!4 cl,ilU na CI/I \\Tócila p. Bożena Kuezyóska - sekretarz redakcji "Literatura Ludoll'a" lldalo si.,: lei. ocali(- dll a etaly w ODilE w Lodzi dzięki podjęciu prac zleconych przCi' MKiSz. I'rz.drllal lcz II calości zespół pracowników DWOK w Poznaniu. W Ośrodku Dokumentacji i Infórmac.li Etnograficznej w Lodzl. plld kierllnkielll pro/. 11. Kopczyóskiej-.laworskicj, pracują dwie osoby (częściowo oplacane przcz MKiSz) \\ okrl',il' sprawozdawczym prowadzono prace nad ko!cjnymi tomami bihli0!Cralii l'tnogl",dii pols"icj Z<l lata: 1991-1995, 1986-1990, 1929-19.13 (rozpoczęcie prac) i I'Xl4-1')J') (kOIII\llll'll"j'I). \.<1 zlecenie MKiSz Ośrodek praeujc nad ba7.ą danych do z,agadnlenia ..( illl,!Ce I,III"'!: ". 1,1\1inai;!,'" dane twórców ludowych z całej Polski. wykonujqeych rzemiosl,1 1Iz.n'1I1e Zil l<lnik'II;!CC' Prowadzono też stalą obsługę kartolek ODilE i 1'1"1. oraz. działalność inl<lI"1llac:.in'i 11<1h<l/I,' posiadanych materiałów bibliograficznych i dokumentacyjnych. W Poznaniu prowadzi działalność Redakcja Dz.ieł Wszystkich (!sk,lra K"lhnga pod kiel"linkiem prof. B. Linette, W roku 1995 po raz pierwszy od Wiciu lal, pl"/y/l1;1110 Rcdil"cli dcJl;lelC W postulowanej wysokości i pierwsza rata zostala przckaz.an<l.juz, w I kll;lIl,ilc W Pl/\ gllli1\I<lI1!U Jest tom 59/2 - Maleria/)' do elllograJii S/oll'iclJl pO/lIdlli())ITCiJ i :ac!lrJdllich. :-;'\ lO pic'ni morawskie, czeskie i z b. Jugosławii. Na tom (,9. - A."o/lI/iO::rcjejiJ/'h'/Jiall())!'c .. Kil, i nic pilIlilai środków na 1995 rok, mimo lo prace są kontynuowane. W r,lInach st<lr,lI'l o dolinansPllanil' działalności towarzystwa zlożono wizyt.,; w Fundacji Stefana Ilatorcgo (Z Klodnicki I. podpi'alhl umow.,; z LJrz..,;dcm ds. Kombatantów w spraWie dolinansol\"ania "Bihlioteki Zesblica" (/ KII',Inicki), prowadzono rozmowy w sprawie obniżki koS/tóll' druku .. I,udu" (i\ I. I Llln<ln, l. LI\ielliC!. 13. Jaworska, Z. Klodnicki), zlożono wi7.ytę prezydentowi Wroclall ia 11. ZdruJCII skil'liHl w sprawic dolinansowania uroczystości jubi!cuszOlv'yeh (\\'. \Vrzesil·lski. Cz.. I km<ls. I. kip,;· nicki, M. Rostworowska). wiceprcmierowi A. l.uezak()\vi (W. Wrz.csiliski, Z, JasielliC!. Z. Kll'llnicki, /.. Podkallski), w Komitecie Badal1 Naukollyeh - II spra\\ie linall'lll\illlia l<ld,lIi 1I,!'zegll towarzystwa (L Klodnicki). Prezes 7.. Klodnicki brał ud7.iał w pracach Komisji Ministersllla l.dubc.ji \iarodolll'j przygotowującej program "Dzicd7.ietwo kulturowe w regionie", II posied/l'niu KomilelU \auk Etnologicznych PAN w Poznaniu, w sesji zorganizowanej przez MKiS/ II :'vlordach. l\\glas/di;lc tam referat na lemat kultury regionalnej i IlIdowej. brał udzial II pracach n,Jd progr,lInem ..( IHI<lcC z,m'ody" (wespół z prof. Jaworską i min. I'odkat'lskim) or,l/ II ohradach dzj,li,iczI knlliJl"I \1 \Iuzeum Okr.,;gowym w Legnicy i IV spotkaniu z regionalistami I)olnq!o ŚI'1sk.J II (i10!C0I1ie Celem właściwego przygotOlvania uroczystości .lubi Ie lIS z.()\\":l'll lOll 'Ir/.\ st II apllII Oldl1\ Komitet Organi7.acyjny, którenHl prz.ewodniczy prof. Z . .I<t,iewicz. Do K\lmllclll 11\II1UIOIIC)C\, lI'eszlo wielu wybitnych osobistości, a patronal nad tlbchlldanli /.god/il si.; pr/.:j'le IIICCprem!c! Aleksander Luczak. W związ.ku z. przygotowaniami obchodów jubi!cuvu 1'1"1. nasilono ~i1l1la~t: !l' środb~l1! społecznego komunikowania (Hanna Nasz i /. Klodnieki). Wyst,\\I": o StuleClii I'TI. plh:c,,I<)\\aly: Dorota .Iasnowska i Ilanna Golla przy wspólpracy 1'~lulin: :-;uciJec"iej. Ircn: lielill'klc'.' l �30') Klodnickicgo. Stron'l organizacyjną wystawy ..Polskie opisanie świata" zajęły się: I:Iibieta Ikrendt i Ylagdalena Rostworowska. Natomiast przygotowaniem uroezystości jubileuszowych I seSl1 naukO\\cj zaj<;li się prof. Z. Jasiewicz wespół z dL hab. Z. Kłodnickil11. / pomocil linansO\\ą pospieszyli wojewoda wrocławski. wiccminister MKiSz /. Podk,u1ski. KB.\; i prczydent Ill. Wroelawia. PonlOca organizacyjną sluią wladze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz dyrektor Ossolineum. I'rll /ar/ild/ic (jJ(m nym PTL działa 20 oddziałów terenowych; IV ramach n iektóryeh odd/laJ(l\\ f.unkcjonuj,\ kola zainteresowań. jak: Kolo Zainteresowań Kulturą Ormian (Gdai1sk. Krilkoll. \V'lrs/ima). Kolo ZilintereSO\\iU1 Kulturą Lużyczan (ł'oznai1, Szczecin. Wroclall. \\ iIlVi!II'1. gdzie jednak Kolo to wyraz.i1o chęć usamodzielnienia się), Kolo /ainteresowai1 Kultura .\,) ryjsk,! (Pozna(l) oraz. Kolo Ilafciarskie (Kraków). Sprallozdania z rocznej dzialalności nadesłało II oddzialó\\: z Gdai1ska. Krakowa, Lublina. lodzi. Lai1cuta. f\1szan) J)olnej. Opoczna. Poznania, Bytomia (Oddzial Śląski). Warszawy. Zieloncj (ie)r). l\iektóre oddzialy wlączyly się w organizację obchodów jubileuszowyeh -- najczęściej II jlltlllic II I sUm i prelekcji. \\ okrcsie sprawo/.dawczym przyjęlo 43 nowych czlonków i po skreśleniu przez oddzial) ,huh. kl()re 11\'zygnO\\aly z przynalci.ności do rTL oraz osób zmarlych towarzystwo licz) "beenie 1107 czlonk(·)\\. II lym dllóch cz.lonków prawnych. 8 zagranicznych _. honorowych I :i III) CIain) ch. ze Slowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. i /. Działalność wydawnicza \\. okrcsie sprallozd,llIczym ukazaly się dwa kolejne tomy "Ludu" (t. 76 i 77) za rok 1')93 Ie)')4. \V przygotowaniu JCst kolejny tom - za rok I 99:i. posiadająey zabezpieczenie tinansowe I dOlacji Y1KiSz oraz I'AN. Planowana Jest także angielska wersja tego tomu. Redaktorem nileZell1\nl ..Ludu" .jest prof. /. Jasiewicz . ..Litc-ratura Ludowa"· ukazal się zeszyt 4 - 6 (lipiec-grudziei1) za 1994 L oraz lrz.y zeszyty Iii rok 199:i. w opracowaniu drukarskim jest zeszyt 4 - :i za rok ł 99:i (lipiec-październik) I)'hll iceonl temat) ce stosunków polsko-ukraii1skich, przygotowany z ok,vji jubileuszu towarzystliiI. J)o kOlica roku llkaie się zcszyt (,. a w tekach redakcyjnych znajdują się materialy do zeszytu Iii r,)k 19l)(, Pismo posiada labczpieczcnie dotacyjnc ze strony KBN, MKiSz oraz Wyd/lalu Kultllrl tll<;du i\liastil \Vroclallia. Na Uli agę zaslugujel;lkt. ie czasopismo to w bieżllcym roku 11,"/10 II till kalellLlilljo\\Y cykl ukazywania się poszczególnych zeszytóII. Redaktorem llilelCl11\ 111Jcst prof. (·1. llernas . ..LIldlkie Studill Itnograliczne" ukazal Się 33. tom za rok 1994: Jcst to praca KI·yst) n) l'iiltk()\\skICI KU/lul'II II ikollos/era. Redaklorcmnaczełnym studiów byla prof. Jadwiga Kuchar,kcl. /"odnic I poslllnO\I ieniem/arządu Oddzialu Lódzkiego PTL w kolejnym -- 34 tomie .. LSI:-In~lId~l Sl~ rl'krall II ygloszonc na sesji __O po/ytkach płynących z etnogralii" zorganizowanej I ('kitzli /jil/dll I'll II Lodz.i II ]l)') I roku oraz część poświęcona obchodom Jubileuszu 4:i-lecill plilll nilllkolleJ prof. dl· hah. Ihonislawy Jaworskiej i prof. dr hab. Jadwigi Kucharskiej. r<'edakto!.cm tomll hędzie mgr Malgorzata Gołicka-JabloJ1ska. \\ rilmillh ..!\Ichillllnl J:tnograliunego" pod rcdakcj<t dr. Janusza Kamockiego został ()pllhlik()\\il11Y kolejll\. 3X. [om ,\j!O/r::ellie lIa TatlT autorstwa Witolda Piksy. Tom ten został I\\danl / dOlilCjl po/y skit 11\ch II l!rz~dzie Miasta Krakowa. Dz.ięki zabicgom dr. J.Kamockiego tum ten nic ohciiVyl linanSOIV(l I' IL a przynicsic pcwne zyski ze sprzedaży. Ikillid si~ tu drllgi zes/Il I tomu KOlIIelliac)' do Po/skiego at/asu elllograjlcllego. a (om ,IIlIgI. pośllięcol1\ hudownictllu, przygotowywany jest przez Pracownię PAl: IIIKM PAN I Plillldop,ll!ohnie ublic ,ię na prz.ełomie lat 19'i:i/')(,. Redaktorem naukowym jest dr Janusz IluhrlillWII iu. \\ lamach lIkaZUj'ICl'j SIC od cztcrcch lat snii __Biblioteka /.eslaJ1ca-- II ostatnim roku 'pLIII u/dilll czyni uka/id) si~ ~ pozycje: Helldvkt DvhOlI;ski /vcie i d::ie/o IV opraCl1llanill ('itl'riela Ilr/~ka: .Il/k /Jlski,11/ :: .".lIil/::d /.osv d::ieci po/skich 11 7.SNN \1 okreSie drugie/ llo/m luirmc/ illllolstlla IJanieLI !)oćkol\skicgo. oraz ksiązka Ircny Haw S'/I/dl/llli /)/'{IIJ/C()I'. /upiski �.i I () :: sowieckich lagrów. W ostatniej Jazie druku znajdujc sit; Ibcllllik ,M::c!a f.:O/JClil hn',~ad/('m wojsk po/skich ... zcsłancgo na K'Hl1czatkr;. Ksi'l/ka ta uka/c sit; IV spccjalnym opracolI,lnlu edytorskim odpowiadającym konwcncj i starodruku. alc/)' podkn:śl ie. /e pOll a/na CZt;ść środków pozyskiwanych na druk ksią/ek 7. tcj serii pocho(j;.·i I. dotacji /.clVn<;lrznych oral. od donatorów prywatnych z kraju i zagranicy. Scria ta dwukrotnic uzysbla nat'rod<; [n,t\ tUllI Ilistorycznego im. Józefa Pilsudskicgo \II Nowym Jorku, szcrcg pO/)'IYlVn)'ch rCCCIl/Ii kr,ljoll\ (h i zagranicznych oraz Honorową Od7.l1akę Sybiraka (w 1994 roku). Nic !.Ostal jeszc7.e ukoilczony druk książki T Karwickicj - UhlO/T /Ui/Ol!'!' \1 /'O!.IH', clhle· tytuł ten wymaga już nicwielkicgo nakładu pracy. by /ak(1I1C/Yć cykl drukarski. W drukarni znajduje sir; równie/ tom dotyczący Dolncgo SI<łska. zalytuiollan) /)0/111' .~ląsk d::ied::ic{,ł'Okulturowe regionu. którcgo druk opóźnia sir; I. pOlvodólI finansowych Peine zabezpicczenic finansowc jest natomiast na druk ksi;~/ki biograliClncj pOŚII i;;conci Ignacemu Domcycc. Srodki pochodzq z KBN i Stowarzyszcnia "Wspólnota Polska" W planie wydawniczym znajdujc się tc/ ksiq/ka pror D. KadlllbcL /al\lulO\lana (;,),.,UC\ ,\'I/liecll. Humor pograllic::a polsko-czeskiego finansowana czr;ścio\H\ /. dot,lcji Kn I. zaś tl Pp/IIstClI", brakującą CZyŚĆ picniędzy czynionc sq stClrania m. in. II kopalni:Kh (j,\rnq!.o 'lI'lska Sprali \ wydawniczc Polskiego Towar7.ystlVa Ludoznawczcgo prowadzi dr Antoni KUCl)'I·1Ski. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego W roku sprawozdawczym ksi<;gozbiór powi<;kszyl się o 404 \\ lllllmil\\' 174 po/\ cjc /. IiIkupów, 265 z wymiany wydawnictw. 47 z darów i 18 pozycji I produkcji lV\'d:l\\niC/cl PI [ I i IV c11wili obccncj liczy 37.587 woluminów. Wymiana wydawnictw jest niczwykle ważną stron'l dZlalalności towarzystlla. I.apcllnia LIlla staly doplyw literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. /. .20U Wolulllin(l\\ uasopislll .. j:lkIC' wpłynęły do ksit;gozbioru - aż J 84 pochodz.ą z wymiany. I. w) mi;1I1) pochod/.i k/ XI IIOIUlllinów dziel zwartych. Dzięki wymianie książki wydawanc prTCI. 10w,lr/)'stwo dllCicr<l}1 dll najważniejszych ośrodków naukowych, mul.ców i towarzyst\\ polskich i zagranicznych. \\·lll1i~1I1~! wydawnictw objęla 160 instytucj i zagraniCl.nych i 40 kl·ajowych. I. ksi<;t'o/hioru k(II·I\ ,tall pracownicy naukowi i studenci Uniwersytctu Wroclawskicgo. gk"vnic / K:lledry Unoiot'11 Stalymi cz,ytdnikami byli równie/ archeolodzy, historycy. klllturo/.n:I\\CI. gcogralllllic i inn: zainteresowani. W cl.ytelni udostr;pniono ok . .1300 woluminów. na /cmqlrz "ypo/\ C/\>l1I1 I-I woluminów bibliotckom krajowym. Jak co roku sporządzony zostal II ykaz c/asopislll lagr~lnicmych do Ccntralnego Katalogu 8ibliotcki Narodowej. W związku z .iubileuszcm stulccia towarzystwa bibliotcka /.oslilhl obci;l/ona dodatko\n mi obowiązkami związanymi z przygotowaniem uroczystości. \1 tylll wystaw II Muzculll Unogr:lficznym i 7 ł, Walncgo Zgromadzenia Delegatów. Bibliotek;; prowadzi Illgr J:ldwit'a Klodnick:l Archiwum Naukowe PTL W okrcsic sprawozdawc/.ym do Archiwum wplyn<;ly m:llcrialy dot) c/;\CC historii Odd/Jail! I,ódzkiego Pll przckazanc przcz .Ió/.cfil J)zienisa /.nacznic powi;;ksz\h si, Ibmly S\ hlr'll'klc. obecnie licz,! 704 teki zinwentary7.owane i okolo 20 IJrzygotoll ;111)ch do opracolI'lIlia. I.c Ihidrów archiw~nych korzystają studenci etnologii i historii (szCl:cgólnic z tek sl'hir;lckich I udostępniono 47 tek, a tak/c pracownicy muzeów clnograliunych: II c WrnclilIliII i Kr,lk(,,\ j,. praz Muzeum Niepodleglości w Warszawie - udost<;pnipno «2 tcki dotyu:\CC dzialalno,ćl i historii Pll.. Wykonano też kserokopie archiwClliów Jana Kubarcgo dla Janusz<l \"'olnlclI iC/:r W związku z wystaw'l przygotowywaną na jubileuS/ tomlr/.ystll:1 - II) scgrcgoll ~Ind. udostępniono i wypo/yczono Muzeum J:inogratic/nelllll wc Wroclalliu archill:J!i:l /\\ ia/alle: /, historią towarzystwa. Archiwum Naukowc prowadzi mgr Paulina Suclll:cka �,li I 1'()ISKIUj() 70. WALNE l.(iROMADZENIE DELEGATÓW TOW/\RI.YSTW/\ IUDOI.N/\ WCZEGO. LÓDŹ, 29 WRZEŚNIA 1994 Il), Walnc Igl'ollladzcllic Delegatów Polskiego Towarzystwa LudO/na\\ czcgo otwol7yla prucs ()dd/,i,du Lód/liego Bronislawa KopczYllska-.Iaworska, serdecznic witając zebranych l'/ionL('lIIlO\I,lrzvstll<l, <Inasl.,:pnie oddala głos prezesowi PTL lyglTIuntowi Klodnickiel11u, I. Klodnicki po\\ilal przybyłych na obrady zagranicznych członków towar/ystwa - prof .\Iagd,dcn.,: I'<lrikov;l z nralysiawy oraz prof, Wiktora Gusiewa z Sankt Petcrsburga, '\<1 pr/clv()llnicząq obr<ld przez <lklal11acj.,: wybrano Krystyn.,: Kaczko, która prz~dslawila program por,r;ldku d/.icnncgo: I \\\ból' Komisji Wnioskowcj: 1 [uczcnic l11inutą cis/y pami.,:ci zllladych czlonków PTL: ,', \\\'bór czlonk{l\\ honorowych towarzystwa: -l. PrzcdSI<l\\icnic spra\\o/,da(l: - Spra\\o,rdani<: Sl'kr<:tar/a (iencralncgo . Spr,llm/danic linanso\\c . Spra\\ozlhJnic Rcd,lk<:ji Dziel Wszystkich Oskara Kolbcrga - Sprallo/danic Ośrodl..a Dokulllentacji i Informacji Etnograficzncj - Sprallo/.d'lnic (il{)II'ncj Komisji Rewizyjnej: /rCl<:roll ,Illic gi<'lIvnych problemów 10ll'ar/.)'stwa przez prczesa PTL I., Klodnickiego: (, ()lm'1I1icnic pl'/ygO{o\\"lIi do ob<:hodów setn<:j rocznicy towarzystwa: - Spr'lllo/d<lni<l ()lld/.iall'lI\': ~ \\\ st,!picnic Komisji WnioskO\lcj. Il'hranl pr/,u akl<lnl'lCj.,: I"lakceptowaii porz<ldck ohrad, 1)0 KOlllis./i Wnioskow<:j powol<lno i ,icdnogłośnie przeglosowano kandydatury: Hemadetty I LitllO, :\;!<lrii l"IrJ1O\vski<:i i I\ndr/<:ja Stawarza, Oddzial Krako\\ ski pr/edstall'il sylw<:tki zmarlych ostatnio kolegów: wielolclnit:go kronikarza ,rlcnlJ s<\dccl..icj 1arialla Parnowskicgo. Barbary Poloczkowskicj związanej z zicmią cieszyńską (lr,lI .\1'lrii (;lad"S/o\\ej, w~'bilnej badaczki kullury ludowcj Polski Poludniowej. Z Odd/.ialu \I .\IsI.<Inic DoincJ odcS/i" na zawsze Ilelt:na Karpierz i Anna Albillska. Przypomniano też ,) I.lmrlych koit:g<lch / W.,:g.icr -, profc,orach Jeni) Barahasu i Beli Gundzie, Zcbrani uczcili I'''micć Imal''' ch minut,! cis/y, '\~lsli;J1nil' przcpnlll'alizono glo'llIvanie nad wnioskami o nadanie honorolvego c/Jonkostwa I'II" Pr/c! aklam'lCj.,: pr/yj.,:lo przedstawiony przez B. Jaworską wniosck Oddzialll Lódzkiego. dOlI u'lcy ol1chod/<jcei II tym roku jubileusz 4:'i-lccia pracy naukowej profesor Jadwigi ~uch'lr,klcJ S\ IWelk.,: \\s/.echstronnego twórcy \udollt:go Stanisława Ciężadlika z Mszany DolncJ pr/cdstawil ,I, Kaplon. zaś laslugi dla tOll'arzystwa Zdzisława Podkallskiego, podsekre1'II'1a SI;IIlU II' Ministel'slll ic Kultury i Sztuki. omówił 7.. Klodnicki, Zarówno wniosek Oddzialu II \ls/<Jnlc Dolnej, .jak i wniosek Zarz"du Glównego PTL zostaly przyjęte przcz zebranych icdllo",l()snic \\ bloku 'prali ()/dali, M, Rostworollska odczytala Sprawo/danie Sekretarzn Gt:neralncgo I d/iał<Jlnosci 1'1'1, la okres O(),I '),)1-()').1994, I.c II'/gl.,:du lIa bardzo kdltki pobyt nn obradnch E. Pictrnszka, pr/ewodniu.ąca K, Kaczko I'('prosi!:lo prl.esulli.,:cie punktu porządku obrad dotyczącego omówienia przygolOwal1 do obcho,kll' luhileuS/u tOll'ar!.ystl"\. l'rl.l'\\odniu'lcy Komitelu Organizacyjnego Z. Jasiewicz poinl(mnowal zebranych. iż termin) UI'lIU\>hlści slanlllvi.\cych lrZOIl obrad WZD i sesji naukowej zostaną listni one w powiąznniu 1 11111\ mi "y dar/cniami lOwar/ysl.,!e) mi obchodom, Do przewodnictwa II' Komitecie Orgnniza,'yinl III l<lproS/OIlO reklora lInilll.:rs"tclu Wroclnwskiego prof. WOJciechn Wrzesil1skiego. bard/o z~UlllICgO d/i,ilaniolll PTL. �Obchodom bc;:dzie towarzyszyć wystawa we wrocławskim MUlcum Itno"I,lIiul1\ ni zatytulowana "Polskie opisanie świata". której komisariami S'l: 1\1. I~ostllonl\\ska i L. Ikrel1e1I. oraz szereg wydawnictw jubileuszowych (folder towarzystwa 7. obS/ern,! Cl.c;:ści'l histor) un'!. Słownik etnografów po/skich pod redakcją A. KOI\alskiej-Lewickiej. /'o/skie o/Jis({lIie .';'I"/U/(I A. Kuczyilskiego oraz planowany w dwu wersjachje;:zykowyeh 7R. tOIll .,Ludu··). Edward Pietraszek omówił rewltaty prób nawiązania konlaktóll l kolegallli ukrailiskillll z Instytutu Etnologicznego oraz Muzeum Etnograficznego. Milllo świadolllości \Ikladu etnografów polskich w badania na ziemiach ukraińskich. stosunek do POhlk(l\\ II) nika l istnicjaec.j tam sytuacji politycznej i gospodarczej paIistwa be;:dącego w stanic pr/.ebudowy Na pod,.;tall ie wstępnych ustaieti z prof. Stepanem Pawlukiem z Instytutu '·tnologiczilego. I,:. l'ietl,1O'/L'J" przedstawił możliwość wzajemnego uczestnictwa delegacj i Po Isk iL'go Tow <11'/)sll\ a l.udo/.n<1\'czego w obchodach IOO-lecia Muzeum Etnogralicznego Ile 1.11'011ie i kolegl')\1 ukrailiskich w uroczystościach obchodów I OO-Iecia naszcgo towarzystwa. Aby zebrać w tym miejscu wszystkie problemy zwią/.anc /. obchodami jubileuS/u. poproS/Olh1 A. Kowalską-Lewicką o przedstawienie rcdagowanego przc/ ni'l S/ml'/li/,{/ elllo.-.;m!')lI· Ilo/,k" h. Redakcja Słownika jest spoleczna, poza redaktorem uczestniczą \1 praC<lch u.lonkOlI·ic ()dd"I<i1u Krakowskiego PTL: Anna Spissowa, Ewa Fryś-l'ielras.rkowa onu V,'Lldyslaw !llelik(\\I,.;kl Słownik powstaje na podstawie malerialól\ zgromad/.onych pl/e/ . .lana 1'. I)ekOlI sk iego 1'1/\ II'ielkiej pomocy Ireny l.echowej. Do piel'\lszej cze;:ści S!()\t'lIika pr/.ygo!owano ()7 hiogrwJl()1I autorstwa 45 autoró\v. A. Kowalska-Lewicka zaapelował" do autor<'lll o u/.upelnlcnic materialolI fotografiami; do polowy października he;:dzie można r<'lwnież skladać kolc.jne artykuły. 1'0 omówieniu problematyki jubileuszu powrócono do pr/edslalli;lIlia sprali o/dali. Sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Osk,lI'a Kolbng<l !rl'kro\\al l~ogusl:lI\ Linette. na zakoIiczcnie przedstawi I poważn~ sytuacj.; D\),.'OK. II) nikaj;IC,! /. n iL'111 o 1:11 0:< i zagwarantowania przez PTL dalszego istnienia pracowni. Maria Niewiadomska odczylała spr:lI\ozdanie z d7.ialalności Ośrodka I )okulllcntacji I !nlormacji Etnograficznej. Równicż iSlnienie tcj agendy PTL I braku dotal:ji Jcst I.agroionc. Prezes PTL l. Klodnieki uzmysłowi I zehranYIll pfl\l·a,>ml sy·tuacjc;:.. jaka II') nikla / pmlod" zmian w strukturach nauki PAN nie odpowiada jui. timln,,;ol\l\ la istnienie tm\;!I'/.Ystw naub'wych, I.aś K13N nie dOluje elatów w towarzystwach. Ocalen icm dla pracowni IOllarLI ,l \\" Redakcji DWOK i ODilE mogłohy być wpisanie ich II' innl' struktmy organi/,IC)jnc I'ropo/lei:1 pror. llenryka Samsonowicza dla Redakcji DWOK może hyć prl) pisanic do Instytulu ..\rchcologii i Etnologii PAN. z pozostawienicm PTL tytulu wydm\ niCleg(l. laś II pr/lpadku (lśr"clk:i pozyskanie środków na liJllkcjonowanie z Ministerstwa Kultmy i S/tlJ..i. 'IV lIlią/ku l. POI\\/szym Prezes wystąpil z wnioskicm o upoważnicnie I'roydi"lll /(J I'TL do PO(!c.in1tll"lIlia Opllmalnych decyzji w zakresie DWOK i ODi IE. aby nic dopuścić do roilI i'l"aJli<l I) ch praCOI\ I~I Zebrani przy jednym glosic wstrzymującym sic;:poparli wniosck. W następnym punkcie porządku obrad sprawozdanie linansOIle pr/.l'llstmlil skarbnik I'll Zbigniew Toroilski. Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej .I. i\damczellski w sprallo/.lbniu KOlTli,ji postawi I wniosek o zlllianę ksi.,:gowej (I powodu jcj niekompctcncii na odpolliecl/ialn\ III stanowisku). W dyskusj i nad sprawozdaniami pre/cs przedstaw il wkbd tm",,·/.)'.st II a "'e II prm\',ld"an ie lhl programów ksztalcenia ogólnego. zagadnieti związanych I tradycyjni! kultur;! ludOIq l'nlpo/lc·.ia PTL 7.nalazla miejsce w pracach koncepcyjnych Ministersllla Edukaeji NarodmveJ nad re!l\ll1ld szkolnictwa. (W pracach hiorą udzial z ramienia IOwar/)'st\\a 1\. .Ial\orska. A SlY kI. H. Bazielich. /" Kłodnicki). Zbieglo się to 11.:,>z zalecenicm O. / I\prcll\adzani<l pr/C/ krai~ CI.lonkowskic do programów ksztalcenia problematyki kuilllry rcgionalnej. n\llnicż l lIehll:"cniem na Kongresie regionalnych towar/ystw kultury ('lVn1cław. IlT/esieli I ')'H) Karty Regionall/IllU Polskiego, gdzie w szeregu punktów (m. in. pkt .~. pkt l}) IlIo/na znale/l' poparcic' dl.: iniejalyw ochrony i upowS7.cchniania kultur) ludowej. popr/ez wpnll\ad/cnic ll'eści rcgionaln)ch do szkolnictwa. Zespól. który rnialby opracOlYać powyższe koncepcjl'. pOIIOi<t MI), I'Olllo~,1 ci;;1 �313 programów szkolnych miałby być Słownik kullury tradycyjnej w Polsce. do którego redakcji poprosl.Ono prof. B. Jaworską (prace zespołowe nad Słownikiem miałyby potrwać ok% 2 lal). I'TL mia/by również opracować serię monografii terytorialnych z uwypukloną problematyką regionalną. wiąj'lcą si.; z programami nauczania. Seria nosiłaby nazwę .,Region/'. Pierwszy I IOmÓ\\ ... Dolny Śląsk'", zostal już przygotowany. Również zachęcono Oddział w Mszanie Dolnej do opracowania. przy pomocy etnografów, monografii własnego regionu. T. Karwick,!. któr,] ;:abrala glos w sprmvie koncepcji opracowywania monografii, została zaproszona przez ! Klodnickit~go do udziału w pracach redakcyjnych serii. I'I·czes. \\ związku z przyszłorocznymi obchodami jubileuszowymi, zaapelowal do oddzialów o \\i.;ksD] aktywność i organii'.owanie na własnym terenie przedsięwzięć związanych ze stulecicm lO\\arZ~ stwa. Inicjatywy tc bylyby oka7:ją dla ZG PTL do odwiedzin w oddziałach. Z. Klodnicki nadmienil równicż o mojliwości organizacji wystawy ..Polskie opisanie świata'" jako wystawy ()bjazdowej. W dyskusji nad możliwościami upowszechniania treści regionalnych poprzez programy ksztalccnia ogólnego. Franciszek Frączek przytoczyl przyklad jak bardzo ta akcja zależy od posta\\ nauCl:~cieli. awiązala do tej wypowiedzi również S. Koterba. która zwróciła uwag.; na kilka aspektów wprowadzania łych treści do szkół. Dyskusja. która \\')'wiąza/a się w dalszym ciągu, skoncentrowała się na wpływie mediów na \\ id/enic kultury tradycyjnej. Padły w niej przykłady audycji wypaczającej obraz wsi. np . ..\\ Jezioranach'" oraz pozytywny przyktad działalności red. Lodzińskiej. twórczyni audycji porannej ..Kiermasz pod kogutkiem'". ratującej przed likwidacją zbiory folklorystyczne Polskiego Radia. W lOku dyskusji sformulowano wniosek dotyczący zalecell dla programów radiowych i tekwizyjnych i sposób realizacji tych zaleceń (do przedlożenia przez Komisję Wnioskową). W toku d<llszej dyskusji. w której wzięli udzial M. Rostworowska, Irena Soppa, F. Frączek. przedSla\·.ionl) potI7.eb.,: sporządzania. pod okiem specjalisty. dokumentacji eksponató\~ el110gralicznych gromadzonych w szkolnych izbach pamięci. l. Klodnicki przypomniał o sesji naukowej w Chorzowie. która zaowocowała nic tylko ll1alCl'ialami dl) przemyśl ell (cz.,:ść referatów wydrukowano w "Reformie Szkolnej"), ale również ch\ oma spotkaniami. które pozwoliły znaleźć wspólny język pomiędzy etnografami a nauczycielami. Po d~ skusji zebrani jednoglośnie udzielili Zarządowi absolutorium (ZG PTL wstrzymał się od g!osc)\\ania). 'v\' kolejnym punkcie obrad zostały przedstawione sprawozdania następujących oddziałów: CidaIisk. Kraków. Lublin. Lu1cu!. Lód7 .. Mszana Dolna, Opoczno. Opole. Katowice. Poznań. Zamość. Zielona Góra. Warszawa. A. SlaW<IIL przcwodniCi"'lcy Komisji Wnioskowej, przedstawił wnioski: I Wniosek w sprawie podjęcia przez Prezydium ZG PTL staraJl o zapewnienie funkcjono\Iania DWOK i ODilE - przegłosowany w Irakcie obrad; 2. Wniosek dotyczący powołania komisji. która zajęlaby si.; oceną audycji radiowych \\ypaczaj'lcych obraz wsi. Po dyskusji. w której wzięli udział m. in. S. Kotcrba. A. KowalskaLc\\ieka. L. Fryś-I'iclraszkowa. przeprowadzono głosowanie, w którym wniosek odrzucono (13 -prz<::ci\\·. 7 za wnioskiem); .l Wniosek o aktywny udział członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w kształto\\aniu programów kSl.tałcenia ogólnego. Wniosck przyjęto jednogłośnie. \;a 1,Ikonc/enie obrad Prezes Z. Klodnicki przypomniał, że jubileusz towarzystwa jest okazją do nadania ocłznaczeó resortowych i pallstwowych, totej oddzialy są proszone o skladanie sto.,o\\nych wnisków do kOllca roku 1994. Pracs poprosi I leż autorów o przesyłanie swych publikacji (z autografami) do Ribliotcki PTL im . .I Czckanowskiego. co da kolegom informację o etnograficznym rynku księgarskim. Maria Niewiadomska, Jolon/a Ko,\:cielska �314 P.S. Walnemu Zgromadzeniu Delegatów w Łodzi towarzyszyla sesja naukowa pl. ..0 po/y tkach płynących z etnografii". Referaty z tej sesji oraz opis uroczystości juhileus/owyeh 4)-leciil pracy naukowej prof. dr hab. Bronisławy Kopczyilskicj-.Iaworskiej i prol" dr hah .Iad\\ igi Kucharskiej zostaly opublikowane w .,Łódzkich Studiach EtnograflC/nych" l. 34 (I ()l))) 71. WALNE ZGROMADZENI[ Dł·:U·:C,AT(lW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD07.NAWCZEGO. WROCLAW. l) WłVI:SNIA 1l)l)5 7 I. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towilrzystwa (.udoznawc/.ego ot\\or/~ I Prezes PTL Zygmunt Klodnicki witąjąc zebranych gości: Zygmunta Pod kaliskiego. honoJ"(lIIego członka towarzystwa. Podsekretarza Stanu w Ministertwic Kultury i Sz.luki. proJ: Jamesa L. Peacacka. Prezesa Amerykaliskiego Stowarzyszenia Antropologicznego. proJ: Wiktora (jusie\\ a z Sankt Petersburga, kolegów z Ukrainy. Litwy. Czech. Ilolandii. Niemiec. Wo;gicr. czlonkó\\ honorowych - prof. Dorotę Simonides. prof. Bronislawę Kopczyóską-.Iaworską dr !\nne Kowalską-Lewicką, dr Jadwigę Pawlowską oraz inne dostojne osoby. Prof. B. Kopezyliska-Jaworska poproszona o przewodniczenie obradom przedstawiła progrilm porządku dziennego, który zebrani przyjęli jednogłośnie: - Odczytanie protokołu z poprzedniego W7.D PTL - Przyjęcie protokolu - Odczytanie wspomnieli o zmarłych kolegach - Powołanie Komisji Wnioskowej - Przyjęcie czlonków honorowycb - Sprawozdanie Sekretarza Generalnego - Sprawozdanie Skarbnika - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjn~i - Dyskusja - Przyjęcie sprawozdań - Wolne wnioski - Wystąpienie Komisji Wnioskowej. Protokół z 70. Walnego Zgromadzenia Delegatów odczytała M. Niewiadomska-Rudmcka. został on jednogłośnie przyjęty przez delegatów. Następnie M. Parnowska odczytała wspomnienia o zmarlych w ostatnim roku kolegach: Magdalena Zięba - artysta rzeźbiarz. szczególnie zainteresowana twórczością plastyczną Ormian. Witold Truszkowski - językoznawca i etnograf Irena Zadul"Owicz. Lwa Cilasgall. i Anna Matynian z Kola Zainteresowań Kulturą Ormian, Tadeusz Żychiewiel. - historyk sztuki. Bozena Kural - etnograf, Roman Soppa - badacz kultur i języków ali·ykaJiskich. Czcslaw Blajda geograf i etnograf (Oddział Krakowski). Edward Hladkiewic/, oddany pracy w ruchu ludow~ m i społecznym (Oddział w Zielonej Górze). Irena Chęcióska-Pokrywa, miłośniczki! regionu. i działacz społeczny Adolf Serboliski (Oddział w Mszanic Dolnej), Jadwiga Ch,<tllik()\\a _. członek honorowy PTL, muzeolog i etnograf. autorka wielu publikacji dotyczących Kurpi()\\sz.CI.\Z11\. Wanda Budziszewska - językoznawca, badaczka kultury ludowej SłowiaószczyZl1Y (Oddzial Warszawski), Jolanta Burbelka i Leon Skrzypczak (Oddział Pozna(lski). Jadwiga Kucharska członek honorowy PTL, etnograf, wybitna badaczka Kaszubszczyzny (Oddzial Lódzkij Zcbrill1i uczcili pamięć zmarłych kolegów minut'l ciszy. Do Komisji Wnioskowej jednogłośnie powołano: .I. Cieślaka (przewodniczącego). 1. Golicką-Jabłońską i K. Kaczko. Następnie przewodnicząca obrad poprosiła Z. Klodniekicgo. Prezesa PTL. () zrcferowanie wniosków Zarządu Głównego o nadanie godności członka honorowego profesol"Om Zbignic\\o\\i �Jasi':ll iczowi i C;.:rardowi Labudzie. których poświęcenie i wkład pracy w działalność towar/: stlva są ogromne. Oba wnioski przeszły przez aklamacje,;. far/cld (ił(mny postanowił równici.. z okazji jubileuszu 100-lecia PTL. wręczyć dyplomy lasluionym członkom towarzystwa: - KHlinie Sklodowskiej-Antonowicz i Irenie Wronkowskiej z Oddzialu Toruńskiego. - Janowi Ciórakowi z Oddzialu Lubelskiego. - Janolli Kaplonowi z Oddzialu w Mszanic Dolnej. - \otarii Niewiadomskiej-Rudnickiej z Oddzialu Lódzkiego. \V dalszej u..,ści obrad zostały przedstawionc sprawozdania Sekretarza Generalnego PIL (oc!uylala lVI. Rostl\orOlvskal, Skarbnika (odczytał Z. Toroński) i Głównej Komisji Rewi/.yjncj (odczytal .I. /\damczewski). Sprawozdania zostały jednogłośnie przyjęte. Następnie, na wniosek .\. KOllalskiej-Lelliekiej, przedstawiciele oddziałów zaprezentowali swe najważniejsze osiągnięcia. Ryly to Odd/.ialy: (idaIiski. Krakowski. Lubciski, Lódzki, 0poczYI1ski, Opolski. Oddział \I \Iszanie Dolncj. ŚI,\ski. Warszawski. Zamojski, Zielonogórski. Zygmunt Podkaliski. (;ość WZ)). pogratulowal towarzystwu osiągnięcia trudnej do przekroczenia granicy 1Ol) lal. Podzie,;kowal 7.a współpracę z Ministerstwem Kultury i Sztuki, która przynosi ekkty pożądane dla obu stron. Nareszcie zwrócono uwagę na obszar kultury. który repra.:nluj.: PlL. co przynosi chociażby pomoc finansowąIV postaci funduszy na katalog \I ystHwy .. Polskie opisanie świata" oraz na druk 69. tomu DWOK. Ministerstwo przyznalo ró\\ nici 10 odmak .j.aslużony działacz kultury". Z. PodkaIiski wspomniał równici. o rozwoju ruchu spoleC:l.I1o-kulturalncgo. powstalo ponad 100 nowych organizacji regionalnych - ich bazą llloze być Krajowy Dom lwórczości Ludowcj (również finansowany przez MKiSz). Za te wszyst"ie mile slolliJ pod adresem towarzystwa podziękowanie wyraziła przewodnicząca obradom 13. Kopcz.Yliska-JalVorska . .I. Cieśla". pr/.ellodniczący Komisji Wnioskowej. przedstawił dwa wnioski, które wpłynęły określonym statutem. Wniosek o nadanie i C~. Labudzie oraz wniosek Oddziału go fgwmiJdzenia Dclćgatów. godności czlonka w Zie/onej Górze :\n z.akoliezeni.: I're/cs ogłosi! kilka komunikatów llożcnia slvoich podpisów w Księdze Jubileuszowej. organizacyjnych II lenninic I... JasiewiczolVi honorowego o organizację i zaprosił Maria Niewiadomska-Rudnicka, SPRA "\IOZDA II: Z DZIALAL OSCI OSRODKA DOKUMENTAC.H n. wszystkich do Jolanta Ko.vcielska 1l ETNOGRAFICZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1993 ROKU DO WRZEŚNIA ORAZ OD WRZEŚNIA 1994 DO WRZEŚNIA 1995 profesorom Walne- FORMAC.JI WCZEGO 1994 IN okresie sprawozdawczym 1993-1994 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej, siecL-:ibą w Lod7.i. kontynuował prace pod kierunkiem prof. B. Jaworskiej. W ODilE zatrudnionych hylo 2 etnografów w pe/nym wymiarze godzin. Maria Niewiadomska oraz Jolanta I\.ośeidska. Ośrodek nnansowany był przez Zarząd Główny PTL. Prace zlecone: honoraria byly przcznaezone dla osób wspólpracujących przy realizacji grantu Komitetu Bada6 Naukowych ..Klasyfikacja /jawisk kulturowych oraz słownik pojęć etnologii dla potrzeb baz danych". Ośrodek byl także pośrednio finansowany przez Katedrę Etnografii UL. która udostępnia lokal, L komputery do lelefonic7.Ilych. W okresie prac dokumcntacyjnych sprawozdawczym wykonano i bibliograficznych następujące prace: oraz ponosi koszt rozmów �Prace bibl iograficzne: - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej dzono materiały na bazie .. Przewodnika bibliograficznego" (.J. Kościeiska); za lata 1991-199';. Na hież'lCll grom,li .. Bihliogralii zawartości czasopism" - Prowadzono prace nad bibliografią etnografii polskiej la lata 19X(,-19')(). l)okoll\\\ClIw kwerendy zgromadzonych materiałów, klasyfikacji pr/edmiotowej. a nastqJllie wpisy\\ano dl! bazy danych bibliograficznych. Do bazy wpisano 4200 not bibliogralk/nych (.I Kościelska): - Autor - A. Hłebowicz - zakończył prace nad bibliografi'1 etnografii polskiej la lata I cJ2,)_1,;:;] przekazując maszynopis. W Ośrodku opracowano tekst na dyskietce. ktl'ną pr/eka/anl! i druku (listopad 1993 r.). Redaktor publikacji - M. Niewiadomska: - Rozpoczęto wprowadzanie słów kluczowych do bazy hihliografii etnografii polskiej do skla,lu 192')-1 <i.i:; (M. Niewiadomska); - Kontynuowano prace nad bibliografią etnografii polskicj la lala 1934-1939. Pro\\adzono kwerendę i uzupełnianie materiałów, Pracami kieruje M. Niewiadomska - bihliografia prze\\ idzianajako praca magisterska w 1995 roku: - Przygotowano bibliografię selektywną za 1993 rok do Bibliogralii Nauk Spoleun) ch (UNESCO)-110 not i Międzynarodowej Bibliogralii Folkloru (IVn) I';] noty (M Nic\\iadomska). Prace słownikowe: ODilE koordynował prace nad słownikami słów kluczowych do potrzeh ctnogralicznyeh haz danych . .Jest to kontynuacja prac zapoczątkowanych przez ODiIE. Prace hyly linanso\\ ,IIlC pile'! KBN. Przygotowane zostały słowniki z zakrcsu: kultury materialnej. kultury środowisk miejskich (testowany w bazie danych ikonograficznych). medycyny ludowej. religijności ludowCJ. plast\ ki. muzyki instrumentalnej. metodologii. słownik slów kluczowych do hibliogralii c!nof!!alii polskiej. Słowniki są w dyspozycji ZG PTL - do powielenia dla instytucji prowadzących prac~ nad bazami danych etnograticznych (prace prowadziła M. Nicwiadomskal. Prace dokumentacyjne: - Prowadzono stalą obslugę kartotek ODilE PlL: osobowcj. prac magistcrskich. doktorskich i lubilitacyjnych, muzealnej, instytucjonalnej. konferencji i spotkali clnogralicll1ych. 1)0 kroniki .. I.udu" przekazano sprawozdanie z Walnego Zgromadzenia Dełegatów IV Chor/OI\'ie: - M, Niewiadomska zaprojektowala bazę danych etnogral()w polskich. wpro\\adl.Ollo dane :;0;) osób (absolwentów etnografii UL). Inne prace: -Prowadzono stałą działalność nych i dokumentacyjnych: - Protokołowano Walny ska): - M. Niewiadomska Zjazd przebywała informacyjną Delegatów IV na zebraniu gresie SIEF awiązano (Wiedeli 12-16.09.94): kontakt z Ministerstwem ce zawody". Dalsze rozmowy na podstawie planowane redakcyjnym Kultury IV Chorzowie i Sztuki październiku posiadanych wc wr/cśniu IVB (Wiedcli w sprawie materiall,,\, 1993 roku (IV!. Nie\\iadoll19-10.0994 utworzcnia 1994 roku. b-iblio~latill- l oral baz)' danych V K(1nJjiną- �* W okresie sprawozdawczym 1994-1995 Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograflczncj, siedzibą w Lodzi, kontynuowal prace pod kierunkiem prof B. Jaworskiej. W ODilE było zatrudnionych 2 etnogralów (II. 94-0 I. 95 na urlopach bezpłatnych, 02-06.95 w niepcłnym l \\: miar/e godzin. Maria N iewiadomska na 113 etatu, Jolanta Kościeiska na 2/5 etatu). Ośrodek Ilnanso\\ 'lny byl przez /arząd Glówny PTL, z grantu KBN oraz kosztów pośrednich wypraco\\anych przez Ośrodek poprzez realizacj.; zlecenia dla Ministerstwa Kultury i Sztuki. Prace zlecone - honoraria przćZnaczone byly dla osób pracujących przy realizacji bazy danych "Ginące zawody" dla MKiSz. Ośrodek byl pośrednio finansowany przez Katedr.; Etnografii U L. która ud()st.;pnia lokal zajmowany przez Ośrodek. komputery do prac dokumentacyjnych i bibliograticznych oraz pokrywa koszty rozmów telefonicznych. W okresie sprawozdawczym wykonano następujące prace: Prace bibliogratlczne - Prowadzono prace nad bibliogralią etnografii polskiej za lata ł 99 ł -1995. Na bieź'lco gromadzono matcrialy na bazie ,.Przewodnika bibliograficznego" i "Bibliografii zawartości czasopism" Poza klasvlikacjq numeryczną noty wprowadzane są do bazy danych wraz ze słowami kluczo\\\mi (.I. Kościeiskaj: - Pnl\\adzono prace nad bibliografiq etnografii polskiej za lata 1986-1990. Dokonywano k\\erem!y zgromadzonych matcrialów. klasyfikacji przedmiotowej. a następnie wpisywano do baz: dan: ch bibliograticznych. Calość materiału została już wprowadzona do bazy danych i zwerytiklJ\\ana (.I. Kościeiska): - [{ozpocz.;lo wprowadzanie slów kluczowych do bazy bibliografii (M. Nie\viadomskal: - KontVl1uowano pracc nad bibliografią etnografii polskiej za b\ereml.; i uzupelnianie matcrialów. Prace zlecone przez rvlinislerslwo Kultury etnografii lata polskiej 1934-1939. 1929-1933 Prowadzono i Sztuki: Ośrodek od listopada 1995 roku pracuje nad bazą danych "Ginące zawody" dla MKiSz. zaw iel'ajqcą dane twórców ludowych wykonujących rzemiosła uznane za zanikające. Baza dziala z ivykorzyslaniem programu ISIS. W Ośrodku przygotowano program i dokumentację bazy. zgromadzono i wpisano dane twórców ludowych. W roku ł 995 prowadzona była weryJikacja dan: ch na podstawie baci<ui teremmych. Uzupełniane i poszerzane są również informacje do[ycz'lce w: konywanego rzemiosla (na podstawie opracowanego przez ODiIE slownika słów kluczO\vyeh). Na dzieli 310(,95 baza liczyła 6989 rekordów. Prace dokumentacyjne: I Pnmadlllno habilitacyjnych. stalą obsług.; kartotek ODilE PTL: osobowej, prac magisterskich. muzealncj. instytucjonalnej, konferencji i spotkań etnograticznych. doktorskich Inne prace: -Prowadzono stahl dzialalność n: ch i dokumentacyjnych: - Pro[okolO\\ano Walny J. KoścIelska) /jazd informacyjną Delegatów na podstawie w Lodzi posiadanych we wrześniu materiałów bibliograficz- 1994 roku (M. Niewiadomska. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �SPRA WOZDANIE Z PRAC ZA OKRES Prace Redakcji DWOK REDAKCJI DZIEL OD WRZEŚNIA obecnie WSi'YSTKll'Il 1994 ROKU są finansowanc OSKAR,"- DO SII:RPNI/\ glównie przCl KOlllilcl KOLBER(j.,,- 199:' l3adal] NaukOl\ ycll Lc środków na działałność ogólnotcchniczną i wspornagaj'lcą badania. Dotacje przydzielanc są ",,·yłącznie na konkretne tcmaly bada\vCI.e (lub wydawnictwa) na jeden rok finansowy. Procedura przyznawania srodków finansowych prze/ KBN jest barJ/o długa. Informacje o przyznaniu dotacji (lub odmowie finansowania. jak \\ roku 1')94) z regu" docierają do Redakcji w kilka miesięcy po rozpoczi;ciu mku JinansO\\ ego. W bicżąc) m mku. fl\l raz pierwszy od wielu lat, przyznano Redakcji dotacji; w postulowanej wysokosci i picrws/a rata przekazana została już w I. kwartale. Ponieważ Jotacje na DOT nie wystarczają na pcim: pokrycie polr/eb. Redakcja pr/edsra\\ i;1 do konkursów tematy badawcze w ramach systemu (;RANT. zmierzaj'lce do oprac(l\\ania konkretnego tomu Dziel wS::,vstkich O. Kolberga. Procedura olrL)'lllania Jotacji lIa taki temat jc,! jeszcze dłuższa. jednakże Redakcja DWOK od wielu już lat prakl)'Clnie stale rcali/uje prace' badawcze w tym systemie. Niezależnie od wymienionych dotacj i, ze względu na stak braki środkl·m. Redakcja /ablcg~1 o dodatkowe Wojewódzkim nych. Pomoc nowanic. wsparcie finansowe w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Rad/ic Miejskiej i Lrzyd/ic w Poznaniu. Fundacji na Rzecz Kultury Polskiej. PolskicJ ;\kaden;ii Nauk i inwymienionych instytucji wielokrotnie ratowala Redakcji; i ulllo/liwiLi .icj funkcjl'- Zestawienie zrealizowanych A. Zadania planowane ków na dzialalność Suplementy i zgłoszonc ogólnotechniczną i komentarze Tom 72 .. ,Kujawy", prac: do finansowania i wspomagającą przez Komitet badania nadal] Nauk!J\\\"l:h /c ';rod- (tzw. DOT): do t. 1-36 DWOK. cz. III. Suplement do t. 3-4: I. Zweryfikowana została inwcntaryzacja niepublikowanych jeszcle lekst(l\\' przeznaclOnycl1 do druku w suplemencic (pieśni. bajki. przysłowia. notatki j<;/.ykowc. \\icrzcni(l\\c. rysunki terenowe itp.), tj. sprawdzono prawidlowość zakwalitikowania ich do tOIllU pod w/f>lydćlll proweniencji regionalnej i sprawdzono, czy były już w CZi;ści lub calości opubliklmane przc/ Kolberga wśród wydanych przez niego materiałów kujawskich w tomach .1-4 I.. Kuj'l\\v" CI. I I 11).22 (Lęczyckie) i 12-13 Poznallskie cz. IV i V). 2. Porównano wielokrotne zapisy tekstów (notatki tercnowe. bruliony. Ii-agment) d\\ u \\cr,jl czystopisu przygotowancj przez Kolberga III cz<;ści .,Kujaw") dla ustalenia podsta\\)' dnlku i wzajemnych zależności pomiędzy zachowanymi rękopisami. 3. Przebadano proweniencję autorską rękopisów niekolbcrgowskieh (.l. nliz.il]skicgo. F !\Iikorskiego i in.). 4. Wyznaczono :;. Porównano teksty nie ujęte w maszynopisie z rękopisami przygotowany już (z r. 196:;) do opracowania maszynopis suplementu. autorskiego. obejmujqc> ok. 12 materiału. zredagowano tcksty źródlowe i przypisy do nich. 6. 7,cbrano materialy do wstępu (podrM.c Kolberga. przebieg bada() tcreno\\·yeh. kontakt\ z miejscowymi regionalistami, przebieg prac nad \\ydaniern .. Kujaw" CI .. I i II i nie \\\lblla ostatecznie częścią III). 7. Przygotowano wykazy źródeł do suplcmentu. �iOlll 590... Matl:rialy l. lwnytikowallo do <:tnogralii Slowian illw<:.ntaryl:acj.; poludniowych I.apisów i zachodnich--: czeskich oraz morawskich ze wszystkich tek kol- bcrgo"ski<:b. 2. Skolacjollowano I r«kopisallli opmcowane przez dr I-Iabalovą z Brna picśni morawskie l CI<:skil: . .l. l'orClIInano lapisy slllWackie z odpowiednimi. drukowanymi w t. 44-45 (__Góry i Podgórzl:--). i dokonallO <:Iiminacji lapisów już wykorzystanYl:h. 4. Sporządzono odpisy do rozdzialu __Varia--. zawieraiącego przyczynki etnograficzne i !'olklnrystyczn<: Cll:skie. morawskie i slowackil:. uzupełniającego zrąb podstawowy. ti. pieśni. 5. Przygotowano opracowany material dla tłumacza. (,. !analizowallll kontakty Kolberga z Czechami i Słowacją (bezpośrednie i pośrednie). jcgo -,\cześniejszc publikacjl: dotyczące tych obszarów. charakter zachowanych źródcl rkp. itd. 7. Przl:prowadzono rcwizj.; krytyczną tckstu tłumaczenia (pkt. 5) dot. materiałów morawskich i Cleskich. 8. I'rzeprowadl.Ono analiz.; merytoryczną wstępu: wyznaczenie problemów i dcmenlów treści wy ll1agających usuni.;ć i prznl:dagowaI1. 9. Poszukiwania hódłowl: (kwl:renda biblioteczna. czasopisma. biogramy. bibliografia) oraz analiza rękopisów pod kątcm ustalenia prowenencji autorskiej zapisów pieśni czeskich i niektól'\ch morawskich O!'ilZ ich chronologii (podróże i rękopisy Kucharskiego. zapisy zc zbioru DUllllcra). 10. USlalono uklad pi..:śni w \Omil: w oparciu o wyniki analiLY źródłowej. II. Opracowano \VrM z autorką z Brna 9 nowo odnalezionych pieśni. 12. !wcrylikowano t1umaezenia przypisów i komentarzy do pieśni słowackich. opracowanych przez dr Krekovic I Bratyslawy. Do c/l(ści Ob..:jlllUJ'ICl:j b. Jugosła\Vi.;: 13. Opracowano rl:dakcyjnic picrwszą wer~ję przypisów edytorskich do tekstów pieśni lI:hranych przl:z Kolhl:rga. 14. I'r/ygotmvano matnialy I przeprowadzono konsultacje \\l:gll pil:śni b. Jugosławii. 15 Wykonano kWl:rl:nd« biblioteczną (PoznaIl i Wrocław) (w tym odnakzicnil: ważnych dla tomu matl:riałów źródłowych). TOI1l (,l) __Kompozycje K8!\: nie przyznal z autorką oraz weryfikację na tl:n tom środków IV 1995 roku, prace nad nim są jednak 2. Wpisano na nośnik magnetyczny wykaz źródeL wyka.'. skrótów 3. Opracowano wl:rsję czystodrukową tekstów j. w. 4. I'r/eprowadzono korekty tekstów j. w. oraz rozpoczęto w ydrukach komputnowych. w mian,: ich dostarczania. I. I'rzćkodowano Wide Web/Wais. języko- jej wyników IOrll:pianowe--: ze względu na ich 1~1alVansowanie i zaangażowanie firmy przygotowując<:.j druku. l. Zredagowano oslatcczn'l wersję wstępu: po autoryzacji i wniesieniu magnetyc7.llym przysl,wiono do korekty czystodruku. H. l :dostępnianie opracowania D:iel ws:yslkich O. Kolberga część bazy DWOK (ok. korekty w postaci komputerowej \/3 zbiorów), zgodnie 2. Wykonano 3 testowć \\ersjl: oprogramowania DWOK w systemic sićci INTERNET. 3. Opracowano I ezęść dokumentacji pl. .. System ci kompul<:ro\Vej INERNI.·:r'. umożliwiające edycji kontynuowane materiał poprawek nutowy do w zapisie oraz komentarze. materiału llluzyc/nego na bazy danych: z wymogami systemu pełne uruchomienie Dziel wszystkich O. Kolberga Word bazy IV sie- �C. Modyfikacja istniejącego oprogramowania dla tworzenia bazy danych DWOI..:: Wykonano oprogramowanie wspierające system CD ISIS. umożliwiajqce wybieranie hasd indeksowych bezpośrednio w edytorze tekstów QR Text fór Windows. B. Prace zlecone przez KBN w ramach tzw. grantu pl. ..l.astosowanie SCiMI ..· (Structul .•. ~d Generalized Markup Language) do opisu Dziel wszvslkich O. Kolhergil i rcalizacji S) Slernu indeksów. Uruchomienie tematu nastąpiło w 1995 roku. bezpośrcdnio po przyicciu i rozliczeniu temalU systemy indeksów dla DWOK. Temat jest w znacznej czcści kontynuacją poprzedniego zadaniiI. Realizacja jest zaplanowana na 4 lata. Dotychczas: I. Opracowano w szczegółach przebieg realizacji projektu. 2. Sprowadzono z Anglii dostępną dokumentacjI,: ora;, mi"dzynarodowe normy systernu SGML (brak środków uniemożliwia zakup gotowego oprogramowania i podrcezników systemu). 3. Przetłumaczono najęzyk polski ok. 500 stron dokulllentaeji. 4. Zaprojektowano główne tematy i system organizacji seminarium na temat SMCiL II Poznaniu (wspólnie z UAM). Buglls/mr L.incl/p POLSKIEGO UROCZYSTOŚCI JUBILEUSZOWI' IDO-LECIA TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO. WROCLAW 9-11 WIUEŚNli\ 199' W dniach od 9 do II wrzesma 1995 roku odbyly się we Wrocławiu. w siedzibie Zarządu Głównego, uroczystości związane z setną rocznicą założenia Polskiego TowarzystlViI Ludo/nilllczego. Obchody poprzedzone zostaly zorganizowaną dzieó wcześniej konferencją prasową w której towarzystwo reprezentowali: prezes - dr hab. Zygmunt Klodnicki i sckretarz generain) _. dr Magdalena Rostworowska. Także w piątek (lU)9.l995 r.) zebra! się na uroczystym posiedzeniu Zarząd CilólVI1) W tra!..cie obrad. z inicjatywy Z. Kłodniekiego. członkowie zarządu postanOlyi!i przedslawil' WalncnlLl Zgromadzeniu Delegatów PTL wniosek o nadanie godności czlonka honorowego prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi, redaktorowi ..Ludu" i członkowi kilku kadencji /.<'rz'ldu (i!l"lI\Ilcgo i Głównej Komisji Rewizyjnej, oraz prof. dr. hab. Gerardowi Labudzie. wieloletnielllu przelI odnieząeemu Rady Naukowej Redakcji Dzieł ws::ystkich O. Kolberga. Setna rocznica powstania towarzystwa została przygotowana z myślą o nadaniu jej i problemom e!llologii polskiej szerszego rozgłosu. Powolano Komitet Ilonorowy pod palronatem Iliccpremiera prof. dr. hab. Alcksandra Luczaka, w którego sklad wesz Ii: przewodniczący: prof. dr hab. Wojciech Wrzesillski (czlonek zwyczajny I'"lL) członkowie: prof. dr hab. Roman Duda - rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Monika Haman - zastępca Sekretarza Wydziału I Nauk Spolec/nych l'i\1\! Mariusz I lennansdorfcr - dyrektor Muzeum Narodowego wc Wroehmiu prof. dr hab. Czesław Hernas - rcdaktor dwumiesięcznika naukowo-literackiego ..LitcraiLIr;l Ludowa" dr Adolf Juzwienko - dyrcktor Zakładu Naukowego im. Ossolillskich prof. dr hab. Bronisława KopczYllska-Jaworska (czlonek honormI) PTI,) - lwi: prClc" Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Anna Kowalska-Lewicka (ezlonek honorowy PTL) - byly prCles Polskiego TOII'arz:s!ll'a l.udoznalVczego prof. dr hab. Kazimierz Kowalski - Prezes Polskiej Akademii Umiej';lności �.'21 plOf. dr hah. (;.:rard Lahlldaprz.:wodniuący Rady Naukowej Redakcji D~ie/ ws~yslkiclz () I,olhnga IdzI SialI Podkai\ski (czlonck honorowy PTL) - podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury l "zllIki plllf. dr hah. I knryk Samsonowiez - wiceprzewodniczący Komitetu Radaó Naukowych plllr dr hab. /)olllla Simonides (ezlonek honorowy PTL) -- senator Rzeczypospolitej Polskiej plOr dr hah . .Janusz Zaleski - Wojewoda Wrocławski iJogdan Idroj.:wski Proycknt Miasta Wroclawia l'rz':l\()dnicZljClm Komitdu organizacyjnego byl prof. dr hab. Zbigniew .Jasiewicz. Irocz\slości IOz.pocz.;ly si.; w sali RaIzera Uniwersytetu Wrocławskiego Wałnym Zgromadz.:nll'ln Delegatów. \1 trakcie którego godność czlonka honorowego przyznano profesorom Ihigni':IIll\11 .JasicwiczO\li i Gerardowi Lahudzie. O godz 12.00 obchody centralne zainauguroIlai \1 auli l..:opoldYliskiej konccrt kameralnego Chóru Cantikna - pod dyrekcją prof Tadeusza I:llh.:y· lI. (;ości przY\lital rektor Uniwersytetu Wroelawskiego prof. dr hab. Roman Duda i prezes lilII arz\ SII\11 dr Iwb. Iygmunl Klodnicki. Oprócz członków Komitetu Honorowego w uroczys1"SCI ucz.:stnlczyll przedstawiciele wladz miasta i regionu. dziekani. profesorowie llniwersytetu \\roclllll,kiq.'o. r.:ferenci z kraju i zagranicy. absolwenci Katedry Etnografii/Etnologii UWr. \\ kinalIk.; ohrad i scsji naukowcj wprowadzi I przewodniczący Komiletu ł !onorowego prof. dr hah. \VOlci.:ch \Vrzcsii\ski. Uroczystej sesji przewodniczyła prof dr hab. Dorota Simonides. lZ.:krlll\ .JubileuS/ll\I': wyglosiii kolejno: dr hab. Zygmunt Klodnicki f)~ieie Po/skiep,o / 1)\1 ilj'~\.llllil /.lIdo~lIl1\l'c::ego oraz prof. dr hab. Bronislawa KopczYllska-.Jaworska i prof. dr hab. Ihlgnlcll .J1ISic\llcz f'cl'lpekll'll'Y f'o/skiego Towaj'~yslwa Ludo~nawc~ego. Wystąpienia te sIal: SI': II proll adzcniclll do towarzyszącej ohchodom jubileuszowym. w dniach 10-1 ł września 1995 roku. scsjl naukll\lej ..Przeszlość i teraźniejszość etnologii polskiej. W stukeie Polskiego Illllarz\sl\\a Ludoznawczego". Cz.;ść oficjalną zakoóezyl prof dr hah. Edward Pietraszek kl':Ill\1 nik Katedr\' J-:tnologii Uniwersytetu Wrocławskiego witając licznie zgromadzonych dhsillllenlO\\ etnografii I etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego na ich okolicznościowym Iludzle (Jdcz\ tano życzenia I gratulacje przesIane przez przedstawicieli towarzystw. instytucj i nauko\\ I ch. \lladz miasta i regionu. Przekazali je m. in. prof dr hah. Kazimierz Kowalski prUI:S Polskiej Akademii Umiej.;tnośei. dr inż . .Jakub Chojnacki - prezes Towarzystwa '\aukll\1 ego Płockiego. pror dr hab. .Jerzy Maik - prezes Stowarzyszenia Naukowego \rcheologóll. prof. dr hah. Jerzy Staszewski - prezes Polskiego Towarzystwa I łistorycznego. pmf. dr hab. Marek Kwiatkowski prezes Mazowieckiego Towarzystwa Kultury. prof. Karpodini D\ Il1l1riad\ prezes!' !\CT!I:URENSO z siedzihą w Strasburgu. prof. Klaus Reitl - z Verein rUr \olbkunde - Wiedell. dr .Jan Krist - listal l.id(lVe Kultury w Straznieaeh. prof. Konrad Kiistlin Inslilul Cllr Volkskulllle Uniwersytetu w Wiedniu. dr Josef Kundert - Prezydent Narodopisnej "pl1ll1ćnl1sti II Pradze. prof. James L. Peacock - Prezydent Amerykallskiego Towarzystwa .\ntropologicz.nego. prof. Roman Kyrcziw z Instytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Stepan 1'111luk - dyrektor lnslytutu Narodoznawstwa AN URSR. prof Wiktor E. Ciusiew -- przewod111(/ljC\ Komisji Folkloru Slowiilllskiego Mi.;dzynarodowego Komitetu Slawistów. dr Magdalena 1'llliko\:1 prezes Slovenskej Narodopisnej Społocnosti SA V w Bratysławie. prof Klaus Roth / Instilut nil l kutsche und Vergleichende Vołkskunde Ludwig-Maximilians-UnivcrsiUit \1(lncl1cn. prof. Rudolf. Weinhold / redakcji DEMOS - Drezno. dr Tanuls Ilofer - dyrektor '\.:praizl 1vll1/eUIll \1 Budapeszcie. prof I. Dnbov - dyrektor Rosyjskiego Muzeulll Ltnogralicz.IlcgO II Slll1kl Pelershurgu. prof Aleksander Mytnikow - dyrektor Muzeum Antropologii i Etnograli i II "anki Petersburgu. prof Aleksander (Jadło - kierownik Katedry Etnografii i Ant ropol 'lIillcrsytctu Sankt Petersburskiego. czlonkowie Prezydium Towarzystwa Naukowego illl. '-;Zc\lcz.:nki Ile I.wowie. dr Adolf .Juzwienko - dyrektor Zakładu Naukowego im. Ossoli(lskich II c \VlOclawiu. prof. dr hab. Monika Ilaman -Sekretarz Wydziału I Nauk Społecznych PAN. mgr \tlatol Olllelaniuk - z Rad: Krajowej Regionalnych Towarzystw Kultury. mgr .Jan Wlosowski I're/es hllldllCli (,IPU,IA. prof ks. Stanislaw Wielgus rektor Katolickiego Uniwersytetu ::. [ Lud l. LXXIV �.122 Lubelskiego, dr Jan Suliga - dyrektor Patlstwowego Muzcum FtnogriiliCl,ncgo II WarVill\ ic', prof dr hab, (,erem! Labuda - przewodniczący Rady NaukOllcj Rcdakcji ilzicl \\'ZI,lkl(!' Oskara Kolberga, mgr Grażyna C'upaila-Tomaszell'skaKurator (>SIl iatl Ile WIOC!,III ill, 111',2' I !elena Bednarska - dyrektor Wydzialu Kultury i S/tuki lIr/,.,:du \Vojell(lllz1iego II I'oznaniu, Olga Ganeka - członek honorowy PTL z Mosklly, (;ratul,)eJe nadesz" od prol', dr. Iiab,\lcksandra Lue/,aka z Urz~du Rady Ministrów, Zdzislawa l'odkaliskicgo. podsekrel;lrza sLanu II \Iinistcrslwie Kullury i Sztuki. Bogdana Zdrojewskiego -, prClydenla miil,la \Vroc IiIII Iii Na /akotlczcnic uroc/,ystości wr~czono dyplomy i Ol\/naClCniil. IJ\ploln ('ZIOllkit IloIW:,'wego PTL otrzyma I prof dr hab. Zbigniew Jasiewicz. kilka os<'lb odd)ralo IlIl'dale ../.asltll(llll działaCl kultury" przyznanc przcz Ministra Kultury i Sztuki oraz, d) pl(lmy 1"11.. Po poludniu. oddając hołd zmarlym wc Wroclalliu p]'{l!'cSorOIIl zasluzon\ III dla pols"ic,: ctnografii i ctnologii, a IV szczególności dla Polskicgo TOIlar/ystll'a Llldo/naIICl.ego. Zi,)j,ll1" kwiaty na grobach profesorów: Józefa Gajka, ;\doll;1 Nasza. I\lcksandra (;o,lIcII skicgo i Stani,lilwa Bąka, Złożono także wiązankę pod l'omn ikicm PomordOl\aJl) cli I'roksOll'll1 I. II (liI sI..lelI. W Muzeum Etnograficznym w oprawie zcspolu Salla-I\-ivlassagana (nHIZ\'ka in,pilllllalJ:l rytmami Czarnej ;\ti'yki) o godz, 16,00 rozpOClą! sit,: lI'l'I'niS;li dll(lCh II\Slall: ..I\llsk!~ Towarzys\wo Ludoznawcze (I,IVÓI\ 1895 -- WroelalV 1')')5!" i ..Polskie opisanie Ślllal;\". a II \Iuzeum Archeologicznym ..Moje widzenie ś\viata - polscy naill iści" W) sl,lII'a dOI)TZ:IGI hi,L(\rll towarzystwa została przygotowana w oparciu o matcnaly I,C zhior()\v :\IThill um i\:,IU~UIIL~\\ Polskiego Towarzystwa ),udoznawczego. zbiorów Muzcum II istor) cznego i .JJseo! ineul1l" Zaprezentowano na niej najsiarsze dokumenty ZWlivane Z \(III'aIZ) sLII'l'nl. ""'P(lnulil" korespondcncję ilustrującą kontakty z towarzystwami naukowymi. hihliolCkami, inS\\1Uci;lilli naukowymi w kraju i za granicą starc fotografic i innc maleria" ;Irchillalnc (k(lmisarz \\\'lil\\I mgr Dorota .Jasnowska), Wystawa ..Polskic opisanie świala" lo bogato i baliI ni~ przlgoLO\\ i111\ I,biór cksponatów i dokumentów ukazujący wklad l'olakóII II pOInailic IlI/III ch klllll\ nUlI"I'. Duży !'Ozmach. pi.,:kna oprawa plastyczna. czytelny uklad sal II) udlybniiqilcl\/IY, ,\11'1k,', /\ustrali.,: z Oceanią i obie Ameryki sprawił. że lIystallil slilia si.,: nl'dalIcnll'm II cLIJ ogólnopolskicj (komisarze wystawy: Janus/, .Jaskulski. Janusz K;IIIHlcki, ,Iilcck I 'liliJ;;, Mieczyslaw StrzcchoIVski l, Hall i piętro Muzcum ;\rchcologlClncgo 1\) pcln ilo Illa I'" "t \\ ,l naiwne, Zgromadzone na wystawie ..Moje wid/.enic Ślli,lla poisc\ Ilailli,śei" SIIlOr/) 1(1Illll/!:wość innego spojrzcnia na l'Zec/ywistość (komisarz wystawy: Adam SI) mailSki l, ,hlk'l IIŚII lelli lenie obchodów stulecia odbył się we Wroclawiu ,kszczc jedcn IIcrni',1/ .. I'u~ucil' IICI11": Vincenza" (ze wzgl~du na trudności lokalowe wystawa zoslała olllarla II Ilibli"Leee /akl"du larodowcgo im, Ossolitlskieh dopiero 12 października 1995 r,) (~olllisarz II \SI,11I\ Ilc'n.: Zielillskal. Wszystkim wystawom towarzyszyly przcwodniki i inf<>l'Inatory, Uczestnicy Zjazdu i zaproszeni gościc IV godzinach lIicczorny ch mieli Inujlil\l';,' wys!uehania koncertów Festiwalu Wratislavia Cantalls, O godz. 20,00 odbył się uroczysty wieczorck towarzyski absolllcnll'l\1 Kalcdry 1,lnugl'illii/Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Obchodom stulecia PTL. obok konferencj i naukOlI'ci. lowarzyszy!) II) stall). scsic nillIkulI l' ikon ferencje organizowane przez oddzialy Polskicgo TO\\ar/) sI Iva l. lido/na II Cll'gO Do najll ;1/niejszych nalei.y zaliczyć wystawę .. IOO-lecie Polskicgo TClIIar/,ysL lIa l.udoZll'll1 czcgo, Odd/lili II' Krakowie", otwartą 27 czerwca 1995 roku \I' MUlcum I-:tnogr,liiczn) In II KrilkulI ie UI'il1 wystawę .. ) 00 lat temu we Lwowie, U źródel Polskiego TOil au)s\ II ,t 1.111\O/naIICZC'tW" IIIII ;11'1:1 21 października 1995 roku w Muzeum Nicpodleglości II, Walvallie, (lddz,i;1i II /;lInOŚCIJI przygotowal IV dniach 22-24 września 1995 roku scsj.,: nauk()\\'l pl. .. 1·r/.\'C011~i dll ctl1ogr'lli; Zamojszcl.yzny" oraz wyjazd do Lwowa połączony /.e z\\'lcd/allicm LlliaSl;] i zloi:cni<'111 kil ial(,l\ na grobach założycicli Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo na emcnlarz,lI 1,1Cla~()\\ sI..im :I/op.i/olel/u NOS/II /'ulI!il/(; /\',"'./11111// O/'(JI: "i,u SIIc/II',';", f: loi/lIf' f,i �!\.ONIIRIN('.J;\ ..PIUFSZLOS(' I TERAŹNIEJSZOŚĆ: ETNOLOGII POLSKIEJ. W STlIIITIII'OLSKIEC;O TOWARZYSTWA LlJDOZNAWCZEGCY. WROCLA W. 10- II WRZEŚNIA 1995 !\.ollit:relleja hyla integralną u.;śei'l uroczystości juhileuszowych związanych ze stuleciem !'cllskiegolollarzystl\<1 LudoZl1awezego. Zaj.;la ważne miejsce w programie tych uroczystości. \,hok akademiljuhileus/Owcj w Auli l,eopoldYl1skiej Uniwersytclu Wrocławskiego. 71. Walnego /glllll1ad/enia I'TI. oral specjalnie przygotowanych wystaw: ,.I'olskie Towarzystwo Ludoznawell' I X'J.'-I 'J i ..Polskie opisanic świata" eksponowanych w Muzeum EtnogralIcznym. a takżc \loie II idzLnle ś\\lata poisey naiwiśei". pokazanej w Muzeum Archeologiunym. Odpowiedili" ,i" rangi II~thIlZellia. Jakim hylo 100-lecie Towarzystwa. przYJ.;to szeroki z.akres konferencji \\IZllauiljac kilka podstallO\I\chjcj celem. Ceiemtym hylo. zjednej strony. pogl.;bienie wiedz~ \l hl,torll polskiej clnologli i ksztaltowanlu si.; jcj instytucji. z ważną rolą Polskiego Towarzystwa 11Idc)jnil\\ czego. Z drugiej Jednak strony. i byl to cel najważniejszy. zalozono przedst<miel1le 'prali IL'rainiejs/ości: kierlInków badal] clnologieznych i różnych podejść badawuych oraz pr/Lohriilcll clnologi i polskiej pod wplywem antropologii kulturowej. wreszcie związkó\\ etll"logi i polskicj. pko jednej z etnologii narodowych. z clnologią i antropologią w innych kriJiach i ś\\Iatollą Temu ostatniemu celowi slużył udzial gości z zagranicy. reprezentujących ILlrot!oll L i 11li.;d/\narodolle instytucje i stowarzyszenia etnologiczne i antropologiczne. m. in. "clClćtć IntcliJiltiollak dTthnologic ct dc Folklore i American Anthropological Association. (Jhlath prO\lad/ol1O II ramach sesji plenarnej. w czterech sckcjach tcmatycznych. oraz \1 trakcie ,c,ji plll1eIO\\cj. W zakOliczcniu konferencji przedstawiono sprawozdania z obrad \\ ,ekcpch orlll dokonano podsumowania calości prac. W konferencji wzi.;lo udzial około 400 dl/c,tl1ikclll. II I~m przeszlo 30 I I.agranicy. z takich krajów jak: Austria. Czechy. Ilolandia. IlIaci. litlla. Nicmcy. NOlla Jugoslawia. Rosja. Slowacja. Stany Zjednoczone. lIkraina - szczeiil/nic repn:len[(l\lillla w wyniku związków historycznych etnologii polskiej i ukraiilskiej. C ),-- iJJ'd/ \\'~~r: \\ C/d\le obrad pknarnych I\yglos/Ono 7 referatów. Posiedzenie. któremu przewodniczyla pm! J)"rota Sllll"nides (!\.al\;dra FolIdorystyki lIniwersytetu w Opolu). otworzy l referat proL /hi~l1le\\i1 .iilsielliull (1llstytut Etllologii i Antropologii Kulturowej UAM) Podsta\l101ve ji/'ONClIlI IIIItlJl'li I tem:':lIi('/-I::O.~CI etllologil po/sklej. Pozostale referaty sesji plellarnej. wyglo'101le 1"lel ~ości zil~r'iIliullyeh. przedstawialy kierullki rozwoju etnologii i ważllc prohlemy :,,,dilll ue II pO\lucicu-,lllych krajach. dzialalność stowarzyszel] etnologic7llych i antropologiuillch (lr:11 l\\iWkl etllologii i lólkiorystyki innych krajów z Ilauką polską Prof Stepan Pawluk i Lklllillll) \I rderacic Ftllogm/io IIkmll1sko \II Galicji \II k0l1CU X/X na pocątku XX wieku omOl1 J! ro/\\ÓJ l'lllogl'alli ukrailiskiej w czasie powstawania i dzialalllości Towarzystwa iuclo/llal\uego. RekraI pror Romalla Kyrcziwa (Ukraina), Wię::I uczollych ukraińskich:: Po/'/;/111 linlor::ll!lIelll />lIdo::lla\llcylll. dotyczy I udzialu etnograrów ukraiilskich w tym towar/lst\\ ie PmI' l ilia Johallsell (Niemcy) mówiła o Baaonloch antrop%glcnych nad artefoktaml '1 /rJlic/! .r\ lliekll. wskazując na konicezIlość utrzymania i rozwijania w ramach antropologii kullulO\leJ ,tudi(l\\ Ilad Ivytworami kulturowymi. Prof Wiktor E. Gusiew w referacie Prob/em e!/!ol(},~1I Ijo/klom" lilIOlIce polskiej i rosy/sklej podniósl kwesti.; poclobieilstw i różnic w podo zakresu etnologii i przedmiotu bachll] etnologicznych i rolklorystycznych w obu kralilCh I'mI'. James I .. Peacock. przewodniczący największego na świecie stowarzyszenia antroIwlclgiullCgO. pkim Jest ;\merican Anthropological Association (Stany Zjednoczone). w reCeracIc A/lcrlllll" hodwi II' ontrop%gil amervkal1sklej I Ameiykońskle Sto\llar::ys::enle /!ntropoill~IC::lIC 1110\\11o Ilaukowcj i spolcullej roli tego towarzystwa. Ostatllim w ramach sesji plellarneJ hl lo II \ stlipiellic' dr Ilalla F. Vermeulena (I lolandia) StOlFar::ys::enio etn%glcne i antrop%~I(::IIC 11 hlml!!i' /)r::c:",/ąd l)()r611·lwlI·Cv. pozwalaj'lce spojrzeć na powstanie naszego tO\\ar/.ysl\Ial per,pekt~ Ivy og('illoeuropejskicj. �324 Pierwsza sekcja tematyczna ,,2 historii nauk etnologicznych" prac()\lala pod ki,'runklclll dr I\nny Kowalskiej-Lewickiej. Pierwszy wystąpil pror. I\ndrzcj Woiniak (Instylut I\rchcologii 1 1.1nologii PAN) z referatem OświecenimlY pr::e!om 11' kllltllr::e a I)(JC::l{tki IlIdo~llall'slll'(l I!()!.I·/',,'.!:" Przedstawi I w nim genezę i rozwój zaintercsowaó kultur'l ludow'l na 110: ruch,'lII UJ1l\sIOI\\ c'h schyłku XVIII i początków XIX wieku. Tczy rcferatu pror. !\. Woi.niab /nala/ly S\\C ro/\\ ini.,:eic w kolejnych wystąpicniach. Pror. Violctta KrawCI.yk- Wasilo:\\ sb (I..:atedra W\ChO\\;lnl:1 Muzycznego UL) w referacie O !olklorvstvce polskiej 11' IOO-lecie .. '-lit/II' pr/ctbt;l\\ ila ro/\\".i gromadzenia materiałów i badail folklorystycznych. Slllicrd/ila. ic u pOC/'llk,'I\\ Ill,"kl(! etnogralii tkwią zaintercsowania folklorystycznc. Pror. I:dmud i'icll'aSlck (I..:atedra Itnologil Uniwersytetu Wrocławskiego). w rcieracie Llld pros/)' H' cah'lll Sl)o.wh", ::\'CII/ S\l'('.~(). () /I/Olllt'lskiej monografii wsi 1. J. C::erllli/lskiego. wskazal na unikat()\\'~ charaktcr ;1Il;di/o\\ ,IlICI pr;.IC~. nIC powtarzającej wzoru poszukiwail folklorystycznych. Dr .Ian Krisl (C/.cchy) 11\głosi I rckral Wvstawa c:esko-slowiańska w Pradc:e w rokll 1895 i jej ::uaC::C'lliC' dla IIIt/o::ua\l·.lt\l u. przedstawiając w nim motywy. które doprowadzi Iy do organ i/.acj i wySl,l\\ y ma/jej roI<,:\\ rp/II 0ju muzealnictwa etnograficzncgo. Tcmatyk'1 llluzcalnictwa. już na szcrs/) n1. curopcjskim Ik. zajill się również doc . .Jerzy Czajkowski (Muzeum BudO\lniclw<l Ludo\\cgo II Sanoku) II Icl<:racie Z historii mu::ealnictl1'a skansenowskiego \Ji 1,·urlJIJie. !nall1icnnc bylo pojalllcni,' si~ II Vdnym nieomal czasie w Europie wszystkich inicjatyw \\al.llych dla 1'll/lIoju ludo/.nall,III;!. towarzystw. cl.asopislll. wystaw i muzców. Drugi blok referatów kontYllllOwal w~tek podjęty ,iUż plh'l. plO!'. I,. i'lc'II;IVka i dOI\CZ\ I udziału Polaków w badaniach nad kullurą ludow,! Uklainy XIX WIcku. \)1 1;1111,11';1 I..:o,mil1d (Ukraina) omówila 7i'Oliy(yjny dO/1/ ukraiński lI' !Jadul/iach elll().~m/;i\l' I}(Jlskich .1/1' \I·le/'". ;1dl Oksana Kosmina (Ukraina) zajęła się Rolą hadacF flolskich :: .If\' 'rleAu 'I' stllrlillCl1 [/tI,,' hisl(}/~vc::nymi ubiorami Kijows::c::y::ny. Ostatni I. rcll:ratów. wvglovony pr/cz plO!'. Lr/chcI Iliid: (Węgry). Prace polskich elnografiiw H' c::asopi.llllic .. Uno.~m/ia" II \,~iC'/·.lkiC',~(} JIJ\1i1CI.\/l:" Lur/o::nawc::ego, zajmował się związkami nauki węgierskie.j i polskic',i II id/ian: mi POPI/.CZ dl];}lizę zawartości węgierskiego czasopisma. Tematyczna wartość Ic!l;rat(lI\ /aplczCnlo\\ ,1Il\ch \\ 1;1mach sekcji, skoncentrowanych na powstawaniu i rozwoju etnoglalii II krajach 1':IlI'(\p\ Śllldkowo-Wschodniej. sprzyjała ożywionej dyskusji. Drugą sekcją, .,Stan i perspektywy nauk etnołogicznych". klcro\\ała pl'll!. Ilronisl;I\\,1 I..:opczyilska-Jaworska (Katedra Etnologii UL). Referaty pr/l:dsta\\ ionc II r;II11;lChsekcji naś\\ ictiJh wielostronnie zarówno główne dylematy metodologiczne etnologii. a /wlas/C/<I Ie /wią/anc z usytuowaniem naszej dyscypliny wśród innych nauk humanistyC/.nyeh .. jak 1'('lIIllicz po b/a h podzialy wewnątrz dyscypliny oraz niektórl: polajl:j l.ainlerl:sO\\"1I1. Prof. Michal Buchowski (Instytut Etnologii i Antropologii Kullurolll:j L/\\1) II Ickracic Wspólc::esne orienla(je leorelyc::ne 11' etnologii fJolskiej pokusi I się P schal,lk Icn /011 an I, głównych rodzajów współczesnych postaw badawczych etnologów polskich na lic lrad~ cjl tc.i etnologii i w nawiązaniu do wspólczl:snej l:tnologii/antropolpgii ś\\i<llo\\ c,I. Chalakten Sl\ kc' te' uzupelnił referat plOf. Elżbiety TarkolVskicj (Instylut Filozofii i Socjologii I'/\NI () \I "I"jllm/cl bar/acy pr::esc:/o.{ci i lera~niejs::oś('i. Uwagi socjolo.!!.a. II' którym II'ska/.;Jia ona n'linic'c i podubieńslwa w podejściu badawczym socjologów i dnologólI Wśr(ld nicdoslathlll dostr/czon\ ch w pracach przedstawicieli obu dyscyplin relCrentka w)'mienila braki \1 /.akrc:;ic tcorii /1ll1,1l1\ Zachęcała także do nierezygnowania z pcrspektywy historycznej II hadanlach. II il!z;lc \\ nlc·i szczególną wartość pracy etnologa/antropologa. Dr Katar/.yna KaniolIska (I..:'Jledra 1·:tnolo!2ii l L I W referacie C::y trudno dziś być' etnologiem? postmvila pylanic. czy i 1\ Jelki ,pos(lh l\Sp(l i ClC'1l l' dyskusje metodologiczne wplywaji\ na prl.cbieg pracy badawCl.ej c!nologa II tcrcnil:. 1'1'01. i\lari;r Wieruszewska (instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN) w rcll:racil: Il'ie.v lwisku \I fJ('I'.ljJC'/(/l\lI( bad0l1 elnologicznych i socjologicznych. kontynuowala w~łlek porównal'l obu dyscyplin. !IITócila uwagę na niedostatek badań współczesnej wsi i załamanie się spolecznych funkcji stlllli(:>1I nad wsią. Stwierdziła. że "kwestia chłopska" nadał istnieje. podobnic jak odmicnność środo\1 isko\\ d wsi, i winny być one naukowo analizowanc również przez etnologów. �325 () pOll stajilC\ch II Polscc bankach danych etnogratieznych mówi!a prof Bronislawa Kopliska-jallOlska II reICracie /)okllllll!lltacja i injórmacjall' naukach etll%gicnych 11' PO/SCI!, Dlla reICraty dot}C/.yly wybranych kierunków badaI1, Prof Irena FloreI1ska-Bukowska Ilnst} tul Nauk PedilgogiClnych i Spolecznych Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cicszynicl. II retcraL'ie UIlO!ogIC::IIC hadallla l'cgio/l(ill' pl'::emys/owyc/z 11" Polsce, Pces::/o.l:ć,. stall H'sl)()/ceslIl', przedstawI la pr/egląd stosunkowo nielicznych etnograficznych i folklorystycznych badali spoleClnoścl pr/,emlslowych, Ich wartość polegala jednak na tym, je pos/er/aly I,akres Idlnlercsoll ali etnologlC/.n\ ch pll/a granice wiejskiej kultury ludowej, Prof Roderyk Lange Ilnst\ tut I.tnologi i i ;\ntropologii Kulturowej UAM) zaprezentował reICrat !?1C1IÓj //Ietodr/u !'Uilwl Il(/(! ({II/Celli \1 /'o/scc. w którym zasygnalizowal powstanie odn;bnej dyscyplinyctnochoreogralii, Dyskusje pl'Owadzone w ramach sekcji dotyczyly zarówno spraw s/C/.ególOll \ ch, III i,(lanyeh I lematY"'l reICratów. jak i ogólnych odnoszących si~ do stanu dyscypliny I d/ldlall[()ści tOlI ar/ystll ,I. Ir/eciej sekCji lematyC/.nej "Kultura ludowajako pr/edmiot badaI1 etnologiClnych" przcwod11lClII pl'Of Wlad} sialI Baranowski (Katedra Etnologii UL), Znamienne. że rozllażania nad kullUr,! ludOIIi! dotyC/.) II najcl.;ściej obs/arów pogranicza etnicznego oraz \Ispólistnienia i wzajemnego odd/ialywania grup etniC/.nyeh, lagadnienie styku ludności polskicj i czeskiej na tcrenie Śląska CieszYI1skicgo przedstawi! prof Daniel Kadluhiec (Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, I iIi,1II ('ieS!} n ie I \\ rellTaeie / //Ictod%gii hadwI ku/tury /udowcj pogl'alllc::a, W oparci u o malerl,ti Llktogl'aliC/.n) slórmulOllal on interesujące wnioski tcoretyczne dotyczącc kultury pograniCla, 1)1' I.arisa Wachnina (Ukraina) wyglosila reICrat Kwestia kontaktów interetnicnyc/z 11' jo/k/o1'::1' a c::a,\ojJi,\'lIuJ .. /.ud", w którym analizowala wyst.;powanie polskich treści w f(llklorze ukrailiskim i lainteresOllanie tym zagadnieniem w "Ludzie", Prof. Irena Merkiene (Litwa) w rekracie f:u/rum Iudoll(l lI'i!Cli.ccv::llv 11' I p%w/c XX wieku zwróeila uwag~ na wplYllY polskie n,1 kultur.; tcgo rcgionu, W/ajemne przenikanie siQ kultur różnych grup etnicznych bylo równiej pr/c,imiolem reICratu dr Brigitte Biinisch-Brednich (Niemcy) Pl'ohlematvka / stall hadw/ Ilad CI\ i.II!IUi'I!I:!i/s!,(! II' Ilaucc luelluccUej, I'o/Ostalc t'eICt'atl dotyC/.} Iy rMnych zakresów i kierunków badaI1 etnologicznych w Polsce, I)r \JleCllslall ilopln (Katedra Etnologii Uniwersytetu WrocIawskiego) w reICracie Studia Ilad i,iI/furallil !udmlTlIli hlmj).\' II' elno!ogii po!skiei mówił o badaniach dawnych i konieczności Ill1lens} liktl\ldni,1 lIspólczesnych studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi, Prof f'clcsa Kat'l\icka (Instytut Archeologii i Ftnologii UMK) w swym reICraeie Ftn%gicne h(}(!ania nod regionelli Vn jJI'::,l'k!ad::ie 1'011101':::0 IVschodniego dokonala przeglądu badali na tym terenie I ,I(lrmulollala postulat) teoretyczne dotyczące regionalnych studióII etnologicznych, Prof Ij,lrhara Jj,lIielich (Katedra Ftnologii Uniwersytetu Wrocławskiego), w wystąpieniu /jadnnia nnd od:::I('::'! l sfwielll /lIdmlTIII \I' !'O!SCL' dokonaIa krytycznej analizy tych badali i postulowala ich pogl.;bicnic, Odmienne u,i.;cie zaprelentowal prof Ludvik Kunz (Czechy), który w rekracic .\j1ojl'::ellie :: ::Clt'lIąll':: 110 nml'occ.l'llą clnomlcyko!ogię polską, Progno:::a Itodwi cnko-jm!.I'kicit 11H'lIViljednak o typologii instrumentów smyczkowych. skool'dvnm['an.\'ch uzywanych przez clI:,kich tlluzvk(l\\ ludOllych i porównał.ie z występującymi w Polsce, C/II artą sekc,l<; tetllatyczną "Tożsamość etniczna i kontakty etniczne w badaniach ctnologlcznych i antJ'(lpołogicznyeh" prowadzi I prof Aleksander Posern-Zieliliski (instytut Itnologii i Antropologii Kulturowej UAM), I'ematyka referatów ob,iQla szeroki zakres zagadnieli ctniun\ ch, takich jak stereotypy etniczne. poczucie tożsamości i dystanse etniczne. proces} n,llodotll(lICZC ora; stosunki etniczne na pograniczach i w wyniku migraeji, Referaty te. uj1ol'zijdkollallc Igodnie zc swoją treścią. stworzyly trzy zespoły problemowe, Picl'Ilsz} I zespokllV objąl trzy wystąpienia poświQcone refleksji na temat dotychczasowych ,tudilllV c(nicmych, Ogólnego wprowadzenia do tematyki dostarczył referat prof. Aleksandra !'oscm-/ieliliskiego /'wiJ/cllwlyka clnicna w etnologii polskiej. Uzupelnieniem tego syntetyzuIdcego otllówienia byly wysl<\pienia dotyczące badali nad poszczególnymi grupami etnicznymi, !'wf Olga (joldberg-Mulkiewicz (izrael) w referacie ,~\viat, kl()ry pl':::esla/ islnieć', Refleksic nad �326 badaniem kultur)' Lydów po/skich przedstawiła istotne prohlemy 11,II'vtatu ,llltroptlloga /,mierzająccgo do rekonstrukcji obrazu kultury Środll\\'isk żydo\\skieh sprzed holocaustu, /mi:lnl II sposobie przedstawiania Cygana w piśmiennictwie polskim zapr..:zen\owal prof', I,eeh ',Iroz (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) II' rekracic () /ei//sll'illlt'iI. (\!!,lIill/ch 1I/IU,i lI'al~,wclt. iC d::iejów po::nawania Romów \\I Polsce, Drugi zespól stworzyły dwa referaty o tematyce etllohistm\l'l.I1ej, Imi..:r/ai,!ce do rekonstrukcji stosunków międzyetnic/nych, rówllież tych uksztaltO\lallyeh pr/c/ Illlgraej" na przelomie XIX i XX wieku, Prof. Roman Makarezuk (Ukraina) w r.:li:raci.: {'k/'lIilis/,o'/)()/s/(lc kOlllllkn elnoku/lu/'owe na ::iemiach Zachodniej Ukrainy \I' /iie/'lt'.ci!j (wierci .\'.\' \liekll lal"\SO\I ai proLL' ukrainizacJi Polaków, który dokonywal si.,: drogi] stopnio\\'cj akullllry/,acji i ils\'lllilaL'ji, I koki prof. l)usan Drljaca (Nowa Jugosławia) przcdstawil rd.:rat ;":Olll,t/,Il' "'IlicIl" ).!I//iCl'llkfJbo,i:niackie w /895 roku, w którym ukazal 1'01<;zachowania i przckS/t,dcdl elniClllości II I'roce'i-' adaptacJi grupy polskich migrantów do nOlvych warunków życi,) Wreszcic trlcci lestaw rderatów objął problematyk.,: II "p(IIClCSII\ch ,.,I()SUllkll\\ ":Iniun\ dl rozpatrywanych jako efekt ciążcnia doświadczell hlstoryel.l1ych i hie/'1C\ ch pr/eohrale;i ś\\ iadolllośei spoleclllej, Prof, Okh liryniw (Ukraina) \\' \\ 'st'lpiL'n iII f.:S::I<t/IIJiI'llIIl,' .Ii,' ,,-()lI()c::esnegu ila/'odu ukraińskiego, Aspekt eln%gicnv porus/yl /,an'm'no k\\'';Slle ogóiIlI '-tem":l'. LIne' związane z wymiarami, lonnami i źródłami nowoczesnego narodu, ,iak i I,ag:ldllienla hard/le',i konkrctnc, lącząee si~ z budowaniem nowej ukrailhkiq \o/samoścj II ralll,lch \\ l,h!lC~"t organizmu pa(lstwowego, Problematyką jednego z region')\\ Po"k, lal.;l;; .sIC prof. J)orlll~1 Simouides. która w referacie Górl1o,~/ą::a()' - grllj)a regionalna eT elniccnu' dokon,i1a \\ nikilllc',l analizy obszaru pogral1lcza, jakim jest Sląsk, Zwrócila uwag.;: IW to, Ie \\ Idkieh PiH,iścio\\\L'h obszarach spotykamy się z kulturowym synkretyzmem i wil'inkultui'PII llŚClą I I:lbiltl~1 Śll i:ld,,· moscią narodow<], ze zróżnicowanym poeZllcielll to:i.~alllości i spccyljCln~1 \\\iadnnJ<)ści" pogranicza, mocno zakorzenioną w przywiązaniu do \\y~oko \\alllr\'/(l\1 an\'Ch cech loka!ne',1 kultury, Problcmatyce stosunków mi~dzy grup'l mnicjsLOsciOll<l a sl'okudlSIII l'1II Ilarodo\\1 nI 11:\ poziomic lokalnym poświęcone by lo wystąpienie prof' Ewy NO\,iekiej (Instytut S,)Cjlllogil l'\\ I ROli/ jako swóJ ijC/ko ohcy, 'LbiorowoH: ROli/tlIli H' ,\:ll'iot/oll/u,I:ci ,Ipo/ec::n(),\:ci \lic/sklej, II któl\ 111 na podstawie własnych badań pokazała mechanizmy I()rmo\\ ,lilia si, stcreotypu Cyg'lIla oraz podsta\\'o\lc elementy tego stcreotypu, Sekcja ..ctniczna'" objęla istotne zagadnicniii sludió\\ elnic/llyeh, takie jak rekonSlrukc,iL' etnohistoryczne, analizy bie:i.ącyeh procesów etnicznych mai I'ellcksil' lIIetodologiellll' i nauk,,· znawczl' zwiąl.al1L: l badaniami etnicznymi, W ten sposób sckcja 1:1 IWlII ICl'd/il,1 1'\/.lC.s/LlC, że problematyka etniczna jest dla dzisiejszych prac etnologiCl.nyeh i antropologiull\ch ,iL'llil\ 111 Z centralnych i dynamicznie się rozwijających pól bada\\CI.\'ch, Scsja panelowa ..Etnologia we współczesnej I:uropie" - lIIoderator/\' prof. Konrad KI\stlln (Austria) i prof. ZofIa Sokolcwicz (Katedra Etnologii i ;\nlropologii Kultulll\\ei IIW) SIIll1I/\ LI możliwości dyskusji nad zadaniami etnologii i antropologii kullurowL',1 \\ rP/\1 lVI IlllnlU wspólczesnych problemów spolecmych i kulturowych IVjedlJou;\cej sit; ":urople Sprawozdanie z prac IV sekcjach i podsumo\\anie konkrencji pol'lc/ono I /'II11kllit;Cll'm uroczystości jubi kuszowych, Po przedstawieniu przez PI'I..:\\'odlliul\c'yciJ sc'kcj i \\ Y lJikóII pl,IL w tych sekcjach podsumowania całości obrad dokonal prof. Zbigni.:w .lasi.:\\icz, Sllllcrdzil pn, Ie' poważnym dorobkiem sekcji bylo slormulowallie lJowyeh pylaó hadalluych, synl..:t\T/nc' przedstawienic wiciu ważnych kierunków badall i próba ca!ośeicl\\ e,i oeelJ\ ,lalJlI elnoltlgii, /:1 szezególllą wartość konferencji uznalon jednak zaprczenl<l\\'lIIc II je.l Irakeie nlO:i.liIlP\Li i d'lżenia integracyjne: wzmocnienie poczucia ląeznośei z przcSI.lościq dysey plin\, odbicrlln~! .Illk" godny zainteresowania dorobek przeszlych pokoleil badaczy: Iepsz..: /\'(I/ul11ienl": l11i<;d/\ czlonkami szcroko pojr;tcgo środowiska etnologiczncgo. kt(lI'l.Y II n')żll\' spos(lb pnm ad;,] ,II L' pracc luh uC/L'stniczą w tym środowisku choćby tylko intcresuiqe sit; nllubllli l'liIlJ!ogie/nll11i, rozwijam] umiejętnosć porozumiewania sit; i wspólpracy / pr/,cdst<lll icicillllli dyscyplin pokrL'IInych: wreszcie zacieśnienic związków z etnologią i antropologi,\ kullurO\Il\ \\ IlJn\ch kralileh �327 i ;\\ lallll,,! kpnkrcncji. Prof. /.hignić\\' .lasi..:\\io. poc\zi.,:kowal organizatorom i \\'szystkul1 lU:l.cstnikom lJrouystości .iuhikuszo\\c z,amknąl prczes PTL dr hab, Zygmunt Kloduicki, CI."ŚC rćkral()\\ \\ yglos/Ouyeh w trakcie konferencji /Osl;!la .iuż opublikowana w.iubikuszo\\ \ eh lPll1ach 7X i 7() (tom angloj,,:zyczny) ..Ludu", [nne. w tym także rcf<:raty uczcstników I. zagranic\ ogloS/onc /,ostan;1 \\ nasl,,:pnych tomach tego c7,asopisma. Po.iawil)' si,,: .iuż pierws~c 'ipi',I\\ozdania I konll:rćnc·.ii. m. in, w ..i'iewskl1er ofthc AmericanAnthropologicai /\ssociation", (lrganiz,ac.ia konkrcnc.ii o tak sz:crokim zakresic Illożliwa byla dziyki wspólpracy Polskicgo 10\\ ar/\ st\\ a I,udo/.nawaćgo I. Komitctem Nauk Etnologicznych P,\N omz etnologicznymi plaL'()\\kaml uni\\l:r'iyteckimi i mluc;i1nymi, lwolanie konferencji nic mogłoby dojść do skutku hu \\sparci,1 Komitćtu Ilad,lIi Naukowych. Uniwersytetu Wrocla\\·ski..:go. Biblioteki I.akladu \;lIl1dO\\ego in!. (Jssoli(lskich. rvluz..:um Narodowego we Wrocławiu i wielu inn\ch inslytucJi, \;I.iislotnle.iSl,\ .leduak h\ I dlugotl'\\alv wysilek prezesa rTL dr. hab, lygmunta Klodniekiego i \\ ,p('ld/i,i1ajaccgo I n im I.espo!u. Prace wlożon.; w przygotowanie i przebieg kon kr..:n..:.ii i'O\\ Inn\ /a,,\\oco\\;,Ć \\ pr/.yszlych badaniach i dzialalności organizacyjne.i etnologii polski.;.i, l/'/adl'shl1l' Hrollis/all'a ,J/eAsam/er !JaranulI'ski, 'Lhigmf'lI' jasiell'ic::, KopcVllska-.JCI\l'orska, ,Inlla A.'{)\I'(I/ska- !.1!1I'ic/;u, l'osl!rn-'Lie/illski i-.lllll/YN/\IWllOWI·: SUvIINM~I[!M ..O WDROŻENIU »lALFCLŃ OCIIRONY KI:L Il il(,y TR/\J)YCY.lNI·:.I I LlIDOW[JI\ W KRA.lACII EUROPY CLNTRALi\'IJ I \VSCIIOJ)N 11':1". STRAŻNICE (MORA WY). 18-24 ClERWC/\ 1<)<)5 \~I c1\\ud/ie'tel pi'ltei (jcncr~i1nej Konferencji UNESCO w Paryżu. w dniu 15 listopada 1<)8<) roku, IH/\i.,:IO ,,/alecenia \\ sprawie ochrony kultury tradycy.inej i ludowej" I Dokument ten. !'r/c/.;;i/all\ pod ro/\\ ag,,: \\ szystk im krajom Ci~I()nkowskim lJ IESCO. przesiany I kolei przez /',,"ki Komitel do SpralI lJNESCO do Ministerstwa I':dukacji :'-Jarodowej i za pośredniet\\em \lini,ter'\\\;1 K\llllII'\' i S/tuki do \\ojewódzkich wydzia!ów kultury, nic mSIa! oc\nolOWan) \\ etnologlClnym śrllllO\\isku Il~lukowym. Przeszcc\1 w nas/ym kraju. również za sprawq poc\Sl<!\\ ()\\\ ch tranSI(lnnacj i. klóre \\'(')\\'(zas mialy miejsce. bez. więks/"ego ccha, Rozprowadzany. \\ nioupL'lnic \\iernYIll llulllaueniu. wśród czlonkuw CIOFF jako "Rekomendacja o ochronie iplklmu i ",tuki 11Ilhmei" pr/yuynil si,,: jcdynie do podj,,:cia dyskus.ii \II ME:'-J, Wzi,,:li \\ nich ud/ia!. ,)hok d/ial;\CI\ n,1 polu I(llkloru muzyc/l1ego i taneczl1<:go. również przcdst~l\\iciek I','!skiego To\\ar/) st\\a I,udo/n<l\\czego i liczni regionaliści, Dyskus.ie zakoliczyly si,,: sl(mnulo\\;lI1iem IX/C/. rvlU\ "decdl u\\zgl,,:dnićnia \\. progmmach szkolnych prohlemalyki regionalnej, \\ I\nl [('l\\nlci sznoko powte.i kultury tradycy.ine.i i ludowe.i. \\' I(\\i..:tnin ! IN) r. [INES( '( l. już po rai drugi. zwróci lo sic,: do Polskiego Komitctu ds, I \I,SCO I pn)śh;! o opracowanie odpowiedzi na obsz.erną ankid,,: dotycz,jcą realizacji ,,/alec';li" \\ n;ISZ)III kraju, Ankicta miala być wląC/.ona do matcrialu p,lIistw regionu i slużyc .lako poclst,l\\a d) skUSIi na s..:minariulll mi\'dzynill'lldowym organizowanym przez czeskie Ministerstwo Kultury i Komitet ds. l:, ES( 'O Pi,,:ciostronicowq odpowiedź na ankictę pr/ygoto\\al J)epartament l'po\\:<I.cchniania Kulllll'Y l\'IKiSz, zaś na seminarium. które odbylo si,,: \V dniach 18-24 C/.el'\\ca I'.l'):' 1' •• \\ Stra/l1icach na Morawach. Ministerstwo delegowalo niżej podpisaną \\. selllinariunl ,,() \\drożcniu »/aleceli ochrony kultury tradycyjnej i ludowej« w krajach LlIIllpU Ccntralnej i WscllOdniej" \\I.i,,:li udzial specjaliści z 13 krajów reprczenluj'lcy: Bialoruś. l ;1"1.lt.':-';11~1Il1 dll"Ulllt.:lltll 1,...:\,.1111(' I . tl1Ikl(lrlL' lr;lll\ciil ll<lU\.:il\\;! \\ \\l:rsji 1l'~() I\ralll i lliszpi:u',.skiej .,culture traditioneJlc jest o ,.kulturze tradycyjnej i folklorze", fra11cuskiej lI1\lW<I ct populaire" \\' \\'er:-;ji ;1Il~iclskll'.1 \\' wersji roSyjSkh.:j \\'~'I;:lc/l1ic o �32X Bułgaric;. Estonię, Litwę, PolskC;. Republikę Czeską. RUl11unię. Rosję. SIO\\ację. Slo\lcnlę, Ukraine; i We;gry, Nie było. z wyjątkiel11 Słowenii. przedstawicieli kraj(m h, .Iugosi<1II ii, i\lbanii, ani Grecji ~, W seminarium wzie;li także udział przedstal\icick lJNLSC<): iJilision des ans CI ,k la vie culturelle (Dimitri Koundjouba z Paryża) oraz Cenll'e pour la cullurc Iradilionellc (I-:eTC I zlokalizowanego w Budapeszcie (L. Feldfbldi). jak również czeskiego i\linistersll\a KultulI (Mihal Beneś). Ponadto na seminarium obecni hyli obscrwalor/\ / C IOFF / ;\w,tl'ii, (ilU/Ii, Niemiec. Moldawii. Polski. Republiki Czeskicj i Słollacji, Na pr/ellodnicz'lcego ohlad /ehl,1I11 wybrali kierownika Katedry Folklorystyki Uniwersytetu II' Budapes/eie pro!'. ViiIlIosa \'oigl'l. na jego zastępct( dr Milę Santovą z Instytutu Folkloru IV Solii. sekrclar/cnl /(lst,iI dr .I .Iancal z Ustavu Lidovej Kultury w Czechach " Po właściwych dla takich imprez zagajcniac!l. częsć l11ervtoryczn" seminarlul11 ]'(l/poC/:iI referat dr. .I. .lancara. w którym zostaly podsumowanc wyniki an!-.i"ty lINI:S( '0, Z przcsłanych informacji można się było dowied/icl:. /,c ../alceenia" I :'\I:S('() II II ie'llI krajach zostały opublikowane w wydawnictwach etnograficznych luh !(llklorlstyon: ch. Ponadl'l Il'iększość z nich siara się je również. realizować w swcj politycc kulluralnej.iednakle IISlI sIki" odczuwają trudności linansowc i skutki zmian organizacyjnych zl\'i,vanych / Okrcscm Ir:lllSltll'macji ustrojowych. We wszystkich krajach istniej,! instytucjc i organi/acje dziala!,!ce 11<1l/l'C! kultury tradycyjnej. brak jednak na ogól centralnei koordynacji tych ptlC/: n'1I1. 'v\ (·I.cehaeh istnieje takie centrum IV Strażnicach. na Litwie utworzono Centrum Kultury NilrodOlI'Cj. 11:1 W"grzech Instytut Kultury. w Rosji nadal dziala Centrum Ftllkloru. '1"'lkO J:Qtlni,L Lil\\a i R",jil mają zalceane przez UNESCO narodowe rady folkloru. W innych kraj<leh pelI n'l rolę kiH'Idynującą pelnią odpowiednie placówki w strukturzc ministerialncJ (SIO\lacja. Polsb) i II sil'cI regionalnych domów kultury oraz rady naukowe działającc IJl'/.y inslltuCjaCh nauk,,\\ \ ch (Bulgaria. We;gry, Slowenia). Wc wszystkich krajach obserwuje siC; niedostatek ccntr,i1nlch rCJL'stróII plaul\\ ck dzialających na polu ochrony kultury tradycyjnel oraz kalalog'\w /biorów. ()dciu\\'a się r(l\\nlc/ brak bibliografii regionalnych. Pomimo wszystkich trudności wielość test iwali ł(llklorystycznych (II C/: m IIiem;t1i1 /,,,III~I' krajowych organizacji ClOFF). jak również bogate archiwa lólklol}stlC/IIC'. ";11iildC/II () II m. iż folklor nadal odgrywa znaczącą role; w życiu kulturalnym . .Icdnoezl''';niclcdnilk slgllali/oll;]]l" trudności z upowszechnianiem kullury tradycyjnej pr/,cz medi,L /\llavC/a Iclcll i/W. \\. II m kontekście z aprobatą odnotowano utworzenic w Polskim Radiu CelllJllm 1vlu/\ ki 1.lldil\\Cj W sprawozdaniu generalnym z zadowolcniem odnotowano rÓllnicj brak of,'raniC/cll \\ iiIkil" sic dostępu do zbiorów oraz brak presji ideologiczncj . .IcdnoC/e";nic /aUI\iljoIHL ii lil: l mili,' chyba uwagi przywiązuje sie; do regulacji prawnych oclnoS/'lcych si" do tll(\rcy lud(l\\cgo. pr/\ jednoczesnej ochronie zbiorów. archiwów. praw autorskich praCOII nik,-)\\ nauki i kuliul': orill organizatorów spektakli. W niektórych przypadkach istnici'lcc pr/,epis) prallnc nic sq rcspektc" wane z powodu braku środków finansowych. a zakoliczenie podsumowania stwierdzono. je istnicj'lcc rtl/II'inictc konl<lkl\ llllCd/1 n<lI,I' dowe dotyczące bada"l i wymiany. cz.,:sto nic bazuj'l na 1ll1l0lvach micdzYllilrtldoll I·ch. 1\ Iko nIl dwustronnych lub indywidualnych kontaktach. Raport generalny uzupełniły wystąpienia reprczelllanl')\\' !ws/czególll\ ch krajó\\ I tOIl ar/I. sząca im ożywiona dyskusja. W obszernych wypowiedziach podnos/.llno pricdc \I'Si': stkim pozylywne funkcjonowanie ..Zalcceń". które podkreślaj,! /Ilaczcnie kultur: Ir;ldyc:jncj d/;] ksztallowan ia tożsamości narodowej (wypowicdzi rcprczcntmllóII" bton i i. I.it \I:. SIOII liC11. lJkrainy) czy podejmuj'l problcm ochrony dziedzictwa kullurowcgo mnicjs/o";ei (RoSI,L \\cgll. Czcchy). Za równic istotne uznano podtrzymywani c /anikaj'lccj kultur: traili cl:inei II ,)broni,' Alhallla nic utrzymuje kontaktów dyplomatycznych z UNFSCO, I<I~ (;rccj;IIlH..' rilt~ liktl\\;dd .J"h:ccn' -; W tym miejscu lllOLna zallwai.yć. że lIa I.) dckgalów OSll\ill bylo praco" llll\illlll naukn\\ \ Jill. pu/{I...• la" ch prClcowl1il:y 11lIllislcrstw, urzl.(dów ochrony labylkó\v c.r.y domów kultur~' ~ Tu warto przypolllllicc lrad)'c.i~ kr;)jów baltyckich 'J,.! F~I{lllil do arclll\\ \llll \\ 1<11.:1.<1 .... 11; nh\"''l:lll~ [tl\\ I1ll·/ folkloryslycZl1C pochodnłcc z Illiast :! pletli! Ill,ll~r l.' i<' �pried unilikm:ją kulIuroIlA zjcdnou.onej popar1l' autorytetcm (!NESCO. wobec Europy. częstego czy wreszcie podkreślanie jej znaczcnia. braku szcrszego I.aintercsowania kulturą trad} c}jn" i ludol\'l II ogóle (Słowenia). [)ui(l mic'jsca II dyskusji zaorała sprawa międzynarodowej kompatybilności krajowych SI ,ten1(')\\ inlllrlllacj i. z uym wiąże siO; potrzeba opracowania spójnej klasyfikacj i i standaryzacj i pou} n:lIi dokulllentacyjnych. W tym celu U ESCO powołało IV Budapeszcie Europejskie CćlltrlIlll Kultury Tradycyjnej. które ma na celu gromadzenie i rozprowadzanie IVszclkich informaCJi na temat ochron). badali oral: archiwi/.acji danych związanych z kulturą tradycyjną i lolklorćlll '. I dUl:ym I:ainlćresowanielll spotkał si,,: reICrat na temat powstałych w Polsce baz danych ;/ 1l'.id/ićd/in}. jak równici. informacje o przygotowywaniu przy Ministerstwie Kultury w RUlllunii i\arodom:go Centrum Inłllrmacji o Sztuce Ludowej oraz o Bazie Danych o Autentycznym "olklor/e Bałkańskim znajduj'lcej sit,: w Sofii czy o Baltyckim Instytucie folkloru w Lorwie. l'r/edSl,1\1 iciel niemieckicgo CIOfF zwrócił uwagę na potrzebę stworzcnia centralnej vidcotcki (lra/ cClllralllc'WI SI Slćl11l1occny festiwali folklorystycznych. Vvv}'c} ,kkgaci byli zgodni co do tcgo. ie istnieją znaczne oraki w zakresie edukacji llllodego pokoleni:! Alii etnografia. ani folklorystyka nic są przewidziane jako osobny przedmiot II \ kl:ldoll y II pr(}gramach powszechncgo nauczania. Jedynie w niektórych krajach folklor jest \I \ klad,lny II s/kolach artystycznych ('. W trakcie dyskusji polski reprezentant CIOFF poin!lll1110\1al Slcl'zej Icbrall) ch o zaleceniach MEN-u. SlllIacio; II zakresic upowszechniania kultury tradycyjnej utrudnia brak rozwiniętej infrastruktun. pk rt"llnici powszechnie wyst9pujące trudności IV nawiązaniu kontaktów z mediami puhlion' mi. 1\I'ak jcsl lak/c inlormacji o ich zbiorach. Zainteresowanie wzbudzi la lviadomość (l oes~im I ideo-programie rejestracji taóców ludowych oraz o podoonym programie polskim. Islotne miejsce \I dyskusji zajęla potr/.cba opracowania odpowiedniego kodeksu etyczncgo ckkbruj;lcego poszanowanie dla ~ullury tradycyjnej i ludowej oraz sugestia. aby ..zaleceniom" nadać !llrm9 pOII"Sleehnie ooowiązuj'lcej ..Konwencji·'. podobnej do tej. jaka chroni zabytki mCl1erialne i pr/yrod9 '. Niezależnie od decy/ji IV lej mierze postulowano dopracowanic międzynamdo\\\ch instrumentóII prawnych odnoszących siy do ochrony kullury tradycyjnej i ludowej . .ic.J do~ull1cntacj i i bad:lIi. Pr/clbwII'icic! lJ 'ESCO wyrazilopinio;, żc wobcc ograniczonych środków utrudniających '/crl,~ic prllll'adzcnic nowych oadali. należałoby może skoncentrować wysiłki na ochronie jui po,iac!an} ch matcrialóll. a wio;c szczególną uwagę poświęcić archiwom. CiI()\\ ne. II'ymienione wyżej wqtki dyskusji. zostały zawarte w kOlkowej uchwale seminarium. pr/cka7.ancj la pośrednictlvem komitetu czeskiego władzom UNESCO oraz za pośrednictwem dekgal<')\\" IIs/.yslkim krajowym komitetom do spraw UNESCO"' \\' trakcie seminarium uczcstnicy olrzymali wszystkie sprawozdania krajowe. raporty zoiorcze i uchllal} . Organi/.ator/y zapewnili lei symultaniczny przekład obrad: francusko-angielski. angielsko-rr;lIlcuski or;u czeski. Ponadto uczestnicy mieli okazję do zwiedzenia miejscowego ,kansenu ortll mogli zobaczyć program dwóch folklorystycznych zespołów pieśni i talka. \\"ICSlCIC organilatorz) zorg'lI1izowali dwie wycieczki: do centrum kulturowego w Velehradzie I do llhclskicgo Ilrodu, gdzie zwiedzono muzeum poświęcone J. A. Komellskiemu oraz ludowym In.stlumentom mUlycmyl1l. Tam tei odbył Si9 koncert oallad i muzyki morawskiej. Niektórzy :-IL'I Ilillill"l 1I1li nic pl/C\vidywal dyskusji Ilad programem działania tego Centrum. W dyskusjach kllll1arO\vyciJ ,\11'11\\P~l.'lco dn llloi.liwości realizacji bardzo szeroko zaplanowanego programu jego dzialat'L ,. \\\J()d ltlł()IIIIOlC.Ji o IIJ1(.:.ial~'\\';lCh Ilarodowych znalazła się ciekawa infonnacja o utworzeniu muzeów kultury Romów lIa \\· •..;.~rL\.'(h l \\ C/\.'dl<lch Prl.! lworzcniu Jlluzeum czeskiego osobliwością organizacyjną byl udział przedstawicieli -;pl!kc/'l1l''';CI I<PIlIÓ\\ Illlcfl'SlIJi\t.:i1 hyła leI. informacja o uruchomieniu na Słowacji specjalnego ~ralłtll 1l(l7\Vancgo .. Pro -';Ilnaqlllil·· ptl~\\Ii,.:«()lIq!O Illl~d/y 11l1l)'lIli badaniu kullury tradycyjnej. ~ v.." l~ III IllltlSCtl pr/cuSlilwiCll'I lJNFSCO wy.lasnil zebranym różnicę prawną między dobrowolnie reali;:ow£lnvllli .IdILcC:lIIC1I1U·" .. Kollwelll".!;'·· pows/cclulIe ohowi{\zującą. sląd trudniejszą do zaakceptowania przez wszyslkic k;-aje PII)tJlllll \',\ I d/illli) \\ ,.Jhlllh.O\\skH: s kllplL \l;lfl.:naly I.(l:'lal\" / SCllllllanlllll I.dq)tllHl\V;lIlC \\ /()~laly przckazam; także do Działu Upowszechnienia Kultury \V Millislerstwie (brudku DokulllcntaCJi linlonnacji Elnograficznej PTL \V Lodzi. Kultury i Sztllki, �330 z uczestników zostali też na Międzynarodowym się w dziel] po Zakor'lczeniu seminarium. ,.EKOLOGIA I FOLKLOR". DRUGA Festiwalu hllklor)styull) MIl~J)ZYNAR()J)OW;\ LÓOŻ. 3-(l CZLR WC/\ III ro/poC/\Il'l.I'!c: Jl1 kONII.RI:NCl\. 1')')4 W dniach 3-6 czerwca 1994 roku w Lodzi odbyla się druga edycja :vlięd/\narodollc.i Konferencji "Ecology and Folklore". Konfcn:ncję organizowal Zaklad lolklorystyki 1'1'/1 Katedrze Wychowania Muzycznego Wydziału Nauk o Wychowaniu IJnilrcrsl tclli I.ód/.kic~() Komisarzem naukowym mialy miejsce IV nowym konferencji hyła prof dr hab, Violetta uniwersyteckim Centrum Konkrencyjn)111 Kril\lczyk-Wasile\\·ska. prl) ul. RogO\lskicl Obradl 2(,. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny .. kj celem hylo ..\I'lucnie si, do ogólnc.i naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako zalożenie przyj,lo lIskazanic pr/elbla\\ icici()1ll różnych dziedzin naukowych, zajmujących się Iq prohlematyką iż 1(,lklor . ro/ullli,lIly "I'll'!. n;,s jako hezpośrednia forma przckazu trcści kultury oraz ekspresja Ibiorlll\cgo ś\\iatopogl"dli może stać się źródłcm poznania stanu świadomości ekologil'!.ncj WSP(·'!c/.esllcgo SpOicC/Clistll'!. Problematyka konferencji skupiala się na dwóeh podstawowych lagadnieniach· I. Folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicznej \\sp,·)iCl.esllcgo 'pOICClCII,t \\ a. 2. Wspólczesne zagrożenia ekologiczne a ohraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano d)skusii nast,pująec. hardziej ,/ueg,·,it)\\C problcmy: I. Kulturowe konsekwencje degradacji środowiska naturalnego 2, 3. 4. 5. Współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne Spoleczne i kulturowe aspekty choroby AIDS Problematyka relacji czlowiek - natura - kultura Odzwierciedlenie powyższych zjawisk kulturowych XX wieku Ill' IIsp(\luesllInl 1()lklool' Problematyka drugiej edycji konferencji zainteresowala nauk()\vc(l\\ I IVll'lu kr;IJ()\\ I.UWl" i świata między innymi z Chorwacji, Jugoslawii, Wielkiej Brytanii. (in:eji. Rosji, LOI\\\. '\iemicl' i Norwegii, a także z Kanady, Stanów Zjednoczonych i Peru. Uczestników konferencji powitaly wladze Uniwersytetu Lód/kiego IV osobach prorekwra prof. dr. hab. Grzegorza Malinowskiego oraz Dziekana Wydziału Nauk o WyclHlIIaniu. pro/. dr hab. Ewy Marynowicz-Hetki. W imieniu organizatorć)\\ powitala go~ej i wyglosi la reICrat in::uguracyjny prof. dr hab. Violetta Krawczyk- Wasilewska - kierownik Katedr: WycilO\\ ,lilia \,Iu/I <:1- nego i Zakładu Folklorystyki UL. Nawiązala ona do pierlls/ej edYcji konlCrcneji. klóril odb: la 'I,· w 1992 roku i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkali poślli,,:cOllyciJ telllu 1l'111i1!OIl' Zaznaczyła, iż współczesne antropologiczne podejście do I(llkloru po/\\alil go trakt()\I<I( pk" bezpośrednią formę komunikowania si.,: ludzi w obrębie ekspresję indywidualncgo i zbiorowego światopoglądu. wlasnej kultur) i JednoC/eśllic .j:lk" .kdllOucśn ie to podejścic PO/\\ ill,1 traktować folklor jako źródło popularnej wiedzy () aktualnych probkmach IIsp(,lc/csnl'go ŚII iaw i ludzkiego życia. W obrębie problemów obecnie nurtujących spoleCZl'liSllla Jest /ilgrO/l'nf,' naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrof)' Utratil bl'Lpośrcdllic:go konlakw z naturą wplywa na pogorszenie się jakości i,ycia jednostek i /bioroml~ci. a rodzaca ,IC świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możliwość wysłuchania reICrat{m prof dr. (jerald;, Pociusa (Folklore and Ethnology. Some Generlil Problems), który pOluS/yl g!(l\\ ne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą wyrażaną w folkloriC larÓ\\IlO tradycyjnym. J:lk �3~1 i \I SP(·JiLlcsllym. ,I otauającym go środowiskiem Ilaturalllym. Dużą C;':ySC pracy pOŚII iycil II spólucsn)'m postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Rckratl Rachel Frccman (!"orl' and /.and l.iasollS: n-aditional ;lvfan//"and Relatir)/1ship on the Isic ol I.ewis (/Jul 7/li'ir ['ositi<m in thc Contemporary Community) oraz prof. dr Ircny I~uk<lll skic.j-I·lmeliskie.l (llIe I )egradatioll of the Natural /~nvironll1ent at the Upper Silesia as a Sliurce lij ('lIltllml haditioll ({nd Folklore) poświycone były problematycc tradycyjnych spolcczIlO~ci lokalnych. nl/llych ohs/arów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższcgo środowiska Ilatllralllcgo i kulturowego. \\" LIasie scsji popniudninwcj zapraenlOwane ;.:oswly dwa rclCraty poka;.:uj<lce współczesne ;.'nlpl· regionalnc i narodO\\c II' proccsie przemian. Referat dr. Lucjana Cieślaka (Ecology and {-()It. .'llIsic). \l/.hogacony prezcntacją filmu video dol)'e/.yl współczesncj obrzydowości weselnej \I rc;.'iollie 1<lIIid.im l kolei dr Zdenka Weber poświ.,:cila swój relerat (Far .from Ihe (VI' BilI {let'!' ill the {ferm) kultur/c emigrantów chorwackich wiemczech. \\. ll'lst.,:pn)'m dniu konlCrencji przedstawione referaty dotyezyly współczesnej relacji U!OII iek Ilatura i jej kullllrowych konsekwencji. W wystąpieniu prof. dr Anny Papamichael l( 'lilllllllill (;rolllllls />el\I'eell Folklor and Fcology) oraz Valdisa l3istersa i Very Slinko (/Vatllre <l1Ir!ClIlllIre 1'·lIvirollll/en!. lówards InlerdisClj.JIinarity in lónvironmental Education) poruszono p!uhlclll kOllieczllości pnmad/enia interdyscyplinarnych badall nad kulturowymi Iwiązkami ulull ieb I natur'l oral wykor/ystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z koki prof. dr kill. Violetla Krawc/.:-l- Wasikwska (lllllareness of the Fears at the End of 20th Cenlurv) i dr \'Iarcin Piotrowski (ClIltural f?esult.l' of Chernobyl Disaster) mówili o kulturowym zjawisku ..slIladomości strachu". jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorzc. 'i-:sja popoludniowa drugiego swdolliskOlvcj. W wystąpieniu Marii dnia obrad poświ~cona była problematyce edukacji l.ukowskiej (Ecology as Ihe Contemporarv A1vth) poddano kr:- 1:-c-: treści edukacj i środowiskowej rozpowszechnianc przez nierządowe organizacje -:kologiu.llC. Rekrat Violetty Przercmbskicj (Musical FolklOl'e in the Environmental f-;ducatioJl) 1\1";1/ I praenlacj'l lilmu video poświ.,:cony byl polskim alternatywnym metodom edukacji mU/yuno-środlllliskowcj .. / kolei Joachim Rudzki w swoim referacic (£colof!,ical Folk Toys) m,"11il <l wli tradycyine.i drcwnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowcj. lr/eci cilieli obrad wypelnily dwa referaty o wyraźnym charakter/e filologicznym. Pierwszy I 111Ch. \lygloslOny pr/e/ prof dr Loję Karanovic (!l{vthology of Plants in Serhian Lyric Folk Poon) dot)'Clvi magic/ncj i mitycznej roli roślin w ludowej poezji scrbskiej. Drugi. prof. dr. Dcmcniosa Koulroubasa. pr/edslawial rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej pnc!ji lacillskicj. S-:sję popołudniową tego dnia laj.,:la podsumowująca dyskusja. którą prowadlila prn" dr luia Karanovic. Jednym z podstawowych wniosków. jaki pojawil się w toku d~sku'.ii. hylo stwicrd/.enie. ii: rói:nnrodność zaprezcntowanych releratów wynikala z wiciości I nicjcdno/naczllości rO/.umienia delinicji ekologii. I tak czc;.ść wystąpicń ujawniala rozumienie biologiuncj dclinicji ekologii jako nauki badającej wzajemne związki między organizmami II :-·mi. inna I. kolei la punkt wyjścia przyi.,:ła pojęcie .,ekologii ludzkicf'. W pozostalej c;~c;.ści glosóII uj<lllllilo si.,: tr/ecic. tworzące sic;. pojycie ekologii jako ideologii. wynikających I. nicj pUSl;l11 I /acilOwali Oril! treści edukacyjnych. Wyniki ohrad II Mi.,:d/ynarodowcj KonJerencji "Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane l'. odd/i-:ln)'m. pokonlCrenc:-jnym wydawnictwie. dzięki pomocy finansowej Komitetu Badali I~ "aukOlI ych. Maria I'ioletta I.lIkowska Pr::erernbska �SESJA POPULARNO-NAUKOWA - ..ORr;DOWNłCZKO W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ". KRAKÓW. Sesję organizował Krakowski Etnograficzne w Krakowie. Oddział Polskicgo Towarz) NAS/A KliLT M,\TKł 1\0/1 24 l'/\iD/II:RNIK/\ 1l)')5 Sllla I,ut/oznalluego Kult Maryi - Matki Boga począł się rozwijać od soboru II 1':lóie II .+:; gólności od soboru trydenckiego (1 '\4'\-1 '\63). Na ziemiach polskich kuli ten od zarania chrześcijańslwa i rozwinąl się tak. 7.C śmialo m07na pOll inlzieć. polskicj religijności. Krótki zarys Ku/tli Matki Bo:':ej w Po/see przedstawiła na wSI.,:pie !\nna I \'lIlzeulll I roku. a II S/uepojallil SI": nic'mal ii', jest knomenc'lll Spiss zaznaua,i<lc. że tematyka sesji będzie dotyczyć zjawisk występujących nie tylko II chlojlskiej kullurze, i IV plebejskiej. nieoficjalnej. masowej. Jedną b(micm z pot/stawml) ch kategorii kon\lytuuiąc\ polską kulturę typu ludowego jest religijność. ale ch Rozważając rolę kultu Matki Bożej w kultlll'ze lut/owej należy \i.,: Odll olać do ..ohra/u ~II Ii,ta. jakim Illamy do czynienia w kulturze chłopskiej w drugiej poiowie X IX I na !10u;llku XX wi<::ku. który uksztaltowal się w wyniku wi<::!owickowego wspólistnienia i konrronlaeii ŚII ialojloglądu wyniesionego z czasów przedchrześcijallskieh z doktryn;j cłll'z,eści.Jal·lsk;,". Szcz.egl·,lna nlla pośredniczki. jaka przypadla Matce Boskiej. wiąże się I ..I~lklem el.,:stego umiejsC:l\\ianiaicl I. postaci w mitycznym czasie pocz'ltku i przypisania jcj funkcji kreaCyJnych. pomocnIch pr/I stworzeniu świata". Rozważania te znałazły sil,: w rcICracie Małgorzat) 1.Jles/kiewic/. pl. f.Ut/UlI c aspekty kll/Ill Matki Boskiej. która widzi trojako lilllkcjc kultu: I. iniejacyjno-plodnoseim\a, sprowadzającą się do wpływu na powstawanic życia, 2. macierz.yilsko-opieklll']czą co oznaCl;' troskI,: o rozwój życia i zabezpieczenia się przed chorobami. l. ilmkeja ochroniw. a \\ lćC chronicnie człowieka przed karą Boga i wyjednywanie łask u Niego Funkcjolll 1\111. kt(lre ,ie wzajemnie przenikają, a naIVet częściowo pokrywają, przypisanc Sil określone d/,ialania \1 iern\ch. np. umieszczanie wizerunków Matki Boskiej w pobliżu wód. i.ródel (Iloda Jest !H>śnikic'll1 plodności). wznoszenie kapliczek na granicy posesji lub wsi. zawieszanie ich na dr/e\1 ić lub obsadzanie drzewami. najczęściej lipami. rozpoczynanić pracy 1\, środ<; lub sobolę tj, II dni poświęcone Matce Boskiej. Wyraźne są leż związki kultu z przyrodą magi;l Iecznic/;! i II ogóle z magią pozytywną. np. gromnica poświęcona w dzieil MaIki Boskićj (iromniuncj odp.,:d/a gromy itd. Wywody swe rcterentka poparła seri'l wspólcześnic \Iykonanyeh lillograJii k;lpliCld. kaplic i oltarzy z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. niektóre z nich I okoliClnościoll \111 wystrojem. Urszula po/skiego Janicka-Krzywda Podkarpacia) (Sposób stwierdziła. IJr::edstalt'ianill iż postać Matki Morki Boskiej !iu:':c/ II pr/elblawi;lIla ju/Um'::/! jesl ,\/IJIlIi! li! \1 1(llklor/ć IV dwojaki sposób. Z jednej strony jako zwyczajna kobicta. pn1ll ad/;\C:I \llasne go\pOdarSll\ t) w realiach znanych mieszkmlcom górskich wsi. której nieobce Sil trudy i klopoly ziemskie. a n.twet gniew Uak w tej pełnej swoistego humoru opowicści kićdy to Maika Hoska ..tr/ds", II g.,:bc" niedobrą macochę, co sieroty bila). MacicrzYllstwo Matki Boskiej jesl tu pojmO\lane na spo,ób ziemski. Z drugiej strony jako Bogurodzica. Matka Boga. Królml a licba i /iemi. która pr/\ b\\I;1 \V otoczeniu aniołów. a towarzyszy Jej 11'011 kwiatów i kadzidla. Jej "'ygląd jesl laki j;lk 11;1 znanych mieszkmlcom wsi wizerunkach Maryi. Te oha sposoby wid/enia i pojn]O\I;lnl;1 Mat~i Boskiej. która nie tylko opiekuje sil,: wiernymi, ale napomina grzeslllych. lIydaje Im polecenia, karze. nie wykluczają się nawzajem. a często współistnieją. Są bowiem pr/.ejallem didlogtl sacrum-profimum, w każdej istocie a nie antagonizmu. "Jeśli dostrzcgam)' boskiej i jest świadectwem przeciwie!lstw dwoistość istniejących lo dlalegl). że jail'! się on<l \V kaniej religii" W chrześcijańskiej interpretacji życia człowiek jest w<;dnl\\ccm. pielgrzymcm. /WIJW WIWr Pielgrzymowanie jest stare jak kult religijny, jest określoną formą nahożct'Jsl wa, Pielgrzyml)\\ an Ie daje oczyszczenie przez ofiarę z własnego trudu wl,:drowania. wyprasz<l i starHlII i lI'OIUIll �Ildzi~'Czności za juz doznanc laski i cuda. Wbrew obiegowym opiniom, iż urbani;acja i II) soki swpiel) cVllilizacji spo!LCleilstw pr;yClyni się do zaniku pielgrzymek, obserwuje si.,: obecnie II luropic. jak i na ealym świecie gwaltowny rozwój migracji pielgrzymkowyeh. Na szczególnq UlI al!": zasluguje cześć oddawana Maryi w sanktuariach jej poświęconych. W Polsce mamy okolo :'00 sanktuari(l\\ pielgrzymkowych. Dominują sanktuaria maryjne, okolo 430. z czego ponad 130 lo '~II11-:tuaria. II I-:tórych znajduj'l si.,: I-:oronowane wizerunki Matki Bożej. Glówny jednal-: nurt p~tlnlcllla poisl-:iego I-:ieruje si.,: już w XV wieku ku Jasnej Górze. W ostatnich latach przybywa do ,anktuarium Jasnogórskiego każdego roku przeszlo 100 pieszych pielgrzymek. () fenomenie Illclgrzl mek maryjnych mówil znawca tematu dr O. Zachariasz Jabloilski z zakonu 00. Paulinóll na Skalce II KrakOII ie II relCracie pl. I'ielgr:::ymki pr:::ejawem kllltll mmyjnego. Trudno wyczerpać II lal-: I-:n"ll-:im wysl<\pieniu tal-: duży temat dlatego też O, Zachariasz skupi I si.,: na scharaklerl ZOIl aniu plelgrzvmek. ich ilości. stanu liczebnego. socjalnego, miejsc i tras w ci'LgU dziejów podkre.~ial~lc ze ruch pątniczy pelnilważną roi.,: integracyjną Integracja ta dokonywaIa się wokól I-:ullu \1aryi. I-:tórv niósl zarazem treści patriotyczne, kształtując etos narodowy. Szczególną UlI ag.,: relCrent pO~I\i.,:cil związkom Jasnej Góry z Krakowem omawiając szerzej pieszq pielgrzlml-:.,: hal-:owsl-:ą ze Skalki IV Krakowie na Jasną Gór.,:. liczącą 14 lat (po raz pierwszy IllSzla II I'JXI robi) Pielgrzymowanie z Maryją. jak podkreślał referent dokonuje si.,: szlakami polsl-:leJ- rodZimej duchowości maryjnej. Jest to polska droga do nowego IOOO-lecia. droga zalI lerzenl~l Maryi. kt(,ra ma inspirować nową ewangelizację i uksztaltować duchowość maryjną II nOlI eJ pcrspel-:tYII ie nadchodzących czasów, '\aZII I obraz(l\\ i sanl-:tuariów maryjnych wywodzą się najczęściej z nazwy miejscowości. II I-:t")\'(:Jznajdujc si.,: sanUuarium czy kościół z cudownym wizerunkiem Matki Boskiej. Drugi ulon t) tulu czy nazwy obraz.u Matki Boskiej. odnoszący się do przestrzeni geograticznej, wiąże SI": naj ściślej z pielgrzymkami do sanktuariów i ma charakter fenomenu kulturowego o dlugim lIII aniu ()bserwując dzieje sanktuariów widzimy. iż jedne żyją. rozwijają si.,:, inne gasną. a jeszzc Inne CICSZ'1si.,: lokaln'l slawą () tych zjawiskach mówiła na przykładzie kultu Matki Boskiej l~unOlI icckicJ oraz I,ezajsl-:iej i\!Lksandra Jacher-Tyszkowa w referacie KlIlt Matki Boskiej 1'"'!101l/Cel"C; / !.c::o/-\klej. Legenda glosi. je rzeźb.,: Matki Boskiej Tarnowicckiej. pochodzącą z .\111 Ilieku. przywic/li do Jasła w 1400 roku 0.0, Karmelici z Węgier. Badania historyków 'Jl Ul-:I natomiast dOlviodly. że rzc/,ba pochodzi z warsztatu krakowskiego z XV lub pierwszej pol(lIIy XVI wiel-:u Pielgrzyml-:i do Jasła. do kościoła 0.0. Karmelitów. gdzie się znajdowala Cl!dOl\ na ligurb. a od 17X'J roku po spaleniu się I-:ościoła do wsi Tarnowiec pod Jasłem, ściągały ludnDść 1'0di2(Jrza jal-: również ludność slowacką. węgierską oraz Rusinów. Dziś Tarnowiee jako llllejsce pielgrzymko\\e cieszy się lol-:alną sławą Z kolei początek kultu Matki Boskiej w Len(sku daJo cudowne objawienie w 1590 roku Matki Bożej z Dzieciątkiem na ręku i św. Józet~1 lllleszcz,lninowi łejajsl-:iemu Michałl-:owi rodem z Giedlarowej, gdy modlil się przed pracą Dopicro (ednak kiedy l ,ubsz OpaliJiski. starosta leżajski, wybudował w 1608 roku obszerniejszy. nlZ piCIIIO(na bpliczl-:a. I-:ościól drewniany i oddal go 0.0, Bernardynom. kult Matki Boskiej Lczaisl-:iej zacz'lł silnie si.,: rozwijać' Kościół murowany. wybudowany w latach 1618-1628. plZell\\ al do dziś .Iuj od I (,34 roku miejsce to zostało uznane za cudowne. Leżajsk stal się dUZI m ośrodl-:iem p'ltniczym, a w związku z ogromnym zapotrzebowaniem na obrazl-:i i literatur.,: delloC'.In'l powstal tu pr.,:zny o~rodel-: drzeworytniczy, Znane tu też byly XIX-wieczne warsztaty Ill,Jiarzl Tomasz.a ll,jkowsl-:iego i Ksawerego Stanl-:iewieza. ('halal-:tel') styczny dla I-:ultu maryjnego w Polsce jest swoisty regionalizm, Ty tul .. Królowa l'odl1ala" pochodzi 'lego nosI tigura 1'vlatb Bożej w Ludźmierzu, z II arsztatu cechowego Polski poludniowej. Drewniana rzeźba. jak dowiodły prawdopodobnie z Nowego Sącza. badania. z pierw- dwudzieslolecia XV wieku. Ikata SI-:oClel'I-!\1archewb zaj.,:la się w swym wystąpieniu zatytulowanym Ga:':d::ino I'odlilllu f.' IIIt ,\llItki /ioskie/ /'lId:':mierskiej fenomenem stale rosnącego I-:ultu Matki Boskiej Ludimiersl-:iej. Ją to za patronk.,: obrala sobie erygowana w 1926 roku parana wojskowa II Blelsl-:u-lliałej. a tabe I Pull-: Strzelców Podhalailskich Armii Krajowej. Drugi po Kalwarii /ehlz\!lollsl-:iel ośrodel-: p<\tniczy w Archidiecezji Krakowskiej. sanktuarium maryjne w Ludź- �mic:rm. intc:gruje górali Podhala. Spisza. Orawy. jL'st wi/ylt'mlq t}ch liem. ladlima ler bogactwem fi:Jrm kultowych, Warto tu odnotować. je w IlIi'l/ku Ie Ihl iżaplc} m si.,: (,(HI-leci,'m cudownej figury. MUl,cum Etnograficzne IV Krakowie lorgani/owalo III slaw.,: pL ..Na (,OO-kcle biją dzwony. Kult Matki Boskiej I,udźmierskiej" (sec:narius/ hla Krasil'1ska. (irażyna iV!osiL'. Beata Skoczeli-Marchewka październik 1995 - styczeli 19%). Najwi.,:kszy po Jasnej Górze ośrodek pątniczy w I'olscc to sanktuilrium nJaryjnL: II KalIIarii Zebrzydowskiej. Zalożonc przcz Mikołaja Zebr/.ydowskicgo. starost.,: lal1ckormisklcgo 11d początku XVII wieku, na wzór Drogi Krzyżowej w ,kromlimic. stajo Sil; I c/ascm mic.l',con kultu Męki Pinlskiej i czci Matki Bożej (Dróżki Matki IloskicJ) Ilard/o uroC/y~cie cIC/on} .i,·,l tu odpust święta WniebolVzit,:cia aj świętszej Maryi Pan n) (15 SiL:l'Jlniil) polqC/on) I uroC/I,lil procesją Zaśnięcia vcll'ogr/ebu Najświ.,:lszej Maryi Pan n) i Triumltl lei \VniL'iHlll/i.,:ci;1 OhlO,1e w bogat)' folklor. W połowic XVIII wieku procesjom tym lao.,:ly tOllar/yvyć asys} ty ~lIiecki,'. O jedncj z naj starszych. as)'ście cieszyliskiej. mówil .kl'!)' lIrann) l, Cicszyna SluchaC/c: 1./ainl,'resowaniem obejrzeli też pamiątkow)"album fi:)togralio.ny asysty cics/)liskicl. Bogdana Piliehowska (Kult Matki Boskiej \F IIlinlO/Ildl stlIlecilIch \I f.:mk'J\rie) mOli da o Krakowie. miejscu pielgrzymkowym o randle mi.,:d/)'narodO\le.i. gd/iL' miC:.isc'l kultrlll,' pojawily si~ już w XIII wieku (grób św. Stanisława - biskupa. ŚII Jacka dominikanina). Kuli maryjny rozwijaly m. in. klasztory augustianów. kanoniktl\\: latcl,IJ·lSkich. kanIlelitlIlI (ohl,:z Matki Boskicj Piaskowej u 0.0 Karmelitów cieszy sii; nicustaj,\cą Clciitl \V KrakLJ\\ic c1z:i1lal) konfraternie maryjne (najstarsza pr/Y Kościele Mariackim potwicrd/Ona .juI z kOI1Cc:n .\1\' wieku), czczono święta maryjne. które mialy hogat'! Oprall\' ł()lklorystyczną \V 1"(,') r"ku powstało Bractwo Szkaplcrzowe. ił szkapiel'I karmclitallski /dohyl ogromnil populilrno,~ć. Do dnia dzisicjszego w okolicach Krakowa zachowały się w pamięci stal'S/l'Ch IlId/i dali n,' picśni religijne śpiewane podczas pielgr/ymck. przy kapliC/kach pr/ydrożnych. 1\ iCClora:n1 w domach. Teksty tych pieśni odnajdujemy na drukach ulotnych / kOlica XIX lIic:ku i poC/ąlkll XX, a także w starych śpiewnikach kościelnych. Teresa Mareinkowska w swoim wystąpieniu pl. Sal1ktuarill IIll/nille lIarrUCI.llln'h pie.l'niach ludowych, ilustrowanym nagraniami, przedstawi la pic:śni II dll('lch grupach tematycznych: I. Pieśni o cudownych obrazach Matki Boskicj. :2. l'iL:śni o nadpl'l} rod/Onl ch okolicznościach objawieli Najświc;tszej Maryi Panny. Kult Matki 130ż.ej przejawia si.,: również. co lrozumiale. w dekonmaniu mico'/killi wizcrunkami maryjnymi. strojeniem ołtarzyków domowych. umies/cz,lI1iu Jiglll'cK Maiki Bo,kie,i na fasadzie domów, w ogródkach itp. Jacek .Il,:do. rodlinnie l.wi'Vany I dall'n;\ poclkrakOllsb wsią Piaski Wielkie (obecnie w granicach Krakowa). Irc:l'crol\'ili. poslugui'lc ..i<; pi<;knll11l przeźroczami własncgo autorstwa. Wąlek maryjnv II' arllll::acii 1l'l1<;lrzi \I' (J1(Jcellill t/(J/I/,jll lici pC,Fkladzie Piasków Wielkich, Kraków. Na bsadach nOlvo wznos/()I]ych domó\1 i II illi .. j;lk stwierd/il, bardzo cz.,:sto widuje się wnęki I figurką Matki Iloskiej. 1eC/ I rc:plclc:n\ac\11l\ ('h pokoi zniknęly charakterystyczne dla tych okolic du/c: obrazy Sc:rca Matki !lożcj i .IczuSiI ola/ domowe oltarzyki. O Malee Boskiej C)gmiskiej barwnic opowicd/ial znalIca kulwry RonlÓII. i\dam Bartos/. ilustrując swój wywód przeźroczami. Charakterystyczne. że Cyganil'. nartąl I nalul'\ I\ędrollnl przyjmują religię panującą IV danym kraju, a więc w Polsce katolic)zm. NilJII lękvym kullcln cieszy si.,: Matka Boska Częstochowska. W święto Niepokalancgo PoczęCia ;-.Jai~lli<;tszc:.i\lar) 1 Panny, 8 grudnia, odbywa się pielgrzymka Cyganów na .Iasn;l C;tą":, Coraz II i.,:kv)'m lail1lcr,'sowaniem cieszy się barwna picłgrzymka Cyganów I Lososiny do Limal10llej II' II ojL:lI'ód/tll ie nowosądeckim (15 września), którą zainicjował ks. Stanislaw Opocki II' 19X(, roku. Ponad 90 lat liczy lielnik wykonany przez \I'yhitncgo ludo/nal\cę. lalo/yciela MuzL:um Etnograficznego w Krakowie, Seweryna Udzicl.,:. Ziclnik Inajduj'lcy .,i.,: ohecnic \\ /.hior"ch Instytutu Botaniki PAN w Krakowie stanowi dokumcntaej.,: przyrodniuil do puhlikacii :-;. ld;ieli !?o.'iliny w wierzeniach ludu krakowskiego. "Lud" t. 30. 1931.~. 3(, - 75. Na brtach liclnika (I-lil kart) S. Udziela zanotowal nazw," laciliską rośliny .. jcj olicjahlil nazw.,: \\. j"'/yku polskim. naill,' ludową i informację o przeznaczeniu rośliny w ludowym Ieunictll'ic i nl"gl\. Piotr Kcihlcr. ).1' �opr<lco\\ujący licIni" od slrony bot<lnicznej, przedstawi l w swym rekracie iluslnl\\anym pr/óroCl<lmi /(o,i'llm' ~\rią~alle ~ klIlIcIlI Naj.i'więls~ej Mw:!'! Panny IV "Liellliku Sewervno (!c/~ieli ., sl<1I10lIi<lC':Id.:cydll\\<Iną wii(blOŚĆ zasuslOnych roślin, W oil II iOIl.:j ths"lIsii, jab się wywi'lzala na zakończenie sesji, odnotować naleiy glosy \1<lgd<lIcJl\ i\'1Lres i Krystyny Grainy z Żywca, z których pielws/.a mówila o pielgrzymkach !~ II CI<ln na .Jasną (ilJri( i do Rychw<lldu, druga wspominala swój udział w asyśeie krabl\\s"iej II cl:lsi.: odpustu Wni.:bo\\/ii(eia II' Kalwarii Zebr/.ydowskiej. Scsji "Ori(downiCllo nasIa" towarzyszyla czasowa wystawa (24.10-27.1 1.191):' ro"u) pod II III ,amym I) Ildcm aulorstlla Anny Spiss. Ponad 100 obiektów, 67 fotograłii uarno-bialych I kolorOII ) ch zc Ibiorów [vlu/cum Ltnograticznego w Krakowie i prywatnych ilustrowalo różne asp.:"tl "111111Mal"i Boż.:j. tradycyinc i wspólczeslle formy religijności przede wszyst"im 11Idollq A \\ii(c z jcdncj strony oorazy, rzejby, grati"i o tematycc maryjnej z warsztatów <Im<lIors"icll i ludOl\lch, "tradycyjny" oltarzy" domowy, stare druki odpustowe. obraz"i dclVoc)jnc. I drugiej \\spI\ICleśnic dostępne, obliczone na każdy gust i kieszeń dewocjonalia. w tym laU,: "ie; odpus\o\\l, ! a uwagę zaslugiwaly dwie "arty z Zielnika S. Udzieli z goryczką i koni· ClI Iq. po raz pinwSly ckspollowane na wystawie mU/.ealnej. Eksponowane liltografie z lI'ezesn~ cll lat I ')(,0. po I l)'):' rok wlącZllie. ukazywaly m. in. wnętrza mies/lalne z różnych o"olic Polski I \\idoClnYl1li olliJrzykami domowymi, obrazami Matki Bożej i innymi dewocjonaliami. nNi(J1nlc kapllClki J1r/ydroine. pielgrzymki. procesje, odpusty. Specjalne miejsce zajmowal 1()IO~13IiCln) leporla! l, odpustu Wniebowzięcia IV Kalwarii Zebrzydowskiej z udzialem asysty cie'/l lis"ie,i. Obverne "omelllar/e !Iloskl,' !1<ll1o/elisl\\a i "ultu Mat"i do nie"lórych zdjęć Bożej w Polsce. pozwoliły zwiedzającym wczuć się I\' at- .4nna Spiss \\YSTA W A "POI.SK IL OPISAN IL ŚWIATA" W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM WI: WROCLAWIU. WRZESIEŃ 199.5 - WRZESIEŃ 1996 KONFI:RLNC.JA AUKOWA - ..POLSKIE OPISYWANIE ŚWIATA. Ol) F,\SCYN;\UI E(;ZOIYKJ\ DO BADAŃ ANTROPOLOGICZNYCH". WROCLA W, 4-.5 P AŻDZIERNIKA 1996 \\'l' IlT/eśniu I <)').5 robi w Muzeum Etnogra1icznym we Wroclawiu zostala otwarta wystawa ..Pols"ie opisanie św'iala", ktllrą zorganil.Owano z okazji setnej rocznicy powstania Polskiego TOII,U'/I'Sl\\a ł.udo/n3\\c/ego, (ilównYI1l zaloieniemtej e"spozycji bylo zaprezentowanie wkladu 1',)la"ó\\ \I ..od"l·y\\anie" ś\\ iata, dlatego lei. szczególną llll'agę poświęcono sylwetkom IlP'luegolnl'ch uuonych, podrói.ni"ów. a niekiedy i zeslańcól\ pols"ich oraz przedstawieniu ich chH'l,bku i osi<lgni.;ć II zakresie badali kultur spoleczeństw plemiennych Afryki, Azji, obu Ameryk OW! Australii i Oceanii, Dokumentacyjno-ilustracyjna część wystawyobejmowala biogramy i i()lograli.: bat/aC/y i odkrywców, mapy z zaznaczonymi obszarami eksploracji, materialy arehi\\alne. opracO\\,lni<l naukowe oraz zdjęcia, klóre przybliżyly egzotycznc realia iycia spo!euności zalllicSI"uj,\cych poszczególne kontynenty. Najbardziej przemawiające do widza b~ II Jednak eksponaty pozyskane i pr;:ywiezione do Polski z licznych podróży i wypraw, pochodz<lce ze zbiorlm dwudziestu "ilku muzeów w kraju oraz od kolekcjonerów prywatnych. I:bpo/ycja liC/yla ponad 1000 zabytków, przedstawiających zarówno elementy kultury mateIlalnej. jak i dudlOwCj, Moina więc bylo podziwiać: stroje, maski obrzędowe. instrumenty nlllz~ Cine. Imlli, ceramikę. rzeźbę. bi),uterię, księgi liturgiczne, naczynia rytualne i wiele innych pl'ledllliotów. Wyi'ltkowo atrakcyjne oyly prezentacje: autentycznej jurty mongolskiej .-- na d/iedzilicu MU/.eum. a IV salach wystawowych _. fragmentu zagrody plemienia Somba z Beninu �z pełnym wyposażeniem gospodarczym. chaty Indian AmazOliskich or~lz ..dol11u dllcIH\\\" znad rZ.eki Sepik na Nowej Gwinei i obo7.0wiska australijskich Aborygcnó\\. Autorami sccnarill'l\ każdej cz,<ści wystawy - prezentująccj dan)' kontynent·· hy li odn;bni kOl11isar/e: Arl'~ka .Jiled Lapot!. Allleryka Północna i Południowa - Janusz Jaskulski. Azja .- .Janusz KanIOcki ... \uslriilla i Oceania - Mieczysław Strzechowski. Scenariusz dokullli:ntacji hódIO\\o-ikonllgralic/.l1l'.J Opl<lcowal natomiast Antoni Kuezytiski. Wystawie [owarzyszyi inlilrlnator I leKslilllli :\. KuC/\ nskiego . .r. KanlOckiego i .r. Jaskulskiego. przybliżający sylwetki najbardziej zJlan\Th polskich odkrywców i naukowców. Zamknięciu wystawy towarzyszyla konrcrencj<l nauk'l\\i1 pl. ..I'llhkl': opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do bathlli antropologiClnyeh" Imgani/O\\ilnil \\i: wrocławskim Muzeum Narodowym \V dniach 4-5 paździcrnika I '-)'){, roku. \Vsp(')lorganl/almanll konferencji byli: Muzeum Etnograficzne - Oddział MUZCUlll Narodowcgo \\l' \Vlllcla\\ lU. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiego. Stowarzy szenie .. \Vsp,'llnotil Polska" mai Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Celem sesji było pogłębienie znajomości dorobku Polak()\\ w pOll1aniu kulllJl' IlldO\\\ch i pierwotnych świata. Uwzgll,;dniono nastl;pujące aspekty tego zagadnienia: - podróże i tułaczki - początki etnografii pozaeuropeJskiej. 110we postacic. niollalle rclacJe: - sylwetki polskich obserwatorów i badaczy zainteresowanych proIJlclllal\'ki\ elnologiuln pracujących na różnych kontynentach: - polscy podróżnicy i badacze w sluł.bic nauki innych krajów. POWiiVill1i znalIkil ś\\iatll\\ ~r - polskie ekspedycje etnologiczne po /I wojnie światowej . s)'nlCla osiąl!ni.,:ć badawcz\eh polskich wypraw do Azji, Afryki. obu Ameryk, Australii i Oceanii: - historia pozaeuropejskich zbiorów etnograficznych w polskich pladl\\-kaeh JJlul\:alJl\ch: - zgrollladzone przez Polaków kolekcje etnografie/ne znajtiuji\Ce si.,: \1 Zil!-U',1I1ic/n~ ch placówkach muzcalnych: - archiwalia i zbiory Illuzealne jako źródło poznania kultur ludów pozaeuropejskich: - polska fotogratia i film etnograficzny dotyczące ludów ponlcuropejskieh: - procesy kulturotwórcze w spolecznościaeh pozaeuropejskich a metod)' i koriL' bada\1 Cle. Konferencja zgromadziła kilkudziesięciu elnologów z inslytutów nallko\I\·eh. lIniwers\ IcH')\1 i muzeów całego kraju oraz naukowcó\v reprezell1uj'lc)'ch takic' dz.jcdzin\ nauki .. i~lk hl,tolLI i geologia. Wygłoszono :10 referatów zgrupowanych w blokach poświ.,:conyeh zagadnlenlo!11 ogólnym oraz poszczególnym kontynentom (ich teksty z.ostan'l opubliko\\ane) l iczC\lnik()\\ i gości powitali Mariusz Hennansdorfer, dyrektor Muzeum Narodowego. oraz przc\lodniezae~ konferencji prof. dr hab. Aleksander Posern-Zielitiski. a lak/c jej ,ekrctarz. n<lllkowy dl Antoni Kuczyński i kierownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroclawskiv:go. prof. dr hab. I-:d\\ ard Pietraszek. Referal wprowadzający w omawianc zagadnicnia - Badollia lio::acuml)(~lskJ(' f ich lilieIle, w etnologii polskiej wygłosił prof. Z . .Jasiewicz (Poznań). a kolejn)' _. I-."Ino,l'.{"(/jio l)(ilsko ilU pogranic::ach (XIX/XX w.) - prof E. Pietraszek (WrocJaw). () polskich badaniach na kont~ nc'nciL' europejskim traktowały następne: dr. M. Trojana (Wrocli1w) - lioslr::e,l'.oJ1iel)ce:: polskich podróżników cywilizacyjnych dysproporcji na kon{yneJ1cie europejskim (XIX XX \1".). dr T. l1airasauskait e (Wilno) - iv/alerialy Anioniego lv/uchliiiskiego da prohlel111111'ki(olorsluei i :':ldlJ\\s/(f~/ ::po/. Xf.!r:w.. mgr E. Kulak (Wroclaw) - Hiszpwiskie lwice ludowe \1' polskich olJisacli podni.:.! i dr. D. Rotta (Katowice) - Pierws::y opis Islandii:: 1638 roku. Dr B. Rok (Wroclaw) przeds{;r\\ il tekst pl. Wyobrażenia o ludach .~lt'iata w kalendarzach polskich .\TII Il'ieklf. a pro!". B. I'a,ierh (Wrocław) -- Henryk Arctowski i Jan C::ekonowski u' roli ek.lper/(ill· 1111 kOlljerencli I\Crsul.lklei W 1919 roku. Zbiory muzealne i archiwalne z.ostaly omówione w d\\óch rekraIach: mgr \\". 131i1charskiej (Gdmisk) - Zbioly pozaeuropejskie Mu::euf11i\'lIrodowe,'<,o11'(idwiskIl Draz mgr :\. St\cZYłiskiej (Lódź) - Pozoslalo.~ć akfOwa Miejskiego ivfll::elllll UllograjiC::llego IF I.od::ijako ::nidln do bad({Ji nad polskim opisaniem świata. Kolc.jne wy,tąpienia byly 1.\\ iązane I (lccanią: mgr W. Blacharskiej - Obraz krcyowców :: Mór:: PollldlliOln 'C!I II' .n '11I-IFi£'c::lle)reioCli .kcego Forstera. dr B. Kopydłowskicj (Wrocław) - Wklad prof ..l/eksolldra !-ec/III (ind/ell'skiego " �3_~7 f'u::llollie kllll/OT l'o/ille::ljC::l'ków oraz dr. W. B.;bna (Wrocław) - Polskie opisanie Paplli-NOl1"ej (;\l·lJlci. Drugi dlieJ') obrad rozpoczęla prof. M. Paradowska (PoznaI1) rereratem Polskie XIX-lriCC::/lC l:.aeiJ'lskiej. Temat ten kontynuowany był nast<,:pnie przez pror ,\. l'osel'l1-/ielil1skiq~o (Poln<lIi) - I'ol:;kie badania etnologicne w Al11elyce Lacińskiej (i)() 1'J-I5 mkllj. RÓ\lnie/ następne wystąpienia dotyczyły kontyncntu amerykańskiego: prof. / \\'ojeika I \\larS/illla) - C::lowiek \Vl)iel'\l'otnyl11 ,~rodo\Visku Amelyki Poludniowej (pr::yrodnicy 1)(';S(,l 11.\'1.\' l1"iekll o IlIdoch .-IIIU'lyki Pld,j. dr. S. Czarnieckiego (Kraków) - Nie::nana relacja NIldoifil /.lIhe/'(/ :: ISSS rokll :: prac geologiC::/lvch IV Cac/weta (Argentyna). mgr. .I. Jaskulskiego IPo/n,II'l) i Illgr. f\1. I(airskiego (PoznaJ1) - lJorvs !"'Ialkin ijego badania /lad Indianami /lm.el~l-ki l'o/lIdllioll ci oral Illgr n. Kohlltnickiei (Warszawa) - Konstanty Podhorski, podró=nik :: dalekich ~reSfjll 'l'lst.;pna o,;ść sl'sji zostala poświ<;cona Ali·yce. znalazly si.; w nie.i referaty: mgr. .I. 1.;lpol\;1 (Sloecin) I !is!o/'w ~hio/'(jw I)()::aellropejskich (po::aafrykwlskich) Mu::ell/II Narudo1l(',~1I II .\~('::ccillic o/'(e .·/rcIU11'II11lD::iolll i l~tnologicne ekspedycie af;'ykwlskie Mu~eum \ilrorloll·<'.~(} II' .\::c::ccillie ::hi()I~\' IllII::eallle jako ::ródlo etnografic::nago po::nania tego j,olll1l1el7l1l. nlgr. .1. Rosia (OlkUSl)" f)r Hogdon Szcygiel i olkuskie Mu::eum /lfrvkani.l'tycne. dr. R. V olbrich;1 (PoZna"l) -. Un'ku :: h/i.l'ka i:: ochlali, mgr .J. Bar (Wroclaw) - Jan C:zekanowskijoko c'111(liu,~-afn-kallist{/ilU l/e sll'Oie/ elmki. dr. A. Żukowskiego (Olsztyn) - Polskie badania etno/u-':il'~I!(' II linn' I'ullii/llimle/, dl' i\. Barskiej (Opole) - Org({ni~({cja pr::estrzeni w M::ohie. \\ ".,ldlnll11 bloku. dOIIC/,\cym Azji, dr i\. Kuczyilski (Wrocław) wygłosi I dwa rekraty: Ohm:: f..(I~uc/ll'lulili 11'1"1/.1'1.11'/ lile/'(/Ilir~e ::eslm7c::ej .'(IX stulecia oraz Bronislowo Zalewskiego opisanie I"cuc;,sl,/(',~o llidli. mgl ;\. (ira!T (Kraków) mówi la o Zesl0l7cach polskich w md::ieckiej A::ji <rudkoll'e/ II I'::usie II IWIII)' ,~\I'iotml'cj. prof. F. Rosil1ski (Wrocłav.') prz.:dslawil sylwetk<; 1i.'lIcddlu 1'11101.0 I jl',t',1I 1'lIdI'lJ~ dll .\Iongolów. dr .J. Kamocki (Kraków) wys!<\pil I. referatcm pl. i?,lcil'lIl'Ski i Sil'i/ledi. h,/(/oc::<' pr::yrodl' i etnografii Jawy. dr M. Tracz (Kraków) - ,~\I'ieckie ,';'!!('::<' .~\(·ii'!l'g() lIIilIsIa .Iero::o/ill/{f \I' polskich )<.'f.,'(-wiecnych relocjach pielgr::ymich. a mgr \V"I;lI·\sf.i (\\.'rocia\l·)· /.il'lIIiu ,\\Vi(IO 11' ocach ilndr::eja Jordana. !'o kili.dci C/.;ści konk:rencji odbywaly się dyskusje. którc wniosly wick interesujących uSlaicli II dziedzinic historii polskiej etnografii. związanych z wkładem polskich podróżników I n;1I1f.OIIC.'1I1(nic ll'lk" etnolog(lIv) IV..()pisywanie świata". ['c'II<'lrcllie ('llIo,~rcl/iC::/le II' "/lIIel)'ee Hanna Golla SI\II'-!/\I{II'M POLSKO-SLOWACKIE DOTYCZi\C1-: ETNOLOGII MIASTA ..IT!\IC/NI. I SI'OI.lTI.NL I.RO/,NICOWANIE MIASTA NA PR/YKLAOZIF: W ;\RSI./\ WY I BRATYSLA WY (DO 1939 ROKU)", \V;\RS/A \VA. X-lO PAIDZIERNIKA 1996 /l'll/llium;lnie clnlC/nc i spoleC/ne miasta na przykładzie Warszawy i łhatyslawy XIX I plcrllv.e.i po/mIl XX II (do 1939 r.) bylo tematem trzydniowego seminarium polsko,1,111dckiego. kl,')le mial" miejsce w październiku br. w Warszawie. InSl\ IIII ":Inolllgii SImlackiej Akademii Nauk w Bratyslawie od pewnego już czasu prowadzi hilddnia n;Jd problematyk'l funkcjollowania spolec7llości dui:.ego miasta. rozwoju różnorodnych l.lInl f.nlIUII i ol'lC/ajm\()ści - \I' odniesieniu do prleszłości i wspólezesności. Wyniki prac c!Ol'/Ckdh '1\' \I'icln publikacji i byl)' podstaw'l podejmowanych \I' tym ośrodku prób syntetyczneg" ui,:cl<1 Sll'l'oko poi\'tej c!nologii Bralyslml')'. Wysunięto taki.e koncepej.; realizowania !'lllllWkgic prl.CI. f.ilf." ośrodk(l\I' naukowych programu badania innych miast środkoll'Oeurol'c.i,kicl1 SI\lorlllol1\ lo ha/<,' Illalerialo\l'l dla wspólnych badail poró\ln3wczych. Ltnogralicznl' :~ Lud l. 1..\:\1\· �badania nad społecznościami Warszawy, w odróżnicniu od laall<1I1Sll\1 ~lIllch prill' dOlI ClaCI Cli slolicy Słowacji. znajduj'l się dopiero w I~lzie POCli(lknllej. Warv,lll"kil' środoll ISkil dalii d" wypracowywania zrębów szeroko zakrojonego projektu billi<U·1. Przedsięwzięcie. jakim było zorganizowanie wspólnej se"ji polsko-,I(l\1 ~lckicl. l11i~do II i,'c umoż.liwić nawiązanie ściślejszej współpracy oraz wymian.,: doślI iadudl mi.,:d/l "bil O<-;lodbllll. Zaistniało ono przede wszystkim dzięki wczcśniejv)'m kOJllilktom n,llIkll\\\ nI dl'... \ndr/".I~! Stawarza (Warszawa) i dr. Petera Salncra (Bratyslawa l. k[I\r/y h) Ii n'1I1n ież pOIllI '/O(i<tll elllll spotkania. Sesja została zorganizowana przed WarszalI ski Odd/ial 1''11. i Instl lit! "InIl ,lek: w Warszawie przy współpracy Muzeum Woli rOdd/iał Mll/eUlll I Ii"IJJrIl'Ine!ć0 lU. "I \\,IIVillI\' Honorowy patronat objęli: Prezydent m. st. Wals/,lIIy Marcin SlIi.,:eieki i ..\lllhils~ldor Rl'pllbllk: Slowackiej w RP Marian Servalka. Wśród rekn:ntów i IIC1estllik'\1I spolkallla 1Il,Ii-:.rli .,J;.' zarówno etnografowie jak i historycy. mialo wi.,:c ono illterdyscyplin~IrI1) char<lkler. \\ IlIi'!/"l; I. nakreślonym zakresem chronologiCl.nym (XłX w I pOCI. XX II.) POl"!'III": lIi.,:ks/O',C; wystąpiell stanowiły źródła o charakterze historyCl.llym: archillalia. pami.,:llliki. IIspomlllelli~1 prasa, kalendarze i innego typu wydawnict\la. jedynie II niclic/Ilych pr/I padkach istlli,d" możliwość odwolania się do konkretnego materia/u pOI.) Skallq.'(l ml~ltllla kIIl~st iOIl,IIII1S/t\1Iil ClI ankietową. Uroczyste otwarcie seminarium odbyło si.,: R pa/.dl.ll:rnika II Insl~ tucie SI')\lackllll pr/l lIilC\ Krzywe Kolo w Warszawie. W tematykę obrad Wproll ad/iii l.ebr<llI) ch dl ,\ndl/ej "lali al'I ! dr Peter Salner. Dwa inauguracyjne referaty wygłosili: prof. dr hah. Marek j)J'(l/(I(JII~ki (/.IIIICI,',; i sfloleena s/rllktllra War,cm".l: li' la/och 19/-1-19-1-1) i /u/.ilnlla Iknllskt\la (.\jJiJI"C:llo slndl!!r,; Bratyslawy w lalach I 9()()-1939). W dwóch nast.,:pnych dni~lch IICle,tnikl'1I1 >Clllinilrilllll ""<ill' Muzeum Woli. Program /Ostał tak pomyślany. aby IInwżlill ić pOJ'('1I1!lanil' IlIalcliitlll II IH'C:lli'lle problematyce dotyczącego Bratyslawy i Warszall'y 01',11 ,"skusi\: Ilad nillJ. 1':/cd'I;I\\ i,"h' dziesięć obszernych referatów poświęconych zr()/llicOII~lIliu SpOIcClllllści ohll l1Jiast. iitri""II" '1,: plaszc/.yźnic wyznaniolVo-narodO\lościowej jak i spoleClno-oln CIajolIcI. \\. Il'klacie: \\il's!:]I'" GI<,;bockiego i Karola Mórawskiego (Ohycal ,~\I'iąl('CIIY IJ'lIrS~({\IT II .\1\' I 110 liI)(: .\ \ i! , IV syntetyczny sposób przedstawiono roczny cykl świ.,:tll\\allia pr/ulc II VI S[kllll killoiicki,', cz~ści mieszkalków Warszawy ubicglcgo stulecia. NaSl.,:pnc II) pOll ied/i h) I) prl'/l'lllile,,, wyll ików bada.] szczególowych dotyuąeych konbelnl'Ch llbs/ar()1I I) ci;1 'pOIcClllll-kulllll;JlIlc'~" obu miast. Dla Barbary I'etrozolin-Skol\d'otlskicj (/w'ic t()\J'ilr:lsl,IJ-IJf,lCiI/(J\I" IIIICil.'.!l'lh wars~all'skiej w Xf)( w.) mikroskalą /ycia towarzyskicgo d/il'lI i,;lllaS[ll\1 iec/llL" \\'IIVilll.' St;l!> si.,: glośne Ivówczas salony prywatne. Maria !':jchl11an (f'arl,i i ogrodl' \1' hllllllr:" /I flrs:oll I kOlliec XVIII i wiek XU() skoncentrowala się na parkilch i t\t.'rod'lch II ,liS/iI II ,kich .Ii1k,' publicznych miejscach spolkal]. odpoczynku i rozr\llki mieszk;1I1c,')\\ l1Jiast,J. RL'!clat Ikll\ Mannovej (f)~i({lolno,\:ć slOwor:ys~ell \V Bratysl({lllie 11'la/{{eh IS')(I-193i)) In'l I kolci plC/ellucl'l hadaJ] nad rolą, jaką odegraly stowar/.yszenia Imllysi<lII'skic II OIt.'allizllll iIIliII /ycia kllilllr~till\'polilyCl.nego różnych miejskich IvarsllV spolecznych . .I;IKo miknlsolld.,: CI":ŚCI /) cia lOll itr/l ,kiego miasla potraktowano anałizy organi/ollanych pr/Cl te instytucje doroCllI\cl1 hili !lIpL'ill;" inny punkt widzenia na d/ialalnośl~ spokClno-klllturalnycll Stll\lill'/~S/Cll II '"/IIIe:'IC'llill ,i,' Warszawy laprezentowal Andrzej Stawar/. Było to ohs/.crt\c 01];(')11icnie i lIpor/itdk"",lll'" dotychczasowego stanu badail, zt:. zlVrÓceni<:.m liII agi na pr/elniiln\. j;lkie 1;lch(ld/ill \1 ,p,'",,,,, funkcjonowania stowarzyszell wars?alVskich \1 okresi<:. prz<:.d i po piel'\\ve.j lI(ljllle ''.1 i~l!olle:1 Ostatni dzieil obrad zdominowala tematyka struktur) II)'/Ilanioll O-llitrodlll\(lśCJ(II\ e.\ •'''l! miast. Danieł Luther (Nocjonali:;m 11' ::yeill slJOlecllym IJm(""'fO\lT II' lo/(/eli li) IS- l ')3'\) liii:!! 'i,' problematyką relacji między poszClególnymi grupallli n<lrodowościo\\\ IIIi III itl'. ,-I~I\\\ lit! Illic'dl'wojennych. Przedstawiona analiza stosunków ctnic/llych dotYClyla nI. ill. politI ClilI ch i pr,,\,nych warunków ieh kszlalt()l.vania sit;, probkmólI' IlI'iiViln)ch / funkcjonoll<lnil'llI II ll(iC'~I( róż.norodnych środowisk narodowych. ich aspiracjami II ohliClII Il1Iieniiqi!Cej SI, ,:\ lU~Ic!1 politycznej, zjawisk tolerancji i nietolerancji II /yciu cod/.icnnylll. \VI,[,(piellie I'elnll '),d:~I'r~: (Gmina ::ydowsko 11' Bratyslawie I <)()(j- l 938) slanO\I ilo jlOd'UIllOII ,lilie h,I,I;II'1 ILld '-1'oicT/II('.<::, hratyslawskich Żydów IV pierwszych czterech dziesi.,:cioleci<lch Il<ls/e!.'o \\leki!. S/CIl'l'(,III,: �llll~lgl' POŚIII';COnO odd/ialywaniu na jej losy wydarzei\ i procesów "wielkiej historii". (Jmilll ienle pos/czególn\eh grup narodowościowych i wyznaniowych Warszawy oraz trudności /11 id/all\ ch / hadaniem lego t) pu relacji w odniesicniu do spolcc/llości warszawskiej uhicglego 'lu!ccia pr/\ ni(isl rc!l:rat .Iolanty Wiśnicwskicj (5;Jo!ec:no:,'ci narodowe i wy::naniO\ve IVars::owy 'I /l'/,/I\I\' l/)()e:: .\0\'1 Wyniki badat'l nad reklamowymi ogłoszeniami w bratysławskiej prasie lat dll ud/leSI\ ch I 11'/)d/lestych XX \V. jako odzwierciedleniem etnicznego zróżnicowania 111k'ISCOII c;.'o kupil'CIII ,I /aprczenllllvala Lubica Faltanova. Zupełnie inne spojr/enie na spolecznlhC du/c;.'i) miasla /aproponollala Użbieta ManiI' (;ivcie cod::lenlle w osied!och Wors::owsklei \/lIi/,be/lll\//e.I::/,oll/U\I(j IV ukresie JIli~d::Y11!()ieIlIlYJll). Wyniki badai\ nad eodzicnnością zostaly tu skonli'llllOIl ,!lIC / /alozonYlll pr/CI Iwórców osiedli programem urbanislYClno-archileklo11IC/ll\1\1I 'l)(l!cCZllo-kulluralnym. \\ czaslc 11'11ania seminarium jcgo uc/estnikom zaproponowano wiele Imprez lilII dl/I S/,!C\ ch spolk<inie tOllar/yskic w Instytucie Slowackim. promocjt; wydawnietw .Journal dl Irb,ln l'llmology" llIal. suplementu do "Encyklopcdii Warszawy", a także odwiedzenic 1\ill9all skich plau'lII ck lI1u/e,Jinych i /.akladów naukowych. Zapowiedziano również opubl iko\\llllle Illaleriual,')\\ / scminariumw wcrsjachjt;zykowych polskiej. slowackiej i niemieckiej. Jo!anla RI("I Wi.\:!7/ewsko ..11 NOIO(d!\ I /\NI ROPO!OGI/\ KULTUROWA A BADANIA KULTUR ),;\I,:YCII I RI(dONAII/~W W SPOLECZEŃSTWACII NOWOCZESNYClI" kONII.ląNC.I/\ UNIWI:RSYTETU ŚLi\SKIEGO FILIA W CIES/YNIE. CILSZYN. 23 - 2.~ PAŹDZIERNIKA 1996 - \\ dniach 2.\-2~ paid/il'rnika I ()')(, roku odbyla sit; w Cieszynie konrerencja naukowa "I I ,Inlropoiogla kulllll'owa a badania kulIlII' regionalnych i regionalizmu w spoleCleil,11\ach 1](\11oczcsn\ ch" ()rgani/atorami kon!l:rencji byl nowo utworzony laklad Etnologii ',1 111',1\lucic Nauk Spo!cczn)ch i Nauk o Kultlll'ze Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cies/ynie. kOIllikI :'\,Iuk I·,tnologicznych PAN Ol'a/ Dom [lII'opejski CieszynUstrOll. Przewodnic/ąeym 1,,'nlcr,'ncii h\la prol dr hah. Irena Bukowska-FloreJlska (dyrektor Instytulu Nauk Spolec/nyeh '\dllk o Kltllllr/l'. ma/ kierownik Zakladu Etnologii Uniwersytetu Śląskiego Filii w Cies/yniel. ,c~lel:ll/l'llInaukolll In kon!l:rencji·pror dr hab. Wieslawa Kor/eniowska. !<Isddllic/\ III celem konll:reneji bylo przedyskutowanie problemu limkejonowania tradycii i,I:IIU(()1Ici I pl/e/) II all ill II i.;/i lokalnych IV spolec/eilstwaeh nowoczesnych 1\ odnleslen iu do i" (!hklll,I!\ ki regiolliJiIlC.i I (OCZ\Slei'0 0111,Ircid (!brad II ('enlrum Konferencyjnym Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cie,(\ IllC dokl1l1,Ji p(()leklOI l !nillersytetu Śląskiego Filii w Cies/ynie pror dr hab. Alojzy KopoL/c'!" klt'l\ II SIlOil1l IlIauguraeyjnym wystąpieniu powital pr/ybylyeh uczestników i gości. Ie ,110n\ m;.'ani/'llol'l·lI\ kon!l:rencji IIszystkieh zebranych pr/ywital przewodniczący Komitetu '\~llIk LtIIOI0i'lczl1\ ch PAN pwr dr hab. Ibigniew .iasiewiC/. /wraeająe uwagę międ/y innymi na !,[kl. 1/ kOIIIl'le'llcia 111\1IlIlcjsce w lIaimlods/ym ośrodku etnologicznym w Polsce. SeSIC plelllllll'l olllm/\Ia pwr dr hab. Irena Bukowska-Florellska. która w referacie \\ i'lllIl 'lti/,i.I'!C\ m pl f..lI!/IIIT 1'(',~/oll(//lIe \I' SI}()!ec::clis/H'{f('h 1I00l'Oc::esllvch _. I)l'oh/ellll' i j!l'oj!o.~i j'Ot/'/ill.T n\lklcsllla ploh!cmatyk.; i kierunki badllll nad wspóle/.esnymi spoleC/nośeiami :·,-'~i\)ll;I!Jl: Illi koleln,' Il'lelal\ 1I\;.'loS/OIK Pl/C/ pror dl hab. Annt; S/yll:r (Instytut Ftnologii i Antl'lll kllIIUI'l!IIC.i l :nlllcrS)tetu im. A Mickiewicza w Poznaniu) Reg/ollV pograllico - ,~rllf!l' ,_, ~h/()I'()lIu,i/') /(e//e/,s/" III/d /)f'()h/cllw/y/;ą / lIIe/odllllli !JlldOli. pror dr hab. Kazimier) Wódz �340 i prof. dr, hab, .lacka Wodza (Instytut Śląskiego \\' Kato\\ ica"l) Ne,o,:illBukrab)-I{ylskicj l/akbd Kultury Wsi w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warsza\\a) 'va sll'kll kllltur t,alC,'<()I'I<' po::nawce i (~vlel'l1atymoralne. sprowokowaly oi:.ywioml dyskusj.,: i liune polemiki, Popoludniowa sesja pierwszego dnia obrad odbywala siy II trzech sekcjach Ohra,h sckeli pierwszej skupione byly wokól problematyki określone,i jako ..l{cgionalnil Ś\\ lildol1JOŚc' odrybności a inicjatywy spoleezne", Prof. dr hab, Teresa Smoliliska (Katedra I'olklo['\ st) ki Uniwersytetu Opolskiego) wygłosila reterat pl. O potr::ehic IIto:'sallliallia sir; :: re,o,:i()II('/l1 Spolec::ne inicjatywy jolklolystyc::ne, w którym przedsla\1 ila in icjat) \1y dot) l'/al'C pouueiil przynależności do rejonu jak i wiedzy o nim, podejmowanc przel inst\'tuCjc i 100\ar/ysl\\:1 spokezno-kulturalne na Górnym ŚI<lSku, Referal dr I\\on) Kal)/iilskiej l/aklad FInolugIl Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) S\Fiadolllo,I'{ ()dn:hlla,\:('i larloriolllel ll,/lli/lnaliII'I1Y w perspektywie rOlvej a poclIcie Socjologii Uniwersytetu anali::v więks::o,\:ć i I'I1niejs::o,I'ćoraz dr lzabclli pr::ynale:':no,\:ci regio/1olnej (no pr::,l'/dod::lC' l'olakll\1 = liiallJl'lIl/l h\ i podsumowaniem prowadzonych przez. ostatnie trzy lata badali terenowych Ilil Iktlorusl !'rul. dr hab, Teresa Karwicka (7.aklad Ftnologii Illstylutu /\rcheologii i F!llologii I illillcrs\ Il'lu .\liko!it.lil Kopernika. Toruil) w wystąpieniu pl. C::v "."lIjawv są regionellI eIlUl,o,:mjiclIl'IlI' \\\lii/Ilib współcześnie funkcjonujące cechy odrybności tcgo regionu, ..KS/,talt kultury re~ionalllcj il liderzy" byl tematem sekcji drugiej, Ks, prof. dr hab, Francis/ek Rosil'lski l Kalcdra iClIlU!(lgil Uniwersytetu Wroclawskiego) w reteracic pl. Rola dUc!I(}lI'ielistll11 11 kClallullwliu 1,1I/llIn regionalnej mówił o wplywie religii na kultury danej spo!cClności orill o illicply\\ ach I li/iitl~tIności kulturalnej duchownych w społeezei1stwach lokalnych, f)/ial:t1ność !nisj i i dUl'lw\\ IClisl\\ it W Papui-Nowej Gwinei w dziedzinie oświatowej, kulluralnej, IncdyClncj i cll,ll'\ latl \\ Ih,,i scharakteryzowal ks, dr Wojciech 13~ben (Thursday Islanel. /\ustral iii) \\ rc!Cracic lal\ lltlO\\ iill\ In Rola duchowiel7stwa Gwinei, Wystąpienie w ks::tałtowaniu wspólc::csnej klllturF spolec::clistll' tJil'nl'O!lll'Cil liii \ Ul! ,': prof. dr hab, Anny Brzozowskiej-Krajki (1llstylut I:ilologii I'oi,kil'j Uniwersytetu im, M, Curie-Sklodowskiej w Luhlinie) NeglOlIll/i::11l .1'11'(11.\1'1 /;II'IUII rC{,,!!.lI parac~vgmat podhalański i jego mlltacja alllerl'kllliska uka/alo \\ spl\lnoto\\ y i intc~ruj~!e\ charakter podhalai1skiego ruchu regionalnego przcnicsioncgo \I kr~'gi ~I"ralskil'i el1ll~i'~lel: w Stanach /jednoezonych, Obrady tej sekcji zakollC1yl komunikat mgr l'iotr,l \\qsali (killedr" Socjologii Kultury Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) Uder li' SjJO/I'I'=U(),\ClIulwlue/ Sekcja trzecia z,~jmowala siy prohlematyką: ..Regionalizm \\ S/lucc ludo\\c,j i kullurll' masowej a tradycyjne wzory kulturowe wspólnot regionalnych", Przedstawiono 11'/\ rcl;:r,lI) Prof. dr hab, Barhara Bazielich (Katedra Etnologii Uniwersytetu WroClil\\.skicgo) \\ !Cll'rilei,' Problem regiolla{,::mll w s'wietle CIlI-OIJcjskiej literal/liT dOlrc::ą('cj s=luki ludulITJ 1\\ I'I"ctla U\\ ,I~e na zakres europejskiej literatury dot)'cz'Icej sZ\lIki ludO\\cj a labe uka/ala, \\ "p;II'l'ill o 111c!ilIUi'l' przedmiotu, próby podzialu Europy pod w/glydcm I)'PI')\\ \\yt\\oJ'(')\\ v,lukl Itldl\\\l'j I Il'll 'Pl'C\tiki, Dwa kolejne referaty związane byl)' tcmatycll1ic IC ŚI'Iskicm Ili kl'\ stlnil k(lSSilko\\ sb.Jaros? (Katedra folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) w \lysi'IIJlcniu plllodowo ,\I</II-ICIl<l\lc::e: lIieobecnoH: kllltllly /llOsOlFej f:wrócila ll\\ag.; na skronIny dorohl'k bada\\c/\ dOIIl'/i,C\ kultury popularnej na Śląsku, .Jej zdaniem fenomen kultury ślilskicj lil/I'atl'\\\illl\ pr/o pl'\ Im,l] kultury masowej może dać bardzo interesujące rezultaty, Komunikat dr \\',llllh lusiitlik (111'1)lUI Śląski w Opolu) nosi tytul: Cłosy ,I:/qskich elit mir;d::I'lI'o/lIia li' "hli,.::/I :d('/'=elliil = OhICII/'!Ii.1 r::ec::ywisto,\:cią lIIies::kmiców ::iel11polskich, Obrady drugiego dnia ro/począl prof. dr hab, /bignic\\ .I'lsic\\iC/ (Instyllit Illllilogii 1\lllr,'pologii Kulturowej Uniwersytetu illl, !\. !'v1ickiewic/a \\ Po/llill1iu) \\\,Sli!PICI1Il'11l (U/ul/CIO i',gionali::m a Illigracje, [/\1:agi o ::ll'ią::kach :: iervtorilllll 1111 ::lenllllcll I'II/nuclh'l l =ilt'lludlil' Polski, Prof. dr hab, Leon Dyoewski (Katedra Socjologii Kultury KI ;1,) \\ rclCrilcic pl. IJL'/lI,IlI~ ::lIac::ące to:'samości kulturowej \Jl spuleello,\:ci euroregiollu ,,/Jug" pr/,cdsla\\ il \\\ nikl I hild~tn przeprowadzonych na początku 1996 roku \\ pi.;eiu wojC\\'(\ll/t\\'~ICh Illilkrml'g iOllu ~Io"kn\ll ,wschodniego, Wynikami tychże baclal1 podzielili si.; naslypni eh\aj rclCrcllci: Illgr l)aritl>.l Wadowski (Katedra Socjologii Kultury KUL) analizując wi~; lo"alllil i I\:giol\alni! \\ eurorc'gi(;;)II: ,,/Jug' 01''1/ mg!' Robert Szwed (Katedra Socjologii Kultu!')' K lii,) olll:l\Ilil}ll' lI\\illUllko\l dni" �.141 d: ,1;ln,;tm Illi.;d/: grupallli clniCl.nymi. I'rzchicg procesó\v rcgionalizacji ;;r,ydów aszkenaE-yjskich Lurop\ Srodko\\c.i hyllcmalcm inlcrcsuj;łccgo rctCratu \\)'gloszonego przcz gościa z Izraela pror. dr Olg.; (joldherg-Mulkicwicz (Thc Ilchrc\\' Univcrsity or Jerusalem). Niejako kontynuacj'l [ej [Clna[\ ki hyl kOlllunikat \\yglos/Ony przcz Illgr. Andrzcja Pccia (Zaklad Elnologii !nslyllltu Nauk SI'0kCln:ch i Nauk o Kullurzc Uni\\crsytetu ŚI,\~kiego. Filia IV Cicszynie) Mniejs:o.vc· narodmw 'I")/"c:eli.l'llI·ie /',,/s/,1C1i Ii' 1 S.l. 11 1/001·ocesmm. /njiJrll/ucja : badań lo::sal11o.~ci spo/eC:llo-ku/lw"olt'ej 7ydóH' Po pr/.er\\ ic ohiad(\\\cj pror. dr hab. Urszula Kaczmarck (Inslytut Kulturoznawstwa tni\\crs: klll illl. i\. l\'1ickic\\iCl.a \V Poznaniu) zaprczcntO\\ala wyniki z badai'l poc/ucia IO/'alllości narodo\\cj na pograniCl.u polsko-nicmicckim (woj. szC/ccillskicl. Naslc;pnic mgr 1';1\\<:1 S/lllidl (Kalcdr;! lćlnologii liniwersytetu L<idzkicgol wyglosil rckrat ~H" u siebie !)r:ej(fllT IO:.Wllun.';ci s/)(J/ecllej \1'.I:nid lIIie.ckw7cÓll' pogranic::a elilicnego. Dr l'vlaria SlllicJo\\ s"a (In,;[: [ul Nauk SpolcCl.nych Uniwcrsytctu Opolskiego) w swym wYSl<lpieniu E-\\Tócila Il\\agc II;! \\ ply\\ odd/ialywali politycznych instytucji pallstwa niemicckiego i polskicgo na uheen) !-.sIlalI kullury spoleClclistwa Sląska Opolskicgo. Identyfikacjc narodowc młodzicży II (ilUgl)I\i-;U Olll('mila dr l irszul;! Swad/ha (Instytut Socjologii Uniwcrsytctu Śląskiego w Kato1\Icach) TClllatclll n:kratu \\ygłoslllncgo przez dr. Tadeusza Kanic; (Zaklad Animacji Spo!ecznokllltllro\\,'j Instytutu i\auk Spolecznych i Nauk o KulturE-e Uniwersytetu Śląskicgo. Filia w Cic-;;:\ 1\ie I hyly 11ll1lC l.i;1II iska spoleezne i zmiany kulturowe na Śląsku CieszYliskim. Element: 1\lellCll pr/cdchr/c.ści.iar'hkich rUl\kcjonująee w obyczajach i przckonaniach mieszkaricó\\ /v 1\ ICCC/) In) 1;lJm:l.cl\tO\\ała mgr Natalia Trela (laklad Nauk Spolec/nycil Politcchniki I.ód/li,·i I'ilia II Iliclsku-Bialcj i laki ad [etnologii Uniwersytdu Śląskiego. Filia \\ Cieszynie). Rckl;I!) mgr ktlrnclii I,ach (Katcdra Folklorystyki Uniwersytetu Opolskicgo) /lrcl/(!iclI£' jimm' 1.11/111'\1 .I/i/,o/I/jo 1/1/ /}()gralliclI .';/ąsko-moro\l'skim oraz mgr Doroty Świtaly (Katcdra I·01"1(11'\SI: k i llni\\ l'I'sy1l:lu Opolskicgo) /,lIdVCIIO.';Ć' odpllslów IV lrodn:!i śląskiej zakoliczyly l\hr;ld) drugicgo dnia konkreneji. Vii" 1\1 "k(enlem \\. [\,n\ dniu by I kOIlCel'I kamcralny \\' wykonaniu pracownikó\\' InS[ytulU \\\cI1ll\\;lIIi" \lhlz\C/.nego Uni\\crsytetu Śląskiego Filii w Cicszynic. \\ tr;:ccim. oswlnilll dniu konl\;rencji. odbyla sit; scsja wyjazdowa \\' Jastrzęhiu 7droju. ()bl"d\. odh:\\apce się \\ 1;I·z.;d/.ic Micjskim. ot\\'orzyl p ludcnt \'1 iasla .!;Istl/ ..;hia ldroju Illgr inż. Janusz Ogieglo. Sesję tę wypclnily rcl\;raty prof c1r. hab. \ \;111" S/.clL'p,"i.-;kiego (Instylut Socjologi i Uni \Vcrsytctu Śląskiego w Katowicach) !?£'glOn ! !'('.'.:/I)//o!i:1I/ ,!!./imo.v/ąski II' /wl'Spektl'll'ie illtegracji ellropejskiej. dr. ivIicczyslawa Trojana Ii....;llcdr" 1':u1llIogii l 'ni\\ersy lelU Wroelawskicgo) Wspó/ceslle proces\' spo/ccllo-kll!tllrOlI'C \I /-.u/'(}/,ic \I \lT/llil/r:£' regiono/IIFlIl i /)()/IadregioJ1a/nym oraz dr Marii Lipok-13ielwiaczonck (\lu/Cl!ln Sh!skil' \\ KalOwicach) S:lIkanie .. ma/ej ojcy::m· ... LIJ1%gicne Sllldilllll \I'!e/ko/,II/'WO\l"! :!>lomlm.';C1 Ir::£'c:: (I l'l'chl/chl. 1)1' hab. /,ygmunt Kloclnicki (Katedra Etnologii tlll\\ers\lelu \\'rocla\\skiego) \\ystąpil I. inrormacj,! O::ied:iclll'o kll/turo\l'e \I' regIOnie. II Jil !:c I l/(! /m ),-';/'(/IIII}\I'e .1!iIIIS1CrS{IJ'(/ /c'dllk(fcji Narodowej rkolllllnikal-iIIjiJrl//acja). l'mbullll)I\;lIIi;1 "ilkudniO\\ych obrad i dyskusji dokonał prof. dr hab. lbignic\\ .l<rsiewicz. killII Sll\ i,'rd/il miedz\ innymi. jc konl\;rcncja byla znacz'lcym wydarzcniem naukowym. a lal·je PIC/CI\I;lc.ja 1\<l\lcgo OŚlodk;1 I\aukowego. ldaniem prof. Jasicwicza konl\;rcnc.ia rzucila I\o\\e ŚIII;i1lo 11" kultulY pogranicza. potwierd/.ila odrodzenie się lokalności i tcrytorialności. Byla kll!c:lnylll dO\lodeln na to. Ie etnologia poWili wspólpracować z innymi dyscyplinami. Konkrl:llcji ctnologlClnc.i \\ Cieszynie tow:lrzyszyla okolicznościowa sprzedaż wydawnict\\ UIIlIICI';\ ICckich i puhlikacji Macierzy !.iclni (,ieszyliskiej. Organizatorzy zapo\\icdzieli \\vdanie pr/edSla\\ ion) ch na kon!l:rencji rc!l:raló\\ i komunikatów. \;1 1;I~OIICI.L'llic n;lk.iy podkrcślić. iż spotkanic naukowe \\ Cics/.ynic slan(milo przcgl'lll ,t;IIH'\\ is" ,·lllologl·l\\. an[ropologó\\' i socjlllogó\\' v\' zakresie badali kultur regionalnych i rcgi()n:t1i/n\l1 Obiad: i ,"s"usje poz\\oli" ukazać nowe koncepcje bada\\cze a także aktualny stan had;II'\ 11:1<1ś\\'iadolllościq tożsalllości i odręhności 5poIcClJlu-kulturo\vej . .I;lk sii; okazalo �regionalizm wymagające współczesny tu zagadnienie o dui.ym Inae/.ell iu pO/nal1 CI)1l1 i pr,lIdl Clnl III jeszcze eiąglyeh badalI i doeiekal\ teoretycznych. (;r::('.~( )J'~ .llldl'~('! X KONGRES AFEMAM I II KONI'LRI:l\l'.I/\ i\IX-E ·-I'ROVr:NCE. 4 - 7 I,JI'(,;\ Odl.'! 1'",' ILI{,\JVIIS. 1l)l)() W dniach od 4 do 7 lipca 19961', w i\ix-cn-I'orvcnce II IHYi\L\ivl (institut dc [~ccllcrche l': d'Etudes sur Ie Monde i\rabe eLl'vlusulman) z inicjatywy i\FLM/\'Vl (f\ssociation l·r'1I1,';li.,e pour !'I-:tude du Monde Arabe ct Musulman - Paris) i LUR/\M I':S (1':1II0pC;11I,\ssocialJ()1I lor \ liddk Laslcrn Sludies _. Oxford) odbyło się spotkanil: badaczy l.ajllluj'łC) ch si, ,II i,llc'l]] ;lIabskoIlluzułmailskim. poświęcone kierunkol11 Ivspólczl:snych badal'] europcJskich KOI1),'I'CS1),'10111;ld/ll ponad 500 osób z Europy, Afryki i Azji. Obrady toezyly si, II 71 sckci<lch specj;dlSl\L/nlch I' sesjach plenarnych. Inaugurację oficjaln'l poprzedzi la projckCJa lilnlll ,d!2ierski,'!.'o pl. ..\ ;("mik" która Illiala miejscc w środę:; lipca o godzinie 21. 1'0 proj,kcji ()dln'I<I ~i,' d)~kusi<l II oiJl'Cllll>ci rl:iysera M. 130umari. 4 lipca 1996 r. olicjalnic Komilct Kongr,'su II o\(,h<lciJ ('h. l.oulS I'rC/\' dcnLa Uniwcrsytetu d'/\ie-en-Marsl:illc . .I. M. Le łkrrc. c1zi,'kau<l Wyd/i;du l'r;l\\a. i\. V1:Jhl(lll. dyrektora IRI:M/\M. R. Iberl. dyrektora MMSII (Maison j\·kdlt,rLln0elllle dcs SCIClh:C' ck l'I'łomme - jest Lo ośrodek badaJ\ regionu Śródzicm'Hlmmsk ic),'o L I' J)umonl. pru) d"llId i\lTM!\M i D. Hopwood. prezydcnta ElJR/\:'v1ES, powital uczcstnlk('l\1 Ihl;1 ~polk;lIl'a pkn~lrl1c mialy charaktcr tzw .• .Pytar\ otwartych", zastaJlawiano si,: bO\l iCIJl n;ld 101" i IJl()ili\lo'ei;lIni badacza świata arabsko-muzulmar\skicgo w pcrspl:kływil: 1(\/l1\eh d\sc\pllll IldllklllllCh. [Jerc'k I lopwood. przewodniczący EURi\MFS, stawial nI. m. P) lani,}: .lak pronHl\I;IĆ II I lJli;lIl'. międzynarodowe') .Iakic są możl iw()ści i sposoby p(l/.n~l\\;m id pr;ll had;11I ClI ,'h. pnl\\;lci/illl\ c'h \I' różnych ośrodkach uniwcrsyl,ckich') Thier\ Hianquis IIITacal UII;lg, lIa '"(lIsl;1 role h;IILiu;1 ś\liata arabsko-muzuima:\skiego i tl'lldności natury llrgani/;lC\jJlC.I, kli)!'c nl,'kll',h llniellloillll 1;11<1 prowadzcnie ()dpowicdl1ich badali. Natomiast tr/ecic spolk:inlc plell;lrtll' p(ld I'r/CII"dnll'lIlC'!l1 Fanny Colonna, poświ~conc bylo pamięci I~rncsta (jcllncra. IJnarle!2<l II I l)')., roku. I·.nh>t (jcllner byljednymz badaczy Maghrcbu, co wiclokrotnic \I' lI\st;lpicJlill pllllkrc',I;lno. Sesie specjalistYCI.ne podejmowały ró;i.noroclne tcm;\II: religijnc (lip. ~dichcl ('IHlcikic'lI iu. Claude (J iIlol. Is/am. (eXles e{ protiqll(,s l. historycIIle, Sp"IeUIll'. 1iIcr;lck"-iCl) I" 'll e. urbanisLycl.l1C. ekonomic/llc, antropologiczno-ctnologicznc, IH) \lsl,,\luesl1\ '" i;11 ;lrahki. "i·,' sposób zaprezcntować calości oma\l'iancj problematyk i: po piCTlI Sil' ohc.I'll011 ;d;1 on;1 re')/n,' kicrunki badar\, a po drugie .Icj wicikość (okolo :'00 WI s!:lpie,'1 rekr"l) i k(l[lIllJlikal\ J I )1;llcg(} leż. pozllalam sobic na przedslawit'n ie Jcdynie wybrallcj tClll,ill ki sek,-,i i 'lll'CFd ist\ C111\ ch. II których mialam okazj, uczcstniczyć. Problematyka IIsp()lu"SIlC),'O ,II iilt;1 ;ll'lhsklegl) I" LI roz\lażana m. in. w sekcji pl. "Nowe wyks/.lalconc clity \I nickl(')r) ch krajach arah~kich 0,1 lokalności do globalności". kienmancj pr/c/ E. I.ongucnssc i F ('ol"nnil ;\ll\Or/l rckril!i'l\\ sta\liali problem dwubiegunO\\,(I, wsk'lI.uj,\C na rclacjc Illi~'dz) \I.) kVI;dcl'nicm I Illil'.I,cem zamieszkania. Wska/ywano na \lwaine pOll irvanic \licd/\ lokillJlcj 1 II ied/;1 gloh;dJl;1. ,jak" istotnym oynniku transll)rmac.ii spolcClcl\stwa. Pod prze\\lllIJlictllell! (,. 1.1 ".;Idi "hr;ldoll,llil sekcja pl. "Dziedzictwo i urbanizacja miast ś\liata arab~kicgo" Il. CISS,II prlL'ciSl;11liI kon"c'!'(.Ic' trallsflJrlnacji idei i ochrony ośrodk()" histOI')'CLn)'Ch. 1I.,ka/uj;l' 11" k"nlcullI"L' ",[",lci/lid.llli.: stratylikaej i społecznych i aktywności ckonomiczncj. art) sIl Cll1c:j i h;lI1d 1(>11 cj C Iacostc-Dujardin i M. Scha\l.l11i1lcr przc\\'udniClyh sc'kcJi 1;lilllllj;I'Cj'IC"1 tllillj;: k(,hl", "krajach arabsko-l11uzulll1a:\skich. Międl) Innvml [,vI.C"rdlll;:iIl1I)lIi\;l" IHlhlil\'IICe dl" ""h:el �i /j;l\\i,ku /aslaniania l\l'arzy na Bliskim Wschodzic (1979-1994), a S. Dahlgren o/mianach 'jlPkull\ ch \I .IL'lncuic pr/.cd 19'J() i pel 1990 r.. zwracając uwaf!1; na przcksztalccnia struktur i pll">"": konstruo\lauia modclu spokucl\stwa. w którym dopus7.cza si.,: kobicly do ak!) wności 1;I\I"do\lcj. II. ('laud(II-ll<mad pr/cll'odniczyla sckcji poświęconcj problematyce spok\;zel\slll "ll1al").j,klcl1. \I kll·)I·c.i dIskutollano nast.,:pującc zagadnicnia: język. SZWKa, tcchnika i idcntylibcia: lOk pclniouc wcdlug pici i idcntyfikacja: Tuaregowic i ich "zclln.,:trznośC: organizacja SPOkUILI i idcnl\likacja. Tcmalyka antropologiczna i etnologiczna przćwijała się w r()i.nych sckc.i;lcll. ;tlc n;l.lsiIn iL] /aman ikstowala się II spotkan iu. którcmu przcwodnio'yl i Ci. BoClSch i .I-N. ł:L'IT~na Icnlal ..N;lIIki pr/yrodniCl.c. nauki humanistycznc i nauki mcdycznc w A1i'ycc Pólnocncj 1\1\-\\ \I.): /hlii.L'nia socjologicZllc i cpistcmologicznc". W związku z trwającym Kongrcscm \I \Iu/L'um Ilislmii ~aluralncj II :\i:-:-cn-I'rovcncc pod kicrunkicm G. Boctsch i L. Rabino-Massa IOl"gaui/o\l ano 1\) si a III,' pl. ..Antropologia starcgo Egiptu. Spojrzcnia na genc/ę wykopaliska. k'1kkc.ia :\·lalT(\ dc Tmin". alci.y odnotować dwie innc wystawy: ..Postacie sufizmu". prl) g,llI\l\ana przL'z C. Champion oral ... Dzicdzictwo i renowacja miast arabskich: Port SaiJ. ";Iir. .\!Lp. Ikjrul. /\Inan. I.ahid". animowana pod kierunkićm G. LI Kadi. I'n\blcmy \oc.l"logiCl.no-;lIlllOpologiCl.nc lIysl'lpily w sekcji "Prawo i spolcczdlstwa wspólczcsncgo świata al":iI"klcgo pl'lspdtllly spolcuno-;1I11ropologicznc". Podjęta dyskusja koncentrow;i1a si.,: nil I\:nomL'llic piali U) nI z punklu I\idzenia leiigi.incgo i ślvieckiego. O badaniach antropologicznych II kl"aiach lal oki l'cl·.,kic.l Ill(lII iono pod kierunklcm A. Montigny i /\. A Yatecl11. Iladania :JnllPjlPloglunc n,ld .'poleczCI1.'tllcm kl'ajóI" I.atoki Pcrskicj pl'()\\adzonc sq od nicdm"na. i{o/lllailc teinal) i II ar,/taly b,ldall'czc ukazują i.e pomimo islnicj~lćych oporów spOkC/CJlS1Wa !l0'ILlcg,'\ln\l'h kraj,'III' ule~aji\ tranSlt>rIllacji. I.wr(lcono ulIagi;. że zatrudnienie pozwala ustalić II /111"\ pr/L'kiI/u II icd/.) oralnej. ich runkcj.,: i lIyzlli1nia traktOIlane jako lI'ażne /j,misko 1.11lian 'pOleUIlI ch \\\ \UII ,lI10 h ipolui; postrl.egania wicd7Y lokalncj jako wicd/.y globalnej. '\;1 k(ln~rc.,ie: II) 't'lpilt r(lImicż badacl.c z Polski: .ler/y Zdanowski. członck Racly \\\ k,lIlall Clcj U'lt\ivll:S i kicroll"llik lakladu Krajów Pozacuropejskich PAN. m(lI\ il o prO\I <1d/onl ch II POI,CL' badaniach hliskll\l.'chodnich. a /\nna Barska l l!nillcrsytetu Opolskicgo na pu,iL'dlcniu sekcji ../\I~cria iV(a~hrL'h" lI'ygłosila komunikat na tenlal zmian spoiccZllo-kultu1\11\\ch 1I\I~Clii i{(',ilH1ll1l!na tellliltlb kongrcsu stala Sli; oka/ją do podzielenia się doświadczeni<1mi i rcj~ Icks.ii! hild,IU\ I'(lclwl!/.i\cych z I·:uropy. Al.ji i Ali·yki. R()wnoueśnić to szczcgólne spotkanie ,'l!lnl-':IJn\ ch I'()(lei.'ć Includol(lgiunych dalo asumpt do przemyślet'l nad stylem prowad7.enia h:ldall i nlll/łillościallli intenlyscl pl i nilrny-.:h ujęć. i/I1IW Barska Illl;\I'\I:--';OŚ(" KOLi\ /.\INTUU:SOWM;: KliLTlJRi\ ASYRYISK/\ PIUl' POI.Ni\ŃSKIM ODDZI/\LE prl, \\ ()J.,:RI.SII· Ol) p/\i.DI.Ił-:RNIKA 199:1 ROKU DO MAlA 19% ()krL's sprali o/dali Ul" lO c/as 1I/.1llożonej aktywności Kola. na klórą 7łożylo si.,: ucze~lniclwo II kilku kOII!\;rL'ucłach Ini.,:dl.\narodow)cIL organizowanych zarówno w kraju. jak i 7a granicą I'ral IO/lnaitc .'potkaIJi;\ na l.aproS/cnie I"ielu instylucji oświatowych i kuIIUraln)ch. prl.y czym niekl('J1c /c SP(llbll In,I}1 .lui charaktcr staly. Uczcstniczą IV nich uczniol\ie szkół gastronoI1lIC/n\ dl. kli'lI"I'ch nillluyciclc. będ;\cy absohl'cnlami :\kadcmii Roi n iCl.cj w Poznaniu. P,\~\\ iccaja Jcdn" luh dll ie: lekcje' zagadnicniom elnologicl.nych ulVarunkowaJl kulinarnych. ";lIcil podkrcślić·. iL' zain!crcsO\lanic prelckcjami jest dość duże. zarówno ze strony mlod7.icży. idk i naucl.\ cielt. �w której przewodniczący Kola hral ud/ial II dni:lch I ~-I" gniLinia Katedra Folklorystyki Wyżs7.ej Szkoly PedagogiClnc,i im, PO\l,t,niu')\1 Śląskich w Opolu (obecnie Uniwersytet Opolski) pod tylllicm: ..Pograniczc Jako prohlelll kultury'·. Wygłoszony referat dotyczy I problemów kultur) luLino,ei a"I),jskicj n,1 pograniClu syryjsko-turecko-irackim. Druga kontercncja: "Chrzl:Ścijaństwo i islam" miala micjscl' I I-I·j kwietnia 1994 roku w Krakowie. Jej organizatorami hyly Katcdr,1 ,\rahi,tl'ki 1:.1. P,lpIC,k'l Akademia Teologiczna. Ojcowie Franci,zkanie oral Kon,ulat i In,tytuI Kullury Francu,kic,i w Krakowie. Uczestniczyli w niej orientaliści i duchowni I. wielu krainl, /aprucnto\lano rcrcral pl. Posty i praktyki postne 11 chr::e.~cij{//lskich Asvr,l'/cyk()lI' IW /!/iskulf 11'sc!u}(be, "': C/,bie trwania konferencji i towarzyszących jej spotkali zrodzi I się pom)'sl IOrg;mi/o\lania \I pl'/yvlości międzynarodowego torum naukowego poświęconego \lSpÓIc/CsllIm !\" njC/ykonl. Wśród uczestników znalazło się bowiem kilku znających język asyryjski i pis/<IC)'cli o nim oral o ;blryjskim folklor7,e. Trzecia konferencja. "The Potato". to kolejnc. dzil',iijlc 'J1olkillIIC C[nOll1glClnl' o poży,,,ieniu, zorgani/owane przez Uniwersytd TechniC/,ny \Ie Freising kolo Ivlol1achluln (w dniach 6-10 czerwca 1994). Przedstawiono na niej referat o roli ziemniakl')\\ \lC \lspl')IC/c,n",i kuchni asyryjskiej na Bliskim Wschodzie. Krótki pobyt pr/ewodniC/ąccgo Kolii \I Vlonilchium wzbogacono spotkaniami z mieszkającymi tam wychodźcami asyryjskimi (\I liC/hie okolo 100 rodzin). Raz w miesiącu zbierają się po niedzielnym nabo:i.elis!wic eak rodliny \lTal /.l' '\luim kaplanem w przykościelnym klubie. Asyryjski~ gospodynie pl'zynoS/i\ pr/)T/,i\dlOJl(; \I dOl1lill'i1 potrawy narodowc. Czwarte. już cyklicznc ... Symposiul1l oj' Fooe! ilnd ('ookel'l" Ullhy/o ,i, II SI Anthony's College IV Oxfordzie. IV dniach 10-1 I wl-:lcśnia 1')9-1 roku. Jego lenlałl'ki1 dOlYUllil żywności lagrożonej. Wśród 39 zaprezentowanych wykliHilnv Zllillil/l ,i, I'cr~rat o ,ISy 1',),kiLh tradycyjnych technologiach kulinarnych. Na piątej kon/i;reneji ... Konllik!y cllliClnc". 1(1I')lilllllOwanej )-7 grudnia 1994 roku prl,cz Instytut Archeologii i '·:tnoio)!i i Pi\N \I W;IIV:I\I ic. przedstawiono sytuacji( Asyryjczyków IV Tur Ahdinie (pld,-lv,ch,lllrcja) .. iako I1lnicjv{)~cI powa:i.nie zagrożonej. Szósla zaś konrcr~ncjil to kolejne SylllpOliulll II (),!tml/ic (X_I) IIl'/l"lIi:1 1995). poświęcone tym razem wybitnym kucharIOm i tym. k!lirz\' 1111ien i 1 i obi iuc kliChll i. Zapre/~ntowano na niej twórczość kulinarną Bar Ebraji. nićlnal1L')lojevCle \I Po!.scc .\11/\liecl,nego 1ilozot~1 asyryjskiego. W minionym okresie przewodniczący Kola uczestniC/yl 1\' of'I')lnopolskinl scmin;1I'iul1l dlil nauczycieli klas piekarskich średnich szkól zawodowych. klóre odh\lo si, II-I!J f'rllLiniil 1\)'),,) roku II' Zespole Szkól Zawodowych w Bydgoszczy. Wyglosd tam ci\I a relcraly' o IradycI)n\J1l chlebie na f3liskim Wschodzie i o potrawach /. pszenicy. Wreszcic tr/.eha \I ,pomnie':' o Se,ii Ekologicznej (noszącej kolejny numer XIV). zorganil.OlI'allc.j 1(, k\lil'llIi:1 I\)\)) loku priCI, \\ 1clzial Rolnictwa Urzędu Wojewodzkiego w Poznaniu. w I.espolc Szkl')1 \tllecz<ll'skich \Ie \\·r/l·śnl. l3yla poświęcona mleku. Przedstawiono na niej prelckcj, o pr/ell\'OI'a(h i potril\\iICh / 11l1eki< u wspólczesnych Asyryjczyków na Bliskim Wschod/ie, ,,(jill,eta PO/nilli,kiI" 0pllhliko\l<llil III:'; maja 199)) rozmowę z przewodniczącym Kola o po:i.Y\I ienill AsyryjCl.yk<lIl. klór'! latl lul,lIl ano "Ly7.ka \I' kul!urzc. :i.lIr w muzeum". Z ważniejszych spotkań o charakterze kamcralnym pragnl( \I',micnie na,t,pllj'l(l': IW lapl()s/cni~ Klubu Seniora przy Akademii Rolniczej w Pozllaniu. II styCl,llia i \)\),1 roku udhl la 'Ie' biesiada poświęcona ludowym obchodom Świ;lt l3oi.ego Narod/cni;1 i NO\legl1 Rokll u ,\'1ryjezykóIV. 2R lutego 1994 roku wygłoszono prelekcji( dl,1 c/lonkl')\\ '\( )'I-n I'l\lllilnskll'.1 Spóld/ielni Piekarsko-Ciastkarskiej o techllologiach i piodukliich IhOIO\llch lid lll"k:m Wschodzie. 2) marca 1994 roku Kolo bylo gościcm osób IIil'pcllIospr;l\l'Il) cli. II/eS/ony ch \I li:lIdacji "Arka". któr/Y wysluchali wykladu o pocz'ltkach chrlcściJal'lS[I\d \I'schl\dlli~gl\, \\' cliliach (,-7 kwietnia 1994 roku przewodniczący Kola przebywa I IV Wi.;dniu n,1 1;'1)J'(h/enie tilllllejszegl\ Domu Kultury i Zespolu Slkól /,awodolVych. Tematcm społkani;r b)ld SI łlld(p Chl'/l'ŚCIJIII asyryjskich rw Bliskim WschoLizie oraz ich tradycje kuiin<lt'llc, 22 \lT/e,śni" 1')')·1 wku mi,ti" miejscc drugie spotkallie z illicj;:ll)lvy niepelnospralVnyeh I fundacji ".\rka". ;.'d/ic kOIl!\Illl0\lilllll popr/,.;dni temat. \\'yekspono\VuJ'lc rolę asyryjskich misjonilr/) \I SlLl/l'niu l'ill/l'ścljali'l\l,1 \I 111diach. Chinach i Mongolii, Pierwszą konferencję, 1993 roku, I,organizowała �·ve/.q:ólnlc \\,)/nc "l spotkania I. młodzieżą szkól średnich. Ueznio\\'it: ostatnich klas '1":cj,lil1o":ci gaslrol1omiuncj I.espolu Szkól Zawodowych w Glogowit: wysluchali IO li~lOpada I ')').j ro~u \\ ~tIadu o potrzt:bit: zat:howania tradycyjnych lechnologi i kulinarnych. podczas kl<>rc':,''''lIlll\wiono lemat\' kilku zagranicznych konlCrencji mic;dzynarodO\\·ych. Wśród sluchaczy ":.Ii n')\\ nici uC/niO\\it: I. I.espoiu Szkól Ekonomicznych. Nauczyciele uczestniczący \V dyskusji 1 /alel11 prl.) Inali. it: It: zagadnienia były dotychczas pomijane w pracach przygotowy\\'anych pr/o ue/nit)\\' 22 marca I l)l)) roku wspomniany wcześniej \\ykład o zagro7.eniu Asyryiczyków \\ Im .:\hdinic i'.llslal \\·yglosl.Ony na zebraniu Rady Instytutu Religioznawstwa UJ. Na zapro'/l:nic' Tcchniku111 (joSpOd,lITZCg(' Sióstr Ursllllanek w I'nicwach 7apreZCnlowano 26 kwietnia 1'iq, r"ku d\\ a \\ y~")dy / pr/.choe/ami na lemat chrzćŚcijalistwa bliskowschodniego oraz h iSlOrii chlcha i Ic'clin<>logii jcgo prodnkcji. l'i'llCgo maja 199) roku zrcalizowano kolejny wyja;d do (i1u.>,")\\,I. l) ni ra/cll1 do !.cspolu S/lól Ekonomicznych. Mówiono o tradycyjnych t,;chnologiach i'r/c\\\,'1I.'\\\a mlcb. W d\'skusji, kttlla wywiązała się po \\'ykładzic. poruszono tt:ż różnt: aspekty i\\ "I/'1I1c' i. pr')\\I1\ m poloicnit:1lI chrzcścijan w islal11s~ich krajach Bliskit:go Wschodu. \\) ~or/) :iIUVIClr/~ dniowy pohyt w I.lllkut:ie 40-osobowcj grupy pracowni~ów i studentów ! i I n.l~lJ \\\ d/iahl Technologii /ywności Akadcmii Rolniczt:1 w Poznaniu, prze\\odniczący Kula Nrgallli.(l\\al 2:' l'/Cl'I\ca I ')'):, roku spotkanic zc znanymi i ccnionymi d/ialacz;nni miejscowego .,dd/i~J!1l I'TI .. I'rancivkim !'I'lckiem i Alhin,! Hodur. którzy dzielili siC; swoją pasją -- folklorem lud,,\\) In I·e~ionu. 2') \\ rzcśnia 1l)l)) lOku nauczyciele przedmiotów gastronomicznych szkól \"lll'\\('lll/I\\;I kali.'ikiego \\ysluchali \\' Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Kaliszu referatu. p"i;lć/o;h'g') / pi'/ciJoczami, na tt:mat tradycji i obyczajów kulinarnych na Bliskim Wschodzic. \\c \\,p,)Jnllianym okresie. zarówno \\ czasopismach krajowych, jak i zagraniunych. ukazalo <Ić ~"k~lna~l'il' puhlik;ll'ji aulorsl\\a jll'lnvodnieząeego koła, dotyuąeych wyżej wymicnionych /(i~l.ldl\il.."'l Michael Abdalla �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a37301193f10663267acfb2fadb950ed.pdf 342284709bf761bcb35165df828c5796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource Burzyński, Henryk (1912-1995) Kunczyńska-Iracka, Anna (1934-1994) Frankowska, Maria ( 1906-1996) Brozi, Krzysztof Jarosław (1952-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2023 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.347-359 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 80. 1996 VI. IN MEMORIAM KRZYSZTOF JAROSLA W BROZI (1952-1996) \\ dniu 2(, lutct'o I ()<)(, roku /marl nagi<: prof dr hab. Krzysztof J. Brozi. antropolog kulturoIII I Lllillcrsylćtu im. M. Curic-Sklodowskiej w Lublinie. Byl kierownikiem zalożonego w roku I()'J 1 1:lkladu Antropologii Kulturowej UMCS. autorem kilkunastu książek i wielu artykułów. Iniclatorcm i organi/atorcm Lubelskich Seminariów Antropologii Kulturowej. których ósma ćlll cia odbed/ic SiC II roku I <)<)6 i poświęcona zostanie Jego pamięci. Zbliżenie z etnologami prof K .1 Iho/i Iwi:vanc było I Jego pr/ekonaniem o szerokich granicach antropologii kullUtollĆJ. II l'amaL'h któlcj możliwe są różnorodne ujycia badanych problemów i konicczna "'p,'dpIIIĆII 1"/l1\ć!J dlscyplin naukowych. Choć punktem wyjścia w pracach prof. K. J. Brozi l" II: iil%lia. doslr/cglil lnaczcnic etnologii wewnątrz antropologii kulturowej i dlatcgo Uc"lL':;lnlC/II II konlL'rcncjach ctnologicznych i posiedzeniach Komitetu Nauk Etnologicznych 1'.\'\ a II ,,"oim pisar:;twic coral czyściej kor/.ystal I prac etnologiClnych. \a kvtaltOlI:lnic sic laintncsowaJl naukowych prof. K. J. Brozi mialy wplyw odbyte studi:t 1"<](:1 nIl l 'nillcl:;llcclc oral II\ja/dy zagraniczne: zainteresowania tc były jednak pr/cdc 'I ·/1 :;Iklnl II I nikicm dokonancg" I\yboru. Ukoilczyl bowiem prawo i równolegle studiowal li!:J/Plic 1'0 :;tudillch pracował II Instytucie Filozofii i Socjologii UMCS. W ramach tego Instytutli pilI gOlOII Iii roiprawe doktorską poswiyconą metodologicznym problemom antropologii iunkcj,)!l!llncJ 1~Il'ni:;łalla Malinowskiego (Antrop%gia /imkcjona/na Bronis/mra AIIl!inowskie\\\ ll:lll lllCtllO I ubehkic, I.ublin 198-'). Wybór koncepcji antropologicznej jako przedmiotu etnaliiI klćlule ullage prof. K. J. Bro/i ku antropologii kulturowej: JeJ Iwią/kom z filozolią hl'l"rl!!. 11IltropologiC/n:1 teori:1 kultury. Zainteresowania antropologiClne rozwinął. i tu mamy do (/1 IliĆnll1 " kokinym ważnym wyborem. w trakcie rocznego pobytu na Uniwersytecie w Chicago \1 Illta'.'11 I ()X.I-I ')X·l. I'r:lcuJc tam pod kicrunkicm prof. Georga Stoekinga. mająccgo zasługi ,-!""nIL' II :;tudlllch nad historiil antropologii. Dalszym zbliżeniem do antropologii jest Jego praca habilltaclJnl1 lai:11 :;ie II niej probkmatyk!j wartości (/Introp%gill wllrto:ici Ujęcie metod%~/C~!lC. \\\d!lllllictllO t'ivleS. Lublin 1989). Problematykę wartości K . .I. Brozi rozwinąl nic tylko IC IIzi'ledu n<llC.l 1.llaC/cnic w :;/kołaeh i kierunkach antropologicznych. Pełnila ona ponadto "ll/lla 101,' II rO/lllj<lIKj prlCl Nicgo koncepcji :;tandardu kulturowego. (lklc':; pl' h<lhillt~lcil. od !"Oku 1989. to Clas. w którym prof. K . .I. 8rozi koncentrowal siy już pl:l\1 iI' III "ICllliL' 11:1 Illgatilllclliach antropologii kulturowej i identytikowal siy z tym kierunkiem Ildd:ln. \\skll/uJi\ na lo Ilic tylko opublikowane prace. ale również wysiłki organizacyjnc. skiero\I<lnc n:l hudol\lltllL' II I.uhlinic ośrodka antropologicznego i wprowadzenie antropologii kulturo\1,.1 dl' nllllClilllia uniIIClsyll"ckiego. l'lva wydalliem poprawionej wersji Antrop%gii wortoc\:ci. \\\ d:1IInict II (\ I ·NI("S. I.uhlin 1994. opublikował On kolejną książky Materio!i::m kU/tUrollT C/,lIkll//IIW/CIII\/IIITlilli Ilarri.\(/. Wydawnictwo UMCS. Lublin 1994. a takżc książki( I"mbe 'Tllrl/~iI'/1 .\~/dCC (//lIrojJo/l!gic::ne. Wydawnictwo Norbertinum. Lublin 1992: wydanie II. \\\(1::11 niciII o l i\les. lu hl in 19')5. Opublikował ponadto. nawiązującą clo o:;tatniej wymicill,'nćl billIki. hrll:;/lllC /.//I/::ic / krv~vs cvwi!i::aCji w perspektvwie antropologii kulturOll'e/. \\\ d:lllillL"tllll i i\.1( 'S. I.uhlin I 'J9.', Ilygłos/oną w serii ..Wykłady otwartc UMCS". a także cilIa i')llIlkl 1~)!lI:IL'ćich:lr:lktcl podl·<;CI.nika .introp%gii kulturowej. t. I /'.il/TS historii antropl!/o,l'.ii i,I//llIrollC/. \\\c1ll11llictllll UMCS. Lublin I9'J2 i t. II Refleksje nad pOlI'staniclI! c\'Hi!i::acji 1 �348 i wyobra:::elliami O świecie, Wydawnictwo antropologią a filo::ujią i historią. Pre::entacja Wydawnictwo UMCS. Lublin UMCS, Lublin IlIhe/skie?,o 199:\, :irotlO\l'isk(/ prace; /.bioro\\ą\/il(,b aIllFU/)()/ogll kll/!lmmcj. 1995 oraz wybór tcbt(m '1lltropologlunych .lillrn/)()!(),~~iII kulturowa. 7.bli:::enie epok i proIJlemóH'. Wydawnictwo lJl'v1CS. Lublin I'J'J'i. Znajomość prac prof K . .I. Brozi pozwala na wska/.aniL' naJ\\ażlliejs/\ ch kinunkl')\\ kg,\ badali. Były nimi: l. Interpretacja kierunków i konccpcji S\\'iiltll\\ej 'llltropologii "llitu]"()\\L'j Rozważania nad funkcjonalizmem, zreszt'l stale najbliższym prof K. I. liro/i. /ost,ily tli II/upcl· nione krytyką matcrializmu kulturowego M. Harrisa i koncepcji nilrodu i n.le.i0n<lli/mU I' (iellncra: 2. Analizy antropologiune niektórych ważnych problemó\\' \\Sp]')łuesne.i I'ol,ki I s\\i,I[;: Są to m, in. rozważania nad nacjonalizmem, i szn/.eJ. mistylik<icj'l s\\i"dollllhL'i 'PilleC/.ilL'j a ponadto nad kryzysami cywilizacyjnymi oraz zwią/anymi I nlllll kryZ\ sami gr,lllic i t<>rill \\Iadzy: :\. Przygotowanie ogólnych, podre;C/.nikowych uje;ć \\ inl/) ,llltrop"logiClJILj, priL'<\c wsz)'stkim na użytek studentów, Istotnym uZllpelnienicm dzialalnosci badawcZl:j prof K. I lho/i b) 1,1kgo \\'lclb a"t\ \\ I](I'C dydaktycma i organizacyjna. zmicrzaj'lea do obje;cia nauczanielll antropologii cor,1/ to s/clv.\cb zespolów studentów UMCS oraz do organizacji Centrum Bad,j(l i :"allc/ania ;\nlropologii Kulturowej przy UMCS. Wspomnieć należy również o z\\olywanych pr/C/ :\icgo, od roku I')XX. dorocznych Lubelskich Seminariach Antropologii Kulturowej lIrill o .Icgo ud/iale \\ pr/\ g"t()waniu programu dla szkól D::ied::ictwo kllltw'oll'e II' rcgiollie. wa/n) III tal,jL' db clIH,jogii. Na czym polega zatem wkład prof K . .I. Bn)Zi do ro/.wijajqccj sit; antropo!o!!ii kulturp\\,'] w Polsce" Interesowala go z jednej strony antropologia /. jej problemami tcorct\Cln\ mi i IllCtpdologicznymi. CZCJllU dal wyraz \V studiach intnprcluj'lcych poSl.Clcgólnc kierunki dntrtJpr.,jpgiczne, 'l drugiej jednak strony pragną! przyczynić si.; do lro/umil'nia :,1,11](\\\ i PIl\CL'''''\ kulturowych, tak w przes/Jości jak i w teral.niejslOsci. Stoso\\al pode.lscic in!nd),c\plin'll!lc. które z\\iązanc było z .lego obrazem antropologii jako najhanl/icj ogl'Jincj n,luki u Clj,\\\ ie'ku i kulturze. Podkreślal wagę aplikacyjnych funkcji antropol\lgii. bard/icj jcdn,l" "dpu'\ ialbł'l \ lu funkcja nauczyciela. ostrzegającego przed pojawiającymi sit; /agroi.cni'1I11i. liii. ebpl'n,!. In,lchnic .lego studiów i pisarstwa dla nauki polskicj polega nil' tylko n<l IIPO\\ \/cchnlcllill kl\ 1\ C/i1l'i wicdl.)' o zalożeniach i koncepcjach przyjmowanych \\. antropologi i ~\\ latll\\ Lj .ilc 11')\\J11C/ '1.> proponowaniu nowego rozumienia niektórych pojęć i poslc!./cnia /,Ikrcsu b,l\bn ;lllIrtJpoill:,'IC/nych. Walczyi ponadto o instytucjonalne uznanie antropologii kullllro\\L'j. \Vain'l di,1 IllCgo h\b sprawa wpisania antropologii kulturowcj na liste; dyscyplin naUkll\\ych, /. kIJ')!.)ch mUliLI nadd\\ d,' stopnic naukIme. Pr/,ygotowal na len tem;lt Jllemorial i \\ IwiJllku / nim 1,ISlana\\ lal ,ie' Ilde! relacjami między antropologią kulturową a etnologią i innymi d) sC\'plinJlIlli nauk,,\\ \'Jlli (lhICC,d przedstawić swoje propozycje w tym zakresie w artykule IwpisaJl\ m dla "I.udu" Prof K, .I. Grozi przyjmowal wicie obowiązk<'l\\, stawial prl.cd sob'l trlldnc CL'Ie. pdulI\\ ,d dotkliwie uplywający ezas i dlatego żył i pracowal w wal'llllkach dużego ohci'licllid PS) l'!IIC/lll'o'\\ W ostatnim liście z dnia 12 lutego 1996 roku, k!l'1I'Yod Niego Olr/\'lll,;lem. pL'<d o /llilC/LI!!U żyezJiwości ... którajest potrzebna w pracy IwórClej. gd/ic sposobnosci do po!kni,,:ćic'l la" \\ i,'k. a o którą Clysto lak trudno w środowisku ludli skazanych \\ znaC/1l\1ll st('pniu n,1 kOII"II!.L'11Cic" Odszedl przedwcześnic Uc/ony, który wiele lrobil dla rtJ/\\ijaj,!ccj si.; \\ nilS/.\ In "rdill antropologii kulturowej. �349 IIENRYK BLiRZYŃSKI (1912-199:1) \\ I ()')", rllku zlllarl I kmyk BmzyJiski. znany i cćniony artysta ludowy. folklorysta. Ksi~żak I I.o\\lczanin Urodzi I si~ w 1912 roku wć wsi Trąby w rodzinić chlopskicj. DzićciJistwo i mloLio',C Jcso przl p,ldly na czas. który w historii sztuki ludowćj nazywany jćst Jćszcze zlotYIll \lIckicIII. (';,1.,. II k[(')ll m nieomal wSl.ystkić wn~trza chalup lowickich były bogato przyozdohl(\11C\I\L"inankilllli. paj,!kami. bukictami kwiatów_ a mcblc byly malowanc i zdobionc snyccrką I kmll Ilurz.\ll,ki bl I dzicckicm tcgo OKrcsu. Od najmlodszych lat otoczony byl wYl\vorallll ,ztllkl. \I Ich atnlllsICrzc dorasta!. ukochal jć i tworzy!. Pierwszc Jego pracc. jcszczc dzicci~cc. to ,zmilClill1C lalki ubrane vv Imvickic samodziały i wycinanki z kolorowcgo papicru. Mając czternaśLic lilt zaintcresml al si~ tkactwem plócicnnym i wcinianym_ które było jeszcze wówczas p()\\"zecllllle upr,m IiIllL' V\ kazdcj chalupie na \\si. Zarlmno II jednej. jak i w drugicj dl.ic(!Jjnie nauczITIeli"! bv la Jego matka. Pierwsze welniaki tkał dla swych sióstr, początkowo V\edlug istnie}lceJ 11IUl". a p(·)inie.jjuż wedlug Ivlasnych projcktów. \ll\le zmial1\ V\ zlciu Artysty przyni(lSi rok 1929. Wicś i"nlby należala do paralli Chruślin. :cdzlc znaJduje si~ kllści(-'I w ,tylu gotyckorencsansowym z drugiej polowy XVI wieku. W kOścicle 1\ 111IOzpocz~la pracc konserwatorskic Zoila Baudouin dc Courtcnay. PI"?y konscrwaeji kościoLi znalal.I prac~ miody I kmyk Bur/Yllski. BurZYl1Ski pomagając malarcc uczyl si~ jcdnoczcśnic ll.sunku I zaS<ld khldzcnia lill'b. ('hol' OKrCS tcn trwał dwa lata. to Jcdnak wystarczy lo. aby J\rtysla rllZill iI(lVIid ,,~ \I Illalarsl wic. P(\mimo Llscynacji malarstwem tkanie samodzialów lowickJeh bylo ledn"k dla niego najV\azniL~Jsze. 1V\,)rUllśL'iil I klll"yka Burzy I'lskiego zaintereSlmala si~ [lconora PlutyJiska. która by la 1\llaZanil I lu\varzl slvvem Popierania Przcmyslu Lud(lVVego w Warszawie. [)I.i~ki PlutyJisklej llur/v II,ki Ilkol'leZ\1 kms lilrbiarsk! i tkacki w Warszawie. Po powrocie do rodzinncj wsi /mg'"llzlllldl Iv ojcllwsk!eJ IzbiC L1rbiarni~ i warsztat tkacki. Produkowanc przcz Nicgo wclniaki cieszI" 'le duz\ m powodzcnicm. gdyż. wi~kszośl' byla tkana wedlug starych wzoróV\ IndldulilC\ eh ,i~ II \Iuzeum I-:tnllgrallcznym vv'Lowiczu. '\aln te Illnicj~ll)()ści V\ latach I11lodzie(1Czych i starszych wykorzystywal B urzyJi'-.k i pl'ZY rllZI)\ L'II pr"Cileh ,11'1\,11uny ch. W latach IlJl(, i 1938 wykona I dV\a ornaty dla wJasneJ parali l. ;: Llk;~ e11"1vl<lllllal\ elLI organizacji spolccz.ll\ch. \\\ hllch dlll!-,leJ "Oln\ śmalmvel poloz) I kres dz.ialalności lilrbiarskiej i tkackiel. Po "\1.,, 0ic-nlll 111ll/\ll,kl pn',ho" al w/.nm\il' tkact"o \\ Chrllślinie, sąsiednicj wiosce. gdzie zal11leszka!. IllIdllil:-:CI '1IIOllco"e nic poz"olil\ na rozwój tkalni. W tej sytuacji zajijl si~ malarstwem. \ liliIlII dl "lletiz,1 e111nl('" mlevkalnych_ początkowo przy pomocy walków i matryc. a później Icc/llle. \\ I ()id I I ()n Illkll .'\rtysta brai udz.ial w konkursach na wytwory sztllki IIILiowej i otrzymal n,lgro," \\ I ')i)!) lilkll "/1'llud/i,Ji w "ystawic malal"?y amatorów. wystawiaj'lc akwarele. pastele I 1\ 'linki \\ I '!77 IllKII " konklllsle "I-'olklol' Robotniczy" otrzymalnagrod9 za cztery obrazy. lleml k HIII'Zllhki zaCZiii maill"al' jak sam mówi!: "nic dlatego. icby zaimpono-wal' ,rod 'liI I'-.kll. <Ile LiLltego. ze pragn,\lem bardzo pokazać swojc prace tym ludziol11. z którymi l" 1i1/"ll\ie'lel11 popizez kultur~ rcgionu i poprzez związki krwi". \\ I ')'i!J Illkll :\11\ sla Idl11ieszlal w Ksawerowic kolo Lodzi. i"lItaj w jedny III z pomicszczcll "I dOl11u IIl'/ijdzil izb~ ksi~żacką Pomimo zmiany miejsca zamieszkania l kmyk BurzYl1sk! n:lllill 1111'/\nlv" dl 1.111\ kllnlakt z /lemi,\ [owicką i brai czynny IIdzjal w wydarzcniach ku!tu1';J!I1\ L'h �350 Ilenryk Burzyilski byl członkiem Lódzkiego Odd/i.i1l1 I'olskićgo Ti'" aJ/\ si II a l,lIdo/naIlLlc'go, lItrzymywal żywy kontakt z Kołem Folkloru RobotniC/ci I,od/i S/,C/cgólna pr/\.I'I;I\ l'ILl\ 1.1 Go z prof K, Zawistowicz-Adamską. Odszedl Artysta pełen pasji. wierny tradycji i kulwrzl' swojcgo rcgionu. .1 !II!.',!.'II'::II/II MARIA II'I/h,/; FRANKOWSK/\ ( I 906-1 <)96 ) W dniu 17 września 1996 roku zmarla w Warszawie. IV widdl ')() laL pmrcsm doklOI Vlal'ia frankowska. wybitny etnolog. amerykanista. czlowiek niezwykle prawy i s/lachctn:- . .IC.ls/crokic /ainteresowania naukowe. połączone z gruntowną wicdzą ogólną i ćI"IlL!lcj'i. pasja hildallLla i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów ctllologiclllych oral Ilich:- lI'al'l siLI ducha i charakteru sprawily. że była postacią nietuzinkow,\. pO/.oslawiaj'lc'l wv,d/ic pi.,:lno ,IIC.l Iliezwyklej osobowości, Pro1Csor Maria FrankolVska rozpocz,la swą dl.ialall1ość naukow'ljui 1\ C/i1sic sludll'" II Inlwersytecić I'oznailskim. kiedy to IV 1929 roku podj,la pr'1C' jako awstcntka II Ilhlllucic' Etnologii lego Uniwersytetu. Opublikowała w<'l\vu.as. pod ni1/l1iskicm panic(lskllll "-arhl)\\ sb. sllój picnIszy artykul. W 1931 roku uzyskala tyłUl naukOlI\' doklora lilo/olii II lakrl',il' etnogratii. etnologii i prehistorii na Wyd/iak IlumanistyC/nYIll l )nillcr.sylclu PO/nal\sklcgo. IN ciągu kilkudziesięciu lat swej pracy prorcsor Maria FrankOlIska IIVI'i/alw hlłd in.'lllucjonalni..: I kilkoma placówkami -- 7 l'ar\stwowYIll MUl:eum Etllogral·'l'I.ll\m II Will's/<lllie I K<lICdl;1 Etnogralii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza \\' PO/naniu (obccnic Inst\-lul LlIwlogii i ,\ntlllpologii Kulturow,,:,j Ui\M IV Poznaniu), z Zakładem Etnograiii Instytutu Ilistorii Kullury IVLI1l'lI;Jinci Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obcenic Zaklad Llnoiogli Instytutu Arehcologli i J-:tnologii PAN IV Warszawi..:) i z Pracowni,! f,lnogralii (ohceni..: I'r;ll'mvnia l:tnolo!'li) Ie!,o Instl lUlU w Poznaniu. Problemy muzealnictwa stanowily Jeden z ważniejsl.yeh nurt(l\1 .lej l.<linICreS()II;Ul ,lUI w 192<) roku zinwentaryzowala Muzeum Kasl.ubskie \\'e IN/,dyd/aclL \1 lalach I 'no do I 'n'! 11\Iii kustoszem w Muz.eum Etnograficznym \\' Warszawie, W 1\'111tó C/asie. II micsi;lcach ktnil'h. pracowala I. polecenia Ministerstwa WyZIlali Religijnych i (lślI'ien:nia i'ublic/Ill'go. II nlllZCUIll Ciuimeta i Trocadero w Paryżu oraz ll1uzeaeh M<ldrytll. Ikrlina. MonilchiulTl, Lipski!. !lIC/na. StuttgartII. Kolonii i Ilamburga, Druga wojna ś\\'iatowa przCl'wala .ki d/ialalność nlll/C<llną klllr;1 podj,la na nowo. obok innych zaji(ć. \v latach powojennych. Pr/.CI kilb micsi,n roku I ()-I~ b:- la kustoszem Muzeum Wielkopolskiego (obecni..: MUl.eulll N<lllldoll c) 1\ i'o/,n'lIlill. od lW" d,) I ')6() roku - kierownikiem Dl.ialu Pozaeuropejskiego w P;U'lstW()\\\nl \II1/CIIIII l.lIWgl.t1ICZI\I 111 II' Warszawie, a od 1<)(,7 do 197(, rokll kuralorem D/.jalu. 1\:-la ki lIiclolclllilll Cllollkiclll Ra," 'luzealnel lego Muzcull1, Profesor Maria I-'rallkmvska II·' ciągu \1 idu lat prac\ II' IIUI/...:ach d;dil .'i\' IHl/nill' pk,> makolllity zn<lwca pl'Obkllwtyki ll1u/calncj, autor sccn;lli uS/y i k;\lalo,ie""" lIic,111":- si;tll \ 1ied/\ innymi byla alItorem scenariusza slakj wystawy Il/,iahl PO/ac'uropc.lskil'go i';1I1sIIIOIICgO \Olllle'um !-:tnograticznego \\' Wars/awie, Swoją Ilicel/_y \1 dziedzlnlc' mll/l';J!nil'III;1 pr/l'kil/.;i1;1 II pilbIlkowanych artykulach i wykladach uniwersytcekich. I)ui" ,kj z;lslu!,;, i o.'obi,t\ III 'Ilkcl',,'m 11\lo zainiejowanic trwającej długie lata. od \9(,X roku. lIymian; ohiekt(m ctllllgr.t1lllll\ch Il1I~d/1 Musco de las Culturas miasta Meksyk a i'alistwolI'ym i'vllll'eUlll Itll\l~rilJiCln\ ni II W,IIVillI ie, n:c' tylko \\'ymiany, ale takżc c1arollizn ze strony lll..:ksykal\skicj, I )/i.,:ki tcmu '" IU/CIIIll \I \\<IIV;III ic' \\'zbogacilo si, o hard/.O CCIlIl'l i ullikatoll'i\ kolekck ohickl<'", Illl'ksllal'lSkicj kltlllll"\ i '/luki �351 ludolIej. I.t.:brall;\ \\ sposób melodyt.:zny i przedstawiając'l zarówllo zróżnicowania rcgionalne kullU1'\ mc'b~ kallskicj. jak i \\-Sl.yslkie dzicdziny kultury ludowej lego kraju. :\iuII')'kk lIa/.ne micjscc w życiu naukowym prolCsor Marii Frankowskiej zajmow<Jla lL'i;lbIIlOŚC dydaklYCllla. ktlml r<)/.poCl.t;la .lui. w latach okupacji prowacl/.ąc \\. Wars/.a\\ic \\~ klad~ I !akn:su pohkil'j kultury i s;(uki ludowej Ila Tajnych Kursach Oświato\\o-Spolecznych. \\ paid/iemikll 1')·1:' roku podjt;la pract; na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo Jako ""llIlllarills/k;!. ;1 "d I 94() roku na etacie adiunkta Katedry Etnografii i z tym Uniwcrsytetcm III iivana b~ la Ilajdlu/cj. bo pOllad 2:' lat. Na szczcgólnc uwypuklenie z<lslugujc 1~lkt. że po laklll')Clellin II IIOjlly ślliatowej razcm I.e swoim mężem. wybitnym polskim uC/onym dno 10;:ielll. proksol'<:m Lu~cnins/em Frankowskim. dlugolclnim kierownikiem Katedry Etnografii 1'llilll'lS~letu l'o/lla,'lskiego oral I. doc. dr Tadeuszem Wróblewskim. oclbudow)'wala tę Kat<:drę P" lIlisl.C/cni:tch \\ojennych i rozgrabicniu jej micnia w latach okupacji. PrzYCl)'nila się do uraIIl\\alli" duze.j CI<;ści unikalO\\ych i cennych zbiorów bibliotecznych Kalcdr)'. I'rol'esor r--'Iaria FrankO\\'ska z\\-iq;:ana l. Uniwersytclclll w Poznaniu. pracowala z mlod/ieŻ<\ i dla Inlod/ie/~. Slll/ilC jej. I.awszc I dużą życzliwością i oddanicm. wlasną wied!ą i doświadC/elllt.:I11.l'rO\\i1d/ila \\ykladv z I.akrcsu ctnogralii - powszcchncj. Europy. Slowian. a także I. IllUlL·alllicllla. lIy~laszai;\c Je larll\\nO i przecie wszystkim dla studentów etnogratii. jak i archeoI"gii. geogr;i1ii. antmpologii oral socjologii. Mimo przejścia w 1971 roku I. Uniwersytetu illl. \. \lickielliC/a do l'olskie:J Akadcmii Nauk. nadal prowadzila wyklady glówni<.: I I.akre:su :lIllel'\ kanislyki or;lI.. antropologii kulturowej dla siuchaczy z Poznania. Warszawy i Torunia. I'roll;ltI!'lC selllin:lIia magisterskie prol'esor Frankowska wyszkolila kilkudziesit;eiu magistrćm LlIHlgr~i1ii. I'I'/CI II ick lat byla opiekunem Kola Naukowego Studentów Etnografii Uniwersytctu II 1'(\lIlaniu. in,pirując i wydatnie pomagaj'lc im w rozwijaniu zainlelTsow,nl naukowych i wyrabiaj;!c nmie.jętno\c salllod/icinego posl.erzania wiedzy. Sprzyjala i zach.,:cala do prezcntowania slllde:nckieg(\ dorobku naukowcgo na ogólnopolskich konl'ercncjaeh. Darl.yla ogromną życzliII (\ści;, \"/elkie naukO\\e illicjatylly studentów. ch<,:lnic pomagala II' ich lilchowym doskonaleniu ,i~. l;illS/e i II b/dej chwili sllli.yla swą radą i wskazówkami. Podobną postaw.,: miala wobcc IlllodSl\ ch praCll\\ Ilikl'l\\ nauki. pomagając illl II' :<:dobywaniu znaCl.ącej pozycji \\ Lyciu nauko\1\ III p(\pr/o !.:Ich~canie i nlohilil.Owanie do wytt;i.onej pracy w atmosfcrl.e rOl.taClanej prze/, slebil' /~ olill ości. 1I/nania dla ich osi;l!!.nięc i aktywizowania do elalszych dzialall. 'akż~ tu podkre,!ic I'/adko spol\bn~ lak pelcn otwartości i serdeczności .Icj stosunek do drugiego czIO\\·ieka. 1IIilie,i<;tIHl\l'lIsilIchania ,i.,: II .ie:go potrzeby i gotowość niesienia pomocy nie tylko w sprawach ll;lIlko\l\eh. alc lak/.c' II ludl.klch probkmach dnia codzienncgo. "a ,elllInariach doklorskich prol'esor I'ranko\\'ska skupiła wokól siebic~ grono etnograt('l\\ i ;lrcheolt1glill ! I'o/nanla. WarSl.a\\~. Krakowa. i'orunia } Szczecina. spośród których wiei II /llob\ lo doktor;i\\' pod .lej kierunkiem. Wielk'l kj zaslugą bylo \\'yszkolcnie grupy specjalistów II lakresie ;llllcrybnist\ki. kl<lr/Y I.asilili kadrt; naukową kilku uni\versytetów i placówck Polskic,j .\Lllklllii :\allk l'r(\k,,,1' r--'I~lri;1I'rilllkollsb dala si.,: poznac jako dydaktyk ró\\niei \\- lagranicznych ""(Hlkaeh 11allkollveh. W lalach I')(,7 do 197:' trzykrotnie miala cykle wyklad()\\ w i'vkksyku. II I.scllel" :\:leillll;ti de :\Iltmpologia e Ilistoria. w Coiegio de Mexico. w Musco de las Cultllr"s (lI;li 11/1l.'ln\\Tl'sylc~Cle: \\ (illadalajara. Z koki Ila Kubic pmwadzila wyklady w instytlleie iIIH,lo~ii l'lIb;IIJSkiej i\kadelllii Nauk. II Centralnym UniwCl'sytccie II Santa Clara i w lIniwersylecie: II S;lI1li;I;:O de ('lib;!. !I.(·/IInokgk I dzi;tiitiności'l Ila llnillcrsyleeie w Poznaniu. prol'esor Maria Frankowska podiela PLIl\' II instyluele f\reheologii i 1':lIlOlogii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnci 1'.\:\). pelni;lc od I'):,cj do kmica I In c> roku J'unkcit; kierownika pO/nallskicj PracO\\ni Etnologii lt.:g"l 11ISI\!utIJ (cl;I\\I1 l'raCll\\nia i-:lnogralii). W latach )972 do 197(, byla t~ż kierO\\nikielll lakl:idll Ltll(\logii 1/\1: I'AN (d;I\\}1 IIIKM PAN) w WarszawIc. a po przejściu na cmeryturę l'h!;i1a po" nlana Ilil st;lI11misko konsultallta l1auktlwego tego Zakladu . .lako kiel'll\\nik /;ikladu FlIllllogii 1;\1·: PAN przyczynila się wydatnie do slinali/.ll\vania ro/pol'lell'goinl II l'Ieśnicj podstalll)\\,ego przcdsięwzi<;cia naukolI cgo Zakladu. j;lkilll lwio �352 wówczas opracowanie syntezy etnogralii polskiej. Dzi;,:ki .kj W) silkolll i kinoll,l1lc~o pr/el '\I,! zc;;poiu. w 1976 roku opublikowano pielw;;7.y tom. a \V I ')X I roku dru~i IOIll SFI/I(':.I· ('II/ognI/ii polskiej. Dzic10 to stanowi jedno l najbardziej znao'lcych o;;i,,~ni,'l' \I dziL'j:leh pol;;ki..:.i etnogratii. Nadto S/czególnie ważką i znaczącą .lej zaslugą dla polskiej elnogralii lwio pOlIolanie do ż.ycia nowego ezaspisma etnogra1ic7.nego. organu ln;;tytutu ;\I'chcolo~il I !tnol()~il 1'.\'\ (dawn. II-/KM PAN). wydawanego w j9zykach obcych pod na/II,\ .. I·:l!11lologia I'o!ond". I'lcrlls/) tOIll t<::gorocznika ukazał sil( \V 197) roku. Będąc inicjaton:m. a nast;,:pni,' r..:daklorCIll 1":1,'0pJSlll<l. proksor Frankowska umo;i.liwila praentację dorobku polski<::j cl!wgralii na Ii"'um micd/l nan1dOllym. Profesor Maria Frankowska przez ponad :W lal byla kic]'(mnikiem I'raC(}\1 ni I.lihl!,)gii lAl--: PAN (dawn. Pracowni Unografii II-IKM PAN) IV I'ozn"niu. I'OC/'llkolVo kicIOlIal" b"d,UII<Imi 1.\1 iązanymi z etnogralią Polski, prowadz;lc prace h:r..:nowc gl<)lIni<:: nad bmloll n iC!1I,'Ill ludclIIym Wielkopolski. Plonem tych dzialm1 byla 111.in \I) d,lIla \I I '))') roku pr;lca Ibionlll <I Z bac/(7I1 nad budO\Fl1lclwel11 ludowym IV lVIelkopolsce 1195 -l-I 95 -). \V I ')(" roku ladecI dOli ;Ii<l o amerykanistycznej specjalizacji Pracowni. \V kilka lat pI')/niej l.au,I<1 inSpIIO\l:ll' i 10/11 Ij:ll w Iym zakn:sic badania ctnoreligioznawczc. Zainteresowania badawcze profcsor Frankoll'ski-:j problemalI k'l 'IIn..:r)'k;lIIi';II'Cln,! "d/\l I-:rciedli!)' się IV Jej działalności mU/.calnl:j. dydaktycznl:.i i naukowcj. slat,1 "i,' ICl. ;IUI'I['..:m,lcI egu inicjatyw naukowych i organizacyjnych, Na sz.:gólnl: podkr<::śkni,' laslllgllj..: 1,II'OU,!lko\l:Jnl" przez Nią studi,')\\, alllcrykanistyC7.nych na S7er;;;,) skid, i slw"r/..:ni,· picrllve.i \I I',,!s.:,' 11;llIk,,wej placówki amerykanistyez,ncj. klóra stala Si9 I'raccmni;1 J:tlhilogii L\I': 1':'\:\ Id:llln I'r<lC"\lnl<l Etnogratii IHKM PAN) \V dzicdzinie amerykanistyki wys7kolila grono speejaiist(lII. ktl'll:,ch SkllpIi:1 \lok()! \łehlc, współpracując z nimi przez dlllgie lala .lej lasługa byla pialIsI," \I I'(,!scc "r~an!/:Jcj<l SjHllk;lIi wszystkich amcrykanistów polskich, Mieli oni oka/ję d" \lymiall\' sllOich 11lIgI;I,it'lII n<l Cll..:r::ch zorganizowanych przez profesor Frankowskil Ogólnopolskich Senlinal1,1l'h '\Ill::l'Ilanisll'O!l) ch Na .il:dnym 7. nich stormllłowala bardzo iSl"!nl: progr<lm"",' lalo/cllia p"lski":I :lIncl'l kanisIl ki. które odegraly ważną rolę w dalszym k;;;tallowaniu sic lej dziedzinl nallki \V program i.: II In polożyla szczcgólny nacisk na konieczność podejmowani;1 plac /..:sp()I"\llclt. \I ktl'>l:-l'h uClcstnic/.yliby pr/.cdstawieiele różnych dyscyplin naukollych, Z<llllin/cnia te lI'eali/ol\all si,' zarówno IV powstaniu różnych placówek nauk(l\vyclt Iiklerllnkow;lII)ch n,1 IJI'<lC":<l1II..:rykaniSl)czne. jak i IV utwor/.eniu w 196) roku l. inicjalywy pro/l:sor Franko\lski,'.i SckCJi ;\lllnllanistyc z.nej Polskiego Towarzystwa Ludo/nawczego. jako na;bard/.iej IIÓ\lczas odpolI icdnie.j (ll1ll1 organizacji polskich amerykanistów, Sckcja llliala sw"! sicdzibę \I I'''/n<lnill. :J1..:j II i..:l"ktllinl prezesem była prof-:sor Frankowska. Za najważniejszc spośród ladal] polskicj amerykanislyki II/n;da cck n'lllko\l":. d)dak!lc'/ne, infomlacyjno-popularyzatorskie 01'<11:dzialalność zllliel'7a.iąc:\ d" lJa\l i<)l;llli,1 I ro/vc'r/Cnl<l k(\lItaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi .. kj zdaniem. II tl'lll Ihil,J'()11\ III lI)'silku 1"1,, etnogralii byla szczególnie W<l7.na i pierwszoplanowa zan'lIIn" I 1',lc!i nauk""1 cit. Ii pr/edllll"[U bada!1. jak i prakty-:znych. I'rolcsor Frankowska była równicż inicjatorem ulllOrzenia KOlllisj i ,\lll":l'I k:1I1istH'/n,j K"mitetu auk Etnologicznych PA ,gdzie ohj91a i'unkcj<; pr/e\l(lLiniu:lccj, l'llilddw pr/,'\lodniczyla PO\l stakmu IV 1978 roku Polskicmu rowarzyst l\'ll Stud i()\\ I ,all Illlanl":lI k:lni'!1 UlI I cit Byla aktywnym czlonkicm wielu towarzystw Ilaukuwyeh. II II'Ill l.ai'-r;I1]iun: ch IU\I ar/I ,!II amcrykanistyunych. Ill, in. Soci-:tć i\nlcricanist-:s \I I'dr\ZU i Socicddd :vlniCil11d dco ,\niJ(lI'(llogia, I'rolCsor Maria Frankowska I\')'raz swoim zaillteresow:llliolll allllTI bnist)unl III <Lila pr/.c,k \I'szyslkim w licznych publikacjach. Najwai.nicjs/-: wśn',d nich mieJSC": I:lJlllllJ,' Illullllgr,I1i:l {'ods/awv pu gOSI!odilrki zagadnici\. spotkanicm wiejskiej Hl Peril 11' oSlu/llim okresie !)(I//I)11'1I1/11I !Ilk,)" I !JI('/'ll's:l'Il/ sll/le('1I1 XVI I plenl'S:a p(J/O\I'(J XV!I \I, (19(,7) IJI dzick tl'l11. uh(lk \lic'llI lt'/n\cb szcz-:gólny nacisk polożyła na proc;:s>' pr/cmian kultul'll\l I ch. sp(l\\(ldllll,lI]ICh d"óch I.upclnie odmienn)ch kulilIr. Praca l" >!i1no\li istulnl \l11:1d \I pU/ll:lnle sllll- konkll'I.,'cie. I'Vlek �353 ,lCji spokCl.no-gospodarCl.ej jednego z ważniejszych pozaeuropejskich ośrodków cywil ilaelJl1\ ch "\l/tlte.l pmksor Frankowska zainteresowania swe skierowala ku Meksykowi, glównie na /agadntenia /\\tivane / jego s/.\uką którą studiowala zarówno w jcj fimnaeh historycznych, jak t \\spólCl.esnych. I hadaniami tymi wiązaly siy Jej wyjazdy do krajów Ameryki Laeińskiej (Kuba. :\kksyk). gdzie pmwadzila badania terenowe oraz zbierala materialy archiwalne i biblioteczne. hj.;la si.; n\wnió studiami religioznawczymi, koncentrując sit( przede wszystkim na problemie S) nkret\/mu t·eligijnego. I. .lej inspiracji i pod Jej kierunkiem powstal w Poznaniu zespół ctnograló\\-religio/nawe\lw. który zająl się analizą ruchów spoleczno-religijnych i kultów ,I Ilkrct) c/n) ch na tetenie ohu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego bylo kilka lI1ollogralii pr/edstawiaj'lcych badane zjawiska w ich wymiarze historycznym. antropologicznym i religto/nawCl.)nl. I tego też nurtu Jej zainteresowaI1 wywiodła sit( ksi'lżka Milologio A::lekóH' t I'}~7). która lll\/gl,;dniając najnowsze odkrycia naukowe wypełniła poważną lukę w polskiej literatur/c pr/edmiotu. Drugiej ksi'lżki z tego nurtu zainteresowaI1 - Milologio Mo/óH'. niestety .IL1/Ilte ukot'ICl.yh I'ol!obtl\ los podzielilo wielkie dzielo profesor Frankowskiej S::luka Meksl'ku. które przygotml I II ala pr/CI. wiek lal. ~ak/lles/c/e zwnieić uwag.; na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej. daleki od pl';lna \\askie.l speepilizacji. Wprawdzie etnogralia Ameryki była Jej glównym polem badawczym. !Oledn<lk \\ .lej dorobku w)rainie dostrzec można uwzglt(dnianie zjawisk w szerokich perspekIl \\,Ich interdyseypli:larnych. co bylo zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Nicjdnokrotnie II \ kot'/I-;[y""al<l .IednoCl.cśnie iródła archeologiczne. historyczne i etnograficzne, aby, posilkując St.; l,tk r(lżnorodnYIII lllatCl"iaklll. dochodzić do gcnezy badanych zjawisk, przedstawienia ich to/\\ojtt I pr/eks/talceli. ukazania ich funkcjonowania w bież'leej rzeczywistości. W Jej etnohistotl C/nym podejścill istot,! byla dllologiczna interpretacja faktów z przeszlości oraz historyczna rck(l[lstrukciit tt'esei kulturO\\ych, analizowanych w dlugich przedzialaeh czasu. Widoczny \\ !\\órc/Ości pmll'stll Frankowskie.l silny historyzm lączył sit( jednocześnie z mocno aKCCIl!O\\illlYIIIpOlkjścielll kulturowo-relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia ( kwalilikol\anic Llku'lII kultu["()wych według z góry przyjętych i obowiązuj'lcych w danym środo\\ Isku i epoce sZ.ablonów interpretacji. W oglądzie faktów znacznie wiykszą uwag.,: pr/I \1 I<!i\wala do ich kOiltekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem /a\\s/e \\Ijaśniać badane /Jawiska na gruncie kultury, której są one cLt(ścią skladową Dziyki lellll! ul1i~al,1 pochopnych uogólnicli, efektownych choć pozbawionych głębszych perspekty\\ hipo!o ()J",lI twind/ell nic uzasadnionych przez aktualny stan badali. I'rofeSOI' do~tor Mal'ia Frankowska zajrnowala bardzo wa:ine i znacząec miejsce w polskim /YCtU naukowym, przyczyniając si.; do jego rozwoju i wnosząc do niego swój poważny dorobek had,lIIC/I Byla C/.Iowiekiem wielkicgo formatu i żywimy nadzieję, że potrafimy zachować l prZek,l/,IĆ nast.;pnYlll pokoleniolll choć C/t(ŚĆ tych wartości, którym byla wierna. !\,faria Paradowsko ERNEST GELLNER (1925-1995) Dnia) listopada 19'») roku zlllari nagle w Pradze wybitny filozoL antropolog i socjolog ,lara/em. I.mest (;cllner. Dorobek jaki pozostawił po sobie jest doprawdy imponujący. Bez ""ltpieni;1 odciśllie on swój znacząc) ślad w dziejach myśli społecznej i fiłozoficznej. I'u.e/yl lat nicmai 7(). ~3 Lud [. LXXIV �354 Ernest Gellner urodził się w roku 1925 w Paryżu. Wychowywany byl w intelektualnei rodzinie żydowskiej w Pradze, gdzie uczyl się też w angloje;zycznym gimnazjum. W roku 1'.1.,9 przybył do Anglii, uczęszczając najpierw do szkoły w SI. Albans. Następnie u/.yskal stypendiull1 w Balliol College w Oksfordzic: studia ukończył jednak dopiero po wojnic. Wstqpil do Czeskiej Brygady Zbrojnej, która brala m. in. udzial \V oblężeniu Dunkierki. a nns\l;pnie \\ parnd/ie zwycięstwa w Pradze. Widząc co się świe;ci w powojcnnej Cz.echoslowacji. powróci I do Anglii \V roku 1945. zaś po ukończeniu studiów udnl sie; na dwa Inta jako ..lecturer"· lilozolii do szkockiego Edynburga. W 1949 roku przcniósł się na 3:; lat do London School of I:conomic ilnd Political Sciences, na której od roku 1962 zostal profesorem lilo/Olii. Tam zelkn<\! się / anlropologami lej klasy co Raymond r-irth cZ.y Isaac Schapera. Poglębilo to jego lainlen:sO\\illlia antropologią. W roku ł974 zostal członkiem Akndemii Brytyjskie.i. W I l)R4 obi<\1 st<1I10\1isko William Wysc Professor w Antropologii Spolecznej na Uniwersytecie IV Call1bridge. Cllollklell1 King's College. a zarazem szcfem Deparlnmentu Antropologii SpoleczneJ tego uni" c."I"SI 1etu Kiedy w roku 1993 w Cambridge przeszedl na emeryturę. to /Ostal szcf"clll Centrum SlUdió\\ nad Nacjonalizmem na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Pradze. Do antropologii prowadziła go nie tylko jej atrakcy'jność IV kontekście stanu brytyjskich nauk spolecznych lat 1950 .. ale także jej związek z rzeczywistym stanem spolecznylll. FilO/o/ja byl;) dla niego zbyt abstrakcyjna. socjologia zbyt ewoluejonistYC7.na i poeh!onicta bllllO\vanielll "ieikich systemów. Być może dużą rolę w poszukiwaniu 7wiązk\lIv z antropologi;\ odegral jeg!> slynny atak na brytyjską filozofie; lingwistyczną z roku I'):;R (,\Irma I r::ec\·. lI\d. po!. !')X,)). Zaangażowal się wówczas w sprawy. które staly się przedmiotem SporÓII lil%ló,,· i ;lI1troP')logów przez wiele lat i trwają do dziś. Krytykowal on zapou.;\lkowan) pr/CI Wiltgens1eilw .,solipsyzm poznawczy" i relatywizm kulturowy. Do kOliea pozostal z\\olennikiem racjonali/Jnu. co zwłaszcza po pojawieniu się idei postmodernist)'cznych nic byio wygodne. Nic 1)\'1lo jednak racjonalizm oderwany od kontekstu historycznego i spolecznego. ic intereso";ily go ro/lI'ażania nad poszukiwaniem uniwersalnych standardów myślowych. Sam racjonalizl1l traklOw;iI (iellnn jako myślowy wytwór kultury europejskiej. Celem filozofów takich jak KartCliusl i Kant hl l,) wyzwolenie umysłów z oków tradycji. Jest to oczywiście niemoi.lille do kOliea. ale oka/alo "c motorem napędowym nauki, która rozlala się po świecie i niC/alClnie od lokalny ch tradl ej i rozwija się powszechnie, a z jej osiągnięć korzystają uczeni z rói.nyeh kl'CgÓlv kultulO\\\ch Stanowisku temu dawal wyraz Gellner mie;dzy innymi IV takich pracach jak ('oIlC"!)IS Ulld SOc/et) (1973). Legitimation of Belief (1974), Spectacles and IJredlCIIllleills (f l)RO). Ne/at"'lslIl III/d the Social Sciences (1984), Reason and Cllllure (1992). Problemy teoretyczne, poruszanie się na pograniClu ,,·ielu dyscyplin 11I1I11;lI1istl UII\ ch. In lo bez wątpienia wielkim wkładem Gcllnera w ich rozwój l\' dtugie.i poiolI ie n;lsz,'go stulecia Lączył w nich niezwykłą kompetencję i wiedzę z rzetelnym krytycy/mćm i bh skOliiII \ nil skoprzeniami. Myśli jego podążały niekonwencjonalnymi śeiei.kami. Polemiwllal II nich 11J<l.il\'iększymi myślicielami europejskimi: Heglem. Marksem. Weberem. Willgensteinćlll. I:reudem. C/I Z bardziej współczesnymi badaczami jak Eisenstadt. Oakeshotl. Keyenes. Ryle. Poppel. Yates. Habermas, Rorty. Mierzył sit,: z wieloma antropologami n jednocześnie ohszernie kor/yst;iI / ich dorobku, by wymienić C. Levi-Straussa. E. Leacha, R. Firtha. F. L. 1·:l'nas-IJrilchalda. R. Nl'ćdhama. M. Sahlinsa, M. Blocha. C. Geertza. Wymienione powyżej praec o charakter/ć li IO/oliClnym tylko IV cze;ści ilustrują te przymioty twórczości Gellnera. S/.ereg / nich "y kr;IC/,) poza kanon filozofii lub ramy jakiejkolwiek innej ustalonej dyscypliny naukowćj 1'11Y\VOlaJlll1 lU choćby Psychoanalylic Movemenl: Dr Ihe ('lInning of (Jllr"a.1"01I ( 19R5) czy IJ/ougli. ,\\ron/ alld Book (1988), ta ostatnia praca o historii spolecznej i intelektualneJ spoleCldlst" lud/kieh W rokul954 Gellner prowadzil badania terenowe \I' górach I\tla.s II rvLlroku. Wvnik;ilo t(\ z jego zainteresowań światem arabskim i kulturą islamu. ROl.llmial i antycyp()"ai /11;IC/el1i..:tej cywilizacji dla współczesnego świata. Wynikiem tych studiów by!y jego \\1;ISl1e ksi'liki SI/II/I.\ oj t/ze Alias (1969) oraz Muslim Sociely (1982). W tym ostatnim zbior/e es..:Ym /<I.i;11sic np k II l'sll~1 zestawienia myśli Ibn Khalduna i Davida f1ume'a . .lego zail1teres()lI'ania ś"iateln ~lrabskil1l �355 I.nalazly lei. wyraz wc współredagowanych przezeń tomach: z C. Miacud Arabs and Berbers (1973) i. I. J. Walenburym. Patrons and C/iel1ls in Mediterranean Societes (1978). W lalach I %() /.ainleresowal si~ także antropologią w ówczesnym Związku Radzieckim. Stal si.,: promotorem mysli niektórycb badaczy tego kraju. np. Anatolego Khazanowa. w świecie antropologów anglosaskich. Wynikiem tych zainteresowaI1 była m. in. zredagowana przez (iellnera praea Soviet alld Western Anthropology (ł980). Na tym nic kończyły się jego związki I. antl'l)pologią za Żelazną Kurtyną. W łatach 1980. nawiązał liczne kontakty z antropologami polskimi. Ok,vii ku lemu przysporzyły obchody stulecia urodzin 8ronisława Malinowskiego. Sto!d Illi.,:dzy inn) mi wspólredagowana przez Gellnera, wraz z R. Ellenem, G. Kubicą i .l. Muchą. książka .\la/illollJski f1elll'een 7'wo Worlds (1988). Do uczonych z Europy Środkowej i Wschodniej podchodzi I zawsze I. dUŻ'1 życzliwością i wielu z nich pomógł. począwszy od pisania listów rekolllelldacyillyeh. po promowanie ich myśli w świecie zachodnim. W tym sensie spclniał rol~ mieL!zykuiturolVego trickstera. Na wykladzie wygłoszonym w Berlinie w maju 1995 roku podzieIii curopejsk,\ tradycję antropologiczną na dwa zasadnicze nurty: szukająca genealogii ludzkiej II sk;i1i globalnej. dominuj'jea IV Wielkiej Brytanii i Francji, oraz środkowoeuropejska, która była I.lli;\Z<llIa / ruchami narodowymi i lokalnymi tradycjami. Malinowski miał być jego zdaniem tym. kto II pc\\nym sensie poląC/yl te chvie tradycje. Gellner zapytany, czy zalicza sam siebie do tci drugiej tradycji. odpowiedzial: .,JeŚli chcecie krótkiej odpowiedzi: tak". I )ocenial wag.,: wydal'zeli, które nastąpily w Europie w czasie ,,Jesieni Ludów". W 1993 roku II artykule .lllthro{Jo!ogy {II FUI'O{Je, publikowanym w "Social Anthropology", napisal: "Rcunilikacja i-:uropy w 19X9 jest wydarzeniem porównywalnym w swym znaczeniu z Rcwolucją Fr:Incusk,! i ReJlmllaej'l" Zniesienic barier pozwoliło Gellnerowi na bezpośrednie studia nad problemami spolce/llymi i kulturowymi obszaru przechodzącego intensywne procesy zmian. IlisloI'\'unc sploly i strukluralnc LIwiklania jak zawsze znajdowały się w polu jego uwagi. Zająl ,ic' przedc' \\s/yslkim problemami narodowościowymi, ideologii nacjonalistycznych i społeezeli-;,\\ a llby\valelskicgo IV Europie Środkowej. W dużej mierze pobyt w regionie stal się okazją dla kO;llynUO\\.ania jcgo wcześniejszych zainteresowaIl z tego zakresu (Nations and Nationalism I ()X1: wyd. polskie I <)91l. Książka pobudza bczustannie zajmujących się t'l kwesti'l do nowych pr/cm) sldl i na dlugo \\'eszla do kanonu lektur podstawowych z tej dziedziny . .'\k.S;lIlliula Rcwoluep I<)X9 umożliwiła Gellnerowi powrót do miasta jego mlodośei. I)oiegnal .,i~ / nim. jak to zawsze bywa I. ludźmi tak wybitnymi. zbyt wcześnie. Michal Buchowski TADEUSZ KORZINEK (I91 X- I<)%) I X kwietnia I<)<)(,roku w Krakowie ielolelni e/.lonek Kola Zainteresowań I"o\\arz.ystwa I.udo/.nawuego. 1\ zmarl Tadeusz Korzinek, doktor nauk weterynaryjnych, Kulturą Ormian przy Oddziale Krakowskim Polskiego Klemens J. Krzysztofowie: �356 A A KU CZY' SKA-IRACK/\ (1934- ł 994 l Była historykiem sztuki i - co nie CZęSIO w tej profesji się zdar/<! cal'l SII'I pr,lcę h<ld,jlle/,I skoncentrowała na sztuce ludowej. Urodzila się 20.07.\ ')],) II BlilHlwie ~olo Kr<lśllika. Ihla córką I.ygmunta i Marii 7, Bielskich. Ojciec, e~onomist,1 rolllY. pracolIiI! IIdU~'>IIO. Il1dlb architckt wnętrz, zginęla tragicznie w 1944 roku. Anna od La~o(lCzeni<l studi<'lII n<l liniIInsI iLTle Warszawskim (1965 rak) do końca pracowała w Instytucie S/tu~i PA\i II \VaISl.all il'. przechodząc wszystkie kolejne szczeble naukowej drogi. od asystenta po dDcenla i ~in()\lni"a Pracowni Sztuki Ludowej i Nicprafesjonalncj. lapoC/.<ltkOllanc na sludiach jeJ zaillll'l"eSOllauia badawcze utrwalily się i rozwinęły w Instytucie; pewien WplYII n,1 lo IV: 11',nl" I.l't~nięcic z pro!. Romanem Reinfusscm i wielokrotny udzial w organilOwanych pr/CI nie;2o badan!dcll terenowych. a takżc z Aleksandrem Jackowskim. redaktorcm ..Polskiej S/tu~i LudDwej". I e/asopismem tym Anna była ściśle związana, w latach 1')57-1 ()()I) pelnild ohml ia/~i sdretdl/,l redakcji, a czlonkiem zespołu redakcyjnego pozostala do końca. Głównym obicktcm zaintercSOWal'l Anny KunezY{lskiej-lrae~il~j b: la dallna ludoll,1 vtub przedstawiająca i jcj powiązania genetyczne z gotykiem i barokiem. problem pogranie/a r11li;d/1 sztuką ludową a cechową, a także współczesna twórczość ludowa. osobnIlOŚĆ 111(\("«'>11i n.:cepcj;1 ich dziel we własnym środowisku. Z picrwszej grupy do naibard/il~j ceuion: ch n,dó.'( jet prace o Chrystusie Frasobliwym. publikOIvant: w "Pols~iej Sztuce Ludowej" 1\ <J(,() I 1')~iIJ) or~11 przepracowana wersja angielska Man 0/ Sorrow in Ihc /?ch,r.iolls 1'011, l/wllllOIl 1..Pol i,1i ,\rt Studies" t. 4. 198]), także prace o Malce Boskiej, I.włas/ua il/ar/Olllla II' r/'IIII1CIIWlsl'!CI r~('~/'i<' ludowej ("Polska Sztuka Ludowa" I')SSl, a ponadto Kr~l'~e CC::hIOIIC i IIIOJloll/l'('~//(' liglll"l drewniane:: Malopolski (,.Pols~a Sztuka I.udowa" I ')7(, l. Problem pogranicza sztuki ludowej i cechoweJ rozpatl)llała przedc IIS/ISI~illl II d/ic'd/inil' malarstwa i gratiki. W 1973 roku uzyskala do~torat na podstall'ie l110lHlgralii o'rodb II1,iI<lrs~ie~o w Częstochowie, opuhlikowanej pl. Malarstwo 11Id()\re kręgli c::('slo('holl'ski<·.t~" ( )S'Olll1c'lIlll 1978). Była inicjatorką i wspólautorką pozycji S::llIka 11II1'!1I(/ II' 1'"ls(c. II I dallel pilei. ;\rl,,,h' IV roku 1988. Sama przygotowała dużą i ważną jej część, bo c,ilą vtukę pr/ed.stall l<lj;!e:t I/ei.hl'. malarstwo i grafikę, a także wstęp i rozdział zamy~aj'lcy pl. 1I'.1'j)()Ic::cslla Ilr()r("~()"L'· 11I/('I~/,{//iCl;" lI'si. Ta publikacja, w którcj podsumowala swojc pr/.emYŚlcnia i II ieh>lelnle studia, stila SI!; podstaw'l przewodu habilitacyjlIego. zakOllczoncgo II' I ()S,) ro~u. W sumie dorobek autorski Anny Kunczyi\skicj-Irackiej. ,)ho~ II: llIielli(lrll'ch 1)(>/1cj i zwartych. obejmuje ponad 25 artykulów oraz s7.ereg drobnlcjszych prac. hiogr;JIlH·l\I. Il'Cl'lIzji ell" W roku 1983 zostal wyrótniony nagrodq im. Brata Alherta ..za lllt'HU: 11~lad II li,hl,lIli,1 IJ."I religijną s/tuką ludową"· Watny nurt .jej pracy i zaintereSOWali stanowi la działa111ość dyd;l~ty una. W Litach I '!7'-1 'F') prowadziła wykład kursowy ze sztuki ludowej dla studentóII elnogr;ilii lIa llnil\ Cls\lecil' Lódzkim, a w roku 1976 podjęla zajęcia IV Katcdr7.e I·:tnologii i Anlropologii Kultumlll'.i lJniwcrsytetu Wars7.awskiego. które z czasem rozwinę/y się II' specjali/ację. Pr,IL'l" Ie SllILiclll;lI11! traktowała nader powalnie, ale i emocjonalnie. czt:rpała z niej wiele satyst'a~ci i i r<ld(lści Anna Kunczyńska-Iracka, jako wybitny specjalista w s\\oJej d/ied/inie. uC/e~lnicl\ la \\ Il'I,,krotnie IV sądach oceniających plony konkursów s/.tuki Indowej. \\Sp,')ipraCOII,iI;1 I ..( 'l'peli,]' ze Stowarzyszeniem Twórców Ludowych. Nalcżala do Polskiego T()\\ ar/lSlll<l I Uli(l/llal\ l"IC~\' (od 1978 roku), do Stowarzyszenia Ilistoryków Sztuki. Mi<lla 1ll1ll')stIIO pLUlI>11 i p"IllI,lli\\ badawczych, zamierzała Ill. in. rozwinąć studia nad kapliczkami i liguranii pl/ldr"/!11 lIIi. pO S/Crzyć badania nad recepcją tradycyjnej sztuki ludowej przez II SP(')icZl'Sll: ch lIlieSl~,II'ICl'II\ 1\,i. Choroba nowotworowa o szczególnie ostrym i szyhkim przehiegu p,,\V,Jiił<lj'i pO p;1I"I1lllic',i'Ie:tL'il. \ S czerwca 1994 foku. Je.i przcdwczesna śmierć jest Slr,It'1 dla n;lll~i. a !lokśnic nliouł" .i'l dUll' grono przyjacióL kolegów i współpracowników. �357 BOZENI\ KURAL ( 1938-1995) 4.01.1995 roku Il1larla I~oi.ena Kural. elnograf~ starszy dokumentalista w Zespole Dokumentacji S/.tuki Ludowej I'racowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, członek Oddziału Kr,lkoll skiego !'TI .. l Jro(Lćila si.; 1310.1 'H8 roku w Warszawie, byla córką Leonii z Solygów i Stanislal'la I/dchskiego. Matka. naue/ycielka. llTaI z małq Boi.enq, bezpośrednio po wybuchu woin) pr/eniosly się do Krak<l\\a. gd/ie osiaclly na stale. Ojciec. inżynier-mechanik, brai CZ\lI11Yudzial II Illlojnic' Sllial<l\lej. "'alC/'lc w dywi/ji gen. SI. Maczka, wróci I dopiero po wojnic. l~o/cn<l po Idaniu llIatury II' krakowskim liceum ogólnoks/.lałeącym prĆlbowala sil na fizyce uniller\\ h:ckie.j. ail: l.rClygnowala z kgo kierunku. Ukoliczyla dwuletnią pomaturalną szkolę lahoranl,'l\\ IllcdyC/.nych i podj<;la prac.; II' wyuczonym zawodzie, Zajęcie to nic dawalo jejiednak ,al\SI;lkeji i dl<llego. po l.alll'IŻp(ljściu. powróciła na studia. wybierając etnografie,; na UniwCI'sytecic' ,lagiellOl'lsk illl. .Iu/ pndClas studiów. w 1967 roku. nawiązala wspĆllpracy z I'racowni'l Inst\ll1l11 S/\llki I'/\N, Ilvjezd/ająe kilkakrotnie 7 zespolem na badania terenowe, \V tej;!.e !'raCOlini ro/poC/..;la pl'ac.; bezpośrednio po uzyskaniu magisterium w 1970 roku. pozostaj,\e z nią III i,!/an,1 do kOl'I"\. prallic 25 lat. fhierala i opracowywała materialy terenowe. prcl\Yild/.ila ;\I\'hillum naukoll·e . .ki osobiste /.ainleresowania badawcze dotyezyly urz'ldzenia i wystroju Ilnelr/a donlII chlnpskiego. I kh')rcj to problematyki opublikowała kilka artykulĆlw. glĆl\\'llic \\ k\\,lru!lniku ..1'01-;"" S/.tuka Ludll\I'a" IS PA " Do ważniejszych należą opracowania skrZYli podh~t1a(l,kieh (I 'iT!., I 'J74). a l'lb.e: JVspólccsne tcndenc.je rO::\I'ojmve dOll/ll chłopskiego II{[ IwiskulI .\ilis::1I (I'n(,): 1,IIi/O\1'C ej k"'iaIF:: wiórów (1977); KlIrliiC' Zielone .- o.'irodek IIwsoll'ej /lI'Iillllkcji clclI/cnh)1I \1'lslmill IFSI}()lccsnych wiejskich 1vn('lr:: mies::"alnvch (wspĆllnie Z I,:, FryśPictrasl.koll", l ')X I l. ,I II ..Rouniku Bialoslockim" t. XVIII. 199/. 7 hadw/nad IVI!Jo,w::cnic/ll \lll~II':: IliiC,l'::kulllldl IIIi/no,'cl rllskiej:: okulic Hajnówki, Bielska f'od/askiego i Siemialyc, I'rllu k'go pl/.YSotO\I\'llala reeenzjc publikacji ctnograticznych, hasla do ..[)cmosu" oraz Illor/olle~o ,!ldll,t/nie S/mmiku "1'()rn),,' ludowvch, W maszynopisie pO:lOstal\'ila II i<;ks7e "pr:lcO\I ,IIIic dOl) C/.'lcC \\ yposa/enia i I.dobnictlV'a wnętrza mieszkalnego na I'odlasiu. Ilo/Clla od kilku lal Im<lgała się I. \Iielu dolcgliwościami. o (7)'m wicJzialo tylko gl'Onp naihlii:;;\eh. lolc·/. jcj 1I<l!,dcodcJście bylo i'.upclnym zaskoczcniem dla przyjaciól i znajomych. !'O/OSI,lIlic II naSl.~ch .sercach I pami.;ei. ,//icjo NORBERT .Ha/eta L1I'PÓCZY (I 9()2-1 9<)6) \\. dnill 24 czcnlCI 199(, roku II wieku 94 lat zmarł inL Norbert Lippóczy, ezlowlck nalezilc)' dp grol);1 naj/;lcniejSl.)'ch i zaslu/.onych Tarnowian, B.,:dąc W.;grelll z pochodzenia. IX1święcil I'ol,ce Ili.,:k'/osć· S\lcgo I\'eia i pme)' Ih I hibliolilcm i II )'trawnym kolekcj\lncrcm. hojnym otiarodacą obdzielając) m swymi Ibinrami J'(·)/.111' inslytucjc, tak IV Polsce jak i za granicą \Vspólzalożycielcm Tarnowskiego 'IoIl<III.)'II\a !'rl.)p;ni !'olsko-W<;gierskiej. a zarazcmlącznikielllllliędzy Polakami a \Vęgrami. I'ochod/.il 1.l,!liy'l IV' okolicy Tokaju na Węgrzech, był absollVcntem Akademii Rolniel.cj II IlcbleCl)nic. ,l prakt\k.; l.<lgr'1I1iun,\ odby! IV Danii. Finlandii i Auslrii Nawiązując do rodzinneJ lrad\'eji lajnl"llal SI": upral\"1 wilHlgron, produkcPl i dyslrybuejil win t\lkajskich, Konlakly �358 handlowe, m. in. z Tarnowem, zaowocowaly również. poważnymi zllli;IIWIllI IV .lego zyciu osobistym - tu właśnie poznał przyszlą żon~, panią dr Kornelię Wojnar. ktl\r<\ poślubi I IV 1933 roku, a w dwa lata później doczckał się urodzin syna Piotra. Tarnów stal się dla Pana Norberta drugim domem. Podróżuj'lc miydzy swymi dwicm,l oiczy /.nami zachwycił się ludowym malarstwem na szk Ie. z klórym zdkn'll si.,: w' /akopanelll. Ta rascynacja rozpoczęłajego drugą pasję ~ kolekcjonerstwo (kolorowych obraz.ów na szkic). któremu poświęcał każdą wolną chwilę. Równocześnie zaczął gromac!7.ić literatur.,: dotycz.'le'1 tego lelllatu Trasy jego poszukiwań objęły całą poludniową Polsk~. Slowaczynlę i RUlllunie;. W pracy zbieracza pomagali mu często polscy górale oraz. Huculi. a zbiory ciekawych ikon. ludowej ccramiki z Pokucia i świątków powiększaly się z roku na rok. Pasja la pozwolila mu do 1939 roku zgromadzić 138 obrazów, 200 sztuk ceramiki huculskiej i okolo 40 świ'1tk(m małopolskich. Wybuch" wojny światowej zniweczyl plany i rozwijające siO; pasje kolekcjonerskic Rodzina Lippóczych wyjechala na wschód pragn'lc dojechać na Węgry. /ostala zatrZ}mand na granicy, a za nielegalną próbo; jej przekroczenia Norbert Lippóczy zostal skalany przćl Sowietów na pięć lat więzienia, które przepracował IV obozach pracy. W 1945 roku zostal zwolniony, ale nic mógł powrócić do Polski. gdyi. nowo z<llvarta konwencja mio;dzy Polską Rzeczpospolitą Ludową a ZSRR obięla jedynie n:palriant()\v narodowości polskiej i ż.ydowskiej. a nie uwzględniła reemigrantó\v innych narodOl\'ości. II tym \Vo;gróII. Pozostaj,\c w ZSRR pracowal w fabryce odzieży. Dzięki usilnym st;lI'aniom żon\ otrzylllal IV ambasadzie polskiej w Moskwie paszport konsularny i wreszcie po 14 latach I'Ozl'lki. P()\IT(')ci! do krąju. W Tarnowie pracowal jako kierownik octowni w lakiadach SpożYlvcz\'ch I'r/<.:llJ\ siu Terenowego ..Powin" aż cia przejścia na emeryturę w I 96S roku. Przedwojenne zbiory Norberta Lippóczego przetrwaly. Kolckcja sztuki ludml'eJ m. in. Ohl'ill: na szkic. których liczba wzrosła do 260 s7tuk. powio;kszona o nowe nabytki I. Iliszpilnii. i\lzacji. Syrii. Indii. Niemiec, Austrii, Czechoslowacji ofiarowana /.Ostala przel Norberta Llpp()CZego Muzeum Diecezjalncmu w Tarnowie. Obok tego zespolu trafi la ceramika. 1\ tym ol'yginaln\ piec I. kafli huculskich, jak też rzeiby sakralne i ekslibrisy o tematyce chrystologicznCJ /biór ten przekazal inż. Norbert Lippóczy spoleczelistwu Tarnowa IV dow{ld IldziyC7ności za spontaniczna i bezinteresowną pomoc okazaną w czasie tragicznych wydarZCli na W.;gr/.ech jesieni'l 1956 roku. jednocześnie był to wyraz wdzięczności za lata szczęśliwie przeżyte 1\ Polsce. Kolckeja eksłibrisów Norberta Lippóczego przedstawia si.; dziś imponuielco. (iromali/.onil przez dlugie lata drogą 7akupów i wymiany z kolekcjonerami i artystami-grafikami na cal y m świecie, sprawiła, że Norbert Lippóczy stal się jednym I. najwi<;kszyeh kolckejoncr()II' ekslibrisu w Polsce. Swe zbiory ofiarowywał hojną ręką rozmaitym instytucjom. Olhr/)mi. rÓinolellliltyczny zbiór ekslibrisów i związanej z nimi literatury otrzymalo Muzeum Okr.;gowe wlal'llmlie. Kolekcja liczy ponad 25.000 egzemplarzy od XVIII wieku po elas) wspólC/esne. Ekslibrisy z kolekcji Norberta Lippóczcgo można także ogl'ldać w innych nluzeilch polskich. \\' Wars/.awie, Zielonej Córze, Wrocławiu i innych. Muzeulll Rolnicze II IlulialKszcie OII'/\'Ill;i1o bogaty zbiór etykiet win tokajskich odziedziczonych po rodzinie:, 1200 bieli.ek o tematyce Iliniilrskiej, jak również ponad 5000 ekslibrisów związanych temalyC/nic I. wincni i winną latoroślą Jako bibliofil i zapalony zbieracz gromadzi I pamiątki związane z postaciami gen .. il'lzelil Bema, PeWIi·ego. Balassi'ego. 8atorego, Liszta. także ksi 'li.k i mÓI.,i;ICl: o 1.II·i'lzk<lch polskowęgierskich. Muzeum Okręgowe w Tarnowie posiada przekazany wzbogacony przcz zbiory Tarnowskiego Towarzystwa Przyjaini okolo 1200 pozycji. w tym książki, dokumenty, prasę i przedmioty. Inż. Norbert Lippóczy opublikowal wiclc artykułów o tematyce stwie na szkle. ekslibrisach. Organizował wystawy i swoich zbiorów, był tlumaczem i konsultantem. Norbert Lippóezy byl m. in. członkielll Towarzystwa Przyjaciół Książki w Katowicach, od roku 1974. Oddziału PTL w Krakowie. ekslibrisów. przC/. niego depoz)t bcmialll\ll. Polsko-Węgierskiej. winiarskiej. opracowywal Tarnowskiego Towar/ystw<l Kola Milośników I·:kslib,isu ludowym katalogi liC/clcl mal,,,Ily<"I<l11 1"·I.YI<lCI(·)1W<;gicJ'. II Kr<lkmlie (Hal. �359 W uznaniu zaslug dla propagowania kultury węgierskiej i polskicj został odznaczony przcz ambasad.,: W.,:g,icr Ordc:rcm Gwiazdy Rcpubliki Węgicrskiej. Tarnowska Rada Miejska przyznala mu Ilonorowc Obywatclstwo Miasta. Od Ministra Kultury i Sztuki otrzymał odznakę Zaslużony dla Kultury Polskiej. Pan Norhert Lippóczy charaktcrze i kulturzc na zawszc pozostanie w pami.,:ci tarnowian jako człowiek o wielkim osobistcj. iv/aria Jarnro::.ik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9003bdec24dc06d7d4a1790b82c24525.pdf 462c48c6d252f194bf0790b306341c63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Syberia - zesłańcy Rosja- folklor tradycyjny Prasłowianie - wierzenia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5693 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.252-260 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzepkowska, Aleksandra Gołębiowska-Suchorska,Agnieszka Łuczyński, Michał Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 Wąż w raju. Zabawa w społeczeństwie konsumpcyjnym, pod redakcją Ryszarda Kantora, Tadeusza Palecznego i Magdaleny Banaszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, ss. 211 Tytuł książki można odczytać jako przestrogę. Wszak wąż w raju jest symbolem zła, wodzi na pokuszenie. Tych, którzy ulegną jego podszeptom czeka, jak wiadomo, kara – doświadczanie licznych ziemskich trosk, bólu, cierpienia. Dla człowieka żyjącego w społeczeństwie konsumpcyjnym zabawa bardzo często staje się ucieczką od niełatwej codzienności, namiastką raju, wolności, pozwala zapomnieć o problemach. Tytuł książki sugeruje, że jej uczestnicy, podobnie jak biblijni Prarodzice, są kuszeni. Powinni też zapewne spodziewać się kary, jeśli dadzą się zwieść Kusicielowi (w tej roli występuje społeczeństwo konsumpcyjne i wszechobecna w nim zabawa). Autorzy książki wskazują na rosnącą rolę zabawy we współczesnym, globalizującym się świecie. Charakteryzują też zmiany, jakim podlega zabawa, a wraz z nią społeczeństwo, w którym rozrywka jest niezwykle mocno związana z szeroko rozumianą konsumpcją. Zauważają także, że znaczenie terminu ‘konsumpcja’ uległo zmianie. Obecnie nie chodzi już wyłącznie o zaspakajanie podstawowych potrzeb biologicznych oraz gromadzenie dóbr zapewniających stabilizację i będących wyznacznikiem prestiżu społecznego. „Pragnienie stabilności – jak pisze Agata Kowalik, powołując się m.in. na prace Z. Baumana, G. Ritzera, B. Barbera, D. Riesmana i T. Szlendaka – przesunęło się niemal na koniec listy celów, a jego zaszczytne miejsce zastąpiło dążenie do niezwłocznego zaspokojenia sztucznie wzbudzonych potrzeb. Co więcej, wielu badaczy jest zdania, iż w rzeczywistości to już nie potrzeba, lecz pragnienie czy pożądanie [...] a idąc dalej – na ogół zwyczajna «zachcianka» pełni funkcję motoru napędowego działania wiernych wyznawców ideologii konsumeryzmu” (s. 94). Współczesny człowiek, którego tożsamość w dużym stopniu jest kształtowana i określana przez udział w konsumpcji, jest zarazem człowiekiem zabawy (związki między konsumpcją zabawą i tożsamością szczegółowo analizuje Ryszard Kantor). Dla mieszkańców świata, w którym wiodącą rolę odgrywa szeroko pojęta konsumpcja, utożsamiana z zabawą, wartością nadrzędną staje się poczucie szczęścia, hedonizm, karnawalizacja życia. Specjaliści od zabawy podpowiadają, w co należy się bawić, podsuwają gotowe rozwiązania, umiejętnie rozpalają pragnienie udziału w określonych formach rozrywki. O zjawiskach tych pisze m.in. Tadeusz Paleczny, zaznaczając zarazem, że „zabawa staje się [...] produktem, usługą, towarem «na sprzedaż» [...]” (s. 9). „Przestaje być czymś wesołym, lekkim, «zabawnym», lokując się w sferze zachowań i działań poważnych, związanych z przedsiębiorczością, zarabianiem pieniędzy, tworzeniem złożonych, olbrzymich struktur koncernów medialnych [...]” (s. 19). Paleczny przedstawia zabawę jako „czynnik transgresji, dyfuzji, demokratyzacji, egalitaryzacji, uniwersalizacji kulturowej, a jednocześnie składnik tradycji plemiennej, etnicznej, narodowej i cywilizacyjnej” (s. 11). Podkreśla też, że staje się ona „łącznikiem międzykulturowym, służy jednak także podtrzymywaniu odrębności kulturowej lokalnych i narodowych wspólnot. [...]” (s. 11–12). Cytowany badacz wskazuje również na takie charakterystyczne cechy współczesnej zabawy jak: deterytoryzacja, deinstytucjonalizacja, deideologizacja, subiektywizacja oraz prywatyzacja tożsamości jej uczestników. Podobnie jak inni autorzy publikujący w omawianym tomie, Paleczny zwraca uwagę na zasadniczą rolę, jaką w kreowaniu wzorów zabawy, zwłaszcza mających charakter widowiska, odgrywają media i internet. „Widowiskowość” staje się wyznacznikiem dobrej zabawy, stąd coraz większa popularność masowych festynów, parad, festiwali. „Wiele z obecnych masowych widowisk istnieje dzięki zasadzie popularności opartej na «oglądalności». To mass media kreują współczesne widowiska, wyznaczają kulturowe standardy obecności poprzez dostęp do sieci” (s. 21). „Stacje telewizyjne i portale internetowe, kształtując nie tylko formy uczestnictwa, ale także gusty i potrzeby masowej widowni” (tamże). �250 RECENZJE Paleczny zaznacza, że we współczesnym świecie wszystko może stać się rozrywką: wybuch wulkanu, tsunami, śmierć i pogrzeb znanej osoby. O zjawisku tym pisze również R. Kantor, podkreślając, że obecnie „zaciera się widoczna wyraźnie w przeszłości granica między sferą powagi a sferą zabawy. Wszystko lub niemal wszystko staje się lub może stać się zabawą, służy zabawie, ma dostarczać przyjemności, odprężenia” (s. 45). Jednym z wielu podanych przez tego autora (niezwykle ciekawych) przykładów „«uludycznienia» sfer dotychczasowej powagi” są tzw. rekonstrukcje historyczne, zabawy przeszłością i zabawy w przeszłość (s. 46–47). Autorzy poszczególnych artykułów zastanawiają się nad rolą i znaczeniem zabawy w społeczeństwach rządzonych przez konsumpcję. Bacznie śledzą zmiany związane ze sferą ludyzmu, odsłaniają ich mechanizmy, wskazują na niektóre społeczno-kulturowe skutki konsumpcyjnego stylu życia. Nierzadko łączą własne obserwacje z refleksję teoretyczną i/lub podejmują próbę zdefiniowania zabawy i związanych z nią zjawisk (kwestii tej wiele uwagi poświęcił R. Kantor, analizując znaczenie pojęć: ‘zabawa’, ‘rozrywka’, ‘ludyzm’ i ‘ludyczność’). We współczesnym świecie zabawa, podlegająca określonym celom i regułom, coraz bardziej zmienia swoje oblicze. Zajmuje też nowe przestrzenie, wkraczając m.in. do centrów handlowo-rozrywkowych. Miejsca te są niezwykle lubiane zwłaszcza przez młodzież. Badania przeprowadzone przez A. Kowalik znakomicie pokazują, jakie znaczenie dla młodych ludzi ma przebywanie w takich obiektach, w jaki sposób, spędzając w nich długie godziny, organizują sobie czas, czym się zajmują, by nie było nudno, ale także, by poczuć się cząstką społeczeństwa konsumpcyjnego. Wielu z nich nie potrzebuje pieniędzy, by świetnie się bawić w przestrzeniach centrów handlowych. Rozrywką jest po prostu oglądanie przebywających tam ludzi, towarzyszenie im, ale też np. droczenie się z ochroniarzami. Nie wszystkim jednak wystarczają takie zachowania. Świadczy o tym przykład tzw. galerianek. Nierzadkie są także kradzieże budzących pożądanie towarów, które w oczach młodych ludzi stanowią przepustkę do lepszego świata i dzięki którym posiadacz określonego produktu zyskuje akceptację rówieśników. Autorka zauważa, że młodzież na ogół postępuje bezrefleksyjnie i z łatwością daje się wciągać w mechanizmy konsumpcji, stając się jej częścią. O centrach handlowo-rozrywkowych, w których konsumpcja ściśle splata się z zabawą, niezwykle zajmująco pisze R. Kantor. Autor określa tego typu miejsca mianem „niby-miast”. W takich „niby-miastach” wszystko jest podporządkowane komercji. Nawet organizowane w nich wystawy czy koncerty muzyki popularnej „nie mają znaczenia stricte kulturalnego, ponieważ towarzyszą zwykle promocji czegoś innego” (s. 42). „Wszelkie działania kulturowo-oświatowe [...] podejmowane przez centra handlowo-rozrywkowe, często we współpracy z fundacjami oraz z samorządowymi i państwowymi instytucjami, mają podłoże komercyjne. Służą do przyciągania nowych klientów i do jeszcze ściślejszego przywiązania stałych bywalców” (s. 43). Obserwacje dokonane przez R. Kantora w krakowskich centrach handlowo-rozrywkowych prowadzą do wniosku, że miejsca te stają się „domami popkultury”. „Obok funkcji wynikających z ich głównego zadania, jakim jest konsumpcja wszelkich dóbr materialnych oraz zabawy i rozrywki, propagują kulturę konsumpcyjną, [...] wykorzystując do tego spore zasoby materialne i przestrzeń, która oczywiście służy przede wszystkim jako przedmiot konsumpcji dóbr materialnych” (s. 44). W wielu miejscowościach istnieją specjalnie wydzielone „przestrzenie ludyczne”, ciągle też powstają nowe obszary mające służyć zabawie. Zjawisko „uludycznienia przestrzeni” miast i terenów pozamiejskich zostało poddane wnikliwej analizie przez Magdalenę Szalbot. Pisze ona m.in. o tym, że wiele miejscowości rywalizuje dziś ze sobą w tworzeniu sfer dobrej zabawy, przeznaczonych dla mieszkańców oraz dla przybyszy z zewnątrz, głównie turystów. W artykule podano różnorodne przykłady realizacji projektów ludycznych. Niektóre z nich, jak informuje M. Szalbot, zwłaszcza ulokowane na atrakcyjnych przyrodniczo terenach, spotkały się ze zdecydowanym sprzeciwem ekologów. Należałoby dodać, że kreowanie przestrzeni ludycznych ma także wielu przeciwników wśród mieszkańców miast, zmuszonych do przebywania w takich przestrzeniach wbrew własnej woli. Protestują oni przeciwko zakłócaniu ciszy nocnej przez uczestników zabaw, odbywających się w tych miejscach. Potrzeba spokoju i prawa do wypoczynku we własnym domu kłóci się tu wyraźnie z działaniami twórców przestrzeni ludycznych, kierujących się przede wszystkim względami ekonomicznymi, zasadami konsumpcjonizmu1. 1 Szerzej na ten temat patrz: I. Kabzińska, Jak pogodzić wodę z ogniem? Miłośnicy ciszy kontra wielbiciele hałasu, Zabawy i zabawki,nr 1–4, 2009, s. 75–99. �RECENZJE 251 Z licznych ofert zabaw odbywających się w specjalnie do tego celu przeznaczonych miejscach, korzystają przede wszystkim ludzie młodzi. Listę takich miejsc preferowanych przez młodzież studencką, wraz z opisem jej ulubionych zabaw, przedstawia Tomasz Michalewski. Powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych wśród studentów kierunków pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego2, zwraca on uwagę na coraz bardziej widoczny wzrost przestrzeni ludycznych, do których dostęp jest otwarty, a także na pojawianie się nowych propozycji zabawy, mających związek z rozwojem społeczeństwa konsumpcyjnego i mediatyzacją zachowań ludycznych. Konsumpcjonizm zatacza coraz szersze kręgi, przenikając różne sfery kultury. Próbuje np. (z różnym skutkiem) narzucić swoje reguły sztuce (pisze o tym Maciej Kucia). Wkracza też do muzeów, przekształcając je w miejsca tak bardzo dziś poszukiwanej rozrywki. Zjawisku temu poświęcony jest znakomity artykuł Jolanty Podsiadło. Autorka wskazuje na niebezpieczeństwo wynikające z nadmiernego ulegania współczesnym trendom przez muzea stawiające przede wszystkim na zabawę. Jej zdaniem, w następstwie takich działań gubi się sens ekspozycji, znaczenie eksponatów. Są one traktowane powierzchownie; brakuje kontemplacji, delektowania się nimi. Autorka nie kryje obaw o przyszłość muzeów, coraz bardziej ulegających ogólnym trendom i przejmujących narzucone z zewnątrz wzory zachowań, odpowiadające społeczeństwu przenikniętemu ludyzmem, hedonizmem, odrzucającemu refleksję, krytycyzm, stającemu się jedynie zewnątrzsterownym elementem doskonale działającej machiny. Pierwiastek ludyczny, nierozerwalnie związany z konsumpcjonizmem, coraz bardziej zawłaszcza sferę turystyki, przede wszystkim masowej, organizowanej przez wielkie biura podróży. Magdalena Banaszkiewicz dowodzi, że współczesny człowiek – homo turisticus – może być uznany za młodszego brata homo ludens. Niezmiernie ciekawa jest przedstawiona przez tę autorkę analiza współczesnej turystyki, w której można odnaleźć cztery podstawowe typy zabaw wyróżnionych przez Rogera Caillois, określonych przez niego jako alea, agon, illinks oraz mimicry. Do koncepcji R. Caillois nawiązuje również Joanna Dziadowiec, przedstawiając oryginalny, pogłębiony opis Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, przeprowadzony m.in. pod kątem obecności w nim wyróżnionych przez Caillois kategorii zabawy. W swojej analizie autorka odwołuje się ponadto do Turnerowskiej communitas, do Bachtinowskiej koncepcji karnawału, a także do kategorii performance. Spojrzenie na Festiwal zaproponowane przez J. Dziadowiec sprawia, że przedsięwzięcie to zyskuje nowy wymiar, ukazane też zostały nowe możliwości jego interpretacji. Autorka przypuszcza, że festiwale, których przykładem jest analizowana przez nią impreza, „stanowią współcześnie ważne remedium na wyobcowanie człowieka w dzisiejszym fragmentarycznym i konsumpcyjnym świecie” (s. 166). Szkoda, że wątek ten nie został w tekście rozbudowany. Pojawia się też pytanie czy takim remedium jest/ może być również – generalnie – zabawa, która dla wielu mieszkańców współczesnego świata stała się bożkiem? W jakim stopniu jest ona lekiem na samotność współczesnego człowieka, poczucie wykorzenienia i zagubienia w zmieniającej się w coraz bardziej zawrotnym tempie rzeczywistości? Książka zawiera znakomity opis współczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego, ilustrowany przykładami zaczerpniętymi z polskiej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości, że potrzeba nieustannego uczestnictwa w zabawie, doskonale kreowana i podsycana przez media, rynek i wielkie korporacje, dla których zabawa jest produktem przynoszącym krociowe zyski, organizuje dziś życie wielu Polaków. Głosy przeciwników konsumpcjonizmu i traktowania życia jedynie jako okazji do zabawy są umiejętnie wyciszane, ignorowane lub wyśmiewane. Ludyzm zdominował zachowania wielu współczesnych polityków. Jest też coraz bardziej widoczny w telewizyjnych programach dotyczących polityki (zjawisko to znakomicie opisała Renata Hołda). Rozmaite zachowania, które można określić mianem ludycznych, cechują również użytkowników portalu społecznościowego Facebook (świetny tekst Moniki Szlęzak). Homo ludens doskonale czuje się w wirtualnym świecie, który traktuje jak rzeczywistość (zjawisko to zostało poddane niezwykle ciekawej analizie przez Bartosza Kosińskiego). Wąż w raju skłania do refleksji zarówno nad mechanizmami rządzącymi współczesnym konsumpcyjno-globalnym światem, w którym doskonale odnalazło się polskie społeczeństwo, jak i nad jego przyszłością. Kolejne badania z cyklu „Diagnoza społeczna” wskazują, iż Polacy osiągnęli bardzo wysoki 2 Badania przeprowadzono na próbie 90 osób. �252 RECENZJE stopień zadowolenia, poczucia szczęścia. Nie straszny nam światowy kryzys, ani inne problemy współczesnego świata. Okazało się, że w bardzo krótkim czasie przestaliśmy narzekać, stając się ludźmi zadowolonymi z życia, radosnymi. W jakimś stopniu zmiana ta jest z pewnością spowodowana uczestnictwem w społeczeństwie konsumpcyjnym, zachłyśnięciem się możliwościami, jakie daje ono człowiekowi, a także – moim zdaniem – rosnącym poziomem egoizmu, który sprawia, że ludzie koncentrują się głównie na sobie i zaspakajaniu jedynie własnych potrzeb, nierzadko kosztem innych. Zdecydowana większość członków społeczeństwa konsumpcyjnego nie widzi też pułapek zastawianych przez rządzące nim mechanizmy (trzeba przyznać, że są one sprytnie ukrywane). Nie widzimy w pobliżu nas rajskiego węża, a nawet jeśli go dostrzegamy – traktujemy jedynie jako nieszkodliwy gadżet. A może nie chcemy go widzieć, oddając się urokom konsumpcjonizmu, wierząc, że tak będzie zawsze... Przebudzenie może być bardzo bolesne dla tych, którzy z różnych powodów wypadną z kręgu uczestników zabawy. Show z pewnością będzie trwał bez nich, przyciągając nowych wielbicieli, na których zostaną skierowane telewizyjne kamery. „Narastanie ludyczności, jej dominacja we współczesnej kulturze społeczeństwa konsumpcyjnego, niepokoi wielu obserwatorów. Najbardziej dobitnie – zdaniem R. Kantora – dał temu wyraz Neil Postman w pracy Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu [...]” (s. 54)3. Cytowany autor twierdzi, że nie podziela katastroficznych wizji Portmana (s. 55), pisząc o roli mediów we współczesnym świecie przewiduje jednak, że „dominacja medialnej indoktrynacji o treści konsumpcyjnej i hedonistycznej prawdopodobnie spowoduje dalsze upowszechnianie się tożsamości konsumpcyjnej, hedonistycznej w kolejnych pokoleniach” (s. 54). Za F. M. Cataluccio, R. Kantor określa takie społeczeństwo jako niedojrzałe, infantylne (tamże). Przyznam, że wizja funkcjonowania społeczeństwa złożonego głównie z ludzi niedojrzałych, podobnie jak obraz czekającej je przyszłości, budzi mój niepokój. Zastanawiam się też nad tym, jaką cenę przyjdzie zapłacić tym, którzy bez umiaru pogrążają się w zabawie, kierując się jedynie własnymi zachciankami, hołdując hedonizmowi. Mogę sobie także doskonale wyobrazić, jak trudno będzie się żyło tym, którzy – wbrew globalnym trendom – cenią sobie odpowiedzialność, wewnątrzsterowność, indywidualizm i nie chcą poddać się presji konsumpcji. Iwona Kabzińska Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków, redaktor naczelny Antoni Kuczyński, nr 1–47, Zarząd Główny Związku Sybiraków, Warszawa 1996–2011 Francuski historyk, Pierre Nora, proponując nowe formy pisania historii (określanej przez siebie mianem historii drugiego stopnia1), wprowadził pojęcie miejsc czy też punktów pamięci (z francuskiego lieux de mémoire)2. Czym one są? Ogólnie rzecz biorąc można stwierdzić, że są to różnego rodzaju artykulacje pamięci zbiorowej, które wyrażają, a także kształtują tożsamość grupy, jej autocharakterystykę oraz wizerunek. Termin ten należy też rozumieć metaforycznie – punktami pamięci mogą być bowiem zarówno miejsca rzeczywiste: geograficzne czy architektoniczne (archiwa, biblioteki, muzea, pomniki, cmentarze), jak i funkcjonalne (stowarzyszenia, podręczniki) oraz symboliczne (osoby – realne i mityczne, rocznice, pielgrzymki, upamiętnienia). Lieux de mémoire mogą więc przybierać rozmaite formy, z których każda jest wyrazem zbiorowej tożsamości i tradycji. Różna może być także aura emocjonalna tych miejsc – mogą być one miejscami tryumfu, zwycięskiego heroizmu albo żałoby. Ich struktura może być wielowymiarowa i polifoniczna, to znaczy w ramach jednej całości mogą one łączyć najrozmaitsze idee, tonacje i motywy: solidarności, nienawiści, traumy, przebaczenia, dostojnej elegii Tłum. L. Niedzielski, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A., Warszawa 2002. Odznacza się ona odejściem od pozytywistycznej faktografii, swoistego kultu historii zdarzeniowej i linearnej, na rzecz zwrócenia się ku przestrzeni hermeneutycznej i symbolicznej. 2 Patrz: Pierre Nora, Les lieux de mémoire, t. 1–7, Edition Gallimard, Paris 1984–1986; Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7, 2001, s. 37–43; Kaja Kaźmierska, Ramy społeczne pamięci, Kultura i Społeczeństwo, t. 51, nr 2, 2007, s. 3–23. 3 1 �RECENZJE 253 itp. Każda epoka i zbiorowość kreują własne, na swój sposób niepowtarzalne loci memoriae, objawiające właściwe dla nich relacje z przeszłością3. W prezentowanym tekście chciałabym zwrócić uwagę na jedno z takich miejsc, obecnych w polskiej kulturze współczesnej. Jest nim pismo Zesłaniec. Jego historia – jako samodzielnego periodyku – liczy piętnaście lat. Początkowo, od 1991 roku, wychodził on jako dodatek do wydawanego we Wrocławiu „Dziennika Dolnośląskiego”. Od 1996 roku jest odrębnym pismem4. Redaktorem naczelnym Zesłańca oraz jego współtwórcą, wraz z Wiesławem Krawczyńskim, jest polski historyk i etnolog – Antoni Kuczyński, przez długi czas związany jako profesor z Uniwersytetem Wrocławskim5. Przez dwa lata, od 1997 do 1999 roku, A. Kuczyńskiego na stanowisku redaktora zastępował Władysław Masiarz. Warto również zaznaczyć, iż pismo to należy do kategorii „non profit” i istnieje dzięki stałej pomocy Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa oraz wielu życzliwych donatorów, wśród których są także Sybiracy przekazujący na cele wydawnicze swój przysłowiowy „wdowi grosz”. Zesłaniec składa się z kilku działów. W pierwszym z nich zamieszczane są artykuły o tematyce wschodoznawczej, dotyczące głównie powikłanych relacji polsko-rosyjskich oraz dziejów Polaków na Wschodzie. Autorami tych artykułów są osoby reprezentujące różne profesje oraz perspektywy badawcze. Dzięki temu czytelnik ma szansę zapoznać się z wieloma ujęciami poruszanych zagadnień oraz podjąć intelektualną wędrówkę po rozmaitych obszarach tematycznych, eksplorowanych przez autorów. W pozostałych działach kwartalnika odnaleźć można: wspomnienia z okresu deportacji (często zawierające niezwykłe wprost historie i reminiscencje, sugestywnie odmalowane sceny z przeszłości), sprawozdania dotyczące działalności Związku Sybiraków oraz wszelkich ważnych dla tego środowiska wydarzeń, a także recenzje i omówienia prac związanych z linią tematyczną periodyku. Każdy numer ma starannie dobraną i atrakcyjną szatę graficzną. Jak zauważył jeden z recenzentów Zesłańca – Grzegorz Pełczyński, Redakcja „[...] bardzo skrupulatnie przestrzega właściwych proporcji między emocjami a intelektem”6. Zajmując się tematyką wschodnią bardzo łatwo wszak o cierpiętnictwo, o przywdziewanie smętnego martyrologicznego uniformu, o dyktowane emocjami złorzeczenie oraz oskarżanie wszystkich i wszystkiego. Teksty publikowane we wrocławskim czasopiśmie wolne są jednak od martyrologicznych inklinacji, pozbawione ideologicznego jadu i stronniczości. Są one na ogół świetnie dopracowane warsztatowo, dobrze osadzone w materiale źródłowym oraz oparte na metodzie naukowej. Dzięki temu Zesłaniec stwarza ważną oraz potrzebną przestrzeń dialogu dla wszystkich tych, którym nieobojętny jest upamiętniany na jego łamach rozdział naszej kultury i historii: naukowców, świadków wydarzeń historycznych, członków i przyjaciół rodzin sybirackich, mieszkańców oraz badaczy Orientu. We wstępie do jednego z numerów Zesłańca Antoni Kuczyński napisał, że wszyscy jesteśmy drobinami przetaczającej się z hukiem nawałnicy zdarzeń wszechświatowych, politycznych, gospodarczych, kataklizmów przyrody (nr 42, s. 1). Świat nieustannie biegnie naprzód, wzniecając tumany kurzu, który zaciera kontury przeszłości. Nasuwa to wiele pytań i obaw o to, czy zesłańczy los będzie pamiętany? Czy uda się ocalić tę część wspólnotowej tradycji i przeszłości od zapomnienia? Każdy następny numer wrocławskiego pisma daje nadzieję na to, że tak się stanie i że ta pamięć będzie pozytywnie budować naszą tożsamość – odtruwać ją z dawnych lęków i urazów, prowadzić do wiedzy, pojednania i zrozumienia. Aleksandra Rzepkowska 3 Patrz: Pierre Nora, Gesine Schwan, Robert Traba, Czy Europa istnieje?, http://wyborcza.pl/1,76842,4381316. html [dostęp:18.02.2011] 4 Od pewnego czasu kwartalnik posiada też edycję w Internecie. Zob. http://www.zeslaniec.pl [dostęp: 28.09.2011]. 5 A. Kuczyński jest również wieloletnim działaczem Związku Sybiraków oraz twórcą Biblioteki Zesłańca, jednej z serii wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jej program edytorski zapowiada ukazywanie się publikacji poświęconych dziejom Polaków na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i w innych rejonach byłego Związku Radzieckiego. 6 Patrz: Grzegorz Pełczyński, Zesłaniec [recenzja], Lud, t. 92, 2008, s. 332. �254 RECENZJE Kazačestvo: obrazy kul’turnoj identičnosti: sbornik fol’klorno-etnografičeskih materialov, sost. I. A. Filippova, T. I. Rožkova, S. A. Moiseeva, Magnitogorskij gosudarstvennyj universitet, Magnitogorsk 2010, ss. 202 Prezentowany zbiór materiałów wspomnieniowych przygotowany przez zespół folklorystów Państwowego Uniwersytetu w Magnitogorsku jest próbą ocalenia od zapomnienia kultury i folkloru odchodzącego pokolenia Kozaków, zamieszkujących tereny nad rzeką Ural. Osiedlenie się Kozaków w XVIII wieku wzdłuż tej rzeki związane było z dążeniem Rosji do ustabilizowania sytuacji na granicy dwóch wrogich narodów – Baszkirów i Kazachów. Pod względem etnicznym Kozakami byli poza Rosjanami głównie Tatarzy. Ta wieloetniczna społeczność wykształciła w procesie dziejowym własną organizację społeczno-wojskową i model kulturowo-etyczny, które stały się podstawą silnego poczucia tożsamości społeczno-kulturowej przedrewolucyjnych pokoleń Kozaków rosyjskich. W prezentowanym zbiorze z ust jednego z informatorów pada stwierdzenie, że do Kozaków się nie wstępuje – Kozakiem człowiek się rodzi. Jednak obecnie, po latach represji radzieckich wobec Kozaków jako sprzymierzeńców cara, w świadomości współczesnej młodzieży rosyjskiej związki z tradycjami kozactwa okazują się na tyle nikłe lub nieuświadomione, że młodzi wstępują do Kozaków, nie czując się bezpośrednimi, genetycznymi spadkobiercami tej tradycji. Dzieje się to zresztą zgodnie z prawem Federacji Rosyjskiej (FZ 154 z dnia 5 grudnia 2005 roku), które stanowi, iż Kozakami są członkowie wspólnot kozackich, odradzających się od 1990 roku po decyzji władz rosyjskich o rehabilitacji represjonowanych Kozaków. Prezentowany zbiór zawiera materiały zabrane w czasie ekspedycji pracowników Laboratorium Kultury Ludowej Uniwersytetu w Magnitogorsku prowadzonych w latach 1997–2010. Prace etnograficzne objęły tereny południowego Uralu w obwodzie czelabińskim, między innymi w stanicy kozackiej Magnitnaja w Magnitogorsku, w Wierchnieuralsku, we wsiach Spasskij, Jangelskij, Uwal’skij, Wierchniekizil’skij. Jak wynika ze szczegółowego spisu 45 respondentów (z informacjami o wykształceniu) pięciu najstarszych rozmówców urodziło się w latach 1915–1918, sięgnięcie do ich pamięci pozwoliło więc pośrednio zrekonstruować fakty z końca XIX wieku. Najmłodszy respondent urodził się w 1971 roku. W przypadku autorów zarchiwizowanych materiałów rękopiśmiennych daty urodzenia sięgają XIX wieku. Zbiór zawiera Wstęp autorstwa Iriny Filippowej z mapą obszaru badań, artykuł Tatiany Rożkowej o mechanizmach pamięci kulturowej oraz część zasadniczą: zapisy wywiadów-wspomnień (z podziałem na memoraty mężczyzn i kobiet), teksty pieśni kozackich z nutami i komentarzami; teksty rękopisów wspomnień z archiwum Laboratorium oraz reprodukcje ikonograficznej części zebranych materiałów – fotografii rodzinnych Kozaków. Artykuł Tatiany Rożkowej Pamjati wopreki: k voprosu o mechanizmach kul’turnoj pamjati (Wbrew pamięci: o mechanizmach pamięci kulturowej) jest próbą wyjaśnienia przyczyn fragmentaryczności prezentowanych wspomnień kozackich. Sytuację Kozaków po Rewolucji Październikowej autorka porównuje do znanego z czasów panowania Borysa Godunowa zjawiska zwanego Iwan, który nie pamięta swojego pochodzenia (ros. Ivan ne pomnjaszcij rodstva). Określenie to funkcjonowało jako formuła prawna oznaczająca zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, włóczęgów, uciekinierów z katorgi, którzy w przypadku pojmania decydowali się ukryć dawne życie w nadziei na rozpoczęcie nowego. W podobnej sytuacji znaleźli się także Kozacy po upadku caratu w 1917 roku. Ukrycie „niewłaściwego”, utożsamianego z antybolszewizmem pochodzenia przed władzami radzieckimi paradoksalnie pozwalało na chociaż częściowe zachowanie pamięci o nim. Motyw zmiany nazwiska, czasem kilkukrotnej, pojawia się często we wspomnieniach Kozaków uralskich. Zerwanie z przeszłością wymagało także likwidacji dowodów rzeczowych – kozackich mundurów, broni, czy fotografii, na których jakiś element świadczył o przynależności do „wrogów ludu” (np. s. 20). Młodszym pokoleniom nie ujawniano „niebezpiecznych” faktów z przeszłości rodziny. Efektem tej zamierzonej niepamięci starszego pokolenia jest z jednej strony fragmentaryczność prezentowanych wspomnień, a z drugiej – brak świadomości historycznej losów własnej rodziny wśród młodzieży. Stąd źródłami informacji w zebranych wypowiedziach są wspomnienia własne Kozaków uralskich urodzonych w pierwszej połowie XX wieku, uzupełnione o przekazy osób trzecich, a nawet o źródła książkowe, prasowe (np. s. 87, 124, 130) czy filmowe. Wspomnienia, przedstawione w dwóch kolejnych częściach zbioru, prezentowane są w porządku chronologicznym określonym wiekiem informatorów. Tekstom nadano numery, które pozwalają odna- �RECENZJE 255 leźć w odsyłaczach informacje o dacie i miejscu zapisu oraz kodzie w archiwum Laboratorium. Każdy tekst poprzedza komentarz ze wskazaniem roku i miejsca urodzenia informatora oraz podstaw identyfikacji kulturowej (członek organizacji kozackiej, potomek Kozaków itp.). Wspomnienia mężczyzn (14 informatorów) zgrupowano w części zatytułowanej incipitem męskiej pieśni kozackiej Rassieju-matuszku zaściściat’ nado (Mateczkę-Rosję bronić trzeba). W zapisach wydzielone zostały przez badaczki fragmenty tematyczne dotyczące tradycji kozackich, życia codziennego Kozaków, dzieci w rodzinie kozackiej, białych i czerwonych Kozaków oraz historii regionu. Nie zawsze podział ten jest konsekwentny, niektóre fragmenty nie zostały poprzedzone nagłówkiem tematycznym (np. s. 51, 69 – teksty dotyczące białych i czerwonych Kozaków). W kolejnej części, zatytułowanej incipitem żeńskiej pieśni – O ciem, o ciem, kazaćka, placiesz, o ciem, bednjażećka, grustisz’? (Czemu, czemu, Kozaczko, płaczesz, czym, biedna, się smucisz?), zaprezentowano wspomnienia kobiet (19 informatorek), podzielone według tego samego klucza co męskie. Tutaj również nie zawsze konsekwentnie stosowano tematyczne wyodrębnianie fragmentów (np. s. 115 – wątpliwości budzi nagłówek „historia regionu” przed tekstem dotyczącym kontaktów i zabaw towarzyskich). Korzystanie z prezentowanych materiałów, bardziej niż sztuczne dzielenie na tematyczne fragmenty, ułatwiłby indeks rzeczowy. Rozsiane po tekstach wszystkich części zbioru są m.in. liczne wspomnienia dotyczące ikon (np. s. 32, 48, 52, 55, 62, 69, 75, 99, 121, 128), cerkwi (np. s. 28, 29, 31, 45), głodu (np. s. 20, 112) czy typowych przedmiotów kozackich takich jak czapka, nahaj, szabla. Aparat naukowy publikacji wzbogaciłby także słownik dialektyzmów kozackich, zapisanych we wszystkich tekstach w zbiorze kursywą. Przyjęty przez autorki podział tekstów na męskie i żeńskie pozwolił na obserwację różnic zarówno w podejściu obu płci do tradycji kozackich, jak i w sposobie transmisji wartości kultury tradycyjnej. Zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet typowe są wspomnienia o wojnie domowej (lata 1917–1922/1923), obraz kozackiego konia, tragiczne wspomnienia przypadków kanibalizmu w czasie wielkiego głodu w latach 1921/22. Jednak reminiscencje Kozaczek odróżnia od wspomnień męskich prezentacja tekstów folkloru. W pamięci kobiet zachowały się teksty pieśni kozackich (s. 76, 91, 102, 105, 107), folkloru dziecięcego (s. 81, 113, 119) oraz zwyczaje weselne (s. 85–86) i tradycyjne przekonanie o dziewictwie i wierności jako wyznacznikach honoru kobiety. Dla kobiet Kozak to przede wszystkim mężczyzna, którego służba wiąże się z samotnością małżonki i trudnym bytem. Z kolei mężczyźni w swoich wspom­ nieniach wypowiadają sądy o przedrewolucyjnej i współczesnej polityce wewnętrznej Rosji, a Kozak to dla nich wojownik, zobowiązany do wiernej i uczciwej służby ojczyźnie. Materiał pieśniowy zawarty w części zatytułowanej Pesennyj fol’klor (Folklor pieśniowy) dowodzi, że pieśni, rzadko wykonywane w czasach radzieckich, są odtwarzane przez informatorów często już tylko fragmentarycznie, czasem są jedynie recytowane, co nie pozwala na odtworzenie zapisu nutowego. Tematyka pieśni jest różnorodna, zarejestrowano pieśni żołnierskie, miłosne, kołysanki. Komentarze do prezentowanych tekstów zostały oparte na zbiorze A. I. Miakutina Pieśni Kozaków orenburskich (1905–1910), jako najpełniejszym przedrewolucyjnym wydaniu tekstów folkloru kozackiego, odpowiadającym w dużym stopniu współczesnym zasadom zapisu etnograficznego. Przy tekstach zamieszczono także wyjaśnienia samych informatorów dotyczące treści pieśni lub okoliczności wykonania, np. fragmentów o tematyce erotycznej. Interesujący jest przypadek pieśni opartej na znanych w przekazie ustnym opowieściach o porywaniu Rosjan przez Kirgizów, pochodzących jeszcze z czasów, kiedy Rosja dążyła do zawładnięcia terenami Azji Środkowej. W pieśni wykorzystano najpopularniejszy motyw – porwania przez Kirgiza młodej Rosjanki, a po latach przypadkowo także jej matki. Jak głosi opowieść, po narodzinach potomka uprowadzonej dziewczyny, Kirgiz porywa starszą Rosjankę, by niańczyła dziecko. Matka dziecka i jego piastunka okazują się córką i matką. Stałym elementem zarówno opowieści, jak i pieśni o tej tematyce są słowa starej Rosjanki, skierowane do potomków Rosjanki i Kirgiza: Po matce jesteście dla mnie wnuczęta, po ojcu – Kirgizi (s. 146). Przedostatnią część zbioru stanowią kopie rękopisów archiwizowanych w zbiorach Laboratorium, udostępnionych badaczkom przez informatorów w czasie ekspedycji. W publikacji zachowano ortografię i interpunkcję oryginałów. Teksty zebrano pod wspólnym tytułem wykorzystującym incipit jednego z rękopisów – Dlja nagljadnoj pamjati detiszkam i vnuciatyćkam: rukopisnye teksty (Na pouczającą pamiątkę dziatkom i wnuczętom: teksty rękopiśmienne). Prezentowane materiały rękopiśmienne są �256 RECENZJE zróżnicowane zarówno pod względem gatunkowym, jak i pod względem czasu powstania. Pierwszy tekst jest niemal kronikarskim opisem rodowodu rodziny Niesterowych, rozpoczynającym się od wspomnień o roku urodzenia ojca autora zapisków (1886), a kończącym się na wydarzeniach roku 1922. Materiał przedstawia historię życia rodzinnego przerywanego powołaniami męskich członków rodu do kolejnych wojsk – carskich, rewolucyjnych i radzieckich. Kolejne z prezentowanych zapisków wspomnieniowych również sięgają końca XIX wieku, kiedy to urodził się ich autor. Główne tło tych reminiscencji o dziejach rodziny Fefelowych, podobnie jak w pierwszym tekście, stanowi wielokrotny pobór do armii, najpierw carskiej, potem tzw. białych i czerwonych. Również w rodowodzie rodziny Epifanowych autorstwa Aleksandra urodzonego w 1908 roku, wojny zewnętrzne i wewnętrzne Rosji początku XX wieku stanowią tło wydarzeń rodzinnych. Łączy te trzy wspomnienia rodzinne motyw głodu w latach 1921/22, w efekcie którego „ludzie musieli jeść psy i koty [...] w niektórych miejscach dochodziło do kanibalizmu” (s. 155, 164). Powtarza się w nich także obraz zmienności światopoglądowej ówczesnych ludzi, którzy nie zawsze z przekonania, a często ze strachu przed śmiercią stawali po stronie przeciwnych ruchów politycznych i sił zbrojnych działających podczas wojny domowej w Rosji w latach 1917–1923. Odmienny język i sposób przedstawienia historii rodziny stanowi rodowód Szemietowych, zapisany przez Nelli Szemietową, z wykształcenia historyka. Przygotowanie zawodowe wyraźnie odbiło się na sposobie przedstawienia wydarzeń z życia rodziny, ponieważ autorka rozpoczęła je od XVI-wiecznej historii Szwecji, by pokazać przyczyny, dla których państwo to weszło w konflikt z Rosją o ziemie nadbałtyckie w XVIII wieku. Jak głosi legenda podana przez autorkę, właśnie od jeńca szwedzkiego, który znalazł się na południowym Uralu, rozpoczęła swoją historię jej rodzina. Tam właśnie jeden z jego potomków rzekomo został stronnikiem Kozaka-buntownika Jemieliana Pugaczowa. Dopiero po szczegółowym wstępie historycznym w rodowodzie rodziny zostają wymienieni kolejni potomkowie szwedzkiego jeńca do czasów współczesnych. Zupełnie odmienny charakter ma ostatni materiał rękopiśmienny zamieszczony w prezentowanym zbiorze. Są to poetyckie refleksje Stanisława Pustowita (ur. w 1942 roku) wyrażone w gatunku rubajjat (ros. rubai). Te przeważnie czterowierszowe utwory poetyckie dotyczą duchowych i etycznych wartości kozactwa i są przykładem poetyckiej twórczości nieprofesjonalnej. Kończą zbiór reprodukcje fotografii, prezentujących postacie niektórych respondentów oraz pamiątkowych zdjęć rodzinnych Kozaków uralskich. Najstarsze z nich, przedrewolucyjne, są w rodzinach kozackich traktowane jak relikwie, ocalone w latach represji. Zgromadzony materiał etnograficzny ma wartość dokumentacyjną, naukową i popularyzatorską. Utrwalone zostały przekazy najstarszego, odchodzącego pokolenia Kozaków, stanowiącego ostatnie ogniwo łączące współczesność z Rosją przedrewolucyjną. Wstępnej oceny zgromadzonej dokumentacji duchowej kultury Kozaków uralskich dokonały autorki zbioru, jednak prezentowany materiał daje możliwość szerszych analiz i porównań, a jego szczegółowe zbadanie pozwoliłoby ocenić skalę przemian kulturowych marginalizowanej przez lata wspólnoty kozackiej. Agnieszka Gołębiowska-Suchorska Jakub Zielina, Wierzenia Prasłowian, Wydawnictwo PETRUS, Kraków 2011, ss. 152 Problematyka wierzeń i religii pogańskich Słowian, na przekór dość ograniczonej (przynajmniej ilościowo) liczby tekstów źródłowych i bogatej już literatury przedmiotu, cieszy się nieustannym zainteresowaniem ze strony badaczy, co skutkuje powstawaniem coraz to nowych prac. Poprzednich kilka dekad było pod tym względem niezwykle owocnych, a ostatnie dziesięciolecie – tylko w Polsce – przyniosło szereg nowych opracowań. Wystarczy tylko pobieżny rzut oka na wydawnicze nowości ostatnich kilku lat: słowniki o charakterze popularnonaukowym1, wznowienie klasycznego już dziś tytułu 1 Zob. choćby: Barbara i Adam Podgórscy, Encyklopedia demonów, Wrocław 2000; Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 2006. �RECENZJE 257 Aleksandra Gieysztora Mitologia Słowian2, prace lingwistów3, historyków4, archeologów5, religioznawców6 (by wymienić tylko te najważniejsze) przekonują, że boom na tę tematykę trwa w najlepsze i nic nie wskazuje, by szybko miał się on skończyć. Tym bardziej że do listy tej dopisać trzeba świeżo wydaną pracę kulturoznawcy z Krakowa, Jakuba Zieliny Wierzenia Prasłowian. Nie da się ukryć, że recenzowana książka przynosi nową interpretację źródeł i propozycję rekonstrukcji panteonu i mitologii „Prasłowian”. Sam autor przekonuje o tym zresztą w efektownej i oryginalnie pomyślanej autopromocji „w sieci”. Zanim wieść o ukazaniu się drukiem najnowszej książki poświęconej pogańskiej Słowiańszczyźnie rozpowszechniła się zwykłą w takiej sytuacji drogą (z ust do ust), burzliwa dyskusja nad nią przetoczyła się przez polski Internet. Wydawnictwo zamieściło m.in. dwie recenzje wydawnicze pracy na swoich stronach internetowych7. Z nich, a także z okładki wydania papierowego czytelnik dowiaduje się ni mniej, ni więcej, iż ma do czynienia z opracowaniem popularyzującym tematykę wierzeń prasłowiańskich, które – acz rezygnuje z aparatu naukowego i trudnego języka – przedstawia tezy całkowicie zgodne z wiedzą naukową, w dodatku jest podbudowane szeroką znajomością i umiejętnością wykorzystywania wielu tekstów źródłowych, co stanowi o niewątpliwych zaletach tego opracowania. Czy rzeczywiście? Zachęcony spisem treści, zamieszczonym na stronach wydawnictwa, a także ogólnymi informacjami o zawartości (szczególnie o podjętej próbie „pogodzenia” ze sobą danych o indoeuropejskim panteonie z tymi, jakie posiadamy o słowiańskim!), czytelnik sięga po recenzowaną książkę w nadziei ciekawej lektury. Książka składa się ze Wstępu, siedmiu rozdziałów i Podsumowania. Rozdziały noszą tytuły: Niebieski suweren (s. 13–24); Aspekty boga nieba (s. 25–52); Bogini Matka (s. 53–62); Wyobrażenia centrum kosmosu (s. 63–75); Bóg w jaju (s. 76–87); Pierwiastek kobiecy raz jeszcze (s. 88–97); Hierogamia i bliźnięta (s. 98–116). Na ponad stu stronach autor snuje swoje rozważania na temat struktury prasłowiańskiego panteonu i wątkach mitologii głównie w oparciu o analizę wątków zachowanych w mitologiach innych indoeuropejskich i semickich ludów (wykorzystuje się m.in. szeroko paralele babilońskie), które zestawia z baśniami rosyjskimi i (w mniejszym stopniu) polskim folklorem. Rezultat analiz autora można streścić następująco, w postaci „tablicy” genealogicznej bóstw pogańskiego panteonu Słowian: Struktura panteonu Prasłowian zdaniem J. Zieliny obejmowała Swaroga-Trzygława, jednookiego boga piorunu o cechach solarno-ogniowych (s. 21, 77), który jednocześnie nazywany był Jaryłą (s. 84) i Kupałą (tamże). Jego syn, występujący pod nazwami Swarożyc – Łado – Bożicz (s. 48) odpowiadał rzymskiemu Marsowi, podczas gdy Lela – Dzidzilela – Rodzanica (s. 119) – Dianie staropolskich mitologów na czele z Długoszem. Marzanna (czyli Długoszowska Cerera) była Boginią Matką, Matką Ziemią Wilgotną, bóstwem ziemi (s. 62), a jako smok (!) występować miała w jednej ze swych hipostaz. Z jej związku ze Swarogiem wywodzić się miało większość bóstw, jakie znali Prasłowianie, a więc: Perun z Perperuną, Dziewanna i Dziw, Rod i Rodzanica, Perepit (Perepłut) i Bereginia-Puruwita, Świętowit (inaczej zwany Rodem, Perepłutem bądź Pietlem), Weles i jego żona Welewitka. Na uwagę zasługują poglądy autora na temat mitologii, jaka miałaby obejmować m.in. wątek samoofiary Swaroga (s. 109) oraz rodzimy, prasłowiański wariant mitu o detronizacji i następstwie pokoleń bogów (znany m.in. z tradycji bliskowschodnich i ich wzorem – greckiej mitologii). Przypuszcza on, że pierwszą parą bóstw w kosmogonii byli Swaróg oraz jego partnerka Marzanna, symbolizująca zapewne wody pierwotne (nic nie szkodzi, że gdzie indziej Zielina stypologizował ją jako żeńskie bóstwo telluryczne, chtoniczne). „Małżonka – czytamy na s. 114 – zabija czy doprowadza do uwięzienia swojego męża – Swaroga czy też Jaryłę, Kościeja, Welesa itp.”, po czym ma następować – za namową Swarożyca (syna) – rozdzielenie pierwotnej pary i wskutek tego akt pierwszej ofiary ze Swaroga (ojca). Interesujący Aleksander Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 2006. Renata Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Kraków 2004. 4 Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian, Kraków 2005; Stanisław Rosik, Conversio gentis pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010. 5 Kamil Kajkowski, Andrzej Kuczkowski, Religia Pomorzan we wczesnym średniowieczu, Pruszcz Gdański 2010. 6 Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, Kraków 2003. 7 http://www.wydawnictwopetrus.pl/wierzenia-praslowian,149,771,produkt.html, [21.10.2011]. 2 3 �258 RECENZJE jest także inny wątek, zdaniem badaczy, o indoeuropejskiej genezie, który autor Wierzeń Prasłowian przypisuje Prasłowianom, mianowicie mit boskiego rodzeństwa – jutrzenki (Leli) oraz jej braci (jakby rodzimych Dioskuroi) Dadźboga i Strzyboga. „Prawdopodobnie zatem również słowiańscy odpowiednicy boskich bliźniąt – młody i stary Jaryło (zwani też Bożicem i Baniakiem [sic!] lub Daćbogiem i Strzybogiem) prawdopodobnie pochodzą z jaja, na co wskazują wymienione przykłady baśniowe” – znajdujemy na s. 88. Na osobne omówienie zasługuje metodologia, jakiej używa autor, a która może budzić pewne wątpliwości, podobnie jak sugestywne, choć mocno kontrowersyjne wnioski. Autor, zdaje się, stosuje jakąś wersję metody progresywnej rekonstrukcji kulturowej, ponieważ jego procedura badawcza przebiega według schematu: rekonstrukcja hipotetycznego wątku na podstawie maksymalnie dużej liczby przekazów różnych genetycznie tradycji – odniesienie go do stanu praindoeuropejskiego – „identyfikacja” postaci i wątków na gruncie prasłowiańskim i dobieranie pasującego bóstwa (teonimu). Ideę takiego podejścia przejął autor oczywiście od Georgesa Dumézila, na którego zresztą powołuje się co najmniej kilkakrotnie w swej pracy, można jednak mieć wątpliwości, czy taka procedura jest adekwatna, przynajmniej w wydaniu Wierzeń Prasłowian. Zielina konsekwentnie ujawnia bowiem myślenie ahistoryczne, na pierwszy plan wysuwając „strukturę”, a zatem nie uwzględnia tego, że według przyjętych ustaleń Indoeuropejczycy nie znali motywu następstwa pokoleń w tym kształcie, jaki znamy z Teogonii Hezjoda (która ma źródła bliskowschodnie, huryckie i babilońskie, a więc nie indoeuropejskie, o czym w Polsce pisał choćby prof. Maciej Popko), ani tego, że wspólnota wątków mitycznych w różnych tradycjach indoeuropejskich nie dowodzi ich wspólnej genezy (jak to ma miejsce choćby w hindusko-orfickim motywie złotego jaja, w tradycji wedyjskiej mającym charakter „substratowy”, podobnie jak wątek nurkowania), itd. Wnioski autora uzasadniać ma pojęcie struktury – struktury pojmowanej zresztą potocznie, jako zwykłego podobieństwa wątków czy „schematu”. Pisze on: „Jeśli struktura przekazu mitycznego jakiegoś ludu indoeuropejskiego przypomina strukturę zawartą w innym indoeuropejskim przekazie i jeżeli podobieństwo to nie ma cech zapożyczenia, to możemy założyć, że oba pochodzą od jednego, istniejącego w praindoeuropejskiej przeszłości mitu. Z tego też wynika, że oba te przekazy są wiarygodnymi źródłami i możemy się nimi posłużyć w procesie rekonstrukcji owego mitu. [...] Podobną metodologię stosujemy w poniższej pracy” (s. 9–10). Nie znajdujemy tu jednak nic o sytuacji, gdy fabuły w odrębnych (nawet genetycznie związanych) tradycjach wykazują podobieństwo z powodu niezależnego rozwoju czy podobnych uwarunkowań historycznych, kulturowych itp. Autor – „jak ów nurek” (zgodnie ze słowami Wstępu) poszukuje upragnionej drobiny w głębinach oceanu sprzecznych informacji i domysłów, by odnaleźć garść cennych informacji, które dzięki nowoczesnym metodom naukowym ujawnią sensowną całość. Jakie to metody naukowe? Kwestia metod naukowych i w ogóle świadomości metodologicznej (nie mówiąc już o warsztacie historycznym itd.) na kartach książki stała się już tematem kilku wnikliwych wypowiedzi w Internecie8, nie ma zatem potrzeby przywoływać osobno tej kwestii, by nie mieć wątpliwości, że mamy tu w gruncie rzeczy do czynienia z dyskursem potocznym, co najwyżej popularnonaukowym. Nieco mylące więc mogą być pod tym względem recenzje wydawnicze dostępne w Internecie, ponieważ to nie zwięzłe podsumowanie dotychczasowej wiedzy naukowej znajdujemy w tej – cokolwiek sądzić o jej stronie merytorycznej – przyjemnej w lekturze książce (czcionka!), lecz autorski subiektywny obraz mitologii Słowian. W Wierzeniach znajdujemy podstawowe błędy krytyki źródłowej (interpretacje Powieści minionych lat, s. 15; Słowa św. Grzegorza Teologa o bałwochwalcach, s. 112), chybione etymologie niektórych teoni­ mów (Strzybog, s. 50; Perepłut, s. 112), itd., nie mówiąc o neologizmach terminologicznych w postaci: demonki (s. 58, 60, 89, 91, 97, 118), prohinduska (s. 19), prahinduski (s. 76), praindyjskich (s. 95). Trzeba się zgodzić z autorem, że przypuszczalnie religia Słowian zachowała wiele wątków religii praindoeuropejskiej (s. 117) czy chociażby, że elementy jakiegoś mitu zachowały się/mogły się zachować w baśni (baśniach, s. 16), ale od takiej konstatacji do udowodnienia – choćby próby jej uprawdopodobnienia – daleka droga. Poza tym procedura, każąca widzieć w nich w prostej linii wątki czy transfor8 Np. http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/07/wierzenia-prasowian.html ; http://zalmoxis-mitologiaiantropologia.blogspot.com/2011/08/wierzenia-prasowian-nota-metodologiczna.html [21.10.2011] �RECENZJE 259 macje mitów związanych z poszczególnymi bóstwami (bez szerszego uzasadnienia), wbrew pozorom, nie ma zbyt wiele wspólnego z owymi metodami naukowymi, o których czytamy na samym wstępie. Podobnie – niezwykła łatwość do „identyfikowania” prasłowiańskich bóstw z ich odpowiednikami z czasów Praindoeuropejczyków, swobodne dobieranie ich w pary, hipostazy, itp. (Czytelnikowi należy zostawić ocenę, czy proponowany schemat genealogii bóstw jest wiarygodny, konsekwentny czy choćby spójny wewnętrznie). Całość pracy „urozmaicają” nieliczne usterki rzeczowe, jak np. przemianowanie współautorki klasycznej już dziś pracy Drzewo życia na Janinę; datowanie odnalezienia rzeźby Światowida ze Zbrucza (odkopanej w 1848 roku) na koniec XIX wieku; i inne, całkowicie niewarte wzmianki szczegóły. Końcowa ocena książki jest jednak dobra. Jeśli wartością ma być sama oryginalność spojrzenia, nawet wbrew całej dotychczasowej literaturze naukowej, to recenzowana książka spełnia warunek, aby po nią sięgnąć. Czytelnik dostaje do ręki kolejną autorską, popularną narrację o tym, jak panteon bóstw i wyobrażenia mitologiczne wyglądały czy mogły wyglądać w zamierzchłej przeszłości według subiektywnej wizji jej autora, a także kolejną już, do Czytelnika należy ocena, czy udaną, próbę zrehabilitowania „Olimpu” Jana Długosza na polskim rynku popularnych publikacji w ostatnich latach. Michał Łuczyński �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14b7d82bf3ed6f3a174a669dcf290612.pdf bebeea2a26dca811f93b5bd0337f5087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5694 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII N A U K TOM XCII ZA ROK 2008 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.uni.lodz.pl) �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H PAN O R G A N E D E L A SOCIÉTÉ P O L O N A I S E D ' E T H N O L O G I E E T D U COMITÉ D E S S C I E N C E S E T H N O L O G I Q U E S ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I I ZA ROK 2008 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2008 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech Dohnal, Marek Figura, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Magdalena Kotarska, Katarzyna Marciniak, Adam Paluch, Jacek J. Pawlik, Anna Szyfer, Ryszard Yorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071)321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.fiee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a8427918977977e89da7c7cba3fbb27.pdf 42f5c7ae243483d933a094bc77d16a20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6108 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5695 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 SPIS TREŚCI I . ARTYKUŁY Aleksandra R z e p k o w s k a , Słuchając wspomnień Sybiraków. Antropolog wobec doświadczenia zesłania Ivan Peshkov, Zakładnicy „wyobrażonej przeszłości". Problemy tożsamości etnicznej i kulturowej Guranów zabajkalskich w Syberii Wschodniej Łukasz Ł u c z a j , Problemy taksonomiczne w polskich badaniach etnobotanicznych . . . Monika K u j a w s k a , Leczenie zamawianiem wśród Polaków z Misiones w Argentynie . Jacek Jan P a w l i k , Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej. Na przykładzie północnego Togo Agnieszka S z c z e p a n i u k , Współczesne przemiany władzy tradycyjnej na przykładzie Aszantów z Ghany środkowej Anna Szyfer, Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości Tomasz K o s i e k , O pracy i świętowaniu w pokołchozowej wsi w ukraińskich Karpatach Łukasz M . B o c h e n e k , Miejski dramat polityczny. Interakcje między aktorami politycznymi w mieście powiatowym w Polsce Kamila B a r a n i e c k a , Misteria Męki Pańskiej od kuchni. Dowcip w opowieściach o przedstawieniach wielkanocnych Anna D r o ż d ż , Zachowania magiczne, wróżby i prognostyki podczas wstępnych etapów wesela wiejskiego (w oparciu o materiały Polskiego Atlasu Etno¬ graficznego) Agnieszka P i e ń c z a k , Sposoby rozpoznawania domniemanych czarownic (w świetle badań Polskiego Atlasu Etnograicznego) 13 27 43 65 87 109 127 137 163 187 201 215 I I . P O G L Ą D Y I OPINIE Kinga C z e r w i ń s k a , Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności. Na przykładzie ośrodka cieszyńskiego Lech M r ó z , Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze Maciej K u r c z , Sudan północny z perspektywy antropologicznej. Uwagi na temat badań terenowych Zofia S z r o m b a - R y s o w a , Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007 235 245 255 263 �6 III. KOMUNIKATY Inga K u ź m a , Bibliografia etnografii polskiej w Internecie (uwagi po dwóch latach funkcjonowania) 265 Tomasz L e w a n d o w s k i , Społeczna rola duszpasterza Kościoła katolickiego w środowisku wielonarodowościowym. Przykład pogranicza polsko-litewskiego. . 273 Przemysław H i n c a , Montaż lokalności. Produkcje filmowe górali stanu Himaćal w Indiach 283 IV. RECENZJE I N O T Y RECENZYJNE Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2: Kobiecość, męskość, seksualność, red. Renata E. H r y c i u k , Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. K. Gawlicz i in., Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 (Karolina Bielenin-Lenczowska) . „Dotknąć New Age" — Massimo I n t r o v i g n e , Le New Age des origines à nos jours. Courants, mouvements, personnalités, Paris: Editions Dervy 2000; Anna E. K u b i a k , Jednak New Age, Warszawa: Jacek Santorski & Co 2005; Dorota H a l l , New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne 2007 (Agnieszka Chwieduk) Tomasz S i k o r a , Euoi. Studia z symbolizmu i metaforyzacji katoptrycznej, Kraków: Nomos 2004 (Michał Buchowski) Grażyna K u b i c a , Siostry Malinowskiego, czyli kobiety nowoczesne na początku XXwieku, Kraków: Wydawnictwo Literackie 2006 (Michał Buchowski) Alon C o n f i n o , Peter F r i t z s c h e , (eds.), The Work of Memory. New Directions in the Study of German Society and Culture, Urbana & Chicago: The University of Illinois Press 2002 (Aleksandra Rzepkowska) Marshall S a h l i n s , Wyspy historii, przeł. I . Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2006 (Karolina Kuberska) Gananath O b e y e s e k e r e , Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 (Michał Buchowski) Marshall S a h l i n s , Jak myślą „tubylcy". O kapitanie Cooku, na przykład, przeł. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 (Michał Buchowski) H.C. U p r e t i , Indian Tribes Then and Now, Jaipur: Pointer Publishers 2007; K.S. S i n g h , The Scheduled Tribes. Anthropological Survey of India, New Delhi: Oxford University Press 2001 (Przemysław Hinca) Borys M a l k i n , Odchodzący świat. Tropem kultur indiańskich i świata przyrody Ameryki Południowej, wybór i opracowanie Iwona Stoińska-Kairska, Mariusz Kairski, Warszawa: Akot 2007 (Tarzycjusz Buliński) Eugeniusz K ł o s e k , Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego 2005 (Zbigniew Jasiewicz) „Zesłaniec. Pismo Rady Naukowej Zarządu Głównego Związku Sybiraków", red. nacz. Antoni Kuczyński, nr 1-31, 1996-2007 (Grzegorz Pełczyński) Kobiety z góry Ararat (Les Femmes du Mont Ararat), reż. Erwann B r i a n d, Francja: Flight Movie 2004 (Maciej Kurcz) 289 293 297 301 305 308 312 316 320 325 329 332 333 �7 V. K R O N I K A 84. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Kraków, 25 września 2008 (Małgorzata Golicka-Jabłońska) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od września 2005 do sierpnia 2008 (Jerzy Adamczewski) Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 22 października 2007 (Ryszard Vorbrich) Profesor Dorota Simonides Doktorem Honoris Causa Uniwersytetu Opolskiego (Zbigniew Jasiewicz) „Experiencing Diversity and Mutuality". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Lublana, 26-30 sierpnia 2008 (Agnieszka Kościańska, Karolina Bielenin-Lenczowska, Agnieszka Chwieduk, Anna Niedź­ wiedź, Helena Patzer, Danuta Penkala-Gawęcka, Agnieszka Poźniak) V I I European Social Science History Conference, Lizbona, 26 lutego-1 marca 2008 (Hanna Kossak-Nowocień, Marta Petryk) 6 European Colloquium on Ethnopharmacology & 20. Fachkonferenz Ethnomedizin — „New Trends in Ethnobotany and Ethnopharmacology", Lipsk, 8-10 listopada 2007 (Danuta Penkala-Gawęcka) The First IOV World Youth Congress, Bountiful, 6-9 sierpnia 2008 (Kinga Czerwińska) . . . Konferencja „Cultural Clashes: Social Construction and Cultural Ecology", Poznań, 24-25 maja 2008 (Hanna Kossak-Nowocień) Konferencja „Komunikacja i dialog kultur", Będlewo, 13-15 czerwca 2008 (Anna Weronika Brzezińska, RafałBeszterda, Izabela Czerniejewska, Łukasz Kaczmarek) . Ogólnopolska konferencja naukowa „Tożsamość polska w odmiennych kontekstach i czynniki ją kształtujące", Lublin, 8-9 listopada 2007 (Agnieszka Chwieduk) . . . Konferencja naukowa „Pejzaże tożsamości. Perspektywa interdyscyplinarna", Zakopane, 8-9 grudnia 2007 (Mariusz Filip, Tomasz Kosiek) 335 342 355 358 361 371 th 374 379 381 . 385 394 398 VI. IN MEMORIAM Maria Biernacka (1917-2007) (Jolanta Kowalska) Halina Bittner-Szewczykowa (1923-2007) (Maria Zachorowska) Ewa Fryś-Pietraszkowa (1934-2008) (Anna Spiss, Zofia Szromba-Rysowa) Małgorzata Matusek (1922-2006) (Ewa Fryś-Pietraszkowa, Anna Spiss) Barbara Olszewska-Dyoniziak (1937-2008) (Irena Bukowska-Floreńska) 403 408 411 416 418 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 427 430 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d217178007f89535d611e445f4f3dba.pdf ee15fcf180456e7562612848e7c63cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Małopolska - kultura duchowa Kraków - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1504 Title A name given to the resource Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.130-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A ŻYWOTNOŚĆ OBRZĘDOW LUDOWYCH W KRAKOWIE I NA WSI PODKRAKOWSKIEJ Aby mówić o obecnej żywotności obrzędów i zwycza]ow w Krakowskiem, musimy znaleźć płaszczyznę odniesienia, która pozwoliłaby uwidocznić i ocenić zmiany, jakie w tej dziedzinie ludowej kultury zachodziły. Uważ.am, że najdogodniej będzie przyjąć za punkt wyjściowy początek drugiej połowy ubiegłego wieku. Z tego bowiem okresu posiadamy stosunkowo pełną dokumentację zawartą w Krakowskiem Oskara Kolberga, uzupełnioną materiałami historycznymi, częściowo pamiętnikarskimi Ambrożego Grabowskiego, Władysława Anczyca, Kazimierza Girtlera I In. W owych czasach, od których dzieli nas przeszło stulecie, zarówno \\7 samym Krakowie, jak i na wsi podkrakowskiej, obrzędy i zwyczaje były jeszcze bardzo żywotne, ale już wówczas, o czym pisał Anczyc w L 1862, dało się zauważyć, że pewne zwyczaje, niegdyś znane i obchodzone, zanikły całkowicie jak np. żakowskie dialogi mięsopustne 1. Mówiąc o zwyczajach i obrzędach w Krakowskiem, należy zacząć od samego Krakowa. Miał on pod tym względem bogatą tradycję, a wpływami swymi promieniował na wsie okoliczne. W wielu przykładach źródłem były dawne zwyczaje i obrzędy żakowskie, które w spadku po źakach przejęła w XIX wieku młodzież rzemieślnicza. Przybywała ona często do miasta ze wsi. Po wyuczeniu się zawodu jakaś jej cz·ęŚćwracała z powrotem do miejsc rodzinnych. Tą więc drogą przenosiły się na wieś charakterystyczne dawniej dla miast zwyczaje żakowskie. Doskonałym tego przykładem są podkrakowskie puchery czyli pucheroki względnie zocki z okoHc Wadowic. Specjalne warunki złożyły się na to, że Kraków mógł dłużej niż inne 1 O. Kolberg, Krakowskie, cz. I, Kraków 1871, s. 208. �Zywotność obrzędów ludowych 1;31 miasta zachować swe zwyczaje i obrzędy. Pozbawiony od dawna godności stolicy, łupiony w czasie szeregu kolejnych wojen, podupadł tak pod względem materialnym, jak i kulturalnym. Z początkiem XIX w. było to miasto biedne, otoczone wieńcem rozpadających się murów, \v którym klasztor stał obok klasztoru, a prawie każdy z nich - dla zjednania sobie wiernych - kultywował jakieś tradycje. Organizowano jasełka, wystawiano w czasie Wielkanocy bogato przystrojone g,roby, norbertanki patronowały lajkonikowi itp. Przeważającą część mieszkańcóv/ stanowili drobni rzemieślnicy i kupcy. Był to element konserwatywny, zachowujący zarówno wszelkie zwyczaje związane z życiem religijnvm, podtrzymywanym umiejętnie przez klasztory, jak i stare zwyczaje mieszczańskie w rodzaju Bractwa Kurkowego, które wywodząc się z dawnego przysposobienia obronnego mieszczan, dotrwało do dnia dzisiejszego. Czasy Rzeczpospolitej Krakowskiej wpłynęły korzystnie na poprawę bytu materialnego mieszkańców Krakowa, trwały jednak zbyt krótko, aby przekształcić w sposób istotny zwyczaje i obrzędy. Wprawdzie policja krakowska ścigała czasem kolędników chodzących z szopką, ale jak wyjaśnia to w swych pamiętnikach A. Grabowski - szło tu przede wszystkim o satyryczne teksty, ośmieszające osoby wysoko postawione w hierarchii miniaturowej Rzeczpospolitej. W II połowie ubiegłego wieku w okresie między Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli chodzono jeszcze po Krakowie z gwiazdą ale jak pisze Anczyc - około r. 1840 zwyczaj ten już ustawał 2. Zywa natomiast w pełni była szopka kukiełkowa. Obnosili ją po mieście "murarczycy", czyli rzemieślnicza młodzież pracująca w zawodzie murarskim. Szopka krakowska posiadała już wówczas wspaniałą architekturę z gotyckimi wieżami, oklejana była kolorowymi papierami, co w sumie sta\'.:iało ją znacznie wyżej od białej, byle jak skleconej szopki warszawskiej 3. Za czasów Anczyca w zespole kukiełek nie było już konfederata, klechy ani szlachcica 4, w ich miejsce weszły nowe postacie, jak np., kozak i kozaczka, co może wiązać się z przemarszami wojsk rosyjskich idących na pomoc Austrii w czasie powstania węgierskiego. Z okresu austriackiego pochodzą kukiełki przedstawiające sapera, policjanta, strażaka. Jak zobaczymy dalej, aktualizowanie zestawu lalek szopkowych występuje i w czasach dzisiejszych. Szopka krakowska, która swe najwspanialsze lata rozwoju przechodziła na przełomie XIX i XX wieku, po I wojnie światowej wyraźnie zaczęła w Krakowie upadać. Znikły wtedy z Rynku 2 3 4 Tamże, Tamże, Tamże. s. 249. s. 209. s. 208. �132 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA kukiełkowe zespoły szopkarskie, zaprzestano je zapraszać do domów, jak to było dawniej. Szopka kukiełkowa cofnęła się na przedmieścia, gdzie przetrwała nawet ciężkie lata okupacji. Przed I wojną światową w Bibliotece Krakowskiej wydana została książeczka a szopce krakowskiej, opracowana przez prof. Stanisława Estreichera pod pseudonimem Jana Krupskiego. Zawiera ona pełny tekst przedstawienia szopkowego z różnymi wariantarr:.i oraz ilustracje; szopki Leona Ezenekiera. Książka ta stała się po dzień dzisiejszy podręcznikiem krakowskich szopkarzy. Z tych tekstów korzystał jeszcze po II wojnie światowej Jan Malik oraz zasłużony szopkarz krakowski, Zdzisław Dudzik. Przedstawienia szopkowe, organizowane obecnie przez Muzeum Historyczne miasta Krakowa lub przez Teatr Ludowy, cieszą się stałym powodzeniem i ogromną frekwencją publiczności. Oprócz szopek kuki.ełkowych w okresie Bożego Narodzenia, pierwotnie przed kościołem Mariackim, a później u stóp pomnika Mickiewicza na Rynku, sprzedawano małe szopeczki o prostej konstrukcji, kupowane masowo dla dzieci. Wykonywane co roku w martwym sezonie przez rodziny murarskie, szopeczki te można było widzieć jeszcze w pierwszych latach po okupacii, a dopiero zakaz administracyjny położył kres ich produkcji. W okresie międzywojennym chodzili po Krakowie mali chłoIX.'.fkolędujący po domach. Nosili oni zazwyczaj małą szopkę, licho sklee,)ną, którą z trudem można było uznać za rekwizyt obrzędowy. W 19:17 r. staraniem dra Jerzego Dobrzyckiego, pełniącego wówczas funkcję kierownika Wydziału Kultury w Urzędzie Miasta Krakowa, zorganizf'J'.vano pierwszy konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską. Celem konkursu było podniesienie poziomu ,artystycznego tych obnoszonych przez młodzież szopek. Od tego czasu konkursy na najpiękniejszą szopkę krak':)'.\,ską odbywają się corocznie (z wyjątkiem lat okupacji) i stały się imprezą ogromnie żywotną. W gronie szopkarzy, prócz tradycyjnych murarzy (ci się już prawie zupełnie wykruszyli) występują przedstawiciele 'Wszystkich warstw społecznych i wszystkich kategorii wieku, od dzieci SZKolnych po BO-letnich starców. Doroczny konkurs szopek, mający miejsce pod pomnikiem Mickiewicza, ściąga olbrzymi tłum widzów komentujących żywo wystawione szopki, typujących nagrody i wiodących spory o to, które z szopek zasługują na pierwsze lokaty (ryc. 1). Pokonkursowa wystawa szopek, organizowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, cieszy się takim zainteresowaniem, że ilość zwiedzających w ciągu jednego miesiąca przekracza zwykle całoroczną frekwencję tego Muzeum. W ubiegłym wieku chodziły po Krakowie małe grupy kolędników, wśród których znajdował się góral, diabeł i śmierć. Współcześni autorzy nie wspominają ich zupełnie. Umieścił ich jednak na powierzchni ma1o- �ZJJwotność oUrzędó~() Ryc. 1. Konkurs tudou:ych szopek v;anegc ;';afla piecowego Jan Oksitowicz, majster garncarski działający w Kra};:Jwie w latach 1830--18425. B,;rdzo wesoło było w Krakowie w Tłusty Czwartek, przypadający w ostatnim tygodniu karnawału. W pierwszej połowie XIX wieku w tym dniu odlwwał sill tzw. comber, w czasie którego rozochocone alkoholem " .T. Eostysz, LudOWe 1952, Jan Oksitowicz, garncarz nr 6, s. 325, ryc. 17, krakowski i jego dzielo. "Polska Sztuka �ZOFIA CIESLA-REIN FUSSOW A krakowskie przekupki porywały siłą do tańca pochwyconych na ulicy przechodniów. Podobnie obchodzone były zapusty, z tą jednak różnicą, że odbywały się one na Placu Szczepańskim, gdzie stały kramy przekup€k, harcowały grupy chłopców poprzebieranych w guńki i kierpce, mających na głowie wysokie, stożkowe, ubrane papierowymi, kolorowymi wstążeczkami tekturowe czapki. Towarzyszył im przebrany "dziad" ze słomianym biczem w ręku. Biczem tym, unurzanym w błocie. okładał przechodniów domagając się okupu. Zarówno comber, jak opisana tu zabawa zapustna znalazły swój koniec w r. 1846 wraz z Rzeczpospolitą Krakowską, gdyż - jak pisze Anczyc - policjanci rekrutowali się "z austriackich urlopników. którzy nader surowo karcili wszelkie objawy pustoty i prześladowali dawne zwyczaje" 6. Ofiarą policyjnych zakazów padł również sam "Zapust" czyli "Mantuański książę", który w fantastycznym przebraniu chodził po domach wygłaszając wierszowane oracje. Dłużej utrzymał się jeszcze u ,.ogrodników" na przedmieściach, gdzie w r. 1862 można było zobaczyć i wysłuchać Mantuańskiego księcia - Zapusta 7. Obecnie zwyczaj ten jest już zupełnie zapomniany. Okres wielkanocny był w Krakowie mniej bogat.\' w zwyczaje niż okres świąt zimowych, ale i tu wspomnieć należy o kilku interesujących zjawiskach, tym bardziej, że zachowały się one do dnia dzisiejszego. Pe'i\'nego rodzaju ciekawostką jest istnienie w Krakowie od czasów średni'Jwiecza Kościelnego Bractwa Dobrej Smierci, które dawniej zajmowało się między innymi grzebaniem zmarłych podczas zarazy. Dziś opiekuje się chorymi i spełnia posługi pogrzebowe. Członkowie bractwa, przyodziani w średniowieczne szaty, w kapturach z wyciętymi otworami na oczy, biorą w każdy czwartek Wielkiego Postu udział w wieczornym nabożeństwie w kościele franciszkanów, kończącym się procesją ze świecami po klasztornych krużgankach. Swoisty charakter i nastrój tego nabożeństwa oraz procesji ściąga na nie tłumy krakowian, jak również poszukujących egzotyki turystów. Przed świętami wielkanocnymi pojawiają się w Krakowie sprzedawcy palm, które zatraciły już swój dawny miejscowy styl na rzecz barwnych kompozycji z farbowanych traw i suchych kwiatów. Sposób ułożenia ich przypomina przedwojenne palmy wileńskie. Utrzymuje się nadal obchodzenie w Wielki Piątek i Wielką Sobotę kościołów, gdzie wystawiony jest grób Chrystusa, jak również zwyczaj święcenia jadła. 6 7 O. Kolberg, op. cit., s. 265. Tamże, s. 263-264. �Zywotność obrzędów ludowych 13;"; W drugim dniu Wielkanocy krakowianie tłumnie udają się na tzw. Emaus, który odbywa się na Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru norbertanek. Jest to rodzaj odpustu, z tym, że nie posiada on już obecnie charakteru religijnego. Niegdyś na Emausie sprzedawane były tradycyjne zabawki przynoszone przez wytwórców lub handlarzy. Były tam drewniane siekierki, gliniane dzwonki, prymitywne zabawki rzeźbiońe z drewna, przedstawiające krakowiaków, flisaków w czółnie oraz całe serie figurek brodatych Żydów, w szatach modlitewnych, kiwających się na nogach ze sprężynek. Obecnie na Emausie znikły tradycyjne drewniane zabawki, zapanowały typowe odpustowe kramy z tandentnymi wyrobami produkcji fabrycznej, słodyczami, kolorowymi balonikami itd. Utrzymały się jedynie nadal kiwające Żydki, cieszące się zawsze niesłabnącym powodzeniem u nabywców. W bieżącym roku, w celu podniesienia poziomu emausowych pamiątek i przywrócenia dawnego charakteru, zrzeszenie chałupników "Milenium" skłoniło kilku swoich członków do sprzedmNania na Emausie własnych wyrobów. Było więc nieco więcej niż zwykle kiwających się w czasie modlitwy Żydków, pokazały się zabawki gliniane w postaci gwizdających koników i kogucików. Specjalny sąd konkursowy powołany przez "Milenium" przyznawał nagrody dla sprzedawców wyrobów tradycyjnych, jak również dla kramarzy, których stoiska wyróżniały się estetycznym wyglądem. W trzecie święto Wielkanocy, dziś już zniesione, udają się krakowianie na rękawkę, odbywającą się w Podgórzu, na Krzemionkach, między Kopcem Krakusa a romańskim kościółkiem św. Benedykta. Ręka\vka posiada charakter odpustu z kramami, karuzelą, różnymi grami, strzelnicą itd. W ubiegłym wieku był zwyczaj, że ze stromego wzgórza Krzemionek zrzucano w dół bułki, cukierki, orzechy, które na dole \\Tśród tumultu i bitki chwytały ubogie dzieci. W latach poprzedzających II wojnę światową próbowano wskrzesić ten zwyczaj, jednakże na apel prasowy zareagowało zaledwie kilka osób rzucających dzieciom cukierki i pomarańcze. Żywym do dziś zwyczajem w Krakowie jest obchód lajkonika, odbywający się w oktawę Bożego Ciała. Nie będę tu wdawała się szczegółowo w historię tego zwyczaju, poprzestańmy na tym, że z przedmieścia Zvvlerzyniec, a ściślej z klasztoru norbertanek wyrusza korowód składający się z Tatara harcującego na drewnianym konrku, chorążego powiewającego czerwoną chorągwią z żółtym krzyżem i paru członków asysty oraz kapeli grającej charakterystyczną melodię towarzyszącą stale lajkonikowi. Pochód odbywał długą trasę od norbertanek do Rynku otoczony tłumem widzów. Siedzący na koniku Tatarzyn rozpędzał gapiów waląc na lewo i prawo buławą, a przychodziło mu to tym łatwiej, im więcej odwiedzał po drodze restauracyj, gdzie traktowano go wódką. Orszak �136 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A lajkonika wkraczał na Rynek w momencie, kiedy kończyła się tam olbrzymia procesja. W przeszłości pochód lajkonika organizowali włóczkowie, czyli flisacy, mieszkający na Zwierzyńcu. Przed I wojną światową zewnętrzne dekorum lajkonika, a więc kostiumy i rekwizyty, musiały wyglądać dosyć nędznie, skoro na zamówienie władz miejskich Stanisław Wyspiański zaprojektował dla całego zespołu nowe wspaniałe ubiory. Wykonano je na koszt Miasta. Od tego czasu były przechowywane w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, gdzie do dziś widzieć można pierwszy kostium lajkonika zrobiony według szkiców Wyspiańskiego. Km.:a lat przed II wojną światową miało miejsce wydarzenie, które głęboko wstrząsnęło mieszkańcami Zwierzyńca. "Pod lajkonikiem" zaczął chodzić nie obywatel tej dzielnicy, ale o zgrozo, niejaki Andrasz, mieszkający w starych fortach austriackich koło Bronowic. Głęboko doiknięlo to szczególnie Zdzisława Dudzika, wybitnego szopkarza krako\\'skiego, miłośnika tradycji, a przede wszystkim 'zwierzynieckiego pah-ioty. który tak długo walczył z Andraszem, aż w imię honoru Zwierzyńca zajął jego miejsce "pod lajkonikiem". Dzień obchodu lajkonika jest i obecnie ważnym wydarzeniem w dorocznych imprezach Krakowa. Na trasie przemarszu gromadzą się tłumy publiczności żywo reagującej na harce Tatarzyna, który teraz mniej bije i pije, a więcej tańczy. Duże znaczenie w życiu Krakowa miały, a po części nadal mają do dzis, odpusty. Należy tu wymienić głównie dwa: na św. Stanisława (8 V) u paulinów na Skałce i na Zielone Świątki u kamedułów na Bielanach. Odpust na Skałce gromadził w przeszłości ogromne rzesze pątników, przyby\vających nawet z odległych wsi Kongresówki, dawał zatem ciekawy przegląd strojów ludowych. Dziś rola tego odpustu zwęziła sit: do skromnego święta typu parafialnego, w czasie którego przed klasztorem rozbija swoje kramy garstka przekupniów. Natomiast odpust na Bielanach był przede wszystkim uciechą krakowian. Udawali się oni na Bielany różnymi środkami lokomocji: umajonymi chłopskimi furkami, platonami miejskich wozaków, wiślanymi statkam;. W pięknym lesie dębowym,u stóp klasztoru, czekały ich wielkie atrakcje odpustowe zarówno typu gastronomicznego (ogórki z beczki i kabanos), jak i rozrywkowego w postaci karuzel, huśtawek itp. Kilka SCEn rodzajowych mających miejsce na Bielanach utrwalił na swych kernach nieoceniony zdun, Jan Oksitowicz 8. Odpust na Bielanach jest po dzień dzisiejszy dla Krakowian tradycyjną okazją do odbycia tam wy- " J. KostY05Z, op. cit., s. 324 i ryc. 21. �2ywotno.<ć obrzędów 137 ludowych ciec~ki i zwiedzenia kościoła, dostępnego dla kobiet jedynie w tych dwóch dniach Zielonych Świąt. Do tradycji związanych silnie z Krakowem należą wianki, które łączą w sGi}ie pierwiastek sobótkowy z legendą o mitycznej królowej Wandzie. Sobótkowe ognie rozpalano w dawnej Polsce nie tylko na pustkowiu, ale ~ na ulicach miast. W Krakowie palono sobótki na Błoniach i bliżej nad Rudawą. Tańczono z płonącymi głowniami, spiewano, ska·· kano nad ogniskiem, a dziewczęta puszczały wianki na Rudawie, Wildze. Białuszc i Wiśle. Dopiero po wielkim pożarze Krakowa w r. 1850 wszystkie imprezy sobótkowe, ze względu na przepisy przeciwpożarowe, przeniosły się nad Wisłę, pod kontrolę policji i straży pożarnej 9. Zmienił si(~ \vtedy charakter dawnego zwyczaju. Zaroiło się na Wiśle pod \l:zgÓ!'zdn wawelskim od fantastycznie udekorowanych łodzi, na których pal:.::1Osobótki, albo uformowane były żywe obrazy, mające najczęściej za tlmat Wandę "co nie chciała Niemca", otoczoną orszakiem rusałek. Całose"'uzupełniały ognie sztuczne w postaci rakiet, wodospadów, fontann itd. W;anki w tej formie przetrwały do dnia dzisiejszego, są stale upiększaj,(- (ostatnio na wzór Zachodu) wprowadzono, "światło i dźwięk". W noc świętojal1ską - kiedy odbywają się wianki - można prawie "cal: Krakó'w" spotkać nad Wisłą. Ja;{ wspomniałam na wstępie, zwyczaje i obrzędy obchodzone w KrakowiE były niejednokrotnie wzorem dla mieszkańców wsi. Widoczne jest to przede: wsz)-'stkim w zwyczajach dorocznych, wykazujących na ogół wiE;J:~zc!żywotność na wsi aniżeli w mieście. Przykładem jest szopka, ktć;:-~: \'.'l: wsiach z okolic Krakowa zapożyczyła archi'tekturę od krakowsklej szopki miejskiej i podobnie jak ona posługuje się kukiełkami. Wedh,g Anczyul, w ubiegłym stuleciu kukiełkowa szopka wiejska była niema, obecnie przedstawieniu towarzyszy tradycyjny tekst. Z dawnego zespJ1L, Jalek szereg postaci, niezrozumiałych już dziś, zostało wyeliminor,-a:',:,ch, :jak np. olejkarz, Madziar, a na ich miejsce weszły nowe, typO\\T dla danej okolicy, np. górnik spod Wieliczki. Również pewne sceny oywają aktualizowane. W jednej z szopek grana jest krótka scenka mit:;dzy producentem bimbru a milicjantem. Niekiedy komponowane teksty szopki mają charakter satyryczny i stanowią narzędzie walki () różr:', żywotne sprawy wsi. Przykładem może tu być szopka z Kryspinowa, organizowana przez miejscową straż pożarną, w której w końccwych piosenkach "dziadka" piętnuje się niewłaściwe zachowanie młodziezy w świetlicy, apeluje się do kierowców, żeby podwozili dzieci do szkol:" i wytyka władzom gminnym, że nie mogą zdobyć się na wybudowaniE ustępu przy świetlicy. W nawiasie należy dodać, że to, o co się9 T. SewcrY'1. Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961, s. 81, 85. �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A Ryc. 2. "Herody" starali strażacy drogą urzędowych pism i podań, zostało mon~ntalnie załatwione dzięki dowcipnej, satyrycznej piosence szopkowego dziadka. Dużą żywotność wykazuje w Krakowskiem tzw. "żywa szopka" albo Herody (ryc. 2). Są to zespoły złożone z kilku do kilkunastu osób: Heroda, marszałków, Turka, ułana, anioła, diabła, śmierci, Żyda, turonia, którzy w odpowiednich przebraniach chodząc po wsi odgr} wają po chałupach urywek z opowieści biblijnej a Herodzie i rzezi niewiniątek, kończącej się śmiercią króla, a następnie wesołym występem Żyda harcującego z turoniem 10. W okolicach Krakowa, Miechowa, Skawiny zespoły takie, konkurujące między sobą bogactwem kostiumów i umiejętnością odpowiedniej interpretacji (bardzo poza tym ujednoliconego tekstu), chodzą po wsiach do dziś, podobnie jak w okolicach Myślenie, Wieliczki i Bochni spotyka się zespołu grające pastorałkę. Te grupy kolędnicze organizują się spontanicznie bez udziału jakiejkolwiek instytucji. Posługują się, jeśli idzie o Herodów, tekstami zapisanymi w zeszytach przekazywanych przez dawnych kolędników, zaś zespoły chodzące z pastorałką korzystają z kantyczek ks. Mioduszewskiego. Tak jedni, jak i drudzy, są przez ludność wiejską przyjmowani chętnie i nieźle wynagradzani, skoro opłaci się im przygotowywać \vspaniałe 10 O. Kolberg, op. cit., s. 197. �Zywotność obrzędów ludowych 13~ kostiumy, których koszt w sumie wynosi często kilkanaście tysięcy złotych. Są nawet wiejscy specjaliści zajmujący się wykonywaniem kolędniczych strojów, głównie bogatych nakryć głowy, jak korony Heroda, hełmów marszałków, czaka ułańskiego czy czapki Turka. Ubiory te, jakie znamy z okresu międzywojennego i czasów po okupacji, był,y" jeszcze bardzo skromne. Zaczęły dopiero wzbogacać się w ciągu kilkunastu ostatnich lat. Od pewnego czasu wiejskimi zespołami kolędniczymi zainteresował się Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie i za nim referaty kultury w byłych powiatach myślenickim, limanowskim i miechowskim, a także dyrekcja Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie. Organizowano dla różnego rodzaju kolędników konkursy z nagrodami, a najlepsze zespoły wysyłano na zimowy karnawał do Bukowiny Tatrzańskiej. Niektóre z zespołów kolędniczych dawały też przedstawienia w Krakowie, cieszące się dużym i zasłużonym powodzeniem. Obecna reorganizacja władz administracyjnych osłabiła nieco tę akcję, która bardzo przyczyniła się do podtrzymania tradycyjnych zwyczajów zimowych. Dzięki konkursom, posiadającym z reguły charakter otwarty, ujawniły się pewne zwyczaje uważane dotąd za zapomniane, jak np. chodzenie z kobyłką, gwiazdą, rajem, czy obchód, w którym biorą udział Trzej Królowie. Tą drogą ,wydobyte zostały na światło dzienne "draby noworoczne" w swych prymitywnych słomianych przebraniach, a także ludowe widowisko o świątobliwej królewnie Do,rocie. Przy okazji konkursów ujawniło się dużo tzw. okolędowań, czyll świeckich kolęd z życzeniami oraz melodii, które w znaczny sposób wzbogacają materiały przekazane nam przez Kolberga i innych autorów. W czasie "zapustów", zwanych też "kusymi dniami", w południowej części Krakowskiego chodzi się "po drobsku", to znaczy chłopcy (v.ryjątkowo dziewczęta) poprzebierani w kożuchy odwrócone sierścią na wierzch i przepasanych powrósłem, z twarzami umazanymi sadzą, biegają po wsi wyłudzając od mieszkańców dutki. Wieczorem te "działające" luzem "droby" zbierają się na wsPÓlną zabawę w gospod'zie. Współc:zesne stroje drobów, szczególnie te, które widzi się na wieczornej zabawie, przypominają już raczej przebrania miejskiej młodzieży, np. w czasie juwenaliów. Z zapisków Anczyca wiadomo, że w połowie XIX wieku, w czasie ostatków, chodzili po wsi podkrakowskiej przebierańcy z kozą czyli maszkarą podobną do turonia 11. Zwyczaj ten jednak został już całkowicie zapomniany. W okresie wielkanocnym bardzo interesująco przedstawiały się zwyczaje związane z Niedzielą Palmową. Zaginął wprawdzie zwyczaj prol 11 Tamże, s. 263. �1·10 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA CE:syjnego wprowadzania przed kościół jadącego na ośle aktora grającego Chrystusa wjeżdżającego do Jerozolimy. Warto tu jednak wspomniEĆ na marginesie, że w Tokarni, wsi leżącej na południe od Myślenic, :;a pograniczu Krakowskiego i Góralszczyzny, włączona zostało do prow Niedzielę Palmową rzeźba, przedstawiająca naturalnej wielkości Chrystusa siedzącego na ośle. Rzeźba umieszczona na podstawie z kółkdmi ciągniona jest w czasie procesji przez mężczyzn. Twórcą jej jest :-n:ejscowy rzeźbiarz ludowy. Powszechny jest do dziś zwyczaj święcenia palm, przy czym ich "p,)sób wykonania i zdobienia jest bardzo różny. W części południowej, JE,lo Myślenic i Lipnicy Murowanej, palmy przystrajane kwiatami i kolorowymi wstęgami dochodzą do wysokości 6-8 m, pod Krakowem : \". części północnej Krakowskiego nie przekraczają one zwykle jednego ;-,]("tra.W skład palmy wchodzą zazwyczaj gałązki wikliny, suche trawy : j{v,·iaty. W niektórych miejscowościach, położonych na południe od Kr akowa, urządzane bywają w Niedzielę Palmową konkursy na naj9iękniejszą palmę, dla podtrzymania dawnej tradycji. I tak np. w wy:l;jenionej wyżej Tokarni co roku konkurs dla młodzieży urządza miejSJ'\VY proboszcz, zaś w Lipnicy Murowanej Towarzystko Przyjaciół Lpnicy. Jeszcze po zakończeniu ostatniej wojny widywało się w okolicach Krakowa palmy wielkanocne wetknięte w strzechę lub osadzone r;ri kalenicy dachu, co miało zabezpieczać od piorunów. Obecnie, '.\" z\viązku ze zmianami w budownictwie, zwyczaj ten zaniknął, utrzyffi;;.je się natomiast wbijanie na polach krzyżyków z patyków rozebranej palmy lub nawet całych palm. Vi Niedzielę Palmową rano we wsiach podkrakowskich biegają 'sspomniani poprzednio pucherocy. Są to chłopcy w wieku szkolnym, :;,ajcicy na głowach wysokie spiczaste czapki, z twarzami umazanymi sadzą lub tylko z namalowanymi wąsami, owinięci na krzyż słomianymi l::;·wrósłami; w rękach dzierżą drewniane młotki na długich styliskach : koszyki, do których zbierają ofiarowane im dary, przede wszystkim 5a~ka. Pucheroki wygłaszają skandowane, bezsensowne oracje, wybijając ro\\'nocześnie rytm uderzaniem młotka w podłogę. Zwyczaj chodzenia ..po pucherach" utrzymał się najlepiej w Zielonkach, gdzie w okresie :11it:dzywojennym działał w tym kierunku miejscowy kierownik szkoły. Po okupacji zwyczaj był kontynuowany, sprzyjał temu w pewnej :-nierze fakt, że na oglądanie pucherków przychodziła corocznie do Zjelonek wycieczka z Krakowa organizowana przez PTTK. Kilka lat temu Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej \'" Krakowie urządził w Modlnicy konkurs dla pucheroków. Zgłosiło się wó\vczas z kilku wsi ponad 100 chłopców. Konkurs ten, powtórzony �Zywotno.~ć ob"zędow ludowych III w roku bieżącym, dał bardzo słabe rezultaty, przybyło około 20 osób, w tym 3czy 4 dziewczynki, które nigdy po pucherachdawniej nie chodziły. Znacznie gorzej wypadły również oracje, gdyż większość stających do konkursu nie umiała już skandować. Puchery są niewątpli\vie zwyczajem ż,akowskim, przeniesionym w dawnych czasach z Krakowa na wieś. Zasięg tego zwyczaju był rozległy, sięgał na zachodzie po okolice Wadowic; jedynie nazwa była inna, gdyż nazywano ich tu zockami. Dziś w Wadowickiem o zoc'kach pozostało już tylko wspomnienie. W Wielki Czwartek na terenach położonych na południe od Krakowa palono "Judasza". "Judasz" była to kukła wykonana ze słomy, którą po polach obnosili chłopcy :z uczernionymi sadzą twarzami. Spalan'ie odbywało się nocą przy ognisku, dookoła którego chłopcy tańczyli z kukłą zanim ją wrzucono w ogień. Zwyczaj ten, dość powszechny jeszcze w okresie międzywojennym, obecnie 'zachował się już tylko wyjątkowo, np. w Rudniku koło Sułkowic. Pozostałością jego jest palenie ognisk po polach, a w Drogini czuwanie przy nich przez całą noc. W pierwszy dzień Wielkanocy w południowej części Krakowskiego chodzą w słomianych przebraniach tzw. draby śmigustne, a w drugie święto w okolicy Wieliczki chodzi tzw. Siuda-baba z grupą przebierańców. Wśród wrzasków i strzelania z bicza obchodzą oni wieś z wózeczkiem, na którym znajduje się ruchoma figurka tracza i rzeźba przedstawiająca Chrystusa Zmartwychwstałego. Za czasów Kolberga zwyczaj chodzenia z traczem miał zasięg znacznie szerszy, gdyż występował też ńa zachód od Krakowa w Prądniku 12. Obecnie utrzymuje si,~ on w kilku wsiach koło Wieliczki. Jest rzeczą ciekawą, że obchód Siuda-baby organizują instytucje w rodzaju Związku Młodzieży Wiejskiej lub straży pożarnej. Za wygłaszane przy tym oracje i śpiewane pieśni dostają jajka, które zbierane do dużego kosza sprzedaje się następnie w spółdzielni, a uzyskany grosz przeznacza na cele społeczne, np. na urządzenie świetlicy, kupno magnetofonu itp. W drugi dzień Wielkanocy, w tzw. "śmiguśny" lub "lany" poniedziałek, odbywało się także chodzenie po wsi i oblewanie wodą. Czasem chłopcy przebierali się za "dziadów", składali mieszkańcom wiosek życzenia, a napotkanych, szczególnie dziewczęta, oblewali wodą. Niejednokrotnie zdarzało się, że wrzucali nawet je do, rzeki czy stawu. Dziewczęta wykupywały się od zimnej kąpieli, dając "dziadom" wódkę, ser lub jajka. Koło Myślenie (Skomielna Czarna) gospodynie, wracające z kościoła, były zadowolone, kiedy zostały oblane przez śmigustnych dziadów, gdyż miało to im zapewniać mleczność posiadanych krów. Jeszcze dziś śmigus jest odbywany żywo i z pełnym zaangażowaniem. Stra12 Tamże, s. 2fl5. �142 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA cił on jednak SWO] magiczny charakter, a często wodę źródlaną zastępuje obecnie o wielu zapachach woda kolońska. Ognie sobótkowe, jak wiadomo, palone są w Krakowskiem nie w wigilię św. Jana, tylko w czasie Zielonych Świąt. Zwyczaj ten stosunkowo wcześnie zaczął zanikać, do czego prawdopodobnie przyczyniło się też duchowieństwo zwalczające zwyczaj odczuwany jako święto pogańskie. Już w Krakowskiem Kolberga czytamy, że "obrzęd palenia Sobótek w coraz większe popada zaniedbanie od strony granicy szląskiej. Tam ponad Wisłą i Przemszą gdzieniegdzie tylko obchodzony bywa [...J. W okręgu krakowskim i w pasie nadg.ranicznym Królestwa Kongresowego goreją te ognie po dziś dzień. Za Olkuszem, Miechowem i Szkalmierzem ku północy już ich nie widać. Na Powiślu atoli ciągną się aż ku Połańcowi" 13. Obecnie w czasie Zielonych Świąt w prawobrzeżnej części Krakowskiego również płoną ognie sobótkowe. Widać także ruchome świetlne punkty - pochodnie chłopców obiegających pola. Utrzymuje się więc zwyczaj palenia ognisk sobótkowych, zagubiła się natomiast już cała treść folklorystyczna obrzędu, a szczególnie pieśni sobótkowe, których zapomniane teksty i melodie można znaleźć li tylko w nieocenionych dziełach Kolberga. Radosnym akcentem kończącym żniwa były do·żynki. Z ostatniej kępki żyta, pszenicy, jęczmienia czy owsa kobiety i dziewczęta wiły wieniec. Miał on, zależnie od okolicy, różną formę. Niektóre posiadały kształt kopulasty, inne znów były płaskie jak duże bochny okrągłego chleba. Wszystkie jednak bywały przystrojone kwiatami i wstążkami. Wieniec niosła przodownica, a towarzyszyli jej żeńcy, którzy grali i śpiewali różne obrzędo,we pieśni. Wieniec ofiarowywano gospodarzowi, który rewanżował się żeńcom poczęstunkiem i zabawą z muzyką. Tańczono przy tym i bawiono się do późna w noc. Dziś dożynki utrzymują się nadal. Zmieniły one swój dawny charakter obrzędowy, a stały się "świętem 'Plonów", uroczystością nie tylko ludową, ale ogólnopaństwową, połączoną z .zabawą. O ile w mieście Krakowie zwyczaje i obrzędy rodzinne dziś już nie przedstawiają się ciekawie z punktu widzenia zachowania tradycji, o tyle wieś ma ich jeszcze sporo, choć nie wszystkie ujawniają się na pierwszy rzut oka. Obecnie chłopom powodzi się na ogół nieźle, a szczególnie wtedy, gdy część członków jednej rodziny pracuje w mieście. Wesela wiejskie odbywają się teraz hucznie, wystawnie, ale elementów tradycyjnych pozostało niewiele. Skład orszaku ślubnego właściwie został zachowany, 13 Tamże, s. 296. �Zywotność obrzędów ludowyC/l 143 prosi się starostt:, starościny, swaszki i qczywiście druhny i drużbów. W czasie wesela śpiewa się daleko mniej niż niegdyś, i to śpiewają przeważnie tylko starsi. Rzadko także zdarzają się czepiny, a jeśli już mają miejsce, to nie w dawnej obrzędowej fmmie, lecz raczej nadaje sit:: im charakter żartobliwy. Nie tańczy się tradycyjny'ch weselnych tańców. Z dawnego obrzędu pozostało jedynie błogosławieństwo przed wyjściem młodej pary do ślubu kościelnego i witanie ich chlebem i solą po powrocie z kościoła. Pomimo takiego stanu rzeczy, gdy parę lat temu zorganizowano w byłym powiecie krakowskim konkurs na tradycyjne wesele, zgłosiło się do niego dwadzieścia parę wsi, z których mniej więcej połowa potrafiła w sposób doskonały odtwo'rzyć dawny obrzęd weselny z najdokładniejszymi szczegółami. W bieżącym roku konkurs ten został powtórzony w skali całego województwa krakowskiego. Do konkursu przystąpiło 16 wsi. Jest rzeczą charakterystyczną, że poszcz'ególne ad hoc zorganizowane grupy weselne, wystawiając obrzęd weselny na scenie świetlicy wiejskiej, robiły różne błędy jeśli chodzi o zaaranżowanie izby tradycyjnE-j na scenie, rzadko natomiast myliły się czy potykały w sprawach związanych z samym obrzędem. Wynikałoby z tego, że w pamięci starszego pokolenia utrzymuje się w pełni obraz tradycyjnego obrzędu, który mogą niemal bez przygotowania zademonstrować w formie adaptowanej na scenie. Przedstawione po wsiach w czasie trwania konkursu obrzędy weselne cieszyły siC;dużym zainteresowaniem publiczności, która - pomimo iż przeglądy wypadały w czasie gorących prac w polu - szczelnie wypełniała salę i żywo komentowała widowisko. Uczestnicy zaś wesela nie potrzebowali wcielać się wabce postacie, gdyż wystarczyło, aby po prostu byli sobą. Wyniesienie tradycyjnego, realistycznie odtworzonego obrzędu weselnego na scenę podnosi jego rangę w oczach młodego pokolenia. Zdarzało się nawet słyszeć wypowiedzi młodych osób, że "gdy sam się będę żenił, to wesele zrobię na starą modę". Jak wynika z przedstawionego przeglądu miejskich i wiejskich obrzędów, sporo ich wytraciło się na przestrzeni ostatniego stulecia, sporo jednak przechowało się do dnia dzisiejszego. Niektóre z nich są jeszcze żywy;-ni i praktykowanymi, jak np. Herody czy Siuda-baba, inn€ są już przetworzone: mam tu na myśli krakolv,rskie miejskie !Szopkarstwo, które zatraciło swą funkcję pierwotną teatrzyku kukiełkowego i zamieniło się w czysto artystyczną działalność plastyczną, uprawianą na zasadzie swoistego hobby przez pewną grupę miłośników tradycji krakowskich. Utrzymujące się do dziś tradycje w postaci chodzenia po kolędzie, palenia ogni sobótkowych czy zatykania palm wielkanocnych na polach, �III ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA nie posiadają obecnie charakteru obrzędowego. Są to zwyczaje kultywowane na zasadzie przyzwyczajenia. Właściwa dzisiejsza ich funkcja ogranicza się do roli dekoracji, upiększającej w pewnych okresach .szarzyznę codziennego bytowania, dająca niejednokrotnie okazję cz:'nn'2go wyżycia się młodzieży, która wbrew przewidywaniom jest często motorem podejmowanych akcji. Znane są przypadki, że organizatorami czy głównymi uczestnikami różnych imprez o charakterze jak najbardziej tradycyjnym są młodzi ludzie dojeżdżający do pracy w mieście, a nawet stale w mieście już przebywający, którzy wracają na wieś np, \V okresie, kiedy się chodzi z Herodami. Folklorystyczne tradycje zanikły w procesie postępującej urbanizacji wsi między innymi i dlatego, że traktowano je na wsi jako praktyki przynoszące ujmę, jako dowody zacofania kulturalnego. Dziś dzięki opiece państwa, dzięki temu, że tradycyjne zwyczaje i obrzędy eksponowane są na festiwalach, w programach telewizyjnych i radiowych, wieś wyzbywa się zastarzałych kompleksów. Zaczyna dostrzegać', iż t·), czego się niesłusznie wstydzono, ma swoją wartość, jakkolwiek inną niż w przeszłości, a mianowicie artystyczną. Dziś tradycyjne zwyczaje staią się często zaczynem dla pracy kulturalnej na wsi. Zdarza się, że ze spontanicznie zebranej grupy weselników, którzy zgłosili się na konkurs, powstał stały zespół ożywiający swą działalnością miejscow~' dom kultury. Na przykładzie szopki z Kryspinowa widzimy, jak tradycja przesiąka współczesnością i jak można z tego uzyskać cenny oręż w walce o poprawienie sytuacji na wsi. Organizowanie wspólnych akcji daje młodzieży wiejskiej - i nie tylko młodzieży - okazję wyżycia się artystycznego, Niejednokrotnie stanowi pomost wzajemnego porozumienia między młodymi a stnrymi, które często szwankuje w związku z powtarzającym się konfliktem pokoleń. Patrząc z pewnym optymizmem na postępującą na wsi zmianę stosuku do swej własnej tradycji, musimy jednak mieć pełną świadomość tego, że to, co się tworzy obecnie na wsi w oparciu o przekazy przeszłości, jest już czymś innym, niż było dawniej. Wykruszają się stare treści wierzeniowe, a również i tradycyjna forma nie wytrzymuje naporu nowych wzorów, które przenikaja na wieś znacznie łatwiej niż to miało miejiSce w prze.szłości. Wyczuwał to doskonale Władysław Anczyc, pisząc w r. 1862, a więc przeszło 100 lat temu, w następujący sposób o szopce krakowskiej: "Wspomnienie to pragnę odświeżyć w waszej pamięci: piosnki i dialogi jasełek chcę przechować przyszłym pokoleniom, które może ich nie ujrzą, bo postęp, cywilizacja, jak strojowi, tak i dawnym zwyczajom narodów niesie zagładę. Znikną z czasem bezpowrotnie jasełka, jak znikły dia- �Zywotnosć obrzędów (udowych Hu logi szkolne, jezuickie, mięsopustne i dominikańskie, o których dziś tyle tylko wiemy, ile wieści przechowały nam o nich stare księgi" a. Przewidywania Anczyca nie spełniły się jeszcze, nie można kwestionować jednak ich słuszności. Obecnie, g,dy kultura ludowa weszła na drogę zasadniczych przemian, tym bardziej musimy zadbać o to, aby zachowane do dziś resztki przekazane zostały następnym pokoleniom w przez nas opracowanych księgach. 11 10 - Tamże, Lud, tom s, 208. LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf 3c8cdeaca1fc972fca28a0a67731381d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1503 Title A name given to the resource Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KRYSTYNA t. 61, 197'l KWAŚNIEWICZ PRZEMIANY ZWYCZAJOW LUDOWYCH. PROBLElVIY I REFLEKSJE Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników. Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych. Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie. Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład gminy Rudowa 1. Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz 1 Są to wsie; Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary, Radwanowiee, Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi na genetyczny związek z rolnictwem. Stosunkowo wcześnie rozpoczął się jednak na tym terenie proces proletaryzacji ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem gruntów. W konsekwencji są to obecnie wsie robotnicze i chłopsko-robotnicze, podlegające szybkim i wielostronnym procesom modernizacji. Badania terenowe prowadzono w latach 1969-1974. �Przemiany zwyczajów ludowych 123 terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania. Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury. Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych wskaźników dla procesów jej modernizacji w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też, prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi na następujące pytania: 1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku; 2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie; 3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się; 4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań zwyczajowych. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1871, t. 6, Krakowskie, cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia, Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa. Lud jego zwyczaje. obyczaj!:, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki. Biblioteka "Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu XIX/XX wieku po czasy współczesne 3. W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych ostatnich. Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach. Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny, co z kolei pozwala wnosić: o znacznym stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie, zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu. Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe. 3 POlJieważ do sporządzania zestawień tabelarycznych w oparciu o kryterium powszechności występowania zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne, wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się następującą skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany współcześnie powszechnie, b) zwycza1 zanikający, praktykowany tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający się współcześnie, nie znany w kulturze tradycyjnej. �Przemiany zwyczajów ludowych Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia 4. Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie, oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów. W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń, w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym bowiem okresie, w związku z wcielaniem w życie założeń Planu 6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ nej - także i w zakresie przestrzegania tradycyjnych zwyczajów - oraz osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych. By jednak nie upraszczać zagadnienia należy podnieść fakt, że wśród przedstawicieli średniego i młodego pokolenia mieszkańców badanych wsi dokonuje się współcześnie proces pewnej rewaloryzacji rodzimych tradycji kulturowych, w tym także i zwyczajów. Przychylne zainteresowanie dawnymi lokalnymi zwyczajami nie oznacza jednak praktycznej gotowości podporządkowania się normom przekazanym w tym zakresie przez przeszłość, lecz jest wypadkową zwyżkującego poziomu świadomości ~połecznej i wykształcenia oraz silnie rozbudzonego poczucia patriotyzmu lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa kulturowego nie ograniczają się jedynie do krytyki tego, co uchodzi za rezultat nędzy i zacofania. Eksponuje się również a poniekąd nawet idealizuje v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych wzorów kulturowych. W odniesieniu do sfery zwyczajów -- przykładowo biorąc - może to być emocjonalnie pozytywny stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego" czy obchodu "sobótek" na Zielone Świątki, wysoka ecena obowiązujących dawniej zwyczajowych form pomocy sąsiedzkiej, czy też spontaniczne wznowienie, a właściwie kreowanie (z inicjatywy Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek jako gminnego święta plonów. Zebrany materiał empiryczny pozwolił też na sprecyzowanie pewn:Th sugestii dotyczących podatności różnych form zwyczajowych na zmienność czy zanikanie. Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany problem doOCTU kryteriów klasyfikowania zachowań zwyczajowych, mając zaś na i.nvadze fakt, że zachowania te łączą się z różnymi dziedzinami życia, cZĘsto warunkując się wzajemnie i przeplatając w sposób, niemożliwy do k,;tegorycznego rozgraniczenia, poprzestanę na przytoczeniu pewnych ;wgólnień poczynionych na podstawie analizy zebranego materiału. Tak więc, najszybciej wychodzą z użycia tradycyjne zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych czynności o charakterze nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących w sferze ideologicznej, a prowadzących do '.vytwarzania się nowych wzorów osobowościowych. Również stopniowa przemiana tradycyjnej religijności ludowej - nac;,-chowanej naiwnym sensualizmem i przedmiotowym stosunkiem do ,.świętości" - w religijność o charakterze bardziej instytucjonalnym, powoduje szereg przemian w funkcjonowaniu tradycyjnych zwyczajów, praktykowanych w nawiązaniu do kultu. O ile np. święcenie w określone dni roku kościelnego pokarmów, wody, palm, "ziela", wianków itp. jest jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś �PTzemiany zwyczajów ludowych 127 zwyczajowe praktyki, dokonywane za pośrednictwem tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych celach. W wyniku wkraczającego na wieś procesu laicyzacji życia pojawia się, zmieniom' na bardziej świecki, sposób spędzania czasu w okresie najważniejszych ś\viąt kościelnych. Pewne sytuacje związane z wymogami kultu religijnego, i wyłącznie jako takie dawniej traktowane, stanowią obecnie pretekst do organizowania świeckich imprez towarzyskich, połączom'ch z obfitą i wystawną konsumpcją. Przykład może stanowić niedawno powstdy. a już uświęcony społeczną aprobatą zwyczaj obchodzenia pierwszej komunii dzieci jako swego rodzaju "małego wesela". Postępująca laicyzacja, powodując kurczenie się w zachowaniu zwyczajowym motywów religijnych czy też magiczno-kultowych, sprzyja przyjmowaniu S i i;' zwyczajów o charakterze świeckim, zaczerpniętych ze wzorów miejskich. Przykładowo dotyczy to imienin, rocznic ślubu, sukcesó\': zawodowych itp., obchodzonych w kręgu zapraszanych z tej okazji gości, podejmowanych w wystawny sposób. W uroczystościach rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby, zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności lokalnej na rzecz uczestników z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia charakteru nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie, Znacznemu osłabieniu uległy zwyczaje doroczne o charakterze widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim. W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych czy przebierańców zapustnych. Zapc wr;e tłumaczyć to można faktem, że współcześnie życie na wsi podmiejskiej, dostarcza dużego stosunkowo wyboru łatwo dostępnych rozrywek. Zanikły także bodźce materialne, związane dawniej na tym terenie ściśle z dorocznymi obchodami domów, traktowanymi w znacznym stopniu zarobkowo, Natomiast wido\' .... iskowo-towarzyskie elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi --, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym zgodnie z wymogami zmieniającej się v\' tym zakresie mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie, do dobrego tonu naIE".\' \\'ynajmo\\'anie na wesele świetlicy i angażowanie nowoczesnego zespułu muzycznego, w weselnych "przyśpiewkach" śpiewanych na starą nutę dominujE' tOil satyryczny, a poruszane są w nich aktualne problemy życiowe itd. Przeobrażenia zwyczajów rozpatrywane pod kątem zmian ilościowych i jakościowych ujawniły pewne ogólne prawidłowości. Jakkolwiek trudno jest genernlizo\\'ać, można przyjąć - z pewną dozą tolerancji że podatniejsze na zanikanie są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje �]28 KRYSTYNA KWA8NIEWICZ rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej. O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze ilościo',vym, przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych. Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej. Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych (jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.), a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami. Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych. Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem �Przemiany zwyczajów ludou;ych 129 nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się. Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej. 9 - Lud, tom LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21cbc0f4e48a339bc4daaaea2df54871.pdf 15bdadf91bde76d1912a1a0e8fecc9db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1501 Title A name given to the resource Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.98-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 JERZY CZA.JKOWSKI ZE STUDIOW NAD BUDOWNICTWEM LUDOWYM W KRAKOWSKIEM Przedstawione opracowanie jest skrótem szerszej pracy, w której zawarto cały dostępny materiał faktograficzny pochodzący z badań tereno- • \-vych różnych instytucji i osób oraz dane z literatury przedmiotu 1. Ograniczone ram\' zmuszają do pewnych uogólnień, które mogą korzystnie \vpływać na jaśniejszy obraz zagadnienia, ale też mogą wydawać się słabo podbudowane materiałem dowodowym. Drugie wyjaśnienie dotyczy pojęcia "Krakowskie" użytego w tytule. Najogólniej rzecz biorąc, chodzi o region etnograficzny, ale jeśli materiał na to pozwala, wykraczam we wszystkich kierunkach poza wspomniany region, a zwłaszcza ni3. północ i południe. Jest to k(Jnieczne, szczególnie gdy wykreśla się zasięgi geograficzne oraz w kwestiach rozwojowych, przypuszczalnych wzajemnych infiltracji i wpływów poszczególnych zjawisk architektonicznych. 'Wykraczanie poza region następuje głównie w trakcie oma\viania planów budynków mieszkalnych i mieszkalno-gospDdarczych. Ponieważ tę ostatnią kwestię uważam za najważniejszą ze względów historycznych, inne zagadnienia scharakteryzuję pokrótce, na tyle jednak, by zarysował się ogólny obraz. Opuszczę natomiast te problemy, które zostały już opracowane. Wiadomo, że w Krakowskiem podstawowym m[,teriałem budowlanym \v XIX i na początku XX w. było drewno. Do przeszłości należy pleciona konstrukcja ścian, chociaż w starych stodołach można ją obserwować jeszcze dzisiaj. D(Jmy, czy też inne budynki z chrustu, jakkolwiek nie powszechne, nie był.y jednak żadnym ewenementem ani w regionie krakowskim, ani też w skali szerszej. Wspominał już o tym Kazimierz Moszyński 2, my zaś wiemy dokładnie, że na początku XX w. były 1 J. Czajkowski, B'udownictwo ludowe w Krakowskiem. Budownichva Ludowego w Sanoku", nr 22 (w druku). 2 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków "Maleriały Muzeum 1929, s. 120. �Ze studiów nad wsią Ziemi 99 Krakowski.ej w pobliżu Krakowa całe wsie, w których domy miały sClany z chrustu 3, na peryferiach zaś przetrwało wiele takich obiektów do początków XX w. (np. okolice Pinczowa, Dąbrowy Tarnowskiej). Była to pozostałość feudalnych stosunkóvl społecznych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się inwestować w budownictwo chłopskie. Natomiast dłuższe zachowanie się stodół z chrustu można tłumaczyć z jednej strony brakiem materiału drzewnego w niektórych okolicach (np. Miechowskie), z drugiej zaś praktvcznością i taniością takiej konstrukcji. Mało popularny w K,rakowskiem był dawniej kamień jako tworzywo budowlane. W niektórych okolicach (np. Proszowickie) występują jednak chłopskie domy kamienne stawiane jeszcze w okresie feudalnym. Okazy takie są z reguły świadectwem działalności właścicieli ziemskich, którzy miewali czasami ambicje ulepszania wyglądu swych wsi 4, kiedy indziej zaś kalkulowali opłacalność jednorazowego wydatku na budowę trwałego domu. W XVIII w. bowiem powszechny był zwyczaj we wsiach szlacheckich, że kosztami budowy i konserwacji obiektów obciążony był dwór 5. Nie wykluczone, że w niechęci chłopów do murowanego budownictWa ukryty był również aspekt psychologiczny. Bowiem murowane czworaki stanowiły widomy znak pańszczyźnianej zależności wsi od dworu. Często domy murowane miały wymyślony plan wnętrza odbiegający od tradycyjnego, przyjętego w określonej wsi czy oKolicy, lub po prostu stawiane były dla biedaków. W północnej części terenu (okol. Proszowic, Jędrzejowa, Pinczowa, \noszczowej) jeszcze na przełomie XIX i XX w. zaznacza się biedniacki charakter murowanych domów. Natomiast w zachodniej części (okol. Wado\vic, Oświęcimia) już w latach 1870-tych rozpoczyna się stawiać domy ceglane, które stanowią wyraz lepszej sytuacji materialnej 6. Rozpowszechnianie się takich domów odbywało się pod wyraźnym wpływem kultury śląskiej. Przejawem bogactwa w końcu XIX w. były domy murowane również w pobliżu Krakowa, przy czym w niektórych miejscowościach były one już częstym zjawiskiem. Jeśli w Mnikowie w 1893 r. notowano zaledwie 2 murow.ańce, w Bronowicach tylko 6, to w Morawicy było ich :3(), a w Zabierzowie 327. 3.J. w XVIII Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego wicku. .,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1974, t. 5, 's. 59-62. I S. Sierakowski, Architektura obeymuiąca wszelki gatunek murowania dowania, t. L Kraków 1812, s. 255. 5 Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie ..., s. 73-76. 6 J. Czajkowski, L. Hajówna, Kultura ludowa Starej Wsi w powlecze cimskim w świetle ,.Rocznik MEK" 7 Archiwum testamenl.ów, inwentarzy 196R, t. 3, s. 44-·45. Muzeum Etnograficznego i innych aktów w Krakowie. prawnych i bu- OSWlę- w XIX w. �100 JERZY CZAJKOWSKI W zachodnich i północnych regionach Krakowskiego i przvległej części Kieleckiego mamy do czynienia ze starym budownictwem murowap.~:.·m obiektów inwentarskich, co wiązało się z występującymi tu licznie głazami narzutowymi używanymi do budowy, a jednocześnie brakiem większych skupisk leśnych 8. Od drugiej połowy XIX w. tworzywo kamienne stosowano dość często po pożarach obejmujących większe partie wsi. Był to niewątpliwie materiał zastępczy, łatwo dostępny i tani. A że po zniesieniu pańszczyzny (chodzi a wsie szlacheckie) chłop musiał sam starć1C się o materiał budowlany, wobec tego na terenach ubogich w drewno przyjmował się kamień. Pozornie dość jasną sprawą jest układ budynków na siecIlisku. r\;e będę tu szerzej rozwijał tego tematu, powiem jedynie, że \v badaniach należy odróżniać tradycyjne i nowsze rozplanowanie zagród, przy czym to ostatni,e nawiązuje nieraz do starych form na tym samym terenie, albo zmienia się całkowicie. Różne typy zagród mieszają się ze sobą w tych samych wsiach, co nie zawsze jest wynikiem współcześnie zastanego rozwarstwienia społecznego wsi. Tylko 100% materiału terenowego rr-.ogłoby zapewnić prawidłowe wnioski. Zwykle jednak zadowabmy si", materiałem częściowym lub tzw. reprezentacją. To zaś może prowadzić: do mylnych interpretacji. Jeśli dla pewnego ubszaru zostaje określon" typ zagrody jako panujący i stawia się wnioski natury historyczn(:j. ~rzeba mieć pewność, że wcześniej sytuacja była analogiczna. Wiadomo, i.e nie zawsze tak było. Jeśli pominiemy kwestię zmian, jakie miały miejsce w XIX w., możemy powiedzieć, że w Krakowskiem na przełomie XIX i XX w. b~v'iy charakterystyczne przede wszystkim zagrody wielobudynkowe luźne, w niektórych rejonach zagrody zwarte, czworoboczne (pomiędzy' Olkuszem, Miechowem i Włoszczową), które w nieco innej wersji \VystępDwały też na Podhalu (przeważnie nowsze) i czasami na Sądecczyźnie !I. Poza tym na całym obszarze spotyka się zagrody jednobudynkowe mające w większości charakter biedniacki, a przynajmniej mniej zamożny, czego nie da się powiedzieć o terenach podgórskich. I tu jednak w ciągu ostatnich stu lat nastąpiły duże zmiany 10, 8 J. Czajkowski, Z badań nad budownictwem wiejskim w powiecie olkuskim. "Rocznik MEK" 1967, t. 2, s. 87. 9 W. Jostowa, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego. "Etnografia Polska" 1961, t. 5, s. 141; R. Reinfuss, Budownictwo ludowe na zachodniej ŁemkowszczyŻnie. "Lud" 1934, t. 33, s. 13; J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu. "Rocznik muzeów województwa rzeszowskiego" 1969, t. 2, s. 73. 10 Z. Cieśla-Reinfussowa, Budownictwo ludowe, [w;] Monografia powiatu lnl!ślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków 1970, s. 30. �Ze studiów nad budownictwem ludOwI/m 101 Odnośnie do konstrukcji ścian należy stwierdzić, że powszechna tu była ich z:'(:bowa forma z węglowaniem na narożach lub zrębowo-słupowa, rzadziej sumikowo-łątkowa. Mimo tych samych cech dotyczących sposobu wiązania. celowo rozgraniczam dwie ostatnie formy, albowiem w zrębo'xo<lupo\\t;j występują jedynie słupy (łątki) narożne i przy ścianach sicr,:, naT.'.llniast sumikowo-łątkowa konstrukcja charakteryzuje się zwiękSZj1Dc~ jlości,"! łątek wpuszczonych w podwaliny. W starych zrębowo-słupo\\')~h chałupach dębowe słupy były często wkopane w ziemię, podobnie jak \\' widu stodołach mających ściany plecione z gałęzi. Być może, iż plEni(;dzy tymi dwoma szczegółami zachodzi wzajemny związek. Nie\\'ątpljviić: wkopy\vanie słupów jest archaiczną techniką budowlaną, która przctr\\'ab do ok. 1-900 r. na terenach położonych na północ od linii \\'isly w okolicach miast: Proszowice, Kazimierza Wielka, Busko, Pińczóv", .J c;drzejów oraz w kierunku Sandomierza. Są to tereny obecnie niemal bezleśne i o bardzo zagęszczonym od dawna osadnictwie. Trudno jc'd:d,: przesądzić, czy mimo archaiczności jest to tu pradawna t~chnika, bowie:11 \\' drugiej połowie ubiegłego wieku wpro\\'adzano \\' wielu miejscowościach konstrukcję sumikowo-łątkową w miejsce starsZ'".L """,igłowej. Działo się tak prawdopodobnie z racji wyniszczani:> laSÓW. a \\'i(;c braku odpowiedniego drewna (np. Chomętów j Podrazie k. Pińczow<i, Dobrowoda i Łanice k. Buska, Michałowice k. Krakowa i \\'ide in.l. Dopiero badania archiwalne mogą odpowiednio naświetlić tt; k\vesLt; ::-\<: południe od Wisły oraz w zachodniej części Krakowskiegl) konsu'ukc,:<l słupowi.! zdarza się czasami w bardzo starych obiektach mieszkalnych, częściej w stodołach, a pomocniczo w innych budynkach inwentarskich, .J es t tu jednak nietypowa. KWf.'stia konstrukcji dachów w Krakowskiem jest prosta. Mamy bo\\'jem cJo czynienia wyłącznie z dwoma zasadniczymi dawnymi sposoban~: budO\vy dachów, a to przy pomocy krokwi połączonych jętkami, powszechnych na całym obszarze, oraz z użyciem soch. Z uwagi na obsz,_',ne O)xclcowanie tej ostatniej konstrukcji (w którym to artykule omówione, również poligonalny system budowy stodół) 11, ograniczymy się \\' tym miejscu do ogólnego stwierdzenia, że sposób budowy na sochy \\' budynkach wiejskich był w przeszłości bardzo szeroko rozpovvszechniony, alt: z wyłączeniem terenów podgórskich i górskich. Jedyne odstępstwo od tej zasady stanowiły do końca XIX w. pasterskie szałasy, wśród których bywały obiekty mające dachy wsparte na sochach 12. Nie 11 J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim terenie Polski. "Rocznik MEK" 1972, t. 4, s. 67-127. 12 T. P. Szafel', TatrzU1iskie szałasy pasterskie, Warszawa 1961. (Maszynopis pnwielany). na �102 JERzY CZAJKOWSK[ wykluczone, że był to relikt związany z dawną ludnością pasterską, jako że po południowej stronie Karpat częste są do dziś szałasy na sochach. Może na to wskazywać również stosowanie w szałasach soch lokalizowanych zewnątrz budynku, czego nigdy nie spotkamy w obiektach v:iejskich na nizinnych terenach Polski. Jedną z najistotniejszych kwestii w budowie dachów na sochy je.st fakt, iż oprócz stosowania ich w stodołach, rzadziej innych budynkach gospodarczych, praktykowano tę konstrukcję również w domach we wsiach położonych w rejonie Ojcowskiego Parku Narodowego l~. Do szczególnie ciekawych elementów architektonicznych należy tz\'\!. przysłupowa konstrukcja, którą pod Łańcutem określają ludow.vnl mianem "na obwiąz". Jest to proste tłumaczenie niemieckiego wyrazu "umbinden" posiadającego dokładnie to samo znaczenie. Konstrukcja przysłupowa znana jest z okolic Łańcuta, Przemyśla, Jaślisk, Dolnego Sląska i Łużyc, a Krakowskie jest tylko jednym z ogniw długiego łańcucha. Obecnie na omawianym terenie niewiele już pozostało starych budynków z przysłupem. Ale kilka lat temu duża ilość drewnianych domów przy ul. Kazimierza Wielkiego w Krakowie była tak zbudowana. Poza tym znajdowano domy przysłupowe w kilku miejsco\vościach na zachód od Krakowa (Bronowice, Zabierzów, Kleszczów, Buró\'.'. Liszki), a na wschodzie w Zakliczynie. Prace Franciszka Kotuli i Stefana Lwa na powyższy temat 14 nie wyjaśniają wszystkich wątpliwości historycznych, a w przypadku Krakowskiego zagadnienie to w ogóle nie zostało opracowane. Z pośród wielu innych szczegółów architektonicznych warto z\\Tócić' uwagę na niektóre, zwłaszcza te, które są prawie nieznane w dotyt:hcz~łsowej literaturze. I tak, w prawobrzeżnym pasie niziny nadwiślańskiej. od okolic Krakowa aż po Dąbrowę Tarnowską, a na terenie Proszo\,vickiego rÓvl'nież wzdłuż lewego brzegu Wisły, stodoły posiadają nad wrotami boi:,ka (od podwórza) tzw. "ganek", wypuszczony do przodu ok. 2 m. Przykldd ,.;t,)doły ze Smęgorzewa pod Dąbrową, zbudowanej w 1864 r., ś\':i~,d(,;z\·. że "ganek" jest elementem tradycyjnym. Można sądzić jednak, że wzoTern były tu dawne stodoły dworskie, bowiem XVIII-wieczne żródła w\'mieniają dużą ilość takich stodół, m. in. także w północnej części KrClkowskiego li,. Obecnie ganki wykonuje się również w stcldołach m'..<t',)\':::;nych. 1:) J. Czajkowski, Z badań ..., s. 90. u F. Kotula, Pochodzenie domów przysŁupowych w Rzes"Ol:,skiem ... Kw,.l1'talnik Historii Kultury Materialnej" 1957, nr 3/4, s. 551~562; S. Lew, Du'!! [JT.;;)J- sŁupowy w górnym i środkowym dorzeczu Sanu. Źródła zawarLe w Archiwum Państwowym ko podam opis stodoły pod Książem Wielkim 15 "Lud" 1966. '. 50. s. 467-:>23. w Krakowie. Dla przyk!:Jdu tylw 1784 r.: .....elr.doly w :,:vJ<ldrat �Ze studiów nad budownictwem ludowym 103 Z innego rodzaju szczegółem, stanowiącym nowość w ludowym budownictwie Krakowskiego, spotykamy się w kilku wsiach na południe od Bochni (Ujazd-Dębina, Kierlików, Łąkta Dolna, Łąkta Górna, Trzciana). Tam to pomiędzy rokiem 1914 a 1936 budowano domy drewniane z podcieniem wnękowym przed środkową izbą. W Ujeździe-Dębinie autorem tych domów był cieśla Więcław Rdzawa ze wsi Rdzawa k. Bochni. Ze względu na identyczność rozplanowania budynków można sąd?:ić, że wszystkie domy z wnęką są dziełem jednego majstra. Powstawanie w XX w. nowej odmiany budynku, odbiegającego od tradycyjnego planu, wcale nie dziwi, bowiem niemal w tym samym czasie (1925-1937) w Sądecczyźnie i w okolicy rzeki Białej stawiano domy z wnęką podobne do znanych z literatury sanockich chałup z podcieniem wnękowym 16. Chałupy spod Bochni, mimo pozornego podobieństwa (w tym jednym szczególe) różnią się zasadniczo od innych domów z wnęką, gdyż nie stajnia, lecz izba z oknem we wnęce zajmuje środkową część budynku. Natomiast pomiędzy izbą i stajnią jest bezpośrednie przejście, przez co domy te upodobniają się do XIX-wiecznych chał1lp spod Starego Sącza czy Krakowa. Przykład wspomnianych domów jest dowodem ciągłego rozwoju ludowego budownictwa, aż do najnowszych czasów. Specyficzny wariant stanowią domy z "przysiadkami". Nie jest to forma regionalnie krakowska, gdyż tego rodzaju domów najwięcej znajduje się po stronie śląskiej. Są one jednak dość liczne w okolicy Oświęcimia, Wadowic i Andrychowa, przy czym z reguły obiekty te są murow.ane i pochodzą najczęściej z pierwszych dziesiątków lat drugiej polowy XIX w. W określonym czasie była to dość modna forma, która sporadycznie znalazła swe odbicie także w budownictwie drewnianym. Dwa takie domy zanotowano w Izdebniku k. Kalwarii Zebrzydowskiej i \v Babicach nad Wisłą. Są to też najdalej na wschód wysunięte wsie, w których je znaleziono. Charakterystyczne, że "przysiadki" stanowią tu jakby szczątkową, zanikową formę. O domu z "przysiadką" mówi się jako o śląskim ludowym rozwiązaniu architektonicznym. Jeśli chodzi jednak o rejon Oświęcimia i Wadowic, należy jeszcze brać pod uwagę możliwość pośredniego wpływu śląskiego. Natomiast bezpośrednio mógł to być wpływ architektury ma10o ośmiu bojowiskach na 44 sochach, przed dwiema ganki na czterech słupach ..." (Castr. crac. rel., t. 215A, s. 335) lub w Radziemicach w 1722 r.: "Stodoły, do których wchodząc ganek na słupach słomą poszyty ..." (Castr. crac. rel., t. 146. s. 81). lB J. Czajkowski, Budownictwo, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys ku/rury ll,dowej pow. gorlickiego, Kraków 1965, s. 34 i 38; tegoż, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem. "Rocznik NIEK" 1966, t. 1, s. 164-165; Z. Cieśla-Reinfussowa, Dom z wnęką UJ polskiej architekturze ludowej. "Polska Sztuka Ludowa" 1952, nr 4-5. �lO! JERZY CZAJKOWSKI miast.eczkowej z Kęt, gdzie do dziś znajduje się dużo domów z "przysiadkami·' o wyraźnie reprezentacyjnym charakterze. Wybrane i omówione dotychczas szczegóły są istotne dla ogólnego zobrazowania budownictwa, ale najważniejszą cechą jest ilość i układ budynków w zagrodzie oraz rozkład budynku głównego, tj. chałupy, 'vV której poszczególne pomieszczenia mają różne funkcje. Liczą się przede wszystkim funkcje pierwotne, które w obrębie domu mogą być trojakie: mie~zkalne, schówkowe i inwentarskie. Stąd więc program chałupy decyduje w sposób zasadniczy o wyglądzie i rozplanowaniu całej zagrody. K\\"estii rozplanowania chałupy poświęcimy nieco więcej miejsca. Gt:neralnie rzecz biorąc, da się chałupy podzielić na trzy grupy: jednotraktowc' półtora trakt owe i dwutraktowe. Badania i materiały publiko\yc:ne pozwoliły ustalić 26 ważniejszych odmian w grupie budynków jedne,traktowych, 17 w grupie półtoratraktowej i 7 w dwutraktowej. Bogc;ctwo odmian wynika ze zróżnicowania funkcji poszczególnych pomie5zczeń. V,'śród odmian jednotraktowych należy uwypuklić kilka zasadniczych, które stały się podstawą rozwoju pozostałych wariantów. I tak, do najprostszych należą chałupy tzw. centralne, w których izbel mieści sil; międz~- komorą i sienią. Są to zarówno szerokofroniowe, jelk i wąskoIrontowe budynki (ryc. 1). Zasięg geograficzny tych chelłup w Polsce by] jeszcze w XX w. bardzo rozległy, gdyż na północy dochodził do hrzegu morskiego, a nel południu do Tatr. Mimo, że chałupa centralna wysiqpuje głównie w lewobrzeżnym zlewisku Wisły, to jednak znajdujemy jćl nad brzegami rzeki Wieprz 17, w widłach Wisły i Sanu, w Bieszczadach, na Rusi Zakarpackiej, w rejonie Użhorodu, Wołowca, Rachowa nad Cisą i \\.-północnej Słowacji 18. o JEJ 0O GJG G]Jt~ J Ryc. 17 ;r~re Geschichte, przykłady chałup Rys. J. Czajkowski cC'ntralnych. Z badań nad budownictwem ludowym Ludowa" 1971, nr 2, s. 75. lec·::~: ... Polska Sztuka le H. I. Bidermann, lIn(' J 1. Schematyczne R. Reinfuss. 0 E] Die Insbruck Ungarische Ruthenien, 1862, s. 85-86; ihr w wojewódzI Wohngebiet, P. I. Makusenko, ihr wie kie- Erwerb Z. A. Pelrova, �studiów Ze nad buclownictwem lO'> ludowym Oblcne rozpowszechnienie domu centralnego w Krakowskiem w kon£rontac.1:z plunem dwutraktowym przedstawia bardzo interesujący obraz. Terenv zajęte przez oba typy rozplanowań wzajemnie się wykluczają, prz.'· (T.m zasięg chałupy centralnej jest peryferyjny w stosunku do Krako'.'.,.. Żródła archiwalne dowodzą jednak powszechności chałupy centralnej niemal na całym terenie zajętym przez dwutrakt. Brak damen tylko do terenów podgórskich, chociaż jak wiadomo nam, chałupa centr ,,::." była szeroko znana we wsiach podhalańskich, gorczańskich i pieni~.":~;C;l(ryc. 2). Zdaje się, że na p0czątku XIX w. był to typ domim\.'i<·. () w niektórych wsiach ustępował jedynie przed najprostszym dome:'n ZiU)::illymtylko z sieni i jednej izby. Tak było np. w Szaflarach • • • •• • .--~ .. :t'1'lIISZliw • / .•••••. /' ....... " / j./;"1t:UlJ,cr: v \ v '"r~L-l:N/CC _·_-~-vvv .• v .. • IfSZRNR .• .• .• .• " , l R:y.,. _, Rozpowszechnienie chałupy .• .• o. II .• .• .. Vv v LCGCNDR •• @3']. ó .. -~ I\!J .l!J chałup centralnych wokół obszaru dwutraktowe. Rys .. J. Czajkowski ~@ ~o ~CD lrJiJ .• GErE XV.W~EB EEIil zajętego 6 v przez Zakarpa,tia, Kijew 1956, s. 9, 16, 17, ryc. 3, 4; N. N. Gracjanskaja Zilisce i chozajstwiennyje postrojki slovackogo krestjanstva w XIX-nacale XX gg... Slavianskij etnograficeskij sbornik". (Moskva) 1960, s. 230-231. l\'aT(;cI;;a~;(; architektura �106 JERZY CZAJKOWSKI w 1820 r. 19, podczas gdy w Poroninie zdecydowana Wif:;k~zośćgórali miała domy złożone z sieni, izby i komory. Omówionej chałupie centralnej towarzyszy na całym terenie jej odmiana polegająca na tym, że w miejscu komory znajduje się chlew. Wiele szczegółów wskazuje na to, że między obu wariantami można postawić znak równości. Jest to istotne, bowiem tworzą '):Ie wspólny krąg otaczający szczelnie zasięg chałupy dwutraktowej. Zamiana komory na chlew poświadczona jest źródłowo już w XVIIIw. 20, ale szersze rozpOlvszechnienie tego zjawiska wystąpiło w XIX w., w z\viqzku z ubożer-iem niektórych grup ludności. Z geograficznym zasięgiem chałupy centralnej pozosta:ie w wyraźnym związku chałupa, która oprócz komory, izby i sieni posi"da po drugiej jej stronie pomieszczenie dla zwierząt (chlew, stajnia, obora). Jest to typ {ryc. 3) powszechny na etnograficznym pograniczu kra){c'wsko-kieleckim, [j I{~ J Ryc. 3. Schematyczne przykłady chałup jednotrakto\,·yci. Rys. J. Czajkowski : I;:,winiętych. krakowsko-śląskim (po Myszków, Zawiercie) oraz we \\'~r:hodniej cz(;ści regionu. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że ta chałupa Wto: \\sz~'stkich wsiach, w których występuje, jest uznana za tradycyjny sposóh rozwiązyw<Jr-iCl programu, oraz to, że w XVIII w. poświadczona jest dla miejsc')\'/uści, w których dzisiaj jej nie ma, wówczas możemy zakłada(':, że współczesny zasięg jest cofnięty w porównaniu z okresami wcześniej:::zqni. Dodajmy, że w okolicach Myślenic często spotyka się jedną z odmian tej chałupy. Tym samym krąg zasięgu zwiera się i analogicznie du dn:11u centralnego zamyka teren, na którym występuje chałupa dwutrakt0\\',: (ryc. 4). Można przyjąć, że w drugiej połowie XIX w. chdupa ze stajnią ukształtowała się jako typ domostwa w gospodarstwach średnio-zamożnych. Był to wystarczająco rozwinięty program, który 'ol! pewnym sensie konkurował z układem dwutraktowym. Jako trzeci istotny typ w grupie budynków jednotraktowych. ".'1 dodatku w widocznym związku z omówionymi chałupami. pozosta.:e dom Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (d21l.' ',':AP Kr.', StaroNowy Targ 14, pl. 31. 20 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej c:~."(·i Kraklm'.;kicgo ..., s. 18, a odnośnie do Kluszkowiec: WAP Kr., St. NT 64, pl. 1. 19 stwo �studiów Ze , o " • I I ~. ~ "·'!ys'3,:J;.J •• " 6 ... i4 o ~ o" •••.• 0 o •• ~ C4 nad v o O. <Je O budownictwem llldowym O • O O ~ -. " ~ BUSKO t<l PROSZOlollC£ v De o o !1l KRRKÓW f' f:.,. ~ •.·ł· .0/' o 8 o • • • v . ~"'''''''''''''' ....... .......... -._ •• ' . ,. /wPOOi-łICE ". J:_ ..~:':L..£~!£.c:.!..,." .. _ .._' • S·1! i ~. -'_._ ••••.••••• ,,:.-.... C ,. ..- •• t.x.l v· 5UC"R v • • żYW/CC • o I!!I o .j / "- • v • 00 v V V v L/I1RNQWR v v v i...DXNQ':; v v lwI jll~! o l-ili·n· l ; li v v v \I Ryc. l lt\ k' " •.(,. .e•.... v. vv v v I ~ '-'-'- v v o v o o •• ..l o o 11 • ~ !!!I III \I ! 00 i,fZE'SK.Q o O •oe • 11 UOCJ_JNlr:ł ,. " __:::~ • !9 - • • O -"'-'" l!!I NOHY rRRG 4. Rozpowszechnienie chałup jednotraktowych rozwiniętych na centralnych i dwutraktowych. Rys. J. Czajkowski tle zasięg~i cha.hl.p złożony z komory-izby-sieni-izby. Nie ma tu już zwartego zasięgu v,,',\stępowania tych chałup. Wręcz przeciwnie, grupują się one w kilku zamkniętych rejonach, tj. w okolicy Chrzanowa i Olkusza, Jędrzejowa i Włoszczowej, Bochni i Brzeska oraz na Podhalu. Znajdujemy je też w okolicach Częstochowy i Kłobucka, a jak wiadomo, chałupa centralne, i tam była rozpowszechniona (ryc. 4). Dom z dwiema izbami i komorą jest zjawiskiem stosunkowo młod.,'r.:. Materiały żródłowe dla Krakowskiego potwierdzają jego; stosowanie ju'l. w pierwszej połowie XVIII w., ale w minimalnych ilościach. Z początku tego okresu znane są opisy analogicznych rozplanowań budynkó"v folwarcznych, karczem i browarów. One więc mogły być wzorem dL! chłopskiego budownictwa, ale źródio zmian ewolucyjnych tkwiło przede �JERz'Y CZAJKOWSKI wszystkim w zamożnoscl. Sama zaś ewolucja przebiegała najprawdopodobniej podwójną drogą: przez dobudowywanie drugiej izby do chałupy centralnej, albo przez zamianę stajni na izbę. Skutek jednakowy, ale drogi różne. To tłumaczyłoby istnienie kilku oderwanych od siebie obszarów występowania. W przypadku Podhala i wsi pienińskich jest pewne, ŻE" rozwój budynku odbywał się wyłącznie przez dostawianie drugiej izby i to głównie w XIX w. Niedwuznacznie wskazują na to materiały archiwalne ~1. Spośród innych odmian domów w układzie jednotraktowym warto jeszcze zwrócić uwagę na chałupy z dwiema izbami w amfiladzie oraz stajnią po przeciwnej stronie sieni (ryc. 3). Występują one w dwu główn\'ch zgrupowaniach, tj. w północnej części regionu krakowskiego i na pugraniczu Kieleckiego oraz na południowym wschodzie, głównie w pra\vGbrzeżnym zlewisku Dunajca (ryc. 4). \V::daje się, że rodowód drugiej izby jest odmienny w obu regionach. I\a północy może się wiązać z dokonaną przemianą komory na izbę , ....chałupach omówionych wyżej, natomiast w okolicy Dunajca budownictwo nosi szereg cech architektury zachodniopogórzańskiej· (z rejonu Gorlic), gdzie rozwój chałupy następował prawdopodobnie przez dobudowanie drugiej izby. W jednym i drugim regionie chałupy te od dawna stawiali zamożni rolnicy . . Chałupy dwutraktowe różnią się diametralnie od jednotraktowych, gdyż \\" najprostszym układzie posiadają co najmniej po dwa pomieszczeni" ułożone parami po obu stronach sieni. Istnieje tu szereg odmian, \\' któr:,'ch mamy bądź to pomieszczenia mieszkalne, schówkowe i in wentarski<.: pod jednym dachem, bądż też te ostatnie są wyłqczone. Kiedy indziej program jest wyłącznie mieszkalny. Jedną z ciekawszych odmi<:ll1 stanowią chałupy złożone z 6, 8, a nawet 9 pomieszczeń. W większości przypadków były to izby (do 5) i komory (do 4). Charakterystyczny jest znsięg tych wielov'.'l1ętrznych domów, które znajdujemy głównie w nad,,··jślańskich wsiach w Proszowickiem (okolice Brzeska Nowego), po drugiej stronie Wisły w rejonie Niepołomic oraz w pobliżu rzeki Raby, od Gdowa do Bochni. Z reguły były to wsie bogate, położone na żyznych gl\:'bach. liogólniając kwestię zasięgu wszystkich odmian planu dwutraktowego można powiedzieć, że chałupy te były charakterystyczne w szeroko pojętf] okolic~c Krakowa po Olkusz, Miechów na północy, Proszowice oraz widły Wisły i Raby na wschodzie, Myślenice, Wadowice na południu, a wzdłuż południowych brzegów Wisły do granic Sląska (ryc. 2, 4). Można suponować, że wszelkie przemiany w rozwoju budownictwa el WAP Kr., SI. NT 14, pl. 31; 64, pl. 1. �Ze 'tumów nad btldownlctwem ludowym 1O~l ludowego dokonały si0, najszybciej w okolicy Krakowa. Mogła tu oddziaływać architektura miejska czy pDdmiejska. Wydaje się, że rozprzestrzenienie się planu dwutraktowego przebiegało w dwu etapach. Wcześniej rozchodziła się i została przyjęta chałupa ze stajnią pod jednym dachem, później bez tej ostatniej. Dom ze stajnią miał - zdaje się - większą tendencję do rozprzestrzeniania się w kierunku północnym. Silnie zwartv zasięg wokół Krakowa oraz masowe występowanie tej chałupy w okolicach Wadowic i Oświęcimia mogłoby wskazywać, że w przypadku tych ostatnich regionów działał odwrotny prąd kulturowy, śląski, który niósł z sobą analogiczne cechy rozwojowe architektury wiejskiej. Przyponmicć warto, że właśnie wzdłuż południowych brzegów Wisły utrzymywała się konstrukcja sochowo-ślemieniowa, poligonalny sposób budowy stod6ł, które to zjawiska występowały m. in. również na Sląsku. Ponadto przenikonie ludovvych strojów o cechach śląskich na teren Oświęcimskiego i Wadowickiego świadczy o wschodnim kierunku kulturowych w:pływów śląskich. Kiedy doszło do wykształcenia się planu dwutraktowego i jego ekspansji na dalsze tereny? Odpowiedź na to pytanie jest niemożliwa do precyzyjnego określenia. Najwcześniejsza informacja o domu dwutraktowym pochodzi z końca XVII w. (Bieńczyce, 1697 r.) 22. Zapewne jednak plan, o którym mowa, znany był wcześniej, ale prawdop{)dobnie dopiero na koniec XVIII V/., ewentualnie początek XIX stulecia przypadło szerokie upowszechnienie się tej formy. Źródła nie dostarczają zbyt wielu przykładów tego rodzaju budownictwa u chłopów podkrakowskich. Wręcz przeciwnie, na całym terenie panowała chałupa jednotraktowa o dwu rodzajach planów, a mianowicie centralna o układzie sień-izb a-komora i pochodna od niej: stajnia-sień-izba-komora. Program dwutraktowy jako bardziej nowoczesny, spełniający szersze wymogi, wypierał jednotrakt. który pozostał powszechny na peryferiach ziemi krakowskiej i długo na góralszczyźnie. W podhalańskich wsiach, a także na przykładzie szeregu obiektów mieszkalnych na Źywiecczyźnie widać, że drugi trakt powstawał w XIX w. przez dostawianie komór wzdłuż izby białej i czarnej lub izby i komory. Nie znaczy to, że na początku ubiegłego stulecia w ogóle nie było dwutraktowych budynków. Zdarzały się, ale bardzo rzadko i tylko w niektórych wsiach. Np. w Poroninie w 1820 r. pięciu chłopów miało podwójne komory, u czterech zaś w obrębie domu były trzy izby. W Szaflarach tylko czterech miało domy z trzema lub czterema pomieszczeniami, w Zaskalu było takich właścicieli pięciu, w Białym Dunajcu czternastu, a w Murzasichlu siedmiu 23. Dane te dowodzą, że na początku XIX w. dwutrakJ. Bleniarz6wna, a chłopskie ,,~WAP Kr., St. NT 14, pl. 31. 22 prawa. Kraków 1954, s. 231-242. �no JERZY CZAJKOWSKI towy dom był na Podtatrzu zjawiskiem bardzo rzadkim i pozmeJszym aniżeli w pobliżu Krakowa. Mało prawdopodobne jest, by rozwój dwutraktu podhalańskiego odbywał się pod wpływem krakowskim, choćby dlatego, że w programie domu w tym rejonie pomieszczenia inwentarskie pozostawały poza obrębem mieszkania. Poza tym system rozwijania budynku wszerz przez dostawianie dobudówek (jaty) był w XIX w. obcy (lub już zapomniany) mieszkańcom nizin, występuje natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficznych, a między innymi na sąsiedniej Słowacji. Zrozumienie wielu kwestii w dotychczasowej analizie jest może utrudnione, gdyż z konieczności pominięto olbrzymią większość wariantów i to zarówno jednotraktowych, jak i dwutraktowych. Nie będziemy również omawiać szerzej zasygnalizowanej na początku półtoratraktowej formy rozplanowania. Uogólniając od razu to 'zagadnienie powiemy tylko, że na omawianym terenie mamy do czynienia przede wszystkim z półtora traktem mieszkalnym, a więc takim rozplanowaniem, w którym po jednej stronie sieni jest izba i komora (lub 2 izby) ułożone równolegle do kalenicy, po drugiej zaś stronie sieni są pomieszczenia w układzie jednotraktowym. Istnieje szereg odmian tych chałup, zaś ich zasięg geograficzny pokrywa się w dużym stopniu z rozprzestrzenieniem chałup dwutraktowych, ale wyłącznie na zachodzie i południu. Wyraźna tendencja do rozwoju i przyjęcia podziału półtoratraktowego uwidoczniła się na obszarach podgórskich. Brak liczniejszych dowodów, na których można by oprzeć wnioskowanie o wykształceniu się tej formy planu. Można jedynie przypuszczać, że na omawianym terenie półtoratrakt jest wynikiem krzyżowania się starego układu jednotraktowego z później powstałym dwutraktem, a nie na zasadzie stopniowej ewolucji. Do takiej hipotezy sJdania nas specyficzny zasięg terenowy. Należy jednak zastrzec, że etnograficzny region Krakowskiego jest za mały, by wysunąć niepodważalne wnioski. Być może, że po porównaniu analogicznych zjawisk w całej południowej Polsce będzie możliwe ich wyjaśnienie. Na razie problem musi zostać otwarty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f957d188c7dbd844f84de87a3c190609.pdf ccb3a363f193a4ae3b55284995ad63f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2312 Title A name given to the resource "The Jardin des Plantes, Postcards" czyli roślinna metaforyka Jamesa Clifforda / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.81-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text The Jar din des Plantes: Postcards" czyli: Roślinna metaforyka Jamesa Clifforda Monika Sznajderman Pocztówki z Ogrodu Botanicznego (The Jardin des Plantes: Postcards) to króciutki rozdział, zamykający część drugą książki Jamesa Clifforda The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature and Art , poświęconą związkom etnografii ze sztuką awangardową i filozofią surrealizmu, stosowanym przez nią praktykom kolażu i no­ wym doświadczeniom egzotyki i podróżowania; rozdział, który na tyle różni się od pozostałych, że wymaga, jak sądzę, niewielkiego komentarza. Trudno go bowiem pojąć bez odniesienia zarówno do szerszego kontekstu całej książki, jak też - całej nowej antropologii, a nawet - jeszcze szerzej -humanistycznej refleksji nad naszą współczesnością. Doty­ czy to tak formy jak treści tych krótkich listów do przyjaciół, pisanych przez Clifforda w paryskim Jardin des Plantes we wrześniu 1984 roku. Listów całkowicie skupionych na otaczającej ich autora rzeczywistości i będących owocem kontemplowania przezeń tej rzeczywistości; listów z pozoru zawierających niemal wyłącznie impresje na temat rosnących w ogrodzie botanicznym roślin i parę, jakby mimochodem rzuconych uwag na tematy ogólniejsze. A przecież pod opisami drzewa akacji i eksponatów entomologicznej wy­ stawy kryje się o wiele więcej: służą Pocztówki... jako doskonała, celna i zwięzła ilustracja nie tylko dla wizji współczesnej etnografii, jaką dzieli Clifford z innymi tekstualistami, ale także dla jego antropologicznej teorii kultury, tak potrzebnej w czasach gwałtownej uniformizacji świata, w postmodernistycznej epoce cytatów i wzajemnych zapoży­ czeń, epoce zaniku starych kultur i rodzącej się powszechnej cywilizacji światowej. Epoce, którą Paul Ricoeur z tego właśnie względu nazwał „swoistym intermedium, swoistym interregnum". Utopijna, jak sam przyznaje, perspektywa skłania Cliffor­ da do uporczywej wiary w to, że mimo rodzącej się panświatowej kultury masowej jej jednorodny charakter nie zdoła przytłumić pierwotnych kulturowych różnic. Dlatego na wyrażony przez Ricoeura i innych myślicieli niepokój, iż wejście w krąg cywilizacji powszechnej może oznaczać ostatecznie zaprzepaszczenie kulturowego dziedzictwa, Clif­ ford odpowie uspokajająco: „Przyszłość nie będzie (tylko i wyłącznie) monokulturowa" . Mimo chrystianizacji Nowa Gwinea nie upodobni się do Włoch, ani Nigeria do Nowej Kaledonii; w afrykańskich miastach pije się co prawda coca colę, ale także, równie chętnie, tradycyjny napój burukutu, a w telewizji ogląda zarówno Aniołki Charliego jak też bębniarzy ludu Hausa. Toteż, sądzi amerykański antropo­ log, nie jesteśmy świadkami narastającej homogenizacji, lecz raczej zastępowania starej różnorodności nową. Przy czym źródłem tej nowej nie jest już autonomia i odrębność tradycyjnych kultur, ale wzajemne relacje, w jakie wchodzą kultury w epoce globalnej wioski. „ ( . . . ) tradycja kulturalna pozostaje żywa o tyle, o ile nieustannie na nowo się odtwarza" - pisze Ricoeur. Nawet jeśli, dopowiada Clifford, odtwarza się w zupełnie nowym kulturowym kontekście, w zupełnie nowej kulturowej kon­ figuracji. Mottem rozdziału jest cytat z Webster's New World 1 2 3 4 Dictionary: „rosnąć (vegetate, z łacińskiego vegetare oży­ wiać, pobudzać do życia...)" . Kultura jest jak roślina, zdaje się mówić James Clifford. Roślina, która, przesadzona, nadal kwitnie i owocuje, współtworząc nowy pejzaż. Przeflancowana, nie umiera. Tak można by streścić podstawową ideę (przesłanie) pocztówek. 5 Droga T, 9/5/84 Nieludzka Robinsonada ROBIN1ER de ROBIN (Robina Pseudo Accacia Linnć) Nasiona sprowadził do Europy z Ameryki Północnej Jean Robin i zasadził w swoim ogrodzie w Dauphine w 1601 roku. Na swoje miejsce w Ogrodzie Królewskim przesadzona w 1636 roku przez Vespasier Robina, syna Jeana. * Drogi B, * * 9/6/84 Na pewno nie zapomniałeś fantastycznych, długich, centkowanych cieniem alejek Tiłleul. Ale może nie widziałeś małego ogródka skalnego, gdzie rosną krzewy, kwiaty, kaktusy i zioła z Chin, Kaukazu, Korsyki, Nowej Zelandii, Maroka, Himala­ jów, Pirenejów, Bałkanów, Arktyki, Japonii... Kontynenty jeden obok drugiego na setkach klombów. Na pniu wspartym żelaznym słupkiem: PISTACHER (Pistacia Vera L.) Zasadzona w szkółce około 1700 roku (a obecnie Ogród Alpejski) Pozwoliła Sebastianowi Vaillant odkryć istnienie pici roślin w 1716 roku. I cóż się stało z panem Vaillant? Albo z płcią roślin? Drzewo pistacjowe żyje. Serdeczności... Drzewo pistacjowe żyje. Żyje, choć umarł wynalazca płci roślin. Żyje, choć nie żyje ten, który je zasadził, ani ci, którzy je podlewali. Podobnie jest z kulturą, z jej minioną autentycz­ nością, z jej obumarłymi tradycjami. Nasza etnograficzna współczesność, zauważa Clifford we wstępie do swojej książki, to przede wszystkim poczucie wykorzenienia, to poczucie utraconej autentyczności i wrogiej nowoczesności, która zatruwa czyste źródła prawdziwej kultury i niszczy istotę przeszłości, to doświadczenie zmiany i utraty. I choć prawdą jest, że owo poczucie nie jest w dziejach niczym nowym, że przez całe wieki każda zmiana postrzegana była i to w stopniu nieporównywalnie większym niż dzisiaj - w kategoriach chaosu, jaki wprowadzała, w kategoriach niszczycielskiego bałaganu nie sposób nie zauważyć, że w I połowie X X wieku nastąpiło coś radykalnie nowego: stare, tradycyjne, „czyste" kultury po raz pierwszy spotkały się i wymieszały w tyglu miejskiej i podmiejskiej cywilizacji. Powstało w ten sposób, że posłużymy się o wiele wcześniej­ szym, ale nader trafnym określeniem Andre Malraux „mu­ zeum wyobrażeniowe" (musee imaginaire generale), w któ­ rym dzięki nowym środkom masowego przekazu zebrano razem dzieła, tematy i obrazy, co pozwoliło na dokonanie konfrontacji kultur w nieznanej dotąd skali całego globu. 6 81 �„Dawne kroniki filmowe zwracały się ku egzotyzmowi, przekazywanemu na przykładzie pomników i ceremonii. Nawet ten typ egzotyzmu nie potrafił oprzeć się spowszed­ nieniu: telewidz lepiej zna Tien-An-men, plac w Pekinie, niż najpiękniejsze place naszej prowincji. Kino fabularne, dzien­ niki telewizyjne stopniowo niszczą fantastykę, której służy­ ł y " - tak opisuje Malraux zjawisko, o którym kilkanaście lat później pisze Clifford. Krańce świata utraciły walor egzotyki, czegoś tajemniczego i nieznanego; odnajdujemy tam miejsca i zjawiska jakby z dawna znajome. Egzotykę odkrywali surrealiści i odkrywają współcześni etnografowie na sąsiedniej ulicy, w swoim własnym naukowym gabinecie. Stara topografia jest wyczerpana; wyczerpane jest tradycyjne doświadczenie podróży i zamieszkiwania. „Gdzie spędzimy najbliższy weekend! Zwiedzimy ruiny Angkor, czy odbędzie­ my spacer po Tivoli w Kopanhadze? - pyta Ricoeur, który również zauważył, że 'Cała ludzkość staje się jakby muzeum wyobraźni'. - Doskonale możemy wyobrazić sobie bliski już czas, gdy każdy przeciętnie zamożny człowiek będzie mógł przenosić się nieustannie z miejsca na miejsce i odczuwać przedsmak własnej śmierci w tej niekończącej się podróży bez celu." Mieszkaniec współczesnego świata, wedle metafo­ ry Ricoeura, może „przechadzać się pośród licznych cywili­ zacji tak, jak przechadzamy się pośród historycznych pamią­ tek i ruin." Wobec takiego stanu rzeczy, podważającego całą strategię oczekiwań klasycznej antropologii, od nas jedynie zależy, jaką przyjmiemy postawę. Możemy bowiem postrzegać przeszłość jako sielankę, zbiór bezpowrotnie utraconych lub w najlepszym razie zagrożonych autentyczności. Możemy wszakże nie ubolewać wcale nad przekształcaniem się lokal­ nych tradycji w jakąś entropiczną współczesność czy lamen­ tować nad zniszczonymi tropikami, lecz starać się dostrzec, iż przetrwało przecież jeszcze „coś" i to „coś" żyje nadal nawet, jeśli tylko we fragmentach. szokująco nieprzystające do siebie przedmioty i najdziwniej­ sze kolekcje, zbierające eksponaty z całego świata. Pozwala to antropologowi dostrzec całą zakorzenioną w stereotypach zachodniego myślenia „śmieszność klasyfikacji"; klasyfika­ cji w całkowicie arbitralny sposób wyróżniających w ludzkiej rzeczywistości sfery natury, kultury, nauki, sztuki itd. 7 8 Droga A, 9/2/84 Wokół Jardin des Plantes: gra w bule w scenerii jak ze starożytnego Rzymu... pamiętasz? Arenes de Lutece, ukryte za zabudowaniami ulicy Monge; zamieszkały przez ludzi zamoż­ nych rue Mouffetard i jego rynek; albo też meczet, gdzie do tej pory można wziąć parową kąpiel i wypić na złotych tacach miętową herbatę. Tego roku ogrody są bujne - wszędzie plamy kwiatów, gotowych do zapylenia. Tu i ówdzie ludzie na zielonych krzesłach wpatrują się w rośliny. I pomniki: Bernardin de Saint-Pierre z połyskującego błękitem brązu uśmiecha się do mitycznych dzieci Paula i Virginii. Odwrócony tylem do całego świata Buffon: na jego metalowej głowie trzepocze się gołąb. W pobliżu ZOO przy Sekwanie Lamarck w zamyślonej pozie - powyżej wschodzące słońce (nauka? natura?) Do zobaczenia pod koniec miesiąca... Współczesności nie trzeba postrzegać w kategoriach utra­ ty i upadku. W izolowanych „plamach" dawnych lokalnych kultur i obumarłych cywilizacji można widzieć nie tylko pojedyncze gasnące iskry, ale także zapowiedź czegoś cał­ kiem nowego; można, jak pisze Clifford we wstępie do swojej książki, „kreować wolną przestrzeń dla wiodących przez współczesność specyficznych d r ó g " i obok upadku i końca dostrzegać rzecz znacznie do dostrzeżenia i akceptacji trud­ niejszą: wyłanianie się nowych, przyszłych kultur. Kultur, których cechą charakterystyczną jest ich mozaikowy charak­ ter. „Odwrócony tyłem do całego świata Buffon"; świat odwrócony tyłem do ojca systematyki. Podważone są klasyczne schematy, dzielące świat na oswojony i egzotyczny, znany i nieznany, tradycyjny i nowo­ czesny. Powstają najdziwniejsze kolaże zestawiające ze sobą 9 82 Droga P, 9/3/84 NA TURA I KUL TURA NA TURA/KULTURA NATURA /KULTURA: ciągle najpiękniejsza, najintensywnie­ jsza, najzabawniejsza etc., etc. wystawa w Paryżu: ,,Les Plus Beaux Insectes du Monde" (Instytut Entomologii, ulica Buffon, otwarta po południu). Jedna jasna sala... przyszpilone fajerwe­ rki, twarze, maski, oczy, kości, skóra... potem nagle poczwórna symetria dokładnie podartych liści (z czulkami), wstęga tricolores, zakurzona delikatność ciem (Braque, Klee), wyretuszowane, pokryte lakierem, ceramiczne mikroelementy do kompute­ ra... śmieszność klasyfikacji. Bougainville, Borneo, Sumatra, Jawa: ze skrzydełkami, bez skrzydełek; „Herkules", złocisty metal, ciemny granat, neonowa zieleń... Czy to nie Levi-Strauss napisał gdzieś, że inspiracją dla sztuki nowoczesnej powinny być motyle, a nie Picasso? Kultura jawi się w tym ujęciu jako owoc transmisji i przeszczepu raczej, niż jako coś niezmiennego i na stałe zakorzenionego w starym podglebiu; jako coś dynamicznego i wiecznie żywego, a nie skazanego na jedną jedyną, skost­ niałą formę. Drogi S, 9/4/84 Wysokie drzewo, SOPHORA JAPONIC A, zasadzona przez B. Jussieu w 1747 roku w Jardin du Roy, sadzonki przysłane z Chin przez R.P. d'Incarville... albo inne, przywiezione z ,,Lewantu". Dziwne rzeczy, żywe i historyczne (zupełnie niepodobne do słojów sekwoi z datami 1492, 1776, 1914 albo do ,,lóżka, w którym spal Napoleon"). Żyją w planetarno-ludzkim czasie i przestrzeni... przeszczep z Epoki Odkryć. Który nas przeżyje. Przy okazji: jest nowa księgarnia z całkiem dobrym działem poezji Mouftardi Pot de Fer: ,,LArbre Voyageur". Czy tej zimy będziesz przejazdem w Kalifornii? Sposób istnienia dzisiejszej kultury nazywa amerykański antropolog „egzystencją pośród fragmentów" . W dwu­ dziestym wieku nie sposób już poszukiwać kultur czy tradycji w formie ciągłej. Na całym świecie zarówno jednostki jak i grupy improwizują lokalne performance z pozbieranych szczątków przeszłości, wykorzystując skrawki obcych trady­ cji, obce języki i symbole. Ta „egzystencja pośród fragmen­ tów" często ukazywana była (i jest nadal) jako zwieńczenie procesu zniszczenia i ostateczny upadek - zwłaszcza przez Levi-Straussa w Smutku tropików: nostalgicznej opowieści o tym, jak resztki dawnej, autentycznej, zróżnicowanej kultury zyskują w najlepszym razie status reliktów dawnej sztuki czy folkloru. Ale doświadczeniu Levi-Straussa prze­ ciwstawić można, według Clifforda, choćby doświadczenie tych wszystkich, którzy uczestniczyli w nurcie, czy też trendzie artystycznym, zwanym przez niego postsymboliczną poetyką podróży (przemieszczenia, wykorzenienia - postsymbolic poetics of displacement): Victoria Segalena, M i chela Leirisa czy Aime Cesaire'a, odbywającego swą słynną karaibską podróż; narracji Levi-Straussa przeciwstawić mo­ żna ich narracje. Pierwsza z nich opisuje postępującą homo­ genizację kultury, druga odzwierciedla bardziej złożone, symboliczne doświadczenie, które Clifford nazywa doświad­ czeniem „karaibskości", oznaczające między innymi właśnie 10 �akceptację „życia pośród fragmentów", akceptację z frag­ mentów złożonej egzystencji i podkreślające kolażowy cha­ rakter współczesnego świata i współczesnej cywilizacji. Z tej perspektywy kwestia autentyczności kultury wygląda zupeł­ nie inaczej niż w ujęciach tradycyjnych: jest sprawą wciąż aktualną, zmienną, uzależnioną od procesów „zapytania", od historycznych i geograficznych transplantacji, przeszcze­ pów dokonywanych w czasie i przestrzeni. Idea źródła czy korzeni coraz bardziej ustępuje miejsca idei rzeczywistości polifonicznej, idei zmiany, przeszczepu, wędrowania. „Drze­ wo Wędrujące" (L'Arbre Voyageur) - przytoczona przez Clifforda nazwa księgarni - może być dla tego zjawiska adekwatną metaforą. 'kształtowania' czegoś, co niekoniecznie musi być zmyś­ leniem, n i e p r a w d ą " ) ; pewną określoną narracją, tekstem. Która może być poetyckim tekstem Cesaire'a, literacko-etnograficznym tekstem Leirisa, zbeletryzowanym teks­ tem Segalena; obrazami Celnika i jego naśladowców, interp­ retacją etnografa. 13 * * * Drogi J, 9/10/84 Paryż czasu rentrće: ulice wypełniają się, tempo wzrasta. Nisko zawieszone słońce świeci jakimś sztucznym blaskiem. W Jardin de Plantes budują pod ziemią nową „Zooteąue". Droga C, 9/9/84 Zaczęto przystrzygać drzewa. Kontemplacja zimy. Znowu straciłem głowę dla palm z Ogrodów Luksemburskich („Autour Dziękuję za przesianie mi nowej książki Alicji Dujovne Ortiz, d'une тете place /1'ample palmę ne se lasse..."), symetrycz­ Buenos Aires. Jedna z tych podróżniczych perełek, vertige horizontal. Żydzi z Mołdawii poślubiają Argentynki (imigran- nych, doskonałych, w donicach na żelaznych nogach. Roślinni tki: Hiszpanki, Włoszki, Ałbanki...), rodzi się córka: portena, kosmici... sześć cali powietrza pomiędzy ścieżką i ich... ziemią. Odpowiedzią na status kultury, postrzeganej na wzór mozai­ w Paryżu,pisze po francusku, wspomina. Lubię jej ambiwalentne spojrzenia na Borgesa i na tango. A szczególnie jej miłość do ki, układanki, postmodernistycznego puzzle'a jest dzisiejsza miejskiego Jardin Botanico - do olbrzymich roślin, na które sytuacja etnografii. „Etnografia, ta hybrydyczna działalność włażą koty, ido starych kobiet z torbami pełnymi wątróbki. I do - pisze Clifford - jawi się więc jako forma pisania, kolekc­ mieszczącego się w ogrodzie zoologicznym ,,pałacyku hindu jonowania, jako modernistyczny kolaż, imperialna siła, czy Świadectwem takiego jej zamieszkałego przez zakurzonego słonia..." Cywilizacja przesa­ wreszcie wywrotowa krytyka." dzona. ,,Ale jeśli nie mam korzeni, to dlaczego moje korzenie tak pojmowania może być choćby sama forma jego książki, która czyni z niej taki sam etnograficzny obiekt jak wszystko inne, mnie bolą?" „nieskończoną kolekcję". Ta kolekcja, pisze Clifford, po­ To Aime Cesaire uświadomił nam, podkreśla Clifford, że wstawała na przestrzeni ponad siedmiu lat. Rozdziały różnią choć korzenie tradycyjnej kultury są podcięte, jest ona się od siebie formą i stylem, w tych różnicach zaś znajdują nieustannie i w sposób twórczy odtwarzana przy wykorzys­ odzwierciedlenie rozmaite okoliczności ich powstawania i za­ taniu zawłaszczonych z zewnątrz symboli. Szczególnie wyra­ sady kompozycji. Mimo to autor nie próbował w żaden sposób źnie widać to na przykładzie kultury amerykańskiej. „Być ich ujednolicać, dodając nawet teksty całkowicie niezgodne Amerykaninem - pisze Clifford w eseju poświęconym właś­ z dominującą tonacją książki w nadziei, że stanowić one będą nie Cesaire'owi - oznacza być hybrydą, metis" . A w stu­ mocniejsze wsparcie dla jego wywodów. ,, Wolę obrazy na­ dium o Michelu Leirisie dodaje: „Żyjąc w naszych miejskich stawione na maksymalną ostrość, skomponowane w taki archipelagach wszyscy jesteśmy dzisiaj mieszkańcami Karai­ sposób, że ukazują obraz lub soczewkę." bów. 'Gwinea' (Stara Afryka, pisze Cesaire) 'z twojego płaczu z twojej ręki z twojej cierpliwości / nasze wymyślone Znamienne to wyznanie, w pewnym sensie deklaracja ziemie'". Prawdopodobnie dla nikogo nie ma już powrotu metodologiczna nowej antropologii, która zyskała sobie do ojczyzny - można ją tylko stworzyć. „Kim i czym miano tekstualistycznej. Antropologii, która w takim ujęciu jesteśmy? / Najistotniejsze pytanie!" - cytuje Clifford jest zawsze metaantropologią, metanarracją, świadomą swej Cesaire'a. narracyjności, podważającą ją i studiującą w lustrze wielu innych możliwych narracji. „Jeśli chcesz przyjrzeć się proce­ Droga N, 9/7/84 sji przebierańców nie możesz stać w miejscu" - cytuje „Prymitywne" malarstwo Haitańczyków to ostatni krzyk Clifford przysłowie ludu Igbo; w ten sposób zobaczyć można mody (ale Ty wiesz o tym wszystko). A oni zabierają się do tego zarówno samą maskaradę, jak też swój sposób jej po­ tak „naturalnie". Przyjaciel opowiadał mi, że pewnego razu strzegania i badania; obraz albo soczewkę, albo jedno zobaczył haitańskiego artystę, malującego lasy „Guinee" (miej­ i drugie. Te narracje przyjmują dziś kształt zarówno dyskursów sca, gdzie się urodził) z reprodukcjami Henri Rousseau pod ręką. Na Haiti nie ma afrykańskich dżungli. I Celnik także ich stricte naukowych, jak też literackich czy nawet poetyckich; nie widział, ale skopiował je w Paryżu z tropikalnych obrazów Clifford Geertz nazwał to zjawisko „zmąceniem gatunków". w Jardin. Właśnie teraz patrzę na wejście do jednej z tych „Zatarcie granic między gatunkami - pisał on - to coś więcej niż przeobrażenie Harry'ego Houdiniego czy Richarda N i starych, bajkowych szklarni. Tygrys. Za wysokimi szybami... wiszą bajeczne, wyraźnie xona w postacie powieściowe. To coś więcej także niż opisywanie bandyckich hulanek na Środkowym Zachodzie widoczne liście. Baśń o naszej „karaibskiej" duszy? na wzór romansu gotyckiego. To - rozważania filozoficzne Autentyczność kultury w żadnym wypadku nie jest war­ przybierające formę krytyki literackiej (...), dywagacje nau­ tością bezwzględną, suwerenną, lecz owocem kulturowej kowe prezentowane pod płaszczykiem beletrystycznych morbądź politycznej taktyki, a jednocześnie żywym w naszym ceaux (...), barokowe fantazje przedstawiane ze śmiertelną stuleciu mitem. Baśnią, jak pisze w zakończeniu tej pocztó­ powagą jako obserwacje empiryczne (...), prace historyczne wki Clifford, baśnią tworzoną w obrębie tej właśnie kultury, złożone z równań i tablic lub z zeznań sądowych (...), szukającej swego określenia i „domknięcia", swej własnej reportaże, co brzmią jak zwierzenia poufne (...), przypowie­ mitologii i aksjologii. Fikcją - w znaczeniu, jakie temu ści udające opis etnograficzny (...), traktaty teoretyczne pojęciu nadaje nowa antropologia (która odwołuje się do pomyślane jako pamiętnik podróży (...), spór ideologiczny „oryginalnego znaczenia łacińskiego fictió, jako 'tworzenia', ujęty w formę dociekań z zakresu historiografii (...), badania 14 11 1 s 12 16 83 �epistemologiczne skonstruowane jak traktat polityczny (...), polemika metodologiczna ukształtowana na wzór wspomień osobistych." To - dodajmy - jak w przypadku Clifforda, poważne dociekania etnograficzne zapisane w formie po­ cztówek - ulotnych, z istoty swej niepoważnych i okolicznoś­ ciowych. Interesujące, że w tym samym numerze „Tekstów", w któ­ rym możemy przeczytać szkic Geertza, w artykule Teorema­ ty, Mieczysław Porębski zwraca uwagę na analogiczne pomieszanie - tym razem ról społecznych, ale także środków ekspresji twórczej: „malarz nie chce być malarzem, staje się teatralnym albo filmowym reżyserem, albo właśnie dyrygen­ tem (...). Malarz nie chce być malarzem, pisarz pisarzem -zabiera się do reżyserowania, reżyser pisze, aktor z lepszym lub gorszym skutkiem reżyseruje itd., itd. Sam też zresztą nie jestem tu bez winy." Nie dziwi więc, że w czasach, gdy malarz bywa pisarzem, a ten - gwoli lepszego wyrażenia siebie - reżyserem, etnograf może być po trosze poetą i do swego warsztatu, na równi z innymi narzędziami pracy, wprzęgać wyobraźnię i poetyc­ ką wrażliwość. „Trudno uniknąć pytania - pisze w Ogrodzie nauk Czesław Miłosz - jaki rodzaj bytu ma na przykład wschód słońca gdzieś nad Morzem Śródziemnym w pewien poranek majowy roku dajmy na to 1215, jak też kwiaty, które wtedy się otwierały, latająca mewa, ramię kobiety czerpiącej wodę ze studni. Czyżby, skoro nikt tego nie widzi, żadnego bytu?" Na to pytanie Clifford odpowiedziałby 17 18 19 zapewne za Gilbertem Durandem: rzeczywistość antropolo­ giczna, rzeczywistość marzeń i symbolicznej wyobraźni mają byt ważniejszy („dla przeznaczenia, a zwłaszcza dla szczęścia człowieka") niż wszelkie martwe prawdy obiektywne. I jeszcze mógłby dodać, tym razem parafrazując Malraux : że, o ile dla obojętnego i niewrażliwego uczestnika bądź badacza kultury przeszłość należy już tylko do przeszłości, o tyle dla Clifforda - także do Clifforda. I być może to właśnie okaże się najlepszą drogą nie tylko ocalenia tego, co tak szybko, na naszych oczach przemija, ale także powrotu w przeszłość o wiele głębszą, aż do samych źródeł kultury. To, co jest utopią w skali całego globu ma szansę spełniać się w ten sposób w pojedynczym człowieku. 20 21 Drogi L , 9/7/84 Co do widoku z Twojego hotelu, ulica Linneusza... Mogę sobie wyobrazić obrośniętą bluszczem bramę Jardin, a w środku ciemne ściany „Labiryntu" (jego wznoszące się okrężnie ścieżki, schadzki nieznajomych...) Czy to nie jest blisko wielkiego Cedru, Libanu, gdzie około I860 roku (na starych rycinach) ludzie w wysokich kapeluszach i w długich szatach przechadzali się, by podziwiać wspaniałą przestrzenną formę i dziwować się potędze imperium. Musieli słyszeć - tak jak dziś - odgłosy dobiegające z ZOO, zwierzęta, które parę lat później zostaną pożarte przez obleganych komunardów. Proszę, bądźmy w kon­ takcie. PRZYPISY J. Clifford, The Jardin des Plantes: Postcards, (w:) The Predica­ ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature and 9 Art, Harvard University Press 1988, s. 182-185. Książkę przedstawił w „Polskiej Sztuce Ludowej: Kontekstach" (1991, nr 1) Zbigniew Benedyktowicz. Mój tekst jest komentarzem do rozdziału 8., stamtąd też pochodzi przekład tekstów „Pocztówek...". 1 1 1 2 Por. P. Ricoeur, Cywilizacja powszechna a kultury narodowe, przeł. A. Krasiński, (w:) Podług nadziei. Odczyty, szkice, studia. Wybrał, opracował i wstępem opatrzył S. Cichowicz, Warszawa 1991, s. 177 3 J. Clifford, Introduction: The Pure Products Go Crazy, (w:) op. cit., s. 16 P. Ricoeur, op. cit., s. 173 4 5 „vegetate (from. L. vegetare, to enliven, quicken...)" - The Jardin des Plantes... (w:) op. cit., s. 182 6 Por. J. Clifford, Introduction..., (w:) op. cit., s. 4 7 A. Malraux, Nieporadny język obrazów, (w:) Literatura a prze­ mijanie, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1982, s. 120 P. Ricoeur, op. cit., s. 170 8 84 1 1 0 J. Clifford, Indroduction... , (w:) op. cit., s. 5 Tamże, s. 14 J. Clifford, A Politics of Neologism: Aim'e Cesaire, (w:) op. cit,. s. 179 1 2 J. Clifford, Tell about Your Trip: Michel Leiris, (w:) op. cit,. s. 173 1 3 W. J. Burszta, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań 1992, s. 127 J. Clifford, Introduction... , (w.) op„ cit., s. 13 Tamże. Tamże, s. 15 1 4 1 5 1 6 1 7 C. Geertz, O gatunkach zmąconych (Nowa konfiguracja myśli społecznej), przeł. Z. Łapiński, „Teksty drugie" nr 2 (2), 1990 s. 113 M. Porębski, Teorematy, „Teksty drugie" nr 2(2), 1990, s. 84 1 8 1 9 2 0 Cz. Miłosz, Piasek w klepsydrze, (w:) Ogródnauk, Lublin 1991, Por. G. Durand, Wyobraźnia symboliczna, przekł. C. Rowiń­ ski, Warszawa 1986, s. 139 A. Malraux, Sekta, (w:) op. cit., s. 149 2 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2974395d6a09792adeefab76145e9929.pdf 9a62241d3c72b052d414e5b418799dc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2313 Title A name given to the resource Śmierć Jasia i Małgosi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.85-89 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Śmierć Jasia i Małgosi Wojciech Michera „Tam w głębi lasu, nic nie ma imienia..." Lewis Carroll, O tym, co Alicja znalazła po drugiej stronie lustra Bardzo lubimy spędzać w lesie wolny czas. Zbieramy jagody, grzyby, podpatrujemy zwierzęta, a nasze dzieci biegają wśród drzew, budząc cierpliwe i zadowolone chyba z towarzystwa Echo. W chwilach rozmarzenia zdaje się nam, że słoneczne odblaski na wodzie to wiotkie nimfy w połys­ kujących szatach lub spragniony jelonek u wodopoju, a deli­ katny szum wiatru - to tajemnicza melodia fletni Pana... Jeśli więc tylko pogoda dopisze, a komary nie są zbyt dokuczliwe, czujemy się wolni i szczęśliwi, smakując w rozgryzanej borówce odrobinę dzikości. Las tworzy wspaniałą scenerię dla radosnych marzeń o utraconej niegdyś wolności. Daje nadzieję na odnalezienie w sobie mądrej prostoty życia, na przywrócenie czystości pierwotnych związków z Naturą, która - jesteśmy tego pewni - niczego, co jest nam istotnie potrzebne, nigdy nie poskąpi. Mit dobrej Natury, Arkadii, jest chęcią zapomnienia o smut­ ku życia nadmiernie określonego prawami cywilizacji. Jest jednak w tej postawie - bardzo mi czasem bliskiej duża naiwność, polegająca na przekonaniu, że Natura z zasady jest nam przychylna, i że w lesie możemy zyskać wolność nie tracąc bezpieczeństwa rodzinnego domu. W is­ tocie „ D o m " i „ N a t u r a " to radykalnie przeciwstawne kate­ gorie wyobraźni. Nie zapominajmy bowiem, że na wizeru­ nek lasu, jednego z najważniejszych obrazów „Natury", w przemożny sposób wpływa podstawowa kategoria estetyki śmierci - zmierzch. Oto zapadająca noc, ogarniając jasny obszar radosnej zabawy, rozpuszcza znane kształty i wypeł­ nia je niepewnością. Ciemne drzewa tworzą groźną scenerię, w której bożek Pan okazuje się dzikim Satyrem, a wdzięczne nimfy - szalonymi menadami, rozrywającymi z wściekłym okrzykiem młodego koziołka. Owa dwoistość lasu - dziennej Arkadii i nocnej Otchłani - jest jak złudzenie optyczne, rysunek przedstawiający za pomocą tych samych kresek twarz młodą i starą, uśmiech­ niętą i ponurą. Owo złudzenie staje się istotną częścią symbolicznej tożsamości lasu: jest w nim wszystko, co zawiera się w łacińskim słowie creperus (zmrok) - posępność, niepewność, niepokój, wątpienie, nie pozwalające liczyć na znane, wydeptane przez człowieka ścieżki, podważające dotychczasową pewność własnej tożsamości. Ale jednocześ­ nie w mrocznym gąszczu leśnym zawiera się też - oczekiwa­ nie i tajemnica. Obraz Natury tworzą w naszej wyobraźni przede wszyst­ kim obszary wolne od śladów cywilizacji: góry, morza, pustynie, puszcze. W miejscach tych trudno człowiekowi zaspokoić nawet najbardziej podstawowe potrzeby biologi­ czne, takie jak oddychanie, utrzymanie odpowiedniej tem­ peratury ciała, jedzenie, picie. Jeśli więc spojrzeć na po­ szukiwaną w Naturze wolność (od zniewalających norm cywilizacji) bez arkadyjskiego optymizmu, to okazuje się, że jest ona tożsama ze śmiercią: 1 2 Jeździec w piaskach szuka drogi, Szuka paszy białonogi, Jeźdźcze, koniu, pusta praca, Kto tu zaszedł, nie powraca. Po tych drogach wiatr się błąka Unosząc z sobą swe ślady; Nie dla koni jest ta łąka, Ona tylko pasie gady. Tylko trupy tu nocują, Tylko sępy tu koczują (A. Mickiewicz, Farys) Mickiewicz pisze o wyprawie na pustynię, w przestrzeń wrogą życiu w sposób nie budzący wątpliwości; ale przecież jej nazwa mówi to samo, co słowo „puszcza", obszar pełen roślin i zwierząt (do niedawna zresztą obie te nazwy dość swobodnie wzajemnie zastępowano i jeszcze Mickiewicz mógł pisać: „Są w Litwie pustynie j są głuche cienie białowieskich lasów" . Decydujące jest tu przyjęcie ludz­ kiego punktu widzenia: tylko egzystencja człowieka liczy się jako treść zapełniająca rzeczywistość. Co nie jest ludzkie, co nie jest związane z człowiekiem, nie „jest" w ogóle, a jeśli nawet istnieje, to „inaczej", gorzej, nieprawdziwie, jako zaprzeczenie prawdziwego życia („Nie dla koni jest ta łąka, / Ona tylko pasie gady"). Dlatego i las staje się w tradycyjnej wyobraźni przestrzenią „nie-ludzką", a dzikie zwierzęta - bestiami, których istnienie świadczy bardziej 0 demoniczności Natury, niż jej witalności. Dlatego tam właśnie, w środku lasu, wspólnie ze zwierzę­ tami mieszkają takie istoty, jak smoki i czarownice. Nie lubią one ludzi i nie tolerują ich obecności. Jak piszą bracia Grimm w bajce o Jasiu i Małgosi: „Czarownice mają czerwone oczy 1 źle widzą, ale mają za to doskonały węch, jak zwierzęta, i czują, kiedy zbliża się człowiek". Las jako przestrzeń mityczną określa w znacznej mierze jego niedostępność. Pełno w nim rozmaitych przeszkód, które oddzielają radykalnie Cywilizację od Natury i uniemo­ żliwiają człowiekowi wniknięcie w tę zakazaną dla niego strefę. Jeden z bardziej wyczerpujących opisów tej mitycznej topografii lasu zawarł Mickiewicz w IV księdze Pana Tadeu­ sza. Przestrzeń litewskiej puszczy przedstawiona została tam jako układ kręgów otaczających , j ą d r o gęstwiny" - matecz­ nik. Człowiekowi dostępny jest zaledwie zewnętrzny skra­ wek tej otchłani: 3 Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy, Aż do samego środka, do jądra gęstwiny? Rybak ledwie u brzegów nawiedza dno morza; Myśliwiec krąży koło puszcz litewskich łoża, Zna je ledwie po wierzchu, ich postać, ich lice, Lecz obce mu ich wnętrzne serca tajemnice; Wieść tylko albo bajka wie, co się w nich dzieje, Dalej - droga jest zamknięta; jak pisał Stefan Witwicki, autor utworu, którego przeróbką jest Mickiewiczowski opis matecznika: „Jak wspaniała i straszna tych tajemnic strona! / Natura jak potrójną miedzią (miedzą? - W M ) tam strzeżo­ na, / sama sobą oddycha.'" W Panu Tadeuszu po­ jawia się wytłumaczenie znaczenia owej potrójnej granicy 4 85 �Natury: „Szczęściem człowiek nie zbłądzi do tego ostępu, / Bo Trud i Trwoga i Śmierć bronią mu przystępu". Są to „Miejsca nigdy człowieka nie zgwałcone krokiem". Pierwszą zatem przeszkodę stanowi Trud - ostateczna granica wpływów cywilizacji. Ale choć strefa ta nie sprzyja ludzkiemu w niej przebywaniu, ma jeszcze charakter, można powiedzieć, naturalny: Bo gdybyś przeszedł bory i podszyte knieje, Trafisz w głębi na wielki wał pniów, kłód, korzeni, Obronny trzęsawicą, tysiącami strumieni I siecią zielsk zarosłych, i kopcami mrowisk, Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk. Dopiero drugi krąg otchłani, określony jako Trwoga, usprawiedliwia wstępną informację, że tajemnice puszczy poznać można tylko ze źródeł o charakterze takim, jak „wieść... albo bajka". Wkraczamy bowiem w obszar o ce­ chach trudnych do ujęcia w kategoriach przyrodniczych: Gdybyś i te zapory zmógł nadludzkim męstwem, Dalej spotkać się z większym masz niebezpieczeństwem; Dalej co krok czyhają, niby wilcze doły, Małe jeziorka, trawą zarosłe na poły, Tak głębokie, że ludzie dna ich nie dośledzą (Wielkie jest podobieństwo, że diabły tam siedzą). Woda tych studni szkli się, plamista rdzą krwawą, A z wnętrza ciągle dymi zionąc woń plugawą, Od której drzewa wkoło tracą liść i korę; Łyse, skarlowaciale, robaczliwe, chore, Pochyliwszy konary mchem kołtunowate I pnie garbiąc brzydkimi grzybami brodate, Siedzą wokoło wody, jak czarownic kupa Grzejąc się nad kotłem, w którym warzą trupa. W tekście tym porównania wydają się równie ważne co opisywane zjawiska. Dym, woń plugawa, jeziorka jak stu­ dnie sięgające najgłębszych podziemi, chorobliwość, kar­ łowatość, starość, oraz diabły i czarownice (skupione nad magicznym kotłem) - wszystko to rekwizyty tworzące coś więcej niż tylko „straszliwą" atmosferę. W tych bajkowych realiach las staje się wręcz częścią, przedsionkiem samego piekła. Nie to jednak w „litewskiej puszczy" jest najgroźniejsze. Oto bowiem przed nami ostatni krąg otchłani, przez Mic­ kiewicza jednoznacznie już określony jako: „Śmierć". Za tymi jeziorkami już nie tylko krokiem, Ale daremnie nawet zapuszczać się okiem; Bo tam już wszystko mglistym zakryte obłokiem, Co się wiecznie ze grzęskich oparzelisk wznosi. Nie ma tu żadnych baśniowych strachów. Ale jest coś gorszego: świat zakryty mglistym obłokiem, a zatem świat w którym zmysły - zmysły żywego człowieka - tracą przydatność;^ na nic się tu nie zda nawet największy wysiłek i męstwo. „Śmierć" - niedostępna dla oczu - onajirzede wszystkim określa charakter całej przestrzeni lasu. Śmierć, której przejawem, symbolicznym równoważnikiem, a przy­ najmniej zapowiedzią staje się błądzenie. W życiu wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu. Jak ciężko słowem opisać ten srogi Bór, owe stromych puszcz pustynne dzicze, Co mię dziś jeszcze nabawiają trwogi. Gorzko - śmierć chyba większe zna gorycze; Lecz dla korzyści, dobytych z przeprawy, Opowiem lasu rzeczy tajemnicze. Nie wiem, jak w one zaszedłem dzierżawy, Bo mną owładła senność jakaś duża W chwili, gdy drogi zaniechałem prawej. (Dante, Boska Komedia, tł. E. Porębowicz) 86 Tak rozpoczęła się wyprawa Dantego. Ale bohaterów błądzących po lesie było w literaturze bardzo wielu. Błąkają się choćby bajkowi Jaś i Małgosia, którzy dali się zaskoczyć nocy, poszerzającej gwałtownie niebezpieczny i wrogi czło­ wiekowi obszar lasu. Zarówno Dante, jak i dzieci z bajki, zginęliby w ciemnym gąszczu (i nie odnieśli „korzyści, dobytych z przeprawy"), gdyby nie napotkani przewodnicy. Dantego prowadzi Wergiliusz; dzieci - biały ptaszek, który zjawił się w trzecim dniu ich zagubienia (chyba jeden z tych, które w dziele Wergiliusza pomogły schodzącemu do pod­ ziemi Eneaszowi odnaleźć drogę w głębi gęstwiny - Eneida V I , 190n). Prowadzi je - niczym dusze opuszczające ten świat. Tam, gdzie nie ma żadnych dróg, gdzie nie mogą ich poprowadzić znaki uczynione ludzką ręką. Gdzie każdy krok, to - błąd i zagubienie. Aż do drzwi chatki Baby Jagi - jak do wrót budzących „trwogę" piekieł. Inną bramą w zaświaty stał się też rozpalony nocą, w środku lasu, stos, do którego dotarli bohaterowie filmu Ingmara Bergmana Siódma pieczęć (środek lasu był tam zarazem granicą parafii, a zatem i świata człowieka): taki jego sens podkreśliła szczególnie drabina, do której przywią­ zano paloną na nim domniemaną czarownicę. W ten sposób obraz ten upodobnił się do biblijnej albo mistycznej wizji wstąpienia do nieba. W Siódmej pieczęci śródleśnej granicy strzeże śmierć we własnej postaci. W Boskiej Komedii Dante spotyka na swej drodze dzikie zwierzęta. W Bajce o Jasiu i Małgosi ich rolę przejmuje Baba Jaga. W innych opowieściach spotkać można najrozmaitsze bestie i smoki. Jednym z pierwszych w dziejach literatury potworów leśnych jest Humbaba z Eposu o Gilgameszu: Zęby ma Humbaba jako kly smoka, lwa oblicze, w starciu jest jak potop! Przed czołem jego, co jednako żre drzewa i trzcinę, nikt się ostać nie zdoła! Na czubku ogona swego i członka ma dwa łby wężów jadowitych. 5 Humbaba mieszka w samym środku nieprzebytej puszczy cedrowej. Po co wybrał się tam Gilgamesz? Otóż wyprawę tę (budzącą w nim dojmujący lęk) podjął zamiast niezrealizo­ wanej próby zejścia do otchłani piekielnej. A zamierzał on w ten sposób zdobyć skarb strzeżony przez potwora - wspa­ niałe drzewa gór Libanu. Przystanęli [Gilgamesz i Enkidu] i dziwią się puszczy, widzą cedrów ogromną wysokość, wypatrują wokół leśnych przesmyków, gdzie Humbaba chodząc krok swój odcisnął. (...) Widzą górę cedrów, mieszkanie bogów... (...) Ledwie łoskot usłyszał Humbaba, gniew nim zatrząsł: A któż to się zjawił? Kto drzewa bezcześcił z gór samych zrodzone, kto cedr śmiał rąbać? Walki bohaterów ze smokami i potworami (Heraklesa, Perseusza, św. Jerzego i wielu innych) są transformacjami mitu kosmogonicznego, za którego najważniejszy przykład można chyba uznać babiloński poemat Enuma ełisz. Także walka Gilgamesza z Humbaba - obraz mityczny o dużej złożoności - zawiera podobny sens. Jeśli jednak w większości bohaterskich mitów kosmogonicznych chaos przedstawiany jest jako żywioł wody, to tutaj rolę tę przejmuje leśny gąszcz. Trzeba zresztą przyznać, że stworzony został w ten sposób obraz bardzo sugestywny: jeśli kreacja świata rozumiana jest jako uporządkowanie chaosu, a zatem jeśli pierwotny chaos traktowany jest w niej jako swoisty budulec, to pokonanie potwora uosabiającego las, wycięcie drzew i zbudowanie z nich murów obronnych miasta (a dokładniej - zamykającej je bramy) dokładnie tę ideę odzwierciedla. Mityczny i literacki obraz wycinania cedrów Libanu miał też ciekawą kontynuację. Oto niektórzy władcy blisko- �wschodni, podejmujący dzieło budownicze o charakterze sakralnym, najpierw wyprawiali się demonstracyjnie po budulec w góry Libanu. Jednym z nich był Gudea z miasta Lagasz: „do gór cedrowych, gdzie nikt jeszcze nie odważył się wkroczyć, on zbudował drogę, Gudea, kapłan Ningirsu, i ściął cedry wielkimi siekierami" . Ten akt cywilizacyjny (kreacyjny) powtórzył też rękami Hirama biblijny Salomon ( I K r 5.20). Wizja cedrowych lasów Libanu jako obszaru dzikiego, niebezpiecznego, nieopanowanego przez człowieka, jeszcze-niestworzonego chaosu, to ciekawy kontekst dla tej tak ważnej w Biblii (między innymi w Psalmach, w Pieśni nad Pieśniami) metafory boskiej potęgi i piękna. Oto z jednej strony, z punktu widzenia człowieka, „dzikość" jest zła i wymaga aktu kreacji, czyli jej pokonania; zarazem jednak to właśnie owa nieopanowana dzikość jest świętością prze­ kraczającą wszystko, co dostępne człowiekowi. Zrozumiała jest więc duma, z jaką Pan z Księgi Hioba opisuje potęgę potwornego Behemota (bliskiego krewniaka, jak się wydaje, zarówno Humbaby, jak i słynnego Tygrysa z wiersza Wil­ liama Blake'a ): Dlatego też Bolesław Leśmian, znakomity znawca żywiołu leśnego, nasyca swego „demona zieleni" silnym erotyzmem. I choć trudno może byłoby doszukać się go w postaci Humbaby czy innych potworów leśnych, nie można w próbie charakterystyki Natury pominąć i tego jej aspektu. Przybiera ona bowiem niekiedy postać kobiecego demona, kobiety fatalnej, która kusząc swym czarem - jak Lilith z Eposu 0 Gilgameszu i Biblii, syreny Homera, nimfy ze źródła leśnego w Mysji, Mickiewiczowska nimfa śródleśnego jezio­ ra Świteź, czy też nadreńska Lorelei - wciąga w podniecającą topiel łatwowiernych mężczyzn. Jest to ten nieposkromiony erotyzm, który wiotką nimfę wodną zamieniał w oszalałą bachantkę, który „wabił", czarował niszczącą pieszczotą („zniszczotą"), „nęcił ust zdyszanych tajemnym bezśmie­ chem", „kusił coraz głębiej - w tę zieleń, w tę zieleń!", w oszałamiające zagubienie. Ta ponad-obfitość, życie nie ograniczone miarą człowie­ ka, pieniące się w nad-rniarze, „pośpiech nieustannych rozkwitów", staje się wyuzdanym chaosem, orgiastycznym żywiołem, przynoszącym w końcu śmierć. Czym jest jednak ta śmierć - nie dowiemy się, póki jej nie zaznamy - póki Oto Behemot, którego jak i ciebie stworzyłem. Tak jak wół żre żyjemy i póki nie zapłaciliśmy ceny, jaką jest „odczłowieczenie duszy". trawę. Patrz, jaka siła w jego lędźwiach i moc w mięśniach jego brzucha. Erotyzm Natury, a także przekonanie, że rozsądek czło­ Prężny swój ogon niby cedr, ścięgna jego ud są mocno splecione. wieka i jego namiętności nie mogą iść w parze, spowodowały Kości jego jak rury z brązu. Żebra jego jak pręty żelazne. wygnanie miłości - uczucia wprowadzającego w życie zgub­ On jest przedniejszym z dzieł Bożych. ny nieporządek, (albo też: ucieczkę miłości - uczucia nie (Hiob 40, 15-19, tł. Cz. Miłosz) potrafiącego znieść podporządkowania zniewalającym nor­ Natura to żywioł, życie nad-mierne, o nie dającym się mom rozumu) poza obszar świata kształtowanego racjonal­ opanować natężeniu, stające się przez to własnym zaprzecze­ nie przez człowieka - do lasu. niem - chaosem, śmiercią. Naturę możemy obserwować Stąd wziął się oczywiście mit Arkadii, wielka zawsze wyłącznie spoza odgradzającej nas od niej granicy, będącej popularność literackich sielanek, sentymentalne ogrody. Ten zarazem progiem naszego Domu. Tylko tu, w domu, czuje­ miłosny nurt kultury europejskiej pozbawiony jest jednak my się bezpiecznie. Każdy zaś, kto usiłuje wedrzeć się świadomości, że patron Arkadii, bożek Pan - starzec o mło­ w niebezpieczną strefę lasu - musi porzucić kondycję ludzką. dzieńczych siłach - słynął z niezwykłej aktywności seksual­ Jak już mówiliśmy, i jak wiedzą słuchacze baśni, każda istota nej. Rezygnując więc z wyrazistego erotyzmu grzeszy naiw­ o „zapachu człowieka" traktowana jest tu jako intruz. Ginie nością, o której zdążyliśmy już tu powiedzieć, a nawet - tracąc życie lub przybierając nową, nie-ludzką postać. obłudą. Ginie - z nadmiaru życia. Ciekawsze z naszego punktu widzenia są teksty, w których pojawia się owa mroczna, krepuskularna dwuznaczność lasu W zwiewnych nurtach kostrzewy, na leśnej polanie, 1 miłości. Jednym z nich jest średniowieczna opowieść Gdzie się las upodobnia łące niespodzianie, 0 Tristanie i Izoldzie. Przedstawia ona miłość w sposób Leżą zwłoki wędrowca, zbędne sobie zwłoki, Przewędrował świat cały z obłoków w obłoki, typowy dla dwunasto wiecznej kultury dworskiej, ostro prze­ Aż nagle w niecierpliwej zapragnął żałobie ciwstawiając to uczucie nisko ocenianej normie społecznej, Zwiedzić duchem na przełaj zieleń samą w sobie. przejawiającej się jako instytucja małżeństwa. W planie Wówczas demon zieleni wszechleśnym powiewem przestrzennym konflikt ten pokazany jest jako wybór między Ogarnął go, gdy w drodze przystanął pod drzewem, dworem króla Marka a lasem: na zamku Izolda jest żoną, I wabił nieustannym rozkwitów pośpiechem, a Tristan wasalem; las pozwala odrzucić te role i oddać się I nęcił ust zdyszanych tajemniczym bezśmiechem, I czarował zniszczotą wonnych niedowcieleń, uczuciu. I kusił coraz głębiej - w tę zieleń, w tę zieleń! Sytuacja ta przypomina swą niejednoznacznością ocenę A on biegł wybrzeżami coraz innych światów, potężnych demonów leśnych - budzących lęk człowieka Odczłowieczając duszę i oddech wśród kwiatów, 1 dumę Boga. Oto niektóre wersje legendy przedstawiają W taką zamrocz paproci, w takich cisz kurchany, pobyt kochanków w lesie jako grzeszne odstąpienie od W taki bezświat zarośli, w taki bezbrzask głuchy, W takich szumów ostatnie kędyś zawieruchy, świętych praw moralnych - wtedy normy społeczne utoż­ Że oto martwy w stu wiosen bezdeni, samione są z prawami boskimi; w innych jednak las jest Cienisty, jak bór w borze - topielec zieleni. przestrzenią świętą, władaną mocą ponad-ludzką, boską, (B. Leśmian, Topielec)* a zatem jest wolny od przymusu praw obyczajowych. A jednak ten nieposkromiony żywioł ma w sobie coś Przeżywana w lesie miłość nabiera cech świętości i upodob­ pociągającego. Tak jak pociągające i kuszące potrafi być nia się do sakramentu. Dodajemy, że spełnienie miłości „zagubienie", rozumiane jako stan egzystencjalny. Tylko Tristana i Izoldy jest w opowieści utożsamione ostatecznie ono - ta metafora (metonimia?) śmierci - choć budzi lęk, z ich śmiercią, obdarzoną jednak cechami roślinnej płodno­ otwiera też drogę do tego, co naprawdę nowe, nieprzewidzia­ ści: z grobów obojga kochanków wyrastają przecież i splata­ ne, fascynujące; jest jak alchemiczna materia confusa, nie­ ją się gałązki wiciokrzewu. zbędna w akcie indywidualnej przemiany, „niedowcielenie", Myśl o magicznej, wolnej i leśnej miłości zawarta jest też pozwalające odrzucić uciążliwą, nadmierną pewność dotych­ w Szekspirowskim Śnie nocy letniej. Jeden z bohaterów czasowego istnienia. utworu, Lizander, mówi wyraźnie: „...przybyłem tutaj (do 6 7 9 87 �lasu Ardeńskiego) / z Hermią - w obawie przed ateńskim prawem / Mieliśmy zamiar żyć z dala od miasta...". I chociaż pełno tu elfów, duszków, nimf i kupidynów - nie jest to utwór sentymentalny. Wymagania gatunku sprawiły, że w historii tej nie ma wprawdzie nastroju posępności, a na dodatek kończy się ona dla wszystkich pomyślnie, ale jest w niej jednak obecny nocny niepokój, niepewność, a także - lekko tylko skrywany - erotyzm (Podszewka: „musimy dobrze przećwiczyć różne śmiałe efekty sceniczne i ob­ sceniczne"). Prawdziwa miłość, miłość „leśna", nie jest jednak łatwa. Wiemy już z Pana Tadeusza, że wnętrza puszczy bronią Trud, Trwoga i Śmierć. W istocie jednak te przeszkody są zarazem etapami trudnej drogi o charakterze wtajemnicze­ nia, bo przecież choć tekst Mickiewicza ma postać prze­ strogi, to prawdziwym jego bohaterem jest oczekiwany śmiałek, który podejmie niewykonalne dzieło i dotrze do celu - do matecznika. Nadszedł czas, by dokończyć zaczęty wcześniej cytat: 10 A za tą mgłą na koniec (jak wieść gminna głosi) Ciągnie się bardzo piękna, żyzna okolica, Główna królestwa zwierząt i roślin stolica. W niej są złożone wszystkich drzew i ziół nasiona, Z których się rozrastają na świat ich plemiona; W niej, jak w arce Noego, z wszystkich zwierząt rodu Jedna przynajmniej para chowa się dla płodu. Podobną w istocie myśl dostrzec można w słynnej Legen­ dzie o Graalu Chretiena de Troyes. Zapisana pod koniec X I I w Szampanii, opowiada o odnowieniu świata w obu wymia­ rach: kosmicznym i egzystencjalnym, o potrzebie uratowania „Ziemi Jałowej" przez doskonałego rycerza, oraz o doj­ rzewaniu Percevala. To nieokrzesane pacholę, nieświadome nawet własnego imienia, staje się rycerzem godnym swego przeznaczenia. A cała historia zaczyna się i kończy w lesie; oto jej początek: „Było to w porze, kiedy drzewa rozkwitają, w gajach puszcza się listowie, a na łąkach zielona murawa, kiedy ptaki od świtu wywodzą swą łaciną słodkie trele, a radość przenika serce wszelkiego stworze­ nia. Synaczek pani, wdowy po rycerzu, która ma dwór i włości wśród Śmiertelnego Lasu, zerwał się z łoża, żwawo okulbaczył podjezdka (...). Wjeżdża w las i zaraz serce się mu rozwesela dla pięknej pogody i radosnego świergotania ptasząt - bo wszystko to miłe mu było." 11 Las Percevala pełen jest wiosennej radości, ptasiego świergotu; nazywa się jednak Foret Gaste, co można prze­ tłumaczyć jako „zniszczony", „pusty", „śmiertelny" (w tłumaczeniach na współczesny język francuski używa się słowa deserte). Tylko tam bowiem, w pełnej niepokoju krainie śmierci, warto poszukiwać skarbu życia. Jego istnienie - jak pokazuje to Rilke - ma jednak charakter dramatyczny: W zwiędłym lesie jest ptaków wołanie, wołanie bez powodu w zwiędłym lesie. Lecz to okrągłe ptaków wołanie spoczywa w chwili, co mu dała trwanie wielkie jak niebo na zwiędłym lesie. Posłusznie wszystko układa się w krzyk: Krajobraz jakby leżał w jego dłoni, gwałtowny wiatr jakby przylegał do niej, a chwila, która chce ze siebie wyjść, jest blada, niema, jakby znała ciszę rzeczy, od których musi umrzeć każdy, kto z tego krzyku wyszedł. (R. M . Rilke, Niepokój tł. M . Jastrun) Tylko zanurzenie się w mroczym lesie, wystawienie na jego śmiertelną moc, zamieniającą w złudzenie wszystko, co 88 dotąd traktowaliśmy jako niepodważalną rzeczywistość, pozwala odkryć nowy świat. Taki właśnie las przedstawia Bergman w Siódmej pieczęci: zagubienie, nieprzydatność ludzkich zmysłów i wiedzy, niepokój ludzi obserwujących wyniesioną na stos czarownicę: w jej oczach, pustych, choć sięgających już poza horyzont tego świata, nie udaje im się niczego dojrzeć. Niczego - poza śmiercią, nie pozostawiającą żadnej nadziei. A jednak rodzinie kuglarza Jofa - a zatem ludziom, którzy od tego, co w złudny sposób rzeczywiste, wyżej cenią realność cudów, którzy nie mają stałego domu - udaje się dotrwać do końca burzliwej nocy; o świcie (mimo, że ich wóz w pewnej chwili się zatrzymał) osiągają kres lasu. W pewnym sensie dzieło Bergmana składa się z dwóch odrębnych części, z których pierwsza - to cały film, druga zaś - t o zaledwie ostatnia, krótka scena, należąca w istocie już do przyszłej, jeszcze nie opowiedzianej historii Jofa i M i i . Podobną strukturę ma też film Felliniego Noce Cabirii. Historia ta opowiada o życiu pełnym złudzeń, o niespeł­ nionych marzeniach i nieprawdziwych granicach, których przekroczenie niczego nie zmienia. Prawdziwym kresem ponownie jest dopiero las, dość jednoznacznie scharak­ teryzowany tu jako kraina śmierci (zachodzące słońce, zapadający zmrok, prowadząca na zachód droga „na skró­ ty", dziwne, brzydko pachnące kwiaty, jakich Cabiria nigdy jeszcze nie widziała). Istotnie ociera się tam o śmierć i traci wszystko, co miało dotychczas jakiekolwiek znaczenie. Wte­ dy jednak rozpoczyna się właśnie druga część filmu - ostat­ nia jego scena, początek nowego życia Cabirii. Podobnie dzieli się na dwie części i nasze życie: na oswojoną, oraz dziką, obcą, „leśną". W tej pierwszej czuje­ my się bezpieczni; druga - ta, która zawsze ma dopiero nadejść - budzi lęk. Zarazem jednak pierwsza, aktualna, kojarzy się z egzystencją monotonną i nudną, druga - pobu­ dza wyobraźnię i kusi nieznanym. Najczęściej jednak boimy się porzucić bezpieczną strefę, boimy się chaosu i zagubienia. Jeśli ktoś sądzi jednak, że pozostając w domu nie jest narażony na zagrożenie płynące z lasu - myli się. Całą sprawę można bowiem ująć odwrotnie: za każdym razem, gdy niszczymy pewien ustalony ład - przywołujemy tym samym leśnego demona: „wywołujemy wilka z lasu". Na tym właśnie polegał przypadek Makbeta. Jest to historia nie tylko ludzkich dylematów etycznych. Jest to także historia braku odwagi. Można powiedzieć, że Makbet pragnął skarbu, ale nie potrafił stoczyć o niego prawdziwej walki z potworem leśnym. Jego zbrodnie zaburzyły jednak porządek ludzkiego świata, a zatem - zamieniły go w chaos. Potwór, wraz z wędrującym lasem, sam przyszedł do Mak­ beta. Gdy w dzieciństwie słuchałem baśni o bohaterach udają­ cych się - wiadomo - za siedem gór, lasów, rzek, zadawałem sobie jedno przede wszystkim pytanie: gdzie to jest? Aż pewnego razu, w zupełnie dorosłym już wieku, przyszło mi spędzić noc w głębi dużego lasu, pod gołym niebem. Przebudziłem się wtedy w środku nocy i leżąc z głową na mchu dałem się ponieść wyobraźni, uległem fascynującej sile szumiących drzew (ledwie widzialnych na tle ciemnego nieba), tajemniczych trzasków, delikatnego tupotu nóg jakiegoś zwierzęcia... Było to zmysłowe dotykanie czegoś nierealnego. A na dodatek - działo się nieopodal miasta Avallon w Burgundii, którego nazwa w tradycji arturiańskiej oznacza krainę pośmiertnej szczęśliwości... Tajemnica lasu wymaga odwagi. Zstąpienie w jego otchłań to obraz doświadczenia egzystencjalnego budującego nową tożsamość człowieka, a zarazem - przywracającego niejako 1 2 13 �ponadindywidualną pamięć kultury, z tego doświadczenia przecież wyrastającej. O tym tajemnym, leśnym przejściu w strefę kryjącą w sobie pamięć ludzkości pisze Czesław Miłosz: Te korytarze, którymi idę przy blasku pochodni Słysząc jako woda kapie na strzaskane płyty. W głąb, w głąb góry. W niszach popiersia przyjaciół, Oczy ich marmurowe, tylko światło i cień Kładą krótko na twarzach cierpki grymas życia. Tak, coraz dalej, labiryntem w ciemne wnętrze, Bez koboldów, z echem własnych kroków. Aż pochodnia zgaśnie na niewiadomym zakręcie I tam gdzie przeznaczone zamienię się w kamień. Ale u wejścia, które zamknięte głazem lawiny będzie zapomniane, W jodłowym lesie nad spadającym z lodowca potokiem, Łania urodzi cętkowanego jelonka i powietrze rozwinie Swoje piękne liściaste spirale innym oczom, jak mnie kiedyś. I odkryta będzie na nowo każda radość poranka, Każdy smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie. Więc mogę żyć spokojny o to co kochałem, Ziemia poniesie akwedukty, amfory, świeczniki mosiężne, A kiedy któregoś dnia psy goniące niedźwiedzia Wpadną w skalną szczelinę i ludzie dalekich pokoleń Odczytają na ścianach kanciaste nasze litery Zdziwią się, że z tego co ich cieszyło znaliśmy tak wiele Choć nasz daremny pałac znaczy już tak mało. (Te korytarze) Nie ma tu ponadobfitej, żywiołowej płodności, jest nato­ miast subtelna „radość poranka", „smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie" i łania rodząca cętkowanego jelonka. Gwałtowną kreację zastępuje trwałość odciśniętej w kamie­ niu milczącej pamięci i dziedzictwo odradzających się poko­ leń. A jednak w tych wysmakowanych obrazach odnaleźć można przejmujący nastrój otchłannej głębi czasu, nie dającego się pokonać przemijania, nieludzka moc, a nawet wspomnienie gwałtu („smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie"); odblask wieczności i ciągle żywe, płodne marzenie. PRZYPISY 1 Owa arkadyjska naiwność w ciekawy sposób przejawia się dziś w ideologii nazywanej ekologią. Słowo „ekologia" pochodzi bo­ wiem od greckiego oikos - „dom", a zatem sugeruje traktowanie środowiska naturalnego jak własnego domu. A przecież dom, to miejsce w którym - po pierwsze - powinienem czuć się bezpiecznie i wygodnie, a po drugie - miejsce, które mogę kształtować i urządzać całkowicie według mojej własnej woli (o tym mówi inne słowo pochodzące od greckiego oikos - ekonomia). Obie te ideowe właściwości domu są zresztą ze sobą ściśle powiązane: bezpiecznie i wygodnie czuć się mogę tylko tam, gdzie zaprowadzony został pewien odpowiadający mi porządek, Jest więc paradoksem, że „święta ekologia" pragnie traktować Naturę jak wielki Dom, zachowując ją zarazem w postaci nie zmienionej. Nie wiadomo też w końcu, czy w tym ujęciu wysoko ceniona przez zwolenników myślenia „ekologicznego" wolność właściwa będzie raczej niechętnej zmianom naturze, czy też światu podporządkowanemu ludzkim normom. O estetyce śmierci pisze Michel Guiomar, Principes dune 2 esthetique de la mort, Paris 1967, zob. s. 135n Wg. J. Rostafiński, Las, bór, puszcza oraz matecznik jako natura 3 Oczy nieśmiertelne, czyje Ręce rzeźbiły twą symetrię straszną? (...) Jakie piece, jakie formy Wypalały mózg potworny? Jaki giął go młot czy kleszcze Żeby siał śmiertelne dreszcze? (...) (W. Blake, Tygrys, przeł. J. Waczków) 8 Intuicja poetycka doskonale potrafi uchwycić tak ważną w wyo­ braźni symbolicznej tożsamość żywiołów związanych z rozmaitymi formami anekumeny: topielec gnijący w gąszczu leśnym u Leśmiana; wyprawa zbuntowanego beduina na pustynię porównana do po­ dróży przez morze w Farysie Mickiewicza; Przejście przez las czerwony - tytuł wiersza Tymoteusza Karpowicza nawiązujący do biblijnej przeprawy przez Morze Czerwone, itd. itd. 9 Podobnie niejednoznaczne oceny wywołują też rozmaite po­ stacie mądrości: od społecznej zapobiegliwości mieszczańskiej do samotniczej kontemplacji mędrca chroniącego się (lub wygnanego) w lesie, w górach lub na pustyni. baśni w poezji Mickiewicza," Rozprawy PAN w Krakowie, wydział filologiczny t. 60 nr 1, s. 10, Kraków 1921. Zob. też zacytowany dalej Cytaty ze Snu nocy letniej Szekspira w tł. St. Barańczaka. początek polskiego tłumaczenia Boskiej Komedii Dantego. Tekst utworu Witwickiego podaje J. Rostafiński, op. cit., s. Tłumaczenie Anny Tatarkiewicz. W przekładzie tym nazwa 19-21 foret gaste oddana została jako „Las Przeklęty". Fragmenty z Eposu o Gilgameszu w tłumaczeniu R. Stillera, Zbigniew Benedyktowicz podkreśla, że tematem filmu Berg­ wyd. Warszawa 1980 mana jest nie tylko śmierć, ale i miłość: „Są to niemal wszystkie jej 1 0 4 1 1 5 1 2 6 Arvid Kapel rud, Temple Building, a Task for Gods and Kings, „Orientalia" 32, 1963, s. 56-62 Słowa: „Oto Behemot, którego jak i ciebie stworzyłem" brzmią jak odpowiedź na pytanie zawarte w wierszu Blake'a: Tygrys, Tygrys, blask twój bije W borach nocy, ale czyje 7 twarze". Z. Benedyktowicz, Obraz i słowo (O scenariuszach Berg­ mana), w: Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia, Warszawa (b.d.), s. 237 1 3 Zob. mój tekst Noce Cabirii Federico Felliniego, Notatki antropologiczne, „Kwartalnik filmowy" nr 2, 1993, s. 18-26 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf8b29e1660003b3c9fe7edf8e8616bb.pdf bb340865d9a4a8041d62eb28c5ba3aed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2487 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2310 Title A name given to the resource Mit sztuki poza kulturą. Art Brut / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.59-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mit sztuki poza kulturą. Art Brut Aleksander Jackowski Przeciwstawienie: natura-kultura pojmować należy jako konstrukcję ułatwiającą rozumienie otaczających nas zja­ wisk. Jeśli przyjmiemy, że biegun natury cechuje niezależ­ ność od tradycji przekazywanej pamięciowo, bądź przy pomocy pisma, to biegun kultury możemy opisywać biorąc pod uwagę nawarstwienia tradycji, świadomość wzorów do których się nawiązuje. Twórczość, o której mowa w tym tekście, bliższa jest biegunowi natury, co jednak nie znaczy, że jest całkowicie oderwana od doświadczeń pamięci, którą daje uczestnictwo w życiu określonego środowiska. Za mało wiemy o mechanizmie przekazu genetycznego, o archetypicznej wrażliwości na sferę symboli, by odnosić ją od twórczości „poza" kulturą, niemniej wiele wskazuje na to, że te czynniki wpływają na twórczość. Kiedy więc zastanawiamy się nad fenomenem twórczości w niewielkim tylko stopniu zależnej od tradycji, kultury środowiska, pomocne może się stać pojęcie art brut. Wprowadził je w 1945 roku znakomity artysta francuski, Jean Dubuffet. Nadał je także kolekcji, którą zaczął or­ ganizować, włączając w nią przede wszystkim prace zebrane przed I wojną światową przez psychiatrę, dra Augusta Marie. Jednak nie miała to być kolekcja prac osób umysłowo chorych. W zbieranych dziełach, które doprowadziły do powstania kolekcji, znajdującej się od 1975 r. w Lozannie , chciał ukazać twórczość absolutnie samodzielną, nie po­ ddaną żadnym rygorom, żadnej cenzurze, czy - co gorsza - autocenzurze. Twórczość nie poddaną presji, czy jeśli tak można powiedzieć obróbce kultury. Brut - a więc surową, 1 2 Nauki mają dwa krańce, które spotykają się ze sobą: jeden to czysta niewiedza neutralna w ja­ kiej znajdują się wszyscy ludzie przy narodzeniu. Drugi kraniec to ten, do którego dochodzą wszel­ kie dusze, które przebiegłszy wszystko, co ludzie mogą wiedzieć, uznają, że nie widzą nic i znaj­ dują się w takiej samej niewiedzy, z której wyszli, ale jest to niewiedza uczona, która zna samą nie uczesaną, nie uładzoną przez jakiekolwiek konwencje. Samorodną. W pismach teoretycznych Dubuffet zwracał uwagę na represywny charakter kultury. Podobne myśli pojawiały się w okresie powojennym zarówno wśród psychiatrów, jak filozofów. Jeden z wybitnych reprezentantów strukturalizmu, Michel Foucault, pisał: „Największym, bo niewidocz­ nym narzędziem duchowej represji jest kultura". Po latach, w 1968 г., w książce Asphyxiante culture Dubuffet swój stosunek do kultury uściślił, twierdząc że „Postawą właściw­ szą wydaje się negacja kultury niż zwykły jej brak". Poglądy Dubuffeta stanowiły kontynuację idei surrealistów, zwłasz­ cza tego nurtu „który wydal twórców najbardziej zbun­ towanych: Massona i Artauda. Z tych samych źródeł, co u Artauda - zauważa Stefan Morawski - wynikało trwające od lat czterdziestych zainteresowanie Dubuffeta dla sztuki dzieci, prymitywów i przede wszystkim psychicznie chorych. Stany szaleństwa, dzikości, transu i upojenia wewnętrznego miały odsłaniać (wyrażać) to, co w człowieku najbardziej twórcze, gdyż instynktowne i bezpośrednie." Tak w nauce, jak i w każdej dziedzinie twórczości. Kultura ogranicza artystę, twierdził Dubuffet, zabija samodzielność. Stąd też by dotrzeć do istoty samego siebie i być w pełni twórczym, trzeba umieć wyzwolić się z niej. Sam czerpał do takiej postawy impulsy z kolekcji, obcując przez długie godziny ze zgromadzonymi tam pracami. Negował mit artysty, dzieła, choć im bardziej atakował, tym lepszą zyskiwał pozycję... na rynku sztuki. „Szukał zjawisk twórczych wśród ludzi, którzy mają odwagę rozwijać 3 4 5 siebie. Owi pośrednicy, którzy wyszli z naturalnej niewiedzy, a nie mogli dojść do tamtej, mają jakowyś polor owej wiedzy zadufanej w sobie i udają mędrków. Owi to mącą świat i sądzą mylnie o wszystkim. Lud i ludzie naprawdę zdatni tworzą bieg świata. Pascal, Myśli, 308 59 �je bezinteresownie i swobodnie, łamiąc wszelkie obwarowa­ nia społeczne i zachowując, przynajmniej w swoim przekon­ aniu, odpowiedni dystans w stosunku do nich." Interesowa­ ła go autentyczna sztuka, niezależnie od tego kto ją tworzył i z czego. A były to, jak pisał, materiały „tres vulgaireset sans prix aucun". Trochę to wówczas szokowało, choć rozwój sztuki wyraźnie prowadził w tym kierunku i wkrótce nieza­ leżnie od siebie w różnych krajach zaczął powstawać pop-art, dzieła z drutu, szmat, kółek od zegarków (Przypomina mi się, jak kiedyś do działu rzeźby Muzeum Narodowego nadeszła przesyłka. Kółka, cyferblaty, połamane stare ozdoby z meta­ lu, guziki, monety. Co to? zapytałem. Części zamienne do obrazów pana Hasiora.) Twórcami dzieł demonstrowanych w kolekcji Dubuffeta byli ludzie z marginesu społecznego, włóczędzy, uliczni prorocy, pensjonariusze zakładów karnych, pacjenci szpitali psychiatrycznych (od nich pochodziła około połowa wszyst­ kich zgromadzonych prac). Dubuffet uważał, że po to, aby być naprawdę sobą, bez wpływów kultury, trzeba być przeciw społecznym normom i obyczajom. Taka postawa „implikuje zachowania aspołeczne [...], które psycholodzy nazwaliby alienacją. Ale właśnie taka postawa wydaje się być sprężyną wszelkiej twórczej inwencji. Nowatorem jest bo­ wiem ten, kogo nie zadawala to, co zadowala innych [...] Autorzy tych dzieł mają zazwyczaj bardzo mizerne wykształ­ cenie. Kiedy indziej udało się im, dzięki utracie pamięci lub pełnym zamętu stanie umysłu wyzwolić się od magnetycznej mocy kultury i odnaleźć życiodajną prostotę" . Twórcą może być każdy - mówił - jeśli tylko nie pozwoli przytłumić drzemiących w nim impulsów i będzie tworzył to, co jest jego rzeczywistą potrzebą. Znalazł takich ludzi wśród tych, „których od dawna się nazywa alienowanymi i którzy, opanowani indywidualizmem, wyciągają z niego konsek6 7 2 П. 1. Wojciech Oleksy, Święto Rodzina, drewno, kreda; i l . 2. Stanisław Hołda, z rzeźbami; il. 3. S. Hołda, Chrystus u słupa; il. 4. Helena Szczypawka-Ptaszyńska, Ksiądz, drewno polichr.; i l . 5. Aleksander Słomiński, Delegat Anglii, drewno polichr. wencje poważniejsze niż inni, sami będąc niezdolnymi do życia społecznego. W ich twórczości - ciągnie Dubuffet - znalazłem (co prawda nieliczne) przypadki dzieł o wręcz wyjątkowej inwencji, najbardziej oryginalne i konsekwentnie zbudowane i zorganizowane spośród tych, które znam" . Oczywiście można widzieć w tej ekspresywnej, totalnej negacji, także produkt współczesnej kultury, która jak ten mityczny wąż sama siebie zjada. Można by w koncepcji Dubuffeta dostrzec tylko inaczej i konsekwentniej wyar­ tykułowaną próbę obalenia wszelkich barier i zakazów, odwrotu od tradycji, która jest fundamentem kultury i przedmiotem ataków ze strony reprezentantów kontrkultury. Nie o to jednak w tym miejscu chodzi. Teoretyczny wywód Dubuffeta można krytykować, faktem jest jednak, że zwrócił on uwagę na niezwykłą siłę wyrazu dzieł „suro­ wych", samorodnych. Przez wystawy, wydawnictwa , pełne swady artykuły wprowadził termin Art Brut do powszechnej świadomości. Jednak i ten termin nie jest idealny; sam Michel Thevoz, obecny kierownik kolekcji, nadał wystawie w Paryżu tytuł „Les Singuliers de Г A r t " (Musee de Г Art Modernę de la ville de Paris, 1978). W Wielkiej Brytanii dwie wystawy Art Brut nosiły nazwy: „The Singuliers" oraz ,,Outsiders" (1979). W tym samym roku ukazała się w Lon­ dynie książka Dubuffeta o tym tytule. Odpowiednikiem polskim byliby: pojedynczy, osobni, a więc autsajderzy. Jednak ze względu na już spopularyzowany tytuł Art Brut przyjmuję go dla oznaczenia tego obszaru zjawisk, które są odrębne w swym charakterze od sztuki naiwnej. 8 9 To oddzielenie zgodne jest ze stanowiskiem Dubuffeta, który zarzucał sztuce naiwnej, iż pozostaje w orbicie wielkiej sztuki, imitując to, co się utrwaliło w obiegowej kulturze. 3 Dlatego, jak się o tym mogłem naocznie przekonać w trakcie 10 60 �kilku miesięcy pracy, w kolekcji (1970 r.) nie ma w niej ani jednego dzieła należącego do kategorii naiwnej. Ale w większości ekspozycji, poczynając od Triennale - „Insita", w Bratysławie i wystawy ustalającej na nowo granice naiwności: Bihalji-Merina „Kunst der Naiven" (Monachium 1974 i Zurych 1975), dzieła z kręgu Art Brut eksponowane są razem z naiwnymi (Aloise, Ghizzardi i in.). Różnica między obu pojęciami jest jednak zasadnicza, nawet w klimacie dzieł. Twórczość artystów Art Brut jest gorzka, dramatyczna, nie upiększona żadnym ornamentem. Odnosi się wrażenie, że nikt z autorów nie myślał o tym, aby stworzyć dzieło sztuki, aby to, co maluje, podobało się. Jakże to dalekie od klimatu sympatycznych naiwnych; przy ich obrazach myśl wraca do krainy dzieciństwa, gdzie w wielkiej dżungli lew wygląda jak pluszowa zabawka, a małe ludziki chodzą po placach, na których kręcą się karuzele, siłacze podnoszą ciężary, mkną wśród tłumów i transparentów kolarze Wyścigu Pokoju. W kręgu sztuki Art Brut wyróżniam dwie grupy. Początek pierwszej sięga naszych niewinnych wiejskich prymitywów a koniec drugiej niknie w mrokach ekspresji psychopatologicznej. Jedną i drugą cechuje niezależność od otoczenia, od kultury. U samorodnych wiejskich twórców w większym stopniu wpływa na to ich sytuacja, czasem kalectwo, niemożność porozumienia się, niski poziom inteligencji, głęboka i naiwna religijność. Natomiast czym bliżej ku biegunowi dewiacji, tym ostrzejsza blokada i izolacja z normalnego życia. Jest to twórczość ludzi „dziwnych", wyrażających swoje lęki, pasje, wizje, obsesje, swoją samotność, agresję. Zajmijmy się najpierw tymi z obrzeża wiejskiej kulury. Łączy ich to, że rzeźbią bardziej „z siebie" niż z obserwacji innych wiejskich twórców. Gdyby zrobić wykres, na którym 4 punktem zerowym byłaby twórczość absolutnie samorodna, nie obciążona wiedzą, umiejętnością, tradycją - a punktem szczytowym twórczość sprawna, dojrzała, świadoma trady­ cji - oni znaleźliby się właśnie w pobliżu zera. W tym sensie, gdy porównujemy ich z rzeźbiarzami sprawnymi, jak Suskowie czy Lurka, nasuwa się określenie (nie zawsze zresztą słuszne) - prymitywni. Nie mają sprawności manualnej, która pozwoliłaby im cokolwiek skopiować, wiernie na­ śladować. Technikę prostą, prymitywną, wypracowują sobie sami. Jest to technika najbardziej przylegająca do ich możliwości fizycznych i psychicznych. Dzieło jest więc w ogromnym stopniu wynikiem wypracowanej techniki, ściśle z nią związane. Rzeźby te są przy tym w dużej mierze poza wzorem, schematem, tradycją. Albo dlatego, że wzór taki jest zbyt odległy od możliwości technicznych rzeźbiarza, albo dlatego, że twórca, nastawiony na wypowiedzenie własnych treści, nie chce szukać zapożyczeń w rzeźbie ludowej czy kościelnej. W pierwszym przypadku bywa - przykładem Józef Sobota - że przyjmuje on najogólniejszy schemat ikonograficzny, upraszcza go, sprowadza do znaku (np. w przedstawieniu Trójcy Świętej - zamiast gołębia rzeźbi krzyż). W drugim przypadku - widzimy to np. u Szczepana Muchy - rzeźby są wyrazem obsesji bądź idei nurtujących twórcę. Oryginalność tych rzeźb (Soboty, Heródka czy Słonim­ skiego) jest oryginalnością „pierwotną". Trudno tu o precy­ zyjne słowo, postaram się więc szerzej objaśnić, o co chodzi. Oryginalność występuje w swej krańcowej postaci w dwóch fazach rozwoju - wczesnej i szczytowej. Wielcy twórcy osiągali oryginalność przez przezwyciężenie zastanych kon­ wencji, przez świadomy stosunek do tradycji - wybór lub negację pewnych wartości niesionych przez nią. Oryginal­ ność tego rodzaju jest związana z istnieniem artystycznej 5 61 �świadomości, stanowi rezultat wysokiego stopnia organiza­ cji dzieła, w którym dochodzi do głosu wyobraźnia twórcy. Oryginalność jest więc związana z odejściem od kanonu, konwencji, z przyjęciem nowego, własnego „szyfru", „ko­ du". Występuje u twórców w pełni dysponujących swoją techniką, panujących nad środkami, wśród których świado­ mie dokonują wyboru. Bywa też, że oryginalność przejawia się w sposób nie kontrolowany, że jest spontanicznym zapisem wizji, wyob­ raźni, że jest malarskim, graficznym czy rzeźbiarskim sposo­ bem wyrażania treści emocjonalnych. Oryginalność wynika wówczas z podporządkowania formy wypowiedzi potrzebie wewnętrznej, z odrzucenia konwencjonalnych i powszechnie w danym czasie przyjętych wzorów. Widać to w sztuce surowej, nie poddanej żadnym uładzającym zabiegom kul­ tury; sztuce, która stanowi swoisty zapis świata wewnętrz­ nego. On to staje się źródłem formy. Zakłócenie relacji człowiek - świat zewnętrzny prowadzi do ignorowania środków artystycznych powszechnie przy­ jętych, do posługiwania się formą, która jest najbardziej adekwatna dla wyrażenia przekazywanych treści. Oczywiś­ cie i w tym przypadku środki i sposób wypowiedzi plastycz­ nej wiążą się z poziomem sprawności technicznej, manualnej, z rodzajem wcześniejszych doświadczeń artystycznych czy kulturowych, zakodowanych w pamięci. Nikt nie jest wolny od wpływów świata zewnętrznego, ale w tej twórczości stopień owych wpływów jest niewielki; istnieje swoista blokada oddzielająca człowieka od otoczenia, każąca mu nastawić się na ekspresję wewnętrzną i tej ekspresji pod­ porządkować formę wyrazu. Oryginalność takich twórców wynika więc z braku zain­ teresowania konwencjonalnymi środkami wypowiedzi, z niemyślenia o tym „co wolno, co należy" - a więc ze swoistego 62 „zapomnienia" o sztuce świata otaczającego. Oryginalność jest tu wynikiem stosunkowo bezpośredniej transmisji we­ wnętrznej ekspresji. Oryginalność Soboty czy Heródka wy­ nika z ich rzeczywistej niewiedzy i z ich technicznej, warsz­ tatowej niesprawności. Mozolnie, sami, kształtują język plastycznej wypowiedzi. Punktem wyjścia nie jest tu żar wyobraźni, skłębienie myśli, wizji i obsesji, ale trud wypowie­ dzi, oporność materiału. Heródek nie dlatego rzeźbił prymitywne klocki, że uznał je za najbardziej „ekspresyjne'', ale dlatego, że jego możliwości psychofizyczne pozwalały mu tylko na taką formę wypowie­ dzi. Występuje więc w tej twórczości sprzężenie między dziełem a możliwościami wyrazowymi. W tym też sensie jest to twórczość absolutnie autentyczna. Ci rzeźbiarze, nawet gdyby chcieli, nie mogliby tworzyć inaczej. Oryginalność nie jest więc w tej grupie efektem geniuszu czy nadświadomości - ale samorodnego talentu i . . . konieczności. I oni. i ci bliżsi patologii są na swą oryginalność niejako skazani. Jedni, ponieważ mają zbyt intensywne życie psychiczne, skoncent­ rowani na własnych wizjach, obsesjach, ideach - drudzy, ponieważ muszą w trudzie wypracować własny system form, znaków - jedyny zgodny z ich dyspozycjami. Niezależnie jednak od tego. na jakim szczeblu przejawia się oryginalność, jest ona we współczesnej kulturze zjawis­ kiem budzącym szczególne zainteresowanie. Stąd też waga, jaką przywiązujemy do twórczości Heródka, Słonimskiego, Hołdy, Muchy czy Soboty. Zwłaszcza, że widzimy ich rzeźby na tle masowo rozwijającej się produkcji ludowej czy ludowopodobnej. Cechą tej produkcji jest jej związek z wzorcami dawnymi i współczesnymi, a więc pewne skonwencjonalizo­ wanie. Na tym tle twórczość omawianej tu grupy wyróżnia się zindywidualizowaniem. Wynika ona głównie z pobudek wewnętrznych, z woli �rozwój idący od wewnątrz, od środka". Jest to doskonalenie swej własnej formy - a nie zbliżanie się do wzorca zewnętrz­ nego, do formy realistycznej. Oczywiście mówiąc o tym, co łączy twórców takich, jak Oleksy, G a w ł o w a , Hołda, Szczypawka, Sobota, Mucha i Heródek, trzeba też powiedzieć o tym, co ich różni. A różni ich wiele. Właśnie dlatego, że są indywidualni, że twórczość dla każdego z nich zaczęła się od stworzenia własnego sposobu wyrazu. A także dlatego, że zaczynali rzeźbić czy malować w różnych latach swego życia. H e r ó d e k : dobry, uczynny, infantylny. Kiedy wez­ brany potok zalewał drogę we wsi, on jeden usiłował zbudować tamę z ziemi. Czuł, że coś trzeba robić. Inni się śmieli - głupek. To on, gdy mu kupiono ciemny garnitur do komunii, przeciął w nim nożem dziury, aby włożyć w nie polne kwiaty. Rzeźbił z trudem; gdy chciał namalować czerwony płaszcz Jezusa, maczał pędzel we własnej krwi. I on, jak Gawłowa, miał w życiu, przecież niełatwym, swój prywatny raj. Stawiał aniołki, wystrugane z drewna na kamieniach w potoku, na łące... Wojciech O 1 e к s y : głuchoniemy, odtrącany, dobry. Rzeźbił jak mógł, formy syntetyzował, nie z wiedzy, lecz konieczności. Barwił figury kredkami. Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a : maleńka, o pięknym, ciepłym stosunku do świata, zwierząt (świnki chodziły za nią jak pieski, gdy się wybierała do miasteczka). Rzeźbiła siekierą - konie, jeźdźców, huzarów, świnki, bocia­ ny. Józef S o b ó t a :zaczął tworzyć pod wpływem słyszane­ go we śnie głosu Anioła, że powinien w podzięce za wyleczenie powiesić Bogu kapliczki. Dawnych z rzeźbami nie pamiętał, kupić figurki czy obrazka nie mógł, więc musiał je rzeźbić jak potrafił. Szczepan M u c h a : zaczął tworzyć z wewnętrznej po11 1 2 1 3 1 4 15 1 6 rzeźbienia a nie z kalkulacji, nie z motywów komercyjnych, które w istocie zaważyły na powstaniu takich ośrodków współczesnej rzeźby jak sierpecki, łukowski czy łęczycki. A przecież bez zainteresowania ze strony miasta, turystów, Cepelii - ośrodki te w ogóle by nie powstały. Natomiast Heródek, Mucha czy Sobota rzeźbiliby nawet w kulturowej próżni. Zresztą tak i było - rzeźbili niezrozumiani we własnym środowisku wiejskim, nie myśląc nawet o tym, że ich twórczość mogłaby okazać się źródłem dochodu. Rzeź­ bili w izolacji, a to sprzyjało krystalizowaniu się ich in­ dywidualności. Izolacja rzeźbiarzy tego typu jest obecnie większa niż to miało miejsce dawniej, w okresie rozkwitu ludowej kultury. Niegdyś nawet indywidualne i prymitywne formy wypowie­ dzi mieściły się w ramach nawyków percepcyjnych środowi­ ska. Wieś akceptowała je. gdyż w rzeźbie szukano substytutu świętego przedstawienia. Do identyfikacji osoby świętej wystarczył atrybut, względnie czytelna aluzja do znanego wszystkim schematu ikonograficznego. Rzeźby takie akcep­ towano, gdyż mieściły się w ramach ówczesnych kryteriów estetycznych. Najlepszym dowodem tego jest fakt, iż wiele z nich przetrwało do naszych czasów. Inaczej jest obecnie. Zmieniły się kryteria oceny, wieś szuka w rzeźbie nie .,znaku" świętej postaci, ale jej wizerun­ ku bliskiego naturalistycznym i idealizowanym wzorom kościelnych litografii, obrazów czy gipsowych figur. Rzeźby Hołdy czy Soboty są więc poza estetyką środowiska, a to sprzyja izolacji twórców, odbiera im możliwość kontaktu ze środowiskiem. Twórcy ci rozwijają się. wzbogacają swe środki warsz­ tatowe, rozbudowują motywy i ornamentykę - ale jej to 8 11. 6. Szczepan Mucha. Diabły, drewno; il. 7. Henryk Seniuk. Serce Jezusowe, olej, deska; i l . 8. Józef Sobota. Kapliczka, drewno 63 �kwestionować. Dzieła A r t Brut tym jednak różnią się od konwencjonalnych, że ich stopień oryginalności jest większy i nawet gdy nie umiemy dokładnie odczytać przekazu artysty, zdajemy sobie sprawę z tego, że dzieła te są przede wszystkim ekspresją jego osobowości, jego przeżyć. Postaram się przedstawić twórców, których można u nas zaliczyć do tej grupy, zwracając uwagę na podkład ich „blokady",ich niezależności. Zacznę od Henryka S e n i u k a . Wiemy o nim niewiele. Był włóczęgą, bez dowodu osobistego i mieszkania, często zatrzymywanym przez mili­ cję. Miewał ataki epileptyczne. Niekiedy pojawiał się w Kra­ kowskim Domu Kultury, gdzie bez słowa brał karton, farby i malował. Czasem przy tym zasypiał. Wiadomo, że urodził się na Wileńszczyźnie, po wojnie wędrował po województwie krakowskim. Malował chyba przez krótki czas, ale wszystkie jego obrazy (na desce, kartonie) są dojrzałe, konsekwentne, o wyrazie przypominającym bizantyjskie mozaiki. Malował kropkami, nieświadomie i prymitywnie zbliżając się do rodzaju prymitywnego pointylizmu. Obrazki, które znam odpowiadają opinii, którą wyraził o podobnych dziełach Georges Schmits: „Wszyscy oni mają wyraźne inklinacje tematyczne, fiksują pewne tematy, treści i zasób środków wyrazu, w których twórczość ich nie ulega zmianie, roz­ wojowi." 19 20 2 1 П. 9. Eugeniusz Sutor, Głowa, drewno malowane trzeby, aby rozładować żal, gorycz. Szokuje tematyką; nie tylko nie dba o to, co inni powiedzą, ale wręcz chce ich dotknąć. Stąd obsceniczne figury, diabły. Maria W n ę к o w a : to już wejście w świat omamów, obsesji, lęków. Podobnie Andrzej Siek, Stanisław Hołda, Stanisław Mika - schizofrenicy. Wchodzimy już w ten krąg zjawisk, który fascynuje Dubuffeta. Twórczość samotną, poza kręgiem ludzi, nawet takich, których by chcieli, jak Mucha, obrażać. Tu jednak pojawia się pytanie - czy twórczość tego rodzaju można rozpatrywać w kategorii sztuki, a więc dzieł tworzonych świadomie. Z zarzutem takim spotkał się oczywiście i sam wielki patron Art Brut. „Pokażcie mi tego waszego normal­ nego człowieka!" - denerwował się. „Czyż akt twórczy, z towarzyszącym mu krańcowym napięciem, jakiego wyma­ ga, z wysoką gorączką, która mu towarzyszy, może być kiedykolwiek normalny? [...] Od sztuki nie można oczekiwać, żeby była normalna. Odwrotnie, nie można mieć co do tego wątpliwości, że sztuka powinna być właśnie w najwyższej mierze oryginalna i nieoczekiwana, oparta na twórczej wyobraźni. Nonsensem jest więc stawianie zarzutów, że jakieś dzieła są zbyt szokujące i stanowią produkt chorej wyobraźni. Trzeba to wyraźnie powiedzieć - każda praw­ dziwie twórcza sztuka, gdzie by nie powstała, jest patologicz­ n a . " Podobnie sądził Marcel Proust: „Wszystko, co na świecie wielkie, zawdzięczamy neurotykom" - pisał. Zresztą już Demokryt sądził, iż twórczość artystyczna wywodzi się z nienormalnego stanu umysłu. 17 18 Istotą sztuki jest to, że zdolna jest nam przekazać treści odsłaniające nowy aspekt rzeczy lub ludzkich przeżyć. Póki dzieło „mówi" a jego konstrukcja podporządkowana jest wyrażeniu istoty zamiaru twórcy, nie ma powodu, by je 64 Sąd ten nie dotyczy jednak wszystkich. N i k i f o r , którego można postrzegać na pograniczu pomiędzy naiw­ nymi a Art Brut, wykazywał rozwój, widoczny gdy się porównuje jego prace wczesne, młodzieńcze - z dojrzałymi. Ale blokada oddzielająca Nikifora od świata zewnętrznego wynikała po pierwsze z trudności w kontaktach z ludźmi (zarówno na skutek bełkotliwej mowy, jak też i smutnych doświadczeń tułaczego dzieciństwa, braku żywszego kontak­ tu emocjonalnego z matką, też zresztą bełkocącą), po drugie: z pogłębiającego się życia duchowego, żarliwej wiary, coraz bardziej ogarniającej jego wyobraźnię, każącej mu żyć w przeświadczeniu, że wszystko co ziemskie jest przejściowe, w istocie nieważne, ponieważ świat rzeczywisty, który „wi­ dział" i opisywał, dopiero go czeka. Tym różnił się od artystów współczesnych, którzy malo­ wali w stylu naiwnym (pod surrealistów, Chagalla), że to, co dla tamtych jest tylko poetyckim znakiem, dla niego było symbolem, rzeczywistą kreacją a nie wymyśloną koncepcją. Symboliczne są w obrazkach Nikifora gest, kolor, przyroda. Symboliczny sens ma także malarstwo Teofila О с i e p к i , poczynając od Narodzin człowieka, gdzie - jak to pisze Wisław Juszczak o symbolizmie - „wszystko co widzialne jest przejawem niewidzialnego. Wszystko zmys­ łowe jest odczytywane jako sygnał, jako reprezentacja du­ chowego pierwiastka.""Symboliczna jest twórczość Zagaje­ wskiego, Wałęgi, Buynowskiej, Wójcickiego, Sułowskiego, Henela, Monsiela, Sutora. Efekt dystansu, tak ważny w sztuce, na który zwracała uwagę Simone W e i l , w Art Brut wyraża się ujęciem rzeczywistości postrzeganej przez symbol. Symbol, wróćmy do rozważań Juszczaka, który nie jest literacką narracją, lecz pozostaje jakby utajony w przyrodzie, w samej istocie przedstawianej rzeczy. Podobnie jak Nikifora, także Stanisława Z a g a j e w s ­ k i e g o widzę w tej pogranicznej strefie między A r t Brut a sztuką naiwną. Zagajewski żyje wśród ludzi, lubi ich, pomaga nieraz młodym chłopcom, fundując miesięczne abonamenty na obiady itp., ale będąc wśród nich jest w istocie zawsze sam, poza ludźmi. Gdy mówi, a przychodzi mu to z łatwością i chętnie to robi, nic go nie obchodzi reakcja słuchacza. On wie i to przekazuje. Jest tak pewien swej prawdy jak prorok. Blokada, która znosi wewnętrzną cenzurę, wywołuje w nim żarliwą pewność. Może być wśród 2 2 24 25 �ludzi, bo i tak jest poza nimi. Słucha tylko głosu swojej wyobraźni, głosu artysty natchnionego przez Boga. Władysław W a ł ę g a należy do ludzi, których życie ciągle wyrzucało za burtę. Potrzeba malowania była w nim tak duża, tłoczące się wizje tak kontretne, że przebywając w załadzie karnym spisywał te wyobrażone obrazy dokład­ nie, tak jakby je miał przed sobą. Niektóre później zrealizo­ wał. Twórczość Marii W n ę k wprowadza nas w świat religij­ nych olśnień, ale i obrazów, w których daje wyraz swym lękom i obsesjom. Pracowała jako sprzątaczka, później grzebała w śmietnikach, wyszukując jeszcze użyteczne przed­ mioty. Sąsiedzi jej nie lubią, boją się. Dokuczyła im, ale i doznała od nich wiele zła, jest bowiem inna. We wszystkim - zachowaniu, reakcjach. Krzywdy doznane rosną w jej wyobraźni, trudno potem zorientować się, co było napraw­ dę, co stało się lękiem, obsesją, manią prześladowczą. Jednocześnie żyje w świecie iluzji, cudownych doznań, sakralizując nawet tematy świeckie. Rewersy kartonów zapisuje nerwowym pismem; są to posłania dla świata, przestrogi dla ludzi, modlitwy, opisy własnych krzywd, legendy i katastroficzne wizje. Chciano ją ubezwłasnowolnić; tacy ludzie, chodzący własnymi drogami, budzą niepokój samym faktem swego istnienia. W jej obrazach, tak jak u Edmunda M o n s i e l a między twórcą a dziełem nie ma ogniwa pośredniego. Takiej szyby w oknie. Wzoru, wiadomego sposobu - jak i o czym należy mówić. Dzieło jest transpozycją indywidualną. U Monsiela transpozycją jego lęku, ciągłego napięcia; wszę­ dzie na nas patrzą oczy Boga, jesteśmy wciąż pod obserwa­ cją, każdy czyn zostanie osądzony, ludzkość - dochodząca do szaleństwa - ukarana. Zaczęło się od lęku konkretnego, choć nie uzasadniającego aż takiej reakcji. Niemcy zrobili mu rewizję w sklepie; uciekł, schował się w komórce bez okna, na strychu. I tam lęk rósł, stawał się wyrazem osądu świata, przeczuciem gniewu Boga. Życie Edwarda S u t o r a ma dwa odrębne oblicza. Młodość, pierwsze zainteresowania szkolne egzotyką, mito­ logią, kulturą Azteków i - dramatyczna przerwa, wojna, straszliwe bicie; zostaje odarty ze wszystkiego: świadomości, pamięci, człowieczeństwa. Ludzki nieszczęsny strzęp. Powoli rekonstruuje siebie przez rzeźby, w nich wracają reminiscen­ cje chłopięcych zainteresowań, powstaje świat nieprzenik­ niony: głów, totemów (?), tancerek, konwulsyjnych postaci. Przerażające wspomnienia obozu, rekonstruowane, jak? Czy tylko z punktu widzenia ofiary? Czy i oprawcy? Teatr ?? Palenie, wieszanie, ekshumacja. Nie chciał o tym mówić. Nie chciał pozbywać się rzeźb. W nich było to, co zachował w życiu z siebie, z pamięci. Pod wpływem leków zrobił się łagodny, spokojny. Lawa pozostała w środku... Neuroleptyki działają skutecznie. 26 2 7 II. 10. Marian Henel, fragment dywanu 28 2 9 Władysław S u 1 o w s к i , to nawroty schizofrenii, ucie­ czka od domu, lęk, obrazy - symboliczne, których nigdy, nawet córce nie chciał objaśnić. Może mówił o tym swemu jedynemu powiernikowi - psu? Gdy następowała poprawa, pracował normalnie; widział wtedy, że obrazy, które wcześ­ niej malował jako „zdrowy", były amatorskie, słabsze. Starał się więc naśladować siebie z okresu szpitalnego. Wchodził w swych olejach w świat fantazji, egzotyki, zresztą zawsze interesowały go podróże, dalekie kraje. Choroba uaktywnia, choć niczego „z zewnątrz" nie wnosi. Ani talentu przez nią nie przybędzie, ani wrażeń. Wyostrza mozaikę szczegółów, z których się składa pamięć. Na końcu chciałbym powiedzieć o przypadku Mariana H e n e 1 a. Znów wracam do myśli, że izolacja, alienacja - tylko zaostrza, wydobywa to, co potencjalnie tkwi w czło­ wieku. Henel jest jeden. A chorych? Miliony... Zresztą, czy Henel jest chory? Jego życiorys daje tylko częściowe uzasad- nienie takiego sądu, zresztą gdy chciano go wypisać ze szpitala, nie znajdując podstaw do izolowania, okazało się, że już nie umie żyć samodzielnie. Został. Wiąże (tka?) swoje ogromne dywany, w których z radosnym i obleśnym eks­ hibicjonizmem przedstawia interesujące go sceny. Są to dzieła znakomite, rewelacyjne. Właśnie przy Henelu zrozumiałem, dlaczego Dubuffet zwracał taką uwagę na twórczość ludzi represjonowanych, zamkniętych w różnego rodzaju zakładach. Sytuacja taka niszczy więzi społeczne, znosi wszelką autocenzurę. Świat „normalny" przestaje istnieć; zostaje mały świat, w którym trzeba schlebiać obsłudze, z poczuciem nieprzekraczalnego dystansu. Schlebiam, jestem układny, by dali mi spokój, pozwolili być sobą. To też blokada. Dalsze przykłady są zbyteczne. Sytuacja jasna. Art Brut jako pojęcie związana jest dwoma dystynkcjami: - Określa typ osobowości twórców jako ludzi spoza kultury. Nie z kontrkultury, nie zastępujących jednych wartości innymi, lecz ludzi z ubocza kultury, wykopanych - jak piłka - na aut. - Określa twórczość jako niezależną od wzorów, wpły­ wów. Rudymentarną, taką jaką - wyobraźmy sobie - upra­ wiałby ktoś, kto po wielkim kataklizmie, kiedy wszystko zostało zniszczone - zaczyna od początku. Pierwszy, bo też każdy z tu wymienionych jest jakby pierwszy. Wniosek z tego taki: Nie można utożsamiać pojęcia Art Brut z dziełami chorych psychicznie. Sztuka „surowa" wcale nie musi być produktem człowieka chorego, choć niekiedy bywa, a raczej bywała, ponieważ neuroleptyk!, powszechnie stosowane, głuszą skutecznie. Zarówno niepokoje, jak i twó­ rcze porywy. 65 I �Art Brut a ekspresja psychopatologiczna dził, iż pacjenci zaczynający rysować już w czasie choroby, tworzyli własny styl, zarazem oryginalny i chorobliwy. Niezależnie jednak od tego, czy w grupie A r t Brut znajdzie się 40 czy więcej procent ludzi chorych, nie można stawiać znaku równości pomiędzy tą grupą a obszarem ekspresji psychopatologicznej. Dodajmy jeszcze, że ekspresja ta stanowi kategorię wzglę­ dnie obiektywną, zaliczymy bowiem do niej każdy przejaw wypowiedzi plastycznej alienowanych, podczas gdy Art Brut jest kategorią ustanowioną arbitralnie, wyodrębnia bowiem z masy różnych przekazów plastycznych tylko te, które frapują oswojonego ze współczesną sztuką widza swą wyjąt­ kowością artystyczną i samodzielnością. Można tu nawet mówić o odkrywczości (nieistotne w jakim stopniu świado­ mej). Kiedy więc widzę gdziekolwiek na świecie tytuł wystawy Art Brut, domyślam się, jakiego rodzaju sztukę na niej zobaczę. Podobnie będę wiedział, jakiego rodzaju sztukę zobaczę na wystawie impresjonistów, formistów, abstrakc­ jonistów czy realistów. A r t Brut jest bowiem w istocie określeniem stylu, który polega na anty-stylu, ale w swej odrębności stanowi, o paradoksie, również zjawisko o szcze­ gólnym charakterze. Jeśli nawet nie domyślam się, co na wystawie spotkam, mogę z pewnością wiedzieć, czego nie zobaczę. Pojęcie ekspresji psychopatologicznej stosują psychiatrzy francuscy i niezależnie od tego, że nie jest to określenie najlepsze, wskazuje na dwie istotne cechy: ekspresję, a więc wszelką formę komunikatu plastycznego oraz jego podłoże psychopatologiczne. Nie każdy komunikat ma cechy artys­ tyczne, to znaczy wewnętrzną organizację, która może przekazać odbiorcy jakieś wzruszenie. Nie każdy skierowany jest do drugiej osoby. Często są to, jak pięknie powiedział Georg Schmidt, monologi w samotności, w tragicznej pust­ ce. Ilu jest artystów wśród ludzi, którzy przekraczają granice normalności? Trudno na to odpowiedzieć; w szpitalach psychiatrycznych mówi się. za Prinzhornem, o 1,5-2 procen- 30 Zacznijmy od podstawowego stwierdzenia. Ekspresja psy­ chopatologiczna obejmuje wszelkie komunikaty i manifesta­ cje plastyczne ludzi uznanych za chorych psychicznie. W po­ jęciu tym będzie się mieściła zarówno twórczość artystyczna utalentowanych schizofreników, jak i niezdarne gryzmoły, które mogą mieć znaczenie tylko dla samego chorego i terapeuty. Ale nawet gdy weźmiemy pod uwagę tylko prace, które można uznać za zorganizowaną formę plastycznej wypowiedzi, okaże się, że znajdą się wśród nich zarówno zupełnie prymitywne, nie nawiązujące do niczego w sztuce, nie naśladujące, jak też doskonałe warsztatowo, nie różniące się w przyjętych konwencjach od sztuki jaką widujemy na wystawach artystów plastyków czy amatorów. Pacjentami są bowiem także wykształceni, czy podkształceni plastycy, niekiedy nawet o znacznej renomie. Okaże się też, gdy przejrzymy dużą liczbę prac powstałych spontanicznie (nie w ramach terapii zajęciowej!) w zakładach psychiatrycznych, że spośród tych prymitywnych, nie uczonych i powstałych w nieświadomości dorobku kultury wiejskiej, czy miejskiej, tylko nieliczne można zaliczyć do kategorii Art Brut. Jakie? Po pierwsze - interesujące od strony artystycznej, dające się oceniać w tej kategorii (organizacja i wyraz treści, walory ekspresywne, kompozycyjne, kolorystyczne). Po dru­ gie - oryginalne w sposobie widzenia, interpretowania świata, osobiste, wysnute z siebie a nie z zapamiętanych wzorów. Jak widzimy nic w tej charakterystyce nie wskazuje na zależność od choroby psychicznej. Istotna jest odrębność, blokada oddzielająca od świata zewnętrznego, pozwalająca na twórczość niezależną, tak jakby każdy z artystów tej kategorii nic nie wiedział o tym, że sztuka już istnieje, ma swoje tradycje, wzory, reguły. Ludzi tak tworzących można również spotkać w szpitalach psychiatrycznych. Nie tylko dlatego, że należą do marginesu społeczngo. Irene Jakab w książce Dessins et peintures des alienes cytuje uwagę Ferdiere'a, który analizując rysunki schizofreników stwier­ 31 II. 11. Władysław Wałęga, Msza, olej/płótno. 66 �tach. Odwróćmy to pytanie, a wtedy okaże się, że jakiś stopień dewiacji, odchylenia od wulgarnej (opartej o przecię­ tność) normy „normalności" cechuje większość twórców. Są po prostu wrażliwsi od innych ludzi. Ale pamiętajmy, jak to napisał w Schizofrenii Antoni Kępiński, iż choroba psychicz­ na nie tworzy talentu, choć może go wyzwolić, spotęgować siły twórcze, nadać dziełu piętno niepowtarzalnej oryginal­ ności. Wielu ludzi sądzi, iż istnieje ostra, wyraźna granica między normalnością a nienormalnością. Sądzi tak, ponieważ strach przed dewiacjami psychicznymi wciąż jest duży, nie wstyd przyznać się do bólu wątroby, ale ukrywa się fakt zwrócenia o pomoc do psychiatry, nawet psychologa. W tym świecie znerwicowanym, nienormalnym do szpiku kości! A tymczasem... zacytujmy fragment eseju Arthura Koestlera Anatomia mitu: „Umysł ludzki ma zasadniczo charakter schizofreniczny, rozbity jest na przynajmniej dwie wzajemnie wykluczające się płaszczyzny. Główna różnica pomiędzy «patologiczną» i «normalną» schizofrenią polega na wy­ odrębnieniu składnika irracjonalnego w przypadku schizo­ frenii «patologicznej», w przeciwieństwie do społecznie przy­ jętej irracjonalności schizofrenii «normalnej». Typowym przykładem tej społecznie uznanej schizofrenii jest np. [...] psychoanalityk, który się żeni, determinista, który lży swych przeciwników. Człowiek pierwotny wie, że jego bożek to kawałek rzeźbionego drzewa, a jednak wierzy w jego moc sprowadzenia deszczu i chociaż nasze wierzenia uległy stopniowemu wyrafinowaniu, to ta dualistyczna stru­ ktura pozostała zasadniczo niezmieniona." Nie ma podstaw, by eliminować poza granice „sztuki" twórczość, której siłą motoryczną są lęki, urojenia, w której znajduje wyraz walka człowieka o zachowanie swojej toż­ samości, o uwolnienie się - przez rysunek czy rzeźbę - od niszczących go sił. „Samorodna i autentyczna twórczość, ta która powstaje w procesie zmagania się ze sobą i światem, która jest aktem wolności, sprawą wyboru, imperatywem działania, rodzi się z lęku i konfliktu. Jest próbą odpowiedzi na lęk i konflikt, jest dialogiem ze światem" - twierdził Jan Mitarski. Zwłaszcza w pierwszej fazie schizofrenii często występuje podwyższenie wrażliwości, spotęgowanie wyob­ raźni, a nawet intelektu. Dzieła utalentowanych artystów, mimo a czasem i dzięki bodźcom, które daje im intensyfika­ cja życia wewnętrznego, osiągają szczególnie interesujący charakter. Artystę przestaje obchodzić świat zewnętrzny, ten od którego chroni się w chorobę, przestaje go bawić „gra szklanych paciorków". Schizofrenikom w tej fazie urojenia „umożliwiają często subiektywną reorganizację sytuacji ży­ ciowych i uporanie się z takimi problemami jak wzajemnie sprzeczne dążenia i popędy, sfrustrowane nadzieje, braki biologiczne, poczucie niepewności, wyparte cechy, dręczące poczucie winy, konstelacje afektywne i inne treści nie­ świadomości" - piszą Noyes i Kalb, dodając iż: „Życzenia, problemy, konflikty pacjenta ulegają głębokiej dramatyzacji i symbolizacji w fantastycznej postaci." Podkreślają, że 32 33 34 67 �„Błędna jest tendencja do traktowania osób z zaburzeniami nerwowymi czy psychicznymi jako zorganizowanych inaczej niż tzw. ludzie «normalni». [...] To, co nazywamy «nienormalnym» jest tylko nadmiernym czy przesadnym wyrazem tego, co normalne." Po czym zauważają, iż „Istnieje ciągłość między zachowaniem normalnym, nerwicowym i psychotycznym. W zakresie psychiki, jak w każdym innym nie istnieją ustalone granice" . Granice te mają bowiem nie tylko uzasadnienie biologiczne, ale i kulturowe. Wbrew temu, czego należałoby oczekiwać, biorąc pod uwagę zmiany we współczesnym życiu, a zwłaszcza w sztuce, zamiast większej tolerancji daje się zauważyć w społeczeństwie tendencja do nazywania dewiacjami tych zachowań, które „znajdowały się dawniej w gestii religii i prawa, i nazywano je g r z e c h e m lub p r z e s t ę p s t w e m " . Natomiast w psy­ chiatrii (nie mówiąc już o modnej przed laty antypsychiatrii), jak pisze Antoni Kępiński „Rodzi się wątpliwość, czy w ogóle coś takiego, jak zdrowie psychiczne istnieje i czy granica między zdrowiem a chorobą psychiczną jest granicą rzeczywistą, czy tylko normatywną (zależną od norm spo­ łecznych) i ilościową (zależną od stopnia nasilenia i utrwale­ nia objawów)." „Jest rzeczą nader dyskusyjną [cytuję Mkarskiego], czy napięte stany twórcze były i są kiedykol­ wiek stanem normy. Norma jest w ogóle kategorią zmienną, historyczną i społeczną. Na przykład w kulturze hinduskiej „olśnienia" stanowiły właśnie jakąś normę. Przeżycie schizo­ freniczne wydaje się na przykład patologiczną formą pewnej normy, wspólnej wielu artystom, a dawniej wielu misty­ kom." Dodać należy, że cały czas mówimy o stanach podwyż35 36 3 7 38 34 11. 13. 14. Władysław Sułowski i jego obraz, olej na płycie; il. 15. Edmund Monsicl, Ostrzeżenie Pana Boga, rysunek \ i i szonego napięcia, których wyrazem mogą być stany na­ tchnienia, iluminacji. Ale tak jak np. w schizofrenii pierwsza faza choroby może znaleźć swój wyraz w dziele sztuki, tak w późniejszej fazie następuje dezintegracja osobowości, rozprzęga się - jak powiada Mitarski - dyscyplina twórcza. Skoro więc zadamy pytanie, czy twórczość, która jest jeszcze zorganizowaną formą doznań, można zaliczyć do obszaru sztuki, odpowiadając musimy wziąć pod uwagę trzy aspekty rozważań: twórcy, dzieła, odbiorcy. Aspekt „odbiorcy" omówiłem w pierwszym rozdziale. W tym stwierdźmy jedynie, że sztuka współczesna zbliżyła nas do psychotycznej, sprawiła, że nic z tego, co szokowało jeszcze przed kilkudziesięciu laty - dziś nie razi, przeciwnie - mieści się w granicach norm nowej estetyki. W rozważaniu aspektu „dzieła" rozstrzyga podejście do tego, co będziemy rozumieli przez pojęcie sztuki. Przytoczę dwie definicje, odpowiadające stanowi sztuki w latach sześćdziesiątych (dzisiejsze pozwalają uznać za sztukę to wszystko, co tak zechcemy nazwać). Okaże się, że w tych definicjach Art Brut czy sztuka psychopatologiczna dosko­ nale się mieszczą. Oto Thomas Munro: „Sztuka jest aktyw­ nością techniczną, przez którą artysta wyraża i komunikuje innym przeżycia emocjonalne, o charakterze indywidualnym bądź zbiorowym." I druga definicja, Władysława Tatar­ kiewicza: „Sztuka jest odtwarzaniem rzeczy bądź konstruk­ cją form, bądź wyrażaniem przeżyć; jednakże tylko takim odtworzeniem, taką konstrukcją, takim wyrażaniem przeży­ cia, które zdolne jest zachwycać, bądź wzruszać, bądź wstrząsać." 40 41 42 68 1 �Ponieważ, jak powiadał niejaki Engels, próbą puddingu jest jego zjedzenie, można sprawdzić, demonstrując komu­ kolwiek zestaw prac „nowych dzikich" i chorych psychicz­ nie, iż będą oni mieli co najmniej spore kłopoty z ustaleniem who is who. Ja wiele z tych prac odróżniam jedynie po formatach (plastycy mają środki i możliwości tworzenia obrazów o dużych powierzchniach). Aspekt „twórcy" w kontekście dotychczasowych roz­ ważań sprowadza się do tego, czy - parafrazując znane zdanie Malraux o sztuce dzieci - talent nim włada, czy też on swym talentem. Chodzi tu o poziom refleksji, samoświado­ mości. O dystans w stosunku do swego dzieła. Nie ulega wątpliwości, że właśnie sprawa tego dystansu różni artystę normalnego od psychotycznego. Co prawda, jak twierdził Artysta Tworzy dzieła sztuki świadomy ich miejsca w kulturze, istnienia wirtualnego odbiorcy. Włącza dzieła w szerszą, obiektywną strukturę widzenia kultury, zmiennej w czasie i miejscu. Ma możliwość wyboru uzależnioną od świadomie podjętej r decyzji, sytuacji w sztuce, zasobu środków pozwalających na różne sposoby wypowiedzi. Zna dzieła różnych epok i stylów. Może rozwijać się, zmieniać sposób wyrazu, środki. Jest świadomy przemian w sztuce, miejsca swoich dzieł w życiu artystycznym. Interesuje się twórczością innych. Zachowuje kontrolę nad tym co robi. Kieruje swym talentem, możliwościami. Ma dystans w stosunku do tego co robi, co przeżywa. Świadomie kształtuje swój styl. Nastawiony jest przede wszystkim na formę dzieła, formę, która jest nośnikiem treści. Uzależniony od świata zewnętrznego. Estetyczne funkcje ornamentyki. Symbole, jeśli się pojawiają, przeważnie są zgodne z kodem kulturowym. Ma świadomość granicy między rzeczywistością a fantazją, marzeniem, snem. Fantazja jest elementem procesu twórczego myślenia, kon­ trolowanym, zrelatywizowanym kulturowo. Ma umiejętność życia na przemian w świecie rzeczywistym i w świecie urojonym . Rojeń nie bierze za rzeczywistość. Ma zdolność konceptualizacji doznań. W jego twórczości od­ grywa rolę także intelekt. Zdolność operatywnego myślenia, pozwalająca na dostosowanie metod i środków do zamierzeń. Świadomie posługuje się deformacją, jako środkiem wyrazu artystycznego. 47 Zestawienie to ma oczywiście charakter orientacyjny, istnieją formy pośrednie, zacierające granice „normalności" od „nie-normalności". Należą do nich wspomniane już środki halucynogenne, pozwalające przeżyć stany rzadko dostępne nawet artystom. Także medytacje, praktyki zmie­ rzające do spotęgowania wrażliwości, uzyskania stanów iluminacji - pozwalają zbliżyć się do świata psychotyków. Granice rzeczywistości i fantazji zacierają się w chwilach dużego zmęczenia, sfera podświadomości dochodzi do głosu w czasie machinalnego rysowania (griffonages automatiques), o czym pisał Prinzhorn, a także Henry Michaux, znakomity francuski poeta i rysownik, mający w tej dziedzi­ nie doświadczenia osobiste. Chciałbym na zakończenie zwrócić uwagę na jedną, jakże ważną wartość twórczości kręgu Art Brut. W świecie współ­ czesnym, w którym sztuka stała się igraszką, właśnie ludzie „inni" przekonują nas, że w swej istocie sztuka jest 48 Jean Bobon: „Chory umysł, jeśli dotyczy artysty, może w oczywisty sposób stwarzać dzieła sztuki i wypowiadać się w ten sposób na skutek choroby a także pewnych stanów psychicznych" , ale różnice między artystą „normalnym" a ogarniętym chorobą są wyraźne, zwłaszcza w procesie twórczym, w stosunku do dzieła. Ujmuje tę różnicę celne sformułowanie Zeldenrusta: „Surrealiści nie chcą, zaś schizofrenicy nie mogą inaczej się w y r a ż a ć " . Mitarski dodaje: „Artyści świadomie sięgają do marzeń sennych, magii, absurdu, podczas gdy chorzy transponują swoje przeżycia spontanicznie, bez określonego estetycznego celu." Rozwińmy tę myśl, porównując działania artysty pro­ fesjonalnego z twórcą z kręgu ekspresji psychopatologicznej: 43 44 45 46 Twórca z kręgu Art Brut Dzieło jest ekspresją twórcy, wypowiedzią powstałą niezależnie od kultury, nie zwróconą do konkretnego odbiorcy. Nie zdaje sobie z tego sprawy. Problem poza jego polem widzenia. Skazanie na własną drogę. Fiksacja formy, środków służących realizacji. Nieznajomość lub odcięcie się od wiedzy, czasem nawiązanie do wyobrażeń dawnych kultur. Zawsze jest „sobą", zmiany zależą od stanu chorobowego, od przyjmowanych środków farmakologicznych. Nie świadomy. Wykazuje cechy myślenia magicznego, życzenio­ wego. Nastawienie wyłącznie na siebie i własne przeżywanie świata. Brak samokontroli, uzależnienie od wewnętrznych impulsów. Nie świadomy swych możliwości. Nie ma dystansu. To, co postrzegamy jako styl, jest ekspresją osobowości, fomą przeżywania i wyrażania świata. Istotne jest to, co chce przekazać, przez rysunek, kolor, symbol, ornament. Dąży do wyrażenia nurtujących go treści, lęków, nadziei. Uzależniony od procesów psychotycznych. Symbolizacja treści, ornamentyki. Indywidualny i archetypiczny kod symboli. Brak tej świadomości. Nie ostre granice między fantazją a uroje­ niem. Urojeniowy charakter fantazji. Niezdolność odróżniania rzeczywistości od urojeń, marzeń. Chronienie się w świat fantazmatów. Ma bezpośrednie doznanie rzeczy. W procesie twórczym decydu­ jącą rolę odgrywa intuicja, podświadomość. Spontaniczne działanie, perseweracja form, środków wyrazo­ wych. Deformacja jest sposobem zwrócenia uwagi na elementy ważne treściowo - być może - sposobem przeżywania tych treści przez twórcę. i może być pomocna człowiekowi. Gdy patrzę na rysunki Monsiela czuję, że - przynajmniej w naszych czasach, lęk staje się dominującym problemem. Lęk, samotność, po­ czucie bezsiły. Lęk widzę w przejmujących obrazach, jakże pięknych w kolorze, Jadwigi Buynowskiej, w tajemniczym świecie rzeźb Sutora. W ich sztuce nie ma teatru, udawanych wzruszeń czy łez. Porusza prawda tej twórczości, autentycz­ nej aż do bólu. Krzyk jest prawdziwym krzykiem, obraz - rozpaczliwą próbą dialogu. To ważne, tych wartości nie łatwo dostrzec w sztuce naszego czasu, nawet tej mistrzows­ ko sprawnej. „Inni" mówią do nas. Wsłuchajmy się w ich głos, starajmy się odczuć, co nam mają do powiedzenia. Oni - bardziej wrażliwi i cierpiący - nam, którzy zagłuszamy strach, uciekamy przed samotnością, refleksją nad ludzką dolą i kondycją. To nie my, to oni są lustrem świata. 69 I �PRZYPISY 1 В. M a j e w s k a , Dubuffet, [w:] Sztuka inna, sztuka ta sama. W a r s z a w a 1974; Z d z i e ł a m i , które Dubuffet nazwa! L ' A r t Brut, p u b l i c z n o ś ć z e t k n ę ł a się po raz pierwszy w 1947 r. na wystawiew galerii Rene D r o u i n a F o y e r de L ' A r t Brut. W rok p ó ź n i e j p o w s t a ł a Compagnie de L ' A r t Brut, której z a ł o ż y c i e l a m i byli, obok Dubuffeta m.in. A n d r e Breton, Jean Paulhan, Michel T ą p i e . 2 Informacje w: Collection de L'Art Brut, Chateau de Beaulieu, 11, A v . des Bergeres, 1004 L a u s a n n e (teksty: J . Dubuffet, Michel Thevoz). Patrz też: M . Thevoz, L'Art Brut, Skira 1980; R . C a r d i n a l , Outsider Art, L o n d o n 1972; G . Presler, L'Art Brut. Kunst zwischen Genialitat und Wahnsinn, K o l n 1981 C y t . w: „ P a r t i s a n Review", X X X V I I I , 2, U S A S. M o r a w s k i , Dubuffet, Cage, Beck: światopoglądy, „ D i a l o g " , 1977, nr 4, s. 105 J . Dubuffet, L'Art Brutpr'ejer'e aux arts culturels, [w:] Prospectus et tous ecrits suivants, Paris 1967, s. 222-223 M a j e w s k a , op.cit. Dubuffet, Place a I'incivisme, [w:] Prospectus..., op.cit. s. 454 T a m ż e , s. 456-^57 Z w ł a s z c z a w a ż n e były wydawane przez K o m p a n i ę zeszyty z cyklu L'Art Brut z a w i e r a j ą c e teksty o t w ó r c a c h , k t ó r y c h prace znajdują się w kolekcji. C z ę ś ć z nich, p i ó r a Dubuffeta, w e s z ł a p ó ź n i e j do tomu Prospectus... op.cit. U k a z a W się zeszyty: 1 9: Paris 1964-1971; 10: L a u s a n n e 177 Por. z w ł a s z c z a : Honneur aux valeurs Sauvages (1951) w tomie Prospectus ... oraz w y p o w i e d ź w: Insita, „ B u l l e t i n de Tart Insitic", 4, 1972; M . T h e v o z z a u w a ż a w cytowanym prospekcie kolekcji, iż naiwni s t o s u j ą tradycyjne techniki, podczas gdy t w ó r c y L ' A r t Brut sami t w o r z ą s w ó j warsztat i p o s ł u g u j ą się m a t e r i a ł a m i nie konwencjonalnymi. J . Łodziriski, Malarstwo Katarzyny Gawlowej, M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e , 1978; K . G a w ł o w a , O swoim życiu i malowaniu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 3 3 , 1979 nr 3 J . D a r o w s k i , Heródek, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 2 2 , 1968 nr 1/2; B. K ł o b u s z o w s k a , Karol Wójciak „Heródek ". Portret ludowego artysty. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972 nr 4 A . K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.29, 1975 nr 1-2; t e g o ż Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, W r o c ł a w - W a r s z a w a - К rak ó w 1979 J . O l ę d z k i , Pacierze Szczypawki, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R.30, 1976 nr 1 M . Pokropek, Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.28, 1974 nr 2; A . J a c k o w s k i , Sobota i inni, t a m ż e H . O l ę d z k a , Rzeźby Szczepana Muchy ze wsi Szale, K a t a l o g wystawy w P a ń s t w o w y m M u z e u m Etnograficznym w Warszawie 1980; A . B ł a c h o w s k i , Własny świat Szczepana Muchy, (w:) Nie tylko chlebem... W a r s z a w a 1983 E . K r a s i ń s k a , Wnęk Maria, Nowy Sącz, skrytka pocztowa 148, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1983 nr 3-4 Dubuffet, L'Art Brut prefere... op.cit., s. 202 A . J a c k o w s k i , Inni. Od Nikifora do Gawlowej, [katalog wystawy], „ Z a c h ę t a " , W a r s z a w a 1965 G . Schmits, O malarstwie naiwnych, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 2 2 , 1968 nr 1-2 A . Banach, Nikifor, W a r s z a w a 1983. M . S z c z y r b u ł a , Jeszcze o Nikiforze, Fakty, domysły i legendy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.28, 1974 nr 4 A . J a c k o w s k i , Teofil Ociepka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984, nr 1-2 W. Juszczak, O symbolizmie, o ekspresjoniźmie, o przestrzeni, maszynopis odczytu w y g ł o s z o n e g o 13.10.1975 r. na otwarciu wystawy Ciurlionisa. S. Weil, Dystans jest duszą piękna (w:) Wybór pism, P a r y ż 1958, s. 179 E . K o r u l s k a , ,,Nikifor, Ociepka i ja". O Stanisławie Zajagewskim. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984 nr 1/2 3 4 s 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 Obrazy w zbiorach Szpitala im. B a b i ń s k i e g o w K r a k o w i e , w kolekcji Z i m m e r e r ó w . Wielokrotnie pokazywane w kraju i za g r a n i c ą . J . Mitarski, Świat samotnych wizji Edmunda Monsiela z Woźuczyna (1897 1962), K a t a l o g wystawy r y s u n k ó w z lat 1943- 1962. Stowarzyszenie H i s t o r y k ó w Sztuki - listopad g r u d z i e ń 1963 H . Ś r e d n i a w a , E . R o d z i k , Edward Sutor, rzeźbiarz z Nowego Targu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972 nr 4 U . S u ł o w s k a , Portret Ojca. O Władysławie Sułowskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.38, 1984, nr 1-2 I . Jakab, Dessins etpeintures des Ałienes. E d . de TAcademie Hongroise des Sciences, Budapest G . Schmidt, Jnsania pingens, Podobnie o k r e ś l a to L e o n i d a Villani we w s t ę p i e do katalogu wystawy „ A r t e e F o l i a " , Milano 1964: „ S z t u k a alienowanych jest monologiem w s a m o t n o ś c i , k o n w e r s a c j ą bez interlokutora". A . Koestler, Anatomia mitu, w zbiorze The Yogi and the Commissar and other Essays, L o n d o n 1945 (cyt. za „ A n e k s " , P a r y ż , 1977, пг 2, s. 80 81). C y t . za: T . Lisiewicz, Przyjaciele samotnych wizjonerów, „ Ż y c i e i M y ś l " , nr 12, g r u d z i e ń 1974, s. 64 A . P . Noyes. L . C . K a l b , Nowoczesna psychiatria kliniczna, P Z W L , W a r s z a w a 1969, s. 361 T a m ż e , s. 69 T a m ż e , s. 70 Szlachetne zdrowie ( Z M a g d a l e n ą S o k o ł o w s k ą r o z m a w i a ł Jerzy Z i e l e ń s k i ) , „ Ż y c i e W a r s z a w y " , 27.08.1970 (dodatek „ Ż y c i e i N o w o c z e s n o ś ć " ) . A . K ę p i ń s k i , Amatorskie uprawianie plastyki a higiena psychiczna (druk pod tyt. Kochać i lepić swój świat), „ K u l t u r a " , W a r s z a w a 7.04.1974 Szlachetne zdrowie... op.cit. „Jeżeli k t o ś nazwie c o ś s z t u k ą - jest to sztuka" głosi D o n a l d Judd. C y t . za: M . G o ł a s z e w s k a , Estetyka i antyestetyka. W a r s z a w a 1984, s. 69 M u n r o , op.cit., s. 98 Tatarkiewicz, op.cit., s. 52 i. B o b o n , Catalogue de ['exposition d'art psychopathoiogique, Anvers 1962 E . Zeldenrust, L'art et la folie. Etude ontologique et antropologique, „Evolution psychiatrique", 1951, n. 73 J . Mitarski, Twórczość chorych psychicznie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.26, 1972, nr 4. A r t y k u ł ten, z niewielkimi zmianami przedrukowany j a k o r o z d z i a ł w k s i ą ż c e Antoniego K ę p i ń s k i e g o Schizofrenia, jest najlepszym w Polsce wprowadzeniem w t w ó r c z o ś ć c h o i y e h psychicznie. Por. A . Jackowski, Art Brut a sztuka współczesna, [w:] Art Brut. Krucha Nadzieja, P a ń s t w o w a G a l e r i a Sztuki w Legnicy, 1993 „ C z ł o w i e k normalny - powiada Paul Sivadon - to c z ł o w i e k wolny, k t ó r y potrafi ż y ć na przemian w świecie rzeczywistym i urojonym. M o ż e sobie roić całe dnie i noce, ale swych rojeń nie bierze za r z e c z y w i s t o ś ć . C z ł o w i e k chory psychicznie znajduje się w sytuacji w r ę c z odwrotnej. M o ż e to b y ć istota niedojrzała, niezdolna do o d r ó ż n i a n i a r z e c z y w i s t o ś c i od u r o j e ń , albo też k t o ś , kto nie chce przyjąć do w i a d o m o ś c i , że m i ę d z y r z e c z y w i s t o ś c i ą a marzeniem jest j a k a ś różnica i chroni się w ś w i a t f a n t a z m a t ó w . " W y w i a d przeprowadzo­ ny przez Mariane K o h l e r , C y t . za: Psychiatria czy antypsychiatria „ F o r u m " , 20-26.05.1971 2 7 2 Й 2 0 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 H . M i c h a u x , Les grandes epreuves de 1'esprit et les innombrables petites, Paris 1966; Miserable Miracle, Paris 1956; L'infini turbulent, Paris 1957; Connaissances par les gouffrcs, Paris 1961. Por. też: J . de Ajuriaguera, F . Jaeggi, Le poete Henri Michaux et les drogues hallucinogenes, Sandoz, S . A . Bale (b.d.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e314fb55b1f07c3f0adeb25a6da0207.pdf 0d7fa2e15cdada47d5db4613bfbd4e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2488 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2311 Title A name given to the resource Ochrona ptaków i budowniczowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.71-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ochrona ptaków i budowniczowie Adam Czyżewski Prolegomena do współczesnych dziejów urbanistyki w Polsce. 1 Współczesna urbanistyka, jej świadectwa, projekty i wizje zrodzone w ciągu ostatniego stulecia, są częścią wszechobec­ nego, totalitarnego dziedzictwa odchodzącej epoki. To oczy­ wiste. Powinowactwo architektury z ekologią, czy też raczej - ekologiczną strategią zaklinania rzeczywistości, jest rza­ dziej rozpoznawane, aczkolwiek wywodzi się z tej samej rodziny utopii społecznych. To zastanawiające, że pisząc o rozwiązaniach formalnych przyjętych w praktyce projek­ towania architektoniczngo historycy architektury i urbanis­ tyki nie dostrzegają ich ekologicznego (wśród innych - pozaestetycznych) rodowodu. Do tej pory wszystkie te formy wizualizacji jak i słowne inkantacje - gotowe formuły o magicznej mocy sprawczej, które język teorii i krytyki architektonicznej zapożyczył z ekologicznego tezaurusa, pozostawały w szarej strefie interpretacji, czekając być może na „inne spojrzenie". Jakie to formuły, jaki świat integrują? - pytania tak ogólne i z dużym ryzykiem błędu stawiane wymagają naszym zdaniem ingerencji antropologa kultury. Ab ovo. Termin ekologia wprowadzony w 1886 roku, początkowo na określenie jednej, a następnie kilku spokrew­ nionych dziedzin, z których każda obecnie dzieli się na szereg subdyscyplin, pochodzi od greckiego oikos - dom, siedlisko i logos - słowo, nauka. Związek etymologii tego słowa z przedmiotem dyscypliny miał charakter metaforyczny aż do połowy lat siedemdziesiątych, kiedy pojawił się termin ekologia miasta i wiele terminów obocznych lub pochodnych jak np. ekosystem miejski, ekologia urbanistyczna, urbiekologia, arkoekologia, ekologia środowiska miejsca zamieszka­ nia . Jako nauka zajmująca się ekosystemem miasta, skom­ plikowanym układem przepływu energii i materii, który utrzymuje w stanie dynamicznej równowagi biotyczne i abio1 : •»• 'Xi • i>~X 11. 1. E. Howard, Garden City of To-morrow, London 1967; il. 2. R. Unwine, Mury miejskie w Hampstead Garden Suburb 71 �Projekt ogrodzenia frontów działek w M. - O. Ząbki Rrchitekt Romuald Gutt. C o 2 ' / m e t r a s ł u p e k b e t o n o w y ; na n i c h r o z p i ę t a s i a t k a d r u c i a n a o o t w o r a c h 5 0 j r n m . z ~ d r u t u " 4 j r u b . | 2 , 8 £ m m . W y s o k o ś ć o g r o d z e n i a 1.40—1.50 m.; g ó r ą drut k o l c z a s t y . O d s t r o n y o g r o d u ż y w o p ł o t , k t ó r e g o z i e l e ń , p r z e ­ c h o d z ą c p r z e z s i a t k ę , tworzy w u l i c y p r a w i e j e d n o l i t y z i e l o n y s z p a l e r . O g r o d z e n i e to u z n a n o za e s t e t y c z n e , t r w a l e i tanie (za 1 m. b. 78 k o p . — s ł u p k i po rb. 2.50). W i d o k i furtek p o d a n e są n i ż e j . 2 tyczne elementy środowiska miejskiego, ekologia miasta miała swoją wielką poprzedniczkę w dziewiętnastowiecznej higienie miasta. Wówczas, kiedy w całej Europie nie było jeszcze urbanistów, w dzisiejszym rozumieniu tej profesji, wielkie międzynarodowe kongresy i wystawy higieny zalicza­ ły problemy stricte urbanistyczne do najważniejszych, które wymagały pilnego rozwiązania, a powstające na początku wieku pierwsze stowarzyszenia urbanistów często były afilio­ wane przy zawodowych stowarzyszeniach higienicznych. Udział higieny w formowaniu się współczesnej urbanistyki przesądził o odrębności tej dyscypliny w stosunku do sztuki projektowania miast minionych stuleci. Nigdy też wcześniej nie obciążano urbanistyki tak wielką odpowiedzialnością za proces fizycznego i duchowego doskonalenia człowieka i całych społeczeństw. Nie będzie więc błędem, jeśli w tym samym obszarze eugeniki społecznej, w tym samym ciągu sukcesji, umieścimy ekologię miasta bezpośrednio po higie­ nie miasta. Józef Polak, higienista, autor pierwszego pol­ skiego podręcznika urbanistyki, był jednym z wybitniejszych prekursorów proekologicznego stylu myślenia, którego pró­ bkę tu przedstawiamy: ,,Najogólniejsze zadanie higieny miasta polega na zabez­ pieczeniu żywiołów: powietrza, wody i gruntów od zanieczysz­ czeń (...) ... zanieczyszczenia, czyli domieszki ciał obcych, zmieniających prawidłowy skład żywiołów, a w tej liczbie głównie domieszki stanowiące wytwory życia osobniczego i społecznego ludności, wytwarzają się w miastach w tak wielkiej ilości, że, bez zastosowania sztuki, przezwyciężają szybko i stanowczo zdolność samooczyszczania się żywiołów, i to stanowi główną różnicę między miastami a mało ludnymi wsiami, na wielkich obszarach rozrzuconymi wśród nieskażo­ nych dokoła żywiołów; wytwory życia ludzkiego, nieczystości i odpadki z pojedynczych gospodarstw, dym z pojedynczego komina gubią się w obszarach żywiołów: w gruncie, w wartkim i obfitującym w wodę potoku, w powietrzu ciągle krążącym, bez przerwy ulegają przemianom i zupełnemu rozkładowi." Pomijając archaiczny już nieco styl i terminologię tego wykładu, definiuje on w zasadzie poprawnie zadania dzisiej­ szej ekologii miasta: zachowanie równowagi ekosystemu, a w przypadku zniszczenia biocenozy i utraty przez system zdolności do samodzielnej regeneracji - tworzenie odpowie­ dnich mechanizmów kompensacyjnych. Wspólny rodowód ekologii i urbanistyki to jednak nie tylko dzieje kontaktów instytucjonalnych, świadectwa wspól­ noty interesów i biogramy wpisane jednocześnie w historię obu dyscyplin. Dwudziestowieczna urbanistyka związana 3 72 jest z refleksją ekologiczną w sposób wręcz organiczny, co oznacza, że niemożliwe jest zbudowanie w jej obszarze jakiegokolwiek dyskursu, który nie czerpałby ze wspólnego obu dyscyplinom zasobu tekstów. Tę kruchą tezę postaramy się udowodnić osadzając w intertekstualnym układzie od­ niesień pewien niepozorny przekaz z epoki, wprost nawiązu­ jący do interesującego nas tematu. Tekst, o którym mowa - Ochrona ptaków i budowniczowie, ukazał się w 1912 roku w dziale architektonicznym warszawskiego „Przeglądu Te­ chnicznego", a jego tytuł zamyka w sobie całą treść przekazu nie pozostawiając żadnych ukrytych sensów, podtekstów i dwuznaczności. Jest prosty, jednoznaczny, naiwny. Posiada wszelkie cechy komunikatu, który trudno interpretować nie narażając się na zarzut nieuzasadnionej ekstrapolacji sensu. W trakcie lektury zwrócimy uwagę na podkreślone i opat­ rzone numeracją zdania. To miejsca szczególne - jeśli dokonać w nich analitycznych cięć, ukaże nam się cała głębia wirtualnej rzeczywistości, o ile tak w ogóle można nazwać rzeczywistość kulturową. ..Wielkie znaczenie dla zmniejszenia się ptactwa ma bez wątpienia wzrastający w danym kraju dobrobyt i wywołane przezeń ulepszenie stosunków mieszkaniowych w mieście i na wsi. Stare budowle i ogrody, dawne dziko rosnące zarośla i krzaki oraz gęste żywopłoty ustępują nowoczesnym założeniom miast i siedliskom wiejskim. Kanalizacje i wodo­ ciągi przeprowadzane są pod ziemią [3]. W starych miastach dostarczały ptactwu wystające piętra i okapy dachowe oraz źle utrzymane budowle znakomitych warunków zagnież­ dżania. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na otwarte przestrzenie dawało im pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd [За]. Wszystko to w nowożytnych siedliskach ludz­ kich odpadło i skutkiem tego utrudniły się znacznie warunki życia dla ptaków. Aby zatem utrzymać ptactwo w pobliżu naszych mieszkań, niezbędnym jest dać im coś wzamian zaniklych i ograniczonych warunków życia. Do tego zaś najbardziej są powołani budowniczowie. W miastach bardzo trudno jest utrzymać ptactwo na ulicach i płacach. Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochro­ ny ptactwa [1]. Niektóre gminy będą zapewne wprost do tego zmuszone wskutek rozplenienia się owadów, dla braku owadożerczych ptaków. [...] Przy projektowaniu nowych sieci ulic do niedawna kła­ dziono główny nacisk na zakładanie parków i zielonych przestrzeni; zwróćmy na to uwagę, że w tych okolicznoś- �ciach ptactwo nie zatrzyma się zbyt długo; stwórzmy im coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w daw­ nych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko [2]. Obok kosztownych do założenia i utrzymania kwiet­ ników, zasadzajmy tuż przy dróżkach i płacach do zabaw dziecięcych gęste zarośla, krzaki cierniowe, różane krzewy itp. i dajmy im rosnąć dziko. Jeżeli nadto postarać się jeszcze o odpowiednie płaszczyzny wodne i w zimie o zabezpieczone miejsce pokarmu, to można się spodziewać, że ptactwo prędzej znów pozostanie na miejscu, niż na pojedynczych, na wysokich drzewach uwitych gniazdach, które są głównie brane w posiadanie przez zuchwałych szpaków. Również i przy projektowaniu planu domu i ogrodu należy brać ptactwo więcej pod uwagę i postarać się o naturalną możliwość zagnieżdżania domów, podwórz i ogrodów. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywop­ łoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń [2a]. Jeżeli zatem architekt przy budowie nowego domu więcej weźmie pod uwagę ptactwo..., to wówczas nie będą się tak skarżyli mieszkańcy na owady w ogrodzie i na komary, lecz będą się znów mogli cieszyć wesołym i pożytecznym światkiem ptaków. " Na marginesie tego tekstu warto podkreślić jego przenik­ liwą zdolność antycypowania pewnych faktów przyrod­ niczych, które niedawno dopiero doczekały się precyzyjnego, naukowego opisu. Regres biologiczny zurbanizowanej bio­ sfery wyraża się bowiem i w tym, że bogaty, zróżnicowany pejzaż gatunkowy ustępuje ubogim, pustynnym konfigurac­ jom, z silnie zredukowaną liczbą gatunków (zuchwali szpасу) i krótkim łańcuchem pokarmowym (koty -ptaki - komary). To jednak jest tylko margines. Poza tematem, który bez trudu, własnymi słowami możemy streścić, rysują się związki wymagające od uważnego czytelnika poszerzenia kompeten­ cji tekstowej. Odnotujmy w semiologicznym żargonie, że autor felietonu, architekt, tworzył ten dyskurs w 1912 roku, bezwiednie posługując się „prefabrykatami sensu", które w jego epoce krążyły we wspólnym dla jego środowiska obiegu informacji. Przeto każde z wyróżnionych zadań może się stać wirtualnym tekstem, każde istnieć może także w obrębie własnego uniwersum dyskursu i każde może funk­ cjonować, chociaż - nie musi, niezależnie, poza granicami kompetencji tekstowej autora cytowanego felietonu. Po­ wtórzmy za starymi mistrzami figury „nieskończonego re­ gresu", że tekst zawsze odsyła do innego tekstu, a jeśli już jego wymiar mimetyczny (funkcja reprezentacji) przecina się z wymiarem intertekstualnym, to tylko po to, by poświad­ czyć mirakularny charakter „rzeczywistości w ogóle". W ten oto prosty i wygodny sposób moglibyśmy uwolnić nasze rozważania od zarzutu nieuzasadnionej ekstrapolacji, gdyby nie fakt, że przedstawienie własnej wersji dziejów współczes­ nej urbanistyki będzie wymagało od nas wskazania powią­ zań między trzema wyróżnionymi zdaniami, a zarazem wirtualnymi tekstami. Dokonać tego można wyłącznie przez arbitralne poszerzenie kompetencji tekstowej i odwołanie się do t.zw. rzeczywistości kulturowej, tej „mirakularnej", tak podejrzanej ontologicznie, że trudno znaleźć dla niej niepejoratywne określenie. Lecz z drugiej strony, jeśli już oddawać się temu nudnemu zajęciu, jakim jest syntetyzowanie dzie­ jów, to niech to przynajmniej będą dzieje cudowne. 4 PASSUS 1 Na przedmieściach natomiast i przy zakładaniu miast-ogrodów można wiele zdziałać dla ochrony ptactwa. Komentarz: Rok 1912. Symboliczna data narodzin współczesnej urba­ nistyki na ziemiach polskich. Symboliczna, ponieważ główne wydarzenia tego roku - Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowym w Krakowie , rozstrzygnięcie konkursu na projekt parcelacji wzorcowego miasta-ogrodu 5 II. 3. R. Gutt. Projekt ogrodzenia, 1913; il. Ф-7. St. D. Landau, Projekty ogrodzeń, 1912 73 �6 Ząbki pod Warszawą , inauguracja prac nad projektem ,,Nowej Warszawy" pod Młocinami , Zjazd Higieniczny we Włocławku - poprzedzone były kilkuletnią ożywioną dzia­ łalnością warszawskich i krakowskich zwolenników idei zawartych w słynnej książce Ebenezera Howarda Garden Cities of Tomorrow (1898) . Wszystkie te wydarzenia wska­ zywały jednocześnie na istotne przesunięcie, które dokonało się w obszarze zainteresowań architektów. Nigdy wcześniej przedmieście, ten niestabilny przedział przestrzeni miasta i kategoria kulturowa obciążona ambiwalentną (w najlep­ szym wypadku) charakterystyką, nie skupiało na sobie tak wielkiej uwagi. Właściwa historia ruchu na rzecz miast-ogrodów w Polsce rozpoczęła się w 1907, kiedy przyszły „polski Howard", lekarz-higienista Władysław Dobrzyński wrócił do War­ szawy z Międzynarodowego Kongresu Higieny i Demografii w Berlinie z mocnym postanowieniem doprowadzenia do budowy pierwszego miasta-ogrodu w Polsce. W roku 1909 założył przy Warszawskim Towarzystwie Higienicznym „Delegację do sprawy m i a s t - o g r o d ó w " ^ w roku następ­ nym zorganizował Wystawę Miast-Ogrodów .Był również jednym z tych, którzy w 1911 doprowadzili do głośnego „Wiecu Budowlanego" poświęconego zagospodarowaniu terenów podwarszawskich . W Krakowie w tym czasie, po rozstrzygnięciu konkursu na zabudowę terenów podmiejs­ kich za Salwatorem w 1908 , przeprowadzono konkurs na plan regulacyjny „Wielkiego Krakowa" (1910) i rozpoczę­ to przygotowania do Wystawy Architektury i Wnętrz w Oto­ czeniu Ogrodowym, która doszła do skutku w 1912. Rok 1912 zasługuje na symboliczne wyróżnienie z innego jeszcze powodu. W sierpniu tego roku odwiedził Kraków sam Howard, uczestnik odbywającego się tam V I I I Świato­ wego Kongresu Esperantystów. Wizyta wywołała porusze­ nie w miejscowym środowisku architektów, które od paru lat żyło sprawami związanymi ze zniesieniem fortyfikacji i udos­ tępnieniem terenów podmiejskich pod zabudowę. Wywołała również konsternację. Kraków w dotychczasowym kształcie (powszechnie i ostro krytykowanym przez zwolenników idei miasta-ogrodu) bardzo spodobał się Howardowi, który uznał, że jedynym skutecznym lekarstwem na różne bolączki tego miasta może być uporządkowanie i zurbanizowanie terenów pofortecznych. Nazwał przy tym Kraków miastem-ogrodem z naturalnego rozwoju oraz utrzymywał, że miasto powinno się jak najdalej rozlewać przecząc, według świadków wizyty ,podstawowym założeniom swojej teorii. Dzisiaj po wielu latach można to ówczesne nieporozumienie wyjaśnić . Howard wcale nie zamierzał odebrać miejskiego 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 74 r charakteru ani istniejącym już miastom, ani nowo zakłada­ nym miastom-ogrodom. To Raymond Unwin, właściwy twórca współczesnej urbanistyki w Wielkiej Brytanii, określił jako pożądany niski wskaźnik gęstości zaludnienia (właś­ ciwy dzisiejszym suburbiom) oraz niewielki domek w ogród­ ku jako idealny model zamieszkiwania (Town Planning in Practice: An Introduction to the Art of Designing Cities and Suburbs, London 1909). Założenia te zrealizował w praktyce w pierwszym mieście-ogrodzie w Letchwarth (1903) i przed­ mieściu ogrodowym Hampstead pod Londynem (1907). Howard wyobrażał sobie idealne miasto inaczej [il. 1]. Określił wskaźnik gęstości zaludnienia na poziomie właś­ ciwym zabudowie o charakterze miejskim (70-100 osób na 1 akr; podobną gęstość zaludnienia przewidywał plan Nowe­ go Jorku z 1811 roku z dominującą zabudową dwu- i trzy­ piętrową) . Szerokie ulice miasta-ogrodu ozdabiać miały wielkomiejskie squares i crescents typowe dla londyńskiego pejzażu. Green belt - wolny od zabudowy mieszkaniowej pas terenów otaczających miasto - był w koncepcji Howarda obszarem na wpół zurbanizowanym. Mieścić się tam miało szereg instytucji publicznych, zagospodarowane tereny wy­ poczynkowe, intensywne podmiejskie farmy, cmentarz itd. Zatem bliższy idealnym założeniom miasta-ogrodu, przynaj­ mniej w ogólnym zarysie i proporcjach planu „Wielkiego Krakowa", który przedstawiono Howardowi, był z pewnoś­ cią galicyjski Kraków, a nie pierwsza, wzorcowa realizacja brytyjska w Letchworth .Przybysz z ogromnego Londynu, spoglądający z krakowskich Plant w stronę wylotu ulicy Wolskiej, z rozległymi Błoniami i dalekim Kopcem Kościu­ szki, musiał dostrzec w tym. niewielkim mieście wzór ideal­ nych proporcji, ideał bliski angielskim reformatorom i kooperatywistom: Williamowi Morrisowi i Johnowi Ruskinowi. Ten ostatni (cytuje go Howard w swoim dziele) twierdził, że należy ...otoczyć miasto murami prawa tak, by nigdzie nie mogły więcej powstawać zaniedbane i niezdrowe przedmieścia. W mieście powinny być piękne, ożywione ulice, zewnątrz miasta - swobodne przestrzennie, pas ozdobnych i owoco­ wych ogrodów. Każdy mieszkaniec z każdego punktu miasta niechaj ma możność w parę minut być na świeżym powietrzu, używać rozkoszy wsi i wzrokiem ogarniać szerokie horyzon­ ty. Na początku X X wieku, u zarania współczesności w sztuce planowania miast, zaczęto postrzegać miasto w całym skom­ plikowanym układzie stosunków łączących je z otoczeniem - jako swego rodzaju ekosystem. Uważano, że tylko wyraź­ nie określone granice miasta i kres nadmiernego wzrostu 18 19 20 �aglomeracji, może przywrócić ten ekosystem do stanu przedindustrialnej równowagi. Według Howarda, który od Ruskina i wielu innych przejął wizerunek idealnego miasta, należało ograniczyć stan zaludnienia miasta-ogrodu do liczby 32 tysięcy mieszkańców, a tereny podmiejskie, które zazwyczaj są terenem łatwej i chaotycznej ekspansji budow­ nictwa, wyłączyć spod zabudowy i oddać gminie na wyłączne użytkowanie. Granice wzrostu, realnie zaznaczające się dzięki temu w przestrzeni miasta i jego systemie prawno-finansowym, miały być rodzajem mechanizmu kompen­ sującego brak naturalnej równowagi ekosystemu. W prak­ tyce projektowania urbanistycznego funkcję tej bariery pełniło przedmieście, zagospodarowane według wskazówek Howarda. Czasem granicę traktowano bardzo dosłownie. Raymond Unwin, na przykład, zaprojektował dla Hampstead Garden Suburb potężny mur z basztami oddzielający to przedmieście od rozległego wrzosowiska [il. 2]. Czy był to tylko pomysł formalny, fascynacja średniowieczną architek­ turą miasta Rothenburg, przywieziona z podróży do Nie­ miec, czy też, jak postaramy się udowodnić w kolejnych komentarzach, przemożny wpływ higieny i tego, co w niej oraz w ówczesnym myśleniu proekologicznym było najbar­ dziej archaiczne, a dla całej kultury - rudymentalne. PASSUS 2 i 2a ...stwórzmy im [ptakom] coś wzamian dawniejszych gęstych żywopłotów, które w dawnych ogrodach dawały im bezpieczne od kotów schronisko. Przy ogradzaniu majątków powinno się wskrzesić dawne żywopłoty na miejsce przejrzystych ogrodzeń... Komentarz: Przedmieścia i miasta-ogrody, z dużą ilością zieleni, gęstymi zaroślami i żywopłotami, stanowiły idealne środowi­ sko dla wielu ptasich populacji. Nie jedyny to jednak dyskurs, w który można tę formację roślinną włączyć. W stylu architektonicznym sztuki ogrodowej, którego głó­ wni teoretycy i praktycy: Baille Scott, Edwin Lutyens byli jednocześnie znanymi architektami miast i przedmieść ogro­ dowych w Anglii, żywopłot pełnił ważną funkcję architek­ toniczną - stanowił ogrodzenie lub pożądane uzupełnienie ogrodzenia. Ogrodzenia przezroczyste: druciane siatki, par­ kany z rzadko ustawionymi sztachetami nigdy nie funkc­ jonowały samodzielnie, często natomiast stawiano pełne, wysokie płoty lub ogrodzenia murowane [il. 8-12]. Nigdy też wcześniej, ani później nie przywiązywano tak wielkiego znaczenia do projektowania ogrodzeń podmiejskich posesji, jak na przełomie wieków. Konkursy na projekty ogrodzeń ogłaszane przez znaczące czasopisma artystyczne [il. 13, 14], wzory ogrodzeń typowych opracowane dla miast-ogrodów przez znakomitych architektów, były przejawem nie tylko mody, lecz także pewnej ideologii, której źródła można odnaleźć bez trudu w pismach teoretyków Arts and Crafts Movement w Anglii. Bezpośrednio stamtąd lub poprzez niemiecki Werkbund i w dużej mierze dzięki krakowskiemu towarzystwu Polska Sztuka Stosowana przenikał do Polski pogląd o konieczności zerwania z tendencjami „estety żujący­ m i " w sztuce projektowania miast. Polscy krytycy byli w pełni świadomi tej proweniencji. Jak już William Marris w swym przykazaniu wymienia - pisano w 1911 roku na łamach Przeglądu Technicznego - oparkanienie wcale nie podrzędną pełni rolę. Cala siedziba powinna być szczelnym a wysokim parkanem ogrodzona od otoczenia, od zgiełku ulicy. Ogród, ta część integralna domu, i, jak ten ostatni, nie powinien mieć również ścian ażurowych, nawet w gęsto zabudowanych przedmieściach. Spotykamy [w Anglii\ oparkanienie ogrodów wysokie i szczelne w przeciwieństwie do naszych krat i siatek, które robią z ogrodu coś tak obojętnego, że nie wiadomo dla kogo jest właściwie przeznaczony. Mówi się nieraz, że od tego ulica nabiera uroku, ale czy mniej zyska od dekoracyjnie zbudowanych płotów, to - wątpliwe. Nam sę wciąż jeszcze zdaje, że tylko przybytek wszelkich momentów estetycznych tworzy piękno. 21 II. 8-12. Z. Kalinowski i Cz. Przybylski, Projekty osady ogrodowej i domów „Garden City" pod Warszawą, 1912 75 �D£31Q Л ' Г О Р ГП'УП D D O O T ' ГСЛСС * П П D * О Л ТС Ząbki nie mieli już wątpliwości, że posesja winna być ogrodzona od drogi jednolitym, zielonym szpalerem żywo­ płotu [il. 3]. Jasne staje się również i to, że istotnym przedmiotem ówczesnych polemik nie były normy estetycz­ ne, lecz sposób artykułowania granicy w obrębie osady ogrodowej i to, czy w ogóle ma być ona widoczna. Archite­ kci, którzy decydowali się na pozytywną w tej sprawie deklarację, ulegali również skłonnościom do pewnych roz­ wiązań formalnych. Na rysunkach osady ogrodowej projek­ tu Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego z 1908 r o k u , dostrzegamy wyraźnie nie tylko przestrzeń pociętą murami i żywopłotami, ale i pewne cechy oryginalne architektury tych niewielkich domostw, których ściany fron­ towe tworzą wraz z murem jednolitą linię zabudowy obrzeżnej ulicy [il. 9-12]. Podobne rozwiązania odnajdziemy w ude­ rzająco jednolitej architekturze ulicy Wieniawskiego [il. 17] na Żoliborzu „urzędniczym". Czy była to li tylko zależność formalna od wzorców stworzonych przez Heinricha Tessenowa [il. 15, 16], słynnego projektanta przedmieścia-ogrodu Hellerau pod Dreznem, czy też przede wszystkim przemożna potrzeba ustrukturowania przestrzeni zgodnie z regułami, które w 1898 roku skodyfikował Ebenezer Howard? Bliższe jest nam to drugie wyjaśnienie. Wizerunek osady ogrodowej, rysujący się wyraziście jak parter barokowego ogrodu, poddawał się twórczej intuicji ówczesnych krytyków sztuki ogrodniczej z łatwością wyni­ kającą z wcześniejszego przyswojenia sobie przez nich reguł stylu architektoniczego. Pisał w 1913 roku na łamach „Ogrodnika" Stanisław Goliński: Tak więc dom, ogród i ogrodzenie stanowią jednolicie skomponowaną całość. Całość ta jednak nie może nie liczyć się z sąsiednimi domami i ogrodami. Wielka linia kom­ pozycji, obejmowanie rozległych przestrzeni, dobre wyzys­ kanie okolicznych widoków, otaczającej natury, własności, które cechowały planowanie ogrodów w dawnym Rzymie, następnie we Włoszech Odrodzenia, później we Francji i Anglii, powinnyby i dzisiaj stać się ideą przewodnią przy projektowaniu współczesnego idealnego miasta, za jakie uważać należy miast o- ogród. Gdy drogi i plantacje publiczne zwiążą prywatne ogródki takiego miasta, każdy z nich wytworzy ,,gi ar din o s e с r e t o", ,,b o s с o" lub „o r t o" stosowanie do upodobania właściciela, wspólnie jednak tworzyć muszą jedną organicznie związaną i skom­ ponowaną grupę. Jak w ogrodzie prywatnym dom byl punktem centralnym, tak i w miastach czy w osadach-ogrodach znaleźć się winno to, co będzie ośrodkiem, osią całości. Wjednym wypadku będzie to rynek [...] Czasem będzie to kasyno, zakład kąpielowy... Tu kościół łub klasz­ tor, tam znów pięknymi starymi drzewami wysadzona droga, ówdzie pamiątkowa góra (kopiec) lub wielka rzeka czy staw, będą takimi naturalnymi centrami, które posłużyć mogą za punkt wyjścia dla kompozycji... Zasada precyzyjnego limitowania przestrzeni, obowiązu­ jąca na wszystkich poziomach struktury miasta-ogrodu, była pochodną jego zewnętrznej granicy. Wnętrza urbanistyczne, które już wkrótce pojawiły się w planach Letchworth Garden City i Hampstead Garden Suburb, powtarzające w pomniej­ szonej skali „zamkniętą" formę całego miasta, były wyni­ kiem teoretycznych poszukiwań Barry Parkera stałego współpracownika Raymonda Unwina [il. 8]. Odpowiadały im w Polsce prace lwowskiego propagatora idei mias­ ta-ogrodu, profesora pierwszej polskiej katedry urbanistyki - Ignacego Drexlera ,a później, jako bezpośredni efekt tych prac, różne wersje „okolnicy", zastosowane przez Oskara Sosnowskiego w projekcie Miasta Ogrodu Czerniaków [il. 19, 20]. W warstwie ideologicznej „okolnica" nawiązywała do znanej formy wczesnohistorycznego osadnictwa Zachod­ niej Słowiańszczyzny. 25 26 Po ogłoszeniu wyników konkursu na projekt parcelacji gruntu pod Salwatorem na krakowskim Zwierzyńcu (1908), problem: grodzić szczelnie, czy - przejrzyście, stał się przed­ miotem gwałtownej polemiki między Tadeuszem Niedziels­ kim, autorem nagrodzonej pracy, a Jerzym Warchałowskim, który formułował zarzuty w duchu antyestetyzującej ideo­ logii, ganiąc projekt Niedzielskiego za... wybitnie sztuczną matowniczość, wystawność i pewną prete­ nsjonalność całego planu . Podważając konwencję „malowniczości", Warchałowski odwrócił perspektywę projektowania urbanistycznego, bio­ rąc za punkt wyjścia już nie drogę, z której roztaczał się malowniczy widok na podmiejską osadę, lecz - podmiejskie domostwo, któremu całe jego urbanistyczne otoczenie winno być podporządkowane zgodnie z ekonomicznymi, higienicz­ nymi, a w końcu i estetycznymi potrzebami mieszkańców ... jednym z najmilszych i najkorzystniejszych rozwiązań sytuacji domu na parceli południowej, mającej drogę od północy, jest zwrócenie frontu domu do południa i za­ mknięcie się od drogi murem, otaczającym podwórko, z wejściem do domu od ulicy przez izolowane od podwórka przejście. W ten sposób dom zwrócony jest frontem do południa, a od północy ma: podwórko, część gospodarczą mieszkania i wejścia. 22 23 Warchałowskiego oburzył również warunek zawarty w umowie między Towarzystwem Urzędników, które nabyło tereny za Salwatorem, a władzami miejskimi Krakowa, warunek nakazujący stawianie przezroczystych [ogrodzeń], ...aby okolicę zdobiły, protestował więc ...przeciwko przymusowi sztachetkowemu, w którym kryje się najfalszywiejpojęty ideal,,zdobienia" okolicy ogrodze­ niem ..przezroczystym" i oburzająca tendencja, zmuszająca ludzi do mieszkania od ulicy, na widoku. * Cztery lata później, projektanci zabudowy Miasta Ogrodu 2 76 21 28 29 30 Jak ongiś konieczność obrony — pisał Sosnowski - tak �dziś potrzeba współdziałania na polu gospodarczym spowo­ duje organizowanie się ludności w związki, kooperatywy i obraz widomy tej solidarności lechickich naszych przodków był dla mnie pobudką do poszukiwania rozwiązań zabudo­ wania grupowego? W istocie chodziło tu o znalezienie klarownej formy rozgraniczenia poszczególnych wnętrz urbanistycznych na niższym niż dzielnica poziomie organizacji przestrzeni mias­ ta. Błahy z pozoru problem „ogrodzenia" stał się w X X wieku szczególnie czułym probierzem „prawości" poglądów w dziedzinie planowania urbanistycznego. Nic więc dziwnego, że kiedy w połowie lat dwudziestych architekci z nowej awangardowej generacji przenieśli punkt ciężkości w projek­ towaniu z „domu" na „mieszkanie", anachronizmem stał się mur ogradzający giardino secreto i przycięty żywopłot, mimo że w języku krytyki używano tych samych słów, którymi posługiwali się o jedną dekadę wcześniej apologeci miast-ogrodów. Im mniejsze ogródki, tym więcej trzeba ogrodzeń, w Sta­ nach Zjednoczonych podobno wcale nie robią ogrodzeń, ale czyż to u nas możliwe?, Ogrodzić, zresztą ażurowo, możnaby całość, nie każdy poszczególny ogródek, (...) nie koniecznie trzeba zakładać wykwintny park i sadzić delikatne rasowe rośliny, można zamiast nich dać wytrzymałe, dzikie drzewa i krzaki, wymagające raczej opieki leśnika niż ogrodnika '' . Spostrzeżenia i rady znanego architekta tych czasów, Barbary Brukalskiej mają dla nas wartość ważnej deklaracji programowej, zwłaszcza że można ją uznać za przejaw troski o równowagę miejskiego ekosystemu i dowód na trwałą obecność myślenia proekologicznego w krytyce architek­ tonicznej tego stulecia. Istniał wszak jeszcze inny sposób oznaczania granic miejskiej ekumeny, pozostający w związ­ ku z ekologiczną retoryką, a korzeniami sięgający X V I I I stulecia i jeszcze głębiej w czas, lub raczej poza czas - o tym w następnym komentarzu. 1 2 1 PASSUS 1 i 1 A Kanalizacje i wodociągi przeprowadzane są pod ziemią. Wylewanie ścieków wraz z ich nieczystościami na owarte przestrzenie dawało im [ptakom] pożywienie a szczególniej jaskółkom dostarczało bogatego materiału budowlanego dla gniazd. Komentarz: Ten dosyć szczególny przypadek naruszenia homeostazy ekosystemu, swoiste exemplum wykorzystane przez autora felietonu z 1912 roku, było wyraźną aluzją do prac kanaliza­ cyjnych, które w lewobrzeżnej części Warszawy rozpoczęto po roku 1878, a w prawobrzeżnej części miasta kontynuowa­ no właśnie po roku 1912. Zarówno autor pierwszego projek­ tu William Lindley, jak i jego syn oraz kontynuator dzieła, William Heerlein, odrzucili biologiczne metody oczyszczania ścieków jako nie sprawdzone, nie podejmując nawet dyskusji nad zagadnieniem utylizacji. Toteż zarzut marnotrawienia znakomitego, naturalnego nawozu dla rolnictwa był najcięż­ szym, jaki zwolennicy utylizacji odpadków (często archite­ k c i ) stawiali systemowi tego prymitywnego, zubożającego spłukiwania. Zdania były zresztą podzielone, a ponieważ obszerniejszy zapis toczących się wówczas dyskusji był przedmiotem oddzielnej publikacji, tu ograniczymy się do najważniejszych głosów. Pewien standard mówienia o tych wstydliwych sprawach wyznaczył sam Ebenezer Howard powołując się (w formie motta do jednego z rozdziałów Garden Cities of To-morrow) na znaną publicystyczną dygre­ sję z Nędzników Wiktora Hugo, który wyłożył swoje przewi­ dywania w sposób następujący: 33 34 II. 13, 14. Konkursowe projekty ogrodzeń wg „Studio", 1900; il. 15, 16. H. Tessenow, Projekty domu odźwiernego z Kościoła wiejs­ kiego, 1903; il. 17. Ulica Wieniawskiego na Żoliborzu, Warszawa Kiedy system drenów ze swoją podwójną funkcją zwraca­ nia tego, co bierze, zastąpi ścieki - to prymitywne zubożają­ ce spłukiwanie - wówczas w połączeniu ze zdobyczami nowej 77 �J k_ 18 4Lu 19 II. 18. B. Parker, Przykłady wnętrz urbanistycznych; il. 19. O. Sosnowski, „Okolnica w zastosowaniu do zabudowania półzwartego", plan, „Architekt", 1924 ekonomii społecznej wydajność ziemi zostanie dziesięcio­ krotnie pomnożona, a problem nędzy wydatnie złagodzony. Żeby jednak właściwie oddać temperaturę toczącej się dyskusji i odnieść ją do właściwego przedmiotu, owej wspólnoty życiowej i organizacji żywej przyrody, w obrębie której odbywa się krążenie materii i energii , czyli - bio­ cenozy, przytoczymy następny ustęp z dzieła Hugo Wielkie miasto to olbrzymie szambo. Wykorzystanie miasta do nawożenia pól to czysty interes. Jeżeli nasze złoto jest nieczystością, to odwrotnie - nasze nieczystości są zlotem. Co się robi z tym zlotem-nawozem? Wyrzuca się je w otchłań. Wielkim nakładem kosztów wysyła się całe flotylle okrętów, żeby zbierać na biegunie południowym łajno petrełi i pingwinów, a mając pod ręką nieograniczone źródło bogactwa, odprowadza się je do morza. Cały nawóz ludzki i zwierzęcy, który świat marnotrawi, nie wrzucony do wody, lecz zwrócony ziemi, wystarczyłby, aby wyżywić cały świat. Te stosy śmieci na śmietnikach, wozy z nieczystoś­ ciami trzęsące się nocą po ulicach, te ohydne beczki zarządu miejskiego, cuchnące podziemne kanały biota ukryte pod brukiem, czy wiecie, co to jest? To łąki w kwieciu, to zielona trawa, macierzanka, tymianek i szałwia, to zwierzyna i bydło, to wieczorny ryk sytych, wielkich wołów, to pachnące siano, to złociste zboże, to chleb na waszym stole, 35 36 78 gorąca krew w waszych żyłach, to zdrowie, radość, życie. Tak chce tajemniczy akt tworzenia, który jest przeob­ rażaniem się na ziemi, a przeistoczeniem w niebie. W tym długim łańcuchu pokarmowym, gdzieś pomiędzy niebem a ziemią, powinno znaleźć się miejsce nie tylko dla ptaków, których interesy powierzono w 1912 roku „budow­ niczym", ale i dla mieszkańców nowoczesnych miast. Próby sprostania temu wyzwaniu podejmowano z różnym skut­ kiem w wielu miastach-ogrodach, zakładając kompostownie odpadów organicznych i inne utylizacyjnie zorientowane przedsięwzięcia. Również w publicystyce tego okresu krążo­ no nieustannie w obszarach wyznaczonych przez Wiktora Hugo. Dość stwierdzić, cytując słowa gdzie indziej już wypowiedziane, że Józef Polak, wspomniany autor pierw­ szego polskiego podręcznika urbanistyki, był projektantem i inicjatorem budowy zakładu spalania śmieci w Warszawie (1909) , Władysław Dobn:yński - „polski Howard", nie­ strudzony apologeta angielskiego reformatora, rozpoczynał publicystyczną karierę w 1900 roku od cyklu artykułów na temat oczyszczania ulic Warszawy , natomiast Wojciech Szukiewicz, autor pierwszego polskiego streszczenia i ko­ mentarza do dzieła Howarda , redagujący ponadto w 1909 roku miesięcznik „Zdrowe Życie", poświęcony higienie, którego łamy udostępniono „Delegacji przy Warszawskim 31 38 39 40 �II. 20, 21. O. Sosnowski, „Okolnica dla 15 udziałowców" i plan założenia pałacowego, „Architekt", 1924 41 towarzystwie Higienicznym do sprawy miast-ogrodów" , opublikował w tym samym roku imponującą monografię pod tytułem O kremacji, czyli paleniu cial po śmierci. W wyniku długich i gruntownych rozważań doszedł w niej do wniosku, który pozostaje w ścisłym, acz nieco szokującym związku z problematyką ekologiczną: Jeżeli zrozumiemy, że przy procesie spalania się ciała ludzkiego wywiązuje się amoniak, który za pośrednictwem deszczu dostaje się z atmosfery do ziemi i tutaj służy światu roślinnemu za niezbędny pokarm, którego i dodany do ziemi popiół ludzki w doskonałym stanie dostarcza, to zgodzimy się na to, że kremacja jest faktycznie najwłaściwszym sposobem usuwania nieboszczyków połączonym z możliwie najszybszym wróceniem ich do ogólnego obiegu materii. Pozostaniemy w obszarze empirii, twierdząc, że jedynym celem wszystkich tych utylizacyjnych wynalazków było zamknięcie przemian metabolicznych w granicach ekosys­ temu miasta. Wprawdzie w latach dwudziestych granice te przesunęły się, a nowa awangardowa doktryna zmusiła planistów do zastosowania zsypów na śmieci i specjalnych urządzeń do spalania odpadów, które instalowano w pod­ ziemiach wielkich „jednostek mieszkaniowych", nie wywo­ łało to jednak żadnej szczególnej zmiany w samym trybie ustalania granicy ekosystemu. Zastąpiła ona jedynie granice 42 z początku X X wieku, zdefiniowane w przestrzeni prawno-finansowej miasta-ogrodu, jego strukturze demograficz­ nej, strukturze wewnętrznych podziałów przestrzennych, architektonicznych i wreszcie w systemie relacji miasta do jego rolniczego otoczenia, gdzie granicą było zarządzane wspólnie przez całą gminę przedmieście - green belt. Powtórzmy więc jeszcze raz, że dzieje współczesnej urbani­ styki od początków tego stulecia były zdeterminowane przez ekologiczną strategię wyboru między równowagą opartą na ścisłym rozgraniczeniu naturalnej i cywilizacyjnej sfery ludz­ kiego bytowania, a równowagą wyrażającą się w harmonij­ nym przenikaniu obu tych sfer w obrębie tej samej struktury przestrzennej, starannie limitowanej i graduowanej wewnęt­ rznymi podziałami. Ta strategia wyznaczyła dystans między rozwiązaniami skrajnymi epoki - uniwersalnym wzorem osiedla funkcjonalnego, kolportowanym przez międzynaro­ dowe środowiska awangardy i znanym z wielu regionalnych rozwiązań, idealnym projektem miasta-ogrodu. Podsumowanie Warto wreszcie przypomnieć, że w felietonie, który był pretekstem dla tych rozważań, nie wspomniano słowem o żadnej granicy, mimo, że był to „felieton ekologiczny dla 79 I �architektów", a w końcu kwestia granicy, jak próbowałem udowodnić, aktualizuje się właśnie na przecięciu problema­ tyki urbanistycznej i ekologicznej. Trudno podważyć prawo­ mocność aktualizacji w obrębie każdego z tych wirtualnych tekstów, lecz z drugiej strony, kojarzenie ich ze sobą tylko dlatego, że tu i tam pojawia się kategoria „granicy", jest w najwyższym stopniu podejrzane. Podejrzana jest mianowi­ cie rutyna, z jaką antropolog kultury zwykł łączyć z sytuacją „graniczną" wszystkie obiekty mieszczące się w kategorii „nieczystego". Zapytany o zasadność tego nawyku, od­ powie: Każde dziecko stając się świadome swej osobowości z konieczności staje przed pytaniem ,,Kim jestem?", ,,Gdzie jest granica mnie samego?" Odchody ludzkiego ciała przed­ stawiają szczególną trudność. ,,Czymójkal, mój mocz, moja sperma, mój pot są częścią mnie samego, czy też nie? ... otwory ciała ludzkiego tworzą przejścia i wszystkie odchody są „rzeczami nie na miejscu", tak samo jak usuwane części w okaleczeniu obrzędowym. Zrozumiale, iż mogą się one stać przedmiotem tabu. Tak też się dzieje.* Ten wywód otwiera drogę następnym analogiom. „Za­ 2. tkanie odbytnicy", na przykład, inicjacyjny rytuał plemienia C z a g a , k t ó r y ma udowodnić kobietom, że mężczyźni tego plemienia po przejściu inicjacji nie oddają kału, jest struk­ turalnym odpowiednikiem wcześniej wspomnianych projek­ tów utylizacyjnych. W obu przypadkach chodziłoby więc 0 oczyszczające usunięcie odchodów przez całkowite spożyt­ kowanie ich w granicach organizmu mężczyzny - w pierw­ szym przypadku lub ekosystemu miasta - w przypadku drugim. Jeśli jednak będzie potrzebna dodatkowa analogia, zawsze można przypomnieć hipotezę na temat genezy wpro­ wadzenia techniki użyźniania gleby nawozem naturalnym. W tym wypadku odchody miałyby pełnić funkcję magicz­ nego katalizatora procesów wegetacyjnych na neolitycznym poletku i taką samą funkcję na rolniczym przedmieściu (granicy) miasta-ogrodu. Schematy interpretacyjne, o których tu mowa, mają wady 1 zalety; wady, jeśli interpretacja ogranicza się do samego schematu; zalety zaś wtedy, gdy a priori lub intuicyjnie przyjęty schemat pozwala rozwinąć oderwane i zestawione ze sobą formuły w wirtualną, „cudownie" nieprzypadkową rzeczywistość. 44 PRZYPISY 1 Artykuł jest pracą o charakterze syntezy. Zawiera dużo informacji, których dokładne udkokumentowanie wymagałoby obszernych przepi­ sów i rozbudowanego systemu odsyłaczy. Zrezygnowałem z tego świado­ mie, a zainteresowanych odsyłam do nie opublikowanej rozprawy doktorskiej: A. Czyżewski, Idea miasta-ogrodu w Polsce w latach 1899-1939, maszynopis, Biblioteka Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. 2 Por.: T. Sumień, A. Wagner-Sumień, Ekologiczne miasta, osiedla, 3 J. Polak, Wykład 4 Wawel, Ochrona ptaków higieny miast, Warszawa 1908, s. 79 i budowniczowie, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 7, s. 86 R.P., Wystawa architektury i wnętrz w otoczeniu ogrodowym w Kra­ kowie w R. 1912, „Architekt", 1912, z. 6-7, s. 61-65 6 Objaśnienia ..Ząbki"pod do projektów na parcelację majętności hr. A. Ronikiera Warszawą, „Przegląd Techniczny", 1912, nr 13, s. 178-184 7 W. Dobrzyński, Krótki zarys prac Delegacji miast-ogrodów, „Zdrowie", 1912, z. 10, s. 737; por. też: Młociny, Warszawa 1914, s. do sprawy Miasto-ogród 14-15 8 Zjazd, poświęcony higienie miasta, odbył się 25-28 maja we Włocławku. Sprawozdania ze zjazdu zamieszczono w 6 i 9 zeszycie „Zdrowia" z 1912 roku. " Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w 1898 roku pod tytułem Tomorrow: a Peaceful Path to Real Reform. Następne wydanie z 1902 roku, nieco zmienione, nosiło już tytuł Garden Cities of To-morrow i, w postaci rozszerzonej o wstęp Frederica J. Osborna oraz obszerny szkic Lewisa Mumforda The Garden City Idea and Modern Planning, było parokrotnie wznawiane (w Anglii) po 1945 roku. 1 0 M . M . Zweigbaum, Władysław Dobrzyński, Polski Słownik Bio­ graficzny, t. 5, 1939, s. 275-276 1 1 W. Dobrzyński, Delegacja do sprawy miast-ogrodów, „Zdrowe Życie", 1909, nr 3/4, s. 33 1 2 1 3 Wystawa miast-ogrodów, „Zdrowie", 1910, z. 7, s. 545-548, 561 Wł. Wr., Sprawozdanie z ..Budowlanego Wieczoru Dyskusyjnego", „Przegląd Techniczny", 1911, nr 51, s. 659-660; por. też: Budowlany Wieczór Dyskusyjny, „Wiadomości Budowlane", 1911, nr 12, 1912, nr 1, 2 1 4 J. Warchałowski, Konkurs na parcelację gruntu pod Krakowem, „Architekt", 1909, z. 1, s. 11 [wyniki konkursu na plan regulacji Wielkiego Krakowa], „Ar­ chitekt", 1910, z. 6, 7, 8 1 5 16 Miasta-Ogrody, „Architekt", 1912, z. 6/7, s. 82-83 1 7 Por. też: W. Ostrowski, Ebenezer Howard - pionier współczesnej urbanistyki, ..Studia i Materiały do Teorii Architektury", t. 9, 197], s. 727-134 E. Howard, Garden Cities of To-morrow, London 1967, s. 67; por. też: L. Mumford, The Garden City Idea and Modern Planning [w:] E. Howard, op. cit., s. 31-32 Już w 1913 roku, krytykując zbyt małą powierzchnię miasta-ogrodu Ząbki, Witold Małkowski zauważył, że powierzchnia Letchworth od­ powiadała mniej więcej powierzchni „Wielkiego Krakowa", lecz jej podział między miasto właściwe i jego country belt był daleki od idealnego i wyrażał się stosunkiem 1 do 2 Cyt. za: Howard, op. cit., s. 50. Tłumaczenie według: W. Dobrzyń­ 1 5 2 0 2 1 80 (Garden Cities), „Zdrowie", 1909, z. 5, s. 338 W. Tomaszewski, О ogrodach nowoczesnych, „Przegląd Technicz­ ny", 1911, nr 20, s. 277 Tenże, W sprawie konkursu na parcelację gruntu pod Salwatorem, „Architekt", 1909, z. 2, s. 74 Tamże, s. 74 2 4 2 5 Konkurs [na domy w Ząbkach], „Wiadomości Budowlane", 1912, nr 10, s. 110. Wyróżnione w konkursie projekty zamieszczano w kolejnych numerach „Wiadomości Budowlanych" z 1912 roku. Być może ten sam projekt Zdzisława Kalinowskiego i Czesława Przybylskiego, który zamieszczono w 1908 roku w „Przeglądzie Tech­ nicznym", był eksponowany w czasie warszawskiej „Wystawy Miast-Ogrodów" w 1910 roku w postaci modelu, rysunków i planów podmiejskiej kolonii 2 7 2 8 robotniczej. S. Goliński, Estetyka ogrodu, „Ogrodnik", 1913, nr 32, s. 522-523 B. Parker, Economy in Estate Development, „Journal of the Town Planning Instytute", 1928, nr 8, s. 25-29 2 5 I . Drexler, О zakładaniu ulic miejskich, „Przegląd Techniczny", 1913, nr 2, s. 23-24, nr 3, s. 35-36; por. też: Tenże, О oszczędnym projektowaniu sieci komunikacyjnej nowoczesnego miasta, „Dom Osiedle Mieszkaniowe", 1931, nr 1, s. 6-15 3 0 O. Sosnowski, Projekt pod Warszawą, 3 1 rozplanowania miasta-ogrodu Czerniaków „Architektura i Budownictwo", 1926, z. 6, s. 8-11 Tenże, ,,Okolnica" w zastosowaniu do zabudowania półzwartego, „Architekt", 1924, z. 2, s. 21 3 2 B. Brukalska, Na peryferiach Warszawy, „Dom Osiedle Miesz­ kanie", 1929, nr 2, s. 10-11,' 3 3 [S. Adamczewski, J. Swiecianowski], Czy system kanalizacji dla M. Warszawy przez P. Lindleya projektowanej ma rację bytu?, „In­ żynieria i Budownictwo", 1881, nr 54, s. 55: ...najpożądańszem byłoby umiejętne usunięcie odchodów i korzystne ich zużytkowanie. Nad roz­ wiązaniem tej kwestii od pewnego czasu pracuje dwóch znanych architek­ tów naszych, pp. S. Ad. i Jul. S., a próby z ich przyrządem na małą skalę wykonane dowiodły, iż podobne przedsiębiorstwo, oprócz zapewnienia sanitarnych korzyści, wcale dobrze procentować może. Obecnie autorowie powyższej idei mają zamiar skonstruowanie aparatu na większą skalę, a po uzyskaniu na takowy patentu zawiązać spółkę, której celem będzie oczyszczanie miasta i zużytkowanie jego odchodów do gospodarstw rolnych. A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Ekologiczna utopia XIX wieku, 3 4 „Arche", 1991, nr 3, s. 42-46; por. też: Tenże, Odwrotna strona Stanisława i początku życiorysu Adamczewskiego - szkic biograficzny, [w.] Architektura XX wieku, Warszawa 1991, s. 71-84 XIX 3 5 W. Hugo, Nędznicy, tłum. K. Byczewska, t. 4, s. 149; por. też: Howard, op. cit., s. 58 T. Sumień, A. Wagner-Sumień, op. cit., s. 9 Hugo, op. cit., s. 147-148 3 6 3 7 1 8 ski, О miastach przyszłości J. Warchałowski, op. cit., s. 11 2 3 2 6 budynki, Warszawa 1990 5 2 2 3 8 3 9 [zakład miejski do palenia odpadków], „Zdrowie", 1909, z. 4, s. 242 W. Dobrzyński, Co robimy, a co robić należy z odpadkami domo­ wymi?, „Zdrowie", 1900, nr 19, s. 590-591 W. Szukiewicz, Miasto-Ogród, „Tygodnik Polski", 1899, nr 1, s. 4 0 2-3, nr 2, s. 21-22, nr 4, s. 61-62, nr 5, s. 82-83, nr 7, s. 122-123, nr 8, s. 142 4 1 Tenże, Do Czytelników, 4 2 Tenże, О kremacji, czyli paleniu cial po śmierci, Warszawa 1909, s. 7 „Zdrowe Życie", 1909, nr 1, s. 1-2 4 3 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 68-69 4 4 B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuał inicjacji i zazdrość Warszawa 1989, s. 252-256 męska, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b231d9ca293f2205ef816a8f9c4332f4.pdf 60de878e46fb5fb243a78dc01a108b4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2316 Title A name given to the resource Ziemscy bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemscy bogowie Zbigniew Libera Zdanie ukraińskiego etnografa V. Gnatjuka (13, s. 254): „Chłop do doktorów nie idzie, bo to dużą sumę kosztuje, a po drugie to daleko, u czorta za drzwiami, a trzecie: czy oni by coś pomogli?" - wyraża niemal powszechne przekonanie etnografów, które wydają się potwierdzać liczne wypowiedzi i zachowania samych chłopów, że wieś nie korzystała z pomocy dyplomowanych lekarzy z tych właśnie powodów. W pewnym stopniu racje ekonomiczne stanowiły istotną przeszkodę w korzystaniu z usług lekarza. Od Średniowiecza aż po wiek X I X , gdzieniegdzie jeszcze przez kilkadziesiąt lat naszego wieku, ubożsi mieszkańcy miast i wsi leczyli się sami, bądź też szukali pomocy we dworze, u księży, zwłaszcza u znachorów, bab, dziadów, olejkarzy, Cyganów, Żydów itp., natomiast u znacznie droższych (i nielicznych) lekarzy, cyrulików, aptekarzy leczyła się szlachta, zamożni miesz­ czanie, nierzadko bogatsi gospodarze. Nad Niemnem w koń­ cu X I X w. niektórzy lekarze zadowalali się niskimi za­ płatami, leczyli nawet bezpłatnie. Jednakże koszt lekarstw z aptek, które przepisywali choremu przerastał możliwości biednych i przeciętnie zamożnych chłopów. Znachor czy „lekarka" też kosztowali chłopa, ale w inny sposób. Za ich porady i leki chłop mógł dać kawał słoniny, płótna, trochę mąki, lnu, kurę, jajka itp. Mieszkańcy Żmiącej (pow. limanowski) najczęściej chodzili do znachora z pobliskiej wsi Laskowa, który za poradę brał 40 groszy, podczas gdy lekarz żądał 1 koronę. St. Spittal (39, s. 22, 35, 37) zauważa, że lekarz „stanowi u większości wieśniaków końcowe zło czy konieczność", lecz natychmiast dodaje: „znawcy duszy włoś­ ciańskiej: wędrowni, Cyganie dokonują największej sztuki, bo otwierania i to szeroko wieśniaczej kieszeni zamkniętej dla właściwych lekarzy"; „za drogie pieniądze" kupowali chłopi leki „od znachorów, wędrowców z dalekich krajin". Znachorzy i czarownicy, szczególnie ci, którzy słynęli z wielkiej mocy i mieli liczną klientelę, należeli do najzamożniejszych mieszkańców wsi, a wielu z nich utrzymywało się wyłącznie ze znachorstwa. Chociaż wielu również klepało w rzeczywistości biedę, wśród chłopów panowało powszech­ ne przekonanie - które narzucała logika wierzeń („każdy bogaty musi trzymać z diabłem", „kto trzyma z diabłem jest bogaty") - iż ci ubodzy skrywają swe bogactwa przed ludźmi. To właśnie ich materialne powodzenie skłaniało wielu do zajęcia się znachorstwem. Chłopi na ogół nie żałowali wydatków na leczenie, ale u swoich „doktorów". Nie tylko wieś bogaciła znachorów i czarowników. Rosyjscy, białoruscy i ukraińscy znachorzy za wróżby i leki, a zwłaszcza za zlikwidowanie czaru, pokaranie wroga wyznaczali dość znaczne zapłaty pieniężne (od 1 kopiejki do 5 i więcej rubli) lub/i w naturze: bydło, odzież, płótno, wódkę, mąkę, masło itp. Pewien stary Żyd - słynny zamawiacz ukąszenia żmiji z miasteczka Trzciany (pow. białostocki) często rozkładał należność na raty, jeśli jego ubogi klient nie był w stanie od razu zapłacić kilku­ dziesięciu złotych. Zwłaszcza w opowiadaniach wyolbrzy­ miano ich zarobki. W gub. mińskiej opowiadano, że chłop za wyleczenie bogacza wziął 25 rubli. W ukraińskim opowiada­ niu znachor nasyłał żmije na ludzi, by potem ich leczyć za 100 reńskich; morawska czarownica za odnalezienie konia, wskazanie złodzieja brała 50 reńskich, podczas gdy nadrab- ski czarownik żądał za poradę 1 reńskiego, a w Czarnym Dunajcu chłopi płacili lekarzowi parę reńskich. Często wydatek nie sprowadzał się do zapłaty jednemu znachorowi. Bywało nieraz, że chory tygodniami, nawet latami objeżdżał okręg na kilkadziesiąt i więcej wiorst (mil) w poszukiwaniu skutecznej pomocy. Takie wędrówki czy wręcz wyprawy na kilka, kilkadziesiąt i setki wiorst (mil) do znachorów, słynących w danej okolicy z wielkiej mocy, dość częste były w Polsce, w Czechach i na Słowacji, na Łemkowszczyźnie, Ukrainie, Białorusi, w Rosji, niemal w całej Europie. Nietrudno dostrzec, że te - kilkakrotne nieraz - wędrówki pochłaniały sporą ilość czasu, odrywały rodzinę chorego od zajęć w gospodarstwie, w połączeniu z wielokrotnymi za­ płatami należnymi znachorom, znacznie podnosiło to koszty leczenia. Widać przy tym, że odległości nie były przeszkodą w korzystaniu z usług miejskich lekarzy. Chłopi ze wsi oddalonych o 2 wiorsty od Połocka jeździli wiele mil do sławnych znachorów. W poł. X I X w. w Czechach, w osadzie Hofićky żył „lekarz" Antoni Pich (słynący głównie ze skutecznego leczenia złamań), do którego przyjeżdżali cho­ rzy z Czech, Moraw, Śląska, Austrii, Węgier, Niemiec i Francji. Do tzw. „Ilinki" - słynnej w latach 1860-1868 serbskiej znachorki, zjeżdżali chorzy z Serbii, Rumunii, Węgier, Turcji, która za swe porady rzadko kiedy brała mniej niż dukata; właśnie znachorstwu zawdzięczała swą znaczną zamożność. Ani brak środków (pieniędzy), ani odległość ze wsi do miast nie tłumaczy sporadycznych w X I X i na pocz. X X w. kontaktów chorego chłopa z dyplomowanym lekarzem. Nie może objaśnić tego ksenofobia wsi, bo „doktorem" chłopa był niemal każdy „obcy". Nie wyjaśnia tego także brak lekarzy. A n i w „ciemnych stronach" Polski, wsch. i płd. Słowiańszczyzny, gdzie w końcu X I X i na pocz. X X w. jeden lekarz przypadał nawet na kilkaset tysięcy osób, ani, np. na Śląsku posiadającym w tym czasie stosunkowo niezłą opiekę medyczną, lekarze nie cieszyli się większym wzięciem u chło­ pów. Pewien niemiecki chirurg w podaniu do władz pruskich (z 1797 r.) prosił o przeniesienie go z Łubnowa do Radomierzyc, gdyż mieszkańcy tej wsi nie mają do niego zaufania i sporadycznie tylko korzystają z jego usług; liczył natomiast na zaufanie i wzięcie u niemieckiej ludności osiadłej w Radomierzycach. Na początku naszego wieku w okolicy Hrubie­ szowa było już 10 lekarzy, lecz chłopi udawali się do nich bardzo rzadko, z niewiarą w skuteczność ich leczenia. W niektórych jednak okolicach - pisał M . Udziela (44, s. 45) - „Lud wiejski dość często zasięga rady lekarzy, czasem szuka jej nawet zbyt daleko, mając, że się tak wyrażę, pod nosem lekarza. Częściej jednak udaje się o pomoc do samorodnych dochtorów wiejskich." Dlaczego więc dominującą postawą chłopów wobec dyp­ lomowanych lekarzy w X I X , a gdzieniegdzie nawet w latach 60. obecnego stulecia, była nieufność, niewiara w ich wiedzę i umiejętności, nie korzystanie wcale, bądź niezwykle rzadko z ich pomocy, a jednocześnie można obserwować dość częste kontakty chorych z pewnymi lekarzami, spore do nich zaufanie i szacunek? Do końca X V I I I w. i jeszcze na pocz. w. X I X niemal 113 1 �wszystkich leczących: znachorów, babki, dziadów, wędrow­ nych, pospolitych oszustów podających się za lekarzy, łaziebników, balwierzy, felczerów, księży, zakonników oraz najmniej licznych lekarzy, cyrulików, aptekarzy łączyły ze sobą i z ich pacjentami podobne, czy też identyczne wyob­ rażenia o naturze chorób, posługiwanie się często tymi samymi technikami i środkami leczenia. Na przełomie X V I I I - X I X w. nastąpił nowy okres w historii medycyny. Odtąd dyplomowani lekarze zaczęli posługiwać się wiedzą medyczną nowego typu. Tych to właśnie lekarzy chłopi unikali. Sporadycznie, zwykle w ostateczności, zwracano się do nich o pomoc, gdy wszystkie środki domowe i znachorów zawiodły. Lecz wówczas i oni byli bezsilni, niewiele lub wcale nie mogli już pomóc choremu. To uwiarygodniało przekonanie, że bar­ dziej szkodzą, niż pomagają. Jeśli nawet chory - z różnych powodów, w rozmaitych okolicznościach (np. za namową księdza, dworu) - trafił do lekarza, często nadal korzystał z rad znachora. Skuteczność leczenia nigdy nie przypisał temu pierwszemu, choć jeden i drugi stosowali nieraz, np. przeciw wściekliźnie, syfilisowi te same leki. U podstaw przekonań, że dyplomowany lekarz nie może pomóc chore­ mu, leży niewspółmierność tych systemów medycznych (bo medycyna „miastowa" to „pańska fantazja"); że umie leczyć tylko „pańskie słabości", a chłopskich nie zna wcale; nie potrafi rozpoznać, nie wie jak leczyć kołtun, czar, urok, różę, zawianie, opętanie, oberwanie itd. Osiadły na prowincji lekarz, który nie liczył się z „zabo­ bonnym systemem", „nie umiał czy nie chciał zniżyć się do pojęć ludu", „nie miał tu po co siedzieć", „nie miał kogo leczyć i miał się biednie" (34, s. 189-191; 37, s. 197; 38, s. 33). Pewni lekarze, którzy „wyszli z ludu", przez długie lata praktykowali na prowincji i utrzymywali się z leczenia chłopów, respektowali ten „zabobonny system". To właśnie tych lekarzy obdarzano sporym zaufaniem, wzywano ich lub udawano się do nich bez obaw. Ich praktyka lekarska zbliżona była do praktyk znachorskich lub lekarzy miejs­ kich, ale tych z X V I I I wieku i wcześniej. Znaczna część wiedzy (nie tylko) medycznej była wspól­ nym dobrem wsi a nie tylko wyspecjalizowanych profesjo­ nalistów: wiejskich „lekarzy". Umiejętności medyczne po­ siadał prawie każdy: leczyli mężczyźni, a zwłaszcza kobiety, także starcy i dzieci, krewni, sąsiedzi itd. W każdym domu dysponowano mniejszą lub większą znajomością leków i sposobów leczenia, a gdy tej wiedzy i umiejętności nie wystarczało zwracano się o pomoc do sąsiadów, krewnych. „Każdy wieśniak, to lekarz dla siebie i swoich bliskich oraz sąsiadów, im starszy tym pewniejszy fachowiec" (38, s. 4). Ze starością łączą się brak siły, choroby, śmierć, ale też mądrość i wiedza. To zbliża ludzi starych do kategorii znachorów, czarowników. Toteż o czary posądzani bywali starcy, zwłaszcza staruchy; do nich zwracano się o zdjęcie czaru, uroku, usunięcie różnych chorób. W białoruskich wsiach zamawianiem zajmowali się prawie wszyscy starcy i staruchy. Na rosyjskim Pomorzu „znający" starzy mężczy­ źni i kobiety bronili przed kołdunami. Nierzadko stawali się oni znachorami czy znachorkami. Na Opawie starcy leczyli (obok owcarzy) bydło i ludzi, znano ich w okolicy i mówiono o nich „chłop" („muz"), „żena". Gdy jednak okazywali się „umiejętnymi" mówiono o nich „dochtur", „dochtor", bo wiedzieli wszystko: potrafili odnaleźć zguby, wskazać zło­ dzieja, sprawcę choroby, leczyć, na znaczne odległości słyszeli, co o nich mówiono (bo trzymali z diabłem). Łączenie wiedzy i umiętności magicznych z ludźmi starymi ma jeszcze głębsze mitologiczne motywacje. Głównie ze względu na wiedzę, moralną i fizyczną czystość szczególną rolę od­ 114 grywali oni - często obok dzieci i dziewic - w obrzędach oborywania wsi przed zarazą, powodowania deszczu, pozys­ kiwania roślin, w obrzędach rolniczo-hodowlanych, rybo­ łóstwie itd. Z białoruskim zakazem: nie mogą pozyskiwać roślin ludzie „ni u końcu, ni pry naćalu", czyli w średnim wieku, gdyż zebrane przez nich zioła nie mają mocy, korespondują pospolite wierzenia i praktyki, iż znachorską wiedzę wolno przekazać tylko najstarszemu (pierworod­ nemu) lub najmłodszemu dziecku, nigdy średniemu. Dziec­ ko, dziewica, („pierwszy", „początkowy", „nowy"), jak i człowiek stary („końcowy", „zniszczony") znajdują się poza pełnią życia, są „nieużytecznymi", inaczej mówiąc: brak im dyferencjacji - podstawowego wyznacznika życia i kultury. Powyższe uzasadnienia czynią zrozumiałym przypisywa­ nie magicznych mocy dzieciom, zwłaszcza w początkowym okresie ich życia. Według Ukraińców „wieszczą one, gdy durne jeszcze". Dziecko pierworodne - szczególnie to, które „jeszcze nic nie rozumie", najskuteczniej zamawiało, nie­ zwykle skutecznie leczyło, głównie takie choroby (np. urok, czar, opętanie, konwulsje), których pochodzenie wiązane było z siłą nieczystą; bały się go wiedźmy i nie miały nad nim mocy. Niektóre z dzieci, wskutek zyskania naturalnej łączno­ ści z zaświatami, a przez to uzyskując naturalne predyspozy­ cje, które ujawniały się już w dzieciństwie, stawały się wiedźmami, kołdunami, upiorzycami, znachorami itp. - „sa­ moukami". Tymi niezwykłymi ludźmi zostawali poczęci wskutek złamania zakazu (np. ze stosunków krewniaczych), urodzeni w nocy (o północy), w noc Bożego Narodzenia, Wielkanoc, św. Jana itp., w poniedziałek, niedzielę - szcze­ gólnie na nowiu, urodzeni pod „ciemną (nieszczęśliwą) gwiazdą (planetą)", urodzeni z zębami, z 2 duszami lub sercami, z ogonkiem, w czepku, po 7 miesiącach życia płodowego, 1, 3, 5, zwłaszcza 7 i 13 dziecko, urodzeni „po zadnjem końcu" itp. Eksponowana rola kobiety w lecznictwie domowym opie­ ra się przede wszystkim na tym, że wewnętrzna przestrzeń domu jest przestrzenią żeńską. Nadto, kobiety z racji swej nieczystej natury stawały się „lekarkami". Z dużym powodzeniem miały one leczyć dzieci i bydło. W ok. Załoziec uważano, że „chrypkę dziecka najlepiej leczy okład z pończochy, względnie onucy matki, bo prócz potu działa miłość macierzyńska" (39, s. 112). Według Ukraińców matki, babki, niańki najlepiej rozumieją dzieci, z kolei dziecko - tylko je rozumie. To wzajemne rozumienie się dziecka i matki bierze się stąd, że oboje do 6 tygodnia po porodzie nie zerwali łączności z „tamtym światem" i przyna­ leżą jakby do obu światów jednocześnie. Dzięki temu matka leczy dziecko i , co znamienne, jej ciało, mocz, ślina, pot, pokarm, wymioty, koszula miały właściwości lecznicze, a dziecko (do 1, 2, 3, 4, 7 roku życia), np. u Ukraińców, spełniało rolę wieszczuna. Z tego powodu leczyć mogła także ciężarna kobieta, np. jeżeli stanie nogą na ciele chorego albo, gdy swoim fartuchem owinie chore dziecko. Więź duchowa gospodyni (głównie) z krową, gospodarza z koniem tłuma­ czy także to, że leczeniem bydła, świń, drobiu zazwyczaj zajmowały się kobiety, koni zaś mężczyźni. Jednakże natura kobiet sprawia, iż ich moc leczenia jest ograniczona. Zamawiały, leczyły one gorzej od mężczyzn. Na Rusi Karpackiej doradzano: jeżeli nie pomoże „prymiwnyczka" iść trzeba do „prymiwnyka". W związku z ich rzekomymi predyspozycjami pozostają wierzenia, że wiedźmaków, kołdunów jest mniej niż wiedźm, kołdunie (bo, według Ukraińców, jako słabsze istoty częściej oddają duszę diabłu). Także ich natura (złość, złośliwość, mściwość itp.) wyjaśnia to, że na białoruskim Polesiu bardziej bano się �znachorek, niż znachorów, a w gub. kostromskiej „przystrzyżyny" (kłosów zbóż w noc Iwana Kupały) częściej robiły kołdunice od kołdunów. Z drugiej strony uważano, iż kołduni potężniejsi są od kołdunie, strzygoń groźniejszy od strzygi, wiedźmaki, znachorzy, upiory rządzą wiedźmami. Te ograniczenia zdolności leczenia i czarowania (szkodzenia) biorą się stąd, iż są one po prostu słabsze fizycznie i umys­ łowo. Mimo iż - jak się sądzi - rozum zawsze zwycięża siłę fizyczną, jest ona w praktykach magicznych często koniecz­ na. Walczących z burzą płanetników i dzwonników zlewały strugi potu, nabrzmiewały im żyły od wysiłku, po każdej takiej walce wracali do domu wycieńczeni, słabi, trzęsąc się z zimna; toteż, żeby mieć siły do oddalania burz nie mogli ciężko pracować. Brak sił tłumaczy dlaczego chory nie zawsze mógł leczyć się sam. Według pewnej znachor ki z ok. Sambora sama chora mogłaby usunąć chorobę, zażegnać „złe", ale „nie wytrzymałaby tego", ze względu na duże osłabienie. Często jednak chory leczył sam siebie i innych, tak samo jak, np. białoruski znachor. Tak jak znachory, czarownik, wiedźma był chory niebezpieczny dla otoczenia jako sprawca chorób (nieszczęść), a z drugiej strony - podobnie jak menstruująca kobieta, ciężarna, położnica, trup - uzdrawiał. Zwłaszcza wydzieliny jego ciała miały uzdrowicielskie właściwości. Chory - „ni żywyj, ni miortwyj" - widzi, słyszy i czuje to czego inni żywi, ale zdrowi, nie widzą, nie słyszą. M.in. położnice, widzą śmierć, choroby, zmarłych, pokazuje się im „tamten świat". Opętany w chwili ataku potrafi wyczytać w myślach grzechy ludzi, wie co każdy ma w kieszeni, wróży. Chory dysponuje więc zdolnościami podobnymi do trupa, ponieważ nie zerwał łączności z „tym światem": słyszy, widzi, czuje, co się wokół niego dzieje, rozmawia się z nim jak z żywym. Te zdolności niedostępne dla innych, zdrowych ludzi podziela chory ze znachorami, czarownikami, wiedźmakami itp. W Polsce, Czechach, na Słowacji, Ukrainie opowiadano, że znachor, worożbyt, strzygoń czy cioty znają myśli ludzi (choćby mieszkali w innej wsi), wszystko słyszą (nawet to „szcz my teper o nim howorymo"), widzą i wiedzą, np. kto idzie do nich po radę, co się stało, przewidują zamiary innych (wiedźmak zna plany wiedźm, wie, co która z nich robi, gdzie przebywa itp.). Chorzy umysłowo, ułomni fizycz­ nie nierzadko stawali się kołdunami, wiedźmami, znachora­ mi. Opętana Masza Muchanowska z Muchanowa (gub. Riazań), ciesząca się wielką sławą i wziętością (codziennie przyjmowała kilkanaście, kilkadziesiąt osób), leczyła wodą umysłowo chorych, epileptyków, alkoholików itp. W tej samej gubernii, inna nienormalna Anuszka z Padowiecze tylko rozpoznawała choroby i wróżyła. Chorobliwy wygląd (np. nabrzmiała, z krostami, zmarszczona, bez życia twarz) cechował m.in. wiedźmy (bo kochały się z czartami), czarowników-owcarzy (bo mieli stosunki seksualne z leśną). Według Ukraińców zdarza się, iż chory, często także położnica, każdy człowiek podczas zwykłego snu, pod wpływem cięż­ kich przeżyć - „zamirae", tj. zapada w letargiczny sen. Wówczas jego dusza opuszcza ciało, wędruje po „tamtym świecie", Bóg lub święci odsłaniają przed nią przyszłość, przekazują jej swą wolę. Po powrocie duszy do ciała „zamiralniki" czy „zamiruchy" ożywają, po czym przepo­ wiadają przyszłość, znają cudze grzechy; nierzadko stawali się znachorami, szeptuchami, znachorkami. Pewną chorą dziewczynę pozostającą w długim letargu, wykorzystywał worożbyt jako „pośrednicę" między „tym", a „tamtym światem", wieszczył tłumaczące wypowiadane przez nią słowa. Podobne duchowe wędrówki odbywać mieli huculscy „ziemscy bogowie" (udawali się na granice na narady), poleska znachorka (zwiedzała niebo i piekło), w Istrii i Słowenii „kerstnicy", w Serbii, Bośnii, Hercegowinie, Czarnogórze „zduhace", w Czarnogórze „vjegodonje", buł­ garscy „nestinarzy", węgierski „taltos" czy „benandati" z północnowłoskiego regionu Friume (wówczas pod przy­ braną postacią walczyli z innymi niezwykłymi ludźmi, demonami w obronie wsi, o urodzaj pól itp.). Wspólne zdolności chorego i znachora, wynikające z ich związków z zaświatami motywują - wielokrotnie poświad­ czane - udzielanie porad przez tych „znających" pod nieobecność pacjenta, na podstawie relacji „kogoś z rodzi­ ny" o symptomach choroby lub w oparciu o oględziny jego moczu, krwi, włosów, koszuli przesiąkniętej potem, znajo­ mości jego imienia, wieku, płci. Szczegółowych uzasadnień dostarczają tutaj przekonania o zbliżonej naturze członków rodziny; choroby osadzając się w „sokach" odpowiednio zmieniają wygląd krwi, moczu itd.; że z wiekiem i płcią chorego wiążą się określone schorzenia i sposoby ich lecze­ nia; powszechna wiara, iż znajomość imienia i daty urodze­ nia daje moc, władzę nad osobą będącą przedmiotem leczenia czy czarów; że z imieniem człowieka łączy się jego natura; że istnieją niebepieczne lata w życiu człowieka. Ze swej natury stawać się mieli czarownikami, wróżami, znachorami również „obcy", których cechą rozpoznawczą (dla chłopów) było wykonywanie nierolniczych zawodów. Tak więc z racji wykonywanej profesji czarownikiem i/lub znachorem, wróżem itp. był młynarz, pastuch, leśnik, pasie­ cznik, piwowar, kowal, rybak, myśliwy, ksiądz, pop, gra­ barz, cieśla, garncarz, muzykant, krawiec, mieszczanie, a nawet przedstawiciele biedoty wiejskiej, czyli nierolnicy. Stąd też znachorstwo, czarownictwo, wiedźmostwo pojmo­ wane było jako rzemiosło. Na Ukrainie „naturalna" wiedź­ ma (tj. urodzona z ogonkiem), wprowadzając kobietę do cechu wiedźm, rzucała ser do wody (który szybko chwytały gady), mówiąc: „Tak 'rasterzajut' ćerti tvoju duśu na tom' svete za remeslo veduny". Wielu rosyjskich chłopów sądziło, że kołdunami mogą być tylko przedstawiciele zawodów nierolniczych. Jednakże ci, którzy posiadali niezwykłe właściwości i zdol­ ności ze swej natury, z urodzenia, dysponowali mniejszą mocą magiczną od pozostałych znachorów, znachorek, wróżów, kołdunów, wiedźm. Białorusini uważali, że złym byłby pastuch, gdyby nie znał się z chlewnikiem, młynarz z wodnikiem. Dzięki związkom z diabłem (któremu sprzedali duszę) osiągali wyższy stopień wtajemniczenia i możliwości. Według płanetnika W. Rachwała - wtajemniczonego przez pewnego księdza, władającego mocą daną od Boga - jego praktyki silniejsze były od środków stosowanych przez baby (palenie ziół na ogniu, zapalenie gromnicy, modlitwy itd.), księży, dzwonników i innych płanetników. Dlatego też w sytuacjach bardziej skomplikowanych, kiedy umiejętności i wiedza domowników oraz sąsiadów okazywały się niewystarczające, gdy, np. urok, który prawie każdy umiał odczynić okazywał się za ciężki dla odczyniają­ cego, bo tu prócz wiedzy trzeba było mieć moc - w tych i podobnych przypadkach trzeba było iść do znachora czy znachorki. Byli oni w środowisku wiejskim bardzo cenieni, obdarzani ogromnym zaufaniem, podziwem, szacunkiem, byli uważani za „wybrańców bożych". Jednak stosunek do nich - przypo­ minający stosunek do sacrum - był nacechowany ambiwalencją. Cieszyli się opinią ludzi niezwykłych, nawet świętych, ale jednocześnie w kontakcie z nimi odczuwano strach, lęk. Zdaniem pewnego znachora z Sambora: „Jeśliby ktoś śmiałby się z niego (...) popełnia grzech nie tylko względem siebie, ale też i względem niego (znachora)" (11, s. 118). W Kieleckiem wierzono, iż ten, który szydzi z guślarzy 115 I �oniemieje, język mu uschnie. Chłopi byli głęboko przekonani 0 skuteczności ich rad, a oni sami wierzyli we własną moc 1 uważali się za ludzi niezwykłych. Wspomniano już o tym, że ich sława nieraz rozchodziła się na znaczne obszary. Lecz zakres działania większości z nich ograniczał się do granic parafii albo tylko wsi. W każdej wsi przynajmniej jedna osoba trudniła się stale (profesjonalnie) leczeniem. Nierzadko we wsi było kilku, a nawet kilkunastu „dochtorów": wieś Umer (kieleckie) miała 1 znachora, 2 babki, 2 felczerów, 1 konowała, którzy obsługiwali 5 okoli­ cznych wsi; przed 1914 r. we wsi Łosie (gorlickie) żyło 13 baczów-znachorów; kilkunastu znachorów mieszkało we wsi Jadachy (tarnobrzeskie); w wielu huculskich wsiach żyło kilku, kilkunastu głośnych na okolicę znachorów, prymiwnyków i prymiwnyc. Bardziej i mniej sławni „lekarze" rzadko kiedy pomagali we wszystkich sprawach. Babki (zazwyczaj w granicach swojej wsi) odbierały dzieci i cielęta, były specjalistami od chorób kobiet i dzieci. Na chorobach owiec, bydła, złama­ niach kończyn zwierząt i ludzi najlepiej znali się owcarze i pastuchy. Umiejętności magiczne młynarzy związane były z ich profesją, niekiedy nawet z rodzajem obsługiwanego młyna. Młynarza z wiatraka prosili Białorusini o leczenie zawiania, oddalenie wichru i burzy, a młynarza z młyna wodnego o zamówioną wodę do leczenia lub nasłania choroby. Rodzaj wykonywanych zajęć nie musi wcale okreś­ lać specjalizacji znachorskich. Zaklinaniem burz zajmował się krawiec ze Starego Sambora. W ok. Jasła, Sanoka i Brzozowa upustami krwi zajmowali się znachorzy, baby, wróże, cyrulicy, ale wśród nich byli specjaliści, którzy puszczali krew z (1) wszystkich żył, prócz żyły pod języcz­ kiem; (2) tylko spod żyły pod języczkiem (pierwsi i drudzy nazywani byli „suszczaczami", „duochtorami"); (3) bydłu - tzw. „konowały" oraz (4) cyrulicy, którzy wyłącznie stawiali cięte bańki. Najmniej było specjalistów od ciężkich chorób, jak np. w gub. riazańskiej od „sybirki". W Nadrabskiem zażegnywacz, np. „żaby" nie mógł zażegnywać wściek­ lizny, bo straciłby „swą moc na żabę i na wściekliznę" - dlatego też byli osobni zażegny wacze żab, osobni wściekliz­ ny, choć jeden i drugi stosowali te same środki zapobiegaw­ cze. Byli tacy co leczyli wyłącznie wodą lub ziołami, gliną, sadłem itd., niektórzy zamawiali jedną, kilka, rzadko wszyst­ kie choroby. Tylko nieliczni z nich umieli zarazem rozpoznać chorobę, jej etiologię, sprawcę, wróżyć i leczyć, odnaleźć zguby, wskazać złodzieja itd., jak np. niektórzy z łemkowskich znachorów-baczów, huculskich balników, lasowiackich wróżów. Lecz takich „co wszystko umieją robić", którzy ceszyli się nadzwyczajną sławą i wziętością, było - sądzono - niewielu. Owe specjalizacje wskazują nie tylko na znajomość okreś­ lania natury pewnych chorób, umiejętność wykonywania pewnych praktyk, lecz wyrażają także zasób posiadanej wiedzy, mocy, stopień wtajemniczenia „znającego". Łącząc specjalizacje z gradacją mocy, Łemkowie na przykład, uważali znachorów-baczów za najpotężniejszych „lekarzy", bo umieli określić naturę chorób, wskazać sprawcę nieszczęś­ cia, wróżyć, czarować, unieszkodliwiać upiory. Niżej od nich stali worożki, którzy odgadywali przyszłość, odnajdywali zguby, wskazywali złodzieja itp. Najliczniejszą i najniższą kategorię stanowiły osoby leczące ludzi i bydło oraz bosorki (czarownice). I m więcej specjalności opanował znachor, tym bardziej uchodził za lepszego od innych, miał opinię wybit­ nego mistrza, cieszył się sławą i wziętością większą od pozostałych „znających". Także do Boga („Pan Bóg najlep- 116 i szy lekarz"), a u wsch. Słowian również do św. Mikołaja i św. Pantelejmona można było zwracać się o pomoc w każdej potrzebie, odmiennie niż do wyspecjalizowanych śwętych „doktorów". Hierarchizacja wiejskich „lekarzy" związana była także ze stosowanymi przez nich środkami leczniczymi, które rów­ nież podlegały gradacjom. Jeżeli więc znachorka-zielarka i jej zioła nie pomagały, to - według Hucułów - iść trzeba było do prymiwnyka, którego „żywe słowo" bardziej skut­ kowało. Pomimo tego, że etnomedycyna w głównej mierze opierała się na ziołolecznictwie, chłopi traktowali leki po­ chodzenia roślinnego jako jedne z najsłabszych, powoli działających środków. Ich właściwości mogły być dowolnie kształtowane za pomocą zamówień. Właśnie zamówienia - święte, „boże słowa", uważane niekiedy za pochodzące od Boga, wierzono niemal powszechnie m.in. w Polsce, na Ukrainie i Białorusi, przynoszą prędszy skutek niż stosowa­ nie innych środków (zwłaszcza ziół). Podobnie wielka skute­ czność strzałek piorunowych i wody bywała motywowana ich związkami z nieziemskimi mocami. Według pewnej wieśniaczki (zwanej św. Niedzielą) z Mokwiczni na Wołyniu (gdzie wodę traktowano jako najlepszy lek) oraz ukraińskich letargików wodę do leczenia dała im Matka Boska. Ciekawe, że często nie szukano pomocy u znachora we własnej wsi, ale poza nią, albo też udawano się do nich w mało ważnych sprawach. Z kolei do tych znachorów przychodzili ludzie z dalszych okolic. W Wysowej i Blednarce opowiadano o wielkiej mocy baczy Leszno Babeja z Blechnarki, ale sąsiedzi i znajomi śmiali się z niego, miał on we wsi mały autorytet i nieliczną klientelę. Za to sporo ludzi przychodziło do niego ze Słowacji. Na Witebszczyźnie chory lub ktoś z jego rodziny jechał do znachora z sąsiedniej wsi, który choć umiał wiele (określić chorobę, wróżyć, leczyć) nierzadko nie podejmował się leczenia, lub też jego leki nie pomagały (znaczyło to, że nie jest taki mocny) - wtedy udawano się do znachorów mieszkających w dalszych stro­ nach. Huculska wieś Zelena miała kilku znachorów i czarow­ ników, lecz w ważniejszych sprawach jej mieszkańcy szli do „najgolovnyc majstriv na ti r i k i " , tj. wsi nad Prutem. Lasowiacy rzadko chodzili do swoich znachorek a zwykle udawali się do znachorek z dalszych okolic, bądź sprowadza­ li je do wsi. Rodzime znachorki natomiast cieszyły się sławą i poważaniem wśród mieszkańców obcych wsi. Te wędrówki chłopów do znachorów albo sprowadzanie ich z obcych wsi nie były bynajmniej sporadycznymi zdarze­ niami. Jeśli nie zdarzały się one nader często to dlatego, że taką samą lub większą nawet mocą odczyniania i zarazem powodowania złego władali przybysze z zaświatów, pośred­ nicy między „tamtym" a „tym światem" - „obcy". I m z dalszych stron przybywali czy pochodzić mieli, tym bardziej uchodzili za potężniejszych czarodziejów i znacho­ rów. Każdy, np. Cygan lub Żyd miał być zarazem najlep­ szym wróżem, czarownikiem i „lekarzem". U wsch. Słowian żołnierz przybywający z dalekich krain władał większą wiedzą od kołduna; nad nim kołdun i wiedźmy nie miały mocy. W czasie służby wojskowej, od włóczęgów, żebraków, dziadów, kraarzy, obraźników, furmanów, Cygnaów itp. można było nauczyć się sztuki czarowania i leczenia. W wielu stronach, jak np. w ok. Załoziec mieli „obcy", tj. Cyganie, włóczędzy i dziady liczniejszą klientelę niż znachorzy. Pewna Polka (która wyszła za mąż za żołnierza), znana w ok. Olchy (gub. Riazań) pod ,,01'chovskoj koldun'i", swą liczną klientelę leczyła za pomocą polskiego pdręcznika medycz­ nego - niezrozumiałe słowa robiły na chłopach wielkie wrażenie. Na Zakarpaciu chłopi pytali o recepty lecznicze każdego napotkanego „obcego". Przekonał się o tym sam P. �Bogatyrev. Jedna ze spotkanych kobiet prosiła go o lek na ból głowy. Na jego radę, aby zwróciła się do lekarza, odpowiedziała: „О! к vracu, śtoby jemu platit! A vot prochożij celovek, vrode nas, vylecil by menja, esli by tol'ko zachotel" (5, s. 245). Zatem, gdy pomoc domowników, sąsiadów, krewnych, znajomych była nieskuteczna iść trzeba było po poradę do rodzimej znachorki, znachora lub kołduna, wiedźmy, miesz­ kających na skraju wsi (lub: w lesie, górach, nad rzeką, blisko „krzyżówki", samotnie w przysiółku, na dzikim i jałowym polu itp.). Lekarze ze wsi chorego byli zwykle bezsilni, bo jak sądzono na ukraińskim Polesiu ich moc rozciągała się na obcych, dlatego też swoim nie mogli pomóc. Trzeba więc było szukać pomocy w sąsiednich wsiach, następnie w dal­ szych stronach, słynących z posiadania znachorów i czarow­ ników o nadzwyczajnej mocy. Obserwujemy tutaj narastanie wiedzy, umiejętności, mo­ cy, skuteczności działań wraz z oddalaniem się od centrum oswojonej przestrzeni - domu. Każdorazowe wyjście z domu w poszukiwaniu skutecznych rad u rodzimych albo u obcych znachorów oznacza zawsze swego rodzaju wyprawę w za­ światy, bo przestrzeń - w zależności od punktu odniesienia - poza domem, wsią, parafią waloryzowana jest jako obca, nieoswojona, niezależnie od tego czy usytuowana jest kil­ kaset metrów czy kilkaset kilometrów poza domem. Jednak­ że ta przestrzeń podlega gradacjom. Im dalej od domu, bliżej pozagrobowego świata, tym potężniejsza tkwi tam uzdrowicielska siła. Dlatego też wszyscy ci, którzy w dalekich stronach żyją lub stamtąd przybywają są uważani za potęż­ nych czarodziejów, znachorów, wróżów. Im dalej od Hofićky - czeskiej osady, w której żył Antoni Pich znany w środkowej Europie z „naprawy" złamań, tym bardziej przesadne opowieści krążyły na jego temat, m.in. że „wszyst­ ko leczył". Wiązanie mocy magicznej z tak wartościowaną segmenta­ cją przestrzeni powodowało, że leki roślinne - zazwyczaj uznawane za jedne z najsłabszych, pochodzące z dalszych stron uchodziły za lepsze od tych, które pozyskiwano w najbliższej okolicy - traktowano je jako cudowne, często uniwersalne leki, płacono za nie spore sumy pieniędzy znachorom, wędrownym zielarzom, Cyganom itp. „Im droższe było lekarstwo, im z dalszych stron pochodziło tym większą mu przypisywano skuteczność, tak zresztą jak i dzisiaj" (8, s. 76). Ten wzrost mocy magicznej „znających" i leków ma uzasadnienie w tym, że źródła tej mocy i wiedzy umiejs­ cowione zostały w zaświatach. W zgodzie z dualizmem mitologiczno-religijnym liczne teksty folkloru (m.in. zamó­ wienia, modlitwy, podania etiologiczne, legendy, bajki, pieśni) mówią zarówno o czarcie, śmierci, demonach chorób, upiorach, boginkach, rusałkach, wiłach i wężach, krukach itp., że uzdrawiają, pomagają w nieszczęściach lub uczą wykorzystywać różne środki, głównie rośliny jako leki, że swych wybrańców uczą znachorstwa, bądź wręcz nakazują być znachorami, jak i o Bogu, Matce Boskiej, świętych, iż od nich pochodzi wiedza i umiejętności leczenia, oni też przy­ wracają ludzi do zdrowia i życia. W bliskich związkach z niebem, Bogiem, świętymi pozos­ tawali znachorzy, wróże, babki, wszyscy ci, którzy trudnili się oddalaniem nieszczęść. Nadrabscy, słowaccy, łemkows­ cy, ukraińscy, białoruscy itd. znachorzy i znachorki „z pomocą bożą" wyłącznie pomagali, swą mądrość na dobro i korzyść wykorzystywali, w co oni sami i chłopi głęboko wierzyli. Wielu z nich twierdziło, iż zajęli się znachorstwem z woli Boga, Matki Boskiej lub świętych, od których otrzymywai moc uzdrawiania, lecznicze środki. W X V I I I w. w procesach czarownic (właściwie znachorek) na Słowacji, zeznawały one, że lecząc wykonywały polecenie Boga, który objawił się im we śnie i przekazał teksty zamówień. Podobnie ukraińscy „zamiralniki", zapadający w letargiczny sen z woli Boga, po powrocie z „tamtego świata" nierzadko stawali się znachorami - odtąd byli pobożni, zmieniali się ze złych na dobrych, prowadzili ascetyczne życie, izolowali się od ludzi. By moc od Boga zachować byli znachorzy i znachorki bardziej niż inni pobożni, bogobojni, często modlili się, pościli, spowiadali i przyjmowali komunię świętą, powstrzy­ mywali się od stosunków seksualnych, posługiwali się w swych praktykach kościelnymi (cerkiewnymi) rekwizyta­ mi, bezgrzeszni przystępowali do leczenia. Ich religijność była - jak zauważył K . Dobrjański (11, s. 123) - „jakaś nienormalna, mistyczna". Z tego samego źródła czerpią uzdrowicielską siłę osoby słynące z pobożności, „mili Bogu", „słudzy boży": księża, popi, słudzy cerkiewni, dziady. Z powodzeniem leczyli oni pod warunkiem zachowania czystości duchowej: ksiądz bez grzechu („o czystej duszy") mógł wypędzić diabła z opętane­ goPonieważ znachor w czystości fizycznej i duchowej leczył w „imię boże", nie mógł pod karą utraty mocy pomagać stworzeniom nieczystym: Żydom, psom, kotom, ani nawet leczyć w ich obecności. Znachory czy znachorka przy­ stępujący do leczenia w stanie bezgrzeszności byli szczególnie narażeni - co często odnotowywano u zach. i wsch. Słowian - na niebezpieczeństwa w walce z chorobą; na nich przecho­ dziła nieczystość chorego; w trakcie zażegnywań odczuwali bóle (odpowiednie do leczonych symtomów chorób); groziła im utrata zdrowia, nawet życia; ta walka tak ich niekiedy wymęczyła, że musieli ją odchorować. To przechodzenie choroby na leczących może tłumaczyć fakt, że łemkowski znachor przepijał pieniądze uzyskane za leczenie, bo uważał je za nieczyste. Zwłaszcza choroby z czaru, od diabła uchodziły za nieczyste, ciężkie, trudniejsze do wyleczenia. Z tego powodu sądzono, iż - np. na Ukrainie - znachor nie zawsze mógł pomóc oczarowanemu, chyba że znał sprawę nieszczęścia i poprosił go o odrobienie. W gub. riazańskiej chory starał się uwolnić z diabelskiej choroby (np. opuchliz­ ny) za pomocą Boga, tj. początkowo udawał się do znachora lub znachorki a następnie do „bożego człowieka", tj. obłąkanego. W razie nieskuteczności ich rad szedł do wspólnika diabła - kołduna, żeby zdjął swe czary. W kielec­ kim, gdy nie pomógł guślarz, związany z Bogiem, nadzieję na wyleczenie łączono z owcarzem - sługą diabła, który na­ kazywał, żeby pacjent nie wzywał księdza, bo jego leczenie nie byłoby skuteczne. Widać, że związek znachora z Bogiem stanowi ogranicze­ nie jego mocy. Znachor, podobnie jak Bóg nie był wszech­ wiedzący ani wszechmocny, chociaż o jednym i drugim czasem tak mówiono. W mitach, np. wersjach bułgarskich Bóg włada ograniczoną wiedzą i mocą tworzenia, podstępem uzyskuje wiedzę od swego przeciwnika. Analogicznie: o wie­ lu znachorach opowiadano, iż wykradli wiedzę nieczystej sile (podsłuchując rozmowy demonów, gadów, roślin); jeden znachor kradł ją drugiemu. Opowiadano w Czechach, że Jakub Pich został znachorem dzięki temu, że podpatrzył jakimi roślinami wyleczył się zraniony przez niego wąż. Tymi samymi roślinami miał potem uzdrawiać ludzi. (Według innych nauczył się swego rzemiosła od pewnego felczera). Rzadziej mówi się o znachorach, częściej o kołdunach, wiedźmach, strzygach, bosorkach, iż wiedzę i moc magiczną uzyskali od nieczystej siły: demonów, chorób, śmierci, upiorów, rusałek, wił, demonów domowych itp. Także i tutaj napotykamy na hierarchizację mocy w zależności od tego 117 I �kto, od kogo, w jaki sposób, gdzie tę moc uzyskał. Mimo iż rytualno-magiczne warunki jakie musiała spełnić wtajem­ niczana przez diabła, demony, gada osoba nie różniły się wiele, bądź wcale od tych, które obowiązywały w trakcie pobierania nauk u starego kołduna czy wiedźmy, zdobycie wiedzy wprost od demonów, gadów, zwłaszcza ich cara (carycy) uchodziło za bardziej niebezpieczne, wymagające więcej odwagi, droższe, ale przez to cenniejsze. Z kolei zasób wiedzy i umiejętności osób wtajemniczonych przez diabła czy za pośrednictwem starego kołduna lub wiedźmy, przewy­ ższał moc tych, którzy weszli w jej posiadanie w naturalny sposób, „samouków" (zob. wyżej), poprzez „przyuczenie", tj. bliskie kontakty, długie przebywanie w towarzystwie wiedźm (stąd ich mężowie, dzieci, rodzeństwo wiedzieli więcej od innych). Podczas, gdy kołdun, wiedźma, a często i diabeł uczyli tylko jednej sztuki czarowania, np. sposób odbierania mleka lub robienia „danja", zdolności uzyskane od węży oraz dzięki zdobyciu kwiatu paproci obejmowały rozumienie mowy zwierząt, roślin i/lub „jasność wzroku", widzenie duchów, i/lub bogactwo, szczęście, młodość, nowe siły. Zdobycie tych darów - często się to podkreśla - pozos­ tawać miało poza zasięgiem wielu, nawet znachorów czy czarowników. Ale ten, który pokonał strach, wykazał dużo sprytu zostawał wielkim znachorem. Uzyskać wiedzę magiczną można było także w zamian za uwolnienie (w lesie) króla wężów (węża), wzięcie (spotkanej w drodze) śmierci w kumy, za duszę (podpisanie cyrografu), za ser, masło, jajka itp. Niektórzy zostawali znachorami, kołdunami, wiedźmami przypadkowo, wbrew swojej woli. W Rosji kołdun-pastuch nie mając komu przekazać wiedzy rzucał batog na drogę - ten kto go znalazł i podniósł stawał się kołdunem, lub też dotykał wybraną osobę owym bato­ giem. Dzięki temu właśnie, iż przekazywanie przed śmiercią całej wiedzy i mocy (dotąd z nikim nie dzielonej, użytkowanej w tajemnicy) zazwyczaj najstarszemu lub najmłodszemu dziecku, osobie tej samej, bądź przeciwnej płci, zawsze młodszej, było obowiązkiem „znających" - znachorstwo, wiedźmostwo i kołdowstwo stały sę zajęciami dziedzicznymi. Ze znachorstwa słynęły rodziny Baczów z Keckovec i Rydzy­ ków z Blechnarki na Łemkowszczyźnie. Na Antonim Pichu, zmarłym w 1865 г., który nie miał syna, skończyła się rodzinna profesja, dziedziczona po jego ojcu Marcinie, dziadku Wacławie i pradziadku Jakubie, który zaczął leczyć w 1778 r. Zdarzało się, jak na Ukrainie, że zmarły znachor nie przekazał wiedzy synom, którzy ani myśleli o zajęciu się znachorstwem - „Sąsiedzi jednak jednego z nich wybiorą i gwałtem wmówić usiłują, że on coś wie ze sztuki ojca, jeno się tai (...). To też, wybranego na to stanowisko zaciągają do karczmy, poją, zachęcają datkami i stopniowo doprowadza­ ją, że chłop się rozpróżniaczy, widząc, że pieniądze bez pracy płyną, zasmakuje mu gorzałka, sam uwierzy, że chyba coś wie skoro ludzie gadają i - zostaje znachorem..." (35, s. 303). Kołduni, czarownicy, wiedźmy, wiedźmaki, strzygi, bosorki, ci znachorzy, którzy chcąc zdobyć i utrzymać moc czarowania w związku z niczystą siłą musieli wyrzec się Boga, zapomnieć o nim, nie modlić się, nie chodzić do koścoła (cerkwi), ale kiedy już tam poszli (dla zmylenia ludzi) stali tyłem do ołtarza (ikonostasu), modlili się na opak, nie widzieli świętości. Na Ukrainie wtajemniczana przez starą wiedźmę zdejmowała krzyż, kładła go pod stopy, „ce i znacit' śćo vona od' Chrysta vidstupae" (16, s. 168). Rosyjski kołdun pragnąc nasłać chorobę, robiąc „załom" („zawitkę"), „przystrzyżyny", szkodząc weselnikom, odbierając miłość, spędzając płód, podczas zdejmowania czaru itd. zdejmował z siebie (i klienta) krzyż (wcześniej nie mył się, nie 118 i czesał, odżegnywał od Boga), stawał twarzą w kierunku zachodnim lub północnym, w zamówieniach prosił zabitych, wisielców, niechrzczeńców, „bezimiennych", szatana, żeby szkodzili wskazanemu człowiekowi. Uzyskanie wiedzy - niezależnie na jakich warunkach - ustanawiało współzależność między znachorami, czarow­ nikami, wiedźmami a nieziemskimi siłami. Za życia służyły im demony, gady, za pomocą których czarowali, wróżyli, leczyli, którzy nasyłali im klientów, dzięki którym byli bogaci. Za to po śmierci należeć mieli do czarta i stawali się nieczystymi zmarłymi („założnymi"). Zwłaszcza u wsch. Słowian rozpowszechnione były wierzenia, iż śmierć ich była długa, ciężka, rzadko kiedy umierali „swoją" (naturalną) śmiercią. Nagła, gwałtowna śmierć nie pozwalała im na przekazanie wiedzy. Dlatego też poza grobem - ciała zmar­ łych kołdunów, wiedźm i innych nieczystych zmarłych nie przyjmowała ziemia, nierozkładały się-musieli oni żyć okres układu z czartem. W tym czasie - według wsch. Słowian - stając na czele „założnych" nasyłali na ludzi nieszczęścia (epidemie, susze, nieurodzaje itp.). Przy czym istniało powszecne przekonanie, iż kołdun, wiedźmak, wiedźma tym bardziej potężni byli za grobem, im bardziej byli takimi za życia, wśród ludzi. Liczne teksty folkloru wyznaczają taki zakres szkodliwych działań kołdunów, wiedźmaków, czarownic, bosorek itp., który niemal w zupełności pokrywa się z działaniami demo­ nów i nieczystych zmarłych. Bowiem łączy się z nimi szczególnie czar, choroby, lecz także odmienianie dzieci położnicom, szkodzenie młodym podczas wesela, zamęcza­ nie bydła i koni, nieurodzaje, susze, grady, burze, niszczenie lub kradzież słońca, księżyca, gwiazd itd. Nieprzypadkowo jednak w wielu, nie tylko wscodniosłowiańskich, ale m.in. w polskich zamówieniach uroku, czaru, róży, w modlitwach o opiekę bydła itd. wymienia się jako możliwych sprawców nieszczęścia „swoich" i „obcych" kołdunów, kołdunice oraz eretników i eretnice (tj. zmarłych czarowników), ponieważ były między nimi istotne różnice, wyznaczane zwłaszcza przez ich profesję, związki z określonymi demonami. Zresztą na marginesie warto tutaj dodać, iż liczne zamówienia niezwykle drobiazgowo wskazują na krąg możliwych spraw­ ców nieszczęścia, poprzez zastosowanie klasyfikacyjnego schematu, zbudowanego z głównych semiotycznych opozy­ cji: męski - żeński (mężczyzna, chłopiec, kołdun, pop, diak itp. - kobieta, dziewczyna, kołdunica, popada itp.), stary - młody (starucha, matka, dziewka, dziecko itd.), „swój" - „obcy", z dodatkowymi wyróżnikami „obcości", według kryteriów socjalnych (chłop, pan, diak, ksiądz itd.) i etnicz­ nych (Cygan, Żyd, Tatar, Litwin itd.), ludzki - nie-ludzki („od wszelkiego złego człowieka" - wiatr, woda, słońce itd.). W związku z tym, że działalność tych „znających" łączona była najczęściej ze szkodami, niszczeniem zdrowia, szczęścia, dobrobytu, spotykamy się z takimi przeświadczeniami, iż czarownice i czarownicy wcale lub prawi nigdy nie pomagali w nieszczęściu, potrafili tylko wyrządzać zło, umieli czar „porobić", lecz nie wiedzieli jak go „odrobić". Sporo było takich - i ci oczywiście uchodzili za lepszych - którzy mogli nasłać, a potem zdjąć czar własny i innych. I m czarownik był większy, tym łatwiej zniweczył czary przeciwnika. Dlatego też według rosyjskich chłopów kołduni byli sobie wrodzy, prowadzili między sobą śmiertelne walki, a Białorusini o walce silnego kołduna ze słabym mówili: „naśla kosa na kamen'". Większość czarowników znała tylko niektóre sposoby czarowania. W tym tkwiła - według Białorusinów - główna różnica między „ważnymi", „prawdziwymi" cza­ rownikami a małymi specjalistami, którymi zwykle byli kowale, młynarze, leśnicy, pasiecznicy, pastuchy. Ten ogra- �niczony zakres czarowania brał się stąd, że np. młynarzowi pomagał wodnik (toteż potrafił on tylko „dać wodę"), pastuchowi demon lasu i chlewu. W ok. Starego Sambora pewien znachor uchodził za wybitnego specjalistę od ukąsze­ nia żmiji, ponieważ - jak sądzono - rozmawiał z nimi w polu, słuchały one jego poleceń, wiedział więc, który z nich ukąsiła danego człowieka. Powszechnie w Polsce, Czechach i na Słowacji, na wsch. Słowiańszczyźnie wierzono, iż czarownicy, kołduni, wiedźmaki swoje związki z nieczystą siłą mogli wykorzystywać na pożytek. Białorusini uważali, że znachor, choć zna się z diabłem, jeśli nie jest „zapamiętałego serca", pomoże w potrzebie. Jednakże chłopi, np. w Rosji rzadko korzystali z pomocy kołdunów. Udawali się do nich głównie w takich sprawach jak nasłanie choroby na wroga, dowiedzenie się o sprawcę nieszczęścia, zdjęcie czaru, uroku, spędzenie płodu, w przypadkach chorób bydła, w celu odpędzenia rusałek czy demona lasu od zagrody, z pól itp., czyli w takich przypadkach, gdy sprowokowanie nieszczęścia lub też usu­ nięcie jego przyczyn i skutków wiązane było z nieczystą siłą. Także i to, że chłopi z ok. Przemyśla szli z epileptykiem - opętanym przez żydowskiego diabła - do rabina, a nie do „sługi bożego" - znachora, tłumaczy związek „znających" z nieczystą siłą, który określa ich kompetencje. Podobnie jak świat znachorów - tych związanych z Bo­ giem, świat kołdunów, wiedźm, czarowników został hierar­ chicznie zorganizowany. Według niektórych Ukraińców moc wszystkich wiedźm i wiedźmaków była jednakowa, ale nad nimi stał ich „główny nauczyciel", „ataman", „starszy wiedźmak", nazywany także „upiorem"; inni sądzili, że „naczelnikiem" wiedźm uczonych były upiorzyce, tj. wiedź­ my „rodzime" (z urodzenia). W niektórych stronach Rosji wierzono, że kołduni mają swą organizację na danym obszarze, współpracują ze sobą a rządy nad nimi sprawuje kniaź-kołdun. Podobne wierzenia były odnotowywane także w Polsce, m.in. na Kaszubach, gdzie na czele czarowników - jak sądzono - stał czarnoksiężnik. Wspólnymi cechami tych, którzy szkodzili była złość, gniew, mściwość, zazdrość itp. W różnych miejscach od­ notowywano, że; złym i mściwym bywa Bóg, który karze w gniewie; zmarli przodkowie rozzłoszczeni pochowaniem „założnego" na cmentarzu nasyłają choroby, nieurodzaje, susze; demon domowy szkodzi ludziom i bydłu tylko wtedy, gdy ktoś go rozłości; chciwymi, zazdrosnymi, złośliwymi są chorzy, ciężarne kobiety w ogóle kobiety; źli, złośliwi stawali się czarownikami i czarownicami, i jako tacy szkodzili w złości. Czarownicy i wiedźmy - wierzono - bez złości nie mogli zaszkodzić; w takim stanie ducha musieli szkodzić, dawać robotę swym pomocnikom - czartom; nie mogli opierać się pragnieniu oczarowania, bo zaszkodziliby sobie, zamęczyłby ich czart. Pragnienie oczarowania pojawiało się u rosyjskiego kołduna, białoruskiego wiedźmaka, słowac­ kiego czarnoksiężnika nagle, mimo woli, ich wola podlegała wówczas nieczystej sile, szkodzili więc w złości, nawet szale. Pewnemu staremu kołdunowi żal było niszczyć wesele wnuczki. Kazał zamknąć się na czas wesela w komórce. Po skończonej ceremonii znaleziono go martwego. Podobnie tatrzański baca-znachor nie mógł zaprzestać swych praktyk, bo nieszczęścia, choroby, śmierć spadałyby na jego ród. Wyrządzanie zła w złości, gniewie, z zawiści, zemsty itp., znajduje wytłumaczenie w tym, że w leksyce i materiale etnograficznym te stany ducha wiązane są z jadem, jadowitością oraz ogniem, pieczeniem, kłuciem. Chłopi bali się więc gniewu, konfliktu, nawet odwiedzin kołdunów, wiedźm, wszystkich tych, których podejrzewali o związki z nieczystą siłą, stronili od nich, starali się nie dopuścić ich do własnej zagrody, lecz z drugiej strony obdarzali ich niemałym szacunkiem, poważaniem. Na Biało­ rusi matka lub ojciec młodych zapraszali na wesele zawsze jako pierwszego kołduna lub kołdunicę. Na uczcie weselnej przeznaczano dla nich najbardziej eksponowane miejsce, zwracano na nich szczególną uwagę. Ze strachu, żeby nie rozłościć kołduna, który mógł zemścić się za złe przyjęcie, obdarzano go „pierwszym kęsem", „pierwszym kielisz­ kiem". Niezadowolony z przyjęcia, bądź niezaproszony na wesele kołdun mógł zniszczyć wesele, weselników przemienić w stado wilków. Gdy wśród gości weselnych nie było miejscowego kołduna, jednym z drużbów musiał być zna­ chor lub inny, silniejszy od niezaproszonego kołdun. Ale tacy mieli być rzadkością. Toteż chcąc nie chcąc prosili kołduna na wesele. Stosunek do kołdunów, wiedźm itp. był więc podobnie nacechowany jak do „wybrańców bożych" - znachorów. Wiele nazw, atrybutów i funkcji łączy ze sobą te dwie kategorie „znających". Różnice między znachorstwem a kołdowstwem, wiedźmostwem były niezbyt wielkie. Dobrze oddaje to wiele etnograficznych źródeł, na podstawie któ­ rych, trudno nieraz orzec, czy mamy do czynienia z opisem kołduna czy znachora, wiedźmy czy znachor ki. Złożyło się na to szereg różnorodnych przyczyn. Do transformacji wierzeń o znachorach, wiedźmach i koł­ dunach przyczyniła się działalność Kościoła oraz sprzymie­ rzonych z nim instytucji państwowych. Te instytucje stawiały znak równości między znachorami i znachorkami a czarow­ nicami, wiedźmami. W procesach o czary, m.in. w Polsce, Czechach i na Słowacji w X V I - X V I I I w. większość do­ mniemanych czarownic była w istocie znachorkami. Jeszcze w końcu X I X i w I poł. X X w. Kościół poprzez duchownych, tym razem głównie z ambony, lecz nierzadko z pomocą sądów walczył nadal ze znachorami, znachorkami, wróżami itp., traktując ich zawsze jako czarowników, czarownice. Słynna na Pokuciu wróżka, Jewdokia Bończuk, uchodziła także za czarownicę, czemu sprzyjało to, iż była „w ciągłej wojnie" z Kościołem, żandarmerią, często wzywana była do sądu, który nakazywał, żeby zaprzestała praktyk. Znany na Mazowszu znachor Ludwik Organowski z ok. Makowa, zwalczany był przez duchowieństwo. Jeden z księży napięt­ nował go z ambony jako sługę diabła. Dało to taki skutek, że wieś podzieliła się na dwa obozy: jedni widzieli w nim świątobliwego, obdarzonego łaską niebios znachora, inni - wspólnika diabła, któremu zaprzedał duszę. Pewnej biało­ ruskiej wróżce pop zakazał leczyć i wróżyć. Ta słuchając poleceń popa nie leczyła w dni postne, ale zdarzało się, że i wtedy dawała wodę i zioła ch orym, pod warunkiem jednak, iż wezmą oni grzech na siebie. Na przekształcenie wierzeń o znachorstwie, kołdowstwie i wiedźmostwie zezwalała logika tych systemów wierzenio­ wych. Według powszechnej wiary znachorzy w zasadzie czynili dobro, odwracali nieszczęścia, ale czasem w gniewie zaszkodzili, powodowali nieszczęścia. Kołduni, wiedźmy, wiedźmaki, strzygi, bosorki itp. z reguły wyrządzali zło, działali na szkodę ludzi, lecz czasem też pomagali w nie­ szczęściu. Bowiem, zgodnie z szeroko rozpowszechnionymi przekonaniami, kto potrafi zdjąć czar, wyleczyć, odwrócić zło, umie również czarować (szkodzić), zwłaszcza w najbliż­ szym otoczeniu. Z tym łączy się rzadka działalność znacho­ rów na rzecz własnej wsi, utrzymywanie w tajemnicy swego rzemiosła. Dlatego też wieś nie zawsze traktowała poważnie swoich znachorów, podejrzewała ich o to, że służą nie tylko Bogu, ale i diabłu. W niektórych okolicach Wielkopolski, Podlasia, Mazowsza wierzono, że „ m ą d r a " z łaski Boga leczyła, nigdy nie szkodziła, lecz w tej samej wsi jedni uważali 119 I �ją za znachorkę, inni za czarownicę. Część mieszkańców Zaleczą Wielkiego (pow. wieluński) była przekonana, iż guślarz trzymał ze „złym", pozostali - że z Bogiem, „bo odmawiał świętości". Na Łemkowszczyźnie znachorzy, aby oddalić wątpliwości chłopów czy czarują z Bogiem czy bez niego, demonstrowali swą religijność. Wydaje się jednak, iż przynajmniej niektórzy z nich wierzyli w to, że służą jednocześnie Bogu i diabłu. Najsłynniejszy na Witebszczyźnie znachor-wiedźmak, tzw. „Staraselski C i f ", który leczył, zdejmował czar, nasyłał choroby na wrogów swoich klien­ tów, nie chodził do cerkwi, ale zbudował kapliczkę. Jednakże wiara w to, że jest możliwe służenie jednocześnie Bogu i diabłu stoi w jawnej sprzeczności z dominującym jeszcze w X I X w. wierzeniami, iż znachorzy zawdzięczają swą moc i zachowują ją dzięki wyłącznemu związkowi z Bogiem, świętymi, Kościołem, natomiast kołduni, wiedźmy czarują tylko z pomocą nieczystej siły, wyrzekają się Boga i Kościoła. Ponieważ znachorów z kołdunami i wiedźmami łączyła umiejętność leczenia, wróżenia, zamawiania, czarowania, jednych i drugich nazywano „zażegnywaczami", „szeptuchami", „prymiwnykami", „wróżami", „worożbytami", „czarodziejami", „zielarzami", zielarkami" itp. Czarowni­ kami, czarownicami mogły być określane nie tylko te osoby, które szkodziły z pomocą nieczystej siły, ale wszyscy ci, którzy dysponowali mocą większą od zwykłych ludzi. Bo­ wiem słowo „czar" znaczyło moc, złą i nieczystą siłę, „czarować" - wyrządzać zło lub zadać, uczynić, odczynić, odrobić. Także słowa znaczące „lekarza", „leczenie" obej­ mowały czarownika, czar, wróżenie, zamawianie. Przekon­ anie, że wiedza magiczna znachorów, wróżów, kołdunów itp. pochodzi z zaświatów (wyraju) utrwalone zostało w ich nazewnictwie: „vyraj" - znachor, czarownik, „vyrit" - naszeptywać, zamawiać, zajmować się znachorstwem, wróżyć, czarować. Wiara w ich nadzwyczajną wiedzę została od­ zwierciedlona w nazwach typu: „znachor", „wiedźma", „mądra" wywiedzionych od słów znaczących wiedzę, mąd­ rość. Ukraińcy i Białorusini zwali znachorem zarówno „świętego", „bożego człowieka", jak i tego, który swą wiedzę i moc zawdzięczał diabłu. Pomimo tego na Słowiańszczyźnie powszechnie odróż­ niano tych, którzy trudnili się oddalaniem nieszczęść od tych, co owe nieszczęścia powodowali. Sami znachorzy przeciw­ stawiali się kołdunom, wiedźmom, bosorkom, upiorom itp. O tym, że jedni uważali się za znachorów, inni za czarow­ ników i za takich brało ich otoczenie decydowało przede wszystkim to, jakim nieziemskim mocom zawdzięczali swą wiedzę i umiejętności magiczne, w konsekwencji czego pełnili (niezupełnie) odmienne funkcje. Według Ukraińców zna­ chor i worożbyt związani byli z Bogiem, nic nie mieli wspólnego z czartem, uważali ich za świętych ludzi, którzy nic złego nie robili, choć mogli; rządzili wiedźmami i czarow­ nikami, walczyli z nimi oraz ze zmarłymi, a przy tym zawsze zwyciężali ze złem. Pewna rosyjska kołdunka (Maria Szerstjukowa) zaczęła chodzić do cerkwi, leczyć za pomocą traw, zamówień, przestała czarować, bo miała przekazać wiedzę innej osobie - „peredela svoich ćetej, teper' ne możet'" (szkodzić) - objaśniali chłopi. W krakowskim czarownica zwracała diabłu ser, on rzucał w nią jajkami, które otrzymał od niej, gdy uczył czarowania, przez co zrywała z nim związki, przestawała być czarownicą. Związek znachorów z niebem, Bogiem i świętymi a koł­ dunów, wiedźm z nieczystą siłą, królestwem zmarłych tłuma­ czy często wyrażane przekonanie, że są oni sobie wrodzy. Na Witebszczyźnie bano się chłopa, który wystąpił przeciwko znachorowi i brano go za wiedźmaka. Słowacy i Czesi z chorobami „porobionymi" przez czarownice szli najpierw 120 do bosorek a następnie do przeciwstawianych im ,,vedomkyni", „bohyni", chłopa-chirurga. Wsch. Słowianie wzywali znachorów lub osoby duchowne do chorób spowodowanych przez diabła (np. egzorcyzmowania padaczki), zniszczenia czaru (np. „załomu") kołduna czy wiedźmaka. Za pomocą gromowej strzałki likwidował czar kołduna rosyjski znachor. W związku z powszechnymi przekonaniami, że burze nasyła­ ją kołduni, wiedźmaki, czarownice, że mają oni także moc nad gadami, warto odnotować jeszcze, iż w ok. Starego Sambora „chmurnyk" rozpędzał burze „w imię Michała Archanioła" i miał przy sobie kawałek żelaza, a rosyjski znachor trzymał żelazo za pasem w trakcie zamówienia ukąszenia żmisji (w którym to zamówieniu wzywał pomocy św. Jerzego, Michała Archanioła, św. Ilję, Chrystusa itp.). Znamienne jest właśnie wielokrotnie w różnych miejscach odnotowywane przeciwstawienie antagonistom znachorów gromu: według tatrzańskich górali grzmi, gdy baca wyrzeka się Boga; wspomniany „Staraselski C i f " bał się burzy i gromów; zdaniem Białorusinów nieustanna błyskawica wyróżniała noc po św. Ilji - wówczas odbywał się główny sabat wiedźm. Wiara Ukraińców i Białorusinów, iż kowal jest najlepszym znachorem, którego boją się wszystkie wiedźmy, który znęca się nad nimi, można zestawić z mito­ logicznymi wyobrażeniami Gromowładcy, bądź jego pomo­ cników jako kowali w indoeuropejskich tradycjach; w folk­ lorze wsch. Słowian św. Kuźma-Demian (w niektórych wersjach, np. Adam), w bułgarskich pieśniach i rumuńskich bajkach zaś św. Jerzy jako „pierwsi kowale" niegdyś walczyli ze Smokiem (lub też z Babą-Jagą, czartem, wiedźmą itp.) za pomocą rozpalonego do czerwoności żelaza, złotego młota itp., który to pojedynek kończyło pokonanie przeciwnika „boskich kowali". Już na tej podstawie widzieć można w postaci znachora funkcjonalne przedłużenie obrazu Gromowładcy, a w jego przeciwnikach transformacje mitycznego antagonisty Boga Gromu. Mitycznym przeciwnikiem Piorunowładcy był na grancie wschodniosłowiańskim w okresie pogaństwa Wołos - Weles. Prawdopodobnie jego kapłanami byli wołchwy, na co wska­ zują etymologiczne i semantyczne związki imienia tego boga („Volos") i jego czarowników („volchv"), nawiązujące do włosów, skóry. Ten związek odzwierciedlają zwłaszcza diale­ kty północnej części wsch. Słowiańszczyzny, gdzie szczegól­ nie rozpowszechniony był kult Wołosa i skąd (głównie z Jarosławia, Smoleńska, Nowogrodu) pochodzili wołchwy. Postać wołchwa przypomina szamana: w ekstatycznym stanie przywoływał duchy, bogów, jak szaman padał na ziemię, leczył, wróżył, czarował; miał władać tak nadzwy­ czajną wiedzą tajemną, że potwierdzają to letopisy. Zaraz po przyjęciu chrześcijaństwa byli oni zwalczani oraz ze starą religią, ale zdołali dość długo przetrwać poza miastami. To właśnie na zespole wierzeń i praktyk związanych z tymi kapłanami Wołosa wyrosło kołdowstwo i wiedźmostwo u wsch. Słowian. Postać rosyjskiego kołduna i białoruskiego wiedźmaka może więc uznać za historyczne, po części funkcjonalne przekształcenie postaci kapłanów Wołosa. Wyjaśnia to szereg charakterystycznych ich atrybutów i funkcji. Przede wszystkim zakres działań kołdunów i wiedźmaków: czary, wróżenie, leczenie, związek z wodą (władanie deszczem, burzą), królestwem zmarłych, przeciwstawianie ich znacho­ rom i Gromowładcy odpowiada charakterystyce wołchwa i Wołosa. Rosjanie, Białorusini, a także m.in. Łemkowie, Słowacy traktowali kołdunów, wiedźmaków, czarowników jako specjalistów od chorób bydła, co koresponduje z funkc­ jami Wołosa - opiekuna stada, boga bydlęcego. Podobnie �jak wołchw rosyjski kołdun i białoruski wiedźmak działali w ekstazie, uniesieniu, opętaniu. Wołchwy osiągali ekstaty­ czny stan za pomocą środków narkotycznych. Natomiast rosyjski kołdun osiągał podobny stan wypijając spore ilości wódki. Nieodłączną cechą rosyjskich kołdunów, białorus­ kich wiedźmaków i wiedźm, łemkowskich baczów-znachorów, znachorów z Puszczy Sandomierskiej, z ok. Kielc itd., było to, że byli pijakami i pijani przystępowali do roboty. Rozpoznawczymi cechami królestwa zmarłych była m.in. ślepota, milczenie, chromość, włochatość, głupota, ale i mąd­ rość, brzydota, ale i piękno. Dlatego też powierzchowność i cechy charakteru czarowników i czarownic bardziej przy­ pominają istoty „tamtego świata" niż ludzi. Charakteryzo­ wały bowiem te postacie złe (przenikliwe, zaczerwienione, mętne, ponure) oczy, wzrok dziki (wilczy, latający), pat­ rzenie spode łba, unikanie wzroku ludzi, posiadanie „kozioł­ ków" w oczach; zły język, głos chropawy, rozmowy z samym sobą (a właściwie z diabłem), milczenie; byli dotknięci paraliżem, zgarbieni, mieli za dużo lub za mało palców; twarz ich była odrażająca, stara, bądź przeciwnie: byli młodzi, piękni, nie starzeli się: byli nadmiernie owłosieni, o zrośniętych brwiach, długich, skołtunionych lub rozpusz­ czonych włosach, mieli długie brody i wąsy (także czarow­ nice); byli nadmiernie pobudliwi seksualnie; źli, mściwi, stronili od ludzi, cieszyli się z nieszczęść, smucili szczęściem; ubierali się śmiesznie, inaczej niż pozostali ludzie. Niektóre z tych atrybutów (np. broda, długie włosy, chromość, małomówność) charakteryzują również znachorów, analogi­ cznie jak wiele cech i funkcji łączy Gromowładcę z jego mitycznym antagonistą. W tym kontekście naturalną jest rzeczą, że Polacy, Czesi, Słowacy, Ukraińcy, Białorusini, także m.in. Słoweńcy zna­ chorów, balników, worożbytów, czarowników, charakterników, wiedźmy, strzygi, bosorki itp., od których zależał los ludzi i którzy kierowali sprawami „tego świata", nazywali „bogami", „ziemskimi bogami". Tak to wyjaśniali Huculi: „Pań Bog, toj, śo s'vit uves trimae, tot śo nad nami ne goden sevo zrobiti - śo licha duśa, tiki e znachori... Se Zelena uże mae tich zemlenich bogiv. Tuj sami cirivniki, ta tarachterniki - Boże prosti" (29, s. 103-104). Nie dziwią zatem nierzadkie opowieści o próbach ożywiania zmarłych, a nawet stworze­ nia człowieka przez ziemskich bogów. W gub. niżgorodzkiej opowiadano, iż dawno temu żył czarodziej Brus', który wiele „chytrości" znał i czynił, aż doszedł do tego, że chciał stworzyć człowieka. W tajemnicy zrobił ciało człowieka, chciał włożyć weń duszę, ale podpatrzyła to jego żona, uderzyła tę formę, zniszczyła ją. Formuła „dawno temu", otwierająca wiele tekstów folk­ loru, odniesiona do opowieści o ziemskich bogach ma podwójny walor. Sakralizacja przeszłości, traktowanie Po­ czątku jako praźródła mocy magicznej tłumaczy wielokrot­ nie odnotowywane przekonania, iż dawniej żyli potężniejsi znachorzy, kołduni, wiedźmy. Ponadto w I I poł. X I X i w I poł. X X w. w wielu stronach nie było już wcale, bądź tylko nieliczne osoby trudniące się znachorstwem, kołdowstwem czy wiedźmostwem. Rozkład dotychczasowej kosmo­ logii, w konsekwencji także solidarności grupowej - zna­ miennej dla społeczności chłopskich, sprawił, iż w oczach otoczenia praktyki współczesnych „znających" odbiegały od - pamiętanych jeszcze, branych za wzór - praktyk dawniej­ szych ziemskich bogów. To także może tłumaczyć stopniowe porzucanie znachorów, wróżów czy czarowników przez chłopów, coraz częstsze już w końcu X I X w. wizyty chorego chłopa u lekarza. BIBLIOGRAFIA (wybór) 1 Anickov E. V... Jazycestvo i ilrevnaja Rus', S-Petcrburg 1911 2 Badura W., Wiejscy lekarze, „Lud" l . 9, 1903 23 Kuzela Z.. Dytvna v zvycajach i viruvunijacli ukrainskoho narodu, „Materiały do ukrainskoi etnologii", t. 8, 1906 i t. 9. 1907 3 Baranowski В., W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981 4 Bilij V.. Opoviat/uiiija ukraińskich zumiral'nikiy, „Enografićnij Zbirnik". kn. 9, 1930 5 Bogalyrcv P.. Voprosy teorii uarodnogo isskustva, Moskva 1971 6 Bogdanowie A. E., Pereźilki dremjago mirosozercanija u Belorussoy', Grodna 1895 7 Boltarovic A. E., Z narodnoi medicinii ukrainciv Polissja, „Narodna 8 Bystroń J. St., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t. I I , Warszawa 1976 9 Cajkanova E„ Z.yyky. Гш/ove liecenie. (w.) Banicka detlina Żakarorce. red. J. Mjartan, Bratislava 1956 10 Ćubinskij P. P.. Trudy etnograficesko-slaiistiieskojckspedici ną- Russkij kraj. t. I . Sankt-Pclerburg 1872 K., Znuchorstwo w Samborskiem, v Zapad­ „Lud", t. 33. 12 Fcderowski M., Lud białoruski na Rusi litewskie, t. 1, Kraków 1901 13 Gnatjuk V., Poclioronni zvihii i obriadi, „Etnograficnij Zbirnik", t. 31 32, 1912 14 Horvathova-Cajkanova E., Lieeebne praktiky carodejnic nu serero-zupadnom Slovcnsku v prvej polovicii 19 stor, „Slovenskv Narodopis", r. 7, 1959 15 Horvathova F.., Abergkiubische yorstelhmgen uber die Natur und ubcrnaturliche Wesen, (w:) Die Slovukisce Volkskultiir, hsg, E. Horvathova, U. Urbancova, Bratislava 1972 16 Ivanov P.. Nurotlnye razskuzy о ved'mach i upyrjach', „Sbornik Chur'kovskogo istoriko-filologićcskogo obsecstva", t. 3. 1891 17 Karlowie/. J.. Czary i czarownice w Polsce, „Wisła", t. I , 1890 18 Kisielewska A„ Wojciech Rtichwal - planemik z Przysietnicy, (w:) Między dawnymi a nowymi łuty... Studiu folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i .1. Krzyżanowskiego. Wroclaw 1970 19 Kisielewska A., Czarownik pogody z Lachowic, „Roczniki Muzeum Etnograficznego w Krakowie", r. 8, 1983 20 Klaniczanay G.. Elementy szamanisłyczne w wiedimostwie Środkowej Europy, „Euhcmcr Przegląd Religioznawczy". 1984, nr 4 (134) 21 Kolberg O.. Dzieła wszystkie, t. 1 -68, Wroclaw 1961 1975 22 Kuchowicz Z., Leki i gusła dawnej wsi. Warszawa 1954 w Polsce w XV 25 Milicevie, 7A\ot srbu seljaka, „Srpski etnografski zbornik", kn. I , 1894 26 Nikiforovskij К. J., Nećisłiki. Vil'na 1907 27 Nikitina А.. К voprosu о nisskicli kołdunach, „Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 8. 1928 28 Oniśćuk A.. Muterijuli ivorcisl' la etnografija", 1986, nr 2, (1989) 11 Dobrjański 1934 1935 24 Koranyi K„ Czary i gusła pod sądami kościelnymi i pierwszej polowie XVI wieku, „Lud", l . 26, 1927 tło gucul'skoi dcmonol'ogii, „Materiały do ukrainskoi etnologii', t. U, 1909 29 Oniśćuk A., Z uarodnogo żitja Guculh; „Materiały do ukrainskoi etnologii", t. 15, 1912 30 Piotrowicz St., Znaelwrka i wróżka Jewtlokiu Bojczuk, „Lud", t. 13, 1903 31 Rak St., Nieco o magii w lecznictwie ludowym, (w:) Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1968 32 Reinfuss R., O łemkowskich worożkuch. baczuch, czarowikach, „Mu­ zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1984, nr 28 33 Reznićek V., Lidovi lekaii Pichove (Pechanovce) na łloiickach, „Cesky Lid", r. 21, 1911 34 Rubinskij N.. Znacharstvo v' Skopinskom' i Dankovskom' uezdacli' Rjazuuskoj guberni!, „Żivaja Starina", G. 6, 1896 35 Sarnecki M.. Znachory na Ukrainie. „Wisła", t. 1, 1890 36 Setkowicz J., Babiogórski haca-zuachor, „Lud", t. 67, 1983 37 Słomka J., Pamiętniki włościanina, Kraków 1929 38 Spittal St.. Lecznictwo ludowe w Zaloźcach i okolicy, Tarnopol 1938 39 Świętek .1., Lud nudrabski. Kraków 1893 40 Sejn P. V., Materiały dlju izucenija byta i jazyka nisskogo miseleniju SeyerojZupudnogo kraju, t. I I I , Sankt-Petcrburg 1891 1893 41 Slubski Al., Matur'jalyda yyyucen'ja foTkljoru imovy vicebscyny, C l . Minsk 1927 42 Tokarev A.. Religioznyje verovanija vosiocnoslavjanskich narodov XIX uuculu XX veka, Moskva 1957 43 Udziela M„ Medycyjna i przesądy lecznicze ludu polskiego, Warszawa 1891 44 Wollman F'., Vampyyrickepovesti v ob/usti stfednoevropske. „Narod- nopisany Vestnik Ceskoslovcnsky", r. 14 18, 1921- 1926 45 Zelnin D. K., Ocerki russkoj mi/b/ogii. Pctrograd 1916 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/209149825be256be0e9831903ec99543.pdf 1869f8982b04872014d33a70d5fd7bd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2494 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2317 Title A name given to the resource Notatki z podróży po Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.122-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różycki, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Notatki z podróży po Polsce Andrzej Różycki Spicymierz. Zwyczaj układania dywanów kwietnych przed procesją Bożego Ciała Obserwuję bacznie wszelkie zjawiska z obszaru obrzędów i zwyczajów ludowych^ czynię to można by powiedzieć z nawyku zawodowego. Siedzę te tradycje i zwyczaje również z głębokiego przekonania, iż jest to bardzo istotna część możliwości rozumienia swojego narodu. Jest to właściwy smak i barwa kraju. Bez pewnych zwyczajów i zachowań ludowych życie narodu się kurczy, spłaszcza, szarzeje i wysy­ cha. Zawód reżysera filmowego, o specjalistycznej orientacji: rejestratora obrzędów ludowych, w kraju kapitalizmu pełną gębą europejskiego, okazuje się zupełnie zbędny czy też wstydliwy. Co mam jednak robić, pasja obserwatora pozo­ stała, stąd i fotografia dokumentacyjna. S p i c y m i e r z , mała wioska i zarazem parafia leżąca tuż koło Uniejowa, nad Wartą (woj. konińskie). Obrzęd znany nielicznemu gronu etnografów i to nie wszystkim nawet ze swojego regionu. Zwyczaj zdobienia, dekorowania trasy, w tym ścielenia i układania kwiatów, przed procesją w dzień Bożego Ciała w Spicymierzu ma długą tradycję, z pewnoścą sięga grubo ponad 100 lat. Jest to jedna z niewielu tradycji obrzędów ludowych w Polsce, która pozytywnie ewoluuje i rozrasta się. Zwyczaj ten w latach międzywojennych pamiętany był jako obrzęd sypania piaskiem wzorów na trasie całej procesji. Po wojnie, trudno powiedzieć dokładnie kiedy to nastąpiło, informatorzy różnią się w relacjach kiedy zaczęto układać wzory kwietne. Prawdopodobnie nastąpiło przenikanie dwóch technik: sypania piaskiem i układania kwiatów, by z czasem w latach pięćdziesiątych przejść całkowicie na układy kwietne. Tradycja ta z całą pewnością rozrasta się a forma układów kwietnych, jak i udział kwiatów szlachet­ nych, ogrodniczych wzrasta wzbogacając sypane wzory z kwiatów natury: z pól, łąk i drzew. Mówią o tym relacje mieszkańców i obserwatorów tego obrzędu. Są jeszcze dwa elementy potwierdzające wzbogacania się tradycji. Z roku na rok wydłuża się trasa procesji, gdyż więcej ludzi chce mieć swój wkład w zdobienie szlaku procesji. Drugi powód rozrastania się zwyczaju, to fakt iż zaczyna przyjeżdżać coraz więcej „obcych" obserwatorów tego kwietnego święta. Z te- 122 go samego chyba względu, czas procesji przeniesiono na godziny popołudniowe, godzinę szesnastą. Dziś trasa liczy ponad 1 km drogi usłanej kwiatami. Układ kwiatów na drodze jest najrozmaitszy i zależy od inwencji gospodarzy danego odcinka. Mamy więc kwiaty polne i kupne, szklarniowe. Układane są one we wzory geometryczne, rytmiczne, w pewne obrazy symboliczne: serca, Hostie, Baranki Boże itd. Bywają napisy o treści religijnej. Jakże to wszystko kolorowe i na dodatek pach­ nące. Jest to jedno z barwniejszych świąt jakie znam. Jedna z najwspanialszych form obrzędów ludowych, w którym hołd Bogu spełniany jest poprzez ofiarę darów natury, darów Boga właśnie. Ta tradycja ze Spicymierza jest całkowicie nieznana gdzie indziej w Polsce. Sądzę iż taki obrzęd nieznany jest w więk­ szości krajów europejskich. Pewne nikłe naśladownictwo tego zwyczaju napotkałem w dwóch blisko leżących Spicy­ mierza miejscowościach i jest to ewidentne naśladownictwo tegoż. W Piekarach, parafii leżącej poniżej, jest dywan kwietny długości 200 m. W Poddębicach mieście leżącym najbliżej Uniejowa układane są kwietne dywany o wymia­ rach ca 5 x 7 m przy każdym z ołtarzy. Święto i ten właśnie obrzęd może zafascynować i wzruszyć głównie przez tak bardzo czytelną ideę hołdu ofiary religijnej Bogu, spełnianej darami bożymi. Krynki i okolice Trudno nie wspomnieć o samej miejscowości pełnej poezji i niedomówień jak przystało na osadę kresową. Nie będę opisywał atmosfery i klimatu tego miasteczka-wsi, zadanie to raczej dla wyrafinowanego pisarza, ograniczę się jedynie do podania kilku faktów historycznych. Te dane przypo­ mną, iż Krynki to jedna z istotniejszych miejscowości na mapie białostocczyzny, która onegdaj była „sercem europej­ skiego (czytaj: światowego) żydowstwa". Cytuję za Toma­ szem Wiśniewskim historykiem i publicystą, znawcą tematu. Mimo iż jestem wytrawnym poszukiwaczem i wędrowcem, nie znam drugiej takiej miejscowości (tej z grupy kilku­ tysięcznych), która miałaby 12 dróg wyjazdowych a także specjalnie skomponowany sześcioboczny olbrzymi rynek. Te 12 dróg-ulic to chyba jednak bardziej symbol i swoista �manifestacja niż prawdziwa funkcja. Powędrowałem kilko­ ma z tych ulic, po rogatkach szybko zamieniają się w polne drogi. Tak naprawdę liczyła się tylko trasa Białystok - Grod­ no. Dziś ten trakt nie istnieje, Krynki to ostatnia miejs­ cowość granicząca z Białorusią. Jeżeli zważy się, że w latach osiemdziesiątych ub. wieku 85% mieszkańców stanowili Żydzi to w dużej mierze tłumaczy strukturę miasta. Było to swoiste centrum handlowe, z ogromną ilością kramów na środu rynku, dziś już nie istniejących. W Krynkach znaj­ dował się jeden kościół rzymsko-katolicki, jedna cerkiew i kilka bóżnic i synagog. Do 1939 r. funkcjonowały: Duża Synagoga (Beth Ha Knesth), Duży Beth Midrasz, Beit Tefila ,,Chajej Adam" (Życie Człowieka), Jenles Beth Midrasz, bóżnica Słonimskich chasydów, Kaukaski Beth Midrasz oraz Chasodim Sztib Beth Midrasz (cyt. za: T. Wiśniewski: Bóżnice Bialostoczcyzny). Żydzi osiedlili się w Krynkach już w początkach X V I I w. i w połowie tego stulecia mieli zorganizowaną gminę. W połowie X I X w. zaczęto produkować tekstylia i założono garbarnie zatrudniające żydowskich robotników i tutaj powstał jeden z pierwszych żydowskich związków zawodo­ wych. Żywa była działalność partii politycznych, m.in. Agudat Syjon. W Krynkach rozwijał się ruch rewolucyjny, w 1905 r. doszło nawet do utworzenia Republiki Kryńskiej, przy czym władza czasowo przeszła w ręce robotników. W okresie międzywojennym działało na tym terenie kilka silnych organizacji komunistycznych i syjonistycznych przy­ gotowujących Żydów do emigracji i pracy w systemie palestyńskich ki buców. Wszystko to niechybnie nie bez związku z powstaniem kilku szkół żydowskich, m.in. Tarbut i kilku klubów sportowych jak: Makabi i Bar Kochba. Krynki dotknęły bolesne doświadczenia wojenne, z około 5000 mieszkańców w 1939 r. zostało 300 w 1944 r. Z trudem dochodzi do siebie, jednak niewielkie ma szanse rozwoju, onegdaj znaczące miasto na ruchliwym szlaku Rzeczpo­ spolitej Wschód-Zachód, dziś ostatnia osada przed zamknię­ tą granicą z Białorusią. Liczy około 2000 ludzi i pozostaje nadal stolicą gminy. Nie tylko same Krynki są ciekawe, ale cała gmina, tworząca mozaikę wielu kultur, tradycji i religii. Jest kilka cerkwi wraz z jej białoruskimi wyznawcami. Są Kruszyniany. z X V I I wiecznym meczetem oraz mizarem, cmentarzem mahometańskim. Tatarów osadził w 1679 r. król Jan I I I Sobieski, nadanie dotyczyło również sąsiednich wsi Nietupa i Łużany. Z tej gminy, z grzybowszczyzny, pochodzi Eliasz Klimontowicz, samozwańczy prorok - święty Ilia, który uwiódł biednych, choć mocno rozmodlonych chłopów, fantastyczną ideą budowania Nowego Jeruzalem w osadzie Wierszalin. To dziw, że na tak nieurodzajnej ziemi, gdzie same piaski, lasy. i kamienie polne, gdzie na przednówku pieczono chleb pół na pół z mąki i kory brzozowej a zupę gotowano na myszach, powstawała tak intrygująca kultura, porywające idee, i wyraziste osobowości. Tu z pewnością funkcjonuje pewna zasada, ku której się skłaniam - teoria kontrastowego 123 i �dopełniania się (nie wszędzie sprawdzalna, tutaj zdecydowa­ nie tak) - przy ubóstwie pojawiają się wielkości duchowe. To tu znajdują się najuboższe cmentarze żydowskie z najuboż­ szą formą pomników nagrobnych z pojedynczych kamieni polnych z amatorskim rytem krótkich hebrajskich inskryp­ cji. Najuboższa forma nagrobków, biorąc pod uwagę reguły religii judajskiej. Ale to właśnie tutaj, w samych chociażby Krynkach, powstają wyjątkowe monumenty kultury żydow­ skiej jakim są potężne w bryle synagogi. Podobnie jest w Tykocinie i Orli. Tym bardziej trudne to do zrozumienia, gdy się zważy, iż prawa budowlane władz chrześcijańskich zabraniały stanowczo wywyższenia się tych budowli ponad świątynie katolickie czy też cerkiewne. Można się tylko domyślać jakich to sztuczek prawnych, sofistycznych używa­ no by mogły powstać te synagogi. Tak na marginesie, Wielka Synagoga w Krynkach powstała cała nie z czego innego, jak właśnie z głazów polodowcowych. Na białostocczyźnie mamy do czynienia z większą ilością najdziwniejszych spotkań, styków i przenikań kultury pol­ skiej, białoruskiej i żydowskiej. To również tutaj niedaleko, bo kilkadziesiąt kilometrów od Krynek w Knyszynie znaj­ duje się najniezwyklejszy cmentarz, jaki w życiu odwiedziłem o jakim słyszałem czy też czytałem. Otóż ten cmentarz żydowski znajduje się nie gdzie indziej jak na g r o b 1 а с h... Tak, tak, na wąskich pasach ziemi, sztucznie usypanych wałach odgradzających poszczególne partie stawów. Cmen­ tarz jest rozlokowany na wąskich pasmach ziemi, szerokości 25—30 m a długość uzależniona jest od długości stawów hodowlanych. Brzegi grobli-cmentarza stromo urywają się nad wodą. Szczerze mówiąc nie znam faktów historycznych 124 i nie wiem, czy to był „żart" ziemskich „łaskawców" darujących gminie tę „ziemię", czy też dzierżawca (bądź też właściciel) podarował najniezwyklejszy teren pod miejsce pochówku współwyznawców Jehowy. Faktem jest i dowo­ dem zarazem, że status ekonomiczny i prawny tutejszych Żydów był bardzo mizerny. Jako nagrobek stosowano również kamienie polne - polodowcowe. Kamienne macewy z Krynek Zdjęcia przedstawiają macewy znajdujące się na żydows­ kim cmentarzu w Krynkach. Macewy zostały zrobione z najprostszego materiału, z dużych kamieni polnych zalega­ jących w olbrzymiej ilości pola, a raczej miedze i nieużytki. Dziś są już przez wiele pokoleń zniesione z pól. Te kamienie-macewy mają swoje znamię, inskrypcje mówiące w języ­ ku hebrajskim o pochowanym człowieku. Mam niejaką nadzieję, że te zdjęcia mówią wszystko. W tym i to, że te kamienie przeszły przedziwną drogę i ewolucję. Te kamienie - tablice pamięci zatoczyły olbrzymi krąg przeistoczenia. Doskonałość kształtu uzyskały przez funkcje służebne, będąc kulami tocznymi przez masy niszczyciels­ kiego lodowca taranującego wszystko na swej drodze. Pozo­ stały po ociepleniu klimatu w miejscach zupełnie przypad­ kowych. W momencie gdy nadszedł do tych miejsc człowiek i zaczął wprowadzać kulturę agrarną, kamień spełniał jedy­ nie rolę przeszkody, stając się zawalidrogą dla motyki i lemiesza. W obszarze sacrum jakim z całą pewnością było pole, bowiem dawało chleb, nie było miejsca na profanum jakim była bryła skalna, kamień narzutowy. Kamień polo- �dowcowy musiał więc zostać zepchnięty na miedzę, na nieużytek — obszar profanum. Przy kulturze rolnej trwał tam przez wiele pokoleń, przez wieki. Stąd, ku uciesze chłopa, wyciągał go domorosły kamieniarz i po minimalnej obróbce (ścięciu lica) najczęściej używając go całego, takiego jakim go uformowała przygoda lodowcowa, wykuwał heb­ rajskie inskrypcje. Kamień uzyskiwał indywidualny charak­ ter. Dostawał imię. Postawiony na cmentarzu, wieńczy grób zmarłego Żyda, wchodzi w rejon wyjątkowej wartości, pełnego sacrum. Kamień spełnia podwójną rolę - kulturową i religijną, zaczyna przynależeć do sfery czysto duchowej. Holokaust zmieni tę sytuację zasadniczo, wprowadzając na obszar cmentarza prawa pierwotne. Miejsce pochówka zamienia się w nieużytek, szczerze mówiąc - w pastwisko, w teren neutralny, obojętny dla nowych sąsiadów. Kamień nagle traci swój awans, zostaje pozbawiony funkcji zarówno kulturowych jak i sakralnych. Macewa-kamień porasta mchem, zapada się, ginie w trawie. Cały rejon cmentarza zaczyna przypominać obszar polodowcowy, do złudzenia wygląda jak rezerwat geologiczny (jest kilka takich w Polsce północno-wschodniej, w końcu niedaleko Krynek) nazywa sieje „głazowiska", ślady pozostałości polodowcowych. Koło całkowicie się zamknęło. Kamienne macewy w Krynkach i wielu innych cmen­ tarzach żydowskich w tym rejonie geograficznym, to jedna z wielu „przygód" jakie spotkały kamienie porzucone przez lodowiec. Wydaje się jednak, iż ta nowa rola kamienia oznaczająca przypisanie jednego kamienia jednemu człowie­ kowi, chociażby po śmierci, i tworznie znaku pamięci jest w tym przypadku jedną z najwznioślejszych i najdramatyczniejszych. Tych refleksji ogólnych - gdy myślę o kamieniach polnych dla których tak wiele ról zaprogramował Dobry Bóg - jest znacznie więcej. Zawsze ponosi mnie wyobraźnia, gdy „widzę" etapy przymusowych podróży kamieni ze skalistej Skandynawii. Na początku dramatyczne złamanie dum­ nych, potężnych gór, skruszenie i uprowadzenie przez lodo­ wiec, niesienie skał na sobie i pchanie przed sobą, by następnie całkowicie zniewolić je pod sobą, tak że po drodze całkowicie zmieniły charakter skał na nową formę i kształt dzisiejszych kamieni. Po tajemniczej misji lodowca, ten się topi, ginie i znika, zostawiając zbawienne dla człowieka niecki wodne i kamienie tak liczne, że trudno przez wieki myśleć o rolnictwie. Chyba długo człowiek o kamieniach polodowcowych myślał w kategoriach przeszkód i nieszczęścia. Pierwotny „pogański" człowiek głównie jako „myśliwy" nie mógł inaczej patrzeć na głazy stojące niespodziewanie w najrozmaitrzych miejscach, jak na objaw boskich sił i mocy. Z czasem gdy człowiek stał się bardziej rolnikiem i poszerzył swą wiedzę o istnienie również diabła, a kamień zdecydowa­ nie przeszkadzał w uprawach rolnych, niekiedy pojawienie się kamieni-olbrzymów przypisywano diabłom. Przez długi czas człowiek był bardzo zdezorientowany istnieniem takich kamieni małych i dużych, przeważnie krągłych, nijak w końcu kolorystycznie i strukturalnie nie pasujących do tego, co dookoła. Nie dziwi mnie wierzenie (o rodowodzie pogańskim), rozpowszechnione u chłopów w Polsce północnej i centralnej, że kamienie rosną. No bo i jak nie wierzyć w to, gdy co roku pod pługiem i bosymi nogami co rusz pojawiają się nowe polne kamienie? Dopiero człowiek uspołeczniający się i myślący konstruk- 125 I �cyjnie zaczyna doceniać kamienie, by mogły mu służyć i z czasem stać się bezcennym materiałem budowlanym i to w obiektach zwanych dziś dziełami sztuki: zamkach, w mu­ rach, warowniach, świątyniach. Trochę później nieocenione usługi oddał kamień w budownictwie ludowym. Piszę o tym tylko sygnalizując zjawisko, i z niejakim żalem. Kamień polodowcowy (podkreślam ten typ kamienia — w końcu o ograniczonym regionie występowania) wydaje mi się, iż miał ogromne zasługi w budowaniu cywilizacji i stylów budownictwa romańskiego, gotyckiego i w pod­ stawach budownictwa również każdego następnego stylu. Nie doczekał się nigdy zasłużonej uwagi naukowców: his­ toryków sztuki, architektów, etnografów czy innych piew­ ców - pisarzy, eseistów, poetów. Dziś kamień polny cał­ kowicie został usunięty z ambitnych planów architektonicz­ nych, a w budownictwie indywidualnym zepchnięty został jedynie do wypełniania fundamentów, tak by żaden nie wystawał ponad poziom ziemi. Wydawać by się mogło, że „kariera" kamienia polodowcowego się skończyła... Bardzo duże zainteresowanie kamieniami okazują ludzie spod znaku Nowej Ery: geomanci, radiesteci, parapsycholo­ dzy, ezoterycy... To oni wiedzą, że kamienie mają różną moc, mają swój plus i minus. Właściwe zakomponowanie kamieni węgielnych występowało w budowie domu, świątyni. Złe odpromieniowywanie zostało wyprowadzane na zewnątrz. Imponuje mi ta wiedza, tak samo jak przejmuje i fascynuje umiejętność dawnych mistrzów budowlanych. To wszak pierwszymi wtajemniczonymi, tworzącymi zamknięte zwią­ zki i klany, pierwszymi wolnomularzami byli właśnie budow­ niczowie świątyń. A największą wiedzą było znanie wszyst­ 126 kich tajemnic kamienia. Nie czas i miejsce na takie roz­ ważania, może kiedyś „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" pokusi się o specjalną edycję poświęconą radiestezji, ezoteryce i część tych zjawisk opisze? Mnie kamień polny jak sięgnę pamięcią intrygował i fas­ cynował. Ktoś, kto zna moją twórczość fotograficzną może się zdziwić, iż przedstawiam zdjęcia tak proste, surowe portrety kamieni, kamieni-macew. Bez przetworzeń, bez zmian czy opracowań kreacyjnych, bez działań, dzięki którym łatwiej można by fotografię określić mianem sztuki. I chyba te zdjęcia do tego nie aspirują. Wydaje się, iż wystarczająco dużo jest w nich dynamicznej treści, by dodatkowo wzboga­ cać czy deformować je nową formą czy ekspresją. Załączam zdjęcie z roku 1969, które jako jedno z nielicz­ nych nazwałem po prostu Kamień polodowcowy. Ta informa­ cja jest o tyle ważna, że wszystkie zdjęcia do tego czasu i w tym czasie nazywałem poetycko. Zamiar zdjęcia był praktycznie taki, z wielu bezimiennych głazów narzutowych, ten jeden w otoczce naturalnych traw, dostał odemnie dawkę ekspresji natury czysto fotograficznej, w tym czasie specjal­ nie nie praktykowanej tzw. pseudosolaryzację. Zabieg ten miał dać odczucie siły promieniowania i mocy tego kamienia jak i każdego innego zapomnianego kamienia polnego. Po reperkusjach, zainteresowaniu i recenzjach osiągnąłem właś­ ciwe zamierzenie. Dziś mimo to wszystko wybieram i lansuję kamienie z Krynek. I promocję, i pierwszeństwo w eks­ ponowaniu przyznaję pismu antropologicznemu a nie galerii artystycznej czy fotograficznej. To też dla mnie dużo znaczy. Cenię to pismo bardzo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e0c697e01be449f62d71069d4987514.pdf b897cfdf4a74767ba16d2badf0ec1812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2314 Title A name given to the resource Filodzoon. Ciesząca się życiem - albo - Ogławianie. Kultura wierzby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.90-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text F I L O D Z O O N . Ciesząca się życiem albo OGŁAWIANIE. Kultura wierzby Jacek Olędzki „Witam cię, drzewo, ty najmniej cenione" Tadeusz Lenartowicz, Na wierzbę, 5 „...A grajże mi piszczałeczko (...). Uliniłem cię z wierzbiny" Jan Kasprowicz, Moja pieśń wieczorna, brutalnego traktowania drzew przez podstawową reprezen­ tację Polaków - „lud". W omawianiu złożonej kwestii, towarzyszyła autorowi od początku do końca, opozycja naczelna: Germanie - Słowianie. Wiadomo, że w mitologii skandynawskiej pochodzenie pierwszych ludzi jest roślinne. „Według Eddy, Odyn stworzył pierwszych ludzi z jesiona i olchy, drzew północy." Natomiast Słowianie, jeśli mieli swoją genesis, to jest ona nieznana. Moszyński poddaje śmiałej krytyce, dziś w niczym nie kwestionowanej, głośne poglądy autora Złotej Gałęzi, Frazera, czy Mannhardta oraz licznych ich naśladowców (wymie­ nia przykładowo E. Anickova). Wychodzi z założenia - jakże wówczas odkrywczego - że „kult bóstw, odprawiany pod drzewami, może być bardzo łatwo wzięty za kult drzew". Z całą stanowczością stwierdza, że: - religie starożytnych Greków i Rzymian nie znały „kultu drzew jako takich (drzewa były u nich z reguły poświęcone 2 „Gdzie polem powiewa wierzbina, wiem, że się Polska kończy lub zaczyna" Kazimierz Laskowski, Wierzby 2,17-18 Pragnąłbym przypomnieć pokrótce bezcenne stwierdzenia Kazimierza Moszyńskiego związane z wierzeniami i ogól­ nym stosunkiem Słowian do drzew. Swoje stwierdzenia przekazał nam uczony językiem wprost publicystycznym, emocjonalnie, będąc zapewne nie­ raz poruszony do żywego znanymi sobie świadectwami 1 90 I 3 �bogom)" - etnograficzne poszukiwania w obrębie ludów ugrofińs­ kich, gdzie ,,nie zaginęła tam jeszcze religja pogańska, wykazały zupełną nikłość kultu drzew" - u ludów kaukaskich, w Afryce północno-wschodniej, cześć okazywana pewnym drzewom wynika z uznawania ich za miejsce („mieszkanie") przebywania istot czczonych. Argumentację tę można uzupełnić o wyniki najnowszych badań prowadzonych przez Mateusza Wiercińskiego w In­ diach. Wszelako, mimo wspólnej ludom świata postawy, uzna­ wania drzew li tylko za przybytek („mieszkanie") istot czczonych, również złowrogich demonów (nie wyłączając diabła), dusz osób zmarłych, postrzegać należy różniący się nieraz zasadniczo stosunek zarówno do tych istot, jak też ich drzewnych siedlisk. u Germanów z jednej a u Finów z drugiej strony, istniał podobno bądź co bądź pewien ogólny szacunek dla wszelkiego rodzaju drzew, którego u Słowian nie ma ani śladu. O wielkiej czci drzew u germańskich ludów oraz o okrutnych karach, jakie u nich w niektórych krajach wymierzano za obłupianie drzew z kory itp., pisano już niejednokrotnie." 1 zaraz po tym przytacza słowa P. Mielnikova o Mordwinach, Czeremisach (Finach nadwołżańskich) oraz Czuwaszach: „Lubią te plemiona głuche lasy i ciemne gaje; ani jeden z nich bez potrzeby drzewa nie ruszy; siec bezcelowo las - to, ich zdaniem, grzech wielki: według ich starodawnego zwyczaju las jest mieszkaniem bogów. Las niszczyć, - to znaczy boga obrażać, jego domostwo ruj­ nować, karę na siebie sprowadzać." Dalej, tenże Mielnikov przeciwstawia Finom lub Czuwaszom Wielkorusa. „Dla niego nie znaczy nic zrąbać wiekowe drzewo po to tylko, by wyciosać z gałęzi oś czy hołoblę, złamać bez potrzby drzewo, obłupić lipkę, spowodować uschnięcie brzózki przez wypusz­ czenie oskoły (...). Nawet stuletnie dęby rąbie jedynie dlatego, aby obrać z nich żołądź na karmę dla świń." Sięga również Moszyński do opinii o chłopie polskim. „Władysław Orkan, sam wieśniak rodem, takie mu wystawia świadectwo: '(•••) Już od dziecka (...) nożem wycina płaty kory świeżej z bujnego świerka na »kozubki«, młode drzewka z pasją kaleczy, smołą płaczące najradniej podpala, (...) i naturalnie w rosnącym ten złośliwy, zbrodniczy stosunek do drzew, do lasu ostaje..."' Kończy Moszyński charakterystykę słowiań­ skich animozji wobec drzew przytoczeniem sądu Fr. Kraussa o Serbochorwatach - „drzewołupcy, złośliwi tępiciele la­ sów". Różnice w stosunku do drzew między Słowianami a Fina­ mi i Germanami stanowią doniosłe zagadnienie, którego istoty - według Moszyńskiego - nie sposób dociec poprzez „przesłanki natury gospodarczej", albowiem każda z trzech grup etnicznych od wieków zajmuje się rolnictwem i hodow­ lą. Aby nie popełnić błędu przedstawienia hipotetycznych przyczyn owych różnic, uczony uznał, że sformułuje je na końcu całego dzieła. Ponieważ wojna przeszkodziła w ukaza­ niu się czwartego tomu Kultury Ludowej Słowian, nie mamy przyrzeczonego wyjaśnienia różnic między sąsiadującymi grupami etnicznymi w ustosunkowaniu się do drzew. W moim przekonaniu w brutalizacji stosunku Słowian do drzew odnajdywać można z jednej strony świadectwo faktów długiego trwania oraz z drugiej, faktów nie mających takiej metryki, mających zaś nieraz najświeższą datę. Być może w kulturze ludowej niektórych grup Słowian (przede wszystkim bałkańskich), jako świadectwo faktów odległych, jest rodzaj pamięci zbiorowej, archetypicznej, goszczącej w najprostszych umysłach wieśniaków (oczywiś­ cie chyba już nie dziś, lecz przed stuleciem), odnoszącej się do kolebki tej ludzkiej zbiorowości, pochodzenia jej ze stepów, gdzie nie rosną drzewa, następnie przejścia w jakimś momen­ cie swych dziejów w zasięg środowiska naturalnego w niczym nie przypominającego stron rodzinnych, prowokujących do 4 5 6 7 8 znanych głównie z obszaru Bałkanów postaw drzewołupstwa. Jest też wielce charakterystyczne, że owa brutalizacja wcale nie wyklucza postaw zasadniczo odmiennych, sakralizujących jakieś wybrane drzewa, a nawet całe ich zespoły. Mogłem się o tym przekonać, prowadząc badania w Kame­ runie (grapa Bamileke) oraz w Nigerii, znajdując potwier­ dzenie wyników tych badań wśród kopieniaczy krajów sąsiednich (Zair, Republika Środkowo Afrykańska, Tan­ zania). Stepowcy-pasterze (пр., niczym Mongołowie, o czym mogłem się przekonać uczestnicząc przez 13 lat w Etno­ graficznej Ekspedycji I H K M P A N do Mongolii pod kierow­ nictwem prof. Witolda Dynowskiego), jak gardzą nawet najcenniejszymi rybami, chyba z powodu dostatku mięsa swych zwierząt udomowionych, tak również do drzew nie żywią sympatii, chociaż również antypatii. Mają tu w swej kulturze rodzaj luki. Wynika ona bez wątpienia z faktu nieobecności drzew na rozległych obszarach stepu i pustyni. Saksauł, krzewiaste drzewo pustyni Gobi, prawie jak skały czy kamienie szlachetne i półszlachetne, przynależy do cennych surowców i raczej tylko surowców, wytworów głównie kultury materianej. W kulturze Słowian bałkańskich mogła się błąkać jakaś forma pamięci raju utraconego, nie sprzyjająca oswojeniu się z nowym miejscem, zmuszającym do trzebieży, karczunku i nieustającej walki z chwastami. Przetrwało jednakowoż umiłowanie, trawy, traw. Natomiast Germanie i Finowie oswajali się z przebogatym światem roślin, przede wszystkim drzewami, wcześniej i dłu­ żej, a najważniejsze, nie podlegając skazie raju utraconego, co jak się wydaje, w procesach kulturowych rzadziej przyj­ muje formę wygaszania resentymentów, częściej zaś przeis­ tacza się w irracjonalne, niekontrolowane reakcje, na koniec zachowania, znane nam u Słowian. Germanie i Finowie potrafili oswoić się ze swym naturalnym środowiskiem, skutecznie opanować go i zagospodarować, kiedy na na­ szych ziemiach, długo utrzymywały się bory i puszcze, wyzwalające u osadnika najniższe reakcje. Nie zapominaj­ my, że dla osadników (dodajmy zestresowanych zbiegów pańszczyźnianych) kolonizujących dopiero w drugiej poło­ wie X V I I I w. dziewiczą Puszczę Zieloną, Goniądzką, Graje­ wską, Kampinowską, albo Augustowską, ludzi zakładają­ cych w tak późnym czasie wsie „na surowym korzeniu", drzewo nie mogło budzić uczuć przyjacielskich czy chociażby życzliwych. Aby zrekonstruować stan emocjonalny jaki mógł towarzyszyć kształtowaniu się wówczas postaw, brze­ miennie rozwijających się przez co najmniej następne stule­ cie, należy szukać dziś sytuacji podobnych gdzieś na Nowej Gwinei, w nieprawdopodobnej wyłącznie biegłości Papua­ sów w rąbaniu drzew (na początku lat sześćdziesiątych jeszcze siekierami kamiennymi), zdobywaniu przestrzeni dla ogrodów i hodowli umiłowanych świń. Mozolna walka z puszczą, a wcale w nie mniejszym stopniu z wszędobylskim zielskiem, nie wyzwala wznioślejszych uczuć a tym bardziej stanów ducha, w których gościłaby religijna cześć w stosunku do roślin. Jednakże wydaje się, że - mówiąc delikatnie - osobliwie niechętny stosunek do drzew, krzewów względnie nawet roślin dziko rosnących (w najlepszym przypadku zabar­ wiony zmyślonym utylitaryzmem) występuje zazwyczaj w parze z awersją do różnych drobnych stworzeń, małych gryzoni, ślimaków, małży, owadów i wcale nie musi mieć określonych uwarunkowań historycznych, a wynika z cech naszej ludzkiej kondycji, z jej ograniczeń i słabości. Niedoj­ rzałość emocjonalna, ujemne stany psychiczne, prowadzące do chorobliwej pobudliwości, frustracji, decydować mogą o sposobach reagowania na cudowny świat natury. Owe przejawy dezintegracji negatywnej - jak doskonale wiadomo - najłatwiej się odreagowuje poprzez uśmiercanie czy apro­ bowanie aktów uśmiercania bytów słabych lub bezbron9 10 91 �nych. Rozluźnienie zasad reguł życia społecznego, niestałość nastrojów, jak niedostatek dóbr, usług a nadmiar mniemań, przekonań, wzorców pańskości (wyniosłości), wszystko to, co tak dobrze zna nasza ojczyzna, nie sprzyjało życzliwości wobec natury. Ostatnie półwiecze zaowocowało dodatkowo nie spotykanym wcześniej w Polsce rozkwitem głupoty. Gdyby Kazimierz Moszyński pisał swą Kulturę ludową Słowian w czasach demoludów, byłby zmuszony rozszerzyć swoje najdrastyczniejsze przykłady niszczycielstwa przyrody przez tych, „którym nie było dane", o tych „którym było dane", a więc nową inteligencję (pracującą), różnej maści urzędników, inżynierów, nie wyłączając pracowników nauki a nawet osób legitymujących się przynależnością do Ligi Ochrony Przyrody. Pan S. z Płocka, osoba starsza i statecz­ na, członek właśnie LOP, spadkobierca sadu i starych wierzb przydrożnych swą obecność w Murzynowie rozpoczął od dziarskiego usuwania spróchniałej Salix alba. Udało się jednak uratować inne bezcenne drzewa, powiadając, że sadził je sam Jagiełło podążając na Grunwald. Zwyciężyła wysoce patriotyczna postawa pana S., lecz nie bez znaczenia pozostała jego, jako członka LOP, wprost niewiarygodna ignorancja. Wierzby, które chciał wyciąć, a nadal rosnące, uratowane, posadzono w dziesięciolecie odzyskania niepod­ ległości w 1928 r. Wspaniały żywopłot okalający mego domu ogródek szczezł jednego wieczoru pod ostrzem siekiery. W tym przypadku nie udało mi się odwołać do jakiejś słabości rąbiącego, działał bowiem nie z własnej woli, lecz z polecenia służbowego. Decyzję wycięcia żywopłotu podjął kierownik administracyjny i sekretarz partii w jednej osobie... Instytutu Sztuki P A N przed kolejną pielgrzymką papieża do Polski. Wiadomo zaś, że żywopłot osłania i nie można wszystkiego dobrze zobaczyć, a ponadto łatwo ukryć w nim bombę. Jedna ze starszych mieszkanek mego domu, reprezentantka inteligencji twórczej, osoba utytułowana, uznała wycięcie blisko 50 m pielęgnowanych przez ponad ćwierćwiecze krzewów za prawdziwe dobrodziejstwo, a to dlatego, że już o zmierzchu mogły sprzyjać komuś w niecnym czynie, oddawania w stanie nietrzeźwym moczu. Klasyfikacja drzew w kategoriach ich znaczenia w wierzeniach Moszyński po ustaleniach, które ludy uznają, a które nie uznają (tak, jak Słowianie) posiadania przez drzewa dusz, 92 T poświęca sporo uwagi szczegółowszemu omówieniu po­ szczególnych rodzajów. W klasyfikacji znaczeń, na czoło wysuwa się dąb, a następnie lipa: „(...) U nas na przykład uważa się zwłaszcza dęby i lipy za drzewa 'lepsze' od innych w rozumieniu religijnem. Na tych to głównie drzewach tradycja ludowa chce widzieć święte zjawy, pod ich konarami często zawiesza lud czy ustawia kapliczki i t d . " Dalej autor pogłębia swoje wywody danymi 0 zachowaniach „w świętych gajach pogan nadwołżańskich", którzy pod tymi dwoma rodzajami drzew oraz pod brzozami składali ofiary dla swych „jasnych bóstw". Prze­ konamy się niebawem jak ulotne są ustalenia etnografów. Że zjawiska towarzyszące czy też ściśle związane z Salix - której poświęcony jest niniejszy tekst - skorygowały w sposób zasadniczy nasze wcześniejsze mniemania o drzewach. Wy­ dawałoby się, że na zawsze ustalony, trwały porządek w zachowaniach i systemie wartościowania naruszony został przez nieoczekiwane, żywiołowo rozwijające się cudowne zdarzenia na wierzbach. Posłuchajmy jednak, jak jeszcze rzeczy się miały na początku naszego stulecia. „Fakt, że nie wszystkie drzewa mają jednakowe znaczenie w religijnem życiu ludów jest bardzo zajmujący. Na czoło tych, co mają znaczenie największe, wysuwa się u Słowian niewątpliwie dąb. Jego ogromne rozmiary i zwłaszcza krzepkość są powszechnie sławione przez lud. (...) dąb na całym obszarze Słowiańszczyzny liczy się do drzew bądź 'dobrych' czy 'czystych', bądź 'świętych' (tzn. godnych Boga i świętych Pańskich); częstokroć listowiu jego przypisuje się własności apotropeiczne, jemu zaś samemu moc leczniczą." Kolejne drzewo w hierarchii wierzeniowych znaczeń Mo­ szyński charakteryzuje następująco: ,,(...) obok dębu czoło­ we miejsce zajmuje lipa, co zawdzięcza może swemu miododajnemu, wonnemu (odurzającemu według włościan) kwie­ ciu. (...). Tu i ówdzie w rdzennej Polsce (Łuków Mazowiecki) mówi nawet lud, że lipa dlatego jest drzewem 'świętem', bo w niej Matka Boska mieszka!" Po dębie i lipie uwagę uczonego zaprzątnęła brzoza 1 jarzębina. Wierzbę wymienia Moszyński dwukrotnie, przy tym w takich kontekstach, jakby było drzewem najpośledniejszym a w kulturze duchowej Polski bez poważniejszego znaczenia: „Do mniej znaczących, ale bądź co bądź wziętych drzew i krzewów należą: klony, jawory (głównie na Bałkanach), sosny, leszczyny, jesiony, wiązy, wzgl. brzosty (głównie na Bałkanach), jabłonie, jałowce, wierzby i niektóre inne. (...). 1 1 12 13 �П. 3. Wojtek Marchlewski gra na instrumencie wykonanym z wierzby Dwuznaczne wierzenia krążą o osinie (a poczęści i o wierz­ bie); jest ona z jednej strony pogardzana i ma jakoby pozostawać w związku z nieczystymi mocami, a z drugiej uważa się ją za apotropeiczną i używa przeciwko tymże mocom." Trzy lata po ukazaniu się drugiego tomu Kultury Ludowej Słowian Adam Fiszer przedstawia w „Ludzie" znamienny tekst poświęcony wierzeniom o drzewach. Bez jakiegokol­ wiek wstępnego wywodu, tytułując kolejno części swej pracy: 1. Brzoza; 2. Buk; 3. Cis; 4. Dąb; 5. Olsza; 6. Jasion; 7. Osika, jasnym, zwięzłym językiem mówi o tych drzewach. Wspólne dla obu wybitnych uczonych jest chyba tylko to, że z rodziny wierzbowatych (Salicaceae) rodzaj Populus, czyli topola, w reprezentacji gatunkowej Tremula, a więc osika, zamyka listę omawianych drzew. Jest wielce charakterys­ tyczne to, że Fiszer pomija lipę, jak pamiętamy, drugie pod względem znaczenia u Moszyńskiego drzewo, natomiast dębowi poświęca uwagę po cisie, aż na czwartym miejscu. Można przypuszczać, że kryje się za tym subtelna krytyka rozważań o drzewach w Kulturze Ludowej Słowian. Do przekonania takiego skłania również sposób formułowania informacji przez dwóch uczonych. Jeśli pierwszy pomija specjalistyczne dane botaniczne oraz próbę uhistorycznienia obecności obiektu w kulturze, to drugi, od tych danych, każdorazowo swój wywód o danym drzewie zaczyna. Ponad­ to, za każdym razem, po omówieniu kolejnego drzewa, Fiszer przedstawia całkiem obszerny rejestr źródeł z jakich korzystał. Piszę o tym wszystkim, co wydawać się może Czytelnikowi mało istotne, ale urzeka nie tylko fakt, że onegdaj, na krótko przed straszliwą wojną potrafili etnografowie myśleć o roś­ linach, lecz również to, że umieli ceniąc sobie szacunek nade wszystko do drugiego, łagodnie, choć stanowczo wyrażać swoje odmienne poglądy. Czytając Fiszera, miałem często przed oczyma postacie... Brunona Schulza i Witolda Gomb­ rowicza, prowadzących ze sobą w „Wiadomościach Literac­ kich" urzekający dyskurs, fascynującą rozmowę, w której współgrały uzupełniając się wzajemnie stanowiska pisarzy odmiennych temperamentów, wyobraźni twórczej, intelek­ tualnych postaw. Powracam do zbywanej przez obydwu wielkich uczonych wierzby, a raczej wierzb. Wywołują one nie tylko skojarze­ nia, jak na znanym plakacie Tadeusza Trepkowskiego, z klawiaturą Chopina, jego Mazurkami, ale poprzez swoje nazwy witwa, iwa czy łoza również z osobami w naszej kulturze doniosłymi, Witwickim, Witkacym, Łozińskim oaz Iwaszkiewiczem. Ponadto, mamy Wierzbickich, Rokitów i Rokickich, lwów czy Iwickich, Topolskich oraz Sokorskich. 14 15 Natura Salicaceae (wierzbowatych) Dendrolodzy zajmujący się szatą roślinną Polski wskazują na występujące w niej - zdumiewające takiego laika jak ja - dysproporcje gatunkowe. Otóż, 250 gatunków drzew i krzewów rodzimych w kraju, a stanowiących - jak mówią owi znawcy - „ubogą reprezentację" w świecie roślin, jest zdominowana tylko przez trzy rodzaje: Rubus (jerzyna, malina) - 67, Rosa (róża) - 22 oraz Salix (wierzba) - 30. Pozostałe (przeważnie te, które objęli swymi rozważaniami, Moszyński i Fiszer), należą do rodzajów mających od 1 do 7 gatunków, a w istocie od 1 do 2, może 3. Do interesującej nas liczby 30 Salix należy jeszcze dodać kilka gatunków Populus (topola), przede wszystkim topoli białej, białodrzewu (P.alba), czarnej, sokory (P.nigra), osiki (P.tremula), które wraz z wierzbami stanowią jeden rodzaj, wierzbowatych, a chyba jeszcze ważniejsze dla nas, wy­ stępujących w krajobrazie śródpolnym Polski z reguły wspólnie. Nawet dla zwykłego obserwatora przemierzające­ go dziś Europę, rzuca się wyraziście w oczy - przy prze­ kraczaniu wschodniej, a jeszcze bardziej zachodniej granicy naszego kraju - pojawianie się nie widzianych, czy to na obszarach odległej Rosji, czy pobliskich Niemiec, rosnących w najrozmaitszych konfiguracjach (pojedynczo, tylko po parę w bezładzie, zwartymi kępami, to znów rzędami i szeregami) wierzb, topól oraz olch. Nie sądzę aby gdzieś na świecie można było spotkać jeszcze podobny pejzaż. Powstał on pod wpływem uwarunkowań naturalnych, ale również historycznych, społeczno-kulturowych. Wierzba i topola, to znaki naszej kulturowej tożsamości, symbole bytu chłopa polskiego, dawniej i obecnie. Co mnie upoważnia do takich stwierdzeń? Otóż Salicaceae wyróżnia od pozostałych rodzajów drzew i krzewów parę cech, których konsekwencje w obrazie kultury chłopskiej nie zawsze sobie w pełni uświadamiamy. Oto te dobrze znane cechy: - tylko wierzby i topole w naszej strefie klimatycznej można sadzić mówiąc wprost „z kołka", ściętego ukośnie siekierą, gdy inne wymagają wykopywania ukorzenionych sadzonek, staranniejszego pielęgnowania i t p . ; 16 17 93 �- przyrost roczny masy drzewnej wierzb i topól jest nieporównanie większy niż innych drzew. Obliczono, że z jednego hektara wierzb (Salix alba) można uzyskać dziesię­ ciokrotnie więcej owej masy drewna niż z hektara ob­ sadzonego świerkami lub sosnami; - Filódzdon, ciesząca się życiem, dzięki swemu bujnemu rozwojowi (głównie Salix alba, wierzba biała, S. nigrikans, czarniawa, S. cinerea, szara czyli łoza, S. fragilis, krucha (była i jest nadal sadzona w Polsce przez chłopów na granicach pól i łąk, nieraz nawet na miedzach, wzdłuż dróg, obok domu, na nieużytkach, mokradłach) w celu ogławiania, zdobywania po upływie zaledwie 3 lat drągowiny, przeznaczonej głównie na o p a ł ; - Populus (alba i nigra) do końca X I X w., a w niektórych regionach kraju do początku bieżącego stulecia, sadzono w obrębie gospodarstw w celu uzyskania, przede wszystkim, cennego surowca budowlanego - topoliny. Topolina spożytkowywana była również do produkcji kadłubów, dłubanek (niecek, niecułek, kopań i kopaniek), owych tak charakterys­ tycznych naczyń drewnianych w dawnej kulturze chłopskiej, ale także szlacheckiej, tudzież dworskiej rozwijającej się na ziemiach Polski. Dziś sadzą gospodarze topole nie tak do celów gospodarczych, jak z potrzeby manifestowania swej obecności, posiadania czy dbałości, - Salix caprea, czyli iwa, duży krzew lub drzewko o nieli­ cznych gałęziach, pospolite w lasach na niżu i w górach po regiel górny; S. cinerea, czyli łoza, (szara), krzew do 5 m wys., często występujący na niżu, na mokrych łąkach, nad brzega­ mi wód, w górach rzadziej i tylko po regiel dolny; 5. pentandra czyli pięciopręcikowa, laurowa, krzew lub drzewo do 15 m wys., na niżu, na wilgotnych łąkach i obrzeżach torfowisk; S. daphnoides, wawrzynkowa, na niżu nad rzeka­ mi, w górach nad potokami; S. purpurea, purpurowa, (wiklina), krzew do 6 m wys., na niżu nad rzekami, w niż­ szych częściach podgórza nad potokami; S. amygdalina, czyli migdałowa, krzew do 4 m wys., rzadziej drzewko, nad potokami i rowami; S. incana, czyli siwa, krzew lub małe drzewo, nad rzekami w Karpatach; S. aurita, uszata, krzew do 2 m wys. na niżu nad rowami, na łąkach i torfowiskach oraz w górach po regiel górny; S. lapponorum, krzew do 2 m wys., relikt polodowcowy w Karkonoszach, na Wyż. Lubelskiej i na Mazurach; S. livida czyli śniada, krzew do 70 cm wys. na łąkach i torfowiskach niżu; wreszcie dwie bodaj najważniejsze, S. rosmarinifolia, zwana przez lud rokitą, krzew do 1 m wys., na całym niżu i po regiel dolny na wilgotnych łąkach; no i S. viminalis, wiciowa, czyli witwa, to dostarczycielki chrustu, prętów i wici, okorowywanych lub nie, surowca plecionkarskiego, który w tak zwanej tradycyj­ nej kulturze ludowej służył do wyrobu niezliczonej ilości przedmiotów codziennego użytku (najrozmaitszego kształtu i przeznaczenia koszy i koszyczków, nie wyłączając schow­ ków na domowe przybory, nici, przybory toaletowe, lekarst­ wa, ogromniastych koszy wasągowych, słomianych naczyń zasobowych wielkich aż ponad 1,5 m wys., slomianek, baniek, uli, koszek - zawsze szytych rozdwojoną wicią wierzbową - kapcy na zimę, butli oplatanych na olej czy naftę, narzędzi rybackich, wierszy, wieraszek, chobotni, butlastych sadzy, koszałek, mebli, szczególnie kołysek oraz pytek na gęsi. Jak wiemy, plecionkarstwo, głównie jako koszykarstwo, przetrwało do dziś. Ale zdarzają się przypa­ dki szczególne, reaktywowania wyrobów prastarych, które wydawało się, że zanikły bezpowrotnie. Od paru lat nad Jeziorem Włocławskim, to jest spiętrzonej Wiśle od Włoc­ ławka po Płock, wyrabiane są masowo wiersze (wirsze, wiraszki), które w pletniach (połączonych 9 sztuk) skutecznie nieraz zastępują drogie sieci. 18 19 20 Wierzby, to również dostarczycielki wiechci do łapania much, próchna do okadzania mieszkań, liści i kory do stosownych driakwi, obrzędowych gałązek do wypędzania 21 22 23 94 24 i przypędzania na pastwiska stad b y d ł a , gałęzi do linienia piskawek i piszczałek, kręcenia ze zdjętej kory trąb i trąbit, wreszcie, sakralizującej te drzewa palmy wielkanocnej. Populus tremula (osika), poprzez sporządzany w niej kołek o osobliwie magicznym przeznaczeniu, to włączanie się wierzbowatych w sferę wierzeń związanych z wędrówką dusz, pokutników i t d . Oto zaledwie materialne świadectwa spożytkowywania wierzbowatych, szczególnego rodzaju drzew-krzewów, osią­ gających nawet wysokość 30 m (Salix alba, S. fragilis, krucha; Populus alba, nigra czy tremula), albo zaledwie kilkanaście cm (Salix herbacea, zielna, w Tatrach i Sudetach, w krainie alpejskiej, na granitach), kwitnących w marcu, lecz również w maju (S. fragilis, alba, aurita), a nawet w lipcu-sierpniu (S. retusa, wykrojona, reticulata, żyłkowana), zachowujących liście nawet w 2 połowie grudnia (Salix babylonica, elegantissima, płacząca), drzew z a w s z e u n a s o b e c n y c h . Wymienione wyżej świadectwa ma­ terialne spożytkowywania wierzbowatych stanowią jedynie ramy symbolicznych znaczeń - istoty mych tu zainteresowań - Salix i Populus, drzew zbywanych w dawniejszych opraco­ waniach. 26 27 Symbolika wierzb i topól Ogólne nazwy interesujących nas drzew wymieniłem w l i ­ czbie mnogiej, albowiem - jak wiemy - jest ich wiele gatunków, mających cechy (wygląd, właściwości, na koniec przeznaczenie), różniące się nieraz zasadniczo. Tym też należy tłumaczyć sprzeczne czy wykluczające się treści (пр.: sens dodatni, to znów ujemny), łączony z wierzbą i topolą. Sens pierwszy można kojarzyć z iwą lub wierzbą białą, mającą strzeliste gałęzie a liście zadzierzyście wzniesione do góry. Sens drugi odkryjemy natomiast w wierzbie płaczącej, której liście z gałęźmi zwisają - niczym „strugi łez" - do dołu, a cała sylwetka drzewa często jest pochylona ku samej ziemi. Bywa, że autorzy słowników symboli, encyklopedii zapomi­ nają, że mówią o różnych desy gnatach, ujętych w jedno tylko hasło. Podstawą źródłową mych dociekań stały się dane z Nowej księgi przysłów i wyrażeń przysłowiowych, w oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracowane przez Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa, 1969, t. I-IV, oraz wiadomości rozsiane w czasopiśmiennict­ wie etnograficznym, głównie jednak w „Ludzie". Nim przejdę do przedstawienia rezultatów uzyskanych w tych dociekaniach, pragnąłbym powiedzieć parę słów o miejscu, w którym zrodziła się i rozwijała potrzeba skupienia się nad omawianymi tu kwestiami. Otóż od kilkunastu lat rokrocznie, przemierzam kilkaset razy drogę po obu stronach obsadzoną starymi wierzbami, która przeci­ na z północy na południe zbocze tarasu nad Wisłą w Murzy­ nowie koło Płocka. Kieruję się do Muzeum-Pracowni, albo ją opuszczam, każdorazowo przeżywając bezpośredni kon­ takt z drzewami, przedmiotem tych rozważań. W pobliżu Muzeum rośnie na grzępie, wysokim brzegu, ponad stuletnia topola, białodrzew, pomnik przyrody. Kilkanaście metrów od drzew rozciąga się rząd posadzonych przeze mnie z kołka wierzb, które chronią brzeg przed falami jeziora i stawiają czoło złowieszczym podmuchom kujawy. Wszelako droga z jej wierzbami jest w tej scenerii najważniejsza. Anodos, droga w górę, w stronę ducha, dobra i światła... Ale również kathodos, droga przed siebie, schodzenie... Jeśli drzewa nie zostały ogłowione, ich konary spotykają się w górze niczym sklepienia katedr gotyckich. Kolumny pni rozmieszczone zostały w przemyślanych odstępach, na dole, gdzie wilgot­ niej, mniejszych (ok. 3 m), na górze, gdzie suszej, większych (5 i więcej m). Zależnie od kierunku marszruty obcuje się cieleśnie z R Y T M E M , ze spianato, spiccato-staccato, albo 28 �spiccato-staccato, spianato. Spowija ów wyrazisty porządek rytmiczny nostalgia. I znowu, w zależności od kierunku, to wzniosłość, podniosłość, to znów przyziemność. Ptactwo śpiewające znajduje w tej świątyni schronienie. Chcesz czy nie chcesz myślisz o Szopenie. Znane jest powiedzenie Claude'a Levi-Straussa, które zamyka krytykę animistycznych teorii totemizmu, tudzież prelogicznego jakoby stadium myślenia, mającego stanowić cechę ludów pierwotnych. Oto owo powiedzenie: „Zwierzęta bardziej się nadają do myślenia niż do jedzenia." Z małym uściśleniem (zmianą zwrotu „do jedzenia" na „do spożyt­ kowywania") można to założenie rozszerzyć na rośliny: krzewy i drzewa. I wierzbowate znakomicie egzemplifikują Lćvi-Straussowskie stanowisko. Wierzby i topole, pospołu z innymi objętymi uwagą składnikami natury, przez łączone z nimi w kulturze pojęcia i wyobrażenia, porządkowały rozumienie rzeczywistości, kodowały o niej wiedzę, przeni­ kając do najrozmaitszych sfer naszego życia. Oto jedna z naczelnych sfer, uczucia miłosne, ale też oddanie się czemuś czy komuś itd. Przy tym intrygujące są nie tyle owe sfery i pojęcia, ile związki między nimi utworzone w przysłowiu czy wyrażeniu przysłowiowym. I też w jednym tylko takim komunikacie bywa wierzba okazją do refleksji nad paru kwestiami: MIŁOŚCI (zakochanie) - ZŁA (diabeł) - JAŁOWOŚCI (sucha w.). Związek tych pojęć odnajdujemy w powiedzeniu: „Zakochał się jak diabeł w suchej wierzbie." To najdosadniejsze wyrażenie ujmujące intrygujący związek: wierzba-diabeł. Oto inne: „Siedzi tam jak diabeł jaki w spróchniałej wierzbie." „Siedzi jak diabeł na kępie." „Siedzi jak diabeł w bagnie." „Kępa", „bagno", to środowisko Salix rosmarinifolia, krzewu rokity. „Siedzi jak diabeł w rokicinie (w rokicie)." „Chichocze jak diabeł w rokicinie". „Roześmiał się jak diabeł w rokicinie". „Śmieje się jak diabeł w suchej wierzbie." „Śmieje się jak diabeł na kępie." „Trzęsie się jak diabeł na kępie." „Wrzeszczy (wrzeszczący) jak diabeł na kępie." „W starej wierzbie diabeł mieszka." Nie jest wykluczone, że wierzba pierwotnie mogła ucho­ dzić za siedlisko niekoniecznie złych mocy. Przeciwnie, mocy dodatnich, jeśli obłaskawionych. Wszelako, w świadomości prostych ludzi, pod wpływem głównie ewangelizacji moce te stały się jednoznacznie złymi. Diabeł stał się ich symbolem, a nazwa uroczyska (Rokicie) synonimem miejsca diabel­ skiego, domagającego się świątyni jedynego Boga. Rokita - nazwa wierzby, będącej krzewem zaledwie metrowej wysokości - stała się imieniem własnym szatana Rokity (takoż Rokickiego albo wręcz Wierzbowskiego lub Wierz­ bickiego). Ów szatan jest poczciwiną! Zakochiwuje się, mieszka, chichocze lub śmieje się, w najgorszym przypadku wrzeszczy. „Wanielicy (Ewangelicy - JO.) powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Ten wielce żartobliwy komunikat aż z cieszyńskiego, zanotowany przez Jana Brodę - nakłania do jeszcze wnikliw­ szego spojrzenia na wierzby, jako siedliska tajemniczych mocy. Pamiętamy, że Kazimierz Moszyński objawienia świętych pańskich, w szczególności Najświętszej Panny Maryji, łączył tylko z dwoma drzewami, dębem i lipą. Otóż, prowadzone w siedemdziesiątych latach badania nad świa­ domością mirakularną w kraju, nie potwierdziły danych Moszyńskiego (zapewne dlatego, że obydwa drzewa znik­ nęły prawie doszczętnie z naszego kaj obrazu). Natomiast, wykazały wspomniane badania, że łąki i rosnące na nich 29 30 31 32 33 34 wierzby są najczęstszym miejscem, dziejących się w „natural­ nej" przestrzeni zdarzeń cudownych. Łąka i nieodłącznie z nią związane wierzby to osobna sprawa. Kazimierz Wyka z powodu średniowiecznej notacji, „Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczywała", poświęcił jej, jeden ze swych naj­ wspanialszych tekstów. Nieustający cud od 1990 roku na wierzbie w Okoninie nieopodal Grudziądza, nakłania do postrzegania wierzb w kategoriach zdecydowanie mirakularnych. „Jeszcze jeden cud. Gałęzie wierzby niemal uginają się pod ciężarem tysięcy r ó ż a ń c ó w . " T o jeden z tytułów wiadomo­ ści prasowych, dotyczących cudu w Okoninie. Wybrałem ten tytuł z powodu owego szczegółu odnoszącego się do wierzby. Oto coś więcej o tym drzewie: „W dn. 14.06.1990 r. w Dzień Bożego Ciała, wieczorem 0 godz. 20.30, po dojeniu krów na łące, pan Krzysztof Czarnota zauważył, że korona jednej z wierzb chwieje się na wietrze. Było to zjawisko o tyle dziwne i zastanawiające, że pozostałe wierzby rosnące w pobliżu, trwały w niemym bezruchu. Zdziwiony i zaciekawiony podszedł bliżej i wtedy zobaczył wielką jasność, a na jej tle Matkę Bożą Niepokala­ ną. Matka Boża stała na obłoczku i była w płaszczu oraz sukni nieskazitelnej białości z niebieską przepaską. Jej głowę okalała jakby korona z gwiazd." Na odwrocie okładki broszury, z której zaczerpnąłem przedstawioną relację, zamieszczono zdjęcie fragmentu pnia z konarami z takim podpisem: „Twarze na korze wierzby". 1 w istocie rysują się wyraziście - jedna nad drugą - z profilu oraz trois quarts, głowy kobiet ufryzowanych współcześnie. Tak więc, w żadnym przypadku nie można - jak czynił to Moszyński - wierzb dyskryminować, wyłączać te drzewa z wierzeń o objawieniach. Objawienia Matki Boskiej na wierzbach to trwały już w naszej kulturze fakt z zakresu najszerzej rozumianych zdarzeń mirakularnych. Wierzbę jako synonim dobra, nie tylko godne miejsce najświętszych objawień, poznajemy w dramatycznym akcie walki człowieka ze śmiercią. Ów odwieczny wątek odkrył Henryk Sienkiewicz w naszej bajce góralskiej. Ukazuje ona wierzbę jako jedyną pułapkę, do której sprytnemu góralowi udaje się zwieść przebiegłą kostuchę. Skoro dotknęliśmy na wstępie pojęcia ZŁA, a obecnie DOBRA, związanego z wierzeniami i wyobrażeniami jakie rozwinęły się wokół wierzby, łatwo już nam będzie ukazać to drzewo w kontekście ludzkich skłonności, tak przywar, jak i cnót: NIECIERPLIWOŚĆ „Jak co kogo na języku świerzbi, to niech se to wmówi do dudławej (wypróchniałej JO.) wierzby." WYSOKIE ASPIRACJE „Mało żabie na bagnie rzegotać, że się na wierzbę wspina, drzewa pragnie." Przysłowie znane już w X V I I weku. UŁUDA i MRZONKI „Gruszki na wierzbie." Gdy powinno się wiedzieć, że „Pan Bóg wie co czyni i na wierzbie (dębie) nie da rodzić się dyni." N I E Z D A R A lub N I E R O Z G A R N I Ę T Y „Za niezdarą złota wierzba r o ś n i e . " „Gdzie się ruszy, złota wierzba za nim wyrośnie." CHWIEJNOŚC i U L E G A N I E „Nie bądź wierzbową witką, która tak uroście, gdzie ją z młodu nachylą." „Grzbiet wierzbowy łatwo się gnący." ŁATWOŚĆ PRZYSTOSOWANIA SIĘ „Dziewka jest jak wierzba, gdzie ją posadzisz tam roś­ nie." „Natura niewieścia jak złotowierzb, według przypowieści przyjmuje się wszędy." „Niemiec jak wierzba, gdzie go posadzisz, tam się przyj­ mie." OPTYMIZM 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 95 �„Rózga bije, nie zabije, kości nie przetrąci". Takoż, „Wierzba (palma) bije, nie zabije, kości nie p o ł a m i e . " Ale i: PESYMIZM Bowiem z wierzbą kojarzyć się może jałowość, marność i nicość. Oto konkrety prowadzące do tego, aby wierzbę uznać za drzewo wybrane w kategoriach sankcji karzącej, aż po haniebną śmierć. Zacząć należy od tego, że na chybcika zerwana witka służy do pogrożenia psocącemu dziecku. Starannie, z namaszczeniem przygotowywana wić stawała się rózgą w rytuale chłosty. Na co dzień też zdarzały się sytuacje jak ta, którą wspomina nieoceniony Zdzicho z M u rzynowa. Będąc dzieckiem lubił psocić. Dobrze więc sobie zapamiętał: „Kajtek (imię psa) bierz go, to go złapiemy i mordę mu rozwalimy o tę wierzbę!" No i : „1674. Godzien być dawno na gałęzi." To Wacław Potocki. Zaś w 1806 roku Samuel Linde notuje. „Na suchej wierzbie powiesić." W tym samym brzmieniu (sformułowa­ niu) żądanie kary śmierci przez powieszenie żyje aż po drugą połowę X I X wieku. W 1910 roku Adolf Nowaczyński w swym Wielkim Fryderyku upowszechnia szczególną przy­ datność wierzby: „Wieszać na gałęzi suchej wierzby." Skąd, ach, skąd, czemuż to, ach czemuż tak osobliwie wyróżniona została wierzba? Może wyjaśni to po części porzekadło z okolic Uniejowa: „Chroń mnie Panie Boże od takiego (wymienienie ze stosownym epitetem imienia osoby), chodzenia w kozim kożuchu i palenia drewnem wierz­ bowym." Drewno wierzbowe spala się szybko i prawie bezszelestnie (płomieniem bez iskier), gdy palenie się drewna np. akacjowego, to prawdziwa symfonia dźwięków, wśród których miarowe trzaskanie, wreszcie strzelanie iskier, aż po zgoła wybuchy, wcale nie oznacza, że się ten proces skończył. Długo jeszcze w piecu coś się żarzy. Polscy chłopi skazani na trwające do dziś o g ł a w i au n i e wierzb, dodajmy w kraju onegdaj słynącym z borów i lasów nieprzebytych, zaś obecnie liczącego się na świecie wydobycia węgla, stworzyli ponurą symbolikę Salix. Nie omija ona nawet samotności i bezdomności: „ M a gościniec przez wieś - ma numer na wierzbie." NADZIEJA Tworzą ją błąkające się tu i ówdzie niegdysiejsze humore­ ski, a dotykają one nawet cenionego u nas sztywniactwa i pryncypialności, niczym ta: „Lepi, żeby buł Pan Bóg duse we wirzbe wsadził, jak w ciebie, bo by się k i w a ł a , " oraz dzisiejsze fakty kulturowe, chociaż szczególnej rzadkości (w najlepszym tego słowa znaczeniu, wyjątkowości). Takim faktem, ważkim bez wątpienia, jest twórczość malarska i graficzna Leszka Emila Gensierskiego. Młody ten artysta, pochodzący z wioski spod Przemyśla, dziś mieszkający na Pradze, systematycznie wystawia swoje prace na Rynku Starego Miasta w Warszawie w pobliżu wejścia do Instytutu Historii PAN. Pośród koszmarnej tandety, kiczów, wszel­ kiego rodzaju pamiątkarskiego śmiecia, aż dziw, że coś takiego jak prace Gensierskiego mogły zaistnieć. Najczęst­ szym tematem jest w nich wierzba, pojedyncza, ogłowiona (akwarelki), albo ich wielość w ujęciu pejzażowym (akwarele i miedzioryty). Jest to twórczość dojrzała, profesjonalnego artysty. 49 50 51 52 53 54 55 56 Salicaceae farmacologica Nie ulega kwestii, że wierzbowate spowijają mity silnie poruszające wyobraźnię. Różnią się one pod względem sensu zawartego w nich przesłania dosyć wyraźnie. Łatwo też jest ustalić zachodzące opozycje w przypadku mniemań tylko 0 jednym z drzew, a tym bardziej w przypadku ich gatunków 1 odmian. Powtarza się upodmiotowianie, traktowanie re­ prezentantów określonych odmian, a więc drzew nazwanych na podstawie ich charakterystycznych cech, jako bytu o zdol­ nościach czucia, a nawet konstatowania na wzór zachowań zwierzęcych czy ludzkich. 96 Zacznijmy od Populus tremula, czyli osiki. Mając niewiel­ kie liście szerokie na stosunkowo długich ogonkach, rzadko rozsadzone na gałęziach strzeliście wyrastających z pnia, przy lada powiewie uwidacznia natychmiast jego obecność, osobliwym ożywieniem się, gdy inne w tym czasie drzewa niczym nie zdradzają zmiany, jaka nastąpiła w powietrzu. Stąd powiedzenie „drży jak osika". W chłopskiej kulturze Polski odnotowano tłumaczenie tego zjawiska pamięcią poczucia przez to drzewo, z jednej strony WSTYDU I H A Ń ­ BY, a z drugiej WSPÓŁCZUCIA a nawet ŻALU. Pierwszy rodzaj emocji można by nazwać umownie negatywnymi, a drugi, również umownie pozytywnymi. Emocje negatywne artykułuje poczucie, że: - drzewo nie udzieliło schronienia Matce Boskiej i Jezuso­ wi w czasie ich ucieczki do Egiptu, - krzyż Jezusowy sporządzony został z drewna osowego, - Judasz wybrał osikę, aby się powiesić. Emocje pozytywne artykułuje poczucie, że: - drżał również Jezus na Górze Oliwnej, - Jezus został ukrzyżowany (drżenie liści jako symbol boleści, ż a l u ) . Mityzacja drżenia liści osiki według ostatniego spośród tych pięciu tłumaczeń koresponduje z wyobrażeniami o na­ turze wierzby, chyba płaczącej, czyli Salix babylonica wzglę­ dnie elegantissima. Mogę tu skorzystać z ujęć interesującego nas zagadnienia w legendzie średniowiecznej, którą przed więcej niż osiemdziesięciu laty - dzięki Franciszkowi Gawełkowi - znalazła się w kanonie literatury etnograficznej Polski: „Wierzba babilońska posłyszawszy straszną wieść z Gol­ goty, westchnęła: 'On umarł, teraz smutne moje gałęzie zwieszać się będą zawsze ku wodom Eufratu i płakać łzami jutrzenki:' Sosna, cis oraz kwiat fryzu, każde z tych istnień na swój sposób wyraziło wielką boleść." Jedynie tylko dumna topola pozostała niewzruszoną: 'Cóż mnie to ob­ chodzi? - wyrzekła - On zmarł z powodu grzeszników, a ja jestem niewinna, zostanę taką, jaką b y ł a m ' " Warstwa mityczna związana z rodziną wierzbowatych znajduje swoje dalsze rozwinięcie i niewątpliwie ukoronowa­ nie w praktykach związanych z Niedzielą Palmową, w prze­ szłości zwanej też Wierzbna lub Wierzbową. Praktyki te ogniskują się zaś wokół palmy wielkanocnej. Już sam fakt, że spośród drzew właśnie wierzba, jej gałązki, wybrane zostały jako odpowiednik właściwej palmy, jej gałęzi, którymi pozdrawiano Jezusa w Jerozolimie, nie jest bez znaczenia. To, że wierzba, szczególnie iwa (Salix capresa L.) efektownie zakwita wczesną już wiosną mogło oczywiście sprzyjać owemu wyborowi, ale chyba o nim nie decydowało. Wydaje się, że decydowało znaczenie wierzby czy w ogóle wierz­ bowatych, mających wcześniej ważką pozycję w jakimś zespole wierzeń przedchrześcijańskich. Zresztą mówiłem już o tym wcześniej zastanawiając się nad nazwą i zachowaniami Rokity, jednej z postaci diabła. Przywołałem też, to śląskie powiedzenie, żartobliwe, lecz jakże w naszych rozważaniach istotne: „Wanielicy powiadają, że głośno śpiewają, bo Pónbóczka w niebie mają, a katolicy na wierzbie." Sporządzanie palm wielkanocnych, w niektórych rejonach kraju z nieprawdopodobnym zaangażowaniem, wędrowanie z nimi do kościoła, święcenie i - jak na Mazowszu Starym - wtórowania obrzędowi dźwiękiem z trąb wykonanych z kory wierzbowej (!), inicjuje praktyki religijne Wielkiego Tygodnia. Wydaje się, że palma nie tylko stanowi przedmiot inicjacji sacrum, lecz również jego symbol. W świadomości reprezentantów kultury chłopskiej - chociaż nie tylko - przejmuje (lub przejmowała), jakby w sobie zaklinając, moce i treści całotygodniowych praktyk wielkanocnych. W najbardziej kompletnym obrazie ról wyznaczanych pal­ mie znajdzie się chronienie zdrowia ludzi i żywego inwen57 58 59 60 �tarza, piecza nad rodziną i domem, aż po zdolność zażeg­ nania wyładowań atmosferycznych oraz odpędzenia chmur gradoych (dymem z palonych kociek). Na czoło jednak wysuwa się niewątpliwie osobliwa praktyka łykania bazi, zwanych też kotkami, kocankami czy bagniątkami. Jest to obyczaj ogólnopolski. Łykanie bazi miało zapobiegać jeno schorzeniom gardła, przewodu pokarmowego, żołądka, ali­ ści również - u osób ufniejszych - chronić zdrowie na cały rok, aż do następnej Niedzieli Wierzbnej. „Chronić zdro­ wie", to tyle co CIESZYĆ SIĘ Z D R O W I E M , nie doświad­ czać żadnych dolegliwości. Z łykania wielkanocnych bazi kpił sobie już sam Mikołaj Rej. 1 skory byłbym ton tej kpiny rozszerzyć na współczes­ ne postawy nadmiernego zaufania do zażywania leków w postaci nieprawdopodobnie rozmaitych tabletek, piguł i pigułek. Ale... W opracowaniach typu Dendrologia lub Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, wiadomości o niezwykłych właściwoś­ ciach leczniczych składników, znajdujących się w korowinie wierzby czy pączkach sokory nie ma. Natomiast w innego rodzaju dziełach poświęconych roślinom, takich wiadomości jest pod dostatkiem. W ich śwetle, kpiny Reja z łykania bagniątek wydają się być nie na miejscu. Tylko posłuchajmy, jak wnikliwie nie tylko zostały rozpoznane, ale również wykorzystane składniki lecznicze, kryjące się w drzewach z rodziny wierzbowatych: Oto najpopularniejsza w krajobrazie Polski Salix alba L . , „wierzba biała." (...) o żółtawej lub brunatnawej korowinie. Liście podłużnie lancetowate, piłkowane, młode gęsto jed­ wabisto owłosione, później łysiejące, pod spodem szarozielo­ ne. Kwiaty w kotkach, rozwijające się jednocześnie z liśćmi; męskie z miodnikami i powabnią pręcikową. Owoc: torebka dwuklapowa z owłosionymi nasionami, rozsiewanymi przez wiatr. Lecznicza korowina (Cort. Salicis) zawiera glikozyd feno­ lowy salicynę, pod wpływem enzymu salicynazy odszczepiająca hydrolitycznie aglikon saligeninę, poza tym zawiera do 10% garbników. ( , . . ) . " To się tyczyło drzewa dwupiennego wyrastającego w krzew lub ...roślinę wysoką do 30 m. A oto Salix purpurea L . , wierzba purpurowa. „Jest to krzew wysokości do 6 m, wchodzący w skład nadrzecznych wiklin, o pędach cienkich, giętkich, purpurowoczerwonych odwrotnie jajowatolancetowatych, u szczytu drobnopiłkowanych, pod spodem sina­ wych. Kwiaty w kotkach, rozwijające się przed liśćmi.W korowinie występuje obficie (do 7,5%) salicyna. (...)." Według tego źródła w korowinie istnieje sporo garbników, a salicyna jest „bardo gorzka". Potraktujmy te informacje jako zwięzłe preludium do prawdziwej symfonii (przepraszam suity!) wiedzy o far­ makologii, kryjącej się wśród drzew pod których konarami tak chętnie lubimy odpoczywać. Pozostańmy jeszcze przy Salix purpurea L . : „Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się wczesną wios­ ną przed wytworzeniem się liści korę z młodych i gładkich gałązek, zdejmując ją w odcinkach długości około 20 cm. Suszy się w miejscach przewiewnych w suszarniach natural­ nych. Surowcem jest kora wierzby - Cortex Salicis. (...). Kora zawiera glikozydy fenolowe w ilości do 10% (m.in. salicynę, salikortynę, triandrynę i salirepozyd), flawonoidy (m.in. izosalipurpurozyd i hiperozyd), garbniki pirokatechinowe i galotaniny w ilości 10%, kwas elagowy, katechinę i sole mineralne. Działanie. Glikozydy fenolowe łatwo rozpadają się w prze­ wodzie pokarmowym, uwalniając alkohol salicylowy, który utlenia się do kwasu salicylowego. Powstające rozpuszczalne sole tego kwasu dobrze wchłaniają się do krwioobiegu i wywierają działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, prze­ ciwgorączkowe oraz przeciwbakteryjne. Związki salicylowe 61 62 63 64 6S hamują powstawanie prostaglandyn wywołujących i pod­ trzymujących procesy zapalne w błonach, stawach i mięś­ niach (...). Garbniki kory wierzby wykazują działanie prze­ ciwbakteryjne, przeciwzapalne i w niewielkim stopniu przeciwzakrzepowe (to jedyna jak dotąd słabość interesujących nas składników - przyp. JO), a ponadto zmniejszają przepu­ szczalność ścian naczyń włoskowatych przewodu pokar­ mowego i zapobiegają mikrokrwawieniom. Mają też działa­ nie zapierające, przeciwbiegunkowe i nieco przciwpotne. (...)" Przedawkowanie, to zaparcia. Zastosowanie. „Odwary z kory wierzby stosuje się jako leki pomocnicze w podostrym i przewlekłym gośćcu stawo­ wym lub mięśniowym. Kora wierzby jest składnikiem mie­ szanki ziołowej Pyrosan i Reumosan oraz granulatu Reumogran, a wyciąg gęsty wchodzi do maści Capsiplex, produko­ wanych przez Herbapol. Przetwory z kory wierzby zalecane są w niektórych chorobach gorączkowych, zwłaszcza w grypie i chorobie z przeziębienia, podobnie jak związki salicylowe otrzymywa­ ne syntetycznie. Stosuje się je w słabo nasilonych ner­ wobólach i migrenie, w łuszczycy, w nieżycie żołądka i jelit, a także w zapaleniu błon śluzowych przewodu pokarmowe­ go ze względu na garbniki." Jest w tym coś z humoru zeszytów szkolnych, no nie? Poznaliśmy właściwości jedynie surowca koszykarskigo, wikliny. Wydaje się, że ustępują one temu, co kryje w sobie sokora, topola czarna (Populus nigra L.), a także znana nam dobrze z innych powodów osika (Populus tremula L.): „(...) Kora ciemnobrunatna, liście ogonkowe, jajowatorombowe, szerokie, o podstawie ściętej lub szerokoklinowatej. Pylniki czerwone, znamiona żółte. Surowiec. Do celów leczniczych zbiera się zimą lub wczesną wiosną pączki przed ich pękaniem, zrywając je ręcznie ze ściętych gałązek, a następnie suszy w suszarniach ogrzewanych w temperaturze nie wyższej niż 30°C. W pączkach topoli (sokory - JO) występują glikozydy fenolowe (m.in. salicyna, populina i salicylopopulina), flawnoidy, chryzyna i tektochryzyna, około 0,5% olejku eterycz­ nego (...), żywice, woski, garbniki, kwas galusowy i sole mineralne. W liściach topoli znajdują się te same składniki. Działanie. Ze względu na obecność związków salicylo­ wych i flawnoidów przetwory z pączków topoli działają moczopędnie, słabo napotnie i przeciwgorączkowo. Ob­ niżają poziom kwasu moczowego oraz innych szkodliwych metabolitów we krwi. (...) Podane zewnętrznie, przyspieszają gojenie ran i zmniejszają stany zapalne błon śluzowych odbytu i pochwy oraz skóry. Mają także działanie grzybo­ bójcze i nieco ściągające. (...) Zastowanie. Odwar z pączków topoli stosuje się doustnie w stanach zapalnych nerek i dróg moczowych oraz w skazie moczanowej, przede wszystkim u osób starszych. W połącze­ niu z innymi surowcami stosuje się w bólach stawowych i mięśniowych. Również w nerwobólach oraz ze względu na skuteczne działanie przeciwgorączkowe - w grypie i chorobie z przeziębienia. Wchodzą one w skład mieszanki ziołowej Pyrosan. Zewnętrznie odwar z pączków topoli służy do przemywań i kompresów w zapaleniu sromu i pochwy. Kompresy ze zmiażdżonych pączków topoli lub maść z tego surowca stosuje się na trudno gojące się rany, żylaki odbytu i żylakowe owrzodzenie n ó g . " Wypada więc zgodzić się, że klasyfikacje znaczenia drzew w naszej kulturze, sformułowane w okresie międzywojennym przez Kazimierza Moszyńskiego i Adama Fiszera, mają pewne niedostatki. Już tylko w świetle dotąd przedstawio­ nych danych, wierzbowate, niczym bambus w rejonie Azji Południowo-Wschodniej lub sierść z owiec i wielbłądów (a raczej owce i wielbłądy) w Azji Centralnej, stanowią nie­ zwykle ważny czynnik scalający lokalne kultury. I jak mogliśmy się przekonać ów czynnik dysponuje tak wielo66 67 97 �rakimi cechami (wartościami nie tylko materialnymi), aby można mówić o scaleniu, rodzaju jednorodnego i dosyć wszechstronnego w przeszłości kształtowania świadomości, pojęć, wyobrażeń. Niektóre z nich zdają się być żywe również w naszych czasach (np. percepcja objawień, odkrywanych na wierzbach). Ciesząca sie życiem 69 PRZ Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. II, Kultura duchowa, z. 1, Kraków 1934, rozdz. 11, §§ 423-438, Wierzenia o roślinach, s. 521-541 Por. Franciszek Gawełek, Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. XVII: 1911, s. 20 K. Moszyński, op. cit., s. 521-522 3 4 Mateusz Wierciński, Współczesne zachowania obrzędowe związane z drzewa­ mi w południowym Radżastanie (w świetle mitologii indyjskiej), praca magisterska pod kier. prof, dr hab. Zofii Sokolewicz w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej WH UW, Warszawa 1988 K. Moszyński, op.cit., s. 523 Tenże, tamże, s. 523-524 Tenże, tamże, s. 524 Tenże, tamże, s. 524 Por. Jacek Olędzki, Szkice afrykańskie (Baleng), 1989, zapis filmowy w Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Jednym z dosyć wymownych przejawów tego umiłowania trawy jest malowanie przez marynarzy z wielkim zapałem na zielono polskich pokładów statków PLO i PŻM. Inne bandery miewają na statkach pokłady zachowujące barwę surowego drewna. Kiedy zapytywałem dlaczego się wyróżniamy poprzez tę zieleń, słyszałem znamienne wyjaśnienia: „Przecież to przypomina nam łąkę", „to jest jak trawka". Ponadto wyczuwałem, że marynarze poprzez to malowanie pokładów statków na zielono jakby pogłębiali w sobie przywiązanie do bytowania antywodniackiego, zdecydowanie lądowego. K. Moszyński, op.cit., s. 531 Tenże, tamże, s. 531-532 Tenże, tamże, s. 533 Tenże, tamże, s. 534-535 5 6 7 8 9 1 0 11 1 2 13 1 4 1 5 Por. Adam Fiszer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Lud", t. XXXV: 1937, s. 60-76 Por. Stanisław Kościelny, Bolesław Sękowski, Drzewa i krzewy, klucze do oznaczania, PWRiL Warszawa 1971, s. 7 W literaturze pięknej ów fakt, łatwego przyjmowania się wierzby, nie uszedł uwadze pisarzy. Celują w tym Czesi: „(...) pan doktor Gruntorad, wtedy młody i na pewno odważny i dzielny, nieoczekiwanie wrócił w nocy do domu, na parterze zdjął fuzję ze ściany i kopniakiem otworzył drzwi do sypialni swojej żony, zdążył jeszcze zobaczyć pana obersta, jak biegnie do otwartego okna na pierwszym piętrze (..., oberst, JO) z przestrzeloną cholewką zdołał jeszcze wspiąć się na konia, zdążył wyciągnąć zza cholewy wierzbową witkę, zdążył pochylić się z konia do samej ziemi i wetknąć tę witkę w ziemię, tę witkę, z której wyrosła wierzba tak dziś ogromna, że podczas burzliwej i wietrznej nocy puka w szyby 16 1 1 98 10 Suplement 68 2 Trzymała się Kasia wierzby i tak sobie bujała. Wierzba pękła, Kasia brzękła aż się wierzba roześmiała. -filódzoon Występowanie 300 gatunków wierzb na świecie, wśród nich naszych 30 oraz parę topól, przy tym każda inna, chyba coś istotnego w kategoriach kulturowych łączy? Czy filó­ dzoon ujawnia tę ich wspólnotę, jakąś ich wspólną cechę przyrodniczą, mającą wyrazistą konotację kulturową? Czy byłaby nią przysłowiowa giętkość, kruchość, miękość i naj­ ważniejsze - krótkowieczność? (rzadkie przypadki dożywa­ nia 100 lat)? Grecka nazwa wierzby wyróżnia to drzewo spośród innych, kładąc akcent nie na dosyć banalny aspekt życia w ogóle (jak we wszelkich „drzewach życia"), lecz na jego rodzaj, sposób traktowania. Cieszyć się, to nie znaczy żywiołowo się radować, czy w jakiś euforyczny sposób wyrażać zadowolenie. Cieszyć się, to - jak sądzę - uznawać życie z dojrzałym wejrzeniem w jego tajemnicę, podobnie jak „cieszyć się zdrowiem". Wydaje się, że owa tajemnica życia jawi się też w ustalonych, skupionych wejrzeniach lub spojrzeniach i osobliwie spokojnych gestach, towarzyszą­ cych graniu na gwizdkach, świstawkach, piszczałkach piskawkach, kogutkach, fujarkach i trąbach wykonywanych z kory i gałązek wierzbowych. Wylinienie, ulinienie („uliniłem cię z wierzbiny", Jan Kasprowicz), po delikatnym obtłuczeniu, zdjęciu kory z wiosennego pędu, cieńszej lub grubszej gałęzi, jest nieodłącznym, wstępnym składnikiem tej muzyki, tego grania. Mamy też piosenki o wierzbie. Bywa ona w nich uczłowie­ czona. Jak już wcześniej powiedziałem, czuje, konstatuje, ale też po prostu cieszy się życiem, się śmieje. Bardzo rzadki 1 to przypadek wśród pieśni z „wątkiem roślinnym", zwykle spowitych rodzajem smutku, nostalgii: Nasza pejzażowa odrębność w stosunku do Europy Zachodniej, odrębność ukształtowana m.in. obfitością wie­ rzbowatych, powoli a miejscami dosyć gwałtownie zanika. Dla wielu Polaków wierzba i topola jest symbolem chłopskości, ubóstwa i smętku wiejskiego. Stąd być może wywodzi się u „ambitniejszych" potrzeba usuwania tych drzew, zastępo­ wania ich „elegantszymi". Budowa nowych dróg to również eliminacja „wstydliwych drzew". Zastępowano stare wierz­ by (świecące nocą w pełni lata próchnem z dziupli) jarzębinkami, lipkami, klonkami jesionolistnymi (Acernegundo L.), niezidentyfikowanymi jabłoneczkami. Dla niektórych, pamiętających czasy sprzed wojny, wierz­ ba to drzewo żydowskie, albo pospołu z topolą szwabskie. Żydowskie, bo w czasie jesiennego Sukkot, Święta Szałasów (zwanego też Kuczkami), bywało że szałas (sukka) budowano z gałęzi wierzbowych. Ponadto w rytualnym bukiecie łuław, niezbędnym podczas tych śwąt, obok trzech gałązek mirtu znajdowały się dwie wierzbowe. Szwabskie, bowiem osad­ nicy niemieccy (ale też holenderscy, Olendrzy) w swych osadach nadwiślańskich i na kępach (głównie dolna i środ­ kowa Wisła) hołubili wierzby i topole, jako niezbędne w konstrukcjach przeciwpowodziowych. Zatem, wycinanie wierzbowatych, jak żywopłotu przed domem w którym mieszkam, znajduje zawsze u drzewołupców jakąś - ich zdaniem - poważną motywację. W województwie głogows­ kim znaleziono uzasadnienie nawet dla wycięcia 142 dębów zabytkowych i kilku jesionów pensylwańskich (miały od 116 do 149 lat). 71 72 PISY okien całego domu niczym żywe wspomnienie." Bohumil Hrabal. Postrzyżyny, w: Lekcja tańca dla starszych i zaawansowanych, przekład Andrzej Sci- bor-Piotrowski, PIW Warszawa 1991, s. 162-163 Stwierdzono, że jeśli gałęzie odcięte zostały piłą, to przyrost nowych jest powolniejszy niż wówczas, kiedy ścięto je siekierą. W związku z tym ogławianie ma dosyć zrytualizowany przebieg. Rębacz sadowi się między konarami na głowie wierzby i stara się jednym wprawnym uderzeniem odciąć kolejną gałąź. Po ukończonej pracy składa ścięte gałęzie w poziome wiązki aby przeschły. W Murzynowie koło Płocka ostatnią chatę z 1868 roku zbudowaną z topoliny rozebrano w 1992 roku. Bale z tej topolinowej chaty nie były naruszone przez robaki, jak też nie uległy spróchnieniu. Z wierzchu drewno zachowało szarawo-srebrzystą barwę, natomiast wewnątrz, jasną, świeżo ściętego drzewa. 18 19 Por. Wincenty Badura, Husów wieś powiatu łańcuckiego. Zarys etnograficzny. IV. Budownictwo, „Lud", t. IX: 1903, s. 268: „Wszystkie budowle są drewniane, starsze budowane głównie z drzewa topolowego, nowsze z jodły i sosny. „Dane te wskazują na popularność topoliny nie tylko na niżu środkowopolskim. Uzupełniają ten inwentarz (obiekty znajdujące się m.in. w Muzeum w Murzynowie) narzędzia koszykarskie, półkoski (sznycle) do ścinania wikliny oraz szydła i żelazka. Żelazko, to dwa pręty stalowe u nasady połączone ze sobą. Narzędzie do obdzierania witek ze skóry, czyli kory. Za dnia wiecheć zawieszano u powały. Wieczorem zdejmowano go, aby włożyć do worka i w ten sposób uwięzić muchy. Potakówka pow. Jasło. Wiadomość tę zawdzięczam pani prof. dr. hab. Marii Biernackiej. Jeszcze w okresie międzywojennym zwyczaj dosyć popularny w zamożniej­ szych domach Ziemi Dobrzyńskiej. Wiadomość zawdzięczam panu inż. arch. Wojciechowi Popławskiemu. Szerzej mówię o właściwościach leczniczych wierzbowatych w dalszej części, zatytułowanej Salicaceae farmacologica. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast.; Bronisław Gustawicz, O zwyczajach świętomarcińskich, „Lud", t. XVI: 1910, s. 2 i nast. Por. Seweryn Udziela, Zabawki, z roślin, „Lud", t. XXVIII: 1928, s. 59-61; K. Moszyński, op.cit., cz. I I , z. 2, s. 1238-1304 Por. F. Gawełek, op.cit., s. 18 i nast. Zagadnienie podejmowane niezwykle często w literaturze przedmiotu. Wspomnę tu tylko cytowanego już A. Fiszera, Drzewa..., s. 73-74 Chociażby hasło wierzba w: Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jerzy Prokopiuk, Wydawnictwo ROK Warszawa 1992, s. 175 W wierzbach tych mają swe gniazda obok najpospolitszych dwóch rodza­ jów sikorek, szpaków i kosów o wiele rzadziej spotykane ptaki, dudek, puszczyk, 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 �drozd, raniuszek, dzwoniec, makolągwa, szlamniki, petzacze, a także dzięcioł kręlogłów. Claude Levi-Strauss, Totemizm, przekład Aniela Steinberg, PWN, War­ szawa 1968, s. 120. Przy okazji warto zwrócić uwagę, że w Nowej księdze przysłów polskich hasło dąb występuje w 20 odrębnych zapisach oraz w 56 kontekstach, mających własne hasła. W przypadku innych drzew, mających poważniejsze znaczenie w dawnej kulturze Polskiej, liczby te przedstawiają się następująco: lipa 1 i 7, brzoza 2 i 10, wierzba 6 i 26! Można zatem przyjąć, że pojęcie wierzby posłużyło do oceny rzeczywistości w 26 sferach życia. 3 0 3 1 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (dalej w skrócie NKPP, przyp. JO), W oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego, PIW Warszawa 1969-1978, t. II: 1970. s. 95, § 65 NKPP, t. I , s. 431, § 82 Mam tu na myśli późnoromański kościół w Rokiciu, pow. Lipno. Legendy związane z tym kościołem wskazują wyraźnie na fakt wzniesienia go w miejscu nadwiślańskiego uroczyska wierzeń przedchrześcijańskich. Rokicie, to być może ogólna nazwa określająca w przeszłości miejsce demoniczne, uroczysko wierzeń 3 2 3 3 przedchrześcijańskich. Por. Seweryn Udziela, Świat nadzmyslowy ludu krakows­ kiego, mieszkającego po prawym brzegu Wisły, „Wisła", t. XIII: 1899, s. 78-79, § 216. Djabeł Rokita i § 217. Rokita daje babie mleko: „ - 'Jasiu Rokilka, Przyślą do ciebie kobietka Daje ci duse i ciało, Bo i (= jej) się mleka zachciało!'" 3 4 NKPP, t. I , s. 557, § 3 Kazimierz Wyka, Wędrując po tematach. Puścizna, t. 2, WL Kraków 1971, s. 5-50 Leszek Misiak, Jeszcze jeden cud, „Kulisy" - ..Express Wieczorny", R. XLVI: 1992, nr 239 (13679), 4 grudnia, s. 3 Por. Autor nieznany, Czego chcesz od nas Pani?, Quidam Grudziądz 1992 3 5 3 6 3 7 oraz tegoż. Orędzia Matki Bożej Maryi Niepokalanej, Okonin 1990-1992, Opamiętania nadszedł czas, Grudziądz 1992 Wydarzenie w Okoninie nie należy do wyjątkowych. Prowadząc w latach siedemdziesiątych badania nad zdarzeniami o charakterze mirakularnym w Po­ lsce spotykałem się z faktem objawień postrzeganych na wierzbach. Jednym z nich jest zdarzenie z końca lat pięćdziesiątych w Radziejowie w lubelskiem. Zdjęcie 4 wierzb na łące w Radziejowie oraz opis samego zdarzenia znajdzie Czytelnik w pracy: Andrzej Hemka, Jacek Olędzki, Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", R. XLIV: 1990, nr 1, s. 10-11 3 8 Por. Mikołaj Rybkowski, Dvabel w wierzeniach ludu polskiego (Z okolic Biecza), „Lud", t. Xli: 1906, s."212-232; Jan Janów, ..Sabatowa Bajka" H. Sienkiewicza i legendy o ,,Dziwnych sądach bożych", „Lud", t. XXX: 1931, s. 82 i nast. NKPP, t. 1, s. 866, § 17 NKPP, t. III, s. 931, tj 11 NKPP, t. I , s. 752-753 NKPP, t. 1, s. 152, § 99 NKPP, t. I I , s. 624, § 2 NKPP, t. II, s. 624, § 2. Wyrażenie to Redakcja opatrzyła komentarzem: „Prawdopodobnie pogłos baśni ludowej o nierozgarniętym chłopie, który skarb znajduje." Można tu również przywołać powiedzenie: Głupiemu szczęście sprzyja. Por. F. Gawełek, op.cit., s. 23, „Czesi wierzą, że przy pomocy poświęconej wierzby i trzech pręcików białego orzecha można odnaleźć zaklęte skarby, (...)." 4 5 NKPP, t. II, s. 503, § 3; M. Rej, 1568 NKPP, t. I , s. 540, § 35 NKPP, tamże NKPP, t. III, s. 95, § 4. Redakcja słusznie wyrażenie to i jemu podobne umieściła pod hasłem rózga, a nie palma. Zdzisław Caban, Murzynowo. NKPP, t. III, s. 715, § 18 NKPP, tamże Wiadomość tę zawdzięczam panu doc. dr Witoldowi Kusińskiemu. NKPP, t. II, s. 457, § 97 NKPP, t. I , s. 186-187, § 511 Artysta studiował malarstwo w Poznaniu u prof. Stanisława Teiseirea, a grafikę w Warszawie u prof. Haliny Chrostowskiej. Por. A. Fiszer, Drzewa..., op.cit., s. 73 Por. Tenże, tamże Por. F. Gawełek, Palma..., op.cit., s. 23 Tenże, tamże, s. 24 Por. Józef Sulisz, Zwyczaje wielkanocne w sanockiem, „Lud", t. XII: 1906, s. 310 Niezwykle moce łączono nie tylko z palmą wielkanocną, ale również z poświęconym łykiem wierzbowym. Oto zapis z 1922 roku z Retek koło Złakowa Kościelnego, który zawdzięczam wielkiej przychylności dra Tadeusza Baraniuka: „Do niedawna w Retkach mieszkała rodzina Śmiałków. Nad kolejnymi pokoleniami tej rodziny, wedle przekonania sąsiadów, ciążyło jakieś fatum. Około 1920 r. w obejściu i na polu prześladowanego gospodarza przeprowadzo­ no obławę, by pochwycić sprawcę nieszczęść. Złapano jedynie karmiącą zajęczy­ cę, zlitowano się tedy nad nią i wypuszczono. Oswobodzona zajęczyca zaśmiała się 'po ludzku' i uciekła. W jakiś czas potem pojawił się w Retkach nieznany wędrowiec. Opowiedziano mu zdarzenie a on odrzekł, iż retkowianie postąpili nierozumnie: należało z łyka wierzbowego - tego łyka, którym oplecione są wianuszki poświęcane w oktawę Bożego Ciała - sporządzić postronek z pętlą. Dławiona wierzbowym postronkiem zajęczyca przyznałaby się do winy." Podaję za: F. Gawełek, Drzewa..., op.cit., s. 22 Por. S. Kościelny, B. Sękowski, Drzewa.... op.cit.; Włodzimierz Seneta. Dendrologia. PWN Warszawa 1983 Marian Nowiński, Dzieje upraw i roślin uprawnych, PWRiL, Warszawa 1983, wyd. II, s. 28 Tenże, tamże 4 e 4 1 4 8 5 0 51 52 53 5 4 s s 5 6 57 58 5 0 6 0 61 6 2 6 3 fi4 6 5 6 6 0 7 6 8 ..Smutna wierzba u jeziora kąpie swój zielony wlos." 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 W. Jaroniewski, A. Ożarowski, Rośliny lecznicze i ich praktyczne za­ stosowanie. IWZZ, Warszawa 1987, s. 383-384 Tamże, s.s. 377-378 Por. przypis 25 o" Np.: Piosenka z Podlasia, Archiwum IS PAN, sygn. 1592/3 Krasnystaw, Archiwum IS PAN, sygn. PT. 379 B. Za odnalezienie i udostępnienie tych bezcennych zapisów serdecznie dziękuję pani Annie Szałaśnej. Por. Judaizm, „Biblioteka Pisma. Literacko-Artystycznego", pod redakcją Mariana Dziwisza, Kraków 1989, s. 234. Wartp też nadmienić, że tak jak niegdyś Niedzielę Palmową nazywano Wierzbna, tak Święto Szałasów zwano też Dniem Wierzby. I też wierzba w Starym Testamencie posiada bogatą symbolikę. Por. tylko Psalm 136, 1-2 oraz Izajasza 44,4 10 lat za dęby, „Gazeta Wyborcza", nr 291,14-15 grudnia 1991 7 0 7 1 7 2 Boruta w starej wierzbie. Fotografie: J. Olędzki - il. 1, 2; W. Marchlewski - . 3 Litografia z Kalendarza Warszawskiego popularno-naukowego, 1864 r. 99 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78d4aadeaadd4f4697b09077b95bbb37.pdf c09f139dc2fbf9bddf2d5dd859aecad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2496 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2319 Title A name given to the resource Myśmy ustanowili przyrodę - rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.133-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Myśliwski, Wiesław; Sulima, Roch; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Myśmy ustanowili przyrodę O przyrodzie, ptakach, zwierzętach i okrucieństwie rozmawiają: Wiesław Myśliwski, Roch Sulima, Aleksander Jackowski Przyroda i formuły R.S. - Można by zacząć od ogólnie przyjętej, a przy tym zdroworozsądkowej tezy, iż chłop nie stawał na zewnątrz przyrody, nie wyodrębniał się z niej jakimś aktem świadomo­ ści. Dlatego też - może to zabrzmi ryzykownie, przyroda nie mogła być właściwie do pewnego momentu, źródłem prze­ żyć, czy doznań estetycznych - w naszym rozumieniu. Trzeba rozgraniczyć dwie rzeczy. Przyrodę, naturę i obraz przyrody np. w słowie ludowym czy w plastyce ludowej. Z jednej strony przyroda byłaby księgą pracy - zapisywaną w chłopskim działaniu; z drugiej strony mogłaby być księgą wyobraźni - modelem poznawania tego, co nieznane. To dwa wstępne ustalenia. Bo przyrody - w naszym rozumieniu - jako przedmiotu kontemplacji nie zna pieśń ludowa, nie zna bajka. Są w nich konwencjonalne znaki natury, to samo mamy w malarstwie ludowym, gdzie przyroda jest symbolicznie zaznaczona, dopisana do architektury, ale nie analizowana. Jest jakby wtórna, np. w stosunku do architektury w średnio­ wiecznej ikonie, czy na freskach Giotta. Pejzaż w sztuce ludowej rodzi się bardzo późno i mówimy wówczas raczej o sztuce naiwnej, a nie ludowej. Tak samo, pamiętamy: nie ma przyrody w chłopskiej fotografii. A jeśli jest, to też jest sztuczna i pochodzi raczej z miastowego atelier, gdzie występuje konwencjonalna brzoza, strumień, ogrodzenie. Jest to raczej inkrustacja drugiego planu, rzadko nato­ miast obiekt autonomiczny, pierwszoplanowy. W świadect­ wach chłopskiej kultury znaki przyrody są konwencjonalne. Na przykład w tekstach archaicznych: w micie czy bajce czarodziejskiej mamy oczywiście las, źródło, pole, górę, drogę... Ale to są kategorie - byty; kategorie, od których nie można się uwolnić. Są to fakty dominacji świata nad człowiekiem, a nie kategorie poznawania czy opisu tego świata, czy nawet tylko porządkowania rzeczywistości. Po prostu przyroda jest jak moc, siła, energia, nie ma natomiast obrazu przyrody, a więc czegoś, co nie jest nią samą, a jest jej doznaniowo równoważne, jest jej słowną czy ikoniczną iluzją. Nie ma tym bardziej przyrody, która mogłaby być przedmiotem kontemplacji. Można powiedzieć, że to czło­ wiek przynależy do lasu, źródła i pola, a nie są one we władzy człowieka. Mówiąc w dużym skrócie: obraz przyrody poja­ wia się w pieśni ludowej za sprawą formuły językowej w sposób konwencjonalny, jako przestrzenny substrat czy tło rzeczy i postaci. Śpiewa się w pieśni: „tam nad wodą kalina stojała, a pod tą kaliną dziewczyna płakała". Zawęże­ nie obrazu! Zawężenie obrazu, ale to też jest tylko pewna formalna kwestia, „Tam nad wodą kalina..." może znaczyć - gdziekolwiek! Natomiast, jak sądzę, obraz przyrody, a więc coś, co już jest wyraźnie przedmiotem kontemplacji, pojawia się wtedy, kiedy chłopi sięgają po pióro; wtedy kiedy zamyka się „epoka kolbergowska" - epoka anonimowej twórczości. Po prostu problem słowa wyzwala dopiero spojrzenie na przy­ rodę. Poprzez słowo, przede wszystkim jednak literackie, poetyckie, „cudze" np. słowo Lenartowicza, Konopnickiej, dochodzi się do obrazu przyrody, który wygląda tak schema­ tycznie i konwencjonalnie, że w tzw. pisanej poezji ludowej bywa on semantycznie pusty, przezroczysty. Sądzę, że słowo chłopskiej poezji (z nielicznymi wyjątkami np. Jan Pocek) nie wnosi nic odkrywczego do obrazu przyrody w literaturze. Nie znaczy to jednak, że nia ma ludowego języka praktycz­ nego, w którym mówi się o przyrodzie. Są np. ludowe nazwy kwiatów, ptaków, gwiazd, obłoków. Dla nas brzmią one niezwykle poetycko. Rejestrowali je dialektolodzy, interp­ retują dziś etnolingwiści. Powstaje zatem jakiś własny, ludowy wizerunek świata przyrody. Nie bądźmy przecież naiwni: dla chłopa przyroda była też księgą zapachów, księgą barw, księgą strachów. Zapewne te wartości były mu dostępne. Tylko że zapach był prawdopodobnie informacją, a nie przedmiotem kontemp­ lacji, tak jak to my czujemy, gdy wchodzimy do perfumerii wybrać np. jakiś zapach, co znaczy - wybrać jakiś styl. Po prostu nie była to alegoryczno-symboliczna księga natury, tak jak w renesansie czy baroku, ale - jak już powiedziałem, była to księga informacji sensualnej, dotykowej; natura była księgą pracy, może księgą metafizyki, ale nie księgą estetyki. Są to - powtórzę - zdroworozsądkowe tezy. O milczeniu rzeczowników W. M. - Ale, żeby na tym nie skończyć, coś powiedział - bo można nawet się zgodzić z tym wszystkim - to trzeba trochę zamieszać w tej dyskusji. Po pierwsze: chłop, mówisz, nie wyróżniał, nie wyodrębniał się z przyrody, tu jest pierwsza wątpliwość. A może tylko nie wyrażał tego? A jeśli nie wyrażał lub wyrażał to inaczej, niż my wyrażamy - to dlaczego? Bo jeśli w zapisach chłopskich (to nie tylko dotyczy poezji, to dotyczy różnych zapisów „koniecznych" czy użytkowych) są konstatacje jedynie typu rzeczowniko­ wego - to może jest to kwestia języka? Otóż mowa chłopska jest w gruncie rzeczy bezprzymiotnikowa. Natomiast każda kontemplacja jest przymiotnikowa. I zauważ jedną rzecz, nawet w tym kawałku cytatu, który przytoczyłeś, jest np. rzeczownik woda. I w tym cytacie nam się jawi obraz tej wody, przez strukturę sytuacji, przez strukturę zdania, w którą wkomponowany jest ten rzeczownik woda. I tak jest na ogół zawsze w chłopskich zapisach. Można by powie­ dzieć, że chłopskie zapisy są właściwie najbardziej idealnymi zapisami literatury, ponieważ prawdziwa literatura też po­ winna być bezprzymiotnikowa. Ale to nie znaczy, że tam nie ma kontemplacji. W tym cytacie o kalinie jest właśnie kontemplacja. Sytuacja, opisana w tym zdaniu, jest sytuacją kontemplacyjną. Moja uwaga dotyczy właśnie tego, że chłop wyrażał inaczej swoje miejsce w przyrodzie ponieważ inny był chłopski język. I to by nas prowadziło - do zastanowienia się nad chłopskim sposobem wyrażania przyrody. To jest inny w ogóle stosunek do przyrody nie mieszczący się w naszych konwencjach. I dlatego wyciąganie wniosków musi być bardzo ostrożne, musi przede wszystkim prowadzić najpierw do zastanawiania się nad systemem języka, w którym chłop w ogóle określał swoją sytuację. 133 I �Być może kultura chłopska jest przede wszystkim kulturą milczenia. Słowo w tej kulturze ma zatem znaczenie sym­ bolu, metafory, znaku nie tylko komunikacyjnego. Jeden rzeczownik w tej kulturze znaczy czasem więcej niż cały nasz opis. I na ogół nie wyraża się tego, co się widzi, bo to jest. I przez samo to, że jest, jest już mową, chłop - stwierdzam to w formie pytania - rozmawiał milczeniem z tą przyrodą. Prawdopodobnie także przyroda rozmawiała z nim. Mieli wzajemny kod, stanowiący dla naszego inteligenckiego myś­ lenia tajemnicę. R. S. - To nie wyklucza tezy postawionej na początku naszej dyskusji... W. M . - Nie, oczywiście nie, ale to nie znaczy np. że chłop nie przeżywał zachwytów nad przyrodą, tylko wyrażał swój zachwyt, swój podziw, swoje wartościowanie - inaczej. Jeśli chłop powiedział: o niebo! - dajmy na to - to w tym było wszystko. Jemu niepotrzebny był żaden przymiotnik. Bogactwo samej nazwy, spektrum znaczeń, jakie było w sa­ mej nazwie, było inne niż w naszych nazwach, choć pozornie są to te same nazwy. Bo jak czytasz np. chłopskie zapisy, powiedzmy, testamenty, to nie możesz powiedzieć, że egzys­ tencja toczy się na zewnątrz przyrody, że chłop jest wywłasz­ czony z przyrody; że nie czuje z nią związku, że nie czuje emocji wobec przyrody. Tylko, wydaje mi się, że jeśli mamy mówić o relacjach: chłop - przyroda, to czy chcemy, czy nie chcemy, musimy przede wszystkim mówić o języku, starać się wniknąć w ten chłopski język. A. J . - Rzecz dotyczy nie tylko wrażliwości na przyrodę, pewna sfera odczuć chłopa nie jest nam znana, nie opisują jej żadne teksty, np. testamenty. Nie wiemy jak reagowano np. na śmierć, a przecież ograniczając się tylko do opisu etnograficznego z zewnątrz, widzimy jedynie skonwenc­ jonalizowaną formę zachowań. W środowiskach miejskich literatura, zwłaszcza początku wieku, wykreowała obraz rozpaczy kobiety, która straciła dziecko. Umierało się z miłości. A na wsi? Czy też się umierało z miłości, czy też wszystko toczyło się w sposób mniej egzaltowany. Śmierć, stale obserwowana w przyrodzie, była zjawiskiem po prostu bardziej naturalnym. Nieuniknionym. Sprawa wartościowania estetycznego: dla mnie ładna krowa, to kształtna, zgrabna, pięknie sklepiona. A Jacek Olędzki pytając o preferencje estetyczne chłopów na Kur­ piach dowiadywał się, że krowa ładna, to duża, tłusta, dająca dużo mleka. A więc użyteczna. Wartościowanie tylko estetyczne stanowi przywilej ludzi, którzy nie muszą zwracać uwagi na inne funkcje. Venus z Willendorf miała rozłożyste biodra, ponieważ w tamtych warunkach dawało to szanse urodzenia dziecka. Marylin Monroe nie miała żadnych szans u ludów kopieniaczych, zmuszona do ciężkiej harówki na polu. R. S. - Ideał urody u rosyjskich chłopów (analizowany zresztą przez uczonych) jest dokładnie taki sam, podobnie Handzia w „Konopielce". A kobiety w filmie „Mondo cane"? A. J . - No właśnie. Jednocześnie Olędzki stwierdza, że ocena estetyczna krajobrazu zależy od przyzwyczajenia. Dla Kurpia góry są brzydkie, zaś góral źle się czuje nad morzem czy na równinie. Pojęcie piękna wiąże się więc z tym, co kształtuje nasza podświadomość. Mówiąc o „pięknie" roz­ mawiamy innymi językami. W. M . - Absolutnie się z tym zgadzam. Tu dochodzimy właśnie do istoty rzeczy. Nie możemy w spojrzeniu na chłopską kulturę, na chłopskie zachowania, na chłopską estetykę - posługiwać się naszymi pojęciami, naszymi przy­ zwyczajeniami, naszym językiem. To jest podstawowy błąd, metodologiczny, poznawczy. I dlatego, jeśli będziemy naszy­ mi narzędziami tę sprawę badać, to dojdziemy do kon­ statacji, że chłop nie wyrażał stosunku estetycznego na przykład: nie miał skali przymiotnikowej - wobec tego nie 134 wyrażał zachwytu. On nie miał potrzeby wyrażać. Zachwyt wynika zawsze z pewnej obcości, z pewnego dystansu, czy nawet niewiedzy: coś się nagle zobaczyło - i zdziwienie. On nie miał powodu być zdziwionym. On o przyrodzie, w której żył, wiedział wszystko. Wysysał jej znajomość z mlekiem matki. Czerpał tę wiedzę z doświadczenia pokoleń, na­ kładając na to własne doświadczenie. Był skazany na przyrodę tak samo jak na los. Czuł wobec przyrody pokorę. A pokora jest najwyższym stanem zachwytu, najwyższą formą kontemplacji. Podany tu został klasyczny przykład, gdy chłop przeniesiony ze swojej przyrody w inną przyrodę, przestawał żyć. To była miara. Czy to jest miara estetyczna? - Oczywiście, też. To jest miara tak głęboko estetyczna, aż tożsama z miarą ontologiczną. A. J . - Tylko nie zwerbalizowana. 0 samorództwie i sacrum R. S. - Jak poznać to, co nie wyrażone, czy nawet niewyrażalne? Jak poznać stosunek chłopa do przyrody? On się zawiera w samej etymologii słowa przyroda, w zwrotach: „przyrodzenie", „przyrodni". Bo przyroda jest odpowied­ nikiem tego, czym w łacińskiej tradycji jest natura. W języ­ kach słowiańskich jest to właśnie oznaczenie czegoś, co jest przyrodzone, wrodzone, co jest samorództwem, co nie jest dodane, co nie jest wniesione z zewnątrz. Przyroda jest hipotezą wszechogarniającej, samoodradzającej się „cało­ ści". A zatem mówienie o przyrodzie rzeczywiście nie musiało istnieć jako coś, co ma osobny słownik, osobny styl, nie musiała istnieć osobna mowa. To był w zasadzie język bytu. Mówienie czy ustosunkowywanie się do przyrody, to tyle samo, co bycie w tej przyrodzie. Ale czy przyroda nie była też swego rodzaju lustrem, w którym chłop dostrzegał siebie. 1 nie tyle mógł wówczas powiedzieć: - to właśnie „ja", ile raczej mógł w tym lustrze natury dostrzec swój i n n y od wszystkiego, co go otaczało - kontur, sylwetkę. A. J . - Chłop był od przyrody niesłychanie uzależniony: od jej rytmu, od długości dnia, od tego czy będzie deszcz czy tego deszczu nie ma. Od tego zależał jego byt, stąd próby oddziaływania na przyrodę wiążą się z religijnością ludową; z mitologiami. W. M . - Ja bym to jeszcze uzupełnił. Chłop nie tylko był uzależniony od przyrody ale też prawdopodobnie sądził, że i przyroda jest w równym stopniu uzależniona od niego. Stąd cała rytualizacja jego stosunku do przyrody. To, co ja tam w Kamieniu napisałem o tej kromce chleba, bez której ziemia nie urodzi. Nie może się zacząć cykl życia bez rytualnego początku. To było przecież przypisanie sobie równorzędnego znaczenia. Że ta ziemia bez niego jest bezradna. Że się nie oswoi, nie otworzy, nie zamknie. To świadczy w gruncie rzeczy o integralności równopraw­ nej. Bo prawdziwa integralność nie jest tylko poczuciem istnienia w czymś, ale jest poczuciem istnienia w równopraw­ nym związku. A rytualizacja innych rzeczy? Pan tu wspo­ mniał, jak chłop przeżywał śmierć. Ale on miał i sposoby na tę śmierć! W mitologii chłopskiej przetrwało mnóstwo świadectw przekładania sobie śmierci na dogodną chwilę. Odpędzania śmierci. Targowania się ze śmiercią. Partnerst­ wa wobec śmierci. R. S. - Tak, myślę, że problem ten jest szczególnie ważny. Rytualizacja stosunku do rzeczywistości, posiadająca uzasa­ dnienie magiczno-mityczne, zaczęła nakładać się i przenikać z chrystianizacją chłopskiego stosunku do przyrody. Sądzę, że wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa, czy zagospodaro­ waniem przez chrześcijaństwo kultów pogańskich, stosunek do przyrody zaczął się zmieniać. To znaczyło bardzo wiele. A. J . - Dlaczego? Co się zmieniło w odczuciu magicznego związku z przyrodą? �R. S. - Można by powiedzieć, iż nauki kościelne uprawo­ mocniły inne siły sprawcze, ustanowiły (choć proces tego ustanawiania jest długi i skomplikowany) innego gwaranta status quo w tym świecie. Sacrum chrześcijańskie - na­ kładające się na sacrum magiczne, w różny sposób z nim poprzenikane, stworzyło jeszcze inny typ uzasadnień - doko­ nało wyłomu światopoglądowego. Oto jest jeszczejakiś inny sposób wyjaśniania tego, że zboże rośnie, las trwa, a kwiaty rozchylają swoje pąki. W. M. - Ja bym się częściowo z tą tezą zgodził pod warunkiem, że chrystianizacja polegała m.in. na próbie nauczenie chłopa przyrody w taki sam sposób jak nowej wiary. Nazwałbym to latynizacją przyrody w chłopskiej kulturze. R. S. - Jako księgi wiary W. M. - Mniej więcej. Bo co to właściwie znaczy przyroda? To jest nasze pojęcie, ludzi wykształconych. Znowu wracam do poczucia pierworodności. Są pewne, przynajmniej pośrednie, dowody na to, że nie istniało w chłopskim kosmosie - bo tak to trzeba nazwać - coś takiego jak przyroda. To jest pojęcie stworzone przez kolejne etapy rozwoju świadomości ludzkiej. Prawdopodobnie w kulturze chłopskiej wyobrażenie przyrody jest zupełnie inne i na czym innym polega. Tak jak wyobrażenie śmierci wyobrażenie zaświatów, wszechświata, Boga. Bo kiedy my mówimy - przyroda, to od razu wyodrębnia nam się pewna wizja, jakby oddzielna od nas, (o właśnie!) którą musimy podziwiać, którą musimy kochać, którą musimy ratować. R. S. - Ale właśnie chrystianizacja - jak słusznie powie­ działeś - umożliwiła postrzeganie przyrody jako czegoś osobnego i nam w jakimś sensie podległego. Zapewne chrześcijańskie przekonania czy wobrażenia raju mogły się okazać dla chłopa pewnym wzorcem estetycznym; mogły uzasadniać inne spojrzenie - na te same kwiaty, tę samą łąkę, na drzewa czy ptaki. Ileż w ludowych legendach, ludowych nazwach świata przyrody jest aluzji i nawiązań do rajskich wyobrażeń? W. M. - To jest dalszy ciąg mojej pierwszej kwestii, czyli j ę z y k a . A właściwie jej podpunkt: czy chłop w ogóle wyróżniał nie tyle siebie z przyrody, tylko przyrodę z siebie. Tu każdy z nas ma na pewno wiele nieoczekiwanych zaskakujących przykładów na stosunki chłopa z przyrodą. Ja pamiętam, jak opowiadano m i , że chłopi, po powodzi batożyli rzekę; Samo pojęcie przyrody należy więc zrewido­ wać i starać się, jeśli to jest możliwe, zrozumieć, jak świat przyrody, w różnych formach swego istnienia mógł kształ­ tować się w wyobraźni chłopskiej, i jak tę wyobraźnię kształtował. A poza tym. Jeśli my mówimy: przyroda, to przecież samo pojęcie przyrody nie tylko wyodrębniamy, ale w jakiś sposób zubożamy, bo to dla nas jest pejzaż, coś poza nami, przed nami, obok nas, lecz nie w nas. Tymczasem w kulturze chłopskiej - bo wolę używać tego pojęcia - podejrzewam, a nawet miałbym na to dowody, przyroda była częścią osobowości człowieka, była integralna z nim, istniała przede wszystkim w nim, a na zewnątrz była jakby odbiciem tego istnienia wewnętrznego. Ta przyroda „zewnętrzna" była przecież usymboliczniona. Ptaki, drzewa miały swoje rangi, swoje znaczenia pozaprzyrodnicze, wycie psa, skrzek sroki, nawet kształty chmur obdarzone były ludzkimi przeczuciami itd. R. S. - W kulturze niechłopskiej była sprawa stosunkowo jasna. Od czasów antyku, powiedzmy od Arystotelesa, to wszystko było jakoś uporządkowane. Wystarczy także wspomnieć wczesnochrześcijańskiego Fizjologa czy średnio­ wieczne bestiariusze, aby stwierdzić, że przyroda była jakoś opisana: każdy ptak, każde zwierzę miało swoje miejsce, swoje funkcje. Natomiast w kulturze chłopskiej, jeszcze tej XIX-wiecznej, to wszystko mogło być tylko powtarzalnym doświadczeniem, przekazywanym przez tradycję mówioną. Nie medytowano na ten temat w sposób systematyczny. System przyrody, który istniał za sprawą człowieka, domino­ wał nad systemem myśli spekulatywnej. O ptakach i przysłowiach A. J . - No dobrze, ale teraz mów nie jako ten, kto jest posiadaczem różnych systematyk czy bestiariuszy, ale mów o stosunku do zwierząt jako człowiek, który jest za wsi. W. M. - Sądzę, choć to może ryzykowne, że stosunek chłopa do zwierząt był zawłaszczający. To znaczy, że wszyst­ ko co się rusza, chłop by najchętniej udomowił. Udomowił co prawda parę zwierząt, ale pewnie gdyby mu się dało udomowić i sarny i zające i ryby - to by to zrobił. A nawet prawdopodobnie udomowiłby wszystkie te wyobrażeniowe smoki itd. To jest również jego stosunek do przyrody, w którym nie czuł się wyłącznie podporządkowany, ale w różnym stopniu czuł się - równorzędny. To jest pierwsza sprawa. Coś udomowić. Przecież spotykaliśmy w swoim dzieciństwie takie rzeczy пр.: jeśli się kawka dała udomowić, to się ją udomawiało. Przypomnijmy tylko stosunek do bociana. Przecież bocian nie spełniał takiej roli, jaką spełniała: krowa, pies, kot. On przylatywał i odlatywał; on się nie dał tutaj do niczego zaprząc ... choć nieprawda! - On się dał zaprząc, ale w innym sensie. R. S. - Był jednak jakoś bezinteresowny? W. M. - Tak, budowało mu się gniazdo, patrzyło się, czy bociany są. On był ptakiem - już domowym. Znaczył swoją bezinteresownością, coś symbolizował. On wiosnę przynosi, bocianowi narzucono też parę funkcji: czy stoi, czy leży, czy ma dwoje piskląt, czy ma troje - wszystko to coś zawsze znaczyło. Sroka, bardziej niezależna od bociana, została tak samo wprzęgnięta w całą tę chłopską użyteczność. W mojej rodzinie, po zachowaniu sroki przeczuwało się nieszczęścia. Jak sroka siadała na gałęsii blisko domu - ja do dnia dzisiejszego nie mogę się tego wyzbyć - i zaczęła skrzeczeć, to moja babka mówiła, coś się stanie, nie ma rady. I zganiała ją. A dziadek mówił - i tak nie pomoże, bo już zaskrzeczała. R. S. - W chłopskim świecie wszystko wydaje się wyjaś­ niać, nawet to, co dla nas jest logiczną sprzecznością. Nie darmo powiada się, że „na wszystko jest przysłowie" i „na dwoje babka wróżyła". Ostatecznie, funkcją przysłów jest neutralizowanie sprzeczności. W. M. - Nie tylko. Jest taki piękny esej Karela Ćapka O mądrości przysłów ludowych. Chyba tak tytuł brzmi. Otóż Ćapek próbuje dociec, skąd ta sprzeczność przysłów, że jedne drugim zaprzeczają i na każdą sytuację można znaleźć przysłowie, choćby i sytuacje sobie zaprzeczały. I dochodzi do wniosku, że ów paradoks jest przejawem głębokiej mądrości życiowej. Że przysłowia ludowe są niczym innym jak wielką księgą pocieszenia. Ich zadaniem jest przychodzić z pomocą człowiekowi w każdej sytuacji. Lecz skoro jesteśmy już przy ptakach, to na przykład nie rozgryzłem do dnia dzisiejszego jednej rzeczy, stosunku chłopa do jaskółki i do wróbla. W gruncie rzeczy jaskółka jest umiłowana. Jest pod strzechą. A. J . - Jest ptakiem Matki Boskiej. W. M. - Natomiast wróbel jest z pogardą traktowany. Pamiętam, jak kiedyś mój wujek mówił - to na gównie siada. R. S. - W tradycji ludowej, co do wróbla jest sporo określeń. Najczęściej, że to jest żyjąca, naoczna, ćwierkająca pospolitość. W. M. - Ale właśnie, czy nie dochodzimy tutaj do wyodrębnienia pewnej kategorii estetycznej? Siada na gów­ nie... Nie mówi się, czy on jest ładny, czy brzydki. Jaskółka lot ma podniebny i nie siada na gównie. 135 1 �R. S. - A więc są dwie sfery ptasie? A. J . - Ale jaskółka równocześnie mówi o tym, czy będzie deszcz. Czy ona wie więcej, niż ten pospolity wróbel? W. M . - Ale on też jest pożyteczny, bo na przykład nie tępi się na wsi wróbli. Wróbli jest zatrzęsienie. I potrafią być szkodnikami, a nie tępi się wróbli. R. S. - Tak, wróbel jest chłopskim symbolem vanitas, symbolem marności przemijania, ale też pospolitości i mno­ gości, właśnie czegoś nie dającego się zdefiniować. Ot po prostu - wróbel! Wszystkie zwierzęta, które są związane ze sferą gnojną, np. świnie, mają konotacje także negatywne, oprócz użytkowych, a przy tym, świnia uchodzi za niezwykle mądre zwierzę.I też tajemnicze właśnie. Bardzo tajemnicze, a więc coś tam jest niedopowiedzianego, niedogadanego i zapewne chłop nie chce wszystkiego wiedzieć. Przy chłops­ kim „etosie obowiązku" taka wiedza o czymś, czego nie powinno się wiedzieć, działałaby paraliżująco. R. S. - Szatan dobudowuje świat po kawałku, tylko że jest to zawsze kawałek zły. Ale wracając do grzybów, to wszyst­ kie one są świadkami tamtego świata, stale się same z siebie rozmnażają, jako i dobro i zło! W. M . - Ja bym tutaj ostrożnie z tym i tamtym światem. Bo w chłopskim kosmosie nie ma czegoś takiego.. Jest jeden świat. A. J . - Wróćmy do grzybów. Czy jeżeli się grzybnię odsłoni, to później grzyb nie urośnie? R. S. - Tak, nie wolno dotykać ręką, tak jak nie można dotknąć wyobrażeń, bo dla mnie grzybnia to coś z wyo­ braźni. Ważne jest to magiczno-mityczne przekonanie o „prze­ świcie" do tamtego świata, jaki by on był, przekonanie o tajemnicy. To przekonanie znaczy tyle samo, co siły przyrody. Odpowiednikiem naszego umysłu jest tam Tajem­ nica. O tajemnicy O zróżnicowaniu na istoty dobre i zle A. J . - Istnieje zróżnicowanie na istoty nacechowane pozytywnie i negatywnie. Na przykład kiedy mówimy 0 zwierzętach, o ptakach, to jedne są diabelskie - te czarne, np. kruki - przynoszące nieszczęście, a drugie są od strony nieba, od tej strony przylatuje jaskółka, pojawia się bocian. 1 ten podział też istnieje. Niektóre rzeczy trzeba zgnieść i tępić - bo są złe, a niektóre są dobre, pożądane. W. M . - Ale jeszcze jedno, w tym, co pan powiedział, jest zawarta cząstka odpowiedzi na to pytanie, od któregośmy zaczęli. Czy to nie są właśnie kategorie estetyczne? Czy nie są nimi rozróżnienia na: pożyteczne - niepożyteczne; złe - dob­ re; spełniające takie lub inne role? Dające się zaprząc do takich lub innych powinności - obojętnie czy pragmatycz­ nych, czy wyobrażeniowych. Nie ma tam takiego rozróż­ nienia, to my sobie tu rozróżniamy. Czy w tym nie jest zawarta już przymiotnikowa estetyka. R. S. - Podział na jasną stronę i ciemną stronę świata? W. M . - Niekoniecznie, dlatego, że tu była cała skala niuansów; tu nawet nie dałoby się tak rozrąbać na dwie strony. A. J . - A jest tak, że wobec rzeczy, które należą gdzieś do sfery niebieskiej, zachowujemy szacunek, jesteśmy wyrozu­ miali; natomiast tam, gdzie występuje sfera piekielna, tam możemy wszystko niszczyć, jeżeli się tylko tego nie boimy. R. S. - Kreta jeżeli się wyłonił, trzeba było zabić. W. M . - W ziemi go zabijano! R. S. - Ropucha też była znienawidzona. W. M . - No tak. Ale się jej jednocześnie nie zabijało, bo zadanie ropuchy, to... A. J . - Tak, tak, to jest cały świat. Nie można wydzielić przyrody ze świata filozofii. W. M . - Tak jest. Powolutku jakbyśmy się trochę wsączali w tej chwili w świat przyrody. Zarysowuje się nam zupełnie inna koncepcja świata. Z innymi pojęciami, innymi katego­ riami. Z innym językiem. O grzybobraniu R. S. - W przestrzeni podniebnej są gołębie, ... jaskółki, bociany, ale także pszczoły. Wszystko to należało do sfery boskiej. Miód miał zawsze coś z magii i boskości. Natomiast grzyby mają bardzo ambiwalentną wartość, to jakby twory wyrastające ze stale odradzającego się, tajemniczego i nie­ zniszczalnego podziemia. A. J . - Szatan zawsze naśladuje Pana Boga, tylko psoci. Jeśli mamy prawdziwki, to ich wrednym naśladownictwem są szatany. 136 A. J . - Jest jakaś tajemnica Wszechświata. O właśnie! Żyjemy w nieustannym poczuciu tej tajemnicy. Ja myślę, że właśnie to,co jest charakterystyczne dla życia chłopa - to jest przeświadczenie, że tajemnica istnieje wszędzie. I ta tajem­ nica nas osacza wszędzie. O niej się nie myśli, bo ona jest częścią naszego bytu. W. M . - Otóż chłop żył w przeświadczeniu, że świat jest tajemnicą. I świetnie, że jest tajemnicą. Dopóki jest tajem­ nicą, jest w ogóle coś wart. I nie należy naruszać tej tajemnicy. Bo gdyby się naruszyło tajemnicę świata - właś­ ciwie naruszałoby się własną osobowość. Własny sens. Tak jak my dziś naruszamy, kiedy chcemy poznać wszystko. A. J . - To tak, jakby kamień wyjąć. W. M . - Tak. Naruszamy... i to naruszanie tajemnicy prowadzi nas przecież coraz bardziej do pesymizmu, do lęku przed brakiem tajemnicy, upowszechniania się bezsensow­ ności istnienia i tym podobnych rzeczy. R. S. - A w naszej zracjonalizowanej kulturze, jak się wydaje, tajemnicę gotowi jesteśmy przyznać człowiekowi. Sens ludzkiego świata trwa dla nas, dopóki tajemnicą jest dla nas „drugi" człowiek. Inaczej, niepotrzebna byłaby literatu­ ra, sztuka... Odmiennie rzecz wygląda - nazwę to tak - w humanistyce chłopskiej. Tam przyrody nie wolno odzierać z tajemnicy. A. J . - Co to znaczy, że nie chcemy naruszyć tajemnicy człowieka? Bardzo chcemy naruszyć. Tylko mamy wpojone różne zakazy. To są zakazy, wniesione, ale nasze zaintereso­ wanie cudzą tajemnicą oczywiście istnieje. R. S. - Ale w chłopskim świecie stosunek do innego człowieka to był stosunek do sąsiada, krewnego, a więc do kogoś posiadającego konkretny grupowy (społeczny) status. Wtedy nie zakładało się, że nie trzeba o nim czegoś wiedzieć, że nie wolno wiedzieć, ale raczej chciało się wiedzieć wszystko. Był to stosunek duszoznawczy, psychoanalitycz­ ny. Chociaż swoje sny opowiadało się nawet sąsiadom. Inaczej, po prostu zmarnowałyby się. W. M . - Nie, tam właśnie nie tyle się chciało wiedzieć, tam się wiedziało. Co było też naturą, było czymś, co nawet nie budziło zastanowienia. R. S. - I być może większą tajemnicą była jaskółka, wróbel, las niż drugi człowiek. W. M . - Tak, bo skoro się żyło od dziada, pradziada w ciasnej gromadzie, to wiedza o wszystkich ludziach, mieszkających razem od paru pokoleń była tą samą wiedzą, co o swoich najbliższych. To było coś naturalnego. A. J . - I to była wiedza życia praktycznego. Natomiast sądzę, że istniała pewna sfera, w którą się nie wchodziło; pewna sfera - również myśli. W. M . - Nawet dbało się, żeby nie wchodzić. A. J . - Przestrzegało się. Wiadomo, że na wsi występowały �różne preferencje seksualne. A co my o tym wiemy? W ogóle - sfera erotyki pozostaje w ukryciu. Pieśni, nawet te ob­ sceniczne też ulegają skonwencjonalizowaniu. Samo słowo „parobek" może mieć dziwne konotacje. Nietypowe skłon­ ności musiały występować; występują w każdej populacji, w pewnym wieku rozwoju osobniczego. Tylko my o tym nic nie wiemy. To były rzeczy okryte sferą milczenia, tajemnicy. W. M . - Ciągle mi się z dzieciństwem kojarzy pewne zdanie. Kiedy jako dziecko pytałem o to coś, to słyszałem: a po co ci to wiedzieć? A. J . - Chłopa strzeżono, aby samodzielnie nie myślał, nie zadawał trudnych pytań. Przecież jeszcze przed I wojną światową, ale gdzieniegdzie i do dzisiaj jeszcze zakazują czytania chłopom Nowego Testamentu, żeby przypadkiem nie powstały herezje. R. S. - Oczywiście, żebyś nie zaczynał myśleć o wszystkim. Dlatego w średniowieczu znane było przekonanie, że niepiś­ mienny jest bliżej Boga, a do Boga należało się modlić śpiewem. Przyroda też śpiewała Bogu. A. J . - Bo Bóg to jest intuicja... O okrucieństwie A. J . - Mówiliśmy o tym, że nie można przekładać pewnych pojęć ukształtowanych na gruncie naszej świado­ mości, naszej kultury. Przykładem sprawa o k r u c i e ń s ­ t w a , np. zabijanie świń. Dla człowieka z miasta, to jest okrutne, krew jest w ogóle okrutna, choć zabite zwierzęta jadamy. A przecież krew jest czymś naturalnym. W naszej sferze zakazów cywilizacyjnych czy konwencji kulturowych krew łączy się z czymś niedobrym, tragicznym, przekrocze­ niem granic życia. Odczuwamy to sami po sobie. I na tym tle dopiero rysuje się odmienny stosunek chłopa do zwierzęcia. Jest on naturalny; ja lubię tę krowę, lubię tę świnkę - ale potem ją zarżnę. Bo tak być musi, bo w tym celują hoduje. R. S. - Ale jednak jakieś ludzkie wyroki zapadały w stosu­ nku do zwierząt. Ktoś mi opowiadał, że kiedy zabijano przed świętami świniaka to uderzono go tak niefortunnie obu­ chem, że się wymknął z obejścia i na trzy dni zniknął. Gdzieś go wreszcie znaleziono. I taki świniak nie mógł już po raz drugi stawać do egzekucji na tym samym podwórku. A. J . - Przeczytaj sobie Anatola France'a Poglądy księdza Hieronima Coignardal I tam masz to samo, opowiastkę o kimś, kto stanął przed katem, a ten źle uderzył, skaleczył ofiarę, i już nie mógł powtórzyć ciosu toporem. Uważano - widać Bóg tak chciał. R. S. - To można nazywać personifikowaniem natury. Uczłowieczaniem jej. Uczłowieczona natura dramatycznie nakłada się na naturę ubóstwioną, boską! A. J . - Tak to bardzo ciekawe, co w tej chwili powiedziałeś. W. M . - A co do koni, to przypominam sobie, ze swojego dzieciństwa w czasie okupacji, że przyjechali do naszej wsi jacyś tacy z Warszawy, zdaje się szmuglerzy, i założyli u jednego z gospodarzy w podwórku stację zabijania koni. Mięso przemycali do okupowanej Warszawy. I pamiętam, że to był szok, szok we wsi, że się konie zabija na mięso, że się w ogóle konie zabija. Panowało bowiem przekonanie, że koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Krowa nie, świnia nie. Koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Znamy z opisów takie obrazy śmierci konia. A. J . - Takie właśnie, prawie ludzkie umieranie. I jest to później w legendzie naszych powstań: koń grzebie nogą grób ułanowi. Stosunek: człowiek - koń jest zawsze paralelny. R. S. - Tak, ale z pobojowisk znane są sceny, kiedy ludzie zmarznięci rozcinają wnętrze konia i wkładają tam nogi, żeby się ogrzać i ocaleć. A. J . - Ale jednocześnie mamy opowieść, że koń ratuje życie człowiekowi, przeprowadza przez bezdroża, odczytuje złowróżbne znaki, unosi śmiertelnie rannego z pola bitwy. W. M . - Kiedy mówimy o stosunku chłopów do zwierząt, to właściwie trudno byłoby uogólnić, że jest on jednakowy \ do wszystkich zwierząt. Trzeba go zróżnicować tak jak do ptaków, jak do ziół. Podobnie do konia. Z tego wynika, że świat jawi się w sposób bardzo poszczególny. Poszczególność wynika z tego, że każda rzecz obdarzona została swoją rolą w świecie. R. S. - Przyroda jest właśnie księgą tych rzeczy, ale czy także księgą ludzi? W. M . - Nie ma rzeczy niepotrzebnych, nie ma rzeczy zbędnych, nie ma rzeczy tylko dla samego zachwytu. W ogó­ le - nie ma zachwytu. Podobnie jak nie ma okrucieństwa dla okrucieństwa. To się tak powszechnie sądzi, że chłopi są, czy też bywają okrutni wobec zwierząt. R. S. - Chłop żywemu nie przepuści... W. M . - Ja bym w ogóle próbował spierać się z tezą, że chłopi wobec zwierząt są jakoś szczególnie okrutni. Ciągle dochodzą słuchy, że ktoś swojego psa wywiózł i zostawił na drodze, bo wybierał się na urlop. Jeśli się nasłuchamy różnych rzeczy o zwierzętach domowych, a więc ku radości tylko trzymanych, to przepraszam bardzo, nie kwestionując okrucieństwa chłopów wobec zwierząt, trzeba powiedzieć, że to jest najbardziej z h u m a n i z o w a n e okrucieńs­ t w o . Tam jest zawsze z jakiejś przyczyny to okrucieństwo; nie jest dlatego, że mi się tak podoba, że coś mi jest nagle niewygodne; coś mi przestało być potrzebne lub przestało być lubiane. My natomiast w miastach bywamy okrutni w sposób „odhumanizowany" - jeśli można tak powiedzieć. Proszę zasięgnąć informacji w schroniskach dla bezdomnych psów. Przerażająca jest wymyślność sposobów pozbywania się zwierząt. A. J . - Jednym z moich silnych przeżyć z dzieciństwa było, kiedy widziałem jak woźnica bił straszliwie konia, który nie mógł ciągnąć pod górę ciężkiego wozu. On go walił za to, że żona taka wstrętna; że ma życie paskudne - odkuwał się na tym zwierzęciu. A na wsi nie wiem czy to istnieje. Ja tego na wsi nie spotkałem. W. M . - Powiedział bym tak: na wsi okrucieństwo jest praktyczne. Dam przykład, oszczeniła się suka. Miała czwo­ ro małych, jednego się zostawiło na chowanie. Co z tymi trzema zrobić? A no idź do Bartosza może wezmą. Nie chcą Bartosz, bo już mają. Idź do tamtego. Idź do owego. Mają, mają. Co z nimi zrobić? Przecież czterech psów nie będzie się chować. Trzeba te trzy wziąźć w worek i potopić. Niejako selekcja naturalna. Wspomniał pan tu o koniach. Biją konie, prawda, pod tę górę nie może koń wyciągnąć, ale przecież i ten gospodarz popycha mu ten wóz, jest cały zgrzany, umordowany. I przecież wie, że musi pod tę górę wyciągnąć - i przykłada. Czyli jak powiadam okrucieństwo spraktycyzowane. Nie ma natomiast okrucieństwa (choć wyjątki zdarzają się wszędzie), o którym tu przed chwilą mówiliśmy, że coś mi się nie podoba; nie te uszy, nie ten nos, dziecko przestało się interesować pieskiem, czy wyjeżdżam na urlop. A. J . - Potrzeba wyładowania agresji. Pamiętam, na Syberii tatarskich wozaków, którzy wyciągali zwalone drze­ wa, spośród pni, z wykrotów. Walili je lagami, wściekli, bo też byli zesłani, i oni na te konie krzyczeli: każdy koń się nazywał: jeden Wiaczesław Michąjłowicz (Mołotow), drugi Josif Wisarionowicz (Stalin), trzeci tak jak Beria - Leonid Pawłowicz. Więc bili i wrzeszczeli: Josifie Wisarionowiczu, ty skurwysynu, ja ci nery odbiję. I wali, piana mu na usta wychodzi. Tak odreagowywali swoją krzywdę. W. M . - Myślę, że to okrucieństwo jest jakoś integralne z całym tym światem. A. J . - W lecie widziałem w Koszalińskim - na polu beczka żelazna i pies przywiązany; wodę mu tylko wieczorem donosili; i on w tej rozprażonej beczce - krótko uwiązany, przeciwko dzikom! I to okrucieństwo, żeby tej wody jemu nie dać. W. M . - To jest taki sam stosunek, jak chłop bije babę, tak 137 �samo i przykłada koniowi. Po prostu. Bije dzieci - za coś. Za swoje krzywdy. A. J . - Bicie rozładowuje. 0 drzewach A. J . - Nigdy nie myślałem o tym, skąd się biorą deski 1 belki, przeżyłem bardzo silnie, kiedy zwaliłem w lesie (na Syberii) pierwsze drzewo. To odczułem jakbym człowieka zabił. R. S. - Właśnie, miałeś przez kulturę, sztukę czy literaturę wszczepiony określony stosunek do natury. Natomiast sto­ sunek chłopów do drzew jest inny. W. M. - Moim zdaniem do drzew jest stosunek w jakiejś mierze sakralny. Szczególnie do drzew domowych. Co innego do drzew w lesie, a co innego do drzew we wsi, do drzewa przed moim domem, w moim obejściu. A. J . - Kiedy powieszono na nim kapliczkę, stawało się święte. W. M. - Pamiętam takie sytuacje, wiadomo było, że drzewo się zwali i trzeba je ściąć, bo chałupę przygniecie. I to był dramat. To drzewo wrosło w nasz świat. I to tak, jakby wyrąbał kawałek - ja wiem? - nieba, czegoś tam. R. S. - Bo drzewo jeszcze odkładało pamięć przodków. Było zegarem, kalendarzem, kroniką i historią rodu. Znane były też zaślubiny z drzewem, braterstwo z nimi. W. M. - Masz rację, ze wszystkich przedmiotów - w tym otoczeniu - drzewo było obdarzone pamięcią. Pamięć chłop­ ska - jak wiadomo była krótka, to znaczy jeśli chodzi 0 pamięć genealogiczną. Ale pamięć drzewa była bardzo długa. Pamiętam, spotkałem się z tym wielokrotnie, ludzie niewiele wiedzieli o swoich dziadkach, pradziadkach itd. Ale wiedzieli, że to tam jakiś pradziadek Kacper posadził to drzewo. Później mogła być pustka - ale to drzewo wiedziało. A. J . - Drzewo widziało wydarzenie historyczne. Drzewo jako świadek. Drzewo w samej strukturze jest kalendarzem, bo ono każdy rok odkłada. W słojach widać, co kiedy było. To jest kalendarz. Ludzie potrafią według słoi powiedzieć w jakim roku był pożar, powódź. W. M. - Poza tym stosunek do drzew był różny w zależno­ ści od rodzaju drzewa. Na przykład, my w miastach, żeby drzewo nam szybko urosło, sadzimy topole. Topola na wsi była w pogardzie. Nie widziałem nigdy, żeby ktoś z własnej woli posadził topolę. Topole same wyrastały. Sadzić można było: jesion, wiąz, akację (każde drzewo szlachetne, trwałe drzewo, które długo rosło. R. S. - Morze białej piany na kwitnących akacjach i słodka wszechobecna woń, to są pierwsze zapachowe „wymiary" krajobrazu mojego dzieciństwa. W. M. - Wierzbę się sadziło, ale też ze względu praktycz­ nego, na przykład nad rzeką, bo wierzbę to tylko uciąć, wsadzić i rośnie. Ale ją się sadziło z zupełnie innych względów: żeby umocnić brzeg, bo brzeg rzeki był permanen­ tną troską gospodarza, a żeby można było jeszcze kawałek przesunąć, to się robiło faszynowe zastawy. Poza wierzbę nie masz prawa przesunąć swojego brzegu. Natomiast inny stosunek był do twardych drzew. A. J . - Twardych, to znaczy długotrwałych? W. M. - Tak! wiecznych drzew. R. S. - Jak pamiętam, moje pierwsze doznania strachu z dzieciństwa, skojarzone były z topolą. Kiedy szła chmura, (mieszkaliśmy pięknie nad łąką) to słyszałem huczący młyn 1 złowieszczy szum topoli. Do dnia dzisiejszego skojarzyły mi się te dwa szumy z doznawaniem niepokoju. W. M. - Topola ci wyrośnie, jeszcze piorun ściągnie - mówiło się. O ustanowieniu przyrody R. S. Powrócę do tezy, iż świadomość obrazu przyrody zaczęła się pojawiać w kulturze chłopskiej dosyć późno. Można zresztą zaryzykować ogólniejszą tezę, że krowa jako 138 obiekt kontemplacji a nie konwencjonalny element pejzażu pojawiła się w polskiej tradycji estetycznej mniej więcej w tym samym czasie co motocykl czy maszyna w ogóle. Sięgnę jednak po przykłady z kultury ludowej. Warto zapytać, kiedy zaczęły się na dobre upowszechniać ogródki kwiatowe przed chłopskimi domami? To są, jak sądzę lata trzydzieste i efekt działalności „Wici". To chyba dobry przykład, pokazujący wyodrębnienie się Natury z natury, kwiaty przestają być kwiecistą łąką lub polem. Model przyrody przydworkowej, czy wręcz miejskiej, mamy oto przed chłopskim domem. Mamy ów: „maleńki ogródek, ścieżkami porznięty..." W. M. - Wtedy już w tę kulturę chłopską wchodzi przymiotnik. A. J . - To już są ł a d n e k w i a t y , piękny ogródek. R. S. - Mam jeszcze drugi przykład. Czytałem kiedyś pamiętnik młodego robotnika wywodzącego się ze wsi. Pracował w Nowej Hucie. Relacjonuje, jak wyszedł ze swojego zakładu i zobaczył żniwujących ludzi na polu. On dopiero zobaczył, z nowej perspektywy, czym jest pole, zobaczył powoje w zbożu, chabry i ten zapach. Dopiero w tym momencie odkrył pole po prostu. I było to odkrycie estetyczne. Zresztą w pamiętnikach młodych robotników pejzaż pojawiał się przeważnie w jednym tylko momencie: - jako tło miłosnych uniesień. W. M. - Powiedziałeś chabry - to jest taki klasyczny przykład, jak pole pełne chabrów czy maków widzi miesz­ czuch. Jakie piękne pole ! - mówimy. A dla chłopa, chabry czy maki - zapaskudziły mi pole. R. S. - Jak dzieci rysują pole to głównie się na te maki nastawiają. Bo one „uczą się" przyrody w szkole poprzez literackie konwencje i stereotypy. „Estetyka przyrody na­ śladuje estetykę sztuki" - twierdził Stanisław Ossowski. Wizerunek przyrody, nazwijmy to - miejskiej - dotarł więc do chłopskiej mentalności. A to, że istnieje wspólne różnym warstwom i grupom społecznym „piękno przyrody" świad­ czy nie tylko o demokratyzacji procesów kultury, ale także składa się na naszą tradycję estetyczną dziś. A. J . - Przyroda stawała się dla chłopa niewidoczna, bo naturalna, bo go otaczała od kolebki. A teraz weźmy hutnika na Śląsku, koszmarny świat, który go otacza, i nagle znajdzie się on na polu - wtedy przyroda zadziała na niego intensyw­ nie swoją istotą. Zachwyci go. W. M. - Nie tylko. Wyodrębnienie przyrody łączy się z ucieczką po ratunek ku przyrodzie. Chłop tego nie potrzebował. M y tego ciągle potrzebujemy. Wyodrębnienie nastąpiło wraz ze zmianą funkcji przyrody - a więc ze zmianą naszej świadomości. A. J . - Po to są wakacje. W. M. - Odkryliśmy nagle przyrodę - ale odkryliśmy ją pod wpływem zaistniałych powodów: tych fabryk, tych zadymionych miast... A. J . - ... zanieczyszczenia wody, powietrza W. M. - ... odkryliśmy przyrodę jako możliwość ucieczki. R. S. - Po to są działki, dacze, wczasy, turystyka. W. M. - Oczywiście odkryliśmy nowe funkcje przyrody. Stąd obdarzyliśmy ją zachwytem. R. S. - Na przykład Tatry są już elementem kultury, a nie natury. Tam jest już wszystko oznakowane, zagospodarowa­ ne, doszczętnie zużyte poznawczo, zneutralizowane emoc­ jonalnie. W. M. - Dokonało się to pod wpływem cywilizacji. Bo tu nawet trudno rozróżnić miasto - wieś. Pod wpływem roz­ woju cywilizacyjnego wyodrębniliśmy przyrodę i nadaliśmy jej inną funkcję po prostu. Funkcję przedmiotową. Nawet powiedziałbym, że to z jakichś motywów tragicznych wyod­ rębniliśmy ją, zachwyciliśmy się nią. Nagle przyroda w tym niepewnym świecie stała się naszym ratunkiem. Można by nawet powiedzieć myśmy ustanowili przyrodę. R. S. - Tak, cywilizacja zbudowała przyrodę. W. M. Ustanowienie przyrody to efekt ludzkiej rozpaczy. A. J . - I to jest pointa naszej rozmowy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7274261649d7c80301aab3fd494248d.pdf 07f0247a4925f5722c9368152439e118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5834 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5430 Title A name given to the resource Współdziałanie spoleczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.107 (mapa nr 14) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1—informacje pochodzą z badań PAE; 2 — informacje pochodzą z badań ADV, 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Dane dotyczą sytuacji przed I I wojną światową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91eb773aadccc01c2decaf89dc3b5133.pdf 487d931036189b35e6a766b444c1be75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:634 Title A name given to the resource Etnologia japońska. Jej obraz na VIII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.103-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść A R T Y II K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 WITOLD JEJ DYNOWSKI ETNOLOGIA JAPOŃSKA. OBRAZ N A V I I I MIĘDZYNARODOWYM KONGRESIE NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH W TOKIO /Nawiązując w s w o i m czasie do V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych w M o s k w i e zastanawiałem się, j a k i e m i a n o w i c i e korzyści płyną d l a naszej d y s c y p l i n y z tego rodzaju dziś już z bardzo dużym rozmachem realizowanych spotkań n a u k o w y c h . Wydaje się, że znaczenie t a k i c h międzynarodowych spotkań d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h , czy też d l a postępu prac badaw­ czych nad t y m czy i n n y m zagadnieniem może wypaść bardzo różnie i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w¡ sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż zgadzam się ze zda­ niem, że można podjąć dyskusję na temat, czy masowe, liczące tysiące uczestników kongresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką, p r z y ograniczonym czasie wygłaszania referatów i z n a t u r y rzeczy w zawężonej w y m i a n i e zdań stanowią najbardziej właściwy k l i m a t dla odpowiedniej k o n f r o n t a c j i poglądów i g r u n t o w n i e j s z y c h u s t a ­ leń poznawczych. Pomijając bezsporne korzyści wypływające z r o z b u d o w y w a n i a świa­ towej więzi i n t e l e k t u a l n e j w i e l k i e kongresy międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m potężny c z y n n i k m o b i l i ­ zujący narodowe środowiska naukowe, które podejmują się r o l i gospo­ darzy — organizatorów kongresów. Obserwując od t e j s t r o n y kongresy — V I w Paryżu (1960) , a zwłaszrcza V I I w M o s k w i e (1964) i V I I I w T o k i o (1968) — n a b i e r a się p r z e 1 2 1 W. Wielkiego 2 Nauk 250-lecie Dynowski, w Leningradzie, W. D y n o w s k i , Antropologicznych 1962, s. 349 - 356. Muzeum „Etnografia K. Makulski, i Etnologicznych Antropologii i Etnografii im. Piotra P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 199 - 220. Przed VII w Moskwie, Międzynarodowym „Etnografia Kongresem P o l s k a " , t. 6: �104 WITOLD DYNOWSKI konania, że ostatnio t o r u j e sobie drogę nieco poszerzone spojrzenie na rolę i zadania Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych. W; u s t a l o n y m b o w i e m od dawna systemie organiza­ c y j n y m wyraźnie zyskała sobie większe znaczenie i n i c j a t y w a gospodarzy. W r a m a c h k o n w e n c j i kongresowej u j a w n i a się to przede w s z y s t k i m poprzez pełną mobilizację w s z y s t k i c h zasobów powstałych i rozwiniętych w kręgu narodowego życia intelektualnego, zarówno n a k a n w i e studiów specjalistycznych, j a k i pośrednio formułowanych r e f l e k s j i na t e m a t człowieka i jego k u l t u r y . Z a m b i t n y m i i n i c j a t y w a m i zaprezentowania uczestnikom kongresów szerokiego wachlarza zainteresowań, j a k i s t u ­ diów oraz w y m i e r n e g o d o r o b k u gospodarzy w zakresie etnologii, a n t r o ­ pologii, archeologii i zagadnień z pogranicza w i e l u d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h zetknęliśmy się zarówno w M o s k w i e , j a k i Tokio. 3 Obraz będzie niepełny, jeśli się nie doda, że mobilizacja zasobów n a u k o w y c h gospodarzy Kongresów i j e j w y n i k i należy traktować również j a k o odpowiedź udzieloną s w o i m władzom państwowym na p y t a n i e , j a k i m m i a n o w i c i e celom p r a k t y c z n y m może służyć dzisiaj n a u k a o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e i jaką w związku z t y m w i n n y się cieszyć opieką d y s c y p l i n y zajmujące się tą problematyką. Przejdźmy z k o l e i do omówienia k w e s t i i zasadniczej — między­ narodowego spotkania na V I I I Kongresie N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio i do działalności n a u k o w e j i naukowo-organizacyjnej jego gospodarzy japońskich pracowników n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , zwłasz­ cza etnologów, antropologów k u l t u r o w y c h , antropologów fizycznych, archeologów, i językoznawców. V I I I Międzynarodowy Kongres N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o - ' logicznych o t w a r t o uroczyście w d n i u 3 września w obecności p r z e d ­ s t a w i c i e l i rządu (minister oświaty), władz m i e j s k i c h (prezydent miasta), oraz p r e z y d i u m japońskiej A k a d e m i i N a u k . L i c z n y zespół profesorów i wyższych urzędników występował pod p r z e w o d n i c t w e m prof. Masao Oka j a k o japoński k o m i t e t organizacyjny. O zainteresowaniach w J a ­ p o n i i dzisiejszą najnowszą problematyką człowieka i jego k u l t u r y w j a ­ kimś stopniu można sądzić z bardzo licznego uczestnictwa w obradach japońskiego świata n a u k i i miejscowej młodzieży studenckiej . Inaczej 4 3 A. VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , pologicznych i Etnologicznych w Międzynarodowy Moskwie, 3-10 VIII Kongres Nauk 1964, „Etnografia Antro­ Polska", t. 9: 1965, s. 185 - 198. 4 W pracach pracowników i absolwentów japońskiej Kongresu naukowych etnologii samodzielnych uczestniczyło i niemal w i antropologii. wystąpień było przeszło stokilkadziesiąt. około 300 z a a w a n s o w a n y c h dwójnasób Przy liczniejsza czym trzeba naukowych w rzesza japońskich studentów nadmienić, że ze s t r o n y różnych k o m i s j a c h i sekcjach �ETNOLOGIA 105 JAPONSKA trzeba będzie tłumaczyć stosunkowo nieliczny udział w Kongresie gości z zagranicy . Niewątpliwie wysokie koszty przejazdu i p o b y t u w t y m k r a j u zmusiły w i e l u pracowników n a u k i z E u r o p y i A m e r y k i do zre­ zygnowania z uczestnictwa w t y m t a k wysoce a t r a k c y j n y m zebraniu międzynarodowym. N a międzynarodowym t l e uczestników K o n g r e s u w z w a r t y m kilkudziesięcioosobowym zespole wystąpiła delegacja r a ­ dziecka pod p r z e w o d n i c t w e m prof. J.W. B r o m l e j a , d y r e k t o r a I n s t y ­ t u t u E t n o g r a f i i A N ZSRR. Zaprezentowała ona szeroki w a c h l a r z p r o ­ b l e m a t y k i badawczej prowadzonej w I n s t y t u c i e i jego f i l i a c h r o z r z u ­ conych po całym K r a j u Rad. Polskę reprezentował piszący te słowa oraz j a k o gość p r o f . К. Jażdżewski z Łodzi. N a Kongres z P o l s k i nadesłano też sporo referatów. P r o g r a m przewidywał, że obrady kongresowte będą toczyły się od 3 d o 7 września w Tokio, natomiast od! 8 do 10 września zostaną prze­ niesione do K i o t o (dawnej stolicy Japonii), t u też nastąpi zamknięcie K o n g r e s u . O b r a d y t o k i j s k i e zorganizowano w 5 sekcjach: A ) a n t r o ­ pologicznej, B) etnologicznej, C) archeologicznej, D ) demograficznej, E) muzealnej. Osobno pomyślano o szerszych sympozjach (np. w K i o t o ) i o pokazach f i l m o w y c h . 5 e 7 5 Najliczniejszy zespół ze Stanów Z j e d n o c z o n y c h norodne zagraniczny instytucje naukowe tokijskiego nie wyróżniało się tworzyli bardzo (przeszło A . P . Reprezentując i muzealne grupy zwartej. nieliczne grono 260 osób) stanowili uczestnicy różne ośrodki u n i w e r s y t e c k i e i róż­ uczestnicy z U S A Przeciwnie, naukowców na gruncie wśród o tej dorobku Kongresu grupy wyraźnie znanym w skali światowej, n a t o m i a s t większość można było odnieść do t z w . młodszej k a d r y . Z z a ­ chodniej Europy, przede kilkudziesięcioosobowe wszystkim z Francji grupy uczonych. Z i N R F , wzięły krajów udział w Kongresie socjalistycznych na kongresie najliczniejszą, 10-osobową, grupę s t a n o w i l i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k i rumuńskiej. Mniej więcej taką samą liczbą dadzą się szacować g r u p y przybyłe z F i l i p i n i Południowej Korei. i Zaledwie Turcja. Kraje w kilkuosobowym Ameryki były r e p r e z e n t o w a n e składzie Łacińskiej — uczestniczyła Wenezuela, India, Peru, Indonezja, Boliwia również p r z e z p o j e d y n c z y c h u c z o n y c h . W Irian i Meksyk — analogiczny sposób mianowicie na po­ swój udział w K o n g r e s i e zarejestrowały także Togo i N i g e r i a . 6 W jednym z końcowych punktów siedzeniu Stałej Rady, nawiając zwoływać wniesiono kongresy Nauk Antropologicznych obrad V I I I Kongresu, poprawkę co pięć do obowiązujących lat. Z g o d n i e przepisów, z t y m następny i E t n o l o g i c z n y c h m a się odbyć w S t a n a c h IX posta­ Kongres Zjednoczonych A m . Północnej w 1973 r. 7 się W większości tendencja Szczególnie pojęciem nym dzisiaj i w do sympozjów uzyskania owocne ekologii, haśle dla ujednolicenia „Ekologia na w naukach Zachodzie pomiędzy na VIII spojrzenia poglądów okazało się s y m p o z j u m dyskutowany współzależności odbytych integralnego Kongresie n a to, co należy poświęcone' złożonym antropologicznych teoretyczny człowiekiem, wyraźnie n a poruszaną rysowała problematykę. rozumieć kwestiom, i etnologicznych". problem społeczeństwem wzajemnych pod scalo­ Szeroko powiązań i środowiskiem znalazł �106 WITOLD DYNOWSKI D l a nas oczywiście najistotniejszą rzeczą będzie zapoznać się z k o n ­ cepcją zgrupowania problemów i tematów w sekcji etnologieznej. Jasne jest, że o k r e o w a n i u odpowiedniej k o m i s j i w sekcji decydowały n i e t y l k o zgłoszone z zewnątrz t e m a t y badawcze, lecz także i i n i c j a t y w a gospodarzy. Poprzez b o w i e m wysunięcie odpowiednich g r u p problemów i tematów można było w sposób najbardziej właściwy zaprezentować swój dorobek i skonfrontować go z k i e r u n k a m i światowymi. W sekcji etnologieznej działały następujące k o m i s j e : 1. T e o r i i i metodologii, badania n a d strukturą k u l t u r y 2. Studiów k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n y c h , etnogenezy i e t n o h i s t o r i i , p a ­ leontologii, p r e h i s t o r i i i p r o t o h i s t o r i i 3. Studiów społecznej i politycznej organizacji, organizacji e k o n o m i k i 4. Studiów r e l i g i i , światopoglądu ludowego, mitów i podań l u d o w y c h 5. S z t u k i , m u z y k i , tańca i t e a t r u 6. Technologii i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , e t n o b o t a n i k i i etnozoologii 7. Studiów językoznawczych 8 s w e odbicie w k i l k u r e f e r a t a c h wygłoszonych n a t y m s y m p o z j u m i antropologów (jeden zdań. Szczególną referat zachętą wygłosił archeolog) do d y s k u s j i stał się między p r z e z G . B e n n e t a ( U S A ) , pt. Znaczenie i kulturowej. etnologów i n n y m i referat w antropologii społecznej przekonaniu przydatności wyjaśnień adaptacji wymianie wygłoszony B a d a c z t e n w s z e r o k i e j r e f l e k s j i t e o r e t y c z n e j dał w y r a z o ograniczonej pojęcia przez o r a z w b a r d z o żywej ekologicznych dla zjawisk społecznych z a ­ chodzących w życiu n a r o d u i państwa. Ogółem n a V I I I K o n g r e s i e etnologieznej (Religia wanie i moralność, L u d y przeobrażeń logiczne do społecznych i c h przebiegu, problematyce koczownicze Eurazji, wsi, Zmiany Zagadnienie czeństw złożonych, E t n o g e n e z a że w niektórych w y p a d k a c h narodu poświęcono 8 sympozjów Ustna tradycja w Afryce, kulturowe megalitów, Analiza japońskiego). P r z y ze względu na brak Plano­ i przygotowanie porównawcza czym trzeba szerszego psycho­ społe­ zaznaczyć, zainteresowania tema­ t e m s y m p o z j a traciły swój właściwy c h a r a k t e r , przekształcając się w węższe z e b r a ­ nia robocze n a wzór zasługuje s y m p o z j u m specjalną uwagę poświęcone społecznej s t r u k t u r z e primatów. T o s a m o prac s e k c j i c z y też k o m i s j i . N a zupełnie zresztą ze względu n a s z e r o k i e z a i n t e r e s o w a n i e problematyką d a się potwierdzić w sieniu do prac sekcji „Primatologii". prac i wyników obserwacji zbiorowym. N a tym forum frontacji nauką pytań z przy przegląd szeroko odnie­ pomyślanych n a d strukturą s t a d primatów i i c h zachowań w życiu kon­ Przy czym jednoczesnych o własny materiał t e r e n o w y one doszło do b a r d z o k o r z y s t n e j d l a n a u k i japońskiej światową. badawczych Dały szczególną próbach dociekliwością udzielenia wyróżniły się r e f e r a t y w stawianiu odpowiedzi opartych I. T a n a k i , K . T o k u d y , M. K a - wai, A. Toesimy, G . Isimoto i innych. s Niezależnie od tego do spraw Afryki, Japonii, zadania współczesnej były również obrady Ainów etnologii" rozpatrywane prowadzono i Arktyki. trzech sekcjach regionalnych: Konkretne w kwestie, jak c z y „Kultura l u d o w a w osobnych ilości wygłoszonych referatów ficzna zdecydowanie przeważała. grupach w relacji roboczych. można przyjąć, że n a k o n g r e s i e „Naglące Wschód—Zachód" Toteż na tematyka podstawie etnogra­ �ETNOLOGIA 107 JAPONSKA 8. Studiów psyeho-kulturowyćh, zmian k u l t u r o w y c h i akułturacji 9. E t n o l o g i i stosowanej, oświaty. Stosunkowo do niedawna jeszcze t y l k o n i e l i c z n y odłam etnologów japońskich znany był szerzej nauce europejskiej i amerykańskiej. Od^ nosi się to przede w s z y s t k i m do t y c h , którzy s t u d i o w a l i na u n i w e r s y ­ tetach europejskich i amerykańskich oraz do zbieraczy materiałów t e r e n o w y c h z obszarów, gdzie dostęp był u t r u d n i o n y przede w s z y s t k i m ze względów w o j s k o w y c h do I I w o j n y światowej (Formoza, W y s p y K u r y l s k i e , Korea, O k i n a w a i t e r y t o r i a i n n y c h wysp). Dużą przeszkodą dla pełniejszego poznania japońskich prac m a t e r i a ­ łowych było także i t o , że stosunkowo pokaźna ilość p u b l i k a c j i u k a ­ zywała się wyłącznie w języku japońskim. Co więcej, n a ogół również mało były znane drogi, na których kształtował się rozwój współczesnych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych w J a p o n i i . Niejasny był zwłaszcza obraz f o r m o w a n i a się kierunków, japońskiej myśli badawczej j a k i p r o ­ ces wyodrębniania się d y s c y p l i n specjalistycznych zajmujących się czło­ w i e k i e m i jego kulturą . Udostępnienie w związku z Kongresem (mo9 9 Niezmiernie bogata literatura sposób sięga do p r o b l e m a t y k i kontekstach. Refleksje jowych znajdujemy europejska na zagadnieniom Dodajmy, dorobek że na temat rodzimej dzi obszernej bazie wybranym obok źródłowej. europejskich i japońskiego. W kulturze rodzimej. Dzennoske, kultury Historia idei w Japonii, japońskiej, n a k , że w bardzo piśmiennictwie ostatnie kultury wej. W amerykańskich rzeczą konieczną różny rozwo­ japońskiej od istnieje 1956 ( w y d . p r z e d w o j e n n e poświęconym studiom także pokaźny (np. p r a c a К. M. omawiających poznawania dróg jest uświadomić do się współ­ jed­ japońskiej Japonia, Popowa, historii się selekcji i poza Moskwa mechanizmy wiodących k o n c e p c j i n a u k i świato­ rozwojowych sobie, С u- najdawniejszych uzupełnione). W y d a j e zasady prac pracę Formowanie historii kultury są bibliografię. się szereg 7-tomową czasów Goro, naukowych poświęcone 1950 - 1960 ukazał d l a przykładu się w kręgu n a u k i japońskiej procesie najczęściej w dobrze opracowaną okresie Wymieńmy jest s z e r s z y c h uogólnień upowszechniania bardzo najrozmaitszych T o k i o 1957, oraz dwutomową pracę zbiorową Zarys Tokio n i e l i c z n y m i wyjątkami 1964) b r a k w w i współczesnych p r a c a c h Te 1911 г., T o k i o 1953 - 1955; następnie pracę C h a n i czesnych ją s p e c y f i k i tej k u l t u r y i j e j dróg i n a ogół z a o p a t r z o n e prac piśmiennictwa poświęconych amerykańska i ujmuje zarówno w d a w n i e j s z y c h pamiętnikach, powieściach i a r t y k u ­ łach p u b l i c y s t y c z n y c h , j a k i w d a w n i e j s z y c h opartych i k u l t u r y japońskiej japońskiej że japońskie myśli środowisko etnologicznej naukowe zapo­ znało się z p r a c a m i L a m a r c k a i L a p l a c e ' a już w początkach X I X w., z s y s t e m a m i zaś t e o r e t y c z n y m i A . C o m t e ' a i K. Darwina w osiemdziesiątych l a t a c h tegoż l e c i a . J e s t więc rzeczą zaskakującą, że s p o j r z e n i e niło cały rozdział fundamentem europejskiej nauk myśli przygotował g r u n t pod b a r d z o Kulturkreislehre. humanistycznej-społecznej i które o człowieku i jego k u l t u r z e , w J a p o n i i p r a w i e zaznaczyło. T r z e b a także uświadomić pejskiej D o środowiska sobie, j a k i mianowicie popularny japońskiego stu­ e w o l u c j o n i s t y c z n e , które w y p e ł ­ etnologii i najszerzej się się n i e dorobek n a u k i w japońskiej najwcześniej stało wcale euro­ kierunek utorowała �108 WITOLD DYNOWSKI bilizacja zasobów) o d p o w i e d n i c h materiałów i p u b l i k a c j i w języku angielskim pozwala obecnie znacznie głębiej wniknąć w dzieje e t n o l o g i i japońskiej. W n o w e j s y t u a c j i poznawczej udostępnione zostały n i e ­ małe zasoby materiałowe, zarówno naświetlające zalążki organizacyjne studiów o człowieku i jego k u l t u r z e , j a k i etapy oraz mechanizm sprzęgania się ze światowymi k i e r u n k a m i m e t o d o l o g i c z n y m i i względnie od niedawna ze z j a w i s k i e m n o w y m , narastaniem w różnych dziedzinach d o r o b k u własnego opartego na własnych założeniach metodologicznych. W dziejach J a p o n i i ostatnie tysiącpięćsetlecie przyjęto uważać za okres, w którym stopniowo i ostatecznie formował się zasadniczy zrąb japońskiej k u l t u r y n a r o d o w e j . N a przestrzeni tego okresu w w a r u n k a c h względnej izolacji w y s p i a r s k i e j szczególnie mocno, przenikając się n a ­ wzajem, stopiły się różnorodne składniki nawiązujące do etnogenezy japońskiej. Równocześnie rozbudowywał się i utrwalał bardzo specy­ f i c z n y system społeczno-gospodarczy, którego ostatnie o g n i w a jeszcze w X I X stuleciu były mocno dostrzegalne w japońskiej rzeczywistości historycznej. sobie drogę botaniki w wiedza europejska i innych nauk okresie przeszło (1639 - 1854). W R. dwóchsetletniej Boxer, bodźce grafia przez astronomii, matematyki, t e n n i e został całkowicie izolacji Japonii w z zamkniętego "obszaru Jan Companie kiem przyrodniczym silne dziedzinie od geografii, zahamowany wpływów europejskich z n a c z n i e zawężonym z a k r e s i e były one j e d n a k k o n t y n u o w a n e Holendrów działających (C. w stosowanych. Nurt in Japan, Haga i jego oddziaływaniem nauce europejskiej długi o k r e s rozwijała s w y c h faktorii na wyspie 1936). Z a i n t e r e s o w a n i a środowis­ n a człowieka znalazły n o w e i po złamaniu się w przez Dedzima barier bardzo izolacjonistycznych. J a p o n i i , podobnie zresztą jak w Geo­ innych k r a j a c h , w powiązaniu z i n n y m i d z i e d z i n a m i n a u k p r z y r o d n i c z y c h względnie h i s t o ­ rycznych. na Początkowo po wyjściu środowisko przyrodnicze niemieckiej. J a k o drogowskaz zujące w n a bezpośredni środowisku Ogromny, jeżeli wywarli Ritter, O s k a r Modern się związek zachowań jak i w nie zasadniczy, w p ł y w znakomici An geografów wpływem uczeni człowieka tej japońskich klasycznej Outline z zasobami materii na dalszy niemieccy — Peschel, F e r d y n a n d Richthofen Geographers. pod of Progress ustalenia rozwój znajdującymi G. W. japońskiej Aleksander G. zaś z dzieł H u m b o l d t a egzystencji i japońskich. W logieznej wana rozwoju działalności jako zwornik człowieka nauki wiedzy z i e m i , weszły o do pomiędzy ustaleniami K u l t u r k r e i s l e h r e . Związek ten na Humboldta i Rittera nauki japońskiej japoński, warunkach wiedzy etno­ sensie t r a k t o ­ a późniejszymi j e d e n z głównych kierunków gruncie С r o n e, podręczników n a rozwój F r y d e r y k a R a t z l a może być w p e w n y m zwłaszcza reprezentującymi ze szczególną wyrazistością. na niemieckiej geo­ Karol rozdziały 2, 3, 6, L o n ­ i R i t t e r a , dotyczące ogólnej oddziaływania sylwetka naukowa dyfuzjonistami, tzw. kręgu się Hegla. myśli Humboldt, i F r y d e r y k R a t z e l (C. in Geography, F. d y n 1951). W i e l e p r a c t y c h u c z o n y c h zostało przetłumaczonych n a język wyciągi filozofii w rachubę wchodziły w c z e s n e p r a c e I . K a n t a w s k a ­ przyrodniczym, graficznej z c i e n i a i z o l a c j i poglądy kształtowały etnologii, uwydatnia się �ETNOLOGIA JAPOŃSKA 109 Okres szczególnej i z o l a c j i J a p o n i i na w p ł y w y z zewnątrz przypada na w i e k X V I I i t r w a do połowy X I X w i e k u . Dopiero w y d a r z e n i a p o l i ­ tyczne, które się rozegrały n a przełomie pierwszej i d r u g i e j połowy ubiegłego stulecia na P a c y f i k u w rejonie w y s p Honsiu, K i u s i u , H o k k a i d o , doprowadziły p o d presją m a r y n a r k i w o j e n n e j Stanów Zjednoczonych A m e r y k i Północnej do o t w a r c i a portów japońskich dla h a n d l u z za­ granicą . W dziejach J a p o n i i drugą połowę X I X stulecia zazwyczaj c h a r a k t e r y z u j e się j a k o zawrotną karierę n a r o d u . Na temat r e w o ­ l u c y j n e j m o d e r n i z a c j i k l u c z o w y c h dziedzin przemysłu i gospodarki oraz życia społeczno-państwowego J a p o n i i pisano bardzo wiele, zarówno u schyłku X I X w i e k u , j a k i po m i l i t a r n y m zwycięstwie J a p o n i i nad Rosją. T e n sam temat z u w y p u k l e n i e m narastającej r o l i p o l i t y c z n e j J a p o n i i w układzie stosunków światowych p o d e j m o w a n y był z n i e ­ słabnącym napięciem zarówno w okresie międzywojennym, j a k i po klęsce J a p o n i i poniesionej w I I w o j n i e światowej. 10 W r e f l e k s j i na temat dróg r o z w o j o w y c h etnologii japońskiej oczy­ wiście będą nas interesować przede w s z y s t k i m te kwestie z k i e r o w a ­ nego, a nie żywiołowo przebiegającego procesu m o d e r n i z a c j i Japonii, które naświetlają l u b bezpośrednio wskazują n a powiązania z głównymi światowymi n u r t a m i nauk o człowieku i jego k u l t u r z e . Wszak podobnie j a k i w i n n y c h dziedzinach również i w n a u k a c h o człowieku i jego k u l t u r z e trzeba było się zdecydować, co należałoby wybrać z kręgu n a u k i europejskiej, a raczej, w j a k i etap r o z w o j u myśli etnologicznej należa­ łoby się włączyć, żeby móc od razu wejść w najbardziej w a r t k o toczący się n u r t życia i n t e l e k t u a l n e g o . Na t l e p r z e j m o w a n i a wzorów europejskich i częściowo amerykańskich jeszcze w d r u g i m dzisięcioleciu bieżącego stulecia w J a p o n i i przetrwał i był dość szeroko stosowany system ocen dla fabrycznej p r o d u k c j i zagranicznej. W ocenach t y c h brzmiała nie t y l k o aprobata i wyróżnienie w y s o k i e j jakości niektórych k a t e g o r i i wyrobów w y t w a r z a n y c h przez t e n czy i n n y k r a j , lecz również zapowiedź o r i e n t o w a n i a własnych zamierzeń wytwórczych w t y m właśnie k i e r u n k u . A więc n p . p r z e d m i o t e m najwyższej aprobaty i w z o r e m do naśladowa­ nia w k r e o w a n i u własnego przemysłu okrętowego i maszynowego był przemysł angielski, to samo dotyczy przemysłu włókienniczego; w dzie­ dzinie o p t y k i i c h e m i i , zwłaszcza lekarskiej i f a r b i a r s k i e j — przemysł P o d presją amerykańskich okrętów w o j e n n y c h k o m a n d o r M. C . P e r r y w i m i e ­ n i u Stanów Z j e d n o c z o n y c h A . P . w d n i u 31 m a r c a 1854 r. w K a n a g a w a podpisał z Japonią t r a k t a t „przyjaźni i p o k o j u " . N a m o c y tego układu d l a amerykańskiej floty o t w a r t e zostały p o r t y S i m o d a n a półwyspie I d z u i H a k o d a t e n a H o k a j d o . Jednocześnie U S A otrzymały w J a p o n i i p r a w a największego u p r z y w i l e j o w a n i a . W l a t a c h 1854 - 1868 d l a kontaktów z zagranicą o t w a r t o j e s z c z e p o r t y w J o k o ­ hamie, Kobe, O s a k a i Niigata. 10 �110 WITOLD DYNOWSKI niemiecki, p r o d u k c j i kapeluszy — przemysł włoski; kosmetyków i per­ f u m —• wytwórczość francuska i t d . Rodowód powyższego systemu ocen w y w o d z i się, rzecz prosta, z doświadczeń m o d e r n i z a c j i życia starej J a p o n i i w osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych latach minionego stulecia. Możemy więc śmiało postawić p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e w z o r y z kręgu myśli etnologieznej przyświecały modernizującej się humanistyce japońskiej w w y b o r z e k i e r u n k u , w którym w i n n a się kształtować etnologia rodzima. W świetle w y p o w i e d z i n a u k o w y c h na t e m a t m e c h a n i z m u postępowania p r z y budo­ w i e zrębów n o w e j J a p o n i i oraz ostatnio w związku z Kongresem u d o ­ stępnionymi materiałami i p u b l i k a c j a m i udzielenie odpowiedzi na t o p y t a ­ nie nie będzie nastręczać większych trudności. W p u n k c i e wyjściowym zainteresowań problematyką etnologiczną w J a p o n i i nie r e j e s t r u j e m y żadnych wstrząsów, które b y wskazywały na ścieranie się na t y m gruncie założeń teoretycznych. Chodzi przede w s z y s t k i m o reperkusje wywołane zwalczaniem myśli ewolucjonistycznej przez bardzo d y n a m i ­ czny k i e r u n e k występujący w naszej d y s c y p l i n i e pod nazwą szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j ( K u l t u r k r e i s l e h r e — teoria kręgów k u l t u r o w y c h ) . Etnologia japońska s t a r t u j e w. p e w n y m sensie z p u n k t u zerowego i od razu sprzęga się z rozpędzonym kołem myśli etnologieznej w p u n ­ kcie największej popularności t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h i założeń d y f u z j o n i s t y c z n y c h . A więc obraz jest jasny. Z chwilą g d y w m o d e r n i ­ zującym się życiu J a p o n i i nadeszła k o l e j na podjęcie studiów e t n o l o g i ­ cznych , w myśl przyjętych zasad wartościowania sięgnięto bez w a h a ­ nia, jeżeli nie po najlepszy, t o z całą pewnością o d przełamu X I X i X X stulecia do dwudziestych l a t bieżącego stulecia najpopularniejszy wzorzec metodologiczny. W p r a k t y c e wyrażało się to wysyłaniem na studia osób zainteresowanych przede w s z y s t k i m do Niemiec i A u s t r i i , p r o w a d z e n i e m prac badawczych na terenie J a p o n i i w g określonych założeń metodologicznych i nauczania n a u n i w e r s y t e t a c h wspierającego n W s t o s u n k u do d z i e d z i n p o k r e w n y c h : antropologii, a r c h e o l o g i i i językoznaw­ s t w a , z a i n t e r e s o w a n i a etnologiczne w J a p o n i i skrystalizowały się z p e w n y m opóź­ n i e n i e m . W 1884 r. p o w s t a j e T - w o A n t r o p o l o g i c z n e w T o k i o (dzisiejsze Japońskie T - w o A n t r o p o l o g i c z n e ) , ze s w o i m c z a s o p i s m e m „Zinruigaku Z a s s i " . P i e r w s z a k a ­ t e d r a antropologii w J a p o n i i została k r e o w a n a na Uniwersytecie Tokijskim w 1893 r. S t u d i a językoznawcze zapoczątkował w J a p o n i i a n g i e l s k i profesor В. H . C h a m b e r l a i n w 1886 r. O n też był p i e r w s z y m p r o f e s o r e m l i n g w i s t y k i n a u n i w e r s y t e c i e t o k i j s k i m i założycielem Japońskiego T o w a r z y s t w a Językoznawczego. R u c h n a p o l u a r c h e o l o g i i japońskiej zbiega się z powołaniem do życia w 1896 r. Japońskiego T - w a A r c h e o l o g i c z n e g o . I n s p i r a t o r e m studiów i badań a r c h e o l o g i c z ­ n y c h w J a p o n i i był A m e r y k a n i n S t e p h e n M o r s e działający w r a z ze s w o i m i u c z n i a ­ m i japońskimi. Początki o r g a n i z o w a n i a się etnologów japońskich występują n a t o ­ m i a s t dopiero w t r z y d z i e s t y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a . Z i n i c j a t y w y kilku 11 �ETNOLOGIA 111 JAPOŃSKA się na d o r o b k u Frobeniusa, A n k e r m a n a , Graebnera i zwłaszcza W i l h e l m a Schmidta . Wl obrazie modernizującej się J a p o n i i duże zainteresowanie n a u k o w e budziły i budzą nadal procesy dezintegracji k u l t u r y t r a d y c y j n e j i w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się składników starszych z n o w y m i . Zjawisko ostatnie jest bodajże najistotniejsze d l a c h a r a k t e r u narodowej k u l t u r y 12 młodych naukowców Circle". W nazwie japońskich zawiązuje się w 1928 r. zespół pod nazwą tego zespołu z a z n a c z o n e są p i e r w s z e litery dyscyplin „АРЕ (Antropo­ logia, P r e h i s t o r i a , E t n o l o g i a ) , p r z e d s t a w i c i e l e których p o s t a w i l i sobie z a c e l szeroko p o j m o w a n e s t u d i a o człowieku i jego k u l t u r z e . N a zrębie działalności A P E C i r c l e w 1934 r. powstało nazwą Japońskie „Minzokugaku wysiłki p o z n a w c z e T-wo Kenkyu". W Etnologiczne stosunkowo przedstawicieli wielu z własnym krótkim czasopismem pod zjednoczyło ono czasie d y s c y p l i n interesujących się kulturą i z a ­ chodzącymi w niej z m i a n a m i u ludów zamieszkujących S a c h a l i n , w y s p y Mikronezję, Instytut Formozę Entologiczny Oświaty. Niemal Okres i inne z siedzibą wojenny wszystkie i Azji. nauczanie cesarskim od w Tokio, mocne W podległy piętno n i m prace w 1943 r. Kurylskie, zostaje organizacyjnie n a działalności pod kierunkiem kreowany Ministerstwu tego prof. Instytutu. Masao hasłu możliwie s z y b k i e m u p o z n a n i u tokijskiego ośrodka etnologicznego J a p o n i i p r o w a d z o n e było w uniwersytecie Uniwersytet w wyspiarskie. naczelnemu Niezależnie etnologii w wycisnął prowadzone zostały podporządkowane ludów zespoły Taihoku na Formozie prace Oka kultury badawcze Instytucie Etnologicznym (obecnie Narodowy na Taiwański w T a i p e i ) . Placówka t a została powołana do życia w 1928 r. i służyła za centrum bardzo intensywnie prowadzonych W K o r e i działał ośrodek etnologiczny w e r s y t e c i e w K e i j o (obecnie U n i w e r s y t e t Hokkaido koncentrowały placówek naukowych się studia działało kierownictwem jego założyciela cowników instytucji tej od studiów k u l t u r y ludności p r z y Zakładzie Socjologii w Seulu). Przy muzeum nad Ainami. 1935 r. Kunio rekrutował Yamagita. się Równolegle Japońskie T-wo Bardzo głównie z etnologicznych Folklorystyczne nauczycieli i miłośników s w o j s z c z y z n y . Dzięki t e m u wej zostały duże zasoby zgromadzone na uniwersytecie do l i c z n y zespół prowincjonalnych Formozy. na Cesarskim U n i ­ pod współpra­ zwłaszcza w tej placówce szkół nauko­ materiałów do studiów n a d obrzędowością, w i e r z e n i a m i , literaturą i sztuką ludową. Ethnology in Japan, „Historical Review", T o k i o 1968, s. 1 - 3. 12 czaj N a przełomie X I X i X X s t u l e c i a szeroko angażowania zagranicznych jątkowych wypadkach instytutów badawczych Przemysł mocy wysoko i i administracja specjalistów specjalistów wykwalifikowani wyższych zakładów, państwowa i miejska z a g r a n i c z n y c h . Można 30 l a t w J a p o n i i został w program wysyłania w zasadzie w spojrzeniu rozwojowi doradcy zresztą prawie rozwiązany problem l a t a c h t r z y d z i e s t y c h bieżącego w Japonii ustał. T y l k o w więc przyjąć, japońskich n a s t u d i a do A u s t r i i i N i e m i e c świadczeniu i a p r o b a c i e rozpowszechniony prawie bywali zwy­ całkiem wy­ zapraszani bardzo krótki okres. już n i e korzystały z po­ że w kadr przeciągu niespełna narodowych. s t u l e c i a młodych Toteż etnologów musiał bazować się n a m o c n y m prze­ w y s o k i c h czynników państwowych, że s p e c j a l i z o w a n i e poznawczym z pozycji teorii do na Kulturkreislehre najlepiej się odpowiada japońskiej myśli etnologicznej. Z wiedeńskiej szkoły W . S c h m i d t a w y s z l i najwybitniejsi etnologowie japońscy: prof. M . O k a , I s h i d a , U n o i i n n i . in J a p a n , s. 10 - 11. Ethnology �112 WITOLD DYNOWSKI Japonii. Toteż spojrzenia badawcze h u m a n i s t y c z n y c h społecznych nauk, zwłaszcza po I I w o j n i e światowej, zmierzają właśnie w t y m k i e r u n k u . W problematyce i tematyce rozbudowanej po I I w o j n i e światowej dość wyraźnie zarysowuje się sfera zainteresowań socjologicznych i a n t r o p o ­ l o g i i społecznej. Z n a t u r y rzeczy zainteresowania te skupiają się głównie wokół wyników krzyżowania się d a w n y c h i n s t y t u c j i społecznych z n o ­ w y m i j a k i na procesie f o r m o w a n i a się współczesnego światopoglądu, gdzie względnie niedawno m i n i o n a przeszłość sprzęga się mocno z róż­ n y m i fazami modernizującej się i zmodernizowanej J a p o n i i . Jednakże do naszych celów, to jest do krótkiej c h a r a k t e r y s t k i procesu f o r m o w a n i a się japońskiej myśli etnologieznej, szczególnie pożyteczne jest zapoznanie się z w y n i k a m i studiów etnologiczych n a d kulturą materialną. W pracy poświęconej r e l a c j i wytworów i f o r m t r a d y c y j n y c h do zapożyczeń występujących w zmieszaniu w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d n o ­ ści m i e j s k i e j S. A . A r u t i u n o w zauważa, że mało prawdopodobne jest, żeby ktoś zakwestionował słuszność podziału i zaszeregowania p r a w i e w s z y s t k i c h wytworów występujących w e współczesnym życiu m i e j s k i m J a p o n i i , a m i a n o w i c i e w pomieszczeniach m i e s z k a l n y c h , sprzętach, urzą­ dzeniu wnętrza, odzieży, wyżywieniu i t d . do jednej z dwóch zasadniczych g r u p . Do pierwszej g r u p y — zachodniej (po j a p o n s k u sejiesiki, w skrócie sej) l u b do g r u p y d r u g i e j — rodzimej japońskiej (po j a p o n s k u wąsiki, w skrócie wa). W większej ilości wypadków Japończycy bez trudności potrafią określić, czy d a n y wytwór należy do g r u p y sej czy wa. Jednakże wytwór, który w zasadzie może być całkowicie sej, w rzeczywistości często łączy w sobie również jakieś elementy wa. D o d a j m y , że pod t y m r o z u m i e się nie to, że n p . w h o t e l u wa są zainsta­ lowane telefony czy telewizory, gdyż j a k zauważa autor postęp t e c h n i ­ czny n i e rtależy do t e j czy i n n e j g r u p y etnicznej. Natomiast w przemie­ szaniu elementów wa i sej decydują inne połączenia, n p . w h o t e l u sej mogą być zainstalowane w a n n y wa w s w y m t y p i e całkowicie japońskie l u b o d w r o t n i e . I n n y z k o l e i przykład przemieszania elementów wa i sej zaczerpnięty z dziedziny odzieży: odzież z g r u p y wa w y k o n a n a z t k a n i n y sej (welur, k o r o n k a itp.) względnie n a w e t i z t k a n i n y wa, lecz z dodat­ k i e m sej — n p . g u z i k i . 1 3 1 4 Japoński r o d z i m y zwyczaj siedzenia nie uwzględnia posiłkowania się j a k i m k o l w i e k sprzętem specjalnym, po p r o s t u siada się n a m a t e r a c u (dzabuton), rozesłanym na podłodze, podkurczając bądź krzyżując nogi. 13 S. A . matierialnoj Arutiunow, kulturie z. 5, s. 64. 14 Ibidem, s. 66. Tradicionnoje japonskogo goroda, i zaimstwowannoje „Sowietskaja w sowriemiennoj Etnografia", M o s k w a 1964, �ETNOLOGIA JAPONSKA 113 Ostatnio jednak rozpowszechnił się zwyczaj siadania na f o t e l u z podłok i e t n i k a m i , oparciem i płaskim siedzeniem w t y p i e sej, lecz bez nóżek. Takie „siedzisko" stawia się w p r o s t na rozesłanej macie (tadami) i siedzi się podobnie, j a k na rozesłanym materacu krzyżując l u b podkurczając nogi. Biorąc rzecz od s t r o n y podobieństwa, w y t w ó r t e n b l i s k i jest sej, n i e m n i e j poprzez odpowiednią modyfikację może występować t y l k o w e wnętrzu wa. Co więcej korzysta się z niego w sposób odpowiadający zwyczajowi wa . 15 Te i wiele i n n y c h przykładów przytoczonych przez autora, w y b i t n e g o znawcę procesu modernizującej się Japonii, wzbogacają nas o dodatkową umiejętność o d c z y t y w a n i a zachodzących t a m zmian. Otóż, w m o d e l u r o z w o j o w y m etnologii japońskiej również r e j e s t r u j e m y występowanie w r e l a c j i wzajemnego p r z e n i k a n i a się elementów, które dadzą się o d ­ nieść do g r u p y sej l u b wa. J a k już wspomniałem w fazie początkowej japońska i n i c j a t y w a n a ­ u k o w a w dziedzinie e t n o l o g i i wyraża się wyłącznie w w y b o r z e w z o r u postępowania poznawczego (wybór padł n a jeden z głównych kierunków w etnologii — K u l t u r k r e i s l e h r e ) i w o p a n o w a n i u jego metodologii n a studiach głównie poza g r a n i c a m i k r a j u , przede w s z y s t k i m w ośrodkach niemieckiej myśli etnologicznej. W przeciwieństwie do studiów języko­ znawczych i archeologicznych, które zostały zapoczątkowane na gruncie japońskim przez obcokrajowców, n a u k o w y r u c h antropologiczny i etno­ logiczny podjęli n a u k o w c y japońscy sami. N i e zmienia to wszakże istoty s p r a w y . Również b o w i e m i w t y m w y p a d k u , w momencie organizowania p i e r w s z y c h etnograficznych warsztatów p r a c y n a u k o w e j , r e j e s t r u j e m y w n i c h występowanie t y l k o t y c h elementów, które w myśl podjętej zasady zaszeregowania będzie można odnieść wyłącznie do g r u p y sej. W niedługim j e d n a k czasie sytuacja zmienia się i ulega t y p o w e j dla stosunków japońskich m o d y f i k a c j i . W k o n k r e t n y m w y p a d k u poprzez wprowadzenie do badań p r o b l e m a t y k i i t e m a t y k i japońskiej, głównie dotyczącej entogenezy Japończyków w entologicznych warsztatach pracy n a u k o w e j torują sobie drogę elementy dające się odnieść również i do g r u p y wa. Do g r u p y ад skłonni jesteśmy też zaszeregować wszelkie próby krzyżowania różnych spojrzeń poznawczych. D o t y c z y to zarówno prób łączenia p o k r e w n y c h k a t e g o r i i teoretycznych, n p . t e o r i i kręgów k u l ­ t u r o w y c h W . S c h m i d t a z k o n c e p c j a m i d y f u z j o n i s t y c z n y m i przede wszyst­ k i m Riversa, j a k i powiązań w jedną całość o d m i e n n y c h założeń n a ­ u k o w y c h , n p . t e o r i i kręgów k u l t u r o w y c h z k i e r u n k i e m socjologicznym 15 Ibidem, 8 — Etnografia s. 68. P o l s k a , t. X I V z. 1 �114 WITOLD DYNOWSKI D u r k h e i m a czy też r e l i g i o z n a w c z y m M a r r e t a . Toteż jakikolwiek w t y c h i i n n y c h koncepcjach japońskich w y k o r z y s t y w a n o Składniki należące do k u l t u r y umysłowej Zachodu i częściowo A m e r y k i , n i e m n i e j ze względu na bardzo specyficzne — p o w i e d z m y — t y p o w o japońskie sposoby i c h łączenia w postępowaniu n a u k o w y m można je, na s k u t e k t y c h właści­ wości, wiązać z wartościami określonymi j a k o wa. 16 N i e wszystkie jednak koncepcje japońskich erudytów cieszyły się jednakową przydatnością naukową. T y l k o niektóre z n i c h przetrwały próbę rodzimej k r y t y k i . D o rzędu t y c h ostatnich należą prace M . O k i , które dla pewnego odłamu etnologów japońskich były i pozostały nadal drogowskazem n a u k o w y m . Toteż j a k k o l w i e k t e n czołowy przedstawiciel etnologii japońskiej od k i l k u n a s t u l a t znacznie poszerzył zakres swoich zainteresowań, przechodząc o d t e m a t y k i japońskiej do zagadnień, które dałyby się zamknąć w ogólnym haśle co dzieli, a co łączy kulturę różnych ludów i zbliżył w s w y c h studiach do stanowiska teoretycznego H . Baumana, A . Jensena oraz i n n y c h przedstawicieli zmodernizowanego k i e r u n k u szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , n i e m n i e j pozostawił on l i c z n y zastęp następców, którzy z pozycji jego d a w n y c h zainteresowań k o n ­ tynuują rozpoczęte dzieło badań n a d etnogenezą Japończyków. Co p r z y t y m jest bardzo znamienne, że jego myśli inspirujące zostały o p u b l i k o w a n e t y l k o częściowo. M a m n a myśli jego n i e opublikowaną pracę doktorską napisaną w W i e d n i u , n i e m n i e j szeroko znaną p t . Kulturschichten in Alt-Japan (1934) luib p t , Strada in Ancient Japan . u D l a przykładu p r z y t a c z a m zaczerpnięty z niej schemat u w a r s t w i e ­ nia k u l t u r , które zdaniem M . O k i , a także później i i n n y c h , złożyły się na odległą przeszłość etniczną Japonii. 1. K w a z i — melanezyjski zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y l i n e ­ arne z t a j n y m i związkami, i uprawą b u l w ) . 2. A u s t r o a z j a t y c k i zespół łowiecki (społeczeństwo m a t r y linearne z górską, suchą uprawą ryżu). 3. T u n g u s k i zespół łowiecki (społeczeństwo p a t r y l i n e a r n e z syste­ m e m o r g a n i z a c y j n y m xala, u p r a w a zbóż bez zastosowania irygacji). 4. A u s t r o n e z y j s k i zespół r y b a c k i (społeczeństwo z dominującą rolą mężczyzn — male-centric society, k l a s a m i w i e k u i mokrą uprawą ryżu). 5. Zespół najeźdźców ałtajskich ( p a t r i a r c h a t z organizacją t y p u udi). , N a g r u n c i e etnologii japońskiej była t o pierwsza próba zastosowania określonej t e o r i i d l a ustaleń dotyczących głębokiej p e r s p e k t y w y h i s t o 16 E . U n o, The Religious W rites tym samym Minzoku, 17 ethnology and ceremonies k i e r u n k u zmierzają T o k i o 1942, i i n n e . Ethnology of in Japan, s. 9. religion, concerning prace Tokio 1929; o r a z rice-planting jego u c z n i a in praca Malaysia, materiałowa T o k i o 1940. J . T a ñ a s e - Fuisippin no �ETNOLOGIA 115 JAPONSKA r y c z n e j . Różni się ona zasadniczo od ujęć f o l k l o r y s t y c z n e j szkoły J a n a g i t y interpretującej proces z m i a n współczesno-historycznych poprzez analizę żywych obrzędów i obyczajów. K i e r u n e k studiów n a d etnogenezą w oparciu o teorię kręgów k u l t u r o w y c h , zapoczątkowany przez M . Okę nawet po I I w o j n i e światowej, k i e d y załamuje się i zmienia d a w n y n u r t myśli etnologieznej, nadal reprezentowany jest dość licznie. W t y m zakresie szczególnie a k t y w n i e p r a c u j e Obayashi i Yamada. D o grona uczniów M . O k i należy także N a n i i o E g a m i , on jest również n a ­ czelnym rzecznikiem poglądu, że jedna z w a r s t w d a w n e j k u l t u r y j a ­ pońskiej została u f o r m o w a n a pod wpływem k o n n y c h najeźdźców, n a ­ leżących do ałtajskiej r o d z i n y językowej. Inną czołową postacią k i e ­ r u n k u K u l t u r k r e i s l e h r e jest Iszida. Studiując f o l k l o r japoński p r z y ­ czynił się on poważnie do poszerzenia popularności t e j szkoły i j e j założeń teoretycznych j a k o i n s t r u m e n t u poznawczego dawno m i n i o n e j przeszłości historycznej k r a j u . 1 8 Rozpatrzmy jeszcze jedną sytuację, w której rozróżnianie elementów sej i wa rzuca dodatkowe światło na specyfikę rozwojową e t n o l o g i i japońskiej. B e z w a r u n k o w a k a p i t u l a c j a J a p o n i i w I I w o j n i e światowej spowodowała całkowite załamanie się dawnej s t r u k t u r y życia państwo­ wego i stworzyła konieczność w p r o w a d z e n i a daleko idącej r e o r g a n i ­ zacji. Rzecz prosta, że również i n a u k i humanistyczne, społeczne po­ dzieliły t e n sam los. W; przeciągu dłuższego czasu, podczas którego reorganizowano studia u n i w e r s y t e c k i e , wyższe zakłady n a u k o w e były nieczynne, zawiesiły też swą działalność t o w a r z y s t w a n a u k o w e i i c h w y d a w n i c t w a . U n i w e r s y t e t y na Formozie, w K o r e i i na O k i n a w i e w w y ­ n i k u k o r e k t u r t e r y t o r i a l n y c h i wprowadzenia zarządu wojskowego s t r a ­ ciły swój związek z nauką japońską. Co zaś najważniejsze, że w s y t u a c j i powojennej n a g r u n t japońskiej etnologii został przeszczepiony n o w y k i e r u n e k badawczy, którego przedstawiciele w krótkim czasie przejęli przewodzenie naukowe, wyraźnie otwierając n o w y rozdział w dziejach tej d y s c y p l i n y . A oto w skrócie bieg wydarzeń. W 1946 r . w składzie C i v i l I n f o r m a t i o n a n d E d u c a t i o n Section of the O c c u p y i n g Force działał dość l i c z n y zespół antropologów a m e r y ­ kańskich. Z r a m i e n i a t e j Sekcji studia terenowe n a d społecznością wiejską p r o w a d z i l i : Passin, Pelzel, B e n n e t t i I s k i n o . Z a t r u d n i a l i o n i p r z y a n k i e t o w a n i u , w y w i a d a c h i z b i e r a n i u d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , paręset etnografów japońskich (młodsza generacja), pozostających bez zajęcia po u t r a c i e warsztatów p r a c y n a u k o w e j n a u n i w e r s y t e t a c h w S e u l u , 18 N. E g a m i , Japanese wa state, E . I s h i d a, people, The Horse-riding people's conquest T o k i o 1967. T e j s a m e j p r o b l e m a t y c e T o k i o 1958. M. Oka, N. Egami, I. of Japan: formation poświęcona jest p r a c a Y a w a t a, The origin of of the zbioro­ Japanese �116 WITOLD DYNOWSKI Formozie oraz po pozbawieniu i c h możności prowadzenia p r a c y t e r e ­ nowej na w y s p a c h K u r y l s k i c h , Formozie, w Mandżurii, na wyspach Oceanii i Indonezji. Jednocześnie zapoznano młodszą generację etnologów japońskich z bardzo obfitą i różnorodną literaturą amerykańską z zakresu antropologii społecznej, a n t r o p o l o g i i k u l t u r o w e j , studiówi n a d osobo­ wością, analizą strukturalną, zwłaszcza r o d z i n y i j e j przeobrażeń współczesnych, a nade wszystko z problematyką etnopsychologii i f o r ­ m o w a n i e m się wzorców k u l t u r o w y c h . 19 D l a etnologii japońskiej Okresu powojennego ukazanie się p r a c y R u t h Benedict The Chrysanthemum and the Sword, było w y d a r z e n i e m n i e z m i e r n i e ważnym . Sami Japończycy podkreślają, że zostali zasko­ czeni f a k t e m , że a u t o r k a n i g d y nie była w J a p o n i i i że posługując się o d p o w i e d n i m sposobem postępowania poznawczego jednocześnie mogła bardzo w n i k l i w i e sięgnąć węzłowej p r o b l e m a t y k i dotyczącej „charakteru narodowego" Japończyków. Toteż p o m i m o p e w n y c h błędów rzeczowych i n i e wyczerpującej znajomości faktów h i s t o r y c z n y c h praca R. Benedict o d r a z u znalazła się w c e n t r u m u w a g i japońskiego świata i n t e l e k t u a l n e ­ go. J e j b r a k i nie mogły przyćmić j e j znaczenia inspirującego. 20 W rozwijającej się s y t u a c j i bez t r u d u da się zauważyć mechanizm działania elementów sej na rodzimą inwencję naukową i powstawanie elementów wa. W bezpośrednim związku z książką R. Benedict oraz szybko przenikającymi prądami amerykańskiej etnopsychologii narastają także prace naukowców japońskich. Podobnie j a k przed czterdziestu l a t y z założeniami t e o r e t y c z n y m i K u l t u r k r e i s l e h r e , t a k i ostatnio powstają liczne próby rozwinięcia etnopsychologii japońskiej. Wyczerpującą b i b l i o ­ grafię t y c h prac podaje T . Y a m o t o . Jednocześnie czołowy t e n uczony w obszernym a r t y k u l e o m a w i a także metodykę prac i cele p r a k t y c z n e etnopsychologów japońskich. W jego warsztacie n a u k o w y m powstała też próba ujęcia w 17 p u n k t a c h , p o d s t a w o w y c h cech „charakteru n a r o d o w e ­ g o " Japończyków. 21 z I n n a z k o l e i g r u p a badaczy p o d k i e r o w n i c t w e m Esimoto i U s i d z i m y u n i w e r s y t e t u w K i u s i u współpracując z n i e m i e c k i m i , a n g i e l s k i m i 19 Ethnology 20 R. B e n e d i c t , ta w in Japan, tłumaczeniu s. 4 - 6. The Chrysanthemum japońskim ukazała się w and the Sword, N. Y o r k 1949 r. i stała się w 1947. P r a c a krótkim czasie „bestsellerem". 21 T. R u c h па Y a m a m o to, C r o s s - C u l t u r a l U n d e r s t a n d i n g , N . Y o r k — L o n d o n 1964. p o l u studiów japońskiego „charakteru narodowego" podtrzymywany jest także p r z e z p r a c e etnopsychologów amerykańskich i e u r o p e j s k i c h , np. G . G o r e r, Japanese chołogii National Character, w Japonii (Problemy 1968, s. 237 - 249. L o n d y n 1957; S . etnografii I. i etniczeskoj К o r o 1 e w, istorii Izuczienie narodów Azii), etnopsiMoskwa �ETNOLOGIA 117 JAPONSKA i f r a n c u s k i m i kolegami podjęła studia porównawcze nad f o r m o w a n i e m się osobowości w J a p o n i i i w Europie. Nie t u miejsce na bardziej wyczerpującą relację o r o z w o j u prac badawczych n a d „narodowym c h a r a k t e r e m " Japończyków. Trzeba j e d ­ nak wspomnieć, że w t e n k i e r u n e k , obejmujący coraz szersze kręgi badaczy, włączyli się także p s y c h i a t r z y . Pod k i e r o w n i c t w e m Cuneo M a r a m i t s u profesora p s y c h i a t r i i n a u n i w e r s y t e c i e w Nagoi pracuje zespół 34-osobowy, złożony z psychiatrów, etnologów, socjologów i psycholo­ gów n a d szerokim zakresem zagadnień „stosunków l u d z k i c h " . W w y n i k u w i e l o l e t n i c h prac t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w l i c z n y c h ośrodkach m i e j s k i c h , we wsiach górskich i r y b a c k i c h zebrano bardzo o b f i t y materiał dotyczący społecznej i etnicznej s t r a t y f i k a c j i ludności, który jest systematycznie o p r a c o w y w a n y i p u b l i k o w a n y . I n n y z k o l e i przykład działalności n a u k o w e j psychiatrów w dziedzinie etnopsychoiogii, zaczerpnięty z doświadczeń k l i n i c z n y c h , jest w y m o w n y m świadectwem szerokiej popularności nowej p r o b l e m a t y k i i prób swoistego, japońskiego podejścia do n i e j (wa). Prof. D o i , p s y c h i a t r a szpitala św. Łukasza w Tokio, studiując zacho­ w a n i e pacjentów japońskich i amerykańskich w odniesieniu do własnych rodzin, dochodzi do w n i o s k u , że japońskie życie rodzinne f u n k c j o n u j e na o d m i e n n y c h zasadach bardziej zhierarchizowanej i z i n s t y t u c j o n a l i z o ­ w a n e j spoistości, jest więc ono m n i e j labilně niż w rodzinie amerykań­ skiej. Dalszy wniosek D o i p r o w a d z i w k i e r u n k u wyższego uogólnienia, że jest to objawi występujący powszechnie w całej Japonii, że jest to japońska cecha „charakteru narodowego" (wa). Szczególnie wysoko liczebnie da się szacować udział japońskich etno­ logów w badaniach t e r e n o w y c h w k r a j u i poza jego g r a n i c a m i , p r o w a ­ dzonych z pozycji poznawczych a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . Podjęto też p o d t y m kątem pomyślane cenne próby r e i n t e r p r e t a c j i p r z e d w o j e n n y c h i z czasów w o j n y materiałów, pochodzących z C h i n , Mandżurii, W y s p K u r y l s k i c h , Sachalinu, K o r e i , M o n g o l i i , Formozy, M e l a n e z j i i południowo-wschodniej A z j i . 2 2 22 Rozwój zbliżył popularyzacja ilości zainteresowań tradycyjną etnologią założeń publikacji, etnopsychologicznych japońską antropologii które do badań kulturowej na gruncie japońskim w uległa po bardzo nad znacznym stopniu współczesnością. Również p r z y s p i e s z e n i u dzięki raz pierwszy zwracały dużej uwagę n a w y n i k i badań n a d osobowością, studiów p s y c h o a n a l i t y c z n y c h i n a d m e c h a n i z ­ mami przekazu i informacji. Z nurtem n a d społecznością wiejską. W y m i e r n e t y m wiążą się także początki studiów w y n i k i tego zbliżenia dają się między i n n y ­ m i zauważyć w e wzroście k a t e d r socjologii n a u n i w e r s y t e t a c h japońskich i w szych próbach Etnologicznego daniami podejmowania z T-wem nad Ainami. Z wspólnych Antropologicznym tych podstaw badań. Współpraca Japońskiego została zapoczątkowana zrobiono też pierwszy w krok pierw­ T-wa 1951 r. b a ­ w kierunku �118 WITOLD DYNOWSKI I n t e n s y w n e badania n a d współczesną wsią japońską w p e w n y m sensie mogą być i n t e r p r e t o w a n e jako wyrównanie d e f i c y t u , zaistniałego w dzie­ jach etnologii japońskiej. Pierwsze b o w i e m studia n a d społecznością wiejską w J a p o n i i podjął E i t a r o S u z u k i dopiero w 1940 r o k u . Wyszedł o n ze szkoły amerykańskiego antropologa Embree. Za jego też sugestią powstała pierwsza praca S u z u k i Suye Mura (1933), poświęcona analizie różnych ugrupowań społecznych w J a p o n i i i stosunków występujących w społeczności w i e j s k i e j . Praca t a stała się k l a s y c z n y m w z o r e m ujęć późniejszych i znaczenie t o zachowała po dzień d z i s i e j s z y . Śladami S u z u k i poszli A r i g a , O i k a w a , K i t a n o , Takeuszi i w i e l u i n n y c h . Szcze­ gółowy przegląd prac badawczych p r o w a d z o n y c h n a d więzią lokalną w J a p o n i i z omówieniem m e t o d i wyników o p u b l i k o w a l i S h i m a z a k i i S u m i y a . Równolegle do badań n a d więzią społeczną podjęto badania n a d w z o r c a m i s t r u k t u r społeczności w i e j s k i c h i n a d i c h zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m . Szczególną pomysłowością w krzyżowaniu spojrzeń poz­ nawczych w t e j dziedzinie wyróżniają się prace F a k u t a k e i Gamo (wa) . 23 24 25 Osobno też należy wymienić k i e r u n e k badań g r u p a m i pokrewieństwa i s y s t e m a m i zawierania Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że większa część podejmujących tę tematykę badawczą p r z y j m u j e integracji 9 nauk towarzystw o człowieku naukowych przez założenie (etnologiczne, giczne, p s y c h o l o g i c z n e , geograficzne, Rozwój badań terenowych społecznej (m. i n . p o z a t z w . „Ligi", antropologiczne, w której połączyło folklorystyczne, głównymi także dydaktykę. wykłady w W 1968 r. na z a k r e s i e antropologii uniwersytetami Badań H u m a n i s t y c z n y c h , I n s t . K u l t u r y Japońskiej w: i wielu jest między i n n y m i także z n a c z n y w z r o s t W udział n a różnych 1968 r. t o w a r z y s t w o jeszcze to liczyło p o n a d liczniejszy Inst. Archeologiczny przeszło kulturowej Inst. Orientalnym, Inst. i n n y c h zakładach nau­ k o w y c h ) . M i a r ą popularności zainteresowań, poszerzoną problematyką nego i i c h a k t y w n y się socjolo­ lingwistyczne, archeologiczne i religioznawcze). uaktywnił 60 wyższych u c z e l n i a c h p r o w a d z o n o i n a d rodziną japońską, związków małżeńskich. etnologów japońskich za p u n k t wyjścia r e i n - etnologiczną członków Japońskiego T - w a E t n o l o g i c z - odcinkach pracy naukowej 800 członków, podczas w t y m czasie tej i n s t y t u c j i . g d y do wykazywał niedawna 500 członków. Działalność naukową b. l i c z n e j k a d r y etnologów japońskich c e c h u j e n a ogół wąska s p e c j a l i z a c j a i dążność do w y d z i e l e n i a t e m a t y k i b a d a w c z e j . dowisku etnologów japońskich c o r a z częściej indywidualnych naukowej O s t a t n i o j e d n a k w śro­ się p r o b l e m dostosowania do s z e r s z y c h uogólnień. Późniejsze p r a c e C . S u z u k i ukazały się pod tytułami: Principles 2 3 nese warsztatów p r a c y dyskutuje rural Korean sociology, rural T o k i o 1940, i The „kei" community, and the „pumashi" „Japanese J o u r n a l of E t h n o l o g y " of association Japa­ in the (Minzokugaku-kenkyu), z. 27, T o k i o 1963, s. 552 - 558. 24 M. S h i m a z a k i , bibliography and some Studies of interpretations, village community: „Sonraku their mutual S h a k a i Kenkyükai", relation T o k i o 1959, s. 105 - 163. 2 5 M. Gamo, Кг/саг Island, its village structure g a k k a i R e n g o " , T o k i o 1959, s. 302 - 326, o r a z i n n e . and kinship system, „Куй- �ETNOLOGIA 119 JAPOŃSKA terpretację f u n k c j o n o w a n i a d a w n y c h i n s t y t u c j i życia rodzinnego. P r z e ­ glądu studiów d o k o n a l i A r i g a i M u n a t a k e publikując odpowiednio skomentowaną bibliografię . W t y m miejscu nasuwa się uwaga, że o d k i l k u n a s t u l a t , k i e d y w m o d e l u powojennej J a p o n i i wyraźniej i p e w n i e j zaczynają się rysować nowe d r o g i r o z w o j o w e życia państwowego również i w etnologii japońskiej powstają, p e w n e prądy, które świadczyłyby o odzyskaniu większej i n i c j a t y w y n a u k o w e j . Powracają n a w a r s z t a t y prac badawczych t e m a t y etnogenezy, nabierają rozpędu s t u d i a n a d japońskim etnosem, coraz częściej r e j e s t r u j e m y próby kojarzenia w y n i ­ ków prac p r z e d w o j e n n y c h z p o w o j e n n y m i ; co zaś najważniejsze etnologia japońska odzyskuje u t r a c o n y rozmach w p r o w a d z e n i u prac t e r e n o w y c h poza g r a n i c a m i k r a j u . Tracąc możliwości prowadzenia prac t e r e n o w y c h n a j e d n y c h obszarach etnologowie japońscy, po w o j n i e kierują się na i n n e i t u najczęściej krzyżują swą działalność z działal­ nością przedstawicieli europejskich l u b amerykańskich środowisk n a u ­ kowych. 26 2 7 Charakterystyczną cechą japońskiej działalności etnograficznej jest dążenie do dysponowania w i e l k i m i zasobami źródeł. T y m się tłumaczy zatrudnianie bardzo dużej k a d r y pracowników n a u k o w y c h p r z y pracach t e r e n o w y c h . Orientując się na podistawie o p u b l i k o w a n y c h d a n y c h nie popełnimy przesady, jeżeli kadrę tę będziemy szacowali z grubsza n a 450 - 500 osób, pracujących w, k r a j u i poza jego g r a n i c a m i . M a m y więc wszelkie p o d s t a w y żeby postawić pytanie, czy liczne zespoły pracujące poza g r a n i c a m i k r a j u , prowadząc bardzo kosztowne i nie łatwe do zrea­ l i z o w a n i a ze względu na formalności i przepisy d l a obcokrajowców, badania terenowe są prowadzone według jednego centralnego p l a n u , czy też w rachubę wchodzą i n n e zasady postępowania i jakie? Otóż opierając się na materiałach japońskich możemy wnosić, że t y l k o w bardzo n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h dadzą się ustalić p r z e j a w y świadczące o decydującej r o l i i n i c j a t y w y p r y w a t n e j . Jest rzeczą wręcz zaskakującą, że badaniom japońskim n p . w A f r y c e utorowała drogę i n i c j a t y w a g r u p y studentów, którzy m i e l i możność zapoznania się z założeniami i m e t o ­ d a m i p r a c y terenowej szkoły f u n k c j o n a l n e j B . Malinowskiego i R a d c l i f f e - B r o w n a . W y p a d swój do A f r y k i t r a k t o w a l i o n i początkowo jako pewnego rodzaju protest przeciwko s t a n o w i rzeczy panującemu w etno­ l o g i i japońskiej. W i e m y , że na t y m gruncie n i e m a l wszechwładnie 28 . 26 K. Ariga A Study of the T o k i o 1943; S . M u n a t a k e , Recent the cultural fields of ethnology and Japanese studies family system on Japanese anthropology, and village ,,Annual tenant Reports C o m m u n i t y S t u d i e s " , z. 6: 1959, T o k i o . 27 Ethnology 28 Ibidem, in Japan, s. 77 - 88. system, communities , . H i s t o r i c a l R e v i e w " , T o k i o 1968, s. 8 - 94. of in Village �120 WITOLD DYNOWSKI ugruntowały się założenia K u l t u r k r e i s l e h r e , ostatnio zaś zupełnie wyraź­ nie założenia t e podzieliły się wpływami ze szkołami amerykańskimi, otwierając drogę do narastania różnorodnych Skrzyżowań elementów sej i wa. W y n i k i działalności g r u p y japońskiej w A f r y c e mają sens d w o j a k i . Z jednej s t r o n y ogłaszając d r u k i e m r e z u l t a t y swojej pracy na terenie A f r y k i Czarnej wprowadzała i n t e l e k t u a l n e środowisko japońskie poprzez tematykę szczegółową do całokształtu spraw współcześnie f o r ­ mującej się rzeczywistości afrykańskiej. Z d r u g i e j zaś dzięki t e m u szczu­ plejsze grono specjalistów-etnologów mogło zapoznać się dodatkowo z postępowaniem poznawczym i m e t o d a m i p r a c y terenowej k i e r u n k u funkcjonalistycznego, dotychczas nie spopularyzowanego n a gruncie n a u k i japońskiej. Badania a f r y k a n i s t y c z n e w bardzo krótkim czasie stały się w japońskiej etnologii najmłodszą, lecz szybko rozwijającą się dziedziną zainteresowań. Obecnie n a kontynencie afrykańskim pracuje około pięćdziesięciu japońskich etnologów, w y d e l e g o w a n y c h przez różne i n s t y t u c j e naukowe, w t y m specjalna ekspedycja u n i w e r s y t e t u w K i o t o . 29 Całkiem inaczej w y p a d n i e spojrzeć na badania prowadzone przez japońskich etnologów n a terenie Oceanii. Do końca I I w o j n y światowej Japonia występuje jako państwo sprawujące p o w i e r n i c t w o n a d M i k r o ­ nezją. A więc w przeciągu d w u d z i e s t u k i l k u l a t , licząc o d końca I w o j n y światowej, etnologowie japońscy m o g l i bez żadnych ograniczeń p r o w a ­ dzić w t y m r e j o n i e badania terenowe. Rejestr badań rozpoczyna się j e d n a k wcześniej, począwszy b o w i e m od 1884 do 1890 r o k u na M i k r o ­ nezji pracują Inone i S u z u k i . W l a t a c h następnych zostaje o p u b l i k o w a n y c h szereg prac z tego r e j o n u . Pełny rozwój japońskich prac na M i k r o n e z j i p r z y p a d a j e d n a k na okres międzywojenny. Są to prace n a d organiza­ cją społeczną, i n s t y t u c j a m i społecznymi, religią i kulturą materialną. Uwagę p r z y k u w a szczególnie r a p o r t I m a n i s z i , k i e r o w n i k a w y p r a w y u n i w e r s y t e t u w K i o t o (1944 r . ) . 3 0 Po d r u g i e j w o j n i e światowej prace etnologów japońskich na M i k r o ­ n e z j i zostają przerwane p r z y m u s o w o . Okoliczność t a staje się hasłem do podjęcia prac t e r e n o w y c h na Polinezji. N a w y s p a c h Tonga i n a 29 W 1957 r. U n i w e r s y t e t ekspedycję działalność tej e k s p e d y c j i szerzyła terenowe zakres Kyoto swych T. University (Minzokugaku-kenkyu), 30 1944. K. zainteresowań, Umesao, Africa Y m a n i s h i , d l a studiów p r i m a t o l o g i c z n y c h . W pod k i e r o w n i c t w e m s t u d i a etnologiczne. uczestników w K i o t o wysiał n a k o n t y n e n t afrykański dość liczną znaną pod skrótem K U A S E prof. K i u j i badawczego także W y n i k i p a r o l e t n i c h p r a c zostały o p u b l i k o w a n e przez M. Scientific włączając 1963 r. Y m a n i s h i znacznie po­ Tomikawa, Expedition, do p r o g r a m u w The „Japanese intermediate Journal of report of Ethnology" t. 31, T o k i o 1966, s. 60 - 74. Ecological study of Panape Island (Shoko-shion), Tokio �ETNOLOGIA 121 JAPONSKA zachodniej Samoa z r a m i e n i a u n i w e r s y t e t u w Osaka w latach 1960 - 1965 pracuje d r Sugimato nad w z o r a m i k u l t u r o w y m i ludności osiadłej, w l a ­ tach 1963 - 1964 M . A o y a g i s t u d i u j e systemy pokrewieństwa. N a M a r k i ­ zach i na wyspach T u a m o t u prowadzą badania terenowe Iszikawa i Hatanake, nad k w e s t i a m i wynikającymi ze stosunków h a n d l o w y c h . Na zachodniej N o w e j G w i n e i w, latach 1963 - 1964 pracuje wieloosobowa ekspedycja z u n i w e r s y t e t u w Nanzan, cel badań — monograficzne opra­ cowanie k u l t u r y ludności p l e m i e n i a M o u i i D a n i . 3 1 W krótkiej i n f o r m a c j i n i e sposób jest wymienić w s z y s t k i c h t e r y t o ­ riów, a n i też kierunków prowadzonych prac japońskich etnologów. P u b l i k a c j e w y n i k o w i informują zarówno o działalności prowadzonej w B r a z y l i i , P e r u , j a k i w K a l i f o r n i oraz w Kanadzie. U n i w e r s y t e t w. K i o t o sprawuje opiekę zarówno n a d ekspedycją w I r a n i e , w A f g a ­ nistanie, j a k i Pakistanie. D o r e j e s t r u japońskich badań t e r e n o w y c h wchodzą także prace w I n d i i i Nepalu, w dolinie M e k o n g u n a B a l i , Jawie i L o m b o k u . U n i w e r s y t e t y T o k i j s k i i w K i o t o zaangażowane są w pracach archeologicznych, językowych, antropologicznych (społeczna i k u l t u r o w a ) , j a k i etnologicznych na rozległych obszarach południo­ wo-wschodniej A z j i . Osią, wokół której obracają się szeroko pomyślane p l a n y badawcze w t y m rejonie, jest k u l t u r a u p r a w ryżowych j e j zasięgi i powiązania. A więc wszystko to, co zrodziło zaiteresowania etnogenetyczne w J a p o n i i u schyłku ubiegłego stulecia, jest równie a k t u a l n e i dzisiaj. Stąd też k i e r u n k i r o z w o j o w e etnologii japońskiej, aczkolwiek znakomicie wzbogacone o nową problematykę i tematykę badawczą, w gruncie rzeczy n i g d y nie odchyliły się na dłuższy przeciąg czasu od l i n i i zasadniczego postępowania poznawczego, cechującego naukę japońską w ogóle. Wszystko p r z e m a w i a za t y m , że właśnie z t y c h pokładów wyrastają także postawy poznawcze, które dają o sobie znać j a k o elementy wa. I n i c j a t y w a zwołania V I I I K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o ­ logicznych w Tokio miała pełne p o k r y c i e w d o r o b k u n a u k i japońskiej, mobilizacja zaś w s z y s t k i c h zasobów etnologii japońskiej doprowadziła do c h l u b n e j k o n f r o n t a c j i na Kongresie ze światowym d o r o b k i e m myśli etnologiczne j . Ethnology in Japan, s. 91. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23e55d4d5e6f0dfe79e4cd24ea359ae.pdf d68605fa19c4e8f1de562608efa1b206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:635 Title A name given to the resource Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.123-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ IRLANDZKA KULTURA NARODOWA: Z E S P Ó Ł Z A N I K A J Ą C Y C H TREŚCI Rozważania poprzedniego artykułu dotyczyły r o l i haseł w a l k i o k u l ­ turę narodową w r u c h u wyzwoleńczym I r l a n d i i . N a określonym etapie tego r u c h u nabierają one zasadniczego znaczenia, stają się hasłami n a c z e l n y m i . Dzieje się to w ostatniej fazie w a l k i o w y z w o l e n i e , która bezpośrednio doprowadziła do osiągnięcia a u t o n o m i i p o l i t y c z n e j k r a j u . Dziś, g d y o d przeszło czterdziestu już l a t m a m y do czynienia z teoretycznie samodzielnym państwem i r l a n d z k i m , dobrze byłoby przyjrzeć się konsekwencjom, j a k i e pociągnęły za sobą rzucone w X I X w . hasła. Chcielibyśmy teraz ujmować tę kulturę j a k o świadomie w y k s z ­ tałcony zespół z h a r m o n i z o w a n y c h treści. Jesteśmy w stanie obserwować określony system i n s t y t u c j i mających ją rozwijać, propagować i chronić. Możemy poznać j e j obraz poprzez p r z e j a w y życia naukowego, poprzez publicystykę, literaturę czy sztukę. Czasami też d o w i a d u j e m y się o za­ chodzących t a m w y d a r z e n i a c h . 1 2 3 W dziejach narodów europejskich I r l a n d i a jest przykładem bez p r e ­ cedensu. Jako j e d y n y k r a j E u r o p y zachodniej była ona kolonią a proces w y n a r a d a w i a n i a postępował t a m n i e z w y k l e szybko. R u c h n a r o d o w o ­ wyzwoleńczy, propagując hasła w a l k i o kulturę, dążył do rozbudzenia świadomości, a t y m s a m y m chciał zagwarantować włączenie się do w a l k i całego n a r o d u . Świadomość wspólnoty k u l t u r y miała spowodować o k r e ­ śloną działalność, miała być środkiem do osiągnięcia celu politycznego. L i g a C e l t y c k a i j e j w a l k a o edukację i kulturę narodową miała służyć w y z w o l e n i u i osiągnięciu samodzielności p o l i t y c z n e j . Lecz hasła te 1 A. Zadrożyńska-Barącz, Podłoże kulturowe separatyzmu w Irlandii, „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969 z. 2. 2 3 mniej Liczę od c h w i l i p r o k l a m o w a n i a R e p u b l i k i . Informacje dotyczące I r l a n d i i w p o l s k i e j p r a s i e i w y d a w n i c t w a c h niewystarczające. Natomiast stosunkowo g i e l s k i e i f r a n c u s k i e . (Artykuł t e n oddano łatwo dostępne są co n a j ­ są p u b l i k a c j e do R e d a k c j i w m a r c u 1969 г.). an­ �124 ANNA ZADKOŻYNSKA-BARĄCZ i zorganizowana i c h realizacja p o w i n n y stać się ponadto i m p u l s e m do niezależnego działania tego właśnie zespołu treści, który poprzednio miał być t y l k o środkiem: zespołu treści k u l t u r y narodowej. I m p u l s t e n p o w i n i e n był pobudzić do działania wewnętrzny mechanizm k u l t u r y , aby mogła ona funkcjonować inaczej, samodzielnie. D o c h w i l i rozpo­ częcia owej a k c j i obserwowaliśmy świadome, uparte i zorganizowane wyniszczanie przez Wielką Brytanię i r l a n d z k i e j k u l t u r y narodowej. Bodziec p o l i t y c z n y w postaci wysiłków n a rzecz ożywienia rodzimej k u l t u r y wprowadzić p o w i n i e n zasadniczą zmianę w tej s y t u a c j i . P o w i n ­ na przez to zostać u r u c h o m i o n a twórcza k o n t y n u a c j a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j , która otrzymała do w y k o r z y s t a n i a nowe elementy w postaci s t a r y c h treści i f o r m . K i e r u n e k prowadzący niegdyś do k o m p l e t n e j anglicyzacji k u l t u r y i r l a n d z k i e j p o w i n i e n zacząć p o w o l i zmierzać do stworzenia oryginalnego zespołu treści służących i odpowiadających n a ­ r o d o w i . N i e znaczy to, że należy spodziewać się odrodzenia k u l t u r y celtyckiej i włączenia się w t e n n u r t całego n a r o d u . Można b y n a t o ­ miast sądzić, że w w o l n e j I r l a n d i i k u l t u r a znajdzie podstawowe w a ­ r u n k i dla dalszego swego r o z w o j u w oparciu o elementy rodzime. P r z y j r z y j m y się więc t y m w a r u n k o m . Będziemy t u operować nadal pojęciem k u l t u r y narodowej, r o z u m i e ­ jąc j e zgodnie z definicją J . S. B y s t r o n i a . Postaram się prześledzić treści, które zdołałam wychwycić z l i t e r a t u r y oraz f a k t y powtarzające się w w i e l u p u b l i k a c j a c h . W y d a j e się, że będą to treści c h a r a k t e r y s ­ tyczne d l a przebiegającego procesu. Jednak w sytuacji, g d y b r a k jest w y d a w n i c t w o p a r t y c h na systematycznych badaniach czy p u b l i k a c j i źródeł, w n i o s k i — być może — okażą się niezupełnie poprawne. Za jeden z zasadniczych czynników mających wpływ n a kulturę p r z y j m u j e m y poziom gospodarczy k r a j u . P o d s t a w o w y m p r o b l e m e m i r l a n d z k i e j e k o n o m i k i jest b r a k r o z w i ­ niętego przemysłu. Dysproporcja pomiędzy produkcją opartą na h o ­ d o w l i , u p r a w i e ziemi i rybołówstwie a produkcją przemysłową jest kolosalna. Świadczy o t y m Chociażby w y k o r z y s t a n i e ziemi: 6 8 % p o ­ w i e r z c h n i I r l a n d i i zajmują pastwiska i 16*/o ziemia wykorzystywana pod u p r a w y zbóż (dane d l a 1954 r|.) . Lecz przeważają gospodarstwa 4 5 6 4 J . S . В у s tг o ń, Kultura 5 M a m t u n a myśli W o l n ą Republikę I r l a n d i i , S a o r s t a t E i r e a n n , w ludowa, Warszawa 1947, s. 444. s t w i e do U l s t e r u ( d a w n y podział I r l a n d i i obejmował c z t e r y p r o w i n c j e : przeciwień­ południowo- -zachodnią — M u n s t e r , południowo-wschodnią — L e i n s t e r , zachodnią — i północno-wschodnią — U l s t e r ) . P a t r z Warszawa 6 F. Ireland, G . В i d w e 11, Szmaragdowa Connaught wyspa elfów, 1958, s. 118. Gallagher, The L o n d o n 1957, s. 275. Indivisible Island. The History of the Partition of �IRLANDZKA KULTURA 125 NARODOWA 0 n i e w i e l k i m areale. Oto zestawienie wielkości gospodarstw d l a l a t pięćdziesiątych : na ogólną liczbę 317 840 gospodarstw 1 8 , 1 % p r z y ­ pada na gospodarstwa posiadające 1-10 akrów, 9 , 6 % na gospodarstwa o d 10 do 15 akrów, 2 7 , 4 % na 15-30 akrów, 19,6% na 30-50 akrów, 16,2% na 50-100 akrów, 6,8% n a 100-200 akrów i 2 , 3 % na gospodarstwa powyżej 200 akrów. Przemysł, głównie o p a r t y na przetwórstwie produktów r o l n y c h 1 h o d o w l a n y c h , r o z w i j a się w n i e l i c z n y c h w I r l a n d i i , n i e w i e l k i c h m i a ­ stach. Najważniejsze z n i c h to D u b l i n (535 t y s . mieszkańców), C o r k (78 tys.) i L i m e r i c k (51 t y s . ) . Znajdują się t a m d o k i , h u t y żelaza, f a ­ b r y k i traktorów, f a b r y k i t e k s t y l n e i nawozów sztucznych (Cork) oraz młyny, wytwórnie wędlin, m l e k a w proszku ( L i m e r i c k ) i — t a k j a k p r a w i e w e w s z y s t k i c h miastach i miasteczkach I r l a n d i i — b r o w a r y i g a r b a r n i e . Ponadto po I I w o j n i e światowej w i e l e krajów E u r o p y zachodniej zainwestowało kapitały w przemysł i r l a n d z k i . D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m U l s t e r u , chociaż i n a terenach I r l a n d i i Północnej spo­ t y k a się wiele obcych przedsiębiorstw. D o t a k i c h należą na przykład zakłady przetwórcze agaru (wodorosty morskie) w Connemarze (hrabstwo Galway), należące do f i r m y niemieckiej i zatrudniające n i e m i e c k i c h specjalistów, czy zakłady montażu Forda i Volkswagena oraz h o l e n ­ derskie f a b r y k i maszyn do liczenia w C o r k u . E k s p o r t I r l a n d i i obej­ m u j e przeważnie p r o d u k t y r o l n e i hodowlane, a d o t y c z y głównie W i e l ­ k i e j B r y t a n i i i U l s t e r u . W l a t a c h pięćdziesiątych wywóz t y c h produktów stanowił 7 8 , 2 % całego i r l a n d z k i e g o eksportu (podczas g d y eksport w y ­ robów przemysłowych wynosił 9 , 6 % ) . Spoza k r a j u sprowadza się maszyny i urządzenia przemysłowe oraz podstawowe surowce d l a i s t n i e ­ jących h u t i f a b r y k (tzn. przede w s z y s t k i m węgiel i żelazo). Ponadto poza zasadniczą produkcją rolną, hodowlaną i przemysłową na południo­ w y c h i zachodnich wybrzeżach I r l a n d i i oraz na przybrzeżnych wyspach ludność t r u d n i się rybołówstwem, połowem homarów, langust, wodo­ rostów . W tej części W y s p y n i e z w y k l e ważne zajęcie stanowi również 7 8 9 1 0 11 12 7 Ibidem, 8 С. В o u г n i q u e 1, Irelande, P a r i s 1965, s. 190. 9 Można fabryki s. 273. by j e s z c z e wymienić cementu (np. w Droghedzie w pobliżu D u b l i n u ) , t e k s t y l n e , t a r t a k i , młyny. 10 J . G i t l i n , Wyspa 11 Gallagher, 12 Informacje ciach Family ludności w te r o z r z u c o n e hrabstwie and Community níquel, Celtów, Warszawa są po w i e l u p r a c a c h . Dokładnych Clare in Ireland, dostarcza Harvard op. cit.; S . M a c G i o l l a r n á t h , op. cit.; В i d w e l l , 1961, s. 110, 139. op. cit., s. 276. op. cit.; C. Arensberg, d a n y c h o zaję­ S. K i m b a l l , U n i v e r s i t y P r e s s 1940; dalej Conamara, G i t l i n , op. cit. Dublin 1954; В o u r- Gallagher, �126 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ kopanie, suszenie, t r a n s p o r t podstawowego materiału opałowego, j a k i m jest t o r f . Taka s t r u k t u r a gospodarcza wiąże się z określonym układem spo­ łecznym. Zasadnicza l i n i a podziału przebiega pomiędzy m i a s t e m a wsią. Czasami spotyka się określenie, że jest to k r a j bez k l a s , gdyż i r l a n d z k a inteligencja, tworząca elitę społeczną, w y w o d z i się bezpo­ średnio z pozostałych „niższych" klas i nadal jest z n i m i powiązana. Jest to pokolenie, które dopiero w w o l n e j I r l a n d i i uzyskało możliwość ukończenia studiów i dostęp do pełnienia f u n k c j i państwowych. Ludność w s i natomiast jest zróżnicowana na dzierżawców, n a j e m n y c h r o b o t n i ­ ków r o l n y c h i posiadaczy w i e l k i c h f a r m . Podane t u zróżnicowanie społeczne nie p o w i n n o powodować więc i n n y c h konfliktów niż te, które wynikają z samego procesu p r o d u k c j i , w y m i a n y i k o n s u m p c j i . Byłyby to zależności o charakterze wyłącznie e k o n o m i c z n y m i właściwe d l a w s z y s t k i c h społeczeństw o podobnej s t r u k t u r z e gospodarczej. Natomiast elementem komplikującym i najbardziej w I r l a n d i i cha­ r a k t e r y s t y c z n y m , a mającym decydujące znaczenie p r z y i t a k n i e z w y k l e t r u d n e j s y t u a c j i gospodarczej, jest kościół. Nie będziemy o m a w i a l i t u konfliktów pomiędzy k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i . Nie będziemy również i n t e r e s o w a l i się zajściami ze stycznia 1969 г., które miały miejsce w Ulsterze . W w y p a d k u jednak, g d y m a m y prześledzić w a r u n k i i s t n i e ­ nia i współzależności treści współczesnej k u l t u r y u z n a n y c h przez nas za charakterystyczne, niezbędne jest rozważenie zależności pomiędzy państwem i kościołem, gdyż rzutują one na w y t w o r z e n i e się r a m k u l ­ turę tę ograniczających. Jednocześnie przez t o samo wywołują one reakcje p r z e c i w k o tego t y p u ograniczeniom. 1 3 u 15 W p ł y w kościoła r z y m s k o k a t o l i c k i e g o w I r l a n d i i n a s p r a w y p o l i t y k i , tak wewnętrznej, j a k zewnętrznej państwa, porównuje się często do wpływu t e j i n s t y t u c j i w H i s z p a n i i czy P o r t u g a l i i . Układ j e d n a k i r ­ l a n d z k i n i e jest t y p o w y . W w y m i e n i o n y c h k r a j a c h istnieją oficjalne k o n k o r d a t y pomiędzy władzą świecką i władzami kościelnymi. Dopełnie­ nie warunków t y c h konkordatów s t a n o w i osobne zagadnienie. Ważne jest to, że stosunki, zostały t a m ujęte w oficjalne r a m y układów p r a w ­ n y c h . W I r l a n d i i natomiast żadna tego t y p u u m o w a nie istnieje. Władza kościelna jest drugą władzą w państwie, właściwie zupełnie nieoficjalną, i dlatego być może silniejsza. Posiada w p ł y w n a wszelkie zarządzenia, Bourniquel, 13 1 4 Arensberg, is W y d a r z e n i a religijnej" op. cit., s. 3 - 61. te komentowała w Ulster, średniowiecza, op. cit., s. 105. K i m b a l l , prasa. Np. „Trybuna L u d u " , z d n i a K. Tło „wojny M . Ż., Relikty Małcużyński, 11 I 1969; również „ P r a w o i Życie", n r 4 (335), z d n i a 23 I I 1969. �IRLANDZKA KULTURA 127 NARODOWA w y d a w a n i e ustaw,, działalność P a r l a m e n t u , szkolnictwo, prasę, w y d a w n i ­ c t w a , sztukę. Posiada nieoficjalnie wpływ, który wszyscy akceptują, p r z e c i w k o któremu buntują się światlejsi działacze k u l t u r y i sztuki. Ingerencja kościoła p r z e j a w i a się, j a k powiedziałam, w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. B i s k u p F u l t o n J . Sheen powiedział: „Irlandia jest o s t a t n i m bastionem c y w i l i z a c j i chrześcijańskiej w E u r o p i e zachodniej" , natomiast były r e k t o r U n i w e r s y t e t u w F o r d h a m , j e z u i t a Robert I . G a n ­ n o n dodał: „Irlandia jest lekcją p r a w d z i w e j d e m o k r a c j i " . Taka szcze­ gólna pozycja kościoła znajduje na p e w n o uzasadnienie w h i s t o r i i i r l a n d z k i e g o państwa i irlandzkiego kościoła. Podkreślmy t u chociażby następujący aspekt tego zagadnienia. l e 17 I r l a n d i a była i jest j e d y n y m k r a j e m k a t o l i c k i m w świecie angloję­ zycznym. W walce o niepodległość k a t o l i c y z m był sztandarem odrębno­ ści narodowej zawsze i d e n t y f i k o w a n y m z wolnością. W c h w i l i więc uzyskania samodzielności politycznej kościół otrzymał społeczną akce­ ptację i równouprawnienie z władzą świecką. W t a k i e j s y t u a c j i żaden o f i c j a l n y układ nie był potrzebny. Co więcej, żaden układ nie byłby w stanie niczego t u zmienić. K o n s t y t u c j a z, 1937 r o k u w a r t y k u l e 44 uznaje więc „Święty Kościół A p o s t o l s k i i R z y m s k i j a k o kościół p a n u ­ jący ze względu na w y z n a n i e większości o b y w a t e l i " . Doprowadziło to do f u n k c j o n o w a n i a w państwie nieoficjalnego „drugiego p a r l a m e n ­ t u " , nieoficjalnej d r u g i e j c e n z u r y i t p . Szczególnie drastyczna sytuacja powstała d l a prasy, l i t e r a t u r y i s z t u k i j a k o t y c h elementów k u l t u r y , które wyrażają i kształtują opinię n a r o d u . Cenzura państwa i kościoła wprowadziła w I r l a n d i i dokładną listę zabronionych autorów, i książek. Na liście t e j znajdują się nazwiska C a l d w e l l a , Capote'a, Dreisera, Havelock Ellisa, F a u l k n e r a , Freuda, Gorkiego, H e m i n g w a y a , Tomasza M a n n a , w i e l u znanych pisarzy i r l a n d z k i c h , m . i n . "Jamesa Joyce'a, K a t e O ' B r i e n , Sean O'Caseya, F r a n k O'Connora, Sean O'Faolaina, L i a m O'Flaherty'ego, Johna O ' H a r y . N a liście t e j znajdują się również Proust, Remarque, B e r t r a n d Russel, Saroyan, Satre, Steinbeck oraz Westermarek. W y r a z e m goryczy na ograniczenia cenzurą l i t e r a t u r y i s z t u k i w I r l a n d i i niech będą słowa wypowiedziane podczas debaty w senacie przez jednego z najznakomitszych poetów świata anglosaskiego, I r l a n d c z y k a W i l l i a m a 18 19 2 0 1 6 Cytują Interpretation, za Р. В 1 a n s h a r d, The Irish and Catholic Power. An American L o n d y n 1954, s. 27. 17 Ibidem, 1,8 Nie s. 27. znaczy to jednak, że kościół Brytanii. 19 В 1 a n s h a r d, op. cit., s. 71. 20 Ibidem, s. 8 5 - 1 2 1 . występował zawsze przeciwko Wielkiej �128 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ B u t l e r a Yeatsa: „Myślę, że możecie pozostawić sztukę, j e j doskonałość czy niedoskonałość, ogólnemu s u m i e n i u ludzkości". Z a odpowiedź na te słowa rozgoryczenia poety można uznać wypowiedź j e z u i t y , ojca Stephena J . B r o w n a : „Racje s z t u k i i l i t e r a t u r y nie są r a c j a m i wobec B o g a " 21. Ścisłej i n g e r e n c j i kościoła podlega również szkolnictwo, propagujące specyficzne, dziewiętnastowieczne i k a t o l i c k i e zasady życia o b y w a t e l ­ skiego i społecznego, gdzie p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m w y b o r u wartości pozostaje k r y t e r i u m zgodności z. w y t y c z n y m i kościoła. „Register" — k a ­ t o l i c k i e czasopismo amerykańskie, wychodzące w Denverze — zamie­ ściło w 1951 r . artykuł, gdzie m . i n . znajduje się stwierdzenie: „Systemy szkolnictwa w I r l a n d i i , H o l a n d i i i Szkocji są przykładami, w j a k i sposób państwo i kościół łączą swoje wysiłki, b y wychować: po pierwsze d o b r y c h l u d z i , po d r u g i e — d o b r y c h o b y w a t e l i " . Sąd t e n wydałby się może godny zastanowienia i rozważenia, g d y b y nie opinia byłego i r ­ landzkiego m i n i s t r a szkolnictwa, k a t o l i k a , Seana Moaylana w y p o w i e ­ dziana w r o k u następnym: „Nie sądzę, b y w t y m k r a j u z nauczania była j a k a k o l w i e k korzyść" . 22 Następną, n i e z w y k l e ważną dziedzinę i n g e r e n c j i kościoła, s t a n o w i rodzina i u t r z y m a n i e tzw. moralności k a t o l i c k i e j . P o m i m o p r ó b pro­ wadzących do z m i a n y s y t u a c j i r o d z i n n e j , p o p r a w i e n i a j e j stanu zdro­ wotnego, uświadomienia młodzieży, zniesienia n i e a k t u a l n y c h w e współ­ czesnym świecie t a b u zabraniających na u l i c y , plaży, w kościele kontaktów pomiędzy k o b i e t a m i i mężczyznami, jednocześnie p o m i m o istnienia niezwykłej ilości nieślubnych d z i e c i , szerzenia się p r o s t y ­ t u c j i i chorób w e n e r y c z n y c h — oficjalnie kościół nie w y p o w i a d a w t e j sprawie swego zdania. Działa natomiast r a d y k a l n i e przeciwko w s z y ­ s t k i m próbom p r z e m i a n i n a p r a w y . Istnieją k a t o l i c k i e organizacje mające to działanie na celu. Są to stowarzyszenia „Rycerzy C o l u m b a n u s a " i „Maria D u c e " . 2 3 24 25 Celom propagowania ocen i kształtowania o p i n i i służy aparat prasy k a t o l i c k i e j , t z n . p r a w i e całej prasy wychodzącej w I r l a n d i i . Prasę tę czyta przeszło 9 0 % mieszkańców. W p r a w d z i e istnieje również j e d y n y , z w a n y niezależnym, d z i e n n i k ,,Irish T i m e s " , wychodzący w D u b l i n i e , lecz ukazujący się w, nakładzie 40 t y s . egzemplarzy (podczas g d y t y l k o d w a k a t o l i c k i e d z i e n n i k i dublińskie: ,,Irish I n d e p e n d e n t " i ,, I r i s h 21 Ibidem, 22 Ibidem, s. 89. s. 147. 23 Ibidem, s. 73 - 83. 24 Ibidem, s. 159. 25 Ibidem, s. 174 - 204. �IRLANDZKA KULTURA 129 NARODOWA Press" posiadają nakład 400 t y s . S k u p i a o n wokół siebie najbardziej postępowe kręgi społeczeństwa, chociaż w założeniu s w y m m a służyć obronie p r a w protestantów . Kościół s t a n o w i więc a u t o r y t e t w e w s z y s t k i c h sprawach. A u t o r y t e t t e n g w a r a n t u j e u t r z y m a n i e najwygodniejszego d l a kościoła układu i n s t y ­ t u c j i , p r a w , zwyczajów. N i e dopuszcza do zasadniczych z m i a n . W k o n ­ s e k w e n c j i zarówno presja gospodarcza, j a k i ograniczenia kościoła, dające w efekcie niemożność p r z e m i a n y w j a k i e j k o l w i e k dziedzinie, n i e w p ł y ­ wają hamująco n a stałą emigrację ludności. W p o p r z e d n i m a r t y k u l e podkreślałam n i e z w y k l e liczną emigrację Irlandczyków db A m e r y k i , K a n a d y , A n g i n . Rozpoczęła się ona bezpo­ średnio p o okresach w i e l k i c h głodów w w i e k u X I X i o d t e j p o r y stała się p e r m a n e n t n y m z j a w i s k i e m . Pomiędzy r o k i e m 1946 a 1951 średnio rocznie opuszczało Wyspę około 3 0 % ludności . E m i g r a c j a powojenna a szczególnie o s t a t n i c h l a t jest skierowana przeważnie db A n g l i i . Irlandię opuszczają ludzie zarówno wykształceni, j a k i r o b o t n i c y . W t e n sposób k r a j t r a c i zarówno ręce db pracy, j a k umysły, gdyż e m i g r a n c i rzadko wracają z p o w r o t e m . N i e n a próżno główny p o r t e m i g r a c y j n y Cobh (hrabstwo C o r k ) zwie się P o r t e m Płaczących Irlandczyków. E m i ­ gracja jest z j a w i s k i e m m a s o w y m , a p r z y c z y n j e j należy szukać głównie w źle funkcjonującej ekonomice k r a j u . Ta jednakże pozostaje element t e m systemu szerszego i podlega w i e l u c z y n n i k o m nadrzędnym. 2e 27 P r o b l e m e m i g r a c j i współwystępuje (będąc zależnym i uzależnia­ jąc) z p r o b l e m e m bezrobocia ( I r l a n d i a posiada najwyższy z krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h E u r o p y zachodniej procent bezrobotnych), z p r o b l e ­ m e m d e m o g r a f i c z n y m (spada liczba ludności, e m i g r u j e z k r a j u głównie młodzież, zmniejsza się liczba z a w i e r a n y c h małżeństw: 1 n a 100 osób) i coraz częściej zawiera się j e w późnym w i e k u (mężczyźni 35 l a t , k o b i e t y 29) . 28 Możemy uznać, że o d c h w i l i uzyskania niepodległości k u l t u r a i r ­ landzka stała się funkcją w układzie trzech współrzędnych: gospo­ d a r k i , stosunków społecznych i i n g e r e n c j i kościoła. Co więcej, w s z y ­ stkie te t r z y współrzędne są współzależne, a zależność t a n i e zawiera w sobie dodatniego współczynnika z m i a n y . Regulują one wzajemnie swe wartości i dlatego w zasadzie posiadają wartość stałą. W t e n sposób k u l t u r a , będąc płaszczyzną wyznaczoną przez te p a r a m e t r y , również n i e może wykazywać d o d a t n i c h zmian, które oznaczałyby rozwój. op. cit, s. 162. 2 6 G i 11 i n , 2 7 В o u r n i q u e 1, op. c i i . , s. 109. 2 8 В l a n shard, op. cit, op. c i t . , s. 149 - 152. 9 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 s. 159; Bor ni quel, op. cit, s. 112; В id well, �130 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ W rozważaniach n a d współczesną kulturą narodową I r l a n d i i można wydzielić n u r t o f i c j a l n i e istniejącej o p i e k i i i n s p i r a c j i ze s t r o n y państwa, który dotyczy p e w n y c h określonych dziedzin oraz istniejący niejako na uboczu, lecz autentycznie funkcjonujący odłam t e j k u l t u r y , który przywykliśmy nazywać kulturą ludową. I o ile rozbudzanie języka i r l a n d z k i e g o (Erse) było procesem sztucznym, o t y l e n u r t k u l t u r y l u d o w e j zachował się w sposób n a t u r a l n y . P r z y j r z y j m y się o b y d w u t y m płaszczyznom: Wszystkie prace historyków, ekonomistów, eseje, p u b l i c y s t k a czy n a w e t f o l d e r y dotyczące I r l a n d i i zwracają uwagę n a współczesny język, j a k i m mówi ludność Saorstat E i r e a n n (Wolnej R e p u b l i k i I r l a n d i i ) . Jest to w zasadzie język angielski, który zaadoptował i d i o m y i i n t o ­ nację dawnego języka celtyckiego p r z y pełnym zastosowaniu słownictwa angielskiego. Omawiałam już historię w a l k i o odrodzenie Erse w p o ­ p r z e d n i m a r t y k u l e . Teraz p r z y j r z y j m y się j a k i e osiągnięto efekty. Otóż p l a n wskrzeszenia języka, o i l e był konieczny, o t y l e n i e z w y k l e t r u d n y dó przeprowadzenia. I r l a n d z k i m mówiono j e d y n i e w odległych zakątkach południa i zachodu, przede w s z y s t k i m w Connamarze i na w y s p i e Blasket. Ciągłość języka została f a k t y c z n i e p r z e r w a n a , i p r z y ­ wrócić ją znaczyło odnaleźć i stworzyć nowe słowa ekspresji wyrażające rzeczywistość k i l k u w i e k o w e j p r z e r w y i współczesności. W i e l u działaczy L i g i C e l t y c k i e j (¡np. Т. Moore) było p r z e c i w n i k a m i przywrócenia i r l a n ­ dzkiego j a k o języka s p r a w codziennych. Oto co pisze w swej autobio­ g r a f i i Moore: „Język t e n wydawał m i się o d p o w i e d n i t y l k o do celów jakiegoś starożytnego celtyckiego obrzędu; był j e d n a k z b y t odległy od potrzeb nowożytności..." A n g i e l s k i stał się już językiem, którym mówili wszyscy, lecz i r l a n d z k i miał wskazywać n a odrębność i samo­ dzielność n a r o d u . Szukano rozwiązań połowicznych. Ze względów p r a ­ k t y c z n y c h angielski p o w i n i e n pozostać w użyciu, ze względów j e d n a k n a r o d o w y c h p o w i n i e n być t o język różny o d języka, którego używa się w i n n y c h k r a j a c h anglosaskich. P o w i n i e n być stylistycznie różny — p o w i n i e n mieć zabarwienie celtyckie, i r l a n d z k i e . Po t e j właśnie l i n i i operowania językiem poszli n a j w y b i t n i e j s i twórcy l i t e r a t u r y anglo- i r l a n d z k i e j , do których należeli t a k Moore, j a k i Yeats. Natomiast l i t e r a t u r a w języku i r l a n d z k i m nie osiągnęła n i g d y t a k i e j doskonałości. D a v i d M o r t o n w r o k u 1929 pisał: 2 9 „Zródłem energii Milczał on w p r a w d z i e jeden 2 9 język, T. literackiej a równocześnie w G r z e b i e n i o w s k i , W a r s z a w a 1935, s. 30. za naszych d n i był oryginalny duch celtycki. p r z e z c z a s p e w i e n : było to w o k r e s i e , g d y I r l a n d i a traciła wolnym tempie przyswajała Irlandia współczesna, sobie drugi. T o co polityka-kultura-literatura, �1S1 I R L A N D Z K A K U L T U R A NARODOWA nazywamy odrodzeniem owego uśpionego d u c h a i r l a n d z k i m n i c z y m i n n y m n i e było, j a k t y l k o i przyodzianiem I r l a n d i a nauczyła się już mówić. [...] go w wyzwoleniem szatę języka a n g i e l s k i e g o , Przesadny którym p a t r i o t y z m , który dążył do odro­ d z e n i a języka i r l a n d z k i e g o do celów twórczości l i t e r a c k i e j , był r u c h e m n a t u r a l n y m , l e c z n a ogół bezpłodnym. P r ą d y l i t e r a c k i e mają tę właściwość, że w y m y k a j ą spod d y k t a n d a , a b y s w o b o d n i e nurtować. T a k i w y p a d e k Podczas gdy wszelkiego rodzaju s t o w a r z y s z e n i a i j e d n o s t k i trudziły się n a d „spra­ w ą językową", z i n n e j s t r o n y s p o n t a n i c z n i e rozwijała się poezja angielskim o dziwnym się zaszedł właśnie w I r l a n d i i . irlandzkim posmaku. [...] Można pisana w r z e c , że duch wionął n a język obcy, przenosząc nań p e w n e niezbędne r o d z i m e sposoby języku celtycki myślenia i c z u c i a " *>. Podobne stanowisko reprezentuje O'Donovan: „Zapytujecie, czy język i r l a n d z k i stanie Się k i e d y k o l w i e k czymś więcej aniżeli s e n t y m e n t a l n y m balastem i kosztowną zabawką jednego rządu p o d r u g i m . O t w a r c i e mówiąc, n i e wyobrażam sobie, j a k b y t o można zrobić, o ile nasz l u d nie z m i e n i swego s t a n o w i s k a " . Pierwsza k o n s t y t u c j a mocą artykułu I V uznawała c e l t y c k i za język n a r o d o w y . N a m o c y dołączonej k l a u z u l i angielski był d r u g i m językiem o f i c j a l n y m . Stało się to koniecznością, gdyż n a w e t nie wszyscy człon­ k o w i e rządu z n a l i i r l a n d z k i i n i e zawsze z n a l i go na t y l e , b y móc się swobodnie n i m posługiwać. K o n s t y t u c j a umożliwiła rozpoczęcie syste­ matycznego nauczania języka, zapewniła nauczycielom płatne i stałe stanowiska w szkolnictwie. I r l a n d z k i j e d n a k pozostał rodzajem „orna­ m e n t u powszechnie używanej angielszczyzny l u b raczej środkiem słu­ żącym do Ok^icmościowego d e m o n s t r o w a n i a odrębności językowej" . O d w p r o w a d z e n i a k o n s t y t u c j i w życie wszelkie d o k u m e n t y państwowe, r e k l a m o w e są dwujęzyczne: a n g i e l s k i m a znaczenie p r a k t y c z n e , i r l a n ­ d z k i — patriotyczne. Wprowadzono też szczególne o d z n a k i — złote kółko w butonierce — d l a „władających mową celtycką" . 31 32 33 N a t o m i a s t językiem i r l a n d z k i m stosunkowo mało skażonym a n g i e l ­ szczyzną mówi ludność odległych zakątków k r a j u . Ostatnie relacje z podróży po I r l a n d i i Jana G i t l i n a potwierdzają tę wiadomość . Języ­ k i e m t y m mówi ludność przede w s z y s t k i m w h r a b s t w a c h K e r r y , Clare i G a l w a y (Connemara), spotyka się go n a w y s p a c h A r a n . Z dawnego c e n t r u m najwspanialszego najczystszego języka irlandzkiego, j a k i m była w y s p a Blasket (hrabstwo K e r r y ) , dokąd na początku tego w i e k u przyjeżdżali lingwiści, b y usłyszeć nieskażony język c e l t y c k i , wyjechał w 1953 r. o s t a t n i mieszkaniec posługujący się r o d z i m y m j ę z y k i e m . 34 3S 30 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 31. 31 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit, s. 32. 32 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 34. 3 3 Cytuję z a G r z e b i e n i o w s k i m , op. cit., s. 34. 34 G i 11 i n , op. cit., s. 102, 214. 35 В i d w e 11, op. cit., s. 227. �132 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Okazało się p o w i e l u w i e k a c h , że A n g l i c y n i e zdołali zniszczyć k u l ­ t u r y c e l t y c k i e j . A l e okazało się również, że n i e d a się już zniszczyć elementów napływowych angielskich, t a k i c h j a k język, organizacja a d m i n i s t r a c j i czy n a w y k i życia codziennego. N a przykładzie procesu zastępowania języka irlandzkiego a n g i e l s k i m o b s e r w u j e m y zmianę zespołu treści k u l t u r y (o i l e język za taką treść u z n a m y ) . Z m i a n a t a d o k o n u j e się p r z y dzałaniu a u t o r y t e t u władzy p o l i t y c z n e j , lecz u z y s ­ k u j e akceptację społeczną, t a k j a k u z y s k u j e ją m o d e l życia u z n a n y za lepszy odl własnego. Znalazła t u ponadto p o t w i e r d z e n i e teza, że z m i a n y k u l t u r y t o dążność do u t w o r z e n i a zespołu treści wolnego o d sprzeczności wewnętrznych „ujmującego możliwie szeroko całokształt życia w f o r m a c h dostosowanych d o potrzeb g r u p y " , choć w w i ę ­ kszości wypadków złożona z elementów różnego pochodzenia. 3 e W I r l a n d i i działalność n a rzecz renesansu języka przebiegała na dwóch płaszczyznach: jedna — to dążenie do wskrzeszenia i ponownego w p r o w a d z e n i a irlandzkiego j a k o języka mówionego, potocznie używa­ nego; d r u g a — skupiająca i n i c j a t y w y n a rzecz u t r w a l e n i a i z a t r z y ­ m a n i a jego najistotniejszych wartości, zachowania i r e k o n s t r u k c j i n a j ­ wspanialszych jego treści i f o r m . Zasadniczo, j a k wspomniałam, dążenia z zakresu pierwszej płaszczyzny n i e w i e l e miały szans powodzenia). N a t o m i a s t d r u g a płaszczyzna stała się domeną badaczy folklorystów i dzięki t e m u można było zabezpieczyć dziś możliwe jeszcze do zre­ k o n s t r u o w a n i a s k a r b y niepowtarzalnego f o l k l o r u irlandzkiego. Wątki spotykane w w i e l u l i t e r a t u r a c h l u d o w y c h E u r o p y uzyskały t u n i e ­ zwykłe bogactwo wątków i rozbudowaną formę. N i e posiadamy j e d n a k dokładnych i n f o r m a c j i o organizacji badań n a d f o l k l o r e m w I r l a n d i i . Wiadomo, że zajmuje się t y m Państwowa K o m i s j a F o l k l o r u prowadzona przez profesora D e l a r g y . Systematyczne badania prowadzone są właści­ w i e dopiero o d r o k u 1926, k i e d y t o założono I r l a n d z k i e T o w a r z y s t w o F o l k l o r u , wydające w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h półrocznik „ B é a l o i d e a s " . T o w a r z y s t w o t o , o d 1935 r. noszące nazwę Państwowej K o m i s j i F o l k l o r u , współpracuje z równocześnie utworzoną p r z y U n i w e r s y t e c i e w D u b l i n i e Katedrą F o l k l o r u . Z b i o r y K o m i s j i są znaczne. W 1956 r . a r c h i w a j e j zawierały 23 t y s . bajek dłuższych i około 100 t y s . krótszych. Włączając z b i o r y badaczy dziewiętnastowiecznych, K o m i s j a zabezpiecza łącznie 1595 tomów opowiadań, 10 t y s . sztuk i l u s t r a c j i , 1500 taśm z n a g r a n i a m i bajek i m u z y k i l u d o w e j . Z b i o r y t e są więc wcale znaczne, ale też 37 38 op. cit., 36 В у s t r o ń, 3 7 Półrocznik t e n z a w i e r a 1936, 1937, 1938, które są s. 443. głównie t e k s t y w m i dostępne a n g i e l s k i m . Dotyczą one rozważań n a d f o l k l o r e m 38 I n f o r m a c j e t e pochodzą z p r a c y języku i r l a n d z k i m . W zamieszczono kilka artykułów rocznikach w języku o r a z t e k s t y zaklęć i baśni. G i 11 i n a, op. cit., s. 222 - 223. �IRLANDZKA KULTURA 133 NARODOWA i bogactwo baśni, podań, legend, zaklęć jest t u n i e spotykane. Fantazja Irlandczyków nadała m i e j s c o m czy zdarzeniom inną treść, czyniąc j e często s m u t n y m i , a n a w e t p o n u r y m i opowieściami. Niezwykła skłonność do baśniowego u j m o w a n i a rzeczywistości odnalazła w i r l a n d z k i m f o l ­ k l o r z e przykład e k s t r e m a l n y . N i e n a próżno z w i e się Irlandię „Szma­ ragdową Wyspą Elfów". N a w e t i r l a n d z k a t o p o n o m a s t y k a posiada ó w szczególny poetycko-baśniowy r y s . O t o k i l k a nazw: B a l l i n h o e — M i a s t o Mgły, B a c l o u g h a d a l l a — M i a s t o Jeziora Dwóch Łabędzi, B r e a g h e y — W y ­ żyna Wilków, B e n n a n r i l l a — D a l e k i e Gniazdo Orła, C a h i r n m a l l g h t — T w i e r d z a Przekleństwa, Caherapheepa—Siedziba Śpiewających Elfów, Mallyree—Wrzosowe Góry, Slieve M i s h — W j i d m o w y W i e r c h , I n c h i c r o n a n — W y s p a Kołysanek. A jeśli ktoś chce powiedzieć, że coś znajduje się w prostej o d niego l i n i i , mówi: „prosto j a k elf l e c i . . . " Baśni i legendy opowiada się wszędzie: n a specjalnych czy p r z y p a d k o w y c h spotkaniach, w gospodach, t a m , gdzie p i j e się p a t i n ę czy herbatę i t a m gdzie małymi łykami p o p i j a się stout . Coraz częściej opowiada się j e d n a k mieszaniną anglo-drlandzką, trudną do zrozumienia d l a obcego słuchacza. Dzieje się t o n a w e t t a m , gdzie najdłużej przetrwał r o d z i m y język. 3 9 40 41 Język i f o l k l o r — t o dziedzina k u l t u r y I r l a n d i i podlegająca ochronie. Doczekała się ona o p i e k i i eksponuje się ją j a k o s k a r b n a r o d o w y . Jest j e d n a k w t y m p r o b l e m i e d r u g i n u r t , i n n a część k u l t u r y narodowej — k u l t u r a l u d o w a , która t r w a i n i e będzie r y z y k i e m powiedzenie, że t r w a bez zmian, m i m o że to właśnie ona p o w i n n a ulegać najdonioślejszym p r z e m i a n o m , g d y b y proces r o z w o j u państwa postępował analogicznie do i n n y c h państwi europejskich. K u l t u r a l u d o w a j a k o zespół treści właściwy w przeważającej części mieszkańcom w s i zawiera w sobie ele­ m e n t y i c h codziennego życia. N i e ulegają one zmianie, gdyż n i e zmie­ niają się w a r u n k i podstawowe, które niegdyś je wytworzyły i które pozwoliły i m przetrwać. Materiały, które posłużą n a m d o z i l u s t r o w a n i a tego zagadnienia, pochodzą zasadniczo z terenów południowo-zachodńich I r l a n d i i . O b e j ­ mują h r a b s t w a K e r r y , C l a r e i Galway, a t u dotyczą zasadniczo Connem a r y , gdzie u t w o r z o n o t z w . r e z e r w a t k u l t u r y c e l t y c k i e j , Gaeltacht. G i t l i n , w c y t o w a n e j już pracy, przytacza słowa mieszkańców tego r e ­ j o n u : „Connemarę stworzył bóg i o n i e j zapomniał, Gaeltacht stworzył rząd i też, o n i m zapomniał" . R e j o n t e n chociażby ze wględu n a n i e 4 2 43 3 9 В i d w e 11, op. c i i . , s. 118, 215, 239. 4 0 Potina — 4 1 Stout — porter w y r a b i a n y przez b r o w a r y m o c n y t r u n e k ze s f e r m e n t o w a n e g o słodu i jęczmienia. Guinessa. Patrz Gitlin, s. 22 - 24. 1 2 Hrabstwa «Gitlin, C l a r e dotyczy p r a c a op. cit, s. 114. Arensberg, K i m b a l l , op. cit. op. cit, �134 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ z w y k l e t r u d n e w a r u n k i n a t u r a l n e należy do n a j m n i e j rozwiniętych gospodarczo części ekonomicznie zacofanej I r l a n d i i . W Connemarze, gdzie są maleńkie p o l a grodzone k a m i e n i a m i i przez nie zabezpieczone, „orka" z konieczności o d b y w a się p r z y pomocy ło­ p a t y . Pola n a w o z i się trawą morską — świeżą, suszoną l u b sproszko­ waną — a u p r a w i a się głównie z i e m n i a k i . Po wczesnych ziemniakach sieje sdę owies l u b jęczmień. P l o n y najczęściej nie przekraczają ilości wysianego ziarna, a zboża u p r a w i a się głównie d l a słomy, używanej na poszycia dachów . R o l n i c t w o n i e stanowi j e d n a k t u podstawowego źródła u t r z y m a n i a . Bazę s t a n o w i h o d o w l a owiec i krów, j a k zresztą w większej części I r l a n d i i . Ponadto położenie n a wybrzeżu oceanu pozwala mieszkańcom tego r e j o n u i sąsiednich w y s p zajmować się rybołówstwem. T u właśnie do połowu r y b i i c h t r a n s p o r t u służyły niegdyś długie łodzie ze smołowanego płótna, zwane c u r r a c h , spoty­ kane jeszcze do dziś. W y r o b e m i c h t r u d n i l i się (i trudnią) mężczyźni z w y s p A r a n i Connemary. Dodatkowe zajęcie s t a n o w i połów wodorostów i przyrządzanie z n i c h t z w . kelpu. W t y m celu w o d o r o s t y ułożone w sto­ g i prażą się w pogodne d n i w piecach z rozpalonych k a m i e n i przez 12 do 24 godzin. W t e n sposób o t r z y m u j e się bardzo twardą substancję, którą mieszkańcy sprzedają j a k o surowiec do w y r o b u j o d y n y . Z a ­ równo w Connemarze, j a k i reszcie r e j o n u południowo-zachodniego, z wełny h o d o w a n y c h owiec t k a się samodziały, r o b i d y w a n y i k a r d i gany, których eksport i zbyt zapewnia państwowa agencja G a e l t a r r a . B a r w i się j e b a r w n i k a m i roślinnymi, które umiały podobno p r o d u k o ­ wać k o b i e t y z C o n n e m a r y . W h r a b s t w i e K e r r y uzupełnieniem budżetu jest połów langust i homarów. D o t e j p o r y do i c h połowu służą o w a l n e kosze, podobne do beczułek, zrobione z c i e n k i c h , rzadko r o z s t a w i o n y c h listewek, u m o c o w a n y c h na w i k l i n o w y c h obręczach i obciążone grudką cementu. Jako przynętę stosuje się śledzie, m a k r e l e czy wątrobę z r e ­ k i n a . Znęcona zapachem przynęty langusta, p o m i m o wielkości, wciska się do kosza przez stosunkowo n i e w i e l k i otwór. 44 i s 4e I r l a n d i a , szczególnie t r z y wspomniane h r a b s t w a , s t a n o w i n a p e w n o a t r a k c y j n y teren d l a badaczy k u l t u r y i poszukiwaczy przeżytków. N a m j e d n a k chodzi o zastanowienie się n a d związkami w procesie z m i a n pomiędzy kulturą a i n n y m i e l e m e n t a m i życia oraz nad s k u t k a m i d o ­ konującego się w I r l a n d i i specyficznego procesu t y c h p r z e m i a n . Ogólne tendencje gospodarcze pozostałych państw europejskich w y ­ kazują dążność do podniesienia p o z i o m u ekonomicznego k r a j u , u n o - 44 Ibidem, 45 В i d w e 11, op. cit, s. 264 - 265. 46 S . M a c G i o 1 a r n a t h, op. cit., s. 54; G i 11 i n, op. cit, s. 117. s. 115. �IRLANDZKA KULTURA NARODOWA 135 wocześnienia sposobów p r o d u k c j i , maksymalnego w y k o r z y s t a n i a i s t n i e ­ jących już możliwości poszczególnych rejonów. Osiąga się to poprzez znaczne czasami inwestycje. I właśnie dlatego, że w I r l a n d i i n i e sposób zaobserwować podobnego procesu, można uznać, że zacofanie, chociażby t y l k o rejonów południowo-zachodnich, jest przede w s z y s t k i m w y n i k i e m w a d e k o n o m i k i i r l a n d z k i e j . Jest m . i n . dowodem źle funkcjonującego systemu gospodarczego. Możemy obserwować i gdzie indziej systemy, gdzie m a m y do czynienia z p r y m i t y w n y m i u p r a w a m i , sposobami h o ­ d o w l i , rybołówstwa. Lecz w t e d y sposoby te zapewniają ludności z n i c h korzystającej u t r z y m a n i e chociażby średniego s t a n d a r d u życia, a w p r z y ­ szłości realną szansę na przejście do ulepszonych systemów p r o d u k c j i dziejki odpowiedniej i autonomicznej organizacji gospodarczej. M a m y w t e d y do czynienia z okresem przejściowym. W I r l a n d i i natomiast o b s e r w u j e m y n i e z w y k l e n i s k i p o z i o m gospodarki w całym k r a j u , cha­ rakteryzujący się małym uprzemysłowieniem, m i m o znacznych nakładów kapitału obcego, p r y m i t y w n e g o r o l n i c t w a , hodowlą, i t p . eksportem s u ­ rowców k o n s u m p c y j n y c h żywnościowych i i m p o r t e m artykułów spo­ żywczych, ogromną w efekcie emigracją i bezrobociem, n i e k o r z y s t n y m stanem d e m o g r a f i c z n y m . Jednocześnie n i e próbowano odnaleźć zależ­ ności pomiędzy poziomem i procesem gospodarczym a poziomem i z m i a n a m i k u l t u r y . Więcej, n i e uświadomiono sobie, że k u l t u r a n a ­ r o d o w a m u s i zawierać najrozmaitsze treści, rodzime i obce, a układ i c h w każdym momencie h i s t o r i i może być i n n y . Proces h i s t o r i i w y ­ kształca natomiast pomiędzy treściami określone zależności. Obserwując obecnie Irlandię s t w i e r d z a m y , że sprawdza się i w t y m w y p a d k u p r a ­ widłowość możliwa do przewidzenia, że k u l t u r a stanowiąc w y r a z i o d ­ powiedź na istniejące w a r u n k i gospodarczo-społeczno-polityczne nie leży w sferze bezpośredniego zarządzania administracyjnego. Chcąc uzyskać pożądane z m i a n y k u l t u r y należy t a k pokierować w a r u n k a m i mającymi na nią w p ł y w , b y wywołać pozytywną reakcję. Oczywiście I r l a n d i a o d początku miała trudną sytuację, p o m i m o uzyskania f o r m a l n e j politycznej niezależności, obarczona była przede w s z y s t k i m wielowiekową d y s k r y ­ minacją gospodarczą w r a m a c h C o m m o n w e a l t h u . To właśnie d o p r o ­ wadziło do w s p o m n i a n y c h d y s p r o p o r c j i pomiędzy p o d s t a w o w y m i skła­ d o w y m i e k o n o m i k i : przemysłem a produkcją rolno-hodowlaną. I r l a n d i a nadal j e d n a k pozostaje w układzie r y n k u Wielkiej B r y t a n i i , uzależnia­ jąc o d niego produkcję, eksport i i m p o r t . Ponadto ukształtował się wyjątkowo n i e k o r z y s t n y układ zależności pomiędzy polityką państwa a polityką kościoła i ingerencją tego ostatniego w e w s z y s t k i e dziedziny życia. I r l a n d z k i zastój gospodarczy wobec światowych postępów w tej dziedzinie oznacza stały regres ekonomiczny i stałe uzależnianie się o d obcego kapitału. Regres t e n wiąże się z regresem k u l t u r y , bo n i e - �136 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ możność stanowienia o r o z w o j u i zmianie systemu gospodarczego p o ­ ciąga za sobą, w r a m a c h niemożliwego d o zmienienia s y s t e m u społecz­ nego, narastanie konfliktów, a t o n i e wiąże się z p o z y t y w n y m i z m i a n a m i k u l t u r y . S t a n t e n , powodując bezustanną emigrację ludności, p r z e r y w a po prostu* k o n t i n u u m k u l t u r y . J e d n o s t k i twórcze, elita umysłowa, o d której należałoby oczekiwać i n i c j a t y w w r e a l i z o w a n i u zmian w k r a j u , m u s i emigrować, chcąc znaleźć możliwości w y p o w i e d z e n i a się i p r o ­ testu. Dorobek w y b i t n y c h Irlandczyków staje się d o r o b k i e m całego świata anglojęzycznego, a zacofanie k r a j u pozostawia czasami u pisarzy ( w w y p a d k u Shawa czy Wilde'a) wielką do niego niechęć. Doskonale stosunek t e n chrakteryzują słowa Joyce'a: „Pragnę c i powiedzieć co chcę i czego n i e chcę robić. N i e chcę służyć t e m u czemu n i e u f a m zupełnie, co zwie się mój d o m , m o j a ojczyzna i mój kościół. Pragnę wyrazić się w j a k i e j k o l w i e k f o r m i e istnienia, może s z t u k i , t a k swo­ bodnie i t a k całkowicie, j a k t y l k o t o jest możliwe, używając dó swej o b r o n y t y l k o oręża, d o którego noszenia s a m się upoważniam: milczenia, w y g n a n i a , przebiegłości" . Doskonale również sytuację beznadziejnego oczekiwania n a zmianę i niemożliwości p r z e r w a n i a tego stanu przedstawił Samuel Beckett w „Czekając n a Godota". 47 W obecnej c h w i l i n i e istnieje już t y l k o zagadnienie ocalenia c e l ­ t y c k i c h elementów k u l t u r y i r l a n d z k i e j j a k o elementów najbardziej c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i e j . P r o b l e m jest o w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n y . C h o d z i przecież o w y t w o r z e n i e o d p o w i e d n i c h warunków, b y k u l t u r a przestała być wyłącznie r e l i k t e m . Naszkicowany t u j e d y n i e s y s t e m n i e zapewnia ludności nawet m i n i m u m warunków do życia. Dlatego proces, który o b s e r w u j e m y w k u l t u r z e , nie jest p r o s t y m procesem zmiany, modernizacji, zastępowania czy w y p i e r a n i a j e d n y c h elementów przez d r u g i e , wyrosłe z t r a d y c j i i spełniające tę samą rolę w społecz­ ności, która je akceptuje. 'Natomiast proces t e n można b y nazwać ginię­ c i e m treści, traceniem możliwości r o z w o j u , gdyż nośniki t y c h treści i p o t e n c j a l n i twórcy t e j k u l t u r y — ludzie, emigrują, włączając się w i n n e społeczności, w inne zespoły treści k u l t u r o w y c h . Z l u d o w y c h legend I r l a n d i i w i o n i e s m u t e k i t r a g i z m . Współczesna l i t e r a t u r a i r l a n d z k a zawiera b i e r n y protest p r z e c i w k o beznadziejności. T o o I r l a n d i i napisał C h e s t e r t o n : Wspaniali irlandzcy Celtowie L u d z i e , których bóg stworzył szaleńcami, B o w s z y s t k i e i c h w o j n y są r a d o s n e A w s z y s t k i e pieśni, s m u t n y m i pieśniami... 48 В o u r n i q u e 1, op. cit., s. 139. 4 7 Cytuję w e własnym przekładzie z a 48 Cytuję w e własnym przekładzie z a B o u r n i q u e l , op. cit., s. 16. �IRLANDZKA Anna KULTURA 137 NARODOWA Zadrożyńska-Barącz THE VANISHING NATIONAL CULTURE OF IRELAND S u m m a r y T h e n a t i o n a l c u l t u r e of I r e l a n d today is t h e s u b j e c t of t h i s Beginning of the same with type the time were when giving a u t h o r looks for t h e factors the Irish Celtic culture determining League its main and paper. other stimulus to organizations revival, t h e l e v e l of I r i s h c u l t u r e today, the as well as t h e c h a n g e s t a k i n g p l a c e i n it. A m o n g these, e c o n o m i c conditions a r e t h e m a i n factor, followed Church and by State, social which relationships, is specific to as well as Ireland. the Irish relation, culture ship between functions within these t h r e e v e c t o r s . T h e S t a t e for its p a r t fought a c a m p a i g n for t h e r e v i v a l of t h e C e l t i c l a n g u a g e , and encouraged r e s e a r c h on I r i s h folklore. to r e v i v e Erse since the has been replaced by a k i n d of h a n d , t h e r e are a l r e a d y Commission, which continuity imposing have been F o l k l o r e D e p a r t m e n t of D u b l i n Peasant culture c u l t u r e is f o u n d is a author's B u t it is a n e x t r e m e l y language has been English. With regard difficult interrupted, to f o l k l o r e , on matter and Irish the other collections i n t h e a r c h i v e s of t h e S t a t e F o l k l o r e b r o u g h t together through the co-operation of the University. separate branch of the national culture. The peasant m a i n l y a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of t h e r u r a l a r e a s , a n d s h o w s l i t t l e signs of g r o w t h , s i n c e conditions a r e The of unfavourable. m a i n c o n c l u s i o n is t h a t in Ireland o w i n g to t h e poor l e v e l the economy, t h e s p e c i f i c c h a r a c t e r of t h e C h u r c h i n e v e r y s p h e r e of life, to c o n s t a n t e m i g r a t i o n and unhealthy demographic of leading conditions, t h e n a t i o n a l c u l t u r e of I r e l a n d is l o s i n g m u c h of its b a s i c c h a r a c t e r , a n d h a s l i t t l e c h a n c e of growing m o r e v i g o r o u s s i n c e t h e p e o p l e w h o p a s s on t h i s c u l t u r e a n d w h o a r e t h e p o t e n t i a l c r e a t o r s of c u l t u r e a r e emigrating. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2fa6c9ab8a253216f64ea03f0ebe1e2.pdf dae7a9e95fb17c23c4d3e679323012d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:687 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:632 Title A name given to the resource Polacy w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.57-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI POLACY W DANII Danię zamieszkuje obecnie ok. 2500 osób u r o d z o n y c h w Polsce, które migrowały w okresie 1893 - 1929 r . jako r o b o t n i c y r o l n i . M i g r a c j a ta miała w zasadzie c h a r a k t e r sezonowy, ale na s k u t e k w i e l u p r z y c z y n duża część przybyszów pozostała w D a n i i n a stałe. Polacy w D a n i i koncentrują się w znacznej większości n a w y s p a c h L o l l a n d i Falster tworzących jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y , nieliczne zaś g r u p k i rozrzucone są po całym k r a j u , głównie na obszarach u p r a w y buraków c u k r o w y c h l u b w ośrodkach drobnego przemysłu, pracując w cegielniach l u b p r z y w y d o b y w a n i u t o r f u . Kilkudziesięciu robotników polskiego pochodzenia p r a c u j e też w stoczni w N a k s k o v (wyspa L o l l a n d ) , reprezentują o n i j e d n a k już drugie pokolenie Polaków osiadłych w D a n i i . W k r a j u talk małym i j e d n o r o d n y m narodowościowo, j a k Dania, taka ilość cudzoziemców staje się pewnego rodzaju p r o b l e m e m , t y m bardziej że w l a t a c h poprzedzających I wojnę światową i m p o r t polskiej siły roboczej dochodził do 13 t y s . osób rocznie. Według o f i c j a l n y c h źródeł s t a t y s t y c z n y c h z 1911 r. polscy r o b o t n i c y sezonowi s t a n o w i l i 3 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h w całym k r a j u , na L o l l a n d - F a l s t e r zaś 2 7 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h . Powyższe dane liczbowe dotyczą osób u r o d z o n y c h w Polsce. Ilość zatem osób pochodzenia polskiego jest wyższa od podanej n a początku liczby. W l a t a c h 1963 - 1966 Dział I I I M u z e u m Narodowego w Kopenhadze, z w a n y t r a d y c y j n i e Duńskim M u z e u m L u d o w y m (Dansk Folkemuseum) p r z y n a u k o w e j i technicznej współpracy Duńskiego Narodowego I n s t y t u t u Badań Socjologicznych podjął badania n a d : „populacją p o l s k i c h i m i g r a n ­ tów w D a n i i oraz i c h akulturacją i e w e n t u a l n y m i wpływami n a duńską kulturę j a k o r e z u l t a t a m i i m i g r a c j i " . M u z e u m Narodowe rozpoczęło badania jesienią 1963 r . Prace były prowadzone z p u n k t u w i d z e n i a 1 1 G . Nellemann, b e n h a v n , s. 90. Polish Immigrants in Denmark, „Folk", t. 7: 1965, K o - �58 MAREK ARPAD KOWALSKI k r a j u osiedlania się imigrantów, t z n . D a n i i , i miały dać odpowiedź na następujące p y t a n i a : Dlaczego badani p r z y b y l i j a k o i m i g r a n c i do Danii? Dlaczego o s i e d l i l i się i j a k się zorganizowali? Jaką m i e l i d a w n i e j , a jaką mają obecnie pozycję społeczną, jaką z k o l e i osiągnęły i c h dzieci? W j a k i c h dziedzinach i w j a k i e j mierze w y w a r l i wpływ n a społeczność duńską? Jakie polskie t r a d y c j e k u l t u r o w e z a t r a c i l i najszybciej i j a k przebiegał proces t r a n s k u l t u r a e j i ? Odpowiedzi n a te p y t a n i a zawarte są w d w u pracach George Nellemanna, p r a c o w n i k a Działu I I I M u z e u m Narodowego i k i e r o w n i k a badań. Wstępny artykuł na t e n temat, o p u b l i k o w a n y w czasopiśmie „Folk", głównym organie duńskiej etnografii, jest zarysem przedstawia­ jącym założenia i przebieg badań . Końcowe i c h e f e k t y łącznie z p o d ­ s u m o w a n i e m i k o m e n t a r z e m autora zawarte są w. monograficznej p r a c y : Den Polskę indvandring til Lolland-Falster . Artykuł niniejszy nie p r e t e n d u j e do dania całości obrazu k u l t u r y Polaków w D a n i i , lecz m a na celu przekazanie przebiegu badań i i c h rezultatów. i A u t o r przebywając wiosną 1967 r. w D a n i i miał możność bezpośre­ dniego zetknięcia się z George N e l l e m a n n e m , któremu zawdzięcza poznanie p r o b l e m u oraz bezpośredni k o n t a k t w terenie z p o l s k i m i i n f o r m a t o r a m i i któremu chciałby w t y m miejscu podziękować t a k za wyczerpujące wyjaśnienia, j a k i możliwość zwiedzenia p o l s k i c h gospo­ d a r s t w na Falster: w L u n d b y per N o r r e A l s l e v i w O r u p g a a r d . Badania były oparte zarówno n a materiałach h i s t o r y c z n y c h i a r c h i ­ w a l n y c h , j a k i n a w y w i a d a c h z P o l a k a m i zamieszkałymi n a L o l l a n d -Falster, głównie w okręgu M a r i b o w liczbie 977 osób, częściowo zaś przebywającymi w i n n y c h rejonach k r a j u . Kwestionariusze oparte były na opisach b i o g r a f i c z n y c h i ankietach pilotażowych, które objęły 45 osób z M a r i b o i d w u w i e j s k i c h dystryktów z tegoż okręgu. Użyte na t e j podstawie do zasadniczych badań kwestionariusze n i e miały c h a r a k t e r u ankietowego skierowanego w p r o s t do i n f o r m a t o r a , lecz przeznaczone były d l a badaczy do posługiwania się n i m i w t r a k c i e w y w i a d u . W badaniach b r a l i udział p r a c o w n i c y M u z e u m Narodowego i I n s t y t u t u Badań Społecznych, odwołano się też do pomocy zaawansowanych studentów e t n o l o g i i wyższych l a t . Ogółem przeprowadzono na L o l l a n d -Falster 710 wywiadów będących podstawą opracowań, uzupełnionych materiałami h i s t o r y c z n y m i i a r c h i w a l n y m i , głównie M i n i s t e r s t w a S p r a w Wewnętrznych, Związków Z a w o d o w y c h i Kościoła Rzymskokatolickiego w D a n i i oraz analizą związkowej i polskojęzycznej prasy. 2 3 2 3 Tamże. T e g o ż , Den Polskę Indvandring til Lolland-Falster, r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 54: 1967, K o b e n h a v n . „Lolland-Falsters histo- �POLACY W 59 DANII Niniejszy artykuł, który jest w y n i k i e m rozmów i d y s k u s j i z George N e l l e m a n n e m , o p a r t y jest na u z y s k a n y c h od niego materiałach u s t n y c h , d w u jego pracach , własnych spostrzeżeniach t e r e n o w y c h oraz na k i l k u p u b l i k a c j a c h koncentrujących się na o m a w i a n y m t u temacie . 4 5 A c z k o l w i e k p r o b l e m Polaków w D a n i i był już n i e j e d n o k r o t n i e p o r u ­ szany w, nauce duńskiej, w większości j e d n a k przytoczone wyżej prace są raczej p r z y c z y n k a m i i dopiero badania przeprowadzone przez ekipę M u z e u m Narodowego dały w pełni monograficzny obraz z a g a d n i e n i a . 6 RYS HISTORYCZNY Polska i m i g r a c j a do D a n i i związana była z w p r o w a d z e n i e m t a m w 1852 r . do u p r a w y na szeroką skalę buraków c u k r o w y c h i p r o d u k c j i c u k r u . Pobudzało to zmianę w organizacji m e t o d r o l n i c z y c h . U p r a w a buraków c u k r o w y c h i r a f i n e r i e wymagały dużych ilości robotników. Do 1874 r. istniał wszakże zakaz k o n t r a k t o w a n i a cudzoziemskich robo­ tników. Po jego u c h y l e n i u posługiwano się w latach 1874 - 1893 p r a c o w n i k a m i sezonowymi ze Szwecji. G d y j e d n a k z r o z w o j e m p r z e m y ­ słu cukrowego w płd. Szwecji wzrosło zapotrzebowanie na pracowników r o l n y c h i przemysłowych, dopływ szwedzkich robotników ustał, rozpo­ częła się natomiast i m i g r a c j a robotników p o l s k i c h . Trwała ona w l a t a c h 1893 - 1929, a szczególne nasilenie osiągnęła w Okresie poprzedzającym I wojnę światową. Pierwsza g r u p a p o l s k i c h robotników!, pochodząca z G a l i c j i Zachodniej liczyła 400 osób; w 1905 r. n o t o w a n o 5000 Polaków; w 1911 r. — 11 000 Polaków. K u l m i n a c y j n y m był 1913 г., g d y przybyło 12 450 osób. K o l e j n e spisy wykazują stopniowe zmniejszanie się m i g r a c j i . Spis z 1918 r . podaje o k . 12 t y s . Polaków, spis z 1921 r . podaje 7568 osób urodzonych w Polsce, z 1930 r . (po u s t a n i u m i g r a c j i ) — 5242 osoby, z 1940 r . (ostatni tego rodzaju spis) — 4885 osób . Wziąwszy pod uwagę, że w i e l u l u d z i przybywało nielegalnie, bez k o n t r a k t u l u b j a k o dzieci, 7 4 Nellemann, op. cit. Wymienić t u należy następujące p r a c e : F . K i a r, Polakkerne i Danmark og deres praest H. Deutscher, K o b e n h a v n 1963; J . К l e s s e n s , Mine polakminder fra Lolland-Falster, „Lolland-Falster h i s t o r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 36: 1949, N y k o b i n g ; V . К o 1 b у e, Svensk од polsk Arbejdskraft til Lolland-Falsters Roemarker, tamże, t. 37: 1950; G . W i i n g a r d , Polskę dage, K o b e n h a v n 1928. 5 W z m i a n k i o P o l a k a c h w D a n i i znaleźć można również w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ rze: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, W a r s z a w a 1958; W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s k i , Historia Danii, Wrocław—Warszawa—Kraków 1965. 6 7 nem, Wszystkie poprzednie i dalsze dane liczbowe Den Polskę Indvandring... podawane są z a Nelleman­ �60 MAREK ARPAD KOWALSKI można przypuścić, iż rzeczywista ilość Polaków w; D a n i i przewyższała podane t u liczby. Ponieważ jednak margines ów t r u d n y jest do z m i e ­ rzenia n a w e t metodą szacunkowych obliczeń, postanowiono nie podawać przybliżonych c y f r , lecz oprzeć się na powyższych o f i c j a l n y c h d a n y c h . O m a w i a n y t u r u c h miał w zasadzie charakter sezonowy, n a okres wzmożonych prac p o l o w y c h , n i e m n i e j część robotników pozostawała w D a n i i po zakończeniu sezonu, osiedlając się n a w e t na stałe. Początko­ w o wędrówki do D a n i i n i e były n u r t e m samodzielnym, stanowiły b o w i e m odgałęzienie m i g r a c j i do Niemiec, o c z y m świadczyć też może używane w D a n i i określenie: Sachsengángerei — od pierwotnego miejsca docelo­ wego — Saksonii. Spośród informatorów 3 7 % badanych pracowało w i n n y c h k r a j a c h , głównie w Niemczech, ale też w e F r a n c j i i Szwecji. W późniejszych wszakże latach, w miarę r o z w o j u potrzeb r o l n i c t w a i przemysłu, przystąpiono do zorganizowanego i m p o r t u do D a n i i siły roboczej za pośrednictwem doświadczonych w tej dziedzinie n i e m i e c k i c h „aufseherów". Wśród sezonowych p o l s k i c h robotników przybywających do D a n i i na zarobek większość stanowiły młode dziewczęta, aczkolwiek sporo też było młodych mężczyzn albo osób przyjeżdżających całymi r o d z i ­ n a m i w r a z z dziećmi. Największa ilość imigrantów pochodziła przede w s z y s t k i m z G a l i c j i , a następnie z Kongresówki. Przybyszy z zaboru niemieckiego było bardzo n i e w i e l u . Przytoczone już wyżej ogólne dane z 1913 r. w r o z b i c i u na zabory przedstawiają się następująco: z a u s t r i a ­ ckiego przybyło 9478 osób, z rosyjskiego 2869, z niemieckiego 103 osoby. We w s z y s t k i c h latach, niezależnie o d globalnej ilości osób, u t r z y m u j e się i d e n t y c z n y l u b bardzo podobny podział p r o c e n t o w y według za­ borów. O wychodźstwie z Polski decydowała sytuacja gospodarcza. Przemysł w G a l i c j i nie był na t y l e rozwinięty, b y mógł dać z a t r u d n i e n i e w y c h o ­ dźcom z p r z e l u d n i o n y c h w s i . Częste podziały g r u n t o w e doprowadziły do tego, że malejące gospodarstwa rolne, p r z y n i s k i m s t o p n i u t e c h n i k i i m e t o d r o l n i c z y c h , n i e mogły zapewnić wyżywienia ludności. Sytuacja zmuszała do szukania pracy poza g r a n i c a m i k r a j u . W Kongresówce do nędzy w s i i bezrobocia dochodził ucisk r e l i g i j n y i p o l i t y c z n y . M i g r a c j a do D a n i i zaczęła się zmniejszać po 1918 г., aż wygasła całkowicie p o 1929 r. N i e m n i e j w latach 1925 - 1929 n a podstawie międzypaństwowej u m o w y polsko-duńskiej przybywało do D a n i i rocznie k i l k u s e t r o b o t n i ­ ków sezonowych. Po wygaśnięciu i m i g r a c j i zastąpiono robotników cudzoziemskich s w o i m i , s p r o w a d z a n y m i na buraczane w y s p y z J u t l a n d i i . N i e m n i e j w i e l u Polaków osiedliło się w D a n i i na stałe, do czego w niemałej mierze przyczynił się w y b u c h I w o j n y światowej, nie pozwalającej r o b o t n i k o m sezonowym na powrót do k r a j u . W o j n a zaś �POLACY W 61 DANII stworzyła inne jeszcze okazje do i c h r e k r u t a c j i , m i a n o w i c i e sprowadzano robotników z obozów wysiedleńczych z Węgier i A u s t r i i . Część zaś i n t e r n o w a n y c h (jako r o s y j s k i c h poddanych) przez Niemców Polaków w p i n . Schlezwigu, po przyłączeniu tego t e r y t o r i u m do D a n i i , t a m pozostała. N a j i s t o t n i e j s z y m wszakże m o t y w e m z m i a n y k r a j u zamie­ szkania i pozostania w D a n i i była lepsza sytuacja gospodarcza, możliwość ucieczki od nędzy i możliwość wzbogacenia się. STOSUNKI GOSPODARCZE I SPOŁECZNE O losie imigrantów decydował posiadany przez n i c h zawód, wykształ­ cenie, w i e k , dziedzictwo k u l t u r o w e , wreszcie w a l o r y osobiste, takie j a k łatwość adaptacji i przystosowania się do różnych warunków życia. W zasadzie pracodawca n i e miał bezpośrednich kontaktów z r o b o t n i ­ k a m i . K o n t r a k t podpisywał z n i m i z r a m i e n i a pracodawcy najemca (aufseher). O n też wyznaczał pracę, dokonywał wypłat i t p . Powodowało to możliwości l i c z n y c h nadużyć wyrażających się w krzywdzących w a r u n k a c h p r a c y , złych w a r u n k a c h mieszkaniowych, n i e d o t r z y m y w a n i u umów z a w a r t y c h w k o n t r a k c i e . Szybko też podniosły się głosy przeciw t a k i e m u systemowi z a t r u d n i a n i a , t j . najemcom i t z w . „niemieckim k o n t r a k t o m " . K r y t y k a , która wychodziła z szeregów socjaldemokracji, Związków Z a w o d o w y c h , a także z kręgu pracodawców, doprowadziła do w y d a n i a przez F o l k e t i n g w 1908 r . u s t a w y o z a t r u d n i e n i u robotników cudzoziemskich, c z y l i t z w . „Polakloven" (prawa polskiego). Ustawa zale­ cała podpisywanie kontraktów w g f o r m y autoryzowanej przez M i n i ­ sterstwo S p r a w Wewnętrznych i prowadzenie ksiąg r a c h u n k o w y c h oraz zabezpieczała pewne u p r a w n i e n i a robotników, m i a n o w i c i e ubezpieczenia na w y p a d e k choroby l u b nieszczęśliwego w y p a d k u i obowiązujący pracodawcę zakaz k a r a n i a robotników grzywną za w y k r o c z e n i a w p ra c y; ustalała m i n i m a l n e g w a r a n t o w a n e wynagrodzenie, zobowiązywała do zapewnienia o d p o w i e d n i c h warunków, m i e s z k a n i o w y c h , dostępu do sądów, duńskich oraz zwolnienia od p r a c y w niektóre d n i świąt k a t o l i ­ ckich. P o l i c j a została zobowiązana do d o p i l n o w a n i a w p r o w a d z e n i a t y c h zasad w życie oraz do pośredniczenia w k o n f l i k t a c h między pracodawcą a r o b o t n i k a m i . U s t a w a t a została uzupełniona w 1912 r. p e w n y m i poprawkami. Przybywających Polaków umieszczano w barakach, które do dziś noszą jeszcze nazwę „Polakkaserne" (polskie baraki), gdzie zapewniano i m znośne w a r u n k i mieszkaniowe, wyżywieniowe i m i n i m u m wygód osobistych. Szereg t a k i c h „Polakkaserne" rozrzuconych jest na Falster i L o l l a n d , na terenach należących do pracodawców — w i e l k i c h właści­ cieli ziemskich: w Gedser, Rudbjerggaard, O r u p g a a r d i i n n y c h miejsco- �62 MAREK ARPAD KOWALSKI wościach. Do szczególnie dużych należy d o m w O r u p g a a r d , obliczony na 32 osoby, a obecnie zamieszkany przez d w i e P o l k i , starsze kobiety, pozostałe t a m dzięki małżeństwu z Duńczykami. Jak już stwierdzono poprzednio, 7 6 % imigrantów pochodzi z byłego zaboru austriackiego, 2 0 % z rosyjskiego, 4 % z niemieckiego. Większość wśród n i c h stanowiły dziewczęta, które k i e r o w a n o do pracy n a polach buraczanych. N i e była to natomiast domena mężczyzn. Młodzi chłopcy b y l i używani raczej do p r a c y z końmi, p e w n a i c h część szła do p r a c y w c u k r o w n i a c h w Nakskov, H o l d e y i M a r i b o . Z a r o b k i Polaków nie były duże. Zapłata za pracę p r z y b u r a k a c h wynosiła 2 - 3 k o r o n dziennie obliczanych w g s t a w k i godzinowej (w przybliżeniu: 10 godzin p r a c y — 1 k o r o n a 25 ore). Nadto dodawano 1 l i t r m l e k a dziennie, 12,5 k g ziemnia­ ków t y g o d n i o w o i opał. Polaków ceniono j a k o tanią i efektywną siłę roboczą. Jednakże ta ocena pracodawców była k o n t r o w e r s y j n a w sto­ s u n k u do stanowiska duńskiej społeczności w i e j s k i e j , traktującej cudzoziemców j a k o konkurentów gospodarczych. Wzajemne s t o s u n k i polsko-duńskie n i e układały się w t y m czasie korzystnie, stąd szereg p e j o r a t y w n y c h określeń. George Nellemamn podaje, że niechęć ta prze­ jawiała się też w określaniu narodowości. W ustach Duńczyka słowo „Polak" p r z y położeniu akcentu na pierwszą sylabę stawało się obraźliw y m z w r o t e m . To samo słowo w y m a w i a n e p o p r a w n i e określa w jęz. duńskim po p r o s t u Polaka. ! 8 Duńscy r o b o t n i c y r o l n i t r a k t o w a l i sezonowych pracowników j a k o niebezpiecznych r y w a l i , oskarżając i c h też o wysługiwanie się f a r m e r o m . Niechęć t a przeniosła się n a s p r a w y przynależności n a r o d o w e j , co z k o l e i implikowało rezerwę w dziedzinie k u l t u r y , obyczajów, zachowań i t d . Działały t u zatem c z y n n i k i utrudniające wtopienie się osiadłych Polaków w społeczeństwo duńskie. Z d r u g i e j s t r o n y wszakże nie były t o niechęci z b y t silne. Tolerancyjne społeczeństwo skandynawskie n i e ujawniało niechęci stricte narodowościowych, zdarzające się zaś w y p a d k i d y s k r y ­ m i n a c j i wyrastały z podłoża gospodarczego i z pewnej, n a t u r a l n e j zresztą, r e z e r w y wobec obcych, niezależnie o d tego, k i m o n i b y l i . Jest b o w i e m rzeczą oczywistą, że duży napływ „obcych" mógł grozić p e w n y m zachwianiem n o r m uporządkowanego społeczeństwa duńskiego. N i e odczuwali też Duńczycy „słowiańskiego zagrożenia", który to p r o b l e m podnoszono w Niemczech. A d a p t a c j a do życia w D a n i i została w znacznej mierze ułatwiona przez działalność Związków Z a w o d o w y c h , dzięki zor­ ganizowaniu i a f i l i a c j i imigrantów do Związku Pracowników R o l n y c h . K i e r o w n i c t w o duńskiego r u c h u związkowego b o w i e m kładło nacisk na solidarność klasową z przybyszami, czego w y n i k i e m była w 1920 r. 1 Nellemann, Polish Immigrants in Denmark. �POLACY W 03 DANII ugoda ze związkiem pracodawców o zrównanie wynagrodzenia dla robotników p o l s k i c h ze s t a w k a m i obowiązującymi dla robotników duń­ skich. Szeregowi natomiast członkowie Związków Z a w o d o w y c h często uważali Polaków za łamistrajków powodujących również obniżanie zarobków Duńczyków oraz odbierających i m pracę dzięki taniości swojej siły roboczej. Nastawienie to zaczęło się zmieniać w miarę wstępowania Polaków w szeregi Związków Z a w o d o w y c h . Decydujący był w tej mierze r o k 1921, w którym, w b r e w w i e l u obawom, Polacy wzięli solidarnie udział w s t r a j k u r o l n y m , m i m o poważnej groźby w y d a l e n i a i c h przez właścicieli ziemskich. Pozostaje f a k t e m , że niezależnie od w z a j e m n y c h r e l a c j i n a r o d o w o ­ ściowych D a n i a była interesującym dla Polaków k r a j e m . Jak b o w i e m podaje K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a : „Jeżdżono t a m chętnie, bo nie t y l k o z a r o b k i były t a m większe niż w Prusach, ale i w a r u n k i b y t o w a n i a były znacznie lepsze. D a n i a to j a k rodzona m a t k a dla nas — powiadają do dziś" . A u t o r k a , która prowadziła badania stacjo­ narne w Zaborowie, pisze, że emigracja z tej w s i do D a n i i rozpoczęła się ok. 1900 г., p r z y c z y m były osoby, które osiedliły się t a m n a stałe . Był to więc okres nasilonej e m i g r a c j i , a Zaborów w y d a j e się być c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a pozostałych w s i g a l i c y j s k i c h . 9 ln Po s t r a j k u i k r y z y s i e r o l n y m w latach 1920 - 1930 zmieniło się nastawienie Duńczyków do przybyszów. Widać t o też w p e w n y c h powiedzeniach: Polakerne f o r s t a r a t sparre (Polacy umieją oszczędzać), E n Polak k a n leve paa sten (Polak p o t r a f i żyć nawet na k a m i e n i u ) . Z m i a n a stosunków polsko-duńskich wiąże się z zagadnieniem awansu społecznego Polaków. Odwołując się ponownie do c y f r zaczerpniętych z duńskich archiwów stwierdzono, że 7 1 % imigrantów jest pochodzenia chłopskiego — właścicieli d r o b n y c h gospodarstw, 1 1 % w y w o d z i się z robotników, r o l n y c h , 8 % osób pochodzi z r o d z i n d r o b n y c h kupców i rzemieślników w i e j s k i c h . S p r a w a wykształcenia jest nieco bardziej s k o m p l i k o w a n a i zróżnicowana w zależności o d tego, skądl p r z y b y l i i m i ­ granci. Spośród osób pochodzących z zaboru austriackiego 2 0 % n i e uczęszczało w ogóle do szkoły, 5 1 % ukończyło 5 l u b więcej klas szkoły p o d s t a w o w e j ; z zaboru rosyjskiego 53%; nie uczęszczało w ogóle do szkoły, j e d y n i e 7 % ukończyło 5 l u b więcej k l a s szkoły podstawowej. Na ogólną liczbę przebadanych 710 osób j e d y n i e 32 osoby posiadały wykształcenie zawodowe — rzemieślnicze. W momencie p r z y j a z d u do D a n i i g r u p y w i e k o w e imigrantów przed­ stawiały się następująco: 2 0 % przybyszów miało poniżej 16 lat, 5 6 % 9 10 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność op. cit. wiejska. �64 MAREK ARPAD KOWALSKI było w w i e k u 16 - 20 l a t , 2 4 % powyżej 20 l a t . Przybywała więc młodzież, n i e j e d n o k r o t n i e dzieci w r a z z r o d z i n a m i . Przyszły awans społeczny był zatem — wobec małych różnic w i e k u i wykształcenia — z d e t e r m i n o w a n y osobistą przedsiębiorczością. Z d r u g i e j wszakże s t r o n y był on określony reakcją duńskiego społeczeństwa, zróżnicowaną w zależności od tego, czy w grę wchodziły i n s t y t u c j e rządowe, związkowe, kościelne, czy też społeczność lokalna, ujawniająca swoje s e n t y m e n t y i niechęci n a j ­ szybciej i najbardziej spontanicznie. O s t a t n i p u n k t również n i e jest wszakże jednoznaczny, bo l o k a l n e postawy przedstawiały się odmiennie na różnych terenach i w różnych w a r s t w a c h społecznych. KONTAKT SPOŁECZNY I KULTUROWY Podczas p i e r w s z y c h l a t p o b y t u Polaków w D a n i i z a j m o w a l i o n i najniższą z możliwych pozycję — t r a k t o w a n i jako obcy, najgorzej płatni, n i e w y k w a l i f i k o w a n i i uzależnieni od kontraktów. Z m i a n a zaczyna się od 1921 г., g d y udział w s t r a j k u r o l n y m w dużej mierze zadecydował o p r z y c h y l n y m wobec n i c h s t a n o w i s k u ludności duńskiej. A w a n s spo­ łeczny przełamuje się też w pryzmacie stosunków k u l t u r o w y c h . Istnieją p u n k t y styczne między obiema g r u p a m i ludności t r a k t o w a n y m i en Ыос, duńską i polską. Obie należą do kręgu k u l t u r y w i e j s k i e j wyrosłej na wspólnym g r u n c i e europejskich, a zarazem chrześcijańskich t r a d y c j i . Jednakże f a k t w y r w a n i a z tradycjonalnego i k o n s e r w a t y w n e g o kręgu własnego k r a j u , własnej w s i , r o d z i n y i d o m u narzucał z m i a n y i u w i ­ daczniał różnice, przejawiające się częstokroć w d r o b n y c h f a k t a c h : w zabudowie w s i (zwarte w Polsce i rozproszone w D a n i i ) , u p r a w i e r o l i , obyczajowości, ubiorze, s t r o j u , o r g a n i z o w a n i u życia codziennego. N a podstawie n p . k o l o r u tapet w izbach i u p r a w i a n y c h gatunków d o m o w y c h roślin d e k o r a c y j n y c h Duńczycy w p r a w n i e rozpoznają gospodarstwa zamieszkane przez przybyszów, określając je j a k o : det ser noget polak u d (wyglądające n a polskie) Przykłady te świadczą o t y m , że n a w e t t a k drobne różnice mogą stanowić k r y t e r i u m do d y f e r e n c j a c j i g r u p e t n i ­ cznych. Najistotniejsze przeciwieństwa wyrażały się j e d n a k w dziedzinie r e ­ l i g i i , g d y a k t y w n i e k a t o l i c k i e polskie g r u p y zetknęły się z obojętnym raczej p r o t e s t a n c k i m społeczeństwem duńskim. Kościół R z y m s k o k a t o ­ l i c k i był pierwszą instytucją, która wzięła p o d opiekę imigrantów. Jednocześnie zaś był p r z e c i w n y polityce t w o r z e n i a polskiej mniejszości narodowej. Pracę misyjną wśród przybyszów Kościół podjął wcześnie. Już w 1897 r . poświęcono p i e r w s z y n a w y s p a c h kościół k a t o l i c k i w M a r i b o , 11 C h o d z i t u o ludność pochodzącą z tego samego r e g i o n u i w a r s t w y społecznej. �POLACY R y c . 1. G o s p o d a r s t w o W 65 DANII W o j c i e c h a B z o r k a w L u n d b y per N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i w latach zaś 1913 i 1916 poświęcono d w a następne kościoły: w Nakskov i N y k e b i n g . W miarę zwiększania się ilości dzieci zostały też zorganizo­ wane przez siostry z zakonu Św. Józefa szkoły k a t o l i c k i e : w 1920 r . w Nakskov, w 1926 r. w M a r i b o i w 1921 r. w N y k o b i n g . Przez długi czas kościoły były j e d y n y m miejscem zebrań Polaków. Działając zgodnie z zaleceniami władz dotyczącymi s p r a w narodowościowych, księża n i e s t a n o w i l i wśród Polaków e l i t y p o l i t y c z n e j , ograniczając się do p r a c y m i s y j n e j i pomocy społecznej dla robotników. Sytuację komplikowała wszakże postawa przybyszów, a m i a n o w i c i e czyniona przez n i c h i d e n t y ­ fikacja polskości z k a t o l i c y z m e m , przeniesiona ze starego k r a j u do D a n i i . Kościół, nie chcąc wiązać się z określoną grupą etniczną, wysyłał do p r a c y m i s y j n e j Holendrów, Niemców, Belgów, Duńczyków, n a j r z a ­ dziej Polaków. Niezrozumienie przez przybyszów układów n a r o d o w o ­ ściowych powodowało rozróżnienie między „polskim" a „duńskim" księdzem, z których pierwszy był o c z y w i s t y m k a t o l i k i e m , d r u g i zaś t r a k t o w a n y j a k o „protestant". Barierę stanowiły t u trudności językowe, t y m bardziej jeśli ksiądz nie był n a w e t Duńczykiem. Odstręczająco działała też postawa duńskiej społeczności i n d y f e r e n t n e j r e l i g i j n i e również w r a m a c h l u t e r a n i z m u (np. praca w niedzielę). U w a g i k r y t y c z n e 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I V z. 1 �66 MAREK ARPAD KOWALSKI Polaków sprowadzały się do narzekania n a zbyt małą ilość polskich księży i kościołów, co utrudniało k a t o l i k o m wypełnianie p r a k t y k r e l i ­ g i j n y c h . N i e m n i e j i m i g r a c j a polska miała d l a Kościoła R z y m s k o k a t o l i ­ ckiego w D a n i i w i e l k i e znaczenie. Obecnie b o w i e m osoby urodzone w Polsce stanowią 2 0 % członków Kościoła K a t o l i c k i e g o w D a n i i . Jeśli zaś wziąć p o d uwagę i c h dzieci i w n u k i , można przypuścić, że ok. 5 0 % katolików duńskich w y w o d z i się z polskiej i m i g r a c j i . Jednakże drugiego, a t y m bardziej trzeciego pokolenia Polaków, nie można uważać za a k t y w n e r e l i g i j n i e . Pozostając f o r m a l n i e r z y m s k i m i k a t o l i k a m i upodo­ b n i l i się do otoczenia, t z n . 'zobojętnieli r e l i g i j n i e , porzucając też k o n ­ s e r w a t y w n y stereotyp utożsamiania Polaka z k a t o l i k i e m . Pewną rolę w t y m względzie odegrał k l a s o w y w p ł y w działalności związkowej i socjaldemokratycznej na p o l s k i c h robotników. Władze duńskie dążyły do a s y m i l a c j i osiadłych w D a n i i Polaków. N a t u r a l i z a c j a n i e f o r m a l n a , a rzeczywista była j e d n a k początkowo spra­ wą skomplikowaną. Decydującymi k r y t e r i a m i mogą t u być: znajomość języka oraz przyswojenie p e w n y c h obyczajów i wzorców k u l t u r o w y c h . Bardzo duża wszakże część imigrantów, przeważnie kobiety, stawała się duńskimi p o d d a n y m i f o r m a l n i e i automatycznie, uzyskując o b y w a t e l ­ stwo nowego k r a j u poprzez zawieranie małżeństw z miejscową l u d n o ­ ścią. N i e może to być j e d n a k t r a k t o w a n e j a k o k r y t e r i u m „duńskości". Lepiej zatem prześledzić kwestię adaptacji w p r z y p a d k u małżeństw p o l s k i c h l u b osób samotnych, gdzie chęć stania się duńskim o b y w a t e l e m była uzależniona w pełni od n a t u r a l i z a c j i . K u l t u r o w e zderzenie podo­ b n y c h , a zarazem o d m i e n n y c h g r u p oraz awans społeczny imigrantów m i e r z o n y był i c h awansem gospodarczym, ale też i socjalnym. A w a n s społeczny w o p i n i i t a k Duńczyków j a k i Polaków, wiąże się z f a k t e m posiadania ziemi. W o p i n i i t y c h p i e r w s z y c h ów awans jest niewątpliwie przeceniany, krążyły b o w i e m powszechne opinie, że: „Polacy w y k u p i l i wszystkie małe gospodarstwa w czasie k r y z y s u w latach 1920 -11930" . Tymczasem spośród badanych 2 6 % i osób zostało właści­ cielami gospodarstw r o l n y c h o p o w i e r z c h n i wahającej się w granicach 0 , 5 - 2 5 ha, co w liczbach g l o b a l n y c h wyraża się ilością 118 spośród 443 r o d z i n p o l s k i c h l u b mieszanych. Istniały d w a t y p y małżeństw: czysto polskie i mieszane. Wśród 443 badanych r o d z i n 146 stanowią małżeństwa wyłącznie polskie, 169 m i e ­ szane, gdzie k o b i e t a jest Polką, i t y l k o 2, gdzie mężczyzna jest P o l a k i e m . 12 1 2 Nellemann, од polsk Samfunds -Falster, Arbejdskraft Den Polskę Indvandring... til Lolland-Falsters A a r b o g " , t. 37: 1950; J . K l e s s e n s , tamże, t.34: 1949. P o r . też Roemarker, Mine V. К o 1 b y e, „Lolland-Falsters polakminder fra Svensk historiske Lolland- �POLACY W DANII 67 Układ t e n jest dlatego t a k zróżnicowany, ponieważ wśród przybyszów większość stanowiły k o b i e t y . L i c z b y wskazują też na początkowe z a m y ­ kanie się w e własnym kręgu e t n i c z n y m i k u l t u r o w y m i stopniowe p r z e ­ łamywanie go. Pierwsze małżeństwa zawierane przez imigrantów były endogamiczne, później stały się egzogamiczne. Małżeństwa czysto polskie posiadały gospodarstwa o większej p o w i e ­ r z c h n i , przeciętnie 2,3 ha, podczas gdy przeciętna areału ziemi małżeństw mieszanych wynosiła 1,2 ha. Prawdopodobnie jest to w y n i k i e m większej pracowitości i oszczędności p o l s k i c h r o d z i n , p o w o d o w a n y c h chęcią dorów­ nania gospodarczego duńskiej społeczności. I s t o t n y m również c z y n n i ­ k i e m przyczyniającym się do tego zróżnicowania może być przywiązanie do t r a d y c y j n y c h wzorów postępowania, m i a n o w i c i e szukanie celu w posiadaniu z i e m i — i d e i wyniesionej z rodzinnej w s i , podczas g d y w p r z y p a d k u małżeństw mieszanych Duńczycy b y l i t y p o w y m i r o b o t n i ­ k a m i r o l n y m i n i e z a i n t e r e s o w a n y m i w posiadaniu ziemi. Za przykład mogą służyć t u dzieje jednego z p o l s k i c h imigrantów, Wojciecha Bzorka, mieszkającego w e w s i L u n d b y n a w y s p i e Falster, miejscowości zamieszkanej w większej części przez Polaków. Wojciech Bzorek przyjechał do D a n i i z G a l i c j i w 1915 r. z r o d z i c a m i j a k o 10-letnie dziecko. Początkowo, t a k j a k i n n i przybysze z Polski, pracował p r z y u p r a w i e i w y k o p i e buraków c u k r o w y c h w pobliżu miejscowości N o r r e A l s l e v n a w y s p i e Falster. Podczas k r y z y s u rolnego nabył w 1930 r. własne gospodarstwo o p o w i e r z c h n i 19 ha. Ożeniony z Polką p r o w a d z i owo gospodarstwo do c h w i l i obecnej (żona badanego zmarła w 1962 г.). Życiorys jego jest t y p o w y d l a większości imigrantów: początkowo praca p r z y b u r a k a c h c u k r o w y c h u przedsiębiorców; duńskich, później w czasie k r y z y s u rolnego nabył gospodarstwo własne. Małżeństwo zawarł z Polką, mieszka obecnie t a m , gdzie zaczął swoją pracę w D a n i i , w d y s t r y k c i e zamieszkanym przez p r z y b y s z y z Polski. B a d a n y zdołał zaadaptować się do nowego otoczenia przyjmując miejscowe obyczaje, technikę i metodę p r a c y n a r o l i . W z o r e m duńskich farmerowi ograniczył w a c h l a r z u p r a w do buraków c u k r o w y c h , jęczmie­ nia i prosa (roślin dominujących n a Lollandi-Falster), osiągając z h e k t a r a ok. 60 k w i n t a l i zboża. Wjojciech Bzorek specjalizuje się też w h o d o w l i t r z o d y c h l e w n e j i bydła, posiadając 6 świń i kilkanaście krów. Gospo­ d a r s t w o jego jest w pełni zmechanizowane — do prac w p o l u używa małego k o m b a j n u przystosowanego do areału posiadanej ziemi, nadto w r a z z t r z e m a i n n y m i P o l a k a m i k o r z y s t a z p r a c y 4 traktorów. Mieszka­ jący w e w s i Polacy założyli b o w i e m własną, „polską" spółdzielnię rolniczo-mleczarską. M i m o wieloletniego p o b y t u w D a n i i Bzorek u t r z y ­ m u j e żywy k o n t a k t z k r a j e m , przyjeżdżając często do P o l s k i i p r e n u m e ­ rując polską prasę, głównie rolniczą. T r a d y c j e polskości wyrażane są �68 MAREK ARPAD KOWALSKI przez niego i w i n n y sposób: d o m Bzorka k r y t y jest słomą (pod którą wszakże znajduje się ognioodporna dachówka eternitowa), w gospo­ d a r s t w i e znajduje się też koń, nie z a t r u d n i a n y zresztą do żadnych prac. T o — j a k t w i e r d z i badany — ,,na pamiątkę P o l s k i " . R y c . 2. Z l e w e j G e o r g e N e l l e m a n n , autor p u b l i k a c j i o P o l a k a c h osiadłych w D a n i i , z p r a w e j W o j c i e c h B z o r e k , „duński" P o l a k . L u n d b y p e r N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i A d a p t a c j a Polaków do społeczności duńskiej, znajdująca p o t w i e r ­ dzenie w e w z a j e m n y c h o p i n i a c h i z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych, była uzależniona o d postawy o b u g r u p . Przybysze niewątpliwie w p i e r ­ w s z y c h l a t a c h b y l i w jakiejś mierze d y s k r y m i n o w a n i przez ludność miejscową. W odpowiedziach dotyczących złego t r a k t o w a n i a Polaków 4 1 % p y t a n y c h skarży się n a aufseherów, 1 6 % n a duńskich rządców, 1 4 % n a gospodarzy i robotników duńskich, reszta zaś skarżyła się n a d o c i n k i ze s t r o n y dzieci i młodzieży. Stosunek t e n ulega j e d n a k r a ­ d y k a l n e j poprawie, gdyż n a p y t a n i e , czy szykany ze s t r o n y duńskiej zdarzają się i obecnie, odpowiedzi brzmią następująco: 1 9 % t a k , 6 3 % nie, 9 % n i e w i e m . Zważywszy, że ostatnia g r u p a daje odpowiedzi p o ­ d y k t o w a n e t y m , że p r a k t y c z n i e n i e zetknęła się z żadnymi szykanami, można j e zatem traktować j a k o odpowiedzi należące do k a t e g o r i i d r u - �POLACY W 69 DANII giej, a więc osób n i e skarżących się na dyskryminację. Szykany są zatem obecnie rzadko s p o t y k a n y m ewenementem. Polscy r o b o t n i c y z d o b y w a l i coraz większy szacunek swoich współobywateli, zawdzięczając go p r a ­ cowitości i gospodarności. W s p o m n i a n y już poprzednio Wojciech Bzorek, będący przykładem przystosowywania się Polaków¡ do nowego otoczenia, łatwo wszedł w n o ­ w e środowisko. Danię, w której osiadł, t r a k t u j e j a k o drugą ojczyznę. M o m e n t a m i decydującymi o pozostaniu były względy gospodarcze i społeczne. Pierwsze są oczywiste, co do d r u g i c h t w i e r d z i , że w duńskim społeczeństwie znajduje większą tolerancję poglądów osobistych i moż­ liwości i n d y w i d u a l n e j przedsiębiorczości. Jednak s t o s u n k i z Duńczy­ k a m i układały się rozmaicie na przestrzeni l a t . I n f o r m a t o r był początko­ w o narażony na d r o b n e w p r a w d z i e , lecz d o k u c z l i w e s z y k a n y ze s t r o n y miejscowej ludności, n a dyskryminację j a k o „obcego" i k o n k u r e n t a do pracy. Zdecydowaną zmianę w t y m n a s t a w i e n i u odczuł zwłaszcza po obję­ c i u własnego gospodarstwa. Obecnie, j a k t w i e r d z i n a przykładzie własnej w s i , Polacy cieszą się szacunkiem i pełnym z r o z u m i e n i e m duńskich gospodarzy. Niewątpliwie w w i e l u p r z y p a d k a c h t r u d n o jest dociec i s t o t y rzeczy, gdyż w y w i a d y dotyczące wzajemnego ustosunkowania się do siebie o b u g r u p ludnościowych przynoszą odpowiedzi wiążące się ze s p r a w a m i rozgrywającymi się przed pół w i e k i e m , dlatego szereg i n f o r m a c j i należy traktować ostrożnie. F a k t e m jest, że p r z y zetknięciu się d w u różnych g r u p społecznych obcych etnicznie musiały istnieć tarcia i niezgodności. N i e były one j e d n a k n a t y l e w i e l k i e , b y n i e mogły ulec l i k w i d a c j i , a dowodem tego jest asymilacja Polaków z ludnością duńską. Adaptacja ta dokonała się głównie na p o l u gospodarczym, dzięki przyjęciu przez przybyszów u p r a w r o l n y c h i t e c h n i k miejscowych, przez przyjęcie w i e l u duńskich obyczajów, t r y b u życia etc. Drugą, nie m n i e j ważną, stroną zagadnienia jest przystosowanie się Duńczyków do imigrantów. N i e można b o w i e m pomijać wkładu t y c h ostatnich do k u l t u r y miejsco­ w e j . W p ł y w y polskie, wyraźne n a L o l l a n d - F a l s t e r , uwidoczniają się w zakresie p r a c y w p o l u i na gruncie r e l i g i j n y m . Chociaż pewne, prze­ jęte o d i m i g r a n t o w i t e c h n i k i prac r o l n y c h n i e są p o l s k i m i , lecz n i e ­ m i e c k i m i m e t o d a m i , to j e d n a k zostały przejęte przez sezonowych r o ­ botników i przez n i c h przyniesione. T a k n p . w miarę, g d y przybysze s t a w a l i się s a m o d z i e l n y m i f a r m e r a m i , rozpowszechnił się w D a n i i zwyczaj w y k o n y w a n i a samodzielnie p e w n y c h p r o s t y c h narzędzi użytku domowego i gospodarczego, r o b i o n y c h n i e k o m e r c j a l n i e , a n i przez rze­ mieślników, lecz w domu, przez gospodarzy. Można b y przytaczać szereg dalszych tego rodzaju d r o b n y c h przykładów. Różnica postaw religijnych była również jednym z czynników �70 MAREK ARPAD KOWALSKI utrudniających adaptację do miejscowych wzorów k u l t u r o w y c h . O b o ­ jętność r e l i g i j n a cechująca społeczeństwo duńskie dopiero stopniowo docierała do g r u p y imigrantów. T e m u procesowi zmian duńskie spo­ łeczeństwo ulegało przez lata, był on natomiast znacznie przyśpieszony w p r z y p a d k u imigrantów. Przybysze przynieśli ze sobą stereotyp utożsamiający Polaka z k a t o l i k i e m . Z d r u g i e j s t r o n y Kościół R z y m s k o ­ k a t o l i c k i w D a n i i odcinał się o d tego rodzaju poglądów, nie chcąc tworzyć p o l i t y k i popierania mniejszości n a r o d o w y c h a n i wiązania się z określonymi g r u p a m i e t n i c z n y m i . P r o b l e m zatem wpływu Polaków na społeczność duńską w dziedzinie r e l i g i i wyszedł od n i c h samych, spontanicznie, a n i e ze s t r o n y e l i t y kościelnej. Polska i m i g r a c j a spo­ wodowała wzrost k a t o l i c y z m u w D a n i i (jak już wyżej podano, oblicza się, że ok. połowy katolików duńskich jest pochodzenia polskiego) , stymulowała też p e w n e z m i a n y w niektórych obyczajach duńskich l u ­ teranów. T a k n p . zwyczaj palenia świec w pewne d n i na grobach zmar­ łych k r e w n y c h w t a k p r o t e s t a n c k i m k r a j u , j a k Dania, p r z y p i s u j e się wpływom k a t o l i c k i c h przybyszów z P o l s k i . Z w y c z a j t e n pojawił się w D a n i i po I w o j n i e światowej, rozpowszechniając się w l a t a c h 1920 - 1930, poczynając od t z w . „polskich obszarów", t z n . od w y s p L o l l a n d - F a l s t e r i przechodząc później n a cały k r a j . Był to okres, k i e d y poczęli umierać p i e r w s i polscy osiedleńcy. 13 1 4 W p ł y w y r e l i g i j n e polskie równoważyły się oddziaływaniem d r u g i e j s t r o n y . W z o r y zachowań otoczenia spowodowały obojętnienie a k t y w n y c h przecież r e l i g i j n i e Polaków. Postawa ta p o j a w i a się w d r u g i m i t r z e c i m p o k o l e n i u duńskich Polaków, a więc w t y m , które zasymilowało się w pełni. F o r m a l n i e pozostając członkami Kościoła Rzymskokatolickiego, nie wykazują w dziedzinie w i a r y większego zaangażowania. Adaptacja pod względem n o r m zachowania się r e l i g i j n e g o była ułatwiona t y m , że księża n i e s t a n o w i l i raczej e l i t y społecznej wśród imigrantów, zgod­ nie z tendencją władz kościelnych, p r z e c i w n y c h , j a k to było już w i e ­ l o k r o t n i e podnoszone, t w o r z e n i u j a k i c h k o l w i e k f o r m polskiego nacjo­ n a l i z m u . P e w n e tendencje k l e r y k a l n e pojawiają się dopiero po 1945 r . i są związane ze z m i a n a m i p o l i t y c z n y m i zaszłymi w Polsce. Księża w p r o ­ wadzają do swojej p r a c y elementy działalności p o l i t y c z n e j . Wszakże w a l k a o w p ł y w n a zachowania i postawy P o l o n i i duńskiej nie miała żadnych r e p e r k u s j i w stosunkach z m i e j s c o w y m społeczeństwem. Nellemann, op. cit., s. 76 - 84. M. R e h n b e r g , Ljusen paa gravarna, S t o c k h o l m 1965, s. 58 - 63; К. U l d a 11, Folkefesternes katolske grundlag w Nordiske Folkelivsод Folkemindeforskermade, K o b e n h a v n 1963, ed. L . B 0 d k e r , B . H o l b e k . 13 1 4 �POLACY ORGANIZACJE W 71 DANII POLAKÓW W DANII Przez długi czas nie było wśród przybyszów próby zrzeszenia się. Działalność Kościoła ograniczała się do spraw pomocy duchowej i spo­ łecznej, aktywność zaś Związków. Z a w o d o w y c h i duńskich i n s t y t u c j i państwowych, które penetrowały środowisko imigrantów, miała na celu wciągnięcie i c h do r o d z i m y c h stowarzyszeń. Pierwsze próby łączenia się i a k t y w i z a c j i społecznej były podjęte w 1918 r. przez osoby będące raczej e m i g r a n t a m i p o l i t y c z n y m i . J . M . D r o p i o w s k i i J . K o w a l c z y k założyli Skandynawską Katolicką Unię Polakowi (Den S k a n d i n a v i s k U n i o n af K a t o l s k e Polakker), której orga­ n e m był t y g o d n i k ,,Polak w, D a n i i " , mający prenumeratorów zrzeszonych w 17 oddziałach t e r e n o w y c h : N a k s k o v (275), M a r i b o (147), N i v a a (87), A a r h u s (123), N y k o b i n g , K o b e n h a v n , Hairsholm, Naestved, Praesto, V o r d i n g b o r g , Slagelse, K a l u n d b o r g , Holbaek, Odense, Grenaa, H a m m e l oraz w Stora M a r k i e w połudiniowoszwedzkiej p r o w i n c j i Skania (w n a w i a ­ sach liczba prenumeratorów). Pismo miało c h a r a k t e r p o l i t y c z n y , było antysemickie i antysocjalistyczne, o s k r a j n i e r e a k c y j n y m n a s t a w i e n i u . Wszelako po opuszczeniu D a n i i w 1919 r . przez założycieli U n i i t a efe­ meryczna organizacja rozpadła się. Działalność organizacyjna wśród imigrantów rozpoczęła się dopiero w 1925 г., g d y powstał Związek Robotników Polskich w D a n i i , s t w o r z o n y samorzutnie przez osiadłych t a m Polaków. Zrzeszenie to w 1930 г., a więc w okresie swojego r o z w o j u posiadało 22 oddziały terenowe p o ­ krywające cały k r a j : L o l l a n d - F a l s t e r : Nakskov, M a r i b o , N y k o b i n g Zelandia: K o b e n h a v n , Naestved, Slagelse, Ringsted, H i l l e r o d , Taas t r u p , Nivaa, Holbaek, K o g ę Fionia: Odense J u t l a n d i a : A a l b o r g , Randers, P i n d s t r u p , Horsens, K o l d i n g , H a d e r slev, Sonderborg, Tonder Bornholm: Aakirkeby. W 1933 r . zmieniono nazwę n a Związek Polaków w Danii,. Zadaniem Związku była praca społeczna i organizacyjna wśród imigrantów, d o ­ starczanie i n f o r m a c j i o Polsce. Związek miał c h a r a k t e r organizacji polo­ n i j n e j powstałej n a g r u n c i e sentymentów n a r o d o w y c h i przywiązania d o ojczyzny oraz u t r z y m a n i a t r a d y c j i n a r o d o w y c h i znajomości języka p o l ­ skiego wśród imigrantów, a szczególnie i c h dzieci. Od k w i e t n i a 1933 r . do maja 1939 r. Związek wydawał miesięcznik „Polacy w D a n i i " , p o 15 15 Nellemann, op. cit., s. 66 - 68. �72 MAREK ARPAD KOWALSKI z b a w i o n y zabarwienia politycznego, przynoszący natomiast wiadomości dotyczące spraw k r a j o w y c h , organizacyjnych, wiadomości z Polski, wiadomości o życiu imigrantów, działalności p o l s k i c h szkół. K o l e j n y m i r e d a k t o r a m i b y l i Bolesław Rediger, który prowadził pismo przez 5 n u ­ merów, i A d a m R. Sokolski, p o l s k i nauczyciel z Nakskov, redagujący miesięcznik do końca jego w y d a w a n i a . K o s z t y w y d a w a n i a pisma były p o k r y w a n e ze składek związkowych oraz z płatnych ogłoszeń w n i m zamieszczanych, które zajmowały 1 5 % p o w i e r z c h n i d r u k u . W latach 1928 - 1940 istniały też polskie szkoły w D a n i i . Pierwsza z n i c h powstała w październiku 1928 r. w Nakskov, a następne w M a r i b o i N y k o b i n g . Nadto, poza L o l l a n d - F a l s t e r , istniały szkoły w Kopenhadze, N i v a a i Haderslev. N a uc z y c i ela m i były osoby przysłane z Polski. Szkoły uległy l i k w i d a c j i po I I w o j n i e światowej, g d y młodsze pokolenie i m i ­ grantów zasymilowało się z duńskim społeczeństwem, n i e chcąc znajdo­ wać się w położeniu izolowanej mniejszości n a r o d o w e j . Wśród drugiej i trzeciej generacji osób pochodzenia polskiego pielęgnowane są je d ynie pewne k u l t u r a l n e t r a d y c j e narodowe, p r o w a d z i się naukę języka p o l ­ skiego, organizuje zespoły pieśni i tańca w o p a r c i u o p o l s k i f o l k l o r . Dunizacja t y c h l u d z i W i połączeniu z p o d t r z y m y w a n i e m k u l t u r a l n y c h R y c . 3. G o s p o d a r s t w o Wojciecha Bzorka w Lundby per Nr. Alslev, w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i �POLACY W DANII 73 związków z k r a j e m jest chyba najlepszym sposobem wejścia w życie nowego społeczeństwa. Początkowym miejscem zebrań Polaków były t y l k o kościoły. W miarę organizowania się imigrantów powstawały D o m y Polskie, będące ośrod­ k i e m spotkań, p r a c y społecznej i k u l t u r a l n e j . Pierwsze z n i c h powstały w Nakskov, M a r i b o i Saskobing, późniejsze w i n n y c h regionach D a n i i . Stanowiły one pomieszczenia dla p o l s k i c h szkół, prowadziły t r y b p r a c y klubowo-świetlicowej. Z w a r t a organizacja Związku uległa r o z b i c i u pod koniec l a t czter­ dziestych, po I I w o j n i e światowej, w okresie 1946 - 1949 r. Nastąpił wówczas rozłam, gdyż część oddziałów popierała nowe władze polskie, część zaś e m i g r a c y j n y rząd londyński. Ukonstytuował się wówczas k o n k u r e n c y j n y Związek W o l n y c h Polaków: organizacja ta istniała wszak­ że krótko. W rezultacie Związek Polaków w D a n i i reaktywował w pełni swoją działalność, z t y m że utrzymało się p r z y życiu j e d y n i e 7 oddziałów: w, M a r i b o , Nakskov, N y k o b i n g , Odense, A a l b o r g , H a d e r slev i Kopenhadze, o różnym n a s t a w i e n i u p o l i t y c z n y m . Jednakże m i m o rozbicia n a oddziały „warszawskie" i „londyńskie" działalność Związku nie ma c h a r a k t e r u politycznego i k o n c e n t r u j e się n a sprawach życia Polaków w D a n i i , i n f o r m a c j a c h ze starego k r a j u i organizacji w y c i e ­ czek do P o l s k i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77d7cfe01ebb84ec4806b83c6cfc5bf0.pdf e6ed6323a44b80baec0d564b1308142b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:688 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:633 Title A name given to the resource Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.75-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia ANTONI P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 KUCZYŃSKI E T N O G R A F I C Z N Y O B R A Z S Y B E R I I W ŚWIETLE OSIEMNASTOWIECZNEJ RELACJI L U D W I K A SIENICKIEGO Na to są potrzebne kroniki, ażeby pamięci godne z życia ludzkiego w minek nie poszły... czyny zapo- S. O r z e c h o w s k i , Kroniki WSTĘP Bliższe poznanie wkładu Polaków w badania etnograficzne na obsza­ rze S y b e r i i upoważnia do stwierdzenia, że ta dziedzina h i s t o r i i naszej n a u k i w y m a g a podjęcia dalszych, dokładnych i systematycznych badań. Obecnie, g d y coraz częściej słychać głosy mówiące, iż celem współcze­ snej e t n o g r a f i i jest przede w s z y s t k i m badanie i śledzenie p r z e m i a n zachodzących w d z i e j o w y m procesie r o z w o j u k u l t u r y , konieczne jest także systematyczne i zorganizowane, głębsze aniżeli dotychczas, zainte­ resowanie się przeszłością polskiej etnografii, zwłaszcza t e j , która po­ wstała z dala o d ojczyzny, stworzona przez zesłańców p o l i t y c z n y c h z epo­ k i rozbiorów, żołnierzy powstań n a r o d o w y c h i d o b r o w o l n y c h wygnań­ ców. Realizacja tego zadania w y m a g a j e d n a k powołania specjalnego zakładu l u b p r a c o w n i h i s t o r i i p o l s k i c h badań etnograficznych n a rozle­ głych obszarach A z j i , A f r y k i , A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , gdyż praca w t y m k i e r u n k u jest równie konieczna i zajmująca, j a k badanie urozmaiconego procesu współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h . i Po t y m zasygnalizowaniu potrzeb w zakresie h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l 1 P o g l ą d t e n wyraziła między i n n y m i A . K u t r z e b a - P o j n a r o w . a ' w tykule: w Z zagadnień badaniach kultury metodyki ludowej, polskich prac etnograficznych: czas „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 28. O grafia polskiej, jej obecne zadania, metody P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 7 2 - 8 1 ; W . etnografii polskiej, fia a współczesność, i związki Dynowski, z innymi Z przedmiocie naukami, dziedzin rozwoju „Etno­ deficytowych „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 1 5 - 2 7 ; J . B u r s z t a , „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 41 - 61. ar­ przestrzeń Drogi współczesnych badań e t n o g r a f i c z n y c h zob. też: K . D o b r o w o l s k i , etnografii i Etnogra­ �76 ANTONI KUCZYŃSKI skiej w a r t o d l a przykładu przypomnieć, że zagadnienie wkładu Polaków w badania n a d kulturą ludów S y b e r i i jest w w i e l u w y p a d k a c h bardziej znane nauce radzieckiej aniżeli polskiej . Zainteresowania etnografii radzieckiej t y m zagadnieniem wyrosły z potrzeb p r o w a d z o n y c h w Z S R R badań n a d p r o b l e m a m i z zakresu h i s t o r i i etnicznej S y b e r i i i katalogiem faktów k u l t u r o w y c h zamieszkujących ją ludów. Przyznać jednak rów­ nież trzeba, że niezwykły w p r o s t wkład! Polaków w dzieło e t n o g r a f i i S y b e r i i uczynił i c h bardziej s y m b o l a m i rosyjskiego dzieła c y w i l i z a c y j ­ nego aniżeli polskiej m a r t y r o l o g i i w epoce rządów carskich. S y t u a c j a ta w y n i k a z f a k t u , że jeszcze obecnie nieporównanie większa jest pamięć Rosjan o zasługach, j a k i e p o c z y n i l i Polacy d l a w i e d z y o S y b e r i i , zwłasz­ cza w zakresie badań geograficznych, geologicznych i p r z y r o d n i c z y c h , 2 3 Z najnowszych 2 opracowań r a d z i e c k i c h poświęconych omówieniu p o l s k i c h b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h n a S y b e r i i wymienić należy: I . S . G u r w i с z, I . W . E. K. Piekarskij (K stoletju so dnja I. Karłowicz Piekarski}. wwiedienie stati, i dniewniki. pisma pod К stoletju C z e r s k i j , Etnograficzeskie D. Obruczewa, r e d . S . W. sticzeskie nabludienija Stati A. L. L. Czekanowskogo, S. W. Obruczewa, swiedienij po Dłużika, Irkutsk etnografii „Sowietskaja Antropołogiczeskie „Sowietskaja graf, i Publikacija i nabludienija nieopublikowannych naucznoj rabotie, XVII wieka. praca O soczinienii issledowanija Feliksa n r 4: 1965, s. 1 1 6 - 1 2 8 ; tenże, w badania W. zbiorowa Lingwi- lingwisticzeskie matieriałow zbiorowa pod r e d . Zabytyj istocznik Adama Kamienskogo n r 5: 1965, s. 122 - 129; S . I . W a j s z t e j n, etnograficzeskie E t n o g r a f i i , Folkłoristiki S y b e r i i , które o p u b l i k o w a n e zostały w Polaków i I. P o l e w o j , nad ludami języku Kon Kona, как etno­ t. 3: 1965, prowadzonych n a terenie rosyjskim Syberii Jakowlewicza Feliks i Antropologii", s. 196 - 220. O w y n i k a c h p o l s k i c h badań e t n o g r a f i c z n y c h Wkład praca Tropin, Sbornik Etnografija", S. Nieopublikowannyje i A. I. Czerskom, 1962, s. 47 - 54; В. Istorii Russkoj kommientarii Etnograficzeskie ego Sibiři Etnografija", „Oczerki o [w:] J a k u t s k 1958, s. 1 9 - 2 8 ; „Sbornik T r u d ó w po F i l o l o g i i " , t. 3: 1958, [w:] stati n r 6: — jakutowied, 1956, s. 242 - 259; G . W. I. D. Czerskogo, Puchów, Etnografija", [w:] I . D. C z e r s k i j , о I. D. Czerskom Irkutsk Czekanowskogo, A. rożdienija, zamietki. s. 2 0 Y - 222; G . M . W a s i l e w i c z , zapisy so dnja W. N. Skałona, Obruczewa, „Sowietskaja E. K. Piekar ski j как etnograf 1958, 54 - 60; I . S . G u r w i с z, Eduard rożdienija), zob. i ich kulturą, A. Kuczyński, „ L u d " , t. 51: 1968, cz. 2, s. 503 - 584. 3 W Instytucie Geografii Akademii Nauk badaniom geologicznym, 1968 z inicjatywy Międzynarodowego stąpiły do Akademii Pierwsze Komitetu oraz M u z e u m dwu kontaktów sympozjum Syberyjskiego w sympozjów dziedzinie odbędzie się w Oddziału Historii Ziemi Polskiej Nauk nauk Akademii geologicznych w 1969 г., i Tech­ Nauk na temat i roku Geologicznych Historii Nauki radziecko-polskich Warszawie polskim ną t e r e n i e S y b e r i i . W z u c z o n y m i r a d z i e c k i m i Zakład Nauk zorganizowania polsko-rosyjskich Wschodu się szereg p r a c poświęconych przyrodniczym i geograficznym i w w y n i k u porozumienia niki Polskiej Syberii i Dalekiego Z S R R w I r k u c k u prowadzi przy­ historii geograficznych. d r u g i e zaś w Lenin­ g r a d z i e w 1971 r. Informację powyższą otrzymałem od prof. dr. K . Maślankiewicza, Sekretarza Generalnego L i s t z d n i a 31 V I I 1968 r. Międzynarodowego K o m i t e t u H i s t o r i i N a u k Geologicznych. �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 77 SYBERII aniżeli pamięć, popularyzacja i wiedza o walce p o l s k i c h zesłańców z caratem i i c h t r a g i c z n y m losie n a w y g n a n i u , gdzie obok prac katorżni­ czych p o d e j m o w a l i o n i t e badania naukowe. DOKUMENT OSOBLIWEGO MIŁOSIERDZIA BOSKÜGO Cudownie z Kalwińftiey Sekty Pcwoego Slags у Chwalcę fwegp KOŚCIOŁA C H R Y S T U S O W E G O POCIĄGAIĄCY, Z wyttladem nieirtóryeh Kcmrrowerfyi ssach<xbących miedsj nau!rg Kościoła JPowfzechnego Katolickiego, i podankrc vymyslan; m rozumem luumim Lmerjkiey.Kaiwińfłiey, Uteckiey, у innych w l e j Księdze wyrażonych у oamienioaych Sett; • У * vtfpomnitnitm « mnitj ипшпусЬ Mojkimjkitgo PíiJIwa itsiascl •w pegsĄfkici Uędach jrftett xofiotacjeh, alo dvcttawntga fox*** /иdii w tiínjeb Sebtetb oS jtinotči Paitjittjncgo Xothott cuttáljeb. «ш§Ш§ t *¡»m, e*(i¿¡e * nitvuaáamoiéi ijięcych, « irukrn ptmfty г»ж WYCHODZĄCY. «»м««г Ryc. 1. L . S i e n i c k i , WWAHJ* xx.ГтШктв* Dokument osobliwego..., W i l n o 1754. F a k s y m i l e s t r o n y tytułowej Sporo jest jeszcze nazwisk, które do d n i a dzisiejszego n i e zostały o d ­ k r y t e d l a h i s t o r i i e t n o g r a f i i S y b e r i i , której początki rozpoczynają się nie t y l k o skrótowymi zapisami autorów rosyjskich, lecz także r e l a c j a m i p o l s k i c h zesłańcowi z epoki caratu. J e d n y m z ciekawszych polskich źródeł łączących się z t y m zagadnieniem jest s t a r o d r u k zatytułowany Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego cudownie z kalwińskiej se- �78 ANTONI KUCZYŃSKI kty pewnego sługę у chwalcę swego do kościoła W i l n o 1754, spisany przez L u d w i k a Sienickiego (1677 - ?), pułkownika w o j s k królewskich, wziętego do n i e w o l i przez Rosjan w r o k u 1707 po k a p i t u l a c j i B y c h o w a , skąd w r a z z b r a t e m K r z y s z t o f e m S i e n i c k i m , generałem a r t y l e r i i w o j s k polskich, w y w i e z i o n y został do M o s k w y , a później zesłany n a Syberię do Tobolska, następnie zaś przesiedlony do Jakucka, dokąd dotarł sam, gdyż b r a t K r z y s z t o f zmarł w drodze i pochowany został n a d Obią. W J a k u c k u przebywał L . S i e n i c k i kilkanaście l a t , a po powrocie do k r a j u (1722) napisał wspomnienia, których pozycja chronologiczna w h i s t o r i i etno­ g r a f i i polskiej jest szczególna, gdyż Dokument jest w p r a w d z i e d r u g i m z n a n y m n a m p o l s k i m opisem S y b e r i i , ale z u w a g i n a czas o p u b l i k o w a n i a (1754) w y s u w a się o n na czoło w naszej s y b e r y j s k i e j l i t e r a t u r z e pamię­ t n i k a r s k i e j . N i e ulega także wątpliwości, że znaczenie Dokumentu da się określić zarówno p o d względem jego warunków chronologicznych zapewniających m u należytą pozycję w g r u p i e ówczesnych źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i , j a k i od s t r o n y z a w a r t y c h w n i m ilościowych i j a k o ­ ściowych elementów f a k t o g r a f i c z n y c h . L . S i e n i c k i znalazł się na S y b e r i i współcześnie z P h . J . S t r a h l e n b e r g i e m , oficerem szwedzkim wziętym do n i e w o l i rosyjskiej pod Połtawą (1709), który dzięki o p u b l i k o w a n i u s w y c h obserwacji z zesłania w książce Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und AsiaStockholm 1730, a więc w y d a n e j wcześniej aniżeli Dokument, uważany jest za p r e k u r s o r a studiów ałtaistycznych . Obok książki P h . J . Strahlenberga najbliższą chronologicznie pozycją w piśmiennictwie s y b e r y j s k i m jest w odniesieniu do Dokumentu praca rosyjskiego badacza S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , uczestnika W i e l k i e j Pół­ nocnej W y p r a w y (1733 - 1743) V . B e r i n g a oraz książka drugiego członka tej ekspedycji G. W. Stellera , w których odnaleźć można potwierdzenie szeregu spostrzeżeń zanotowanych przez autora omawianego źródła. 4 5 6 7 i Szlak zesłańczej wędrówki L . Sienickiego rozpoczął się w M o s k w i e prowadził etapami przez szereg miast syberyjskich (patrz m a 4 miast Pierwszym i miejsc ofiarowana Wojciecha polskim spisany księdzu w 1874 r. od jego przyjaciół została S. w więzienia Warta. [w:] Bażyńskiemu proboszczowi 50-letniego kapłaństwa i wielbicieli, artykule: Dyarusz jest: Kamieńskiego, na Jubileusz przedstawiona 5 Syberii Adama Franciszkowi Poznaniu o ludach. Syberii, opisem przez moskiewskiego Książka przy w dniu 23 Pierwsza Kuczyński, Św. kwietnia Dyaryusza Poznań 1874. Treść e t n o g r a f i c z n a A. zbiorowa kościele Polska relacja kulturą, „Szkice „Etnografia P o l s k a " , t. 12: 1968, s. 173 - 187. Kałużyński, Polskie badania nad Jakutami i ich z Dziejów O r i e n t a l i s t y k i P o l s k i e j " , n r 2: 1966, s. 174. 6 7 S . P. K r a s z e n i n n i k o w , G . W. wohnern, S t e 11 e r, dereń Sitten, F r a n k f u r t — L e i p z i g 1774. O p i s a n i e ziemli Beschreibung Nahmem, von dem Lebensart Kamczatki, bandę und S t . P i e t i e r s b u r g 1755. Kamtschatka, Verschiedenen dessen Ein- Gewohnheiten, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ SYBERII 79 �80 A N T O N I KUCZYŃSKI p a ) — P e r m , Wierehoturję, Tobolsk i inne do J a k u c k a , który przez długie lata był miejscem jego p o b y t u . T u z dala od ojczyzny uderzał polskiego zesłańca o d m i e n n y sposób życia s y b e r y j s k i c h tubylców, a czy­ tając k a r t y Dokumentu odnosi się wrażenie, że jest o n d z i e n n i k i e m podróży, w którym n a żywo rejestrowano obraz k u l t u r y w i e l u ludów m i j a n y c h w drodze n a w y g n a n i e . L . Sienicki zainteresowany z i e m i a m i , które zwiedził, oraz l u d a m i , z którymi się zetknął, pozostawił w Doku­ mencie i n f o r m a c j e cenne d l a etnografów, a przede w s z y s t k i m dla t y c h , którzy zajmują się historią etniczną S y b e r i i . Nie należy j e d n a k zapo­ minać, że Dokument jest n i e k o m p l e t n y m obrazem k u l t u r y opisanych w n i m g r u p etnicznych; jest o n odbiciem t y l k o g r u b y c h i poważniej­ szych j e j elementów składowych. P u n k t e m c e n t r a l n y m , wokół którego obracają się materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie, jest ogólny obraz życia ludów spotkanych n a szlaku zesłańczym. Rysuje w n i m L . S i e n i c k i życie tubylców stosownie do największych i najważniejszych dla n i c h potrzeb, j a k pożywienie, mieszkanie, odzież, praca domowa, zajęcia gospodarskie, zwyczaje i obyczaje oraz wierzenia, p r z y o m a w i a ­ n i u których kładzie szczególny nacisk na podkreślenie wpływu c e r k w i prawosławnej powodującej zanik w i e l u t r a d y c y j n y c h , t u b y l c z y c h ele­ mentów k u l t u r y duchowej. 8 Zapewne t y l k o część z tego, co widział L . S i e n i c k i na w y g n a n i u , znalazła miejsce w spisanych po l a t a c h wspomnieniach. Wspomnieć należy, że u t r w a l o n y w n i c h obraz podstawowych elementów k u l t u r y tubylców S y b e r i i zgodny jest w ogólnych zarysach z t y m , który p r z e ­ kazany został przez i n n y c h ówczesnych podróżników rosyjskich, zesłań­ ców p o l s k i c h i późniejszych badaczy. A u t o r Dokumentu n i e podaje i n t e r p r e t a c j i zarejestrowanych przez siebie faktów i właśnie takie bez­ pośrednie czerpanie d a n y c h f a k t o g r a f i c z n y c h z otaczającego środowiska s t a n o w i o wartości historycznej omawianego źródła i w y s u w a j e n a p l a n p i e r w s z y w g r u p i e źródeł p r z y d a t n y c h do studiów n a d r e k o n s t r u k ­ cją d a w n y c h układów etnicznych n a terenie S y b e r i i i k u l t u r y zamieszku­ jących ją tubylców. 9 Na 8 opisane wg mapie oznaczono w Dokumencie. również Cyfry s t a n u n a r o k 1959, uwidocznioną mira, rejony zamieszkiwane u m i e s z c z o n e obok oznaczają w pracy: Czislennost przez grupy etniczne liczebność t y c h ludów i rasselenie narodów r e d . S . I . B r u k , M o s k w a 1962, s. 85 - 88, t a b l . 15 - 16. 9 jego Pamiętnik xiedza i towarzyszów jego 1865; J . K o b y ł e c k i , 1831, Ciecierskiego przeora przygody, doznane Wiadomości Dominikanów na Sybirze o Syberyi 1832, 1833, 1834, p r z e z J . K . , W a r s z a w a Kopcia l i n 1863. brygadjera wojsk polskich z rozmaitych wileńskich, w latach i podróże w niej odbyte 1837; J . K o p e ć , not dorywczych zawierający 1797 - 1801, L w ó w . w Dziennik sporządzony, latach Józefa Ber­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 81 SYBERII Kończąc t e n ogólny r y s o Dokumencie i jego autorze podkreślić należy, że szereg faktów oceniał L . S i e n i c k i z p u n k t u widzenia własnej k u l t u r y , dziwił się m i e j s c o w y m z w y c z a j o m i obyczajom, a n i e k i e d y wypowiadał nawet fantastycznie dzisiaj brzmiące Ojpimie. Do wiadomości tej k a t e g o r i i należy n p . w z m i a n k a o J a k u t a c h , którzy ,,[...] j a k o b y z dawnych l a t m i e l i być r o d e m ze S z w e c j i , a niechcąc znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, z e b r a w s z y w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y niesieni do J a k u c k a , w y s i a d s z y , trzymali wybiwszy ciężarów się i z b u n t o w a w s z y na statki n a m o r z e puścili się i w i a t r a m i Tunguzów, którzy n a t e n czas i jakucką przy­ ziemię i wypędziwszy z całego j a k u c k i e g o okręgu t a m o s i e d l i " (s. 1 1 ) . 1 0 Wiadomość t a nadająca f a k t o m z a w a r t y m w Dokumencie cech f a n t a ­ z j i nie pochodzi prawdopodobnie od samego autora, lecz — j a k słusznie zauważa S. K a ł u ż y ń s k i — jest ona zapewne odbiciem panujących już wówczas poglądów o n i e a u t o c h t o n i c z n y m pochodzeniu Jakutów, co jest dzisiaj kwestią bezsporną, gdyż wiadomo, że przywędrowali o n i n a d Lenę ze swej turańskiej praojczyzny . 11 12 Pomijając na razie inne fałszywe stwierdzenia podane przez L . Sie­ nickiego, które znajdą szczegółowe omówienie w części artykułu poświę­ conej analizie etnograficznej, stwierdzić należy, że w Dokumencie wystę­ pują przede w s z y s t k i m k o n k r e t n e f a k t y , i to bez l i t e r a c k i e j przeróbki. W a r t o również zaznaczyć, że Dokument jest pierwszą w naszej l i t e r a ­ turze publikacją zawierającą pochodzące z autopsji wiadomości o Japoń­ czykach , którzy d o c i e r a l i w czasach współczesnych L . S i e n i c k i e m u na rubieżowe obszary A z j i północno-wschodniej, handlując z r o z s i e d l o n y m i tam tubylcami. 13 10 L . S i e n i c k i , Dokument wińskiej Sekty ciągający, Kościoła z Powszechnego nach w Katolickiego, Sektach błędach Ze względu o mniej wymyślonych znanych zostających, w druku dla Kościoła rozumem Kal­ po­ nauką ludzkim y namie- Państwa krai­ duchowego pożytku ludzi odpadłych, częścią z uporu, raz wychodzący, szereg z między wyrażonych Moskiewskiego pierwszy artykule przytoczono Cudownie Chrystusowego zachodzących w tey księdze Powszechnego żyjących, n a to, że w uniknąć p o w t a r z a n i a у innych Boskiego do Kościoła Kontrowersyi jeszcze od jedności częścią z niewiadomości miłosierdzia swego a podaniem Greckiey у z wspomnieniem pogańskich w różnych у Chwalcę niektórych Kalwińskiey, Sekt, osobliwego Sługę wykładem Luterańskiey, nionych Pewnego cytatów jego tytułu, s t r o n y , z których pochodzi W i l n o 1754. z Dokumentu, cytowany aby tekst, po­ dano w nawiasach. op. cit., s. 174. 11 Kałużyński, 1 2 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 1, K r a k ó w 1961, s. 161 - 194. 13 Informację tę zawdzięczam prof. dr. B . O l s z e w i c z o w i , do którego się w s p r a ­ w i e L . S i e n i c k i e g o zwróciłem. 6 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 �82 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 3. N i e n i e c k i zaprzęg w renifery z końca X V I I I w. W g Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibirl, p o d r e d . M. i L . P . P o t a p o w a , M o s k w a - L e n i n g r a d 1961, s. 23 G. Lewina T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności i przydatności o m a ­ wianego źródła d l a e t n o g r a f i i S y b e r i i o d strony jego zakresu t e m a t y ­ cznego, od s t r o n y zaś faktograficznej najlepszym dowodem w i a r y g o d n o ­ ści zapisów L . Sienickiego są w y n i k i analizy etnograficznej przedstawio­ ne w dalszej, materiałowej części artykułu. ANALIZA ETNOGRAFICZNA „DOKUMENTU" Uwagi metodologiczne. Nakreślony przez L . Sienickiego obraz k u l t u r y tubylców S y b e r i i charakteryzuje się mnogością wątków wymagających w, w i e l u w y p a d k a c h d o d a t k o w y c h uzupełnień i wyjaśnień. L a t a zesłania dały a u t o r o w i Dokumentu możliwość bezpośredniego p o ­ znania ludów s y b e r y j s k i c h i dużą, j a k na owe czasy, wiedzę o i c h k u l t u ­ rze, a chociaż nie w s z y s t k i e materiały dostarczone przez niego można przyjąć b e z k r y t y c z n i e i bez d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y , n i e należy j e d n a k odrzucać i c h bez szczegółowej analizy opartej na w y n i k a c h poszukiwań w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Celem niniejszej analizy jest p r z e d ­ stawienie w o p a r c i u o i n n e źródła i prace etnograficzne, w j a k i m s t o p n i u relacje L . Sienickiego odpowiadają właściwemu o b r a z o w i k u l t u r y ludów Syberii. D l a umknięcia dużej ilości odsyłaczy zgrupowano w niektórych p r z y ­ pisach po k i l k a objaśnień, a niezrozumiałe słowa, z w r o t y oraz bliżej nie znane wydarzenia, i n f o r m a c j e n a t u r y ogólnej i osoby występujące na k a r t a c h Dokumentu zostały skomentowane jednorazowo. C y t o w a n a l i t e r a t u r a ograniczona została do pozycji najważniejszych, a t a m , gdzie �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 83 SYBERII było to szczególnie konieczne, kwestie wątpliwe wyjaśniono bezpośrednio w tekście. Duże uzupełnienia w p r o w a d z o n o z p u n k t u widzenia i n t e r p u n k c j i i pisowni, wprowadzając n p . zmianę samogłoski y n a i , spółgłoski j n a i, dużej l i t e r y na małą i t p . , zgodnie z głównymi zasadami obowiązującymi p r z y p u b l i k a c j i źródeł h i s t o r y c z n y c h . T a k przedstawiają się główne założenia metodologiczne zastosowane p r z y opracowaniu materiałów etnograficznych z a w a r t y c h w Dokumencie, który po raz p i e r w s z y p r z e d s t a w i o n y zostaje w całości j a k o źródło etnograficzne dotyczące wieloetnicznego obszaru S y b e r i i . Dokonana w e wstępie krótka c h a r a k t e r y s t y k a treści Dokumentu s t a n o w i chyba dosta­ teczną metrykę uzasadniającą konieczność k r y t y c z n e g o omówienia za­ w a r t y c h w n i m materiałów, chociaż występujący w n i c h słownik zaga­ dnień k u l t u r o w y c h n i e jest z b y t bogaty. Kończąc, wyjaśnić należy, że artykuł t e n jest t y l k o szkicem obszerniejszej i szczegółowszej p r a c y 0 p o l s k i c h źródłach z zakresu e t n o g r a f i i S y b e r i i , którą autor przygoto­ w u j e do d r u k u , a której ostateczne zakończenie będzie wymagać jeszcze dłuższego czasu. 14 l s * Po t y c h uwagach noszących c h a r a k t e r wstępu — może trochę p r z y ­ długiego, ale koniecznego do z o r i e n t o w a n i a c z y t e l n i k a w p r o b l e m a t y c e p o l s k i c h źródeł do e t n o g r a f i i S y b e r i i — przejdziemy następnie do szcze­ gółowego omówienia materiałów etnograficznych zamieszczonych na k a r t a c h Dokumentu. Egzotyka syberyjska, bo t a k ją trzeba nazwać, rozpoczyna się w t y m źródle od opisu l u d u , który zamieszkiwał w począ­ t k a c h X V I I I stulecia „[...] ziemię permską, t o jest zyrańską , inszy język i obyczaje mającą" (Js. 7). Wnioskując z etnicznego układu obsza16 14 Instrukcja wydawnicza d l a źródeł h i s t o r y c z n y c h od X V I do połowy X I X w i e k u , W r o c ł a w 1953. 15 w Skrótowe artykułach: w badania 1 6 omówienie treści Kałużyński, Dokumentu etnograficznej dokonane zostało Wkład Polaków op. cit., s. 174; K u c z y ń s k i , s. 513- 515. W bliższy k o n t a k t z o b s z a r a m i u w s c h o d n i c h podnóży U r a l u z a m i e s z k a n y m i przez plemiona połowie zwane tego Małą Komi wieku weszli władcy Rosjanie na moskiewscy przestrzeni X I V opanowali tereny Permią, z a m i e s z k a n e p r z e z K o m i - Z y r i a n , a w Księstwo M o s k i e w s k i e objęło w posiadanie obszary Permii wytworzyła się oraz dogodna się po wschodniej Russkoje nasielenie włączenia sytuacja stronie Sibiři Uralu. XVII Nowogrodu do dalszej Dokładniej i naczała XVIII rzeką sto l a t później w y n i k u opanowania do Księstwa penetracji drugiej Wyczegdą n a d górną Wyczegdą K a m ą , n a których r o z s i e d l e n i b y l i K o m i - P e r m i a c y . W 1 Wielkiej stulecia. W nad Moskiewskiego obszarów o t y m zob.: W . (1472) i rzeką Małej (1478) rozciągających Aleksandrów, w., M o s k w a 1964. �84 ANTONI KUCZYŃSKI rów p r z y u r a l s k i c h w o w y m czasie stwierdzić należy, że zetknął się wówczas L . S i e n i c k i z r o z s i e d l o n y m i na obszarach leżących w d o l n y m biegu K a m y K o m i - Z y r i a n a m i i K o m i - P e r m i a k a m i zaliczanymi do t z w . p e r m s k i e j gałęzi ugrofińskiej r o d z i n y językowej. L u d y te stosunkowo wcześnie zetknęły się z cywilizacją rosyjską, gdyż zwycięski pochód Jermaka za U r a l doprowadził już p o d koniec X V I I stulecia do opanowania p r a w i e całej S y b e r i i z wyjątkiem j e j południowych rubieży. Ta p o l i t y c z n a zależność K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków od państwa 1 7 R y c . 4. N i e n i e c k i zaprzęg w p s y s. 68, r y c . 3 Tamże, rosyjskiego poprzedzona została n a w i e l e l a t wcześniej ekspansją kościo­ ła prawosławnego, co słusznie podkreśla autor Dokumentu pisząc, że m i m o to, iż l u d y te nawrócone zostały przez: „Stefana-Episkopa-Weliko-Permskiego na ruskie ogień z a b o g a chwalić nie p o r z u c i l i i ogniowi wyznanie, jednakże adorację o d d a w a l i , jeszcze a gdym z nimi mówił, że to j e d e n żywioł od b o g a n a usługę i w y g o d ę l u d z i o m s t w o r z o n y , uparcie się s p r z e c i w i a l i , mówiąc żeśmy się tego od n a s z y c h przodków n a u c z y l i , [...] choć t e r a z p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć, ale u R u s i 1 7 Poważną gonowów rolę w kolonizacji obszarów z miasta Solwyczegodzke, w 1558 r. rozległe i słabo z a l u d n i o n e w o w i e otrzymali dalsze i Obem. Z inicjatywy J e r m a k organizuje opanowywania których zostało obszary i przy poparciu odegrała n a d rzeką K a m ą . W tej r o d z i n y , będący a U Rusi — w Rosji. Stro- Groźnego 1574 S t r o g o n o - n a i c h służbie sam Jermak Kozak systematycznego z Tatarami, wpadł urządzoną p r z e z oddziały a r m i i t a t a r s k i e j i zginął w f a l a c h I r t y s z u . 18 IV n a d r z e k a m i Tobołem, I r t y s z e m (1581), która jest początkiem zdziesiątkowane, rodzina od c a r a I w a n a S y b e r i i . W o j s k o J e r m a k a stoczyło s z e r e g w a l k poważnie a my żadnego t a k mocnego n i e syberyjskich która otrzymała posiadłości p o z a U r a l e m , wyprawę za U r a l 1 8 w podczas zasadzkę, �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 85 SYBERII w i d z i m y boga, bo bogi, co w c e r k w i a c h r u s k i c h stoją, n a s z bóg ogień, k i e d y zechce, z a r a z te spalić może i w n i w e c z obrócić, czego słuchając dziwowałem się bardzo, iż czego się z młodu n a p i l i i od s w o i c h przodków się n a u c z y l i , to za p r a w d ę i f u n d a m e n t m i e l i " (s. 7). 1 9 Ta zdawkowa relacja zawiera ciekawe d l a etnografa szczegóły z za­ k r e s u k u l t u r y duchowej opisanych ludów, a chociaż b r a k w niej w y ­ czerpującego obrazu systemu religijnego, to nawet w z m i a n k a , że „ogień za boga chwalić nie p o r z u c i l i " , jest cenna, gdyż p o t w i e r d z a ona wystę­ powanie k u l t u ognia wśród K o m i - Z y r i a n i Komi-Permiaków, który j a k o siła przyjazna i siła niszczycielska stanowił jeden z istotniejszych ele­ mentów i c h wierzeń. Z r e l a c j i tej w y n i k a również, że w śwatopoglądzie obu g r u p etnicznych występowały — m i m o działalności m i s j i p r a w o ­ sławnych — elementy wierzeń pogańskich, które przetrwały d w u w i e k o wą ekspansję kościoła prawosławnego zapoczątkowaną jeszcze pod koniec X I V stulecia przez biskupa Stefana Permskiego . Po minięciu okolic zamieszkanych przez K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r ­ miaków spotkał autor Dokumentu Mansów ( W a g u l i c z ó w ) , o c z y m pisze: 20 21 „[...] wieźli i Wierzchoturiem nas przez 23 naród Waguliczów, który leży między Solą Kamską 24 i s a m i m l e k i e m k o b y l i m się ż y w i ą , z d a r z a się, że k o n i e z a bogi chwalą; a gdym 25 i m mówił, że to bydlęta d l a usług od boga dane, tedy m i o d p o w i e d z i e l i , że to są bogowie, którzy n a s noszą, n a s karmią i do pożywienia n a m w s z y s t k i e sposoby i 2 2 , pogańskiej w i a r y i osobliwego języka . C i mnóstwo k o n i mają tego n a s p r z o d k o w i e nasi dawni n a u c z y l i i t a k t r z y m a l i , czego i my dają odmienić nie c h c e m y ; ale o n i c h do S o l i K a m s k i e j wkrótce po m n i e przyszedł u k a z , to jest ordynans carski, a b y do w y z n a n i a ruskiego k o n i e c z n i e i c h p r z y m u s i ć , co jeżeli 26 wzięło swój s k u t e k d o s k o n a l e n i e w i e m " (s. 7 - 8). 19 Czego się z młodu n a p i l i — czego się w młodości n a u c z y l i . 20 Pisał o t y m również A . Kamieński-Dłużyk kładniej zob.: K u c z y ń s k i , 21 W a r t y k u l e posługuję Pierwsza polska się przyjętymi w Dyaryuszu, dziś n a z w a m i n i m y podane przez L . Sienickiego u m i e s z c z a m w 22 Miasto Solikamsk. 23 Miasto 24 Język M a n s ó w należy do u g o r s k i e j g r u p y 1874. D o ­ ludów Syberii, a etno- nawiasach. Wierchoturje. u r a l s k i e j r o d z i n y językowej i różni się z n a c z n i e od języka K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w skiej grupy Poznań s. 179. rodziny u r a l s k i e j . Atłas narodów mira, zaliczanego w skład fiń­ r e d . S . I. B r u k , W. S . Apen- n i e napotkałem p o t w i e r d z e n i a faktu, c z e n k o , M o s k w a 1964, s. 158. 25 W dostępnej m i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u j a k o b y l u d t e n spożywał k o b y l e m l e k o . W i a d o m o n a t o m i a s t , że t z w . o b s k a i soswińs k a grupa konie Zob.: M a n s ó w posługiwała się w z i m i e końskim zaprzęgiem, l a t e m te w y p u s z c z a n o Narody Sibiři, n a p a s t w i s k a , n a których pasły natomiast się one do późnej j e s i e n i . red. M. G. L e w i n , L . P. Potapow, M o s k w a — L e n i n g r a d 1956, s. 580 - 582. 26 Przyjęcie prawosławia przez grupy etniczne Syberii było tylko czystym �86 ANTONI KUCZYŃSKI Trafność obserwacji autora Dokumentu wobec k u l t u r y Mansów zo­ stała bliżej wyjaśniona w przypisach, zatem przechodzimy do dalszego ciągu jego podróży, podczas której spotkał o n Chantów (Ost jaków): „[...] którzy i n a k s z y język mają, po w o d a c h pływają, z łowienia r y b s w o j e pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy w y p r a w i a j ą i odzienie z n i c h sobie robią, w o d ę z a boga adorują. J e d n a k w ośm l a t po odjeździe m o i m z O s t j a k u , gdy F i l o f e j A r c h i e r e j to jest A r c y b i s k u p S y b i r s k i w y s o k i m s w o i m h o n o r e m i znaczną i n t r a t a w z g a r d z i w s z y d o b r o w o l n i e zdał te a r c h i e r e j s t w o , a obrał sobie życie p u s t e l ­ n i c z e , przesłał do niego o r d y n a n s c a r , a b y jechać n a d rzekę O b i i n n e r z e k i , gdziekolwiek się znajdują O s t j a c y i przepowiadał z ewangelią ucząc r u s k i e g o w y z n a n i a , którzy b y d o b r o w o l n i e c h c i e l i się ochrzcić, a b y i c h k o n t e n t o w a ł biorąc w s z y s t k o od t a m e c z n y c h s y b i r s k i c h w o j e w o d ó w z c a r s k i e g o s k a r b u , którzy b y zaś w s w o i m błędzie b y l i u p a r c i i nawracać się n i e c h c i e l i , a b y i c h gwałtem p r z y ­ muszał. C o się i stało. L e c z c i chociaż p r z y m u s z e n i po r u s k u wierzyć c h r z c i l i się, bynajmniej j e d n a k błędu s w e g o n i e odstąpili, w o d y [którą — A . K . ] b o g i e m m o c n i e j s z y m niż r u s c y bogowie nazywają i w i e r z ą " (s. 9). 2 7 28 A u t o r Dokumentu przedstawił bardzo s k r o m n y obraz gospodarki Chantówi i i c h k u l t u r y duchowej, a uwaga, że „po wodach pływają, z łowienia r y b swoje pożywienie mają, skóry z r y b zdarłszy wyprawiają i odzienie z n i c h sobie robią", w y m a g a k o m e n t a r z a wyjaśniającego, że nie wszystkie g r u p y ludności chantyjskiej utrzymywały się j e d y n i e z połowu r y b , gdyż istniało w i e l e rodów zajmujących się przede w s z y ­ s t k i m myślistwem i hodowlą reniferów. I n f o r m a c j a t a słuszna jest t y l k o w odniesieniu do Chantów mieszkających wówczas w basenie O b i , gdzie n a d r z e k a m i K a z y m , Soswa, Wach, J u g a n i A g a u koncentrowały się osady r y b a k ó w . Kończąc, wspomnieć należy, że t a k skomentowana i n f o r m a c j a znajduje odbicie w opisie S y b e r i i A . Kamieńskiego-Dłużyka i zgodna jest z i n n y m i i n f o r m a c j a m i z a w a r t y m i w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u . Z i n n y c h wiadomości wymagających k o m e n t a r z a jest stwierdzenie, że C h a n t o w i e „wodę za boga adorują". I n f o r m a c j a ta jest bardzo ogólnikowa, t a k że t r u d n o z n i e j wywnioskować o bliższych szczegółach związanych z k u l t e m w o d y , t y m bardziej że w dostępnej 29 3 0 aktem administracyjnym. ryjscy wyznawali nadal Mimo działalności misji szamanizm i odprawiali prawosławnych swe tradycyjne tubylcy obrzędy, sybe­ których duchowieństwo p r a w o s ł a w n e n i e było w s t a n i e wyeliminować. 2 7 Z O s t j a k u — z k r a j u Chantów (Ostiaków). 2 8 Kontentował — dzającym przyjęcie obdarowywanie wynagradzał. P o w s z e c h n i e religii prawosławnej tubylców tytoniem, — wódką, stosowanym poddanie się metalowymi środkiem aktowi kotłami wynagra­ chrztu — oraz było różnymi świecidełkami w r o d z a j u koralików itp. ska 29 Narody s0 Dyaryusz s. 181. Sibiři, s. 576. wiezienia moskiewskiego s. 382; K u c z y ń s k i , Pierwsza pol­ �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 87 SYBERII i R y c . 5. U k ł a d s z l e i w n i e n i e c k i m zaprzęgu w p s y Tamże, s. 73, r y c . 4 a u t o r o w i l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u n i e natrafiono na j e j potwierdzenie. Woda wi związku z k u l t e m , a przede w s z y s t k i m z magią, występuje bardzo często u różnych ludów świata, zatem przypuszczać należy, iż m a m y t u do czynienia z zespołem w i e r z e n i o w y m sięgającym bardzo odległych, t j . p i e r w o t n y c h okresów k u l t u r y , w y r w a n y m z pierwotnego k o n t e k s t u wierzeniowego i utrzymującego się t y l k o w n i e l i c z n y c h w a r s t ­ w a c h społeczeństwa chantyjskiego. Być może głębsze s t u d i a n a d t y m zagadnieniem, a przede w s z y s t k i m dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e źródeł rosyjskich, p o z w o l i w przyszłości n a odpowiednie oświetlenie tego p r o ­ b l e m u . Podkreślić należy, że w okresie wędrówki L . Sienickiego po S y b e r i i właściwą d l a Chantów religią był szamanizm z w i e l o m a p r z e ­ żytkami t o t e m i z m u . �88 ANTONI Ryc. 1 - wygląd KUCZYŃSKI 6. Przenośny stożkowy szałas N i e ń c ó w i j e g o zewnętrzny szałasu, 2 - 4 — przekrój szałas z korytarzem, poziomy — rozplanowanie Wg Narody Sibiři, konstrukcja: 3 - przekrój pionowy, wnętrza Moskwa-Leningrad 1956, s. 619 �ETNOGRAFICZNY W dalszych p a r t i a c h Dokumentu o Nieńcach. OBRAZ 89 SYBERII zamieszczone są skromne i n f o r m a c j e „Naród Samojedów — pisze autor — widziałem t y l k o p r z e j a z d e m n a d rzeką O b , którzy w j e l e n i c h skórach n i c n i e s z y t y c h t y l k o w y p r a w n y c h z przednimi nogami, w szerścią na wierzch zwierza wszela­ które ręce kładą, jedną obróciwszy kiego, chodzą, wszystkie miasto surowo miedziane bałwanki n a obraz do n a r t szerścią odzienia jedzą mają, którym i n a o f i a r y k o n i e wprzęgając skórę do ciała, a drugą używając. i stamtąd Cokolwiek Samojedzią człowieczy w y l e w a j ą ubiją nazwani . Zamiast 3 1 i po s w o i c h k a m e r a c h bogów trzy­ 3 2 różne skóry zwierzęce przynoszą, jeżdżą n a p s a c h , 3 3 n a pięć a r s z y n ó w długości, a t y l k o n a t r z y 34 jako ćwierci a r s z y n a szerokości, n a kształt s a n i z d o b i o n y c h , n a które czterdzieści p u d ó w 3 5 cię­ żarów nakładają" (s. 9). Dopełniając wiadomości o Nieńcach wspomnieć należy, że życie i c h odbiegło już daleko od osiemnastowiecznych wzorów. Zamieszkują o n i obecnie w liczbie 25 t y s . duży obszar — ponad 3 m i n . k m , rozciąga­ jący się od wybrzeży półwyspu K a n i n aż po półwysep T a j m y r . Ongiś podstawą b y t u Nieńców było polowanie n a r e n i f e r y i inne zwierzęta, a także po części pasterska h o d o w l a reniferów. P r z y o k a z j i wyjaśnić należy, że m y l n a jest i n f o r m a c j a L . Sienickiego, j a k o b y j e d l i o n i t y l k o surowe mięso, chociaż stosunkowo często- wchodziło ono w skład i c h pożywienia obok mięsa g o t o w a n e g o . K o m e n t a r z a w y m a g a również stwierdzenie, że Nieńcy „ w j e l e n i c h skórach n i c n i e szytych t y l k o w y ­ p r a w n y c h z p r z e d n i m i nogami, w które ręce kładą, jedną skórą szerścią do ciała, a drugą szerścią na w i e r z c h obróciwszy chodzą, miasto odzie­ n i a używając". Opis t e n dotyczy j e d y n i e futrzanego skafandra z w a n e ­ go przez Nieńców „malicą" ', p r z y c z y m dodać należy, że skafander t e n zszyty był z kawałków Skóry r e n i f e r o w e j , a skórzane spodnie i f u ­ trzane b u t y stanowiły równie ważną część odzieży, co zostało pominięte w Dokumencie . 2 36 37 3S 131 Informacja t a jest o d b i c i e m panujących wśród Nieńców, k i e d y to p o c h o d z e n i e nazwy wówczas że w o b e c częstych głodów n a d a l e k i e j północy zjadano cie n a z w a t a p o c h o d z i od s a m o d y j s k i e j Szczegółowe i n f o r m a c j e graficznej poświęconej etnograficzeskie oczerki, grupy n a t e n t e m a t znajdują tej g r u p i e K a m e r a c h — mieszkaniach. 33 Do nart — o kanibalizmie się t a m n a w z a j e m . W isto­ językowej, do której należą Nieńcy. się w n a j n o w s z e j etnicznej — L . W. Moskwa—Leningrad 3 2 poglądów „Samojed" tłumaczono w t e n sposób, monografii С h o m i с z, Neńcy etno­ istoriko 1966, s. 24 - 28. do wąskich długich sań. Nieńcy używali także zaprzęgu nifery. 34 A r s z y n — d a w n a r o s y j s k a m i a r a długości = 35 P u d •—• d a w n a r o s y j s k a j e d n o s t k a m a s y = 40 funtów = 71,12 c m . 36 С h o m i с z, op. cit., s. 133 - 135. 37 С h o m i с z, op. cit., s. 118. 38 С h o m i с z, op. cit., s. 120 - 121. 16,38 k g . w re­ �90 ANTONI KUCZYŃSKI Powracając do dalszego ciągu syberyjskiej wędrówki naszego r o ­ daka, przytoczyć trzeba zawarte w Dokumencie wiadomości o E w e n k a c h n a z y w a n y c h w starszej l i t e r a t u r z e T u n g u z a m i . L u d t e n , m i m o d o ­ skonałego przystosowania do t r u d n y c h warunków s y b e r y j s k i e j p r z y r o d y , reprezentował n i s k i stopień r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j . O d d a j m y j e d n a k głos a u t o r o w i , który pisze: 9 3 „Potem przywieźli nas do J e n i s e j s k a , skąd się t u n g u s k a z i e m i a z a c z y n a , których język różny i osobliwy rzęcych w y p r a w n y c h , od i n n y c h narodów, w według s w o j e j osobliwym t a k j a k nić kręconymi, szerść jelenią c z e r w o n o dolkách miasto frędzli dają ubiorze ze skór zwie­ m a n i e r y s z y t y c h , m i a s t o n i c i żyłami j e l e n i m i tylko farbowaną u s u k n i , ogony do koła s u k n i , n a p o ­ z tyłu wyrzynane zostawiają, n a głowach z f r a n c u s k a z tyłu jedną kosę zaplecioną noszą; l u d z i e w z r o s t u kiego, po l a s a c h głębokich u s t a w i c z n i e łowami i s t r z e l a n i e m z w i e r z a się bawią, odzienie i wyżywienie sobie i dań carowi tylko wiel­ różnorodnego z leśnych zwierząt mają. C i już zaczynają mieć d o m o w e j e l e n i e [ r e n i f e r y — A . K . ] , n a których jeżdżą i łanie doją jak krowy, rąk, swojskimi że się a młode j e l o n k i , które się rodzą przyuczają stają, od C i T u n g u z i domów p e w n y c h noszą d l a pożywienia ludzi n i e uciekają, owszem bez z młodu do ludzi tęsknią. n i e mają, u s t a w i c z n i e z m i e j s c a n a m i e j s c e się p r z e ­ j e l e n i o m , n a tychże j e l e n i a c h j u r t y , a po p o l s k u namioty 4 0 s w o j e skórzane przewożą, w których rozpiętych i zimą p r z y o g n i s k u siedzą n a d z y , do koła śniegiem o s y p a w s z y . Z a boga mają 4 1 niedźwiedzia czarnego , że to uczynić m u s i e l i n i e ze s w o j e j proch Ruś władzą Gdy dała zostając rozkazawszy, musiemy a g d y się , 2 i m t r a f i k i e d y niedźwiedzia ubić, tedy n a d z a b i t y m skaczą, krzyczą przepraszając, ochoty, ale z r o z k a z u , bo i strzelbę Ruś robiła, a b y k o n i e c z n i e niedźwiedzie ich rozkaz pełnić, dlatego s t r z e l a l i , pod i m się u d a , k i e d y szczęście w u s t r z e l e n i u z w i e r z a , tedy z r o b i w s z y s z u b i e n i c y ze t r z e c h belek, zawieszają których ty n a nas nie gniewaj się. n a kształt skóry łosie albo j e l e n i e n a cześć niedźwie­ d z i o w i , dziękując z a to szczęście, które m i e l i " (s. 10). 3 9 W literaturze X V I I I Tongusami. Pochodzenie i X I X w. tego słowa Ewenkowie n i e zostało nazywani dotychczas byli Tunguzami jednoznacznie lub wyjaś­ nione. Dzielą się o n i n a d w a p l e m i o n a — E w e n k ó w R e n i f e r o w y c h , którzy nazywają siebie Oroczonami, dolnym biegiem Dokładniej n i e należy mylić z O r o c z o n a m i Drugą o t y m zob.: Narody Ewenkijskij jazyk, i paleoaziatskie 4 0 a których Amuru. Oprócz zabajkalskich) [w:] jazyki, jurt Jazyki grupę stanowią Sibiři, Ewenkowie s. 701 - 7 0 2 ; narodów SSSR, O. A. mongolskie, mieszkającymi Konni — nad Muroczoni. K o n s t a n t i n o w a , tunguso-manczrzyrskie r e d . W. W. W i n o g r a d ó w , t. 5, L e n i n g r a d 1968, s. 68. krytych wojłokiem z a m i e s z k a n i e służył l e k k i c h , gładko o b r o b i o n y c h (forma mieszkania i m przenośny szałas typowa dla składający Ewenków się z 2 0 - 3 0 żerdzi, n a które naciągano zamszową powłokę ze skór reniferowych. 41 Dolną zewnętrzną pokrycia z ziemią część szałasu w otaczano wałem miejscu zetknięcia się jego ze śniegu, który miał n a celu zamszowego zabezpieczenie wnętrza p r z e d zamiecią i napływem chłodnego p o w i e t r z a . 42 Jest to pomyłka, n i e występuje dźwiedź b r u n a t n y Zwieri gdyż na obszarach (Ursus Sibiři — chiszcznyje, niedźwiedź czarny (Selenarctos Thibetanus Cuvier) z a m i e s z k a n y c h p r z e z E w e n k ó w , n a których żyje Arctos L.). Ustalono n a podstawie: M o s k w a 1962, s. 80 - 151. nie­ S. U . S t r o g o n ó w , ��92 ANTONI KUCZYŃSKI Z a w a r t y w Dokumencie obraz k u l t u r y Ewenków zgodny jest z t y m , który nakreślony został przez i n n y c h późniejszych podróżników bądź badaczy korzystających z materiałów źródłowych . W opisie t y m znalazły się jednak i n f o r m a c j e wymagające wyjaśnienia. Taka n p . jest w z m i a n k a o p o l o w a n i u na niedźwiedzia. Wspomniane przez autora prze­ praszanie zwierzęcia za zadaną m u śmierć, p r z y jednoczesnym w s k a ­ z y w a n i u innego w i n o w a j c y , właściwe było n i e t y l k o w i e r z e n i o m e w e n k i j s k i m , lecz p r a w i e w s z y s t k i m l u d o m s y b e r y j s k i m , wśród których występował k u l t niedźwiedzia. Zwyczaj t e n jest odbiciem p i e r w o t n y c h wierzeń, których podstawę s t a n o w i przekonanie o t y m , że wszelkie i s t o t y żyjące równe są człowiekowi. Myśliwy, który zabije zwierzę, uważa, że grozi m u zemsta ducha pozbawionego ciała l u b w s z y s t k i c h i n n y c h zwierząt tego g a t u n k u , które w umyśle p r y m i t y w n e g o t u b y l c a syberyjskiego połączone są ze sobą, t a k j a k ludzie, więzami r o d z i n n y m i . Tego rodzaju uznanie dla niedźwiedzi, na które E w e n k o w i e ciągle p o ­ l o w a l i dla zdobycia cennego f u t r a i pożywienia, p o d y k t o w a n e było wiarą w to, że znajdujący się w okolicy d u c h zabitego zwierzęcia napadnie n a n i c h p r z y pierwszej nadarzającej się okazji, jeśli go wcześniej n i e przeproszą . 43 44 43 Między Tungusija innymi: А. (Ewenkijskij Leningrad gebnisse Р. 1934; F . M u l l e r , der tiersburg, Unter Olenek-Expedition 1 o w i с z, okrug der St. Pietiersburg Tungusen Kais. P. und Russ. krają), Jakuten, kultu Eine Etnografija Erlebnisse in u zagadnienie zob. też: B . K o h u t n i c k i , ludów i ateizmu, bei wierzeń Warszawa den Ainu północnych totemicznych, obszarów święcie roszewski u Ajnów, Mono- SSSR, Mos­ Kult Wybrane [w:] [w:] Kultur i elementów Azji, „Etnografia niedźwiedzia zagadnienia und Sprache, 1962, s. 4 0 4 - Podobieństwo u Ewenków z historii Problem des religii Barenfestes Wiener Beitrage zur K u l t u r - g e s c h i c h t e u n d L i n g u i s t i k , t. 11: 1952, s. 189 - 2 0 3 ; B . P i ł s u d s k i , dzim Pie- d z i k i c h zwierząt p r z e z Ameryki 1954, s. 303 - 322; A . S 1 a w i k, Zum und Giliaken, Er- St. Sibiři, s. 701 - 742. P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 322 - 346; A . F . A n i s i m o w, i und Ethnologische narodów O z a b i j a n i u „boskiego zwierzęcia" oraz p r z e b l a g i w a n i u niedźwiedzia Moskwa— Gesellschaft myśliwych pisał między i n n y m i J . G . F r a z e r, Zíoía gałąź, W a r s z a w a 419. O k u l c i e niedźwiedzia Sowietskaja N a u m o w, geogr. Tungusen. 1879; S . T о к a r i e w, k w a 1958, s. 497 - 504; Narody N. Wostoczno-Sibirskogo L e i p z i g 1882; С. H i e к i s с h, Die graphie, 44 К u гу nacjonalnyj Na niedźwie­ „Sfinks", t. 7 - 8: 1909. A oto co n a t e n t e m a t p i s z e W . S i e ­ przytaczając opowieści jakuckie: „Raz p e w i e n bohater spotkał się bez b r o n i z niedźwiedziem. Dużo i c h p r z e d t e m zabił, wiedział, że są źli n a niego i chcą go zgubić. Więc spróbował wybiegu, zaczął zawstydzać zwierza: »Nie napadać n a m n i e z n i e n a c k a ? Czyż p r z e d napaścią nie budziłem w a s w nie ostrzegałem. bezbronny. Puść mię Spróbujemy się dziś, a j u t r o wówczas«. przyjdę Niedźwiedź n a to s a m o zgodził wstyd ci barłogach, miejsce, j a k dziś, się. N a z a j u t r z łowiec przyszedł n a m i e j s c e w a l k i z pięścią obmotaną r z e m i e n i e m . Uderzył nią po głowie z w i e r z a i zabił go [...] rodowe, zemstę W t y m podaniu za z a b i c i e współbraci wyraźnie przypisują niedźwiedziowi u c z u c i e i rycerskość d z i k i c h wojowników. Dlatego �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 93 SYBERII W następnej części Dokumentu zamieszczone zostały skromne w i a ­ domości o k o c z o w n i c z y m ludzie Zabajkala posiadającym już w X V l I I stuleciu dobrze zorganizowaną gospodarkę opartą n a h o d o w l i owiec, bydła i k o n i . Oto one: „Z J e n i s e j s k a powieźli niedziel mieszkając inszy mnie naród do H e ń s k a 4 5 widziałem nazywający — wspomina się autor Braty — tam kilka [Buriaci 4 6 — A . K . ] , którzy m i e l i p r z e d tern pod swoją władzą wielką Tartarję w d z i k i c h i w i e l ­ kich polach mają, w chlujno leżącą, gdzie i t e r a z m i e s z k a j ą , bydła, k o n i , o w i e c 47 owczych kożuchach chodzą n a kształt Tatarów, t y l k o się noszą, język o s o b l i w y od t a t a r s k i e g o niezmierne zbyt i od i n s z y c h narodów. Mają z a b a w y swoje, jeżdżąc w pole n a k o n i a c h uganiają w s z e l k i e g o zawojowani i Chińczykom też zwierza i na koniach z ł u k ó w strzelają d z i k i e k o z y [...]. C i B r a t y l u d z i e graniczą z Mungułami łowie — A . K . ] , a c i M u n g u l i stada długo i n i e ­ [Mongo­ już p o d władzą chińską zostają j a k o od Chińczyków dań płacą, z tej s t r o n y murów chińskich mieszkają" (s. 10 - 11). Wiarygodność r e l a c j i L . Sienickiego o k u l t u r z e Buriatów została szczegółowo scharakteryzowana w przypisach. W y p a d a jednak podkreś­ lić, że wiadomości o wielkości stad h o d o w a n y c h przez n i c h zwierząt są dość różnorodne u różnych autorów. Najbiedniejsi n i e posiadali zgoła nic l u b co najwyżej nieco owiec i krów; dobytek najbogatszych skłanigdy Jakuci n i e zabijają w barłogach zakłują zamkniętego i osaczonego s k o przyszło bić się«. [...] hymn. Podobny h y m n niedźwiedzi, nie rozbudziwszy ich. N i m z w i a r z a , szturgają go i krzyczą: » W s t a w a j ! Woj­ P o z a b i c i u t r z e b a niedźwiedzia przepraszać, śpiewać m u należy śpiewać r o s o m a k o w i przed zabiciem. Po walce śliwcy piją po m i s e c z c e ciepłej k r w i niedźwiedziej, zjadają po k a w a ł k u my­ surowego mięsa, wątroby i tłuszczu i zwróciwszy się k u n i e b u wołają »uch«. »[...] Niedźwiedź to w c a l e nie zwierz, skóry, żeby lecz czarownik. przekonać Dość spojrzeć się, że to k o b i e t a : wodził m i s t a r y myśliwy. I s t n i e j e n a w e t dźwiedzi". P a t r z : 4 5 46 Heńsk — Sieroszewski, miasto n a niedźwiedzia o b d a r t e g o ze p i e r s i , nogi, podanie — do­ o ludziach zamienionych w wszystko kobiece« nie­ op. cit., t. 2, s. 290 - 291. Kańsk, leżące n a d rzeką K a n — dopływ J e n i s e j u . Również w źródłach r o s y j s k i c h z X V I I s t u l e c i a l u d t e n występuje p o d nazwą „ B r a t y " l u b „Bratscy l u d z i e " , a e t n o n i m B u r i a c h przeszedł do R o s j a n w X V I I I poprzez l u d y t i u r s k i e . P a t r z : 1958, s. 447. O t z w . „brackim z XVIII przez Wyspy i J. Kopeć, całą wzdłuż Kurylskie jeleniach, warte w. Azyą, narodzie" autor lotem [lądem Relacje narodów również pt. Dziennik — A.K.] do portu i stamtąd napowrót inny podróży Ochotska, Józefa Kopcia o ludach Wkład Syberii, polskich w. SSSR, Moskwa polski zesłaniec Józefa Kopcia oceanem do tegoż portu 1837, s. 157. Omówienie treści e t n o g r a f i c z n e j jest w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , etnografii. wspomina wspomnień do niższej Kamczatki Wrocław Etnografija S . T о к a r i e w, na Dziennika podróżników do przez psach za­ historii „Etnografia P o l s k a " , t. 13: 1969, s. 88 - 129. I n f o r m a c j a t a n i e jest ścisła. C h o d z i w niej z a p e w n e o to, że w o k r e s a c h poprzedzających w ę d r ó w k ę L . S i e n i c k i e g o po S y b e r i i B u r i a c i z n a j d o w a l i się pod częściowym p a n o w a n i e m m o n g o l s k i m . 4 7 �94 ANTONI KUCZYŃSKI dał się zaś z K i l k u s e t , często nawet z p a r u tysięcy owiec, k o n i i kóz, a według J . G e o r g i e g o jedna rodzina b u r i a c k a posiadając 20 sztuk „różnych zwierząt" (a h o d o w a l i B u r i a c i bydło rogate, konie, kozy, owce i wielbłądy) utrzymywała się nędznie; natomiast mając i c h 50 — do­ statnio; p r z y czym dodaje autor, że w celu zapewnienia sobie lepszych warunków życia zajmowano się jeszcze zbieraniem d z i k i c h płodów p r z y r o d y oraz łowiectwem. Na osobne p o t r a k t o w a n i e zasługuje w z m i a n k a , że B u r i a c i mają „język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów", z której w y n i k a , że a u t o r Dokumentu bacznie obserwował odmienność kulturową g r u p 48 R y c . 8. B u r i a t strzelający z łuku W g H . к a r u t z, Die Volker Noru und Mittel-Asiens, S t u t t g a r d 1925, s. 65, r y c . 15 Cytowane za: K . M o s z y ń s k i , oraz podstawowe wiadomości o formach religijnym i sztuce, K r a k ó w 1953, s. 376. 48 Ludy pasterskie, ich kultura materialna współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 95 SYBERII etnicznych m i j a n y c h na szlaku zesłańczym. B u r i a c i b o w i e m mają rze­ czywiście język o d m i e n n y od tatarskiego, gdyż wywodzą się o n i z m o n ­ golskiej g r u p y ludów, a spora i c h część mieszka obecnie na t e r y t o r i u m północnej M o n g o l i i . Najobszerniejsze materiały etnograficzne zawarte w Dokumencie dotyczą Jakutów, wśród których przebywał a u t o r najdłużej. Relacja z tego zakresu rozpoczyna się opisem drogi, gdzie począwszy o d „[...] Leną Ilimska nazwaną spuścili 4 9 nas s t a t k a m i wodą k u morzu Lodowatemu jest i m o w ą i u b i o r e m i rzeką bardzo wielką do J a k u c k a ; t e n j a k u c k i naród i szeroką odmienny od w s z y s t k i c h t a m e c z n y c h narodów, m o w ę osobliwą mają, ubiór zaś n a kształt s z w e d z k i e g o , t y l k o w s z y s t k o ze skór zwierzęcych, opięte krótko, z tyłu r o z p o r y . O J a k u t a c h t y c h powiadają, j a k o b y z d a w n y c h l a t m i e l i być ze S z w e c j i , a niechcąc ciężarów znosić, które n a n i c h S z w e d z i nakładali, się i z b u n t o w a w s z y n a s t a t k i w o d n e z żonami i z dziećmi p o w s i a d a w s z y puścili się i w i a t r a m i p r z y n i e s i e n i do J a k u c k a , w y s i a d s z y , t e n czas i j a k u c k a ziemię t r z y m a l i , w y b i w s z y Tunguzów, i wypędziwszy rodem zebrawszy na morze którzy z całego na jakuckiego okręgu t a m o s i e d l i ; b a w i ą się l a t e m łowieniem r y b , z j e s i e n i zaś s a m e j udają w głębokie p u s z c z e i d z i k i e l a s y , d l a s t r z e l a n i a soboli, lisów, piesków , gronosta­ 50 jów, sów popielic, tam łosi, i inszego 5 4 jedzą , 55 jeleni , żubrów , 5 1 5Z t a m będącego skóry wynosząc niedźwiedzi, wilków, z w i e r z a , mięso w s z e l a k i e g o do domów, t e m i dań lampartów , carowi tygry­ 53 zwierza, płacą się gdzie zabiją, i co i m t r z e b a kupują, pieniędzy n i e mają, ale n a każdą skórę włożyli cenę, p o p i e l i c a z a kopiejkę, gronostaj a żony z a pięć k o p i e j e k i dzieci [...] ich bawią i t y c h skór używają m i a s t o pieniędzy między sobą, się łapaniem szczurów [...] barunduków 5 6 i inszych n i e c z y s t y c h zwierząt, które jedzą, l a t e m zbierają j a g o d y , p o r z e c z k i c z e r w o n e i c z a r ­ ne, c z e r n i c e albo p i j a n i c e , ludziom znajdują wosk; 49 wozami przedają, się, kształt b r u s z n i c e , które m u r o s z k i , które maliny 5 7 mają, tylko w obfitości t a m się rodzą po m c h a c h koło większe, t w a r d s z e , n a wiosnę kopią różne k o r z e n i e , gotując sobie i ruskim lodowatego morza żółtym k o l o r e m jak n a zimę d l a w i k t u , a n a j - Ówczesne m i a s t o n a d rzeką I l i m , dopływem A n g a r y . Zobacz: mapa z trasą podróży L . S i e n i c k i e g o . 50 Piesków — pieśców. P i e s i e c (Alopex lagopus L . ) , zwierzę łowione ze względu n a c e n n e futro. 51 J e l e n i —• reniferów. 52 T e n gatunek 53 Zasięg występowania l a m p a r t a n i e o b e j m u j e zwierząt n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. obszarów z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z Jakutów. 54 T y g r y s n i e występuje n a obszarze r o z s i e d l e n i a Jakutów. 55 Informacja t a n i e jest ścisła, gdyż t y l k o s p o r a d y c z n i e J a k u c i w miejscu upolowania dano po u g o t o w a n i u , 56 Burunduk wiewiórki. zwierzęcia. Przeważnie zanoszono mięso wędzeniu l u b u p i e c z e n i u . (Eutamias Ulubioną zjadali j e do domów i t a m z j a ­ zabawą sibiricum Laxm) — malutkie zwierzątko d z i e c i j a k u c k i c h jest p o l o w a n i e podobne do na burunduka, zła­ p a n y łatwo się o s w a j a . 5 7 pachu. Moroszka (Rubus chamaemoruc L.) — słodkie j a g o d y o bardzo silnym za­ �96 ANTONI KUCZYŃSKI więcej n a wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną zrzynając odrzu­ cają, jedzą, samą białą suszą i tłuką w którą się n a j b a r d z i e j a kupują n a mąkę, a potem z niej 58 u j e j k r e w n y c h , [...] a jeśli się n i e u p o d o b a , z n o w u 5 9 posłuży, to n a zapłacenie c a r o w i karaceny i mają, 6 1 drugiemu przedają, lasach n a strzelaniu zwierza d a n i przywodzą żony i d z i e c i do fortecy R u s k i m ludziom dzonej miłości k u s w o j e j szamanów i fundują i z a p a s u j ą . Żon mają t y l e , ile mogą przekarmić, a gdy się t r a f i którego r o k u , że złe i m szczęście w k u c k u i przedają kaszę warzą n a wieczne w Ja- p o d d a ń s t w o , n i c n i e mając wro­ 60 k r w i własnej. Z a boga mają łabędzia, a n a m i e j s c u popów w żelazne biją w bębny, a n a te bębnienie p r z y c h o d z i diabeł w postaci łabędzia rozmawia którzy czarnoksięską z szamanem jako naukę umieją człowiek, powiadając i ubrawszy m u każdą się r z e c z , o którą się go s z a m a n p y t a , co się m a urodzić, kto m a umrzeć i j a k i e k t o m a mieć szczęście w strzelaniu, w łowieniu ryby i i n s z y c h okolicznościach,' a gdy który mówią, że i c h s z a s t a n zieł' . C i J a k u c i zachoruje, od R u s k i c h l u d z i , którzy z a n i c h 62 carowi j a s a k to jest dań płacić podejmą się z wielką ochotą chrzczą się po r u s k u , a gdy 6S ich ojcowie chrześni płacić, z n o w u odjadą do J a k u c k a i nie m a s z za nich wracają do lasów s w o i c h , j a k u c k i e z w y c z a j e a ruską wiarę rzucają i j a k b y nigdy 58 Zapasują — robią z a p a s y . 59 Dokładniej 60 Zdarzało się n i e r a z , że J a k u t o t y m zob.: s k i m kolonizatorom komu carowi stare nazad dani przyjmują, n i e b y l i c h r z c z e n i t a k się sprawują, a którzy op. cit, Sieroszewski, t. 2, s. 1 6 1 - 1 8 1 . n i e mogąc spłacić p o d a t k u sprzedawał rosyj­ S y b e r i i żonę l u b d z i e c i za skóry zwierząt f u t e r k o w y c h , które następnie dostarczał do s k a r b u państwowego. K a r a c e n a — rodzaj 8 1 rzanej lub zrobionej p a n c e r z a z łusek m e t a l o w y c h z grubego materiału kurtki. przytwierdzonych Strój szamana do skó­ jakuckiego nie był typową karaceną, a n a z w a t a n a d a n a m u została p r z e z L . S i e n i c k i e g o z u w a g i na blaszane szamana krążki p o p r z y s z y w a n e jakuckiego W. do skórzanego k a f t a n a . A Sieroszewski: „Strój szamana oto j a k o p i s u j e jest to skórzany p o d o b n y do f r a k a , z p r z o d u krótki, z tyłu długi, o b s z y t y wokoło frendzlą obwieszony na plecach mają s y m b o l i c z n e słońcem" blachami „słońca" (künge). J e d n o (ojbon-küngáta); (bałyk), która w l e c z e z tyłu się często w kształcie k u l e k p u s t y c h a wzdłuż rąk idą b l a s z a n e boku naszyte listewki blachy wyobrażają Często są tam naszyte nich zawiesza wieka. ramionach skórzaną, z których kobiece, się „prze­ rzemieniu z a sobą się rzędami ryba drob­ brzękadełka (kondej k y c h a n ) , n a s z y t e są epolety żebra (ojogos wątrobę, s e r c e wyobrażenia (bytyrys) nazywa n a długim kilka blaszane blaszane języków (burgiine), s z t a b k i , wyobrażające p i s z c z e l e (tabytała). N a p i e r s i a c h , zwierząt się amagát, mały m e t a l o w y , Frędzle wisi od k a r k u , zwieszają wyobrażają piersi przedziurawione również (chobo), zwitków b l a s z a n y c h płaskich (czyłtyryt k y c h a n ) . N a z formy, c z a s i e czarów po z i e m i i w a b i n i e j s z e übr. N a p l e c a c h poczynając w dziwacznej z n a c z e n i e . Z tyłu, pośrodku, wiszą duże, j a k s p o d e c z k i , krążki, wyobrażające ręblą i piersiach strój kaftan, i timir), oraz inne ptaków wyżej duże organa okrągłe wewnętrzne. czarodziejskich i płaski pierożek z wyobrażeniem zakończone są m e t a l o w y m i kulkami (czoran). prócz czło­ Kaftan za n a j m n i e j s z y m p o r u s z e n i e m drży i dźwięczy l u b w s z a l o n y m tańcu h u c z y j a k b u r z a , jak oddział cwałującej kawalerii". Patrz: op. Sieroszewski, cit, t. 2, s. 321 - 322. 62 S z a s t a n zieł — zły d u c h opętał. 6 3 Chrzczą prawosławną. się po rusku — poddają się aktowi chrztu i przyjmują religię �ETNOGRAFICZNY od ruskich kupieni i pochrzczeni nazad s w o i c h r u s k i e j się w i a r y trzymają z młodości p r z y w y k l i . M ó w i ł e m dziom ca dany, tedy sią nam pokazuje, że nasz bóg 97 SYBERII wrócić n i e mogą, tylko dla panów żałując swego pogańskiego życia, do którego i m , że łabędź jest p t a k a n i e bóg, którego w y z a b i j a c i e m i odpowiedzieli, wiada [...] OBRAZ szastan d l a pożywienia l u ­ i R u s i do z j e d z e n i a łabędzia postać przedajecie. polubił i w tej Na się a m o c n i e j s z y i mądrzejszy jest od w s z y s t k i c h bogów r u s k i c h i o p o ­ n a m w s z y s t k i e przyszłe r z e c z y n a m p o t r z e b n e i o co się go p y t a m , czego r u s c y bogowie uczynić n i e umieją i n i e m o g ą " (s. 11 - 13). R y c . 9. Płaszcze szamanów j a k u c k i c h Tamże, s. 77, r y c . 12-13 Materiał etnograficzny z a w a r t y w przytoczonej powyżej r e l a c j i jest bardzo przemieszany. Opisy z k u l t u r y m a t e r i a l n e j łączą się z zagadnie­ n i a m i z zakresu k u l t u r y społecznej i duchowej. N i e umniejsza t o jednak wartości r e l a c j i , która w dużej mierze zgodna jest z opisami i n n y c h autorów — badaczy k u l t u r y j a k u c k i e j . Zadziwiający jest jednak f a k t , że nie wspomina w niej autor o h o d o w l i k o n i i bydła, o d w i e c z n y m zajęciu Jakutów, które najbardziej odróżniało i c h od sąsiadujących z n i m i g r u p etnicznych A z j i północno-wschodniej — Jukagirów l u b Czukczów. Szczegółowszy komentarz do faktów z a w a r t y c h w r e l a c j i o J a k u t a c h 64 64 w Między i n n y m i : Jakutskoj oblasti Sieroszewski, (Etnógraficzeskije W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach pisami g o, [w:] Izwiestia E. P iek ar sko za 1911 д., t. 27, Kazań 1911. 7 — Etnografia P o l s k a , t. X I V z. 1 op. cit., W . P r i k r o n s k i j , oczerki), „Żiwaja Jakutskogo obszcz. Tri goda S t a r i n a " , 1891, w y p . 3 - 4 ; okruga. archeologii, Pod istorii red. i s i pri- etnografii �98 ANTONI KUCZYŃSKI podany został w przypisach. T u t a j natomiast wyjaśnić należy, że w z m i a n k a o t y m , iż J a k u c i „za boga mają łabędzia", d o t y c z y ducha pomagającego szamanowi, który według m i e j s c o w y c h zwyczajów o b j a ­ wiał się m u podczas misteriów szamańskich p o d postacią łabędzia l u b i n n y c h zwierząt, Zorientować się o t y m można z dalszej p a r t i i t e k s t u : „przychodzi diabeł [ w znaczeniu d u c h — A . K.] w postaci łabędzia i r o z m a w i a z szamanem j a k człowiek" . Dopełniając obrazu wiadomości z dziedziny e t n o g r a f i i S y b e r i i zgro­ madzonych n a stronach Dokumentu wspomnieć należy o E w e n a c h (Łamutkowie): 65 6 6 „[...] mieszkali, którzy przed przyjściem jeden język mieli, jedne a gdy T u n g u z i p r z e z Jakutów rzem Lodowatym Łamą mężni p r z y s w o j e j zaczynali przed Ci 6 9 Łamutkowie szamaństwa, odmienili, mają to jest lecz mieszkający, zostają, z a boga ludzie Tunguzami odzienie Łamutkowie wypędzić się 6 8 nosili, nad Mo­ nie dali i które [...] nie podbili jako niedźwiedzia od Jakutów, p e w n i e b y jakoż i t e r a z l u b o już p o d władzą jednakże gdzie czarnoksięstwa, te błędy, z p o s e s j i się u t r z y m a l i , ale i n a d J a k u t a m i już triumfować nie otrzymali J a k u c i ; te oba n a r o d y pospołu 6 7 trzymali, jednakie z jakuckiej ziemi wygnani, nazwanym dawnej ze S z w e c j i ceremonie i gdyby byli moskiewscy Łamutkami kiewską Jakutów się t y l k o zejdą, srodze białego nauczywszy swoich się przodków morskiego , 7 1 od dawnych mieli a się mos­ się biją od 70 . Jakutów Tunguzów z a najlepszą się prawdę i dotąd u siebie trzymają" (s. 13). Dokładny opis obrzędu szamańskiego r o s z e w s к i, op. cit., t. 2, s. 321 - 330. 65 przedstawiony jest w książce: S i e- E w e n o w i e , l u d , który z u w a g i n a s w o j e pochodzenie, kulturę i język s p o k r e w ­ n i o n y jest z E w e n k a m i . W źródłach r o s y j s k i c h z X V I I , X V I I I i X I X w. E w e n o w i e n a z y w a n i b y l i L a m u t a m i l u b Łamutami. E t n o n i m — Łamut l u b L a m u t w y w o d z i się z języka j a k u c k i e g o , w którym t e r m i n e m „łomuk", „łomut" określano E w e n ó w . Dokładniej zob.: Narody Sibiři, s. 760. 66 6 7 Z o b a c z p r z y p i s 11 i 12. W o k r e s i e poprzedzającym przyjście Jakutów n a o b s z a r y i c h dzisiejszego r o z s i e d l e n i a , t e r e n y te zasiedlone były p r z e z E w e n k ó w i Ewenów, a n a północy p r z e z Jukagirów. Zaznaczyć j e d n a k należy, że n a wschód od r z e k i L e n y w y s t ę ­ powały j e d y n i e r o d y Ewenów. O dokładnym r o z s i e d l e n i u t y c h g r u p e t n i c z n y c h w X V I I w. zob.: В. O. D o ł g i c h , Rodowa j i plemiennoj sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, M o s k w a 1960, s. 442 - 548 oraz m a p a n a końcu książki zatytuło­ w a n a : „Karta r a s p r o s t r a n i e n i j a e t n i c z e s k i c h grup, r a s s i e l e n i j a p l e m i e n i rodów narodów Sibiři w X V I I w . " 58 W języku E w e n ó w słowo „ ł a m u " z n a c z y „morze", „jezioro" — „zbiornik w o d n y " . W g Narody Sibiři, s. 760. W n a j n o w s z y m o p r a c o w a n i u z d z i e d z i n y odkryć g e o g r a f i c z n y c h zatytułowanym: Atłas geograficzeskich otkritij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie XVII - XVIII ww., pod r e d . A . W. J e f i m o w a , M o s k w a 1964, n a m a p i e n r 164 z n a j d u j e się n a p i s „Morie Łamskoje i i i O c h o c k o j e " . 6 9 O w a l k a c h Jakutów z p l e m i o n a m i r o s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 195 - 216. 70 Niedźwiedź biały (Thalarctos rozsiedlenia Ewenów. 71 t u n g u s k i m i pisze b a r d z o maritimus Phipps) dokładnie n i e występuje na S i e- obszarze �ETNOGRAFICZNY OBRAZ 99 SYBERII Jak w i d z i m y z powyższej r e l a c j i , L . S i e n i c k i dał n a m w s w y m Dokumencie j e d y n i e d r o b n e o k r u c h y i n f o r m a c j i o Ewenach, i t o i n ­ f o r m a c j i na ogół mało interesujących, do których szczegółowy k o m e n t a r z podany został w przypisach. Wyjaśnić jeszcze należy, że stwierdzenie, iż szamanizm przyjęli E w e n o w i e o d Jakutów, nie jest p r a w d z i w e . Szamanizm b o w i e m był rodzimą religią ludów A z j i Środkowej i S y ­ b e r i i , która u o b u t y c h ludów istniała niezależnie od siebie. Etnograficzne materiały zawarte na k a r t a c h Dokumentu kończą się skrótowymi wiadomościami o J u k a g i r a c h , Czukczach, K o r i a k a c h i K a m czadalach. Wiadomości te pochodzą t y l k o z częściowej obserwacji t y c h ludów, prowadzonej podczas p o b y t u w J a k u c k u , dokąd docierały one w celach h a n d l o w y c h bądź j a k o n i e w o l n i c y r o s y j s k i e j a d m i n i s t r a c j i koncentrującej się wówczas w t y m mieście, stanowiącym stały p u n k t w y p a d o w y w s z e l k i c h w y p r a w p r z e c i w k o g r u p o m e t n i c z n y m A z j i pół­ nocno-wschodniej. O K o r i a k a c h (Korakach) pisze L . S i e n i c k i , że naród ten: ,,[...] także osobliwego j e s t języka i ubiór i n n y formą m a , także ze skór rzęcych. Z ciekawości podszedłem przypatrzyć się i m , gdzie n a m t a m w i e l u zwie­ sto­ jącym z b o k u wyskoczyła świnia, której m y t a m stojący n i e uważyli. A t e n K o r a k obaczywszy świnię upadł n a ziemię wołając, że już muszę umrzeć, b o m obaczył tu swego boga, o którym jakośmy go zaczęli pytać, gdzie go i j a k widział czegośmy z n i m stojący upadszy n i e uważyli; w t y m znowu taż się wracała świnia, on powtórnie wołał, n a t e n c z a s zrozumieliśmy, że to d l a świni uczynił, wziąwszy tego onego pokazaliśmy m u świnię tłumacząc, że świnia t a k s r o m o t n a i s z p e t n a b e s t j a bogiem być n i e może, który będąc stworzycielem wszystkich rzeczy i pięknych s a m najpiękniejszym być m u s i , ale prosty i g r u b y naród s w o i c h s t a r y c h zwyczajów i zatwardziałego uporu bardziej się trzymając, słusznej perswazji i prawdziwej r a c j i przyjąć n i e chciał" (s. 13 - 14). Ta skrótowa relacja o K o r i a k a c h p o p r a w n a jest — w świetle dostę­ p n y c h a u t o r o w i materiałów — t y l k o w pierwszej części traktującej o odrębności językowej i ubiorze. Natomiast dalszy opis poświęcony wyobrażeniom o s p r a w c y śmierci n i e znajduje p o t w i e r d z e n i a w l i t e r a ­ turze. N i e w s p o m i n a o n i c h a n i S. P. K r a s z e n i n n i k o w , a n i Wj. Jochels o n , autor m o n o g r a f i i etnograficznej o K o r i a k a c h , który wyjaśnia, iż według wyobrażeń tego l u d u śmierć jest karą za przekroczenie t a b u l u b za nieskładanie o f i a r poszczególnym bóstwom. Śmierć może spowo­ dować również zły d u c h z w a n y „kalau" l u b „wielki k r u k " , stwórca świata i życia na z i e m i . W świetle powyższego można j e d y n i e p r z y 72 7 3 7 4 72 73 tion. K r a s z e n i n n i k o w , op. cit. W. J o h e 1 s o n, The Koryak, Memoir of the American part Museum 1905 - 1908. 74 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 101. 1 - 2 ; The of Natural Jesup History, North Pacyfic Leiden—New expedi­ York, �100 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI 10. B ę b e n s z a m a n a Wg jakuckiego Istoriko-etnograficzesicij..., s. 457, r y c . 3 puszczać, że n o t k a o owej świni, która „z boku wyskoczyła" odnosi się zapewne do wyobrażeń k o r i a c k i c h o złych duchach z w a n y c h „kalau", które Najwyższa Istota zsyłała na ziemię wówczas, k i e d y chciała spo­ wodować śmierć człowieka . Na zakończenie analizy etnograficznej Dokumentu należy jeszcze dodać, że w z m i a n k a o Jukagiraćh i Czukczach nie zasługuje n a w n i k l i ­ wszą uwagę, gdyż jest zbyt ogólnikowa, więcej natomiast wspomina L . S i e n i c k i o Kamczadalach, o których pisze, że są o n i : 7S 7 5 J о с h e 1 s o n, op. cit., t. 1, s. 27, 101. �M Z O o > 2ñ N Z Hj O W M > N [Л и; ш м м i K o m i Zyrianie • Komi Permiacy R y c . 11. M a p k a I Chantowie aMansowie • Ewenkowie • Buriaci v Nieńcy T Jakuci — t r a s a podróż L . S i e n i c k i e g o z M o s k w y w Dokumencie oJukagirzy л Ewenowie —Czukcze L Kamczadale + Koriacy do J a k u c k a oraz g r u p y etniczne opisane �102 ANTONI [...] KUCZYŃSKI od i n n y c h języka o d m i e n n e g o rzęcych, pożywienie najbardziej żywią, największe kopią też i u b i o r u , wszakże z ryb latem z morza, korzenie które różne, w s z y s t e k ze skór które gotują sobie na z i m o w y . A l e to n a j c i e k a w s z e , że t a m mają różne zioła do l e k a r s t w zgodne, się i s a m i c i prości l u d z i e leczą i R u s k i m l u d z i o m udzielają, zwieroboj 7 6 boga mają i wszystkie nazwane, którym n i e m a l w s z y s t k i e d e f e k t a orła, z którego piór zwierze biją . 77 wziętych Japończyków, robią strzały C i Kamczadale którzy z t o w a r a m i z sobą kilku ziele ratują. w płynąc do C h i n y od m o r s k i c h ności p r z y n i e s i e n i n a Kamczatkę r o z b i l i się z s w o i m wikt którymi a mianowicie wnętrza s w o j e i n i m i się od nieprzyjaciół przywieźli zwie­ co i m w y r z u c i , t y m się Za bronią niewolę nawał- s t a t k i e m , i n s i potonęli, a ci w niewolę od K a m c z a d a ł ó w p o b r a n i do J a k u c k a p r z y p r o w a d z e n i podwówczas b y l i " (s. 15). Wiadomości dotyczące K a m c z a d a l i nie wymagają większego k o m e n ­ tarza. I c h prawdziwość potwierdzają prace i n n y c h badaczy — G. W. S t e l lera i S. P. K r a s z e n i n n i k o w a , którzy w d r u g i e j połowie X V I I I stulecia znaleźli się w tej części A z j i . W a r t o również nadmienić, że podobne w i a ­ domości n a t e m a t mieszkańców K a m c z a t k i podał w 40 l a t po L . Sienick i m uczestnik b a t a l i i m a c i e j o w i c k i e j (1794), a następnie jeniec w o j e n n y caratu, J . Kopeć . 7 8 79 80 ZAKOŃCZENIE T a k przedstawia się zagadnienie oryginalności materiałów etnograficz­ n y c h z a w a r t y c h na k a r t a c h Dokumentu. Stwierdzić trzeba, że autor miał dość p o p r a w n e wyobrażenie o t y c h elementach k u l t u r y , które przedsta­ wił w o m a w i a n y m źródle; w w i e l u jednak miejscach jego pojęcia o l u ­ dach S y b e r i i są zawikłane i dosyć chaotyczne, zatem wymagały odpo­ w i e d n i c h k o m e n t a r z y . Z r e l a c j i t e j w y n i k a , że L . S i e n i c k i zwrócił uwagę na różnorodność kulturową S y b e r i i wypływającą z wieloetnicznego ukła­ d u tego olbrzymiego obszaru. Materiały etnograficzne zawarte w Doku­ mencie, m i m o że n i e przedstawiają całokształtu k u l t u r y zwiedzonych obszarów i opisanych ludów, są niewątpliwie poważnym materiałem, który ułatwić może etnografom prześledzenie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h zaistniałych n a terenie S y b e r i i pod wpływem i m p a k t u c y w i l i z a c j i e u r o ­ pejskiej. Bezpośrednim celem artykułu było podanie do wiadomości n i e znanego bliżej w h i s t o r i i naszej e t n o g r a f i i źródła i postawienie w odpo­ w i e d n i m świetle z a w a r t y c h w n i m i n f o r m a c j i z zakresu k u l t u r y ludów S y b e r i i , i n f o r m a c j i , które zapewne okażą się pożyteczne d l a dalszych studiów n a d z a b y t k a m i syberyjskiej przeszłości. 70 O roślinie tej (Gentianae spec.) w s p o m i n a również S . P . K r a s z e n i n n i k o w . Zob.: K r a s z e n i n n i k o w , op. c i t . , s. 442. 7 7 O o d d a w a n i u p r z e z K a m c z a d a l i c z c i orłom b r a k j e s t w l i t e r a t u r z e i n f o r m a c j i . та S t e 11 e r, op. cit. 79 K r a s z e n i n n i k o w , 80 Kuczyński, op. cit. Wkład polskich podróżników... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4c5237c9861fd56b32f859f7920b50f.pdf d28815071f9c9cf298ce419dd9fc1fc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:630 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY POLSKIEJ AKADEMII ETNOGRAFIA MATERIALNEJ NAUK POLSKA XIV Zeszyt 1 WROCŁAW - WARSZAWA — KRAKÓW ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1970 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA Adres redakcji: W a r s z a w a , Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Zyta Redaktor techniczny Printed MAŁKOWSKA In Kwiecińska Róża Wójtowska Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1970. N a k ł a d : 500 + 120 e g z . Objętość: a r k . w y d . 26,30, a r k . d r u k . 21,38. A r k . A l 28. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do skła­ d a n i a 10 X 1969, p o d p i s a n o do d r u k u 19 I I I 1970, d r u k ukończono w k w i e t n i u 1970. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 294/69. J - 4 5 . C e n a zł 5 5 . — �SPIS TREŚCI Część I STUDIA Grażyna Dąbrowska — Uwagi I MATERIAŁY o metodach badań p o l s k i c h tańców l u ­ dowych Andrzej 11 К w i1 eск i — Współżycie z ludnością polską i przemiany kultu­ ralne w grupie Łemków Marek Arpad Antoni 25 K o w a l s k i Kuczyński — Polacy w Danii 57 — E t n o g r a f i c z n y o b r a z S y b e r i i w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji L u d w i k a Sienickiego 75 Część I I ARTYKUŁY Witold D y n o w s k i — E t n o l o g i a japońska. J e j o b r a z n a V I I I Międzynaro­ dowym Kongresie N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio . Anna Zadrożyńska-Barącz zanikających Streszczenie — Irlandzka Barbara wej 123 — Z MATERIAŁY zagadnień modernizacji Thuboeuf, M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Kałużyński — Haleine rolnictwa fran­ i Tesse-Froulay) British Museum i wystawa 1963-64") Terminologia 159 pokrewieństwa u ludów szarfa życzeń mon­ golskich Adam gar Lech 177 L a t u s e k Krzysztof 139 — Współczesne b a d a n i a n a N o ­ ( W y p r a w a Dep. Etnograficznego "New Guinea, the Sepik Head-waters Stanisław 103 137 ( w y n i k i badań w g m i n a c h Gwinei . zespól j . angielskim C i e c h a n o w i c z cuskiego narodowa: treści w STUDIA I Krzysztof kultura — Chadak — M a k u l s k i — mongolska Model funkcjonowania dobrych gospodarki (1945-1954) w . . 203 Ahag225 M r ó z — Cygańskie m i e s z k a n i a . P r ó b a typologii Streszczenie Kel . j . angielskim 265 281 �6 S P I S TREŚCI KRONIKA S e s j a e t n o g r a f i c z n a poświęcona k u l t u r z e l u d o w e j P o m o r z a (Słupsk 9-11 w r z e ś ­ nia H u g o n a Ostrowska-Wójcikowa 1968) — 283 RECENZJE Sowietskaja 1966-1967 — Zbigniew Etnografija L e k s i k a Polesja (Matieriały d l a d i a l e k t n o g o Jasiewicz 288 słowarja), I z d a t i e l s t w o M o s k w a 1968, s s . 472, n l b . 4, r y c , m a p k i — Alicja Bednarczuk W i e l k a r o d z i n a w e współczesnej l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j Andrzej . . . 296 O k i e a n i i . Etnogeograficzeskij m a p y — Aleksander ss. 256 + Beaujeu-Garnier, obzor, M o s k w a 1967, Posern-Zieliński Geography of 300 Population, Longmans, A b e r d e e n 1966, przekł. a n g i e l s k i prof. S . H . B e a v e r — L e s z e k Dzięgiel 306 T h o m Kerstiens, T h e N e w Elite in A s i a and Africa, Praeger in I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s London Social slava and Development, Holý, Makulskl in T r i b a l Africa. Czechosłowacka . New Special Studies York—Washington— P u b l . — L e s z e k Dzięgiel 1966, F r e d e r i c k A . P r a e g e r Stratification Praca Akademia zbiorowa Nauk, . Praha Krzysztof 1968 — Kopenhaga 314 Zur Volkskunde der industriellen der Gewerbelehrer Bausinger, Zur Kritik Gesellschaft, e.V. D i e Gerhard S c h u l e " , N r 5, M a j 1964, s. 320-330 — Kloska . der F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus 14 t o m s e r i i V o l k s l e b e n . der d e r Tübinger Hermann G. N. Nasse, Bausinger Tubingen Research Program William Vereinigung unter Mitarbeit Universitát Volkskunde von Rudolf Gerhard Villages 1964, s. 81 — und im von Herbert Kloska of S o u t h e r n of S c i e n c e , N a t i o n a l Antoni 322 Italy, Foreign Field Lamotrek Research Atoll and Książki nadesłane — Sławoj Wash­ 325 Inter-Island 1965, s. 180, i l u s t r . 43, m a p 13 — Biblioteka Etnografii Polskiej Counoil, Kuczyński I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y n r 5, T h e U n i v . and London 319 Unter- Tubingen herausgegeben Schenda . S p o n s o r e d b y Office of N a v a l R e s e a r c h R e p . 25, P u b l i c . Academy H. Alkire, für 1966, s. 61-72 — The Italo-Albanian 1149, N a t i o n a l ington Uhland-Instituts . Revisus. Beitráge z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , des L u d w i g ,,Zeit- Berufsbild. suchungen Schwedt, 309 311 s c h r i f t des D e u t s c h e n V e r b a n d e s Auftrag . Ladi­ Makulski Bausinger, Hermann . .' 1963 — Krzysztof ende . pod redakcją J o h a n n e s N i c o l a i s e n , E c o l o g y a n d C u l t u r e of t h e P a s t o r a l T u a r e g , Hermann 293 Gruzji i Armenii — Woźniak Puczków P . I., N a s i e l e n i j e J. „Nauka", of I l l i n . P r e s s , Konrad w l a t a c h 1958-1968 — Zyta Szynkievncz, Lech Socioeconomic Mróz, Wypych Urbana . Kwiecińska Tadeusz Maciej Ties. . . 328 . . 329 Ciotek 337 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I ИССЛЕДОВАНИЯ И Гражина Д о м б р о в с к а МАТЕРИАЛЫ — Заметки по методам польских исследований народных танцев . . . : 11 Анджей Квилецки — Сожительство с польским населением и культурные преобра­ зования в группе лемков 25 Марек Арпад К о в а л ь с к и — Поляки в Дании 57 Антони Кучиньски — Этнографическая картина Сибири в свете описания, составлен­ ного Людвиком Свенцким в 18 веке 75 Часть I I СТАТЬИ Витольд Дыновски — Японская этнология. Её облик на V I I I Международном кон­ грессе антропологических и этнологических наук в Токио 103 Анна Задрожиньска-Баронч — Ирландская национальная культура: совокупность отмирающего 123 Резюме на аглийском языке 137 ИССЛЕДОВАНИЯ И Кжиштоф Ц е х а н о в и ч МАТЕРИАЛЫ — Некоторые вопросы модернизации французского сельского хозяйства (результаты исследований в общинах Thuboeuf, Haleine, Tesse- Froualy 139 Барбара Матушевска-Когутницка — Современные исследования в Новой Гвинее (Экспедиция Этнографического отделения B r i t i s h M u s e u m Guinea, the Sepik Head-waters и выставка " N e w 1963-64") 159 Станислав К а л у ж и н ь с к и — Терминология родства у монгольских народностей . . 177 Адам Лятусек — Хадак — монгольский шарф благих пожеланий Кжиштоф М а к у л ь с к и — Модель функционирования хозяйства Кель Ахаггар 1954) Лех М р у з — Цыганские жилища. Опыт типологии Резюме на английском языке 203 (1945225 265 281 �8 SPIS TREŚCI ХРОНИКА Этнографическая сессияпо народной культуре Поморья (Слупск Хугона 9-11 сентября 1968) — 283 Островска-Вуйиик РЕЦЕНЗИИ Советская Этнография 1966-1967 — Збигнев Ясевич Лексика Полесья (Материалы для диалектного словаря), Издательство 288 „Наука," Москва 1968, 472 стр., 4 ненум., 4 рис., карты — Алиция Беднарчук Большая семья в современной этногеографической литературе Грузии и Армении — 293 Анджей Возьняк Пучков П. И., Население Океании. Этнографический обзор, Москва 296 + 1967, 256 стр. карты — Александр Посерн-Зелинъски 300 J . B e a u j e u - G a r n i e r , G e o g r a p h y of P o p u l a t i o n , L o n g m a n s , A b e r d e e n 1966 анг­ лийских перевод проф. S . H . B e a v e r — Лешек Дзенгель Thorn K e r s t i e n s , T h e N e w E l i t e i n A s i a and A f r i c a , Praeger S p e c i a l Studies in I n t e r n a t i o n a l E c o n o m i c s a n d D e v e l o p m e n t , N e w Y o r k — W a s h i n g t o n — L o n d o n 1966, F r e d e r i c A . P r a e g e r P u b l . — ЛешекДзенгель S o c i a l S t r a t i f i c a t i o n i n T r i b a l A f r i c a . Коллективная работапод редакцией Лядислява Холи, Чехословацкая Академия Наук, Прага 1968 — Кжиштоф Макульски J o h a n n e s N i c o l a i s e n , E c o l o g y a n d C u l t u r e of t h e P a s t o r a l T u a r e g , K o p e n h a g a 1963 — Кжиштоф Макульски B a u s i n g e r H e r m a n n , Z u r V o l k s k u n d e d e r i n d u s t r i e l l e n G e s e l l s c h a f t , „Zeits c h r i f t des D e u t s c h e n V e r b a n d e s d e r G e w e r b e l e h r e r e.V. D i e b e r u f s b i l dende S c h u l e " , № 5, Май 1964, 320-330 стр. — Герхард Клёска B a u s i n g e r H e r m a n n , Z u r K r i t i k d e r F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus R e v i s u s . B e i t r a g e z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , том 14 серии Volksleben. U n t e r s u c h u n g e n des L u d w i g U h l a n d - I n s t i t u t s der U n i v e r s i t a t T u b i n g e n i m A u f t r a g d e r Tübinger V e r e i n i g u n g für V o l k s k u n d e h e r a u s g e g e b e n v o n H e r m a n n Basinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert S c h w e d t , T u b i n g e n 1966, 61-72 стр. — Герхард Клёска G . N. N a s s e , T h e í t a l o - A l b a n i a n V i l l a g e s of S o t h e r n I t a l y , F o r e i g n F i e l d R e s e a r c h R e p . 25, P u b l i c . 1149. N a t i o n a l A c a d e m y of S c i e n c e , N a t i o n a l R e s e a r c h C o u n c i l , W a s h i n g t o n 1964, 81 стр. — Антот Кучиньски . . . . 306 309 311 314 319 322 325 W i l l i a m H. A l k i r e , L a m o t r e k Atoll and I n t e r - I s l a n d Socioeconomic Ties. I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y n r 5, T h e U n i v . of I l l i n . P r e s s , U r b a n s a n d L o n d o n 1965, 180 стр. 43 иллюстр. 13 карт — Конрад Выпых 328 Библиотека Польской Этнографии в 329 1958-1968 гг. — Зыта Квециньска Книжные новиинки — Славой Шынкевич, Лех Мруз, Тадеуш Майей Цёлек . . . 337 �CONTENTS Part I STUDIES Grażyna Dąbrowska — AND Notes on MATERIALS methods of dances Andrzej К w i 1 e с к i — C u l t u r a l changes among between them and the Polish population Marek Arpad K o w a l s k i — Poles in D e n m a r k Antoni K u c z y ń s k i — A n ethnographic picture of a n 18th c e n t u r y account by L u d w i k studying Polish folk 11 the L e m s , and relations 25 57 of S i b e r i a i n t h e light Siennicki 75 Part I I ARTICLES Witold D y n o w s k i tional Congress Anna — Japanese ethnology of A n t h r o p o l o g y Zadrożyńska-Barącz as s e e n at t h e E i g h t I n t e r n a ­ and Ethnology — The in Tokio vanishing 103 national culture of Ireland 123 Summary in English 137 STUDIES Krzysztof C i e c h a n o w i c z — AND MATERIALS Problems arising i n the modernisation F r e n c h a g r i c u l t u r e (results of i n v e s t i g a t i o n s i n t h e v i l l a g e s of Haleine Barbara and Tesse-Froulay) 139 M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a — Contemporary N e w G u i n e a ( E x p e d i t i o n of t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t Museum, of Thuboeuf, and an exhibition on „ N e w Guinea, research in of t h e B r i t i s h the S e p i k Head-waters, 1963 - 6 4 " Stanisław of Adam 159 Kałużyński T h e terminology of k i n s h i p a m o n g the peoples Mongolia L a t u s e k Krzysztof 177 — T h e chadak M a k u l s k i — a Mongolian — M o d e l of t h e f u n c t i o n i n g good wishes sash of t h e e c o n o m y . . of K e l A h a g g a r (1945 - 1954) Lech Mróz 225 — G y p s y homes. A n attempt at t y p o l o g y S u m m a r y in English 203 265 . 281 �10 SPIS NOTES Ethnographical 9-11 AND NEWS to t h e folk c u l t u r e of P o m e r a n i a ' (Słupsk, Hugona Ost\owska-Wójcikowa session devoted September TREŚCI 1968) — 283 REVIEWS Sovietskaya Leksika Etnografia Polesja Zbigniew 1966 - 1967 — (Materiały d l a dialektonogo Jasiewicz . slovaria), Izdatielstvo „Nauka", Alicja M o s c o w 1968, 472 pp., 4 n i b , d r a w i n g s , Wielka menii rodzina we współczesnej (The extended family of G e o r g i a and Armenia) P. I. Puchkov, Nasieleniye J. Beaujeu-Garnier, in the modern Andrzej — ethnogeographical obzor, of Longmans, Population, International Economics and Development, — L o n d o n 1966, F r e d e r i c k A . P r a e g e r Stratification in T r i b a l Academy Johannes hagen Hermann 1963 — Krzysztof Bausinger, schrift Publ. 306 New Special Studies York—Washington— . 309 E d L a d i s l a v Holý, C z e c h o s l o v a k i a n ífrzysztof Makulski 311 Dzięgiel the Pastoral . Tuareg, . Copen314 der i n d u s t r i e l l e n G e s e l l s c h a f t , „Zeitder G e w e r b e l l e h r e r e.V. D i e B e r u f s - Verbandes S c h u l e " , No. 5, M a y 1964, pp. 320 - 330 — Gerhard Zur Kritik Kloska d e r F o l k l o r i s m u s k r i t i k , „Populus Beitráge z u r E r f o r s c h u n g der G e g e n w a r t " , l e b e n . U n t e r s u c h u n g e n des L u d w i g im Auftrag . Makulski Zur Volkskunde Bausinger, bingen A b e r d e e n 1966, Dzięgiel Leszek a n d C u l t u r e of des D e u t s c h e n bildende Hermann Africa. of S c i e n c e s , P r a g u e 1968 Nicolaisen, Ecology M o s c o w 1967, Posern-'Zielinski Geography T h o r n K e r s t i e n s , T h e N e w E l i t e i n A s i a ar.d A f r i c a , P r a e g e r Social literature 29 E n g l , transí, b y P r o f e s s o r S . H . B e a v e r — Leszek in 293 . Gruzji i A r ­ Woźniak Okieanii. Etnograficheski m a p s — Aleksander 256 pp. + Bednarczuk literaturze etnograficznej 288 . 319 Revisus. v o l . 14 of t h e s e r i e s Volks- U h l a n d - I n s t i t u t s der Universitat T u ­ der Tübinger V e r e i n i g u n g für V o l k s k u n d e herausge- geben v o n H e r m a n n B a u s i n g e r u n t e r M i t a r b e i t v o n R u d o l f S c h e n d a u n d H e r b e r t S c h w e d t , T u b i n g e n 1966, p. 61 - '72 — Gerhard G . N. N a s s e , Research Public. The Italo-Albanian Programme 1149, N a t i o n a l Washington William H. V i l l a g e s of Sponsored Academy by Ofjfice Lamotrek Kloska Atoll . Italy, Foreign of N a v a l . . . Research Council, Kuczyński and 325 Inter-Island Socioeconomic Ties. I l l i n o i s S t u d i e s i n A n t h r o p o l o g y No. 5, T h e U n i v . of I l l i n . P r e s s , U r b a n a a n d L o n d o n 1965, 180 pp., 43 i l l u s t r . , 13 m a p s — Konrad Wypych B i b l i o g r a p h y of P o l i s h E t h n o g r a p h y , 1958 • 1968 — Zyta Kwiecińska Books received — Słowoj Szynkiewicz, Lech Mróz, 322 Field R e s e a r c h , R e p . 25, of S c i e n c e , N a t i o n a l 1964, p. S I — Antoni Alkire, Southern Tadeusz Maciej Ciołek 328 329 337 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff27a5448b6a53780ed06582ddefa787.pdf e7879dd271d59fff51966e8e3880d364 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5841 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5437 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzialana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.132 (mapa nr 19 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19b. Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — przędzenie; 2 — kobiety wspólnie przędą każda swoją wełnę; 3 — inne pra­ ce (por. mapa 19a); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/895f0874095f5ce6a9354a7331606a76.pdf 4ea3102ba241a2d209289f95607b0a3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3249 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3045 Title A name given to the resource Wyobrażenie piekła w średniowiecznej Polsce (XIV-XV w.) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.97-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bylina, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Bylina W Y O B R A Ż E N I E PIEKŁA W Ś R E D N I O W I E C Z N E J P O L S C E ( X I V - X V w . ) Polski chrześcijanin, żyjący u schyłku średniowiecza, od­ czuwał śmierć łudzką jako zjawisko zwykłe i n a t u r a l n e , choć za naganne i zabobonne. Jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h teologów polskich X V w i e k u , J a k u b z Paradyża (Jacobus de Paradiso) znal równocześnie napawała go ona lękiem, gdyż otwierała nieznany chrześcijan, którzy chcąc się dowiedzieć, czy i c h zmarłe m a t k i i niepokojący obszar b y t o w a n i a . Uczestnicząc od w i e l u pokoleń przebywają wśród mąk, czy też t a m , gdzie jest radość ( i n poenis w kulcie chrześcijańskim, p o d d a w a n y nauczaniu Kościoła, miesz­ sine i n gaudio), z a p y t y w a l i o t o stare k o b i e t y — yctulae. Zwraca­ kaniec ziem p o l s k i c h , podobnie j a k jego współwyznawcy z całej no się do umierających z prośbą, by po śmierci p o w i a d o m i l i żyją­ zachodniej c h r i s t i a n i t a s , znać mógł jedynie jedną alternatywę cych o losie swoim i o losie i n n y c h ludzi wcześniej zmarłych (za­ życia pośmiertnego: wieczną nagrodę, będącą udziałem l u d z i w y ­ pewne członków r o d z i n y ) . pełniających nakazy religijne i kościelne, l u b karę — wieczną, bądź t y l k o przemijającą, grożącą różnym k a t e g o r i o m grzeszni­ ków, którzy nie o d p o k u t o w a l i za życia swych przewinień. Wiedział również, iż zarówno nagroda, j a k i k a r a , związane są z określo­ n y m i miejscami p o b y t u dusz l u d z k i c h . T y m , którzy należeli do grona l i t t e i a t i , wykładnię d o k t r y n y eschatologicznej przynosiły dzieła Ojców Kościoła i późniejsze uczone t r a k t a t y teologów. I l l i t t e r a t i poznawali w ogólnym zarysie p r a w d y w i a r y o chrześci­ jańskich zaświatach z kazań, pouczeń spowiedników, z malowideł kościelnych oraz z utworów l i t e r a t u r y religijnej pisanych i n v u l g a r i , t a k i c h j a k powstała w X V w i e k u polska wersja Ma-gislri Połycarpi cum Dialogus Morte . 1 Człow iek nie znal natomiast swego własnego losu pośmiert­ T 2 Odżegnując się o d przepowiadania pośmiertnego losu jednost­ k i , d y d a k t y k a kościelna nie skąpiła człowiekowi opisu zaświa­ tów, zwłaszcza miejsca k a r y wiecznej. W Polsce w b r a k u poważ­ niejszego d o r o b k u wcześniejszych teologów, n a u c z a n i u treści eschatologicznych p r z y b y l i z pomocą uczeni wykształceni w P r a ­ dze, później w większości związani z o d n o w i o n y m w początku X V w i e k u u n i w e r s y t e t e m k r a k o w s k i m . O d schyłku X I V w i e k u zaznaczyło się intensywniejsze oddziaływanie n a kler oraz n a w i e r n y c h w dziedzinie przekazu wiedzy o miejscach pośmiertnego b y t o w a n i a . W następnym stuleciu nauczanie kościelne charakte­ ryzuje odwoływanie się do wyobraźni l u d z k i e j . Przemawiają d o niej plastyczne obrazy n a g r o d y i k a r y . Wyobraźnia akceptuje i c h strukturę i poszczególne zbiorowa składniki, lecz także nego oraz losu swych bliskich już zmarłych. Kościół nie udzie­ przeciwstawia — narzuca d y d a k t y c e Kościoła własne wyobraże­ lał w t y m względzie odpowiedzi, zapewniając jedynie o udziale n i a zaczerpnięte z głębokich pokładów wierzeń l u d o w y c h , t r a d y ­ świętych w wiecznej nagrodzie. Nie rezygnując ze swego p y t a n i a , c y j n y c h , oraz z popularnej wiedzy i obsorw aeji świata. Z b i o r o w a człowiek zwracał się przeto k u warstwie k u l t u r y p o p u l a r n e j , k u wyobraźnia wierzeniom i postawom t r a d y c y j n y m , u z n a w a n y m przez teologów k o n f r o n t a c j i wiedzy uczonej, popularnej i k u l t u r y t r a d y c y j n e j . T eschatologiczna kształtowała się n a płaszczyźnie 97 �D o k t r y n a chrześcijańska nie spotykała wśród ludności ziem Kościół uznawał więc potrzebę oddziaływania na ludzi polskich i i n n y c h Słowian Zachodnich istotnego o p o r u w postaci poprzez wzbudzanie grozy i s t r a c h u przed potępieniem w i e c z n y m pozostałości pogańskich wyobrażeń o zaświatach. W y d a j e się, iż lecz traktował t o j a k o środek ostateczny, stosowany wobec jed­ słowiański system eschatologiczny nostek był słabo rozwinięty i nie o p o r n y c h i zatwardziałych w grzechu. Być może, iż wiązał się z wizją nagród l u b k a r zależnych o d zasług bądź w y ­ w t a k i e j s t r a t e g i i Kościoła ujawniały się ślady dawnej t r a d y c j i , stępków l u d z k i c h . Wierzenia t r a d y c y j n e , o których świadectwa sięgającej początkowej fazy c h r y s t i a n i z a c j i Słowian i niektórych pozostawiły X V - w i e c z n e kazania, łączyły się n a t o m i a s t z w y o b r a ­ ludów ościennych. P i e r w s i misjonarze u n i k a l i w s w y c h n a u k a c h żeniami materialnego pośmiertnego b y t o w a n i a człowieka l u b jego w i z j i mąk p i e k i e l n y c h , eksponując w większym s t o p n i u m o t y w ducha, zachowującego swe doczesne p o t r z e b y , pojawiającego się radości z b a w i o n y c h . Równocześnie j e d n a k nacisk, j a k i w k r a j u chętnie wśród l u d z i , zwłaszcza wśród swego poprzedniego otocze­ należącym do regionu opóźnionej wobec Z a c h o d u c h r y s t i a n i z a c j i , n i a . W t e j dziedzinie spuścizna eschatologii słowiańskiej prze­ kładą t e k s t y n o r m a t y w n e n a omawiane m e t o d y postępowania, trwała długo jeszcze po c h r y s t i a n i z a c j i k r a j u i po wygaśnięciu zdaje się wskazywać, iż rzeczywistość p a r a f i a l n a mogła bywać 3 1 0 kultów pogańskich. W X V w i e k u n a d a l rozpalano ognie, p r z y odmienną. Mogło się czasami dziać t a k , j a k w p o b l i s k i c h Czechach, których mogłyby się ogrzać dusze b l i s k i c h zmarłych, przebywają­ gdzie księża, wedle świadectwa J a n a H u s a , straszyli swych w i e j ­ ce widocznie w miejscach z i m n y c h . Pozostawiano d l a n i c h r e s z t k i skich słuchaczy mówiąc: „Chłopi, m y was możemy posłać do pożywienia l u b nie z m y w a n o m i s po posiłkach . Równocześnie piekła" , obawiano się p o w r o t u zmarłego do jego dawnego d o m u i w różny W świetle z n a n y c h dotychczas źródeł kaznodziejskich nie wydaje 4 11 przedstawiając przy t y m drastycznie jego grozę. sposób próbowano t e m u przeciwdziałać. K o n t a k t ze zjawą mógł się j e d n a k , b y w n a u c z a n i u kościelnym w Polsce element s t r a c h u być b o w i e m niebezpieczny d l a l u d z i , g d y stawała się ona demonem przed piekłem pełnił funkcję narzędzia dydaktycznego szczególnie —• u p i o r e m . B a d a n i a etnologiczne wykazały, iż wśród zjaw w r o ­ istotnego i powszechnie gich społeczności żyjącej przeważały d u c h y l u d z i zmarłych n i e ­ naturalną, gwałtowną śmiercią . Teologowie i kaznodzieje 5 XV w i e k u łączyli świat zmarłych pojawiających się na ziemi z miejsca­ m i i c h k a r y : czyśćcem l u b piekłem, surowo zakazując wszelkich p r a k t y k , czy t o mających pomóc p r z y b y s z o m z zaświatów czy też zmierzających do zabezpieczenia się przed n i m i . Słowiański świat zmarłych poddawał się c h r y s t i a n i z a c j i , stając się zbiorowoś­ cią cierpiących za nieodpokutowane grzechy, lecz niełatwo pozwalał się zamykać w czyśćcu l u b w piekle. W stosowanego. w a r s t w i e wiedzy uczonej, w t r a k t a t a c h teologicznych omawiających p r o b l e m k a r y wiecznej, akcentowano jej istotę w postaci carrentio visionis beatificae, c z y l i pozbawienia możli­ wości oglądania Trójcy Świętej. Tę prawdę w i a r y p o z n a w a l i również odbiorcy kazań, którym starano się ją uprzystępnić mówiąc o utracie o d m a l o w y w a n e j wcześniej rajskiej radości l u b 0 męce w z r o k u potępionych skazanych n a rozpoznawanie wśród piekelnych ciemności wyłącznie strasznych postaci diabłów oraz realiów udręki . D y d a k t y k a k a r y pozbawienia w i d o k u Boga 12 K o n f r o n t a c j a dwóch systemów wierzeń i wyobrażeń nastę­ 1 świętych, nie mająca wsparcia w postaci przedstawień plastycz­ powała także n a i n n e j płaszczyźnie. Nauczający w i e r n y c h prze­ n y c h , o b r a z o w y c h , z t r u d e m wykraczała poza enigmatyozność k a z y w a l i i m wizję t r w a l e j k a r y pośmiertnej j a k o z n a k u spra­ i deklaratywność opisu. Cechy t e znikały w zetknięciu z wizją wiedliwości Bożej, skazującej na wieczne potępienie t y c h , którzy cielesnych mąk w otchłani piekielnej. z własnej w o l i w y b r a l i zło. W y k a z y w a l i p r z y t y m , iż nie zaprzecza W p r a w d z i e polskie późne średniowiecze pozostawiło świa­ ona Bożemu miłosierdziu. A l e t a p r a w d a w i a r y , u t r w a l a n a w świa­ dectwa powszechnego przekonania o f i z y c z n y c h mękach w p i e k l e , domości lecz i c h wyobrażenia były raczej ogólnikowe, nacechowane nie­ ludzkiej, współistniała z wyobrażeniem potężnego gniewnego bóstwa mszczącego się za swą obrazę l u b b r a k posłu­ wielką inwencją, zaś repertuar t o r t u r dość ograniczony. Polskie szeństwa. Piętnastowieczna piekło rzadko wybuchało w i e l k i m pożarem, płonąc polszczyzna oddawała przemiesza­ nie pojęć k a r y i zemsty w płaszczyźnie eschatologicznej, j a k najczęściej ogniem w p r a w d z i e d o t k l i w y m , lecz u m i a r k o w a n y m , t a k i m j a k g d y b y pamiętając o dawnej słowiańskiej zemście funkcjonującej t e n , który przedstawiają w systemie p r a w n y m . P o l s k i glosator łacińskich kazań uzupełniał J a n a w Gnieźnie . W t r a k c i e X V w i e k u w i z j a cierpień nieprze­ malowidła ścienne kościoła świętego 13 zawartą w n i c h prośbę o odsunięcie wiecznej k a r y : „nos n o n mijających uległa znacznemu r o z b u d o w a n i u , lecz brakło w n i e j punis już nie mścij się n a d n a m i i u x t a n o s t r a m e r i t a " . wyrafinowanego 6 W Polsce późnego średniowiecza, zwłaszcza w X V w i e k u , ujawniała się t r o s k a władz kościelnych o nadanie pożądanego kielne w okrucieństwa niektórych charakteryzującego wyobrażeniach n a terenie męki pie­ E u r o p y Za­ chodniej . k i e r u n k u w p r z e k a z y w a n i u masom chrześcijańskim t y c h treści Zgodnie ze stanowiskiem Ojców Kościoła starano się prze­ nauczania religijnego, które wiązały się z zagadnieniem k a r y kazać w i e r n y m przekonanie, że k a r y piekielne są znacznie surowsze pośmiertnej i miejscem wiecznego potępienia. Usiłowania t a k i e i dotkliwsze od wszelkich k a r ziemskich, ale i c h wyobrażenia odzwierciedlały się w s t a t u t a c h w y d a w a n y c h przez biskupów nie oddalały się z b y t n i o o d rzeczywistości doczesnej. W i w postanowieniach synodów diecezjalnych. W zakresie spraw p l u m , którym się posłużył w początku X I V w i e k u śląski d o m i n i ­ ostatecznych człowieka, według wskazań b i s k u p a krakowskiego k a n i n , a u t o r p o p u l a r n y c h zbiorów kazań, Peregrinus z Opola, A l b e r t a Jastrzębca (1423 г.), księża głoszący kazania w i n n i za­ wspomniane przekonanie starała się wpoić bezskutecznie pobożna exem- chowywać szczególny u m i a r i ostrożność. T y m i zasadami należy żona mężowi grzesznikowi bojącemu się p o k u t y nałożonej przez się kierować zarówno przedstawiając w i e r n y m grozę piekła i su­ spowiednika. P o r w a n y przez demony do piekła, wrócił o n później rowość sądu Bożego, j a k i ukazując i m nadzieję z b a w i e n i a . O d ­ na wpół zwęglony n a ziemię, b y zaświadczyć o męce, która go powiednie wskazówki o t r z y m y w a l i także spowiednicy. Już w po­ spotyka . W czątkach X I V w i e k u w s t a t u t a c h b i s k u p a N a n k e r a zwrócono piekła ogień n i g d y nie wygasający, p o d o b n y w jakości do ziem­ uwagę na t o , b y spowiadający nie złorzeczył p e n i t e n t o w i i n i e skiego, s t a n o w i najdotkliwsze źródło f i z y c z n y c h cierpień skazań­ doprowadzał go do n a d m i e r n e j desperacji (a więc i do zwątpienia ców. N a ziemiach należących do geograficznej w odpuszczenie grzechów) . W późniejszych s t a t u t a c h diecezjal­ o s u r o w y c h , mroźnych z i m a c h , obecny był także m o t y w męki n y c h postulowano łagodną formę w z y w a n i a p e n i t e n t a do s k r u c h y piekielnej w postaci zanurzania w lodowatej wodzie, l u b cierpienia 7 8 1 4 następnym stuleciu w kaznodziejskich w i z j a c h strefy klimatu i szczerego w y z n a w a n i a grzechów oraz zalecano przedstawianie z p o w o d u chłodu , lecz nie należał o n do najbardziej ekspono­ m u dobrodziejstw Bożych, d o b r o c i i miłosierdzia Chrystusa d l a wanych. grzeszników. Inną treść pouczeń rezerwowano 15 d l a penitentów Ogień, groźny, niszczycielski żywioł, z d o l n y zniweczyć cały o p o r n y c h l u b trwających w swych grzechach. Wówczas spowied­ l u d z k i d o b y t e k (zwłaszcza w k r a j u o dużej przewadze z a b u d o w y n i k w i n i e n przedstawić i m grozę przyszłego sądu, niekończącą drewnianej), mogący być przyczyną dotkliwego bólu, skutecznie się karę piekła, straszny w i d o k demonów. Pouczać i c h także w i ­ oddziaływał n a wyobraźnię człowieka. Toteż J a k u b z Paradyża n i e n i , iż Bóg, najsprawiedliwszy sędzia, nie odpuści żadnego zła zestawiał ból oparzonego palca z cierpieniem całego ciała p o d ­ zatajonego w czasie s p o w i e d z i . dawanego 9 98 n i e u s t a n n e m u działaniu płomieni . Pojawiające się 16 �w exemplach zniszczone ogniem postaci potępieńców przywoły­ kojarzyć diabła z k a t e m , zaś piekło z izbą t o r t u r wyposażoną wały sugestywny w i d o k l u d z k i c h ciał zwęglonych w czasie poża­ w odpowiednie narzędzia mąk. Tymczasem rów. Piekło — strefa ludzkiego bólu — nie odwoływała się na­ z udrękami stosowanymi przez aparat sprawiedliwości doczesnej j e d n a k skojarzenia t o m i a s t do wyobrażoń k a r y ogniowej n a stosie. W Polsce wspom­ były sporadyczne. W rejestrze k a r , przeznaczonych d l a grzesz­ nianą karę egzekwowano niezmiernie rzadko, znane są zaledwie ników w zależności o d i c h przewinień, j a k i zestawił o k . 1390 r . jej sporadyczne p r z y p a d k i (np. wobec fałszerzy m o n e t ) . Zauważyć w j e d n y m ze swych kazań Stanisław ze S k a r b i m i e r z a (Stanislaus w a r t o , iż do X V w i e k u h e r e t y k był postacią n i e m a l nieznaną de w Królestwie P o l s k i m , później zaś surowe ustawodawstwo władz ciężarami, krępowanie żelaznymi więzami, chłostanie b i c z a m i . państwowych I n n e męki nawiązywały do archaicznej t r a d y c j i zadawania śmierci wobec zwolenników husytyzmu (utrakwistów) było realizowane zaledwie w nikłym s t o p n i u . Scarbimiria), odnaleźć można przygniatanie ołowianymi skazańcom: wrzucanie w ogień, topienie w głębokiej Potępieni odczuwali b r a k zaspokojenia p o d s t a w o w y c h p o ­ trzeb znanych i m z życia n a ziemi. W nieustającym skwarze m a ­ r z y l i o k r o p l i w o d y , która była d l a nich niedostępną i odczuwali głód, który n i g d y n i o był zaspokajany. I c h udziałem było uczucie goryczy, której smak miały piekielne p o k a r m y i którą s y m b o l i ­ zowała wieczną mękę i rozpacz, podobnie j a k , słodycz — wieczną radość niebieską. W p r a w d z i e znane w Polsce diably-dręczyciele wodzie, strącanie z wysokości w przepaść . T a m , gdzie pod wpływem 23 p r a w a niemieckiego t o r t u r y były bardziej zakorzenione w p r a k ­ tyce, a zatem żywiej przemawiały do wyobraźni, inwencja w p r z e d s t a w i a n i u cierpień była bogatsza. W m a l o w i d l e ściennym z kościoła świętego J o n a w T o r u n i u piekło jest wyposażone w sto­ sunkowo urozmaicono narzędzia służące z a d a w a n i u mąk l u b śmierci. nie wyszukiwały d l a swych ofiar wzbudzających wstręt pokar­ Piekło j a k o władztwo księcia ciemności (princeps tenebra- m ó w : r o p u c h , węży i robaków (jak czyniły t o szatany z różnych r u m ) zaledwie mgliście ujawniało swą organizację. Przedstawiano o b c y c h w i z j i piekła), lecz nieodmiennie częstowały potępieńców je j a k o państwo potężne (panująca w n i m nędza stanowiła j e d y n i e smolą, j e d y n y m c h y b a p o k a r m e m k u c h n i piekielnej. Z karą p i c i a aspekt męki potępionych), podbite raz t y l k o , przez z m a r t w y c h ­ smoły s p o t y k a m y się zwłaszcza w t y c h tekstach piętnastowiecz- wstałego Chrystusa, który pokonał piekielne moce. n y c h , w których obecne są elementy k u l t u r y p o p u l a r n e j , t a k i c h bywało królestwem, podobnie zresztą j a k niebo. Jego odrażają­ j a k wierszowany lub cego władcę, L u c y f e r a , przedstawiano j a k o siedzącego n a t r o n i e , fabuła o graczach w kośei-bluźniercaeh, wpleciona do pieśni o męce w królewskiej k o r o n i e n a głowie (malowidło ścienne w kościele Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią... C h r y s t u s o w e j . Być może, iż były t o echa wcześniejszego związku parafialnym polskiego słowa „ p i e k ł o " (1'enfer) ze smołą. Otóż słowo „ p i e k ł o " polszczyźnie otrzymywał o n n i e k i e d y m i a n o „starosty" piekiel­ 17 w Koprzywnicy w Małopolsce) . W Nazywane 24 ziem ówczesnej (lub w b r z m i e n i u s t a r o p o l s k i m „ p k i e ł " ) wywodziło się z języka nego; w świadomości mieszkańców prasłowiańskiego i początkowo nie miało nic wspólnego z miejscem m i m o , iż zależny o d króla i ograniczony zasięgiem l o k a l n y m , polskich ów urząd, k a r y pośmiertnej. Prasłowiański „ p e k o ł " oznaczał b o w i e m smolę łączył się z silną władzą wykonawczą. W państwie p i e k i e l n y m i w t y m znaczeniu słowo t o zachowało się jeszcze przez czas pewien panowała surowa d y s c y p l i n a , n a k a z y wydawane przez L u c y f e r a po c h r y s t i a n i z a c j i . Słowo „pkelnici", występujące n p . w d o k u ­ musiały być bezwarunkowo spełniane przez diabły. Te ostatnie m e n t a c h czeskich z X I I i X I I I w . , oznaczało S m o l a r z y , a więc wyposażone l u d z i , których praca polegała na przeróbce żywicy drzew iglastych dręczeniu potępionych, z chwilą, g d y wyruszały do w a l k i o dusze poprzez dole . ludzkie, otrzymywały uzbrojenie, n a które składała się włócznia, G d y zaszła potrzeba znalezienia słownego o d p o w i e d n i k a łaciń­ miecz i buława. W i z j a władztwa piekielnego zbliżała się często 18 19 i c h prażenie w odpowiednio przygotowanym 20 na co dzień w prymitywne narzędzia służące skiego „inferum" sięgnięto do pojęcia z zakresu życia doczesnego, do jego wyobrażenia j a k o potężnej, dobrze umocnionej i dobrze materialnego, wiążącego się z miejscem c i e m n y m , pełnym ognia, strzeżonej t w i e r d z y z diabelską załogą, w której lochach znajdują f e t o r u i d y m u , znajdującego się we wgłębieniu ziemi. W p o l s k i m się więźniowie l u b jeńcy •— potępieni. późnym średniowieczu „ p k i e l " l u b „ p i e k ł o " (w Czechach zaś „ p ę k ł o " ) oznaczało już t y l k o i n f e r u m , lecz w s p o m n i a n e uprzednio ślady pierwotnego znaczenia mogły się zachować w popularnej wyobraźni estchatologicznej. Później w folklorze p o l s k i m utrwalić się miało powiązanie smoły ze światem zła. W w a r s t w i e przekazu treści eschatologicznej piekło u k a z y ­ wało się j a k o wieczne zamknięcie, z którego nie m a wyjścia i j a ­ kiegokolwiek sposobu wyzwolenia. Polskie pieśni religijne podej­ mujące m o t y w zstąpienia Chrystusa do otchłani i wyswobodzenia dusz „świętych O j c ó w " (proroków Starego Testamentu) akcento­ T e c h n i k a t o r t u r w p o l s k i c h wyobrażeniach piekła jest p r y ­ m i t y w n a i ograniczona a i c h r e p e r t u a r u b o g i w s t o s u n k u do wały zniszczenie klatek" . 2 5 Zwrot przezeń „wrota „piekielnych piekielne" i „piekielnych ujmowany wrót" symbolicznie wcześniejszych i współczesnych wyobrażeń Z a c h o d u i niektórych w t e k s t a c h m o d l i t e w n y c h miał swój odpowiednik w s z t u k a c h regionów wobec P o l s k i ościennych. N i o s p o t y k a m y t u a n i fantas­ p l a s t y c z n y c h j a k o wąska b r a m a w k a m i e n n y m m u r z e (w rzeźbach tycznego ognistego koła z n a w l e c z o n y m i n a jego zęby potępień­ krakowskiego Ołtarza Mariackiego W i t a Stwosza), l u b j a k o cięż­ c a m i , a n i współczesnych narzędzi t o r t u r , j a k i e zauważyć można kie, o k u t e d r z w i drewniane. W malowidłach ścieimnych L u c y f e r n a przykład w malowudlach ściennych w Zgorzelcu n a zachodnim ustawiał n i e k i e d y swój t r o n p r z y wejściu do piekła, będąc równo­ krańcu Śląska l u b w T o r u n i u , należącym w o m a w i a n y m okresie cześnie jego władcą i strażnikiem. Już w drodze do miejsca k a r y do potępieni pędzeni przez diabły bywają skrępowani łańcuchami, państwa krzyżackiego . Fragmentaryczność 21 zachowanych malowideł ściennych n a terenie Królestwa Polskiego nakazuje zaś całą jamę piekielną otacza g r u b y sznur, d l a podkreślenia w p r a w d z i e ostrożność w wyciąganiu wniosków dotyczących i c h zniewolenia dusz potępionych (na przykład w m a l o w i d l e ścien­ treści, lecz także polskie źródła pisane n i e przynoszą opisów w y ­ n y m kościoła w Strzelcach koło Sobótki n a Śląsku). T a k i e w y ­ rafinowanych obrażenia miejsca wiecznej k a r y niewątpliwie nasuwały skoja­ mąk i przykładów diabłów wobec potępionych. W y d a j e wymyślnego okrucieństwa się, iż nie jest t o j e d y n i e rzenia z więzieniem i t a k i e było zapewne powszechne odczucie. p r o b l e m ubóstwa wyobraźni a r t y s t y c z n e j . N a t a k i s t a n rzeczy Zresztą odwoływania się do wyobraźni ludzkiej w t y m zakresie wpływ mogło mieć b o w i o m niewielkie upowszechnienie w Polsce nie u n i k a l i kaznodzieje testów stanowiących istotne źródła i n s p i r a c j i o d t w a r z a n i a świata popularnego z b i o r u kazań piekielnego, t a k i c h j a k wizja świętego Pawła l u b w i z j a T n u g d a l a . w i e k u Mikołaj z Błonia (Nicolaus de Błony) zauważył, że dusze P o n a d t o sygnalizowane zjawisko wiązać można z rzeczywistością potępionych są „jakby związane i t r z y m a n e w nieustającym wię­ prawną Polski późnośredniowiecznej. W p r a w d z i e tortury sto­ i a u t o r z y tekstów r e l i g i j n y c h . A u t o r de tempore z pierwszej połowy X V z i e n i u " ( i n carcere p e r p e t u o ) . T y m bardziej a u t o r z y później­ 26 sowano już o d d a w n a w różnych okolicznościach, znało je także szych tekstów a p o k r y f i c z n y c h nie m i e l i już żadnych p r a w o magdeburskie, jednakże, j a k o środek w y m u s z a n i a zeznań w utożsamianiu przebywających w piekle z jeńcami w pętach, oporów sądowych zaczęto jo stosować dopiero w X V w i e k u a i c h udział których n i k t nie może wyzwolić. Poprzez frazeologię p o l s k i c h w w y m i a r z e sprawdedliwości zdaje się być początkowo raczej nie­ pieśni r e l i g i j n y c h mówiących o w y k u p i e więźniów z piekła u j a w ­ wielki . niało się przekonanie o zbieżności rzeczywistości piekielnej z ziem- 2 2 Dopiero następne stulecie zacznie w szerszym zakresie 99 �ska, gdzie w y k u p z więzienia l u b z n i e w o l i bywał możliwy. Л\ dia­ d o w i s k o w y i e l i t a r n y . W wersji przeznaczonej l o g u k a r y wiecznej z wyobraźnią zbiorową, pierwsza z n i c h chętnie ich miejsce zajęli księża oddani życiu światowemu i łatwo zauwa­ podejmowała pojęcia zaczerpnięte z życia, ziemskiego, posługując żalnym się n i m i d l a różnych celów, a wśród n i c h d l a w y k a z a n i a odosob­ Wydaje n i e n i a pieklą. J a k u b z Paradyża, przedstawiał los potępionych za swe występki zajął t r w a l e miejsce w wyobraźni mówiąc, iż przebywają o n i t a m ,,skąd nie można uciec, skąd nie W drugiej polowie X V w i e k u opowiadano w Małopolsce o roz­ można apelować i gdzie wszelka laska i miłosierdzie są odebra­ wiązłym, hulaszczym i niemiłosiernym dla ubogich opacie cys­ ne" t e r s k i m , p o r w a n y m za życia przez diabły do piekła „ w godzinę 2 7 . W nauczaniu przeznaczonym dla mas chrześcijańskich jjieklo występkom, budzącym niekiedy dla pospólstwa zgorszenie laików. się, iż zwłaszcza grzeszny m n i c h , pokutujący w piekle obiadową zbiorowej. (hora p r a n d i i ) w d n i u świętego J a k u b a r o k u 1456 zamknięte i szczelne różniło się od miejsca k a r y przemijającej, w diecezji czyśćca, z którego m o d l i t w y , msze i dobre u c z y n k i żywych mogły zbiegli z klasztorów m n i s i b y l i wyzwalać dusze pokutujące. W trosce o t o , b y w wyobrażeniach grzesznych biskupów, kanoników i proboszczów (polska wersja w i e r n y c h różnice między t y m i d w o m a miejscami kary pośmiertnej Dialogu nie zacierały się, kaznodzieje wzywając w i e r n y c h do m o d l i t w y nych za zmarłych zaznaczali, iż idzie t u o dusze czyśćcowe. Wydaje się, k r a k o w s k i e j , co w i c i u l u d z i mistrza widziało" . 32 Również k a n d y d a t a m i do pieklą, obok D o świadomości i wyobraźni wier­ Polikarpa...). trafiał obraz potępienia niegodnego kleru, akceptowany zapewne przez nich t y m chętniej, iż trafiał n a g r u n t żywycłi wów­ iż akcentowanie l i e r m e t y z m u piekła miało także na celu przeciw­ czas antagonizmów między klerem a ludźmi świeckimi, zwłaszcza stawianie się t r a d y c y j n y m wierzeniom w k o n t a k t y żywych z po­ szlachtą. tępionymi, wracającymi z miejsca s w y c h cierpień na ziemię l u b A l e piekło kleryków nie usuwało w cień w i z j i potępienia błąkającymi się w miejscu swych przewinień bądź śmierci. Mogły grzesznych l u d z i świeckich, stanowiących jedną z f o r m d y d a k ­ być wśród nieh stare słowiańskie demony a także poddy.no już tycznego nalotowi zresztą zapełnione j e d y n i e o k r u t n y m i i w y r a f i n o w a n y m i zbrod­ w chrystianizacji dusze przebywaniu na ziemi . W 2 8 grzeszników folklorze doznające krajów ulgi słowiańskich d u c h y topielców, samobójców, wisielców miały zapewnioną wielo­ oddziaływania na w i e r n y c h . Piekło laików nie było n i a r z a m i , choć Śmierć mówiła P o l i k a r p o w i o karze czekającej „morderców i okrutników". Otchłań piekielna rezerwowała nie­ wiekową egzystencję. W p o l s k i m późnym średniowieczu m o t y w odmiennie miejsce dla grzeszników o d stuleci zwalczanych w Koś- kontaktów potępionych z żywymi przenikał również do fabularnej c i t l 1 i stereotyjiowyoh miłośników świata, których zły śmiech w a r s t w y d y d a k t y k i kościelnej. Wo wcześniejszych exeniplach, miał się zamienić wo I z y . S t a t u t y a r c y b i s k u p a Mikołaja Trąby w y k o r z y s t y w a n y c h w X I V i X V w i e k u ujawniała się obecność (1420 r.) nakazywały s p o w i e d n i k o m , b y szczególnie dokładnie w y ­ potępionych w świecie z i e m s k i m . D o żywych przybywały zja,wy p y t y w a l i penitentów o grzechy najbardziej z pieklą w cielesnej powłoce, b y powiadamiać i c h o konsekwenc­ W j a c h grzechów 3 3 rozpowszechnione. wyobrażeniach piekła z n a j d o w a l i miejsce 34 ludzie rozwiąźli, popełnionych n a ziemi. D y d a k t y k a kościelna, p i j a c y i gracze w kości. W scenie Sądu Ostatecznego w Strzelcach akcentująca h e r m e t y z m piekła, godziła się n a k o m p r o m i s z wie­ p o d Sobótką n a Śląsku wśród postaci przebywających w piekle rzeniami t r a d y c y j n y m i . rozpoznać można kobietę nalewającą w i n o z beczki, graczy w kości K o n t a k t y potępionych z i c h d a w n y m , ziemskim otoczeniem były t y m łatwiejsze, iż wyobraźnia masowa chętnie lokalizowała piekło w sposób k o n k r e t n y i w t e d y odległość o d niego okazywała się niewielką. W fabułach wplecionych do kazań, oddających po­ p u l a r n e wyobrażenia, człowieka, któremu dane było poznać męki potępionych, prowadzono do miejsca n i e z b y t odległego. Miesz­ czanin z kazania Pcregrinusa z Opola ujrzał wejście do pieklą na p o l u swego podmiejskiego f o l w a r k u , w j a m i e po wyschłym źródle; grzesznik o którym opowiada J a k u b z Paradyża, zaprowadzony został do pobliskiej d o l i n y , b y usłyszeć jęki, plącz, i nar7.el4a.nia potępionych . Podróże do zaświatów, w t y m również d y d a k ­ 29 oraz skąpca (a może lichwiarza) z w o r k i e m pieniędzy . D o piekła 35 t r a f i a l i więksi i m n i e j s i oszuści s p o t y k a n i w życiu społecznym m i a s t i w s i : zarówno nieuczciwi karczmarze, j a k i licliwia.rze szczególnie gorliwie zwalczani przez Kościół. Piekło otwierało się k u s t a n o m , zarówno w t y m znaczeniu w j a k i m je rozumiało zazwyczaj nauczanie kościelne (sermones a d status), j a k i k u s t a n o m społecznym. Otwierało się k u członkom r o d z i n y , których k a r a stanowić miała budujący, odstraszający przykład dla n a j ­ bliższych, k u małżonkom k a r a n y m w piekle (lub w czyśćcu) za b r a k wstrzemięźliwości. Otwierało się k u n i e d o b r y m przełożonym i k u nieposłusznym l u b niemilująeym i c h podwładnym. tyczne „zwiedzanie" pieklą nie były w y p r a w a m i długimi i dale­ K o b i e t y , zgodnie z tradycją łatwo podatne n a podszepty k i m i . Podziemne położenie pieklą nie musiało także oznaczać jego szatana, również trafiały do piekła, lecz wydaje się, żo polskie wielkiej późne średniowiecze nie było d l a nieh p o d t y m względem z b y t głębi, wbrew zapewnieniom z Błonia zaznaczał, że piekło znajduje podobnie jak wiadomo, że serce nauczających (Mikołaj się w c e n t r u m ziemi, usytuowane jest zawsze surowe. W p r a w d z i e moraliści zalecali mężczyznom b y wystrzegali się k o b i e t , lecz w X V w i e k u nie brakło już w Połsee budujących w środku i s t o t y ż y j ą c e j ) . W wyobrażeniach ludności wiejskiej przykładów wejściem do pieklą mogła być j a m a , przepaść l u b pieczara, za- O b o k żywo rozwijającego się k u l t u maryjnego miało t o wpływ pew ne dobrze znana mieszkańcom o k o l i c y . Istniały przeto lokalne na kruszenie się dawnego s t e r e o t y p u kobiety-narzędzia grzechu. 30 i i i f c r n a , miejsca otoczone z jakichś p r z y c z y n atmosferą i ziej sławy. T o p o n o m a s t y k a polska zna n a z w y grozy „Piekło" lub „ P i e k i e ł k o " , z których część pochodzi ze średniow i e e z a . 3J Społeczność potępionych dość konsekwentnie zachowywała świętych niewiast otaczanych powszechną czcią. Kaznodzieje w y p o m i n a l i k o b i e t o m skłonność do o b m o w y i p l o t e k , nieodpowiednie zachowanie się w kościele, strój odwracający uwagę mężczyzn o d m o d l i t w y . M o t y w y potępienia sprowadzały 3 6 się n i e k i e d y do grzechów cielesnych. W męskim tłumie grzeszni­ swą podwójną strukturę: klerykahią i świecką. Oczywiście sama ków", których obecność p e w n y c h postaci wśród przebywających w jiiekle mówi Polikarpa...), Śmierć zabiera na zatratę (w Dialogu niewiele. Grzeszni b i s k u p i i m n i s i , przedstawiani w malowidłach wadzące rozwiązłe życie. A l o pędzone do piekła P a n n y Głupie z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla n i c h a t r y b u t a m i , niezmiennie poja­ w w i a l i się w stereotypowych obrazach piekła. Dopiero począwszy t y l k o m o d n e : ubrane w kolorowe, pasiaste, obcisło s u k n i e . I c h mistrza pleć odmienną reprezentują jedynie k o b i e t y p r o ­ k a p l i c y kościoła cysterskiego w Lądzie (Wielkopolska) są 3 7 od drugiej połowy X I V w i e k u , g d y tendencjo r e f o r m y Kościoła zly los, przeciwstawiany ujawniły się również w Polsce, wiążąc się z k r y t y c z n y m i posta­ wyrażał bardziej potępienie określonych w a d niż bliskość piekła w a m i wobec niegodnej części k l e r u , piekło coraz bardziej zapełnia szeroko otwartego d l a k o b i e t . się złymi książmi: w i n n y m i s y m o n i i , zwróconymi k u sprawom radosnej nagrodzie Panien Mądrych W wyobrażeniach wiecznej k a r y pośmiertnej nie stwierdza­ świeckim, zaniedbującymi swe obowiązki duszpasterskie. Zwłasz­ my cza potępieni w ówczesnych s t a t u t a c h diecezjalnych bez c h r z t u (limbus p u e r o r u m ) nio przyjął się w d y d a k t y c e koś­ symoniacy obecności dzieci. Stan eschatologiczny d l a dzieci zmarłych t r a f i l i do k a t e g o r i i największych grzeszników, pokutujących po cielnej, nie próbowano także odtwarzać miejsca w którym nie śmierci za swe występne p r a k t y k i świętokupstwa. A l e piekło ma symoniaków z kazań s y n o d a l n y c h miało charakter raczej śro- dziców, b y chore dzieci nie zmarły pozbawione pierwszego sa- 100 a n i mąk a n i radości. Poświadczona w źródłach t r o s k a r o ­ �k r a m o n t u , świadczy o t y m , iż brano p o d uwagę groźbę u t r a t y oszustwami i skłanianiem l u d z i do grzechu pijaństwa. Stanisław przez n i e zbawienia. ze Skarbimierza głosił w kazaniach, że piekło czeka nieuczciwych Wskrzeszenia przez l o k a l n y c l i świętych k r a k o w s k i c h dzieci zmarły-ch bez c h r z t u , zapisywane w pięt- rzemieślników, którzy z myślą o zysku źle wykonują swe w y ­ nastowiecznych rejestrach m i r a c u l a , również są śa\ iadeetwem r o b y . Grzeszny obaw został wtrącony do piekła za t o , iż nie chciał słuchać mszy nie­ 3 8 o i c h los ostateczny. T r u d n o byłoby odpowiedzieć n a mieszczanin, który w początku X I V w i e k u 4 2 p y t a n i e , czy w k a z a n i a c h p a r a f i a l n y c h mówiono o mękach gro­ dzielnej, w następnym stuleciu ustąp>il miejsca t y m , ktorz.v po­ żących małym nieochrzczonym. N a ziemiach pełniają występki przeciw etyce życia zbiorowości miejskiej. Prusów t a m t e j s i księża,, w myśl wskazówek podręcznika duszpastorskiego Jana M e r k e l i n a (przed 1400 г.), przedstawić m i e l i taką groźbo w postaci ognia piekielnego, jedynie m n i e j d o t k l i w e g o , niż t e n . który pali „ O d y ubodzy mają niebo a cisi ziemię, cóż ma, zostać pysz­ n y m i g n i e w l i w y i n ? Zaiste, t y l k o piekło" — zauważył polski potępionych dorosłych . A l e t e n bardzo archaiczny wątek w i z j i kaznodzieja z p o l o w y X V w i e k a * , odsuwając groźbę k a r y wiecz­ eschatologicznej nej o d ewangelicznych ubogich, przeciwstawionych możnym i bo­ 39 rozwijał się n a ziemiach wciąż obciążonych g a t y m grzesznikom. niedorozwojem opóźnionego ehrześrijaństwe. Wyobrażenia k a r y wiecznego potępienia odnosiły się do grze­ szników należących do różnycli w a r s t w i grul) spoleczn\ ch. Po­ staciami, które można uznać za wzorcowe, żywo funkcjonują­ c y m i w d}-daktyce, okazują się jednak przedstawiciele górnych wa,rstw społeczeństwa. Oczywiste bliżej nieokreślony stereotypowy miejsce zajmuje wśród nich bogacz, gotów dla. pieniędzy zaprzedać się szatanowi, l u b b o g a t y skąpiec niepomny n a po­ trzeby bliźnich. Pojawiają się także panowie gnębiący podda­ n y c h --- n e g a t y w n y wzorzec szeroko rozpowszechniony w śred­ niowieczu. N i e k i e d y s p o t y k a m y się jednak z bliższymi określe­ n i a m i przynależności społecznej potępionych oraz z p o « iązanicm icli występków ze współczesnymi realiami życia zbiorowego. Stereotypowi ,,opressores p a , u p e n i m " stawali się przedstawicie­ l a m i możnych i szlachty, przyłączającymi do swych dóbr ziemie chłopskie. W k a z a n i u Mikołaja z Błonia diabeł wzywa, n a swą ucztę złych panów, którzy straciwszy swe dobra wskutek roz­ rzutności, marnotrawią mienie ubogich. Wzywa, następnie przemocą przy właszczone także w i e l u ze szla,cłity, którzy idąc na wojnę grabią dobra kościelne. Kaznodzieja, mając n a myśli w o j n y husyckie, powołuje się n a przykład z sąsiednich Czech, gdzie „laici nobilcs", niczym 3 rozbójnicy, napadają kościoły i przywłaszczają sobie i c h m i e n i e . M o t y w potępienia wiecznego 40 stawał się wdęc także i n s t r u m e n t e m p o l e m i c z n y m w sporach między klerem a szlachtą o korzystanie z dóbr doczesnych a nie­ k i e d y również narzędziom propagandy a n t y h u s y c k i e j . W warstwie t a k i c h przeciwstawień bliżej nieokreśleni ubodzy i prości z y s k i w a l i n i e k i e d y status społeczny chłopów, oraczy. Oracze pół stawali się bliższymi zbawienia niż dostojnicy kościelni. Pasterze owiec i świniopasi b y l i dalsi o d potępienia wiecznego niż dostojnicy i możni świeccy . Piekło 44 wyobrażane w Polsce schyłkowego średniowiecza nie wciągało do swych otchłani chłopów. D y d a k t y k a kościelna rezerwowała sobie jednak wobec n i c h pewien zasób ostrzeżeń. Chłopów, rol­ ników i l u d z i prostych najeży pouczać, b,y dobrze c z y n i l i i przez swą bozrozu inność nie zostali potępieni — załocal duszpasterzom krakowski teolog i autor kazań . 40 Enigmatyczne ostrzeżenie pnzed karą wieczr-ą grożącą n i e r o z u m n y m wieśniakom zyskuje wyjaśnienie w potępieniu ludow-ych wierzeń i pa'akty-k uznaw-an y c h przez teologów za zabobonne. K a r a wieczna zbliżała się k u t y m , którzy posługując .się chrześcijańskim znakiem i gestem lub poświęcony ni zapev. nieniii przedmiotem c z y n i l i własne zabiegi urodzaju poloni, bezpieczeństwa wokół d o m o w i i zabu­ d o w a n i o m , wokół zdro>\ ia ludzi i zwierząt . Zbliżała, się przeto, 46 k u strefie zakazu, ujętej w t r a k t a t a c h o zabobonach słowom „illieit.uin". Croźbe. potępienia zwracała się także przeciw dycyjnemu obyczajowi ludowemu, odpornemu na tra­ wpływy chrystianizacji. Zwracała się przeciw- t y m , którzy w y p r o w a d z a l i ze śpiewem n a krańce wsi kukłę nazywaną śmiercią a następnie t o p i l i ją. w błocie . Przeciw t y m , którzy w wiosennym korow odzie 47 r tanecznym wznosili dawne i chyba już niezrozumiale zawołania: isaja, lado, ileli ja j a , j a k o b y wzywając diabła, tego z którym pójdą n a wieczne z a t r a c e n i e . W t y m właśnie obszarze l u d z k i c h 48 W większym s t o p n i u , niż wynikać b y t o mogło z bezpośred­ niej treści źródeł, wizje poczynań mieszkańcy wsi stawali się, „wiuroloincami i odstępca- piekła zwracały się k u mieszkańcom m i " (praoqaiicatores et apostatae), których p r a k t y k i prowadzą miasta, Funkcjonując w nauczaniu kościelnym miały t u większo k u potępieniu . Przed p r o s t y m wieśniakiem i p r a c o w i t y m ora­ możliwości utwory dotarcia do odbiorców piśmiennictwa poprzez niż do społeczności 49 kazania, obraz, czem, mniej narażonymi na grzechy niż bogaci, możni i dostojni wiejskiej, która otwierała się droga do r a j u . Żywotną na wsi polskiej słowiańską nawet w' X V w i e k u jeszcze rzadko spotykała się ze stałym kazno­ kulturę ludową, tał-; często obejmow-aną zakazami dziejstwem p a r a f i a l n y m i która w przeważającej części stanowiła o r t o d o k s j i chrześcijańskiej, wchłaniała otchłań piekła. strażników zbiorowość analfabetów. A l e polscy kaznodziejo nie t r a k t o w a l i miasta spadkobierców- Piekło, nie n a z b y t o k r u t n e , nie n a z b y t agresywne i natrętne, K a i n a , założyciela pierwszego m i a s t a . D o pieklą t r a f i a l i przed­ jako grzesznej zbiorowości ludzkiej, nie domagało się orl mieszkańców ziem p o l s k i c h d a n i n y w postaci stawiciele obsesji 4 1 za,wodów bliskich grzechowi: lichwiarze, monet i towarów, nieuczciwi k u p c y podwójnie fałszerze wynagradzający sobie utracone z y s k i , a także oberżyści, obciążeni zawodowymi potępienia. Przypominało wszakże o sw-ym istnieniu w t e d y , g d y zw-raealo się k u głębszym, t r a d y c y j n y m i pokładom syn kret у c/nogo chrześcijaństwa polskiego. l ' B Z Y F l SY Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (w:) Średniowiecz­ na poezja polska świecka, w y d . S. V r t e l - W i e r c z y i i s k i , W r o c l a w 1952, s. 15—42 J a k u b z Paradyża, Wybór tekstów dotycz({cyc]t reformy Kościoła, wy d. S.A. Porębski, Warszawa 197S, s. 305; Stanislaw ze Skarbimierza, Sermones sapientiale.s, w y d . B . Chmielowska, t. 2, Warszaw-а 1979, s. 8 7 : ..(...) c o m m i t t u o t rnorituris. a,gonizantibus, u t ipsos de succossu suo vel eveniu a h o r u m mform a r e n t (...)". 1 2 T •"' 11. ł.ow-iniański, Religia Słowian i jej upadek (т. VI—XII), Warszawa 1979, s. 360 m i . * Tekst kazania polskiego z X V w . c y t o w a n y przez J . B y ­ stronia, Kultura ludowa. W a r s z a w a 19.47, s. 150; Stanisław ze Skarbimierza, Sermoncn sapientiales, t . 2, s. 9 0 ; zob. także: Л. B r u c k n e r , Literatura, religijna w Polsce średniowiecznej, W a r ­ szawa 1002, t . I , s. 40 л и . ' Zol). L . S t o m m a . Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. .37 i m . W y n i k i badań etnologiczny ch uwzględnił Л. 4 r 5 r 101 �Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982, s. 220 n n . E . Balcerzowa, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średnio­ wiecznych, t . I , Wrocław 1981, s. 49 Statuta Alberti Jastrzębiec, episcopi Cracoviensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 4, Kraków 1875, s. 78 Najstarsze statuty synodalne krakowskiego biskupa Nankera x 1320 г., w y d . J . Fijałek, Kraków 1915, s. 9 Statuta Alberti Jastrzębiec, s. 72 H . Łowmiański, Religia Słowian, s. 361 n n . J a n H u s , Betlemski texty, w y d . B . R y b a , P r a h a 1951, s. 16 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 2, s. 380, 391 W . Pajzderski, Kościół św. Jana w Gnieźnie, „Prace K o ­ m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , I I I , 1923, s. 73—104 J . W o l n y , Exempla z kazań niedzielnych Peregryna z Opola (w:) Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średnio­ wiecza, p o d r e d . B . Geremka, Wrocław 1978, s. 263 J a k u b z Paradyża, Opuscula inedita, w y d . S.A. Porębski, W a r s z a w a 1978, s. 3 5 6 ; Sermones venerabilis magistri Nicolai de Błony de tempore et de Sanctis, A r g e n t i v e 1498, f o l . 84v (dalej cytuję: Nicolaus de Błony, Sermones de tempore). J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Średniowieczna poezja, s. 2 5 ; Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, w y d . M . K o r o l k o , t . 1, Warszawa 1977, s. 123 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 407 Codex diplomaticus et epistołaris regni Bohemiae, t . 1, P r a h a 1904, s. 381, 384, t . 2, s. 217. Wskazówki źródłowe i cenne u w a g i dotyczące materiału czeskiego, bardzo t u istotnego d l a celów porównawczych, zawdzięczam Prof. Josefowi Maćkowi z Pragi. Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t . 1, p o d r e d . M . Dembińskiej i Z. Podwińskioj, Wrocław 1978, s. 106 n n . H . B r a m i e , E . Wiese, Schlesische Malerei und Plastik des . Mittelalters, Leipzig 1926, s. 2 2 1 , i l u s t r . 193; M . G u t o w s k i , Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 215 H . Zarembska, Infamia w Polsce średniowiecznej. Rze­ miosło katowskie (w d r u k u ) . Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria in Excelsis", w y d . R . M . Z a w a d z k i , W a r s z a w a 1978, s. 52 Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, p o d r e d . A . K a r ­ łowskiej-Kazmowej, Poznań 1984, s. 328 Średniowieczna pieśń religijna polska, w y d . M . K o r o l k o , Wrocław 1980, s. 1 1 , 5 1 , 162 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 85v J a k u b z Paradyża, Opuscula, s. 460 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 59 n n . ; tenże, Kazania średniowieczne, Kraków 1895, s. 9 J . W o l n y , Exempla, s. 268; T . Szostek, Exempla w kaza­ niach de tempore Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, Wrocław 1983 (maszynopis). Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 190r J . Banaszkiowicz, Fabularyzacja przestrzeni. Średniowiecz­ ny przykład granic, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t . 80, 1979, N r 4, s. 988 Michael de Clepardia, Sermo de luxuria cum exemplo de abbate a diabolo recepto (w:) Z opowiadań średniowiecznych, w y d . H . K o w a l e w i c z , Warszawa 1974, s. 11 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 1, s. 389 Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z 1420 г., Kraków 1951, s. 114 A . Karłowska-Kamzowa, Malarstwo śląskie 1250—1450, Wrocław 1979, s. 17 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 73 M . G u t o w s k i , Komizm, s. 205 n n . A . W i t k o w s k a , Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krako­ wa, L u b l i n 1984, s. 194 n n . J a n M e r k e l i n , Liber de instructione simplicium sacerdotum, w y d . M . Borzyszkowski, t . 1, Warszawa 1982, s. 169 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 253v Z o b . n a t e n t e m a t F . Smahel, AntUdeól mlsta v dile Petra Chleóickeho, ,,Ćeskoslovenski ćasopis h i s t o r i c k y " ' , X X , 1972, № 1, s. 392 t . 1, Stanisław ze Skarbimierza, Sermones s. 392 Kazanie na Dzień Wszech Świętych, czyli tzw. praskie (w:) Wybór tekstów staropolskich, w y d . S. Vrtel-Wierczyński, Warszawa 1977, s. 380 J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t , I , Stanisław s. 392 8 2 — 9 4 ; tenże, Sermones super „Gloria", tamże, t . s. 103—104 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104. Z o b . także Statuta synodalia Andreae episcopi Poznaniensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 5, cz. 1, s. X V I I : De imagine straminis in jejunio. F r a g m e n t kazania J a n a z M i c h o r z y n a (1423 r.) c y t u j e J . Bystroń, Kultura ludowa, s. 159 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 1 6 17 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 i 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 Piekło, Paul tres de Limbourg, riches heures 1116 r. Miniatura d u D u e de B e r r y " � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b44350494e5b6d5edc71011aa311ffba.pdf f3f327322ae02f0c147cab2b9625149d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1963 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource rodzina ewolucja rodziny mareiarchat etnologia - teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1822 Title A name given to the resource Ewolucja rodziny, czyli dzieje jednej teorii / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoczkowski, Wiktor Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIKTOR STOCZKOWSKI Paryż EWOLUCJA RODZINY CZYLI DZIEJE JEDNEJ TEORII SZKIC Z ANTROPOLOGII NAUKI ETNOLOGICZNEJ W potocznym wyobrażeniu teorie naukowe są owocem żmudnych obserwacji i drobiazgowego badania faktów. Na znanych obrazach uczeni wiernie towarzyszą swoim ulubionym przyrządom obserwacyjnym: Kopernik dzierży w dłoni astrolabium, Galileusz spogląda w teleskop, a Pasteur pochyla się z uwagą nad mikroskopem. Uczony ma być więc obserwatorem świata i z obserwacji wywodzi się to co o świecie mówi. Jeżeli jego wnioski okazują się po latach fałszywe, to dlatego - twierdzą następcy - że obserwacje były niedoskonałe, niepełne czy mylące. Twórczy wysiłek nauki realizuje się przez coraz uważniejsze oglądanie świata i gromadzenie notowanych coraz precyzyjniej faktów. Zgodnie z tą wizją, naukowy obraz świata jest całkowicie różny od tego, jaki tworzy myśl mityczna. Ten pierwszy istnieje w ciągłym rozwoju dzięki coraz to nowym obserwacjom, ten drugi stanowi strukturę zamkniętą, trwającą bez zmian dzięki przekazowi tradycji, której największą cnotą jest stałość. Spróbujmy zastanowić się nad opozycją "rozwijająca się nauka/zastygły mit" biorąc za przykład jedną z teorii etnologicznych. Myśl etnologiczna wieku XIX miała szczególną skłonność do rozważań nad ewolucją rodziny. Dwie obszerne prace, którym przyznaje się godność dzieł założycielskich nauki o kulturze, Das Mutterrecht J. J. Bachofena z 1861 roku i The primitive marriage J. F. MacLennana z roku 1865, są w całości poświęcone temu zagadnieniu. Nowe wersje teorii ogłosili następnie J. Lubbock w 1869 roku (The origins of civilisation) i E. B. Tylor w 1889 (On a method of investigating the development of institutions). Dużym sukcesem cieszyła się wydana w 1877 roku książka L. H. Morgana The ancient society, gdzie znaleźć można było kolejny wariant tej samej teorii. Jednym z pilnych czytelników Morgana był wówczas K. Marks i na jego notatkach z tej właśnie lektury oprze się F. Engels, redagując swoistą transkrypcję The ancient society wraz z jej teorią rozwoju rodziny (Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums, und des Staats, 1884). Każda z powyższych prac, należących do klasyki etnologicznej, mówi zatem o ewolucji rodziny. Poszczególne koncepcje różnią się między sobą i różnice te były wystarczająco duże, by zagrzewać ich twórców �Ryc. 1. Schematy I <:: BAC HO FEN (1861) MACLENNAN promiskuityzm promiskuityzm ] Z p:j <::<:: ..,I:il rodzina UZ•....• <:: •....•..:l ma triarchalna ..:l>< •....•p:j (ginekokracja) r:<.E-t I <:: ł (1865) II rozwoju LUBBOCK rodziny (1870) promiskui tyzm I I I ł różne formy małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) _I_- <:: rodzina Z patriarchalna <::p:j ..,<:: ul:il <::e: •....•..:l 8>< r:<.p:j Eo< <:: Il. I ł rodzina patriarchalna XIX wiek. MORGAN (1877) ENGELS (1884) TYLOR promiskuityzm promiskuityzm? I I łformy różne małżeństwa grupowego (dominacja kobiet) :g -1- - ~ rodzina patriarchalna I .j,I rodzina pa triarchalna I ~ rodzina monogamiczna I i etap matczyny 1 II .j, etap ojcowski l .j, rodzina monogamiczna (1889) monogamiczna rodzina rodzina monogamiczna ł rodzina monogamiczna �43 do zawziętych dyskusji i sporów. Nietrudno Jednak przeoczyc, ze obok różnic istnieją i uderzające podobieństwa. Cała szóstka wymienionych autorów twierdziła, że: - pierwsi ludzie żyli w stanie promiskuityzmu; - filiacja matrylinearna poprzedzała historycznie filiację patrylinearną; - dominacja kobiet poprzedzała dominację mężczyzn; - zwieńczeniem historii rodziny jest pojawienie się związków monogamicznych, co poprzedzone było etapem rodziny patriarchalnej. Każda z tych idei była krytykowana i to już od samgo początku. Nie przeszkadzało to jednak ich wielkiemu sukcesowi ani w wieku XIX ani w początkach wieku XX. Choć dziś cieszą się dużo mniejszym powodzeniem, nie znaczy to by zniknęły. Ze szczególnym zapałem bronią ich niektórzy uczeni radzieccy (np. Ju. Semenov, 1971). Na Zachodzie, wersja Morgana, nobilitowana przeróbką Engelsa, korzysta z odnawiającego się tu powodzenia marksizmu. Zrozumiały jest również wielki sukces XIX-wiecznej teorii wśród rzesz feministek, bo obraz pierwotnej .dominacji kobiet nad mężczyznami mile pobudza wyobraźnię wszystkich, którzy planują wyzwolenie kobiety od ponurego jarzma samczej niewoli (np. praca ucznia B. Malinowskiego, E. Bornemana, 1975 czy E. Ackworth, 1965). Pojawiające się w prasie naukowej próby odkurzenia starej wizji rozwoju rodziny i oferowanie jej do ponownego użytku budzą usprawiedliwione protesty etnologów (patrz dyskusja w numerze 2 "Current Anthropology" z 1979 roku), żądających by raz wreszcie v"znieść jej solidny nagrobek na cmentarzu antropologicznych fantazji (R. Schott, 1979: 354). Podnoszą się jednak głosy obrony. Oto na przykład R. Makarius, uważający książkę Morgana za najważniejszą w całej historii antropologii społecznej, łaje "prześladowców" szacownego klasyka, którzy jakoby tendencyjnie starają się przedstawić jego teorię jako twór czystej fantazji, zapłodnionej ideami darwinizmu. Według Makariusa, teoria rozwoju rodziny Morgana powstała z rzetelnej obserwacji różnych systemów pokrewieństwa i jej autor musi być traktowany jako uczony-obserwator (Makarius 1985: III). I jeśli Morgan popełnił błędy, to tylko dlatego, że w swych czasach nie dysponował wystarczającą liczbą faktów. Jeden z "prześladowców" Morgana, R. Lowie, zauważa jednak, że nasz klasyk, konstruując swą teorię ewolucji rodziny, pominął i zniekształcił szereg informacji etnograficznych znanych powszechnie w wieku XIX (R. Lowie, 1971:57). To samo powiedzieć można i o pozostałych autorach z omawianej tu szóstki. Zastanawiające jest, że przy tak swobodnym stosunku do faktów, wszyscy mogli dojść do kilku identycznych �44 wniosków. Zazwyczaj tłumaczy się to hipotezą wzajemnych wpływów Za źródło głównych elementów teorii uchodzi praca J. J. Bachofena, która najwcześniej, bo już w 1861 roku ujrzała światło dzienne. "Koncepcje matriarchatu wprowadził do nauki J. J. Bachofen", "Koncepcje promiskuityzmu wysunął J. J. Bachofen" - pisze S. Szynkiewicz w Słowniku Etnologicznym pod hasłami "matriarchat" i "promiskuityzm" (Z. Staszczak red., 1987:230, 296). Jest to pogląd tradycyjnie spotykany w zarysach historii etnologii (np. M. Harris, 1968:189; R. Lawie, 1971 :60). Mianowany zostaje w ten sposób heros-założyciel, od którego wszystko wzięło początek. Bachofen wpłynął na MacLennana, MacLennan wpłynął na Lubbocka, Lubbock wpłynął na Morgana, Morgan wpłynął na ... , grę kontynuować można długo, na wzór genealogicznych wyliczeń z Księgi Rodzaju, nie zapominając oczywiście a wskazaniu na związki z darwinizmem. Czyż Morgan, który cytował Darwina, nie był darwinistą? Albo to może raczej Darwin był morganistą, czyż nie cytował Morgana? E. R. Service ma rację ironizując na temat tych jałowych i jakże często napuszonych deliberacji (1981:41). Bo jeśli nawet załóżmy, że Bachofen wpłynął na innych, to któż w takim razie wpłynął na Bachofena? Pytanie o genezę teorii pozostaje otwarte. Bardziej przekonującą próbą wyjaśnienia podobieństw między poglądami XIX-wiecznych etnologów jest poszukiwanie socjologicznych korzeni ich idei. I tak na przykład L. Stomma (1986:91 - 129) wywodzi, że etnologia ewolucjonistyczna była nieodrodnym dzieckiem drugiej połowy XIX wieku, epoki stabilizacji, optymizmu i wiary w postęp. Zyjące w tym klimacie europejskie klasy średnie były uprzywilejowanym świadkiem sukcesów nauki i techniki, co kazało im pielęgnować przekonanie, że ich kultura jest zwieńczeniem wysiłków twórczych ludzkości. Jeżeli teorie etnologiczne wykazują w tym czasie uderzające podobieństwa, to niekoniecznie dlatego, że autorzy zapożyczali idee jeden od drugiego. Z łatwością mogli produkować je oddzielnie i niezależnie, ukształtowani przez tę samą formację ideologiczną epoki. Jeśli wierzyli, że kultura europejska jest naj doskonalszym tworem człowieka, to nic dziwnego, że umieszczali model swej własnej rodziny monogamicznej jako ostatnią fazę rozwoju tej instytucji. Nie dziwi też, że pierwszym ludziom przypisali formę współżycia biegunowo przeciwstawną, w postaci chaotycznych i nieograniczonych żadną normą stosunków promiskuitycznych. Takie właśnie wytłumaczenie genezy XIX-wiecznej teorii ewolucji rodziny dawano już wielokrotnie (np. C. Levi-Strauss, 1945:97; R. Lowie, 1921:53). Jest to wytłumaczenie przekonywujące, tym bardziej, że współcześni epigoni ewolucjonizmu sami deklarują z naiwną szczerością, iż kultura najodleglejszej przeszłości była na pewno prze- i zapożyczeń. �Ryc. 2. Schematy FERGUSON (1767) _._~_.promiskui tyzm --------- < <P:: ....,< ul':< <~ •..• ...:l Z ...:l;>t MILLAR (1771) ._-_._----~-_._------ I ł rodzina matriarchalna •..• p:: ••.• f-; ewolucji - wiek XVIII. BURNET _-o promiskui tyzm rodziny • ._----. DUNBAR (1774) - - --- ... _-------_. promiskuityzm -- -------------- - -- (1780) ----------._.-- promiskuityzm i ł małżeństwo grupowe archat - I ł rodzina matriarchalna matri- < ~ ___ I --I -< Z P:: « ""'1':< Uz < .... •..• ...:l ...:l;>t •..• p:: ••.• f-; ~ I l I I 'I' rodzina pa triarchalna t rodzina pa triarchalna I rodzina patriarchalna I I I t rodzina ł rodzina t rodzina monogamiczna monogamiczna monogamiczna I rodzina monogamiczna I 1 I ~ rodzina patriarchalna I I I - ------ ___ o ___ �4G ciwieństwem kultury dzisiejszej (np. "metoda kontrastu" B. F. Porsznieva, 1974:54 - 5). Jeśli przyjąć więc wyjaśnienie socjologiczne, teoria rozwoju rodziny byłaby tworem szczególnego "Ducha Czasu" drugiej połowy XIX wieku, naznaczonego europocentryzmem i niezłomną wiarą w postęp. Teoria ta jednak nie powstała w XIX wieku. Można znaleźć ją w tym samym kształcie w Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages J. Dunbara z 1780 roku, w Of the origin and progress of language J. Burneta z 1774 roku, w The origin and the distinction of ranks J. Millara z 1771 roku, w An essay on the history of civil society A. Fergusona z. 1767 roku (prawie stulecie przed wydaniem Das Mutterrecht Bachofena). Wszyscy ci autorzy szkockiego Oświecenia mówią o pierwotnym promiskuityzmie, o filiacji matry1inearnej poprzedzającej filiację patrylinearną, o rodzinie patriarchalnej, która zastąpiła matriarchalną i o zwieńczeniu historycznego rozwoju przez związki monogamiczne (Ryc. 2). Okazuje się więc, że uczeni dziewiętnastowieczni są kontynuatorami tradycji o wiele starszej, a prawie nieznanej, jako że zwykle wystawia się etnologii metrykę z datą ubiegłego wieku. Jeśli przywołałem tu tytuły dzieł Oświecenia, to oczywiście nie po to, aby mianować ojcem-założycielem Fergusona w miejsce Bachofena i zastanawiać się nad tym jak pierwszy wpłynął na drugiego. Trzeba jednak zapytać o wytłumaczenie podobieństw między ideami Oświecenia i ewolucjonizmu. W sposób naturalny pojawia się pokusa, żeby ponownie uciec się do wyjaśnienia socjologicznego: że europocentryzm, że wiara w postęp, że ta sama formacja ideologiczna. Kłopot z tym jednak, że nawet jeśli dawałoby się tym sposobem wytłumaczyć koncepcję pierwotnego promiskuityzmu i miejsce monogamii na końcu linii rozwojowej, to nadal trudno będzie zrozumieć przekonanie o zastąpieniu filiacji matry1inearnej patrylinearną i o matriarchacie. A na dodatek, poszczególne elementy tej teorii, takie jak pierwotny promiskuityzm czy matriar~ht, istniały już jak się później przekonamy - i w okresie Renesansu i w Starożytności. Czyżby ideologiczna formacja XIX-wiecznego pozytywizmu miałaby być odwieczną? Aby lepiej zrozumieć pochodzenie kompleksu idei składających się na omawianą tu teorię ewolucji rodziny warto rozłożyć ją na elementy pierwsze. Jest ona bowiem tworem w pewnej mierze wielorodnym i każda z jej części może być rozpatrywana oddzielnie, co ułatwia porównania w długiej skali czasu. Zacznijmy tę analizę od przypomnienia, że autorzy XVIII i XIX wieku dzielili historię ludzkości na trzy epoki gospodarcze: zbieractwa-myślist\va-rybołó\vstwa, hodowli i rolnictwa (cza:-:ami pojawia się i czwarta epoka - handlu). Taka koncepcja trzech epok gospodarczych istnieje w kulturze europejskiej jl~Ż od Starożytności �Ryc. 3. System trzech epok ekonomicznych Legenda: M Z R - Myślistwo Zbieractwo Rybolówstwo H U - Hodowla Uprawa roślin Beattie (1793) Burnet (1774) Darlymplc (1757) Falconer (1781) Ferguson (1767) (według R. Meek 1976, uzupełnione EPOKA III M H U M H barbarism H barbarism H H barbarism WP barbarians H WP H barbarians WP H barbarous WP H barbarous WP H barbarism H WP H U civilisation U civilisation U U Z->M,R BP Logan (1781) M savage BP M Millar (1771) rude Robertson (1777) Russell (I 793) BP M savagery M BP Smith (1794) Buffon (1763) M sauvages M Condorcet (1794) De Pauw (1768-9) Du Pont (I775) Encyclopedie Goguet (1758) Helvetius (1758) d'Holbach (1786) Montesquieu (1748) Quesnay (1763) Rousseau (1762) Turgot (1750) M M->R Z->M,R M sauvages Z->M,R M sauvages M sauvages Z-M M M sauvages Voitaire (w(;~ług M. H~n·;s 1968: 36) Własność prywatna Brak własności prywatnej EPOKA II rudness Z->M rudness M M,R savage stade BP rudness, savages M,Z,R BP Home (1774) WP BP - przez autora). BP barbares H H H H H barbares H H barbares H barbares H H H barbares WP b"rbarismc WP civilisation U WP U WP U WP U civilised WP U civilisation U WP U policćcs U U U U U civilisa tion U U policees U U U U WP civilisation �48 Jej pierwszy zapis można znaleźć w IV wieku p.n.e. u Dicaearchusa z Masseny (R. Meek, 1976:10). W wieku XVIII nadano kolejnym epokom miana "dzikości", "barbarzyństwa" i "cywilizacji". Dzicy mieli nie znać własności prywatnej, która pojawiła się dopiero u barbarzyńców (Ryc. 3). W pierwszej epoce panować miała filiacja matrylinearna, zastąpiona przez barbarzyńców filiacją patrylinearną. Okres trzeci, cywilizacji, przynieść miał powstanie monogamicznej rodziny patrylinearnej. Dzikim przypisywano zazwyczaj stosunki matriarchalne, a barbarzyńcom patriarchat. Mamy tu zatem do czynienia z następującym systemem suponowanych korelacji: l dzikość barbarzyństwo cywilizacja gosp. przyswajająca hodowla rolnictwo brak własności własność własność matrylinearyzm patrylinearyzm patrylinearyzm matriarchat patriarchat monogamia Korelacje te wiążą rozwój rodziny z rozwojem gospodarki i własności. Przyjrzyjmy się strukturze rozumowania, które prowadziło autorów XVIII i XIX wieku do wypracowania takiej wizji. Punktem wyjścia był system trzech epok i założenie o matrylinearności epoki pierwszej. Stąd wyprowadzane były wszystkie pozostałe twierdzenia, a droga wiodła przez takie operacje wnioskowania: 1. Jeżeli dzicy żyli ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa, zatem -+ nie mogli znać własności prywatnej. 2. Jeżeli barbarzyńcy hodowali zwierzęta, zatem -+ musieli znać własność prywatną. 3. Jeżeli a) dzicy nie znali własności prywatnej, b) u barbarzyńców istniała własność prywatna związana z hodowlą, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ własność prywatna powstała w rezultacie przejścia od gospodarki myśliwsko-zbierackiej do hodowli. 4. Jeżeli barbarzyńcy ustanowili własność prywatną, zatem -+ musieli oni ustanowić filiację patrylinearną. 5. Jeżeli a) filiacja matrylinearna była charakterystyczna dla dzikich, b) barbarzyńcy ustanowili filiację patrylinearną w związku z przejściem do hodowli, c) epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa, zatem -+ filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną w następstwie pojawienia się własności prywatnej. Niektóre kroki tego rozumowania mogą się jawić współczesnemu czytelnikowi jako absurdalne, a w każdym razie dalekie od oczywistości. Bo �49 nit:: dlaczegóż myśliwym-zbieraczom niedostępna ma być własność prywatna? Dlaczegóż hodowla implikować musi nieodwołalnie tęże własność? Dla autorów oświeceniowych i pozytywistycznych relacje te były całkowicie naturalne, związane ze sobą tak, jak przyczyna wiąże się ze skutkiem. Ich naturalność wspierać się musiała na kilku dodatkowych założeniach, akceptowanych wówczas jako oczywiste. Spróbujmy uzupełn~ć powyższe rozumowanie o jego ukryte przesłanki, ilustrujące świat wyobrażeń antropologii naiwnej XVIII i XIX wieku. Ari 1. Gospodarka przyswajająca dzikich __ brak własności prywatnej. Ideą obiegową wieku XVIII i XIX było przekonanie, że niedoskonałość pierwotnej gospodarki przyswajającej pozwala co najwyżej na zdobycie podstawowych środków przeżycia, a i to z wielkim trudem. Dziki przeznacza całą swoją energię i prymitywną technikę dla jednego celu - by przeżyć (L. Morgan, 1985:611). Wizja ta stanowi w epoce Oświecenia część arsenału klisz antropologicznych i można ją spotkać u Buffona (Duchet 1971:247), Monteskiusza (1964:531), Woltera (1963:11), :,hllara (1979:224), Boulangera (1766:378) i innych. W wieku XIX i początkach dwudziestego jest ona nadal obowiązująca, a jej metryka sięga starożytności, gdzie znaleźć ja można \V II wieku p.n.e. u Polibiusza oraz u licznych autorów wieku I p.n.e., z których najbardziej znani to: Diodor Sycylijski, Lukrecjusz, Witruwiusz i Cyceron (patrz W. Stoczkowski, w druku). Autorytet Antyku dawał sakrę temu wyobrażeniu. Nikt zatem nie wątpił, że dobra dzikich, bez reszty zajętych walką o zachowanie swej nędznej egzystencji wśród niebezpieczeństw natury, musiały być niezmiernie skromne lub wręcz nie było ich wcale (np. L. Morgan, 1985:611). I niczego tu nie zmieniało, że własność prywatna wśród "dzikich", szczególnie tych z Kolumbii Brytyjskiej, gdzie jest tak obfita, że trudno jej nie zauważyć, była dobrze znana podróżnikom i misjonarzom początków XIX wieku. Etnologia pozwalała sobie na tę drobną niezgodność z faktami, żeby pozostać w zgodzie z tradycyjną wizją pienvotncj walki o byt, tak obrazowo opisaną już przez Lukrecjusza. Wizja ta zostaje wyposażona przez oświeceniowych i pozytywistycznych autorów w bardzo szczególne atrybuty. Oto pierwsi ludzie są słabi, cierpią głód, walczą z wysiłkiem o zaspokojenie najprostszych a jakżz dokuczliwych potrzeb, zmagają się nieustannie z groźnymi zwierzętami, nękani są przez kataklizmy wrogiej przyrody. Nietrudno zauważyć, że mamy tu do czynienia z odwróceniem cech rajskiej egzystencji człowizka. Tak w raju, jak i w Wieku Złotym, był on silny i doskonały, nie znał czym są cierpienie i potrzeby, a pożywienie miał w obfitości na wyciągnięcie ręki. Nad zwierzętami dana mu była pełna władza, a przyol Lc:d t. LXXIII �50 roda była przyjazna, niczym u Owidiusza, z wieczną wiosną i łagodnymi zefirami, które pieściły swym ciepłym oddechem kwiaty zrodzone bez nasienia. Mechanizm odwrócenia mitycznego obrazu daje się prześledzić bez trudu w pismach XVIII-wiecznych autorów (np. Buffon, 1984:154; Boulanger, 1766:388). Wiara w postęp odegrała tu swoją rolę. Transformacja mitu "złotego wieku" w mit "pierwotnej walki o byt" dokonała się w momencie, kiedy Europejczyk uwierzył w możliwość "zbawienia" przez rozwój cywilizacji. Czyż nie pisał wtedy z optymizmem Saint-Simon: "Wiek Złoty, umieszczony przez ślepą tradycję w przeszłości, jest przed nami" (cyt. za Cioran, 1960:133)? Wiek Złoty na początku osi historii jest drogowskazem powrotu do czasów przodków, jedynej cpoki gdzie może zrealizować się szczęście. Nie ma tu miejsca na dumę z ziemskich dokonań i dzieł. Przeniesienie Złotego Wieku na koniec historii i zastąpienie go obrazami pierwotnej opresji i niedoskonałości, odwraca drogowskaz. Tym razem droga ku szczęściu musi oddalać człowieka od stanu początków, realizując się w cywilizacyjnej twórczości. Ta właśnie wersja bliska była sercu oświeceniowych i pozytywistycznych myślicieli. Ich formacja ideologiczna była jednak tylko jedną z wielu historycznych form wiary w samoistny sens ludzkiej egzystencji, spełniający się w twórczym wysiłku. Wiara ta odnawia się periodycznie już od czasów antycznych i zawsze idzie w parze z zastąpieniem mitu Złotego Wieku obrazami skrajnej niedoskonałości pierwotnego człowieka. Oto w jaki sposób "dzicy" zostali skazani w świecie europejskich wyobrażeń na egzystencję pełną przeszkód i wyrzeczeń, gdzie nie ma miejsca na własność prywatną, bo nie ma jeszcze czego posiadać. To jest pierwszy krok rozumowania. Ad 2. Hodowla zwierząt --:)o własność prywatna. Wniosek drugi opiera się na zdroworozsądkowym przekonaniu, że hodowane bydło stanowi pierwszą "nadwyżkę produkcyjną" człowieka, która stać się może przedmiotem pożądania, co powoduje w sposób naturalny powstanie własności prywatnej (J. Millar, 1979; A. Ferguson, 1767:123; F. Engels, 1983:126). Rozumowanie to zakłada, że do powstania "bogactwa", które może być pożądane, potrzebna jest realna i fizyczna obecność "dóbr", tworząca ich obiektywną "wartość". Pozostaje to w zgodzie z naiwnie materialistycznym wyobrażeniem o kulturze, typowym dla XVIII i XIX wieku, negującym konsekwentnie rolę konwencji symbolicznych i wzbraniającym się uznać, że bogactwo i wartość nie wywodzą się z obfitości rzeczy, ale są projekcją arbitralnych "wartości" świata wyobrażeń na świat rzeczy, który sam w sobie może być niezwykle skromny. �Ad 3. Własność prywatna powstała w rezultacie darki myś1iwsko-·zbierackiej do hodowli. przejścia od gospo- Twierdzenie to jest logiczną konsekwencją wniosku pierwszego i drugiego, w'spartych o system trzech epok gospodarczych. Ad 4. Własność prywatna try1inearnej. barbarzyńców ~ ustanowienie filiacji pa- Wniosek ten opierał się na trzech przesłankach: a) hodowla bydła zajęciem męskim; b) bydło należało do tych, którzy się nim zajmowali, czyli do mężczyzn; c) mężczyźni czuli naturalną potrzebę przekazania swych bogactw swemu biologicznemu potomstwu; d) dziedziczenie w lini ojca musi iść w parze z filiacją patrylinearną. Przy konfrontacji z faktami etnograficznymi ostaje się tylko pierwsza przesłanka, ale wszystkie są na pozór przekonujące, co sprawiało, że darzono je wielkim zaufaniem (np. J. Burnet, 1774:453; A. Ferguson, 1767: 147; J. Millar, 1979:204 - 5; L. Morgan, 1985:368, 549; F. Engels, 1983:129). Ad 5. Filiacja patrylinearna zastąpiła matrylinearną jawienia się własności prywatnej. w następstwie po- Twierdzenie to jest konsekwencją wniosku czwartego, uzupełnionego sekwencją chronologiczną dzikość-barbarzyństwo i założeniem o matrylinearności dzikich. To ostatnie zasługuje na bliższą uwagę, bowiem w analizowanych pracach jest produktem odrębnego i interesującego rozumowania. Jego punkt wyjścia stanowi teza o pierwotnym promiskuityzmie pierwszych ludzi. Dalszy wywód jest następujący: A. Jeżeli ludzie utrzymywali stosunki promiskuityczne, zatem -+ ojcowie dzieci pozostawali nieznani. Burnet pisał, że pierwsi ludzie, "żyjący w stanie skrajnego barbarzyństwa, kopulowali promiskuitycznie niczym zwierzęta, tak, że nikt nie znał swojego ojca" (1774:449). Zaś J. Dunbar dodawał: "wspólnota żon unicestwia więź ojcowską" (1780:19). Tak samo twierdził Diderot w Encyklopedii pod hasłem "Poliandria": "Wielkość mężów musi unicestwić lub zmniejszyć ich miłość do dzieci, których ojcowie są zawsze niepewni" (cyt. za R. Hubert, 1923:95). Tę niezwykle rozpowszechnioną kliszę można znaleźć już u Cycerona, który pisząc o dawnych czasach, zapewniał: "Prawne małżeństwo było nieznane i nie było ojca, który byłby pewny swego potomstwa" (cyt. za H. Home, 1774:170). Rozumowanie to zakłada, że mechanizm zapłodnienia jest znany w sposób naturalny wszystkim ludom oraz że ojcostwo jest biologiczną konsekwencją aktu �zapłodnienia, nie zaś umowną konwencją kulturową, która z aktem tym może nie być związana. Żeby przekonać się o całkowitej mylności takiego przekonania, wystarczało w XIX wieku sięgnąć choćby do Kodeksu Napoleona, który podkreślał umowny status ojcostwa (Artykuł 312: "Dziecko poczęte podczas trwania małżeństwa ma za ojca męża"). Ale i w XVIII wieku nie brakowalo kontrprzykładów. H. Home zauważał w 1774 roku, że opisani przez Cezara Brytonowie, "używający żon promiskuitycznie", nie wahali się bynajmniej co do ojcostwa, które było symboliczne, a przecież nie mniej trwałe i godne szacunku (1774:171). Widzimy zatem raz jeszcze jak rozumowanie nie zważa na przeczące mu fakty, kierując się logiką prostego materializmu i pozostając w zgodzie z ideą, która jest częścią struktur długiego trwania antropologii naiwnej. B. Jeżeli ojcowie byli nieznani, zatem ~ filiacja była matrylinearna. MacLennan pisał: "związek między tymi dwiema rzeczami, niepewnym ojcostwem i pokrewieństwem wyłącznie przez kobiety, wydaje się tak konieczny - niczym związek przyczyny i skutku - że możemy wnioskować jedną z nich, gdy odnajdujemy drugą". (1865:154; to samo na przykład u J. Millara, 1979:202, czy pod hasłem "Poliandria" zredagowanym przez Diderota dla Encyklopedii). W ten właśnie sposób wyprowadzano wniosek o matrylinearności dzikich, która miała być prostą konsekwencją promiskuityzmu pierwszych ludzi. e. Jeżeli u dzikich panowała filiacja matrylinearna, zatem ~ społeczna rola kobiet była u dzikich dominująca. Wyjątkowo liczne są dane etnograficzne pokazujące, że u ludów matrylinearnych rola kobiety może być także bardzo podrzędna. Nie przeszkadzało to jednak, by traktowano powszechnie matrylinearyzm jako przyczynę dominacji kobiet (J. Dunbar 1780:22; J. Millar 1979:202; A. Ferguson 1767:125-6; J. Bachofen 1967:134). Encyklopedia dawała taką oto zdroworozsądkową racjonalizację pod hasłem "Borneo": "Na Borneo król jest tylko pierwszym poddanym swej żony, której lud i możni oddają całą władzę: powodem tego jest, że srogo strzegą by być rządzonymi przez prawowitego następcę tronu, a tylko kobieta jest pewna pochodzenia swych dzieci, czego żaden mężczyzna nie poważy się zapewnić" (cyt. za R. Hubert, 1923:96). Zrekonstruowane powyżej rozumowanie, które prowadziło myślicieli XVIII i XIX wieku ku teorii rozwoju rodziny, pełne jest klisz, wywodzących się z antyku. Wydaje się, że po raz pierwszy zostały one zestawione w spójną konstrukcję schematu ewolucyjnego w epoce Oświecenia. Cechą charakterystyczną schematu był skrajny materializm, nie przyznający najmniejszej roli umownym konwencjom kultury, przy jednoczesnym podkreślaniu jej podstaw biologicznych i ekonomicznych. �Ryc. 4. Schemat rozumowania wyprowadzającego teorie rozwoju system korelacji między przemia· nami gospodarki, własności, filiacji oraz ewolucja rodziny gospodarki, własności +-- .._-----_. rodziny ------- t l ---- .._-~ matriarcha t i dominacja kobiet zostały zastąpione przez patrylinearyzm i dominację mężczyzn wraz z przejściem od go- +---spodarki przyswajającej do hodowli i pojawieniem się własności prywatnej t t I (---- ..-.--.------ ------------~ i I własność prywatna pojawia się wraz z hodowlą t dzicy nie znali własności prywatnej t epoka dzikości poprzedzała epokę barbarzyństwa I gospodarka przyswajająca dzikich matrylinearyzm dzikich został zastąpiony patrylinearyzmem barbarzyńców wraz z przejściem do hodowli t I wśród dzikich panował matriarchat t t ' t ! hodowcy t patrYlinearyzm---Wśród dzikich łączy się panował matryz hodowlą linearyzm ! znali własność prywatną ojcowie pozostają nieznani wśród dzikich barbarzyńcy żyli z hodowli wśród dzikich panował promiskuityzm i i barbarzyńcy żyli w systemie patriarchalnym monogamia jest zwieńczeniem rozwoju rodziny �54 Zgodne to było z oSW1eceniowym marzeniem, by stworzyć determintstyczną naukę o człowieku na wzór fizyki Newtona (G. Gunsdorf, 1971: 180 - 212). Nakaz determinizmu zmuszał do ewakuacji z kultury wszystkiego, co mogło być dowolne i względne, więc poddane wolnej woli. Głównym kłopotem newtonowskiej antropologii były arbitralne konwencje, takie jak na przykład niebiologiczne ojcostwo czy umowne bogactwo, zamykano więc na nie oczy. Kamieniami węgielnymi całego rozumowania były: system trzech epok, twierdzenie o pierwotnym promiskuityzmie, twierdzenie o patriarchalności barbarzyńców, - umieszczenie rodziny monogamicznej na szczycie linii rozwojowej (Ryc. 4). To ostatnie twierdzenie możemy uznać, zgodnie z socjologicznym wyjaśnieniem, za dowód europejskiego przekonania, że "nasza" forma rodziny jest naj doskonalsza. Mniemanie o patriarchalności barbarzyńców powstało pod wpływem lektur antycznych, przy szczególnej roli tekstów biblijnych, opisujących patriarchalizm koczowników Palestyny. System trzech epok ma także starożytną metrykę. Skąd zaś pochodzi przekonanie o pierwotnym promiskuityzmie? S. Szynkiewicz twierdzi, że idea ta pojawiła się w teorii ewolucjonistycznej XIX wieku i że zawdzięczamy ją Bachofenowi (hasło "promiskuityzm" w Słowniku Etnologicznym, 1987:296). Widzieliśmy jednak, że istniała już w XVIII wieku, a trzeba dodać, że autorzy Oświecenia, pisząc o promiskuityzmie, cytują obficie literaturę antyczną. Zawsze przywoływany jest znany fragment z Lukrecjusza, o pierwotnej władzy Wenus, łączącej w lasach przypadkowe pary kochanków (Lukrecjusz, V:962 - 5). Z innych autorów cytowani są najczęściej: Diodor Sycylijski (np. J. Burnet, 1774:244; J. Millar, 1979: 188), Herodot (J. Burnet, 1774:244; H. Home, 1774:170; J. Millar, 1979: 188; L. Morgan, 1985:577), Pliniusz (H. Home, 1774:170; L. Morgan, 1985: 577), Cyceron (H. Home, 1774:170), Strabon (L. Morgan, 1985:577), Cezar (J. Millar, 1979:188). By dowieść istnienia pierwotnego promiskuityzmu, dzieła antyczne używane były już od XIV wieku, począwszy od Mandevilla (cyt. za M. Hodgen, 1964: 70), poprzez Garcilasso de la Vega (cyt. za J. Dunbar, 1774:244) aż po Vico (1774:III,483). Koncepcja promiskuityzmu pierwszych ludzi jest zatem stałym elementem w myśli europejskiej, tak starym jak literatura Europy. Jak wyjaśnić powszechność i tak wielkie powodzenie tej idei? Warto zwrócić uwagę na zespół atrybutów przypisywanych ludom promiskuitycznym. Są one następujące: - brak religii (Cyceron, Leon Afrykański) brak rządu (Leon Afrykański, Garcilasso de la Vega, Vico) - brak praw (Pomponiusz Mela) �55 brak własności (Leon Afrykański, Mandeville) brak języka (Lukrecjusz, Diodor Sycylijski) brak odzieży (Diodor Sycylijski) surowe jadło (Diodor Sycylijski). Wszystkie te atrybuty mają jedną cechę wspólną: określają brak przejawów Kultury. Ich nosiciele należą do Natury. Przestają być ludźmi. Są niczym zwierzęta. In expressis verbis porównują ich do zwierząt Lukrecjusz, Diodor Sycylijski, Cyceron, Garcilasso de la Vega, Home, Burnet, Dunbar. Dzicy są jak zwierzęta, a promiskuityzm - wierzono - jest zwierzętom właściwy. Zatem, dzicy żyją w promiskuityzmie pisał w XVII wieku Wacław Potocki (cyt. za J. S. Bystroń, 1980:316). " . o. Nic ich to nie szpeci Ze jawnie obcowali ze swymi Massageci, Jako psi i barani. .. " Zwierzęcy, "bestialski" charakter promiskuityzmu podkr,eślany był przez wielu autorów: Herodota, Cycerona, Pliniusza, Garcilasso de la Vega, Vico, Burneta, Bachofena, MacLennana. Chaotyczne stosunki płciowe okazują się więc nie opozycją monogamii XIX-wiecznego mieszczanina - jak wynikałoby z interpretacji Lowiego, Levi-Straussa czy Stommy, lecz opozycją człowieczeństwa w ogóle. Promiskuityzm dzikich jest atrybutem ich nieludzkiej, zwierzęcej kondycji. Stanowi ona w myśli tradycyjnej stały atrybut "innego", obcego", jako że opozycja "ludzie/ /nieludzie" służy tam do wyrażenia opozycji "swoi/obcy". Gdy Benedykt Chmielowski pisze w "Nowych Atenach" o dalekich, egzotycznych ludach, to mówi o "zwierzętach ad formem człowieka", "postaci bestialskiej" (1968:200, 211). Tak i też dla pisarzy antycznych każdy lud egzotyczny, żyjący na krańcach ekumeny był "animalibus podobniejszy". Tradycja ta przetrwała aż do wieku XIX, aby odegrać istotną rolę w przypisaniu "zwierzęcego" promiskuityzmu pierwszym ludziom. W taki to oto sposób myślenie etnologów spotkało się z myśleniem "dzikich", bowiem jak pisał Levi-Strauss (1973:383) "postawa myślowa, w imię której usuwa się dzikich (... ) poza ramy człowieczeństwa, jest w samej rzeczy najbardziej znamienną postawą samych dzikich". Etnologu, badaj sam siebie! - należałoby zawołać? Ewolucjonistyczna teoria rozwoju rodziny okazała się być złożona z szeregu idei, należących do struktur długiego trwania wyobraźni europejskiej. Do dziś dnia są one rozpowszechniane przez literaturę eseistyczną, filmy, komiksy, szkolne podręczniki, a nawet publikacje naukowe (por. W. Stoczkowski, w druku). Najstarszy ich zapis można znaleźć w dziełach autorów greckich i rzymskich. Teksty myślicieli Oświecenia pełne są cytatów z literatury antycznej, której znajomość była wówczas podstawową częścią formacji umysłowej człowieka wy- �of) kształconego. TE:n typ erudycji, wraz z biegłą znajomością greki i łaciny, zachowują jeszcze uczeni wieku XIX. W Das Mutterrecht J. Bachofen powołuje się nieustannie na starożytnych, pomijając niemal całkowicie informacje o ludach egzotycznych. A Morgan, okrzyknięty prekursorem badań terenowych? W trzech pierwszych rozdziałach The ancient society, traktujących o periodyzacji, gospodarce, postępie i problemach . ogólnych, cytaty z literatury antycznej stanowią aż 46,6% wszystkich odnośników (szczególnie często przywoływany jest Lukrecjusz i ... Homer!), podczas gdy dane etnograficzne obejmują jedynie 20°/(1 cytatów. Oddaliliśmy się w ten sposób bardzo od naiwnego wyobrażenia o uczonych-obserwatorach, pilnie gromadzących fakty, żeby ułożyć z nich teorie. Przybliżyliśmy się jednocześnie do formy opowieści mitycznej, ustalonej w odległych czasach początków i trwającej bez zmian dzięki cnocie nawyku oraz tysiącletniemu przekazowi tradycji. Bowiem obrazy, z których ewolucjonizm zestawił swą teorię rozwoju rodziny, liczą ponad dwa tysiące lat. A przecież Levi-Strauss porównywał świat mitów do skarbca obrazów, skąd "bricoleur" czerpie gotowe elementy, żeby układać je w coraz to nowe opowieści. Liczba obrazów jest jednak skończona, podobnie jak i liczba ich kombinacji, więc też twórczość mityczna zamknięta jest w ograniczonym polu możliwości (C. Levi-Strauss, D. Eribon 1988:155, 180). Czyż można zatem się dziwić, że ewolucjonistyczna opowieść jest tylko nowym wcieleniem dziwnie znanych wizji? Metafory nie należy posuwać za daleko, bo nauka nie jest identyczna z mitem. Podobieństwa są jednak frapujące i dlatego trzeba się zastanowić, czy etnologiczne metody badania myśli tradycyjnej nie są użyteczne dla zrozumienia myśli naukowej. Nie tylko tej z wieku ubiegłego, ale i naszej własnej. LITERATURA Acworth E. London. Bachofen J. J. 1967 (1861) Mother right. (W): Myth, religion and mother right. ings of J. J. Bachofen. Princeton. Borneman E. 1979 Le patriarcat. Paris. Boulanger N.-A. 1978 (1766) L'Antiquite devoitee par ses usages. Paris. Burnet J. 1774 Of the origin and progress Of language, t. 1, Edinbourgh. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano. Warszawa. 1965 The new matriarchy. Selected writ- �57 Chmielowski B. 1968 (1754) Nowe Ateny. Warszawa. Cioran E. 1960 I1istoire et utopie. Paris. Duchet M. 1971 Anthropologie et histoire au siecle des Lumieres. Paris. Dunbar J. 1780 Essays on the history of mankind in rude and cultivated ages. London. Engels F. 1983 (1884) L'origine de la famille, de la propriete privee et de l'etat. Paris. Ferguson A. 1767 An essay on the history of civil society. Edinbourgh. G. 1971 Les principes de la pensee au siec!e des Lumieres. Paris. Harris M. 1968 The rise of anthropological theory. New York. Hodgen M. 1964 Early anthropology in the sixteenth and seventeenth centuries. Philadelphia. Home H. 1774 Sketches of the history of mankind. Edinbourgh. Hubert R. 1923 Les sciences sociales dans I'Encyclopedie. Paris. Levi-Strauss C. 1945 L'oeuvre d'Edward Westermarck. "Revue de l'Histoire des religions", t. 129, nr 1. Levi-Strauss C. 1973 Race et histoire. (W): Anthropologie structurale deux. Paris. Levi-Strauss C., Eribon D. 1988 De pres et de loin. Paris. Lo\\,;e R. H. 1921 Primitive society. London. Lowie R. H. 1971 Histoire de I'ethnologie c!assique. Paris. Lukrecjusz (Lucrece) 1964 De la nature. Paris. MacLennan J. F. 1865 Primitive marriage. London. Makarius R. 1985 Introduction d la partie III. (W): L, Morgan, La societe archaique. Paris. Meek R. L, 1976 Social science and the ignoble savage. Cambridge. Millar J, Gusdorf 1979 (1771) The origin and the distinction Glasgow, 1735-1801. New York. Of ranks. (W): Montesquieu 1964 (1748) De I'esprit des lois. (W): Oeuvres Morgan L, H, 1985 (1877) La societe archaique, Paris. Pomponius Mela 1884-89 De sita orbis. New York, completes. Paris. John Millar Gf �.58 Porszniew B. F. 1974 Onaczale Schott R. 1979 Comment "Current Semenow Ju. I. czelowieczeskoj Etnografija", Service E. R. 1981 The mind Moskwa. C. A marxist vol. 20, nr 2. on Fluehr-Lobban Anthropology", 1970 Probliema Staszczak istorii. pierechoda ot matierinskowo reapparisal roda of the matriarchate. k otcowskomu. "Sowietskaja nr 5. of Lewis H. Morgan. "Current Anthropology", vol. 22, nr L Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Warszawa. Stoczkowski W. w druku: Prehistoria w szkolnych podręcznikach, czyli nasz mit poczqtków. "Polska Sztuka Ludowa". Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskie;. Warszawa. Tylor E. B. 1889 On a method of investigating the development Of institutions; applied to laws of marriage and descent. "Journal of Royal Anthropological Institute", vol. 18. Voltaire 1963 (1756) Essai sur les moeurs et d'esprit des nations et sur les principaux faits de l'histoire depuis Carlemagne ;usqu'd Louis XIII. Paris. Vico 1744 Principi di scienza nuova d'intorno alia commune nature delle nazioni ... (W): Opere. Milano. Wiktor Stoczkowski FAMILY EVOLUTION - A STORY OF A THEORY A SKETCH IN ETHNOLOGICAL SCIENCES' ANTHROPOLOGY. (summary) The author points to the popularity of debates on the family evolution in the 19th century ethnology. He reflects on the origin of this theory, the causes of its common acceptance in the 19th century, and its preservation till the present time. He states that evolutionary theory of family development consisted of a number of ideas which belonged to the so called structures of long lasting European imagination. It reminded of the form of a mythical tale established in the far past and lasting due to a habit. This metaphor should not be read literaly, for science is not identical with myth. At the end of the article the author considers a general outline of applying ethnological methods of studying traditional thought in order to understand the scientific thought. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fecd675078777effb316fe30f225068.pdf 81b7a0610080e6ccf1c3d697f6f3ed34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource społecznośc miejska małe miasta ideały życiowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1825 Title A name given to the resource Ideały życiowe mieszkańców małych miast w Polsce / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73. 1989 BOZENA DOMAGALA Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie IDEAŁY ŻYCIOWE MIESZKAŃCÓW MAŁYCH MIAST W POLSCE Problematyka małych miast nie leży w centrum zainteresowań zarówno polskich socjologów, jak i etnologów. Z tego choćby względu warto bliżej przyjrzeć się badaniom, które miały szansę lukę tę - przynajmniej częściowo - zapełnić. Mam tu na myśli wydawane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w latach 70-tych prace dotyczące Lidzbarka Welskiego, Rynu i Rucianego-Nidy 1, a przede wszystkim materiały z prowadzonych w latach 1980-1983 badań socjologiczno-etnograficznych, które objęły Nowogród, Dynów i Dobczyce. Badania te obejmowały bardzo szeroką problematykę: począwszy od materialnych standardów życia w małym mieście, poprzez jego strukturę społeczno-zawodową, system więzi społecznych (rodzinnych, sąsiedzkich, zawodowych), różne formy życia kulturalnego (włączając w to także życie religijne, tradycyjną obrzędowość i obyczajowość), na deklaracjach dotyczących podstawowych wartości określających cel i sens życia skończywszy. Tak szeroki zakres celów badawczych wymagał zastosowania odpowiednich technik 2, które z kolei winny bezpośrednio wiązać się z przyjmowanymi na wstępie założeniami co do natury badanych problemów. t Mam tu na myśli następujące pozycje: A. Szyfer, SpoŁeczność i kultura 1TUlŁego miasta, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności maŁomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida. Kształtowanie się spoŁeczności uprzemysŁawianego miasteczka, Olsztyn 1984. 2 Głównym narzędziem badawczym był we wszystkich miasteczkach kwestionariusz wywiadu, który miał być realizowany w wytypowanych rodzinach, zamieszkujących w miasteczku przynajmniej od pięciu lat, lub wywodzących się z okolicznych wsi. Poza tym w wymienionych miasteczkach prowadzono obserwację uczestniczącą (około miesiąca), przeprowadzono również wywiady swobodne z osobami, uznanymi za najbardziej wpływowe w miasteczkach, lub najlepiej poinformowane o tym co się dzieje (ksiądz, dyrektor szkoły, sekretarz gminy, sekretarz POP, naczelnik, lokalni twórcy ludowi, osoby zasłużone dla regionu itp.). Jako materiał statystyczny służący analizie procesów społecznych zachodzących w miasteczku (migracje, zmiany struktury społeczno-zawodowej) posłużyły wyciągi z danych przechowywanych przez Urząd Gminny. �10:3 Warto te założenia przedstawić by ukazać w jaki sposób mogły one rzutować na ujęcie interesujących nas kwestii tj. kwestii ideałów życiowych mieszkańców badanych miasteczek. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o założenie, że wszystkie trzy miasteczka, ze względu na to, iż liczą poniżej 5 tys. mieszkańców każde, jak również ze względu na stare tradycje miejskie i, co się z tym wiąże, znaczny stopień zasiedzenia mieszkańców (przynajmniej jeśli chodzi o najstarsze rodziny, stanowiące trzon społeczności miasteczka), prezentują typ społeczności lokalnej. Odwołano się przy tym do tradycji anglosaskiej, która każe ujmować lokalizm w aspekcie: a) wspólnoty terytorium; b) niewielkiej liczebności grupy sprzyjającej bezpośrednim kontaktom; c) całościowego układu ekonomicznego określającego typ struktury społecznej; d) systemu organizacyjnego instytucji zaspokajających podstawowe potrzeby członków społeczności; e) systemu wartości ukształtowanego w wyniku przekazu tradycji, będącego normatywnym układem odniesienia, decydującego o zasadzie społecznego współżycia; f) poczucia przynależności do określonej społeczności, a jednocześnie poczucia odrębności w stosunku do innych 3. Próbowano zatem spojrzeć na małe miasto jak na społeczność autonomiczną, którą charakteryzuje właściwy jej sposób życia wraz z systemem instytucji warunkujących ów sposób życia. By ocenić prawomocność tego założenia należałoby się odwołać do innych badań, szczególnie tych, które status małych miast w Polsce określają w odniesieniu do ich politycznej i ekonomicznej rangi. J. Turowicz na konferencji poświęconej małym miastom, która odbyła się w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą w 1986 roku bronił tezy o niesamodzielności i zależności od większych centrów małych miast. Stwierdził, iż przyjGta po roku 1945 w Polsce strategia gospodarcza, wynikająca z założeń politycznych, kładła nacisk na budowę nowego, zurbanizowanego i zindustrializowanego społeczeństwa. Decydującą rolę odgrywać w nim miały wielkie ośrodki miejskie i przemysł produkujący środki produkcji. Polski model industrializacji, czyli - jak podkreślał autor - industrializacja pośpieszna, kapitałochłonna, niezharmonizowana, o charakterze ekstensywnym, nie przewidywał większych środków na rozwój małych miast. Te ostatnie zepchnięte do roli przystanku między wsię a metropolią, traciły szybko swe znaczenie, zarówno jako ośrodki rzemiosła, usług czy drobnej wytwórczości, ale nawet jako miejsca, w którym dokonywano pierwszego etapu przetwórstwa płodów rolnych. Na ogóln(~j kondycji małych miast niekorzystnie zaciążyła również tzw. pseudourbanizacja, czyli ura Par. R. Redfield, The Folk Society. ,.American r. 1947; G. A. Hillery. Definitions oj Community. Sociology", June 1955, s. 111-123. Journal AreG.'i of Sociology" vol. 54, Agreement, "Rural of �103 banizacja opozmona. Jej konsekwencją stały się masowe migracje wahadłowe (w tym również na odległość większą niż 100 km), zniekształcenia struktury socjalnej (małe miasta jako zaplecze większych zakładów przemysłowych), niedorozwój sfery socjalnej (szczególnie usług) 4. Ze wszystkimi powyższymi zjawiskami można się zetknąć w badanych miasteczkach. Nie stanowią one tu wyjątku od reguły. Należą do grupy najbardziej zaniedbanych miasteczek w Polsce, ponieważ źródłem dochodów mieszkańców są: lokalne rzemiosło, rolnicze zaplecze i praca \v większych miastach (w przypadku Nowogrodu dojazdy do Łomży, z którą łączą Nowogród linie komunikacji autobusowej podmiejskiej, w przypadku Dobczyc nawet do Krakowa). W interesujących nas miasteczkach nie ma pozarolniczych bogactw naturalnych, nie rozwija się przemysł, leżą one na uboczu głównych szlaków turystycznych i komunikacyjnych. Wskaźnikiem ich społeczno-gospodarczej recesji jest stały odpływ młodszej i lepiej wykwalifikowanej części ludności do większych miast. W tym sensie zdecydowanie odstają od wzorców anglosaskich, o których pisał Th. Veblen, iż stanowią "doskonały wykwit samopomocy i zaradności na amerykańską skalę" 5. Lokalizm ma również swój wymiar polityczny. Według P. H. Chombarta społeczność lokalna zawiera w sobie organiczną wizję społeczeństwa samorządnego, demokratycznego, stanowiącego ramy dla racjonalnych, swobodnych działań jednostek, jako podmiotów społecznych. Przeciwieństwem tak pojętego lokalizmu jest scentralizowany, autorytatywno-nakazowy system sterowania życiem społecznym. Istnieje w nim w zasadzie tylko jedno centrum decyzyjne i opiniotwórcze, a pozostałym ośrodkom przypada rola odbiorcy płynących z góry dyrektyw. Centralizm, którego narzędziem pozostaje administracyjny, zbiurokratyzowany aparat państwowy, pozbawia ośrodki lokalne nie tylko ich politycznej podmiotowości (podlegają one opiniotwórczym i opiniodawczym ośrodkom zewnętrznym), ale również określa sferę lokalnych interesów i finansów. W tym kontekście lokalizm byłby postulatem, który w całym czterdziestoleciu nie miał w Polsce szans na realizację, i który jest jednym z celów przebudowy społecznej. Potwierdzeniem tego może być status interesujących nas miasteczek, które przed rokiem 1975 nie pełniły żadnych funkcji administracyjnych, a które obecnie pozostają siedzibami gmin. , Por. J. Turowicz, Urbanizacja zharmonizowana, referat wygłoszony na konferencji ..Społeczne problemy małych miast", która odbyła się w dniach 20-23 III 1986 w Kazimierzu n/Wisłą z inicjatywy KUL-u, IFiS PAN i Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. 5 Th. Veblen, The Case of America: The Country Town, cyt. za J. Szacki, Historia myśli socjologicznej, W-wa 1983 t. II, s. 638. �104 Równie problematyczna wydaje się hipoteza kładąca nacisk na procesy tworzenia podstaw kulturowej tożsamości małych miast, wskazująca na wspólnotę tradycji i dorobku kulturalnego, jedność kodeksów, norm i wzorów regulujących społeczne współżycie i ustanawiających skuteczną kontrolę społeczną. Badania empiryczne, prezentowane na wspomnianej konferencji w Kazimierzu Dolnym n/Wisłą potwierdzają tezę przeciwną, wskazującą na upowszechnianie się wzorów kultury masowej, w których małemu miastu przeciwstawia się duże aglomeracje. Ma to swe odbicie w świadomości mieszkańców miasteczek, którzy mimo deklarowanego przywiązania do swego miejsca zamieszkania wiedzą, iż ich sposób życia cechuje prowincjonalizm i zaściankowość, stano'''''iące realne bariery awansu społecznego, w tym także awansu edukacyjnego ich dzieci 6. Można zatem przyjąć hipotezę, iż kryzys małych miast w Polsce jest jednym z przejawów kryzysu społeczności lokalnych. Jeżeli zatem chcemy traktować małe miasto jako pewną wspólnotę, to trzeba pamiętać o istnieniu całego szeregu ograniczeń, które są źródłem słabości ekonomicznej małych miast w Polsce i ich kulturalnej degradacji. Jedną z barier społeczno-kulturalnego awansu małych miast jest brak wyrażniej zaznaczających się grup ethosowych, które tworzyłyby odrębny wzór małomiasteczkowej kultury, organicznie nawiązującej do wartości lokalnych. W rezultacie więź kulturowa w małym mieście realizuje się na poziomie pewnych, nie zawsze ze sobą połączonych, faktów określających sferę świadomości potocznej. Chodzi tu o przekonania, sądy, opinie, w których wyraża się wspólnota doświadczenia życia codziennego. Wspólnota ta wynika z przyjęcia postawy pragmatycznej, jako pewnego sposobu życia nastawionego na zakres codziennych czynności i problemów. Tę pierwotną i podstawową dla trwania porządku społecznego wiedzę socjolodzy-fenomenologowie określają mianem postawy naturalnej lub świadomości naiwnej, podkreślając, iż dostarcza ona jednostkom pierwszego układu odniesienia umożliwiającego interpretację faktów życia praktycznego, codziennego 7. Zdaniem A. Schiitza wiedza ta stanowi znaczący fakt społeczny z kilku powodów: - jest rzeczywistością nadrzędną, absolutną na poziomie życia codziennego, wykorzystywaną nieustannie przez jednostki w nawiązywaniu stosunków z innymi, Paf. W. Siemieński, Podstawowe problemy spoleczno-przestrzennego rozu;ojll i osadnictwa, E. Bagiński, Male miasta w sieci osiedleńczej kraju, Referaty wygłoszone na konferencji, "Społeczne problemy małych miast". 7 J. H. Morgan, Phenomenological Sociology, [w:] Modern Sociological Theo'l!. An Introduction, ed. M. F. Abraham, Oxford University Press 1982. 6 miast �105- - nadaje zdarzeniom sens, dzięki czemu otaczający świat zyskuje charakter bytu zrozumialego sam przez się (wiedza potoczna jako oczywista, zastana, nic stanowi przedmiotu refleksji; jest raczej zespołem założeń i przekonań milcząco przyjmowanych przez jednostkę w proce~ach interakcji), - jako wiedza wyucZona w procesie socjalizacji w obrębie wspólnego świata społecznego i wspólnej kultury, staje się ona, w miarę interioryzacji, dla każdej jednostki jej rzeczywistością, - daje jednostkom poczucie przekładalności perspektyw (inni są traktowani tak, jak gdyby mieli te same wspólne doświadczenia, ich indywidualne przekonania mają mniejsze znaczenie i nie muszą być brane pod uwagę), - wiedza ta daje jednostkom poczucie i domniemanie, iż świat jest zasadniczo taki sam dla wszystkich, jest wspólny, ponieważ wspólna jest o nim podstawowa wiedza oparta na doświadczeniu życia codziennego, - wiedza ta jest warunkiem i czynnikiem ułatwiającym przystosowanie, ponieważ pozwala innych (na mocy przyjętych powyżej przekonań) traktować jako "obiekty" danego rodzaju, czyli dokonywać typizacji osób i sytuacji bez każdorazowego wnikania w ich znaczenie, co ułatwia bezrefleksyjne i automatyczne uczestniczenie w życiu codziennym B. * * * Z powyższych rozważań wynika, iż wiedzę potoczną i zawarty w me] ideał s t o s o w n e g o życia można traktować jako najbardziej podstawowy, elementarny wymiar wspólnoty społecznej, u podstaw którego leży nie tylko bliskość przestrzenna działających jednostek, ale i bliskość socjalna (klasowa, pokoleniowa). Istotne jest znalezienie odpowiedzi na pytanie w jakim zakresie ten ideał poddaje się empirycznej weryfikacji i jakich wymaga to technik badawczych. Wiadomo, iż fenomenologia społeczna posługuje się przede wszystkim metodami jakościowymi, "miękkimi", które pozwalają odczytywać znaczenie różnego typu zachowań osób badanych. Czy zatem możemy potraktować zebrany w Nowo-· grodzie, Dynowie i Dobczycach materiał jako umożliwiający tego typu analizę. Wydaje się to możliwe, ponieważ interesujący nas kwestionariusz wywiadu, zrealizowany w wymienionych trzech miasteczkach, zawierał przede wszystkim pytania otwarte, które można uznać za pewne dyspozycje dla prowadzącego, nie ingerujące w proces myślenia odpowiadającego, ani nie zamykające wypowiedzi w sztywne ramy ustalonych wcześniej kategoryzacji. Spośród zawartych w kwestionariuszu pytań - dyspozycji do wy8 Por. J. H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, W-wa 1985, S. 474-476. �106 wiadu, interesować nas będzie szczególnie pytanie: "Co uwazaJą za najważniejsze w życiu (zawód, pieniądze, szczęście)? Czy ich dzieci też tak uważają?". Sądzimy, iż analiza uzyskanych wypowiedzi pozwoli nam ustalić jak przedstawia się powszechnie akceptowany kanon celów życiowych, wyznaczający w małomiasteczkowej społeczności ideał stosownego życia. Kanon - dodajmy - przyjmowany bezrefleksyjnie, jako 'coś oczywistego, zrozumiałego sarno przez się, określonego przez praktykę życia codziennego. Nie chodzi zatem o to w jaki sposób jest on realizowany tj. czy i w jakim stopniu pozostaje w sferze deklaracji, lecz a to, na ile jest on własnością wspólną, na ile daje ludziom poczucie pełnego uczestnictwa we wspólnocie, wynikające z przekonania, iż inni myślą tak samo. Prezentację uzyskanych w toku badań wypowiedzi rozpoczynamy od Nowogrodu, w którym zebrano 45 wywiadów (rok 1980). Struktura społeczno-zawodowa i wiekowa badanych rodzin przedstawiała się następująco: rolnicy - 17 rodzin, chłopi-robotnicy - 12 rodzin, urzędnicy 7 rodzin, rzemieślnicy - 5 rodzin i robotnicy - 4 rodziny. Rodzin młodych, do lat 30 przebadano 3; w przedziale 30-50 lat - 12, 51-60 lat '20 i powyżej 60 lat - 10. Zdecydowana większość wywiadów została zrealizowana w rodzinach ustabilizowanych, mających już za sobą okres formułowania podstawowych celów życiowych, zajętych raczej ich realizacją. Zobaczmy zatem jaka jest hierarchia owych celów: zdecydowanie najczęściej wskazywano na zachowanie życia i zdrowia (37 wskazaó.); następnie na rodzinę (12 wskazań); dobra materialne (10 wskazań); pra· cę (2 wskazania). Ponadto pojawiły się również deklaracje, które odstawały od powyższego wzorca: świadomość Boga - l; młodość - l; pokój -na świecie - 1; wykształcenie - 1; zabawa i towarzystwo - 1. Dla zilustrowania w jaki sposób mieszkańcy Dynowa mówią o swych dążeniach i celach życiowych, przytoczmy kilka najbardziej typowych i najczęściej powtarzających się wypowiedzi. I tak, jeżeli mówi się o zdrowiu to w następującym kontekście: "młodość i zdrowie", "zdrowie, gdy byłam młodsza, dzieci", "zdrowie, jak jest zdrowie to są i pienią·dze", "zdrowie i dzieci", "zdrowie, a potem szczęście, które daje pieniądz", "teraz życie, kiedyś praca", "zdrowie, a potem pieniądze, bo :z tym kto ma pieniądze wszyscy się liczą", "zdrowie, zgoda, szczęście, warunki bytowe", "teraz zdrowie, kiedyś praca", "zdrowie, szczęście własne i dzieci", "zdrowie i pokój na świecie", "zdrowie, szczęście dzieci". Z kolei najbardziej typowe wypowiedzi wskazujące na cele materialne przede wszystkim: "dobrobyt", "co to za zdrowie bez pieniędzy", "mało robić, dużo zarobić", "wykształcenie dzieci, dużo pieniędzy, własny dom", "najważniejsze, aby dzieciom było dobrze w życiu, a potem zdrowie". Trzecią wreszcie grupę stanowią te wypowiedzi, w których mówi �107 się o rodzinie: "najwazmeJsze jest wychowanie dzieci i praca, która uszlachetnia", "szczęście ,dom z rozumiejącą rodziną", "dziecko", "spokojne, zgodne w~ółżycie rodzinne", "najważniejsze w życiu to dobre wychowanie dzieci". Małomiasteczkowy ideał stosownego życia ma charakter uniwersalny. Nieliczne odstępstwa nie mają charakteru różnic pokoleniowych, ani nie wynikają z miejsca w strukturze społeczno-zawodowej 9, lecz raczej związane są ze specyfiką doświadczeń i przeżyć jednostek wykraczających poza standardy małomiasteczkowych biografii. W rezultacie· w Nowogrodzie niemal wszystkie wypowiedzi mieszczą się w formule: "zdro\vie, szczęście, kochająca i rozumiejąca się rodzina". Autorem jedynej wypo\viedzi, która zdecydowanie odbiegała od powyższego kanonu był 79-letni rolnik, dla którego "w życiu najważniejsza jest świadomość Boga", posiadacz jednej tylko książki - Pisma Swiętego. Dla porównania przedstawmy wyniki tych samych badań zrealizowanych w roku 1982 w Dynowie. Przeprowadzono w nim 107 wywiadów wśród reprezentantów różnych kategorii społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 38 rodzin; chłopi-robotnicy - 18 rodzin; rolnicy 15 rodzin; urzędnicy - 17 rodzin; rzemieślnicy - 10 rodzin; inteligencja - 9 rodzin. Podobnie jak w Nowogrodzie przeważały rodziny starsze, ustabilizowane zawodowo, z długim stażem małżeńskim i rodzinnym: do lat 30 było 8 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 45 rodzin, 51-60 lat - 22 rodziny, powyżej 60 lat - 32 rodziny. Hierarchia celów życiowych przedstawiała się tu następująco: zdrowie - 76 wskazań; rodzina27 wskazań; szczęście - 18 wskazań; pieniądze i dobra materialne 16 wskazań; zgoda, spokój, życzliwość i dobre stosunki międzyludzkie - 13 wskazań; zawód - 12 wskazań; mieszkanie - 3 wskazania; uczciwość - 2; miłość - 2; posiadanie celu życiowego - 2; czyste sumienie - 1; Bóg - 1; stabilizacja - 1; rozum - 1; zabawa - 1. Możemy również pokazać w jaki sposób o swych preferencjach mówią mieszkańcy Dynowa. Opinie na temat "zdrowia" przedstawiają się następująco: "zdrowie, wspólne zadowolenie", "zdrowie i harmonijne współ9 Najog6lniej: w poszczególnych grupach społecznych i zawodowych deklaracje przedstawiały się następująco: robotnicy - zdrowie - 47 wskazań łącznie we wszystkich trzech miasteczkach; rodzina - 23; pieniądze - 19; szczęście - 14 rolnicy - zdrowie - 33 wskazania; pieniądze - 10; szczęście - 6; rodzina - 3 chłopi-robotnicy zdrowie 28 wskazań; rodzina 11; szczęście 5; pieniądze - 4 urz~dnicy - zdrowie - 16 wskazań; szczęście - 15; pieniądze - 9; rodzina - 10 rzemieślnicy - zdrowie - 26 wskazań; szczęście - 11; rodzina - 9; pieniądze-7 intelig"ncja - zdrowie - 6 wskazań; szczęście - 5; rodzina - 5; pieniądze - 4. �108 życie w rodzinie", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, człowiek potrafi się naprawdę cieszyć", "zdrowie, praca, szczęścia nie ma, spotkać JE można tylko w filmach", "zdrowie, gdyż gdy się je posiada, wszystko inne łatwiej osiągnąć", "zdrowie, pieniądze nie są ważne", "zdrowie, pieniądze są ważne, ale nie dają w życiu wszystkiego", "zdrowie, potem pieniądz", "zdrowie, jak się ma zdrowie, to się ma i pieniądze", "zdrowie, a poza tym trzeba dążyć do spełnienia swoich zamierzeń", "zdrowie i czyste sumienie", "pieniądz bez zdrowia nic nie da, musi być wszystkiego po trochu", "jeśli jest zdrowie, jest i szczęście", "zdrowie, nie ma nic ważniejszego", "zdrowie i dobre wychowanie dzieci", "zdrowie, pokój w rodzinie, pieniądze", "zdrowie oraz dobra, ciekawa praca", "zdrowie, spokój, ognisko rodzinne", "zdrowie, szczęśliwe pożycie małżeńskie", "zdrowie i zgodne życie małżeńskie, ciepło rodzinne", "najważniejsze jest zdrowie, wspólne zrozumienie w rodzinie, szacunek", "zdrowie i pieniądze czyli dorobienie się". Podobnie jak w Nowogrodzie "zdrowie" jako cel życiowy występuje łącznie z innymi celami, przy czym w Dynowie, drugim najczęściej deklarowanym motywem szczęśliwego, powszechnie akceptowanego, stosownego życia jest "rodzina". Na znaczenie rodziny wskazywać mogą następujące przykłady wypowiedzi: "najważniejsze jest szczęście dziecka. Nie chcielibyśmy nikomu robić krzywdy", "zgoda w rodzinie", "dobrze żyć, wychować dzieci, wyprowadzić je na stanowiska", "najważniejsza jest miłość i porozumienie w rodzinie", "szczęście, które się osiąga drogą współdziałania wszystkich członków rodziny", "szczęście czyli ułożenie sobie życia z człowiekiem, który będzie mnie rozumiał" itp. W porównaniu z Nowogrodem mamy w Dynowie więcej wypowiedzi, które zdają się wskazywać na ideał więzi społecznej, wykraczającej poza krąg najbliższej rodziny. Mieszkańcy miasteczka częściej podkreślają wagę zgody społecznej, życzliwości, pokoju między ludżmi 10. Z drugiej jednak strony, zważywszy w jakim okresie były prowadzone badania, uderza brak szerszych odniesień dla tych preferencji. Nie ma w nich nic, co by wskazywało na konflikt społeczny 1980-1981, nie ma również wzmianki o stanie wojennym, który został zawieszony tuż przed rozpoczęciem badań. Małomiasteczkowy ideał stosownego życia wydaje SH'; być poza historią o tyle, o ile historia nie wpływa bezpośrednio na losy poszczególnych jednostek. Zebrany w Dynowie materiał zdaje się również potwierdzać tezę, iż to nie miejsce w strukturze społeczno-zawo- lO Przykładem mogą być wypowiedzi, iż najwazrueJsze są "porozumienie mi<;dzy ludźmi, wytyczony cel życia, rodzina i dzieci", "dobre słowo, inteligentne otoczenie", "współżycie z sąsiadami, zdrowie, spokój". �109 dowej i demograficznej 11, ani świadomość zachodzących w skali makro procesów społecznych wyznaczają orientacje egzystencjalne jednostki, lecz ich realny wpływ na treść jej życiowego doświadczenia. Przykładem mogą być wypowiedzi, których nietypowość można łączyć z nie~ typowością biografii ich autorów. Dla nauczycielki, wywodzącej się z rodziny byłych właścicieli Dynowa, o historycznych zasługach dla Rzeczypospolitej, obecnie wdowy, której wnuk studiuje na Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie "najważniejsze w życiu to być porządnym człowiekiem". Dla córki byłego kierownika Cepelii, przedwojennego dyrektora Szkoły Rzemiosł we Włodawie, sławnego projektanta wyrobów z wikliny ,najważniejsze jest "uczciwe życie, pomaganie innym - to jest właśnie szczęście i bogactwo, bo ten jest bogaty, kto jest zadowolony z tego co ma". Ważne jest by zapraszać na obiad "biedną Maryś", która odwzajemniając uprzejmość mówi - "Ażeby za ten obiad święty Piotr szeroko Pani bramy otworzył". Dla byłego legionisty z roku 1914, odznaczonego krzyżem walecznych za udział w I i II wojnie światowej (lat 87) najważniejsze jest "zdrowie i czyste sumienie" - szczególnie zagrożone w obliczu pogarszających się warunków życia: "kraść nie umiem, żebrać się wstydzę, pozostaje tylko ciężka praca do śmierci". Na etyczny wymiar życia wskazuje również wypowiedź młodego małżeństwa (oboje około 30 lat, ona - szwaczka, on - ślusarz), dla których "najważniejsze w życiu to żyć zgodnie z własnym sumieniem, a więc uczci\,vie", przy czym eksponowana obecność symboli religijnych w domu każe się domyślać, iż w tym przypadku na treść deklaracji miały wpływ przekonania religijne. W trzecim z badanych miasteczek przeprowadzono 99 wywiadów (rok 1983) w następujących grupach społeczno-zawodowych i wiekowych: robotnicy - 40 rodzin; chłopi-robotnicy - 4 rodziny; rolnicy - 8 rodzin; urzędnicy - 15 rodzin; inteligencja - 8 rodzin i rzemieślnicy 24 rodziny. W przedziale wieku do 30 lat znalazło się 16 rodzin; w przedziale 30-50 lat - 20 rodzin; 51-60 lat - 32 rodziny i powyżej 60 lat 28 rodzin. Struktura badanej zbiorowości nie odbiegała zasadniczo od tej, z jaką mieliśmy do czynienia w pozostałych miasteczkach. Podobnie hierarchia deklarowanych celów życiowych. W rezultacie najwięcej de11 Przy założeniu, iż różnice demograficzne nie mają charakteru różnic poko1eniowych, tj. wynikających z innego typu przeżyć i doświadczeń nadających pokoleniu nie tylko treść statystyczną, ale przede wszystkim historyczną i aksjologiczną. Różnice między pokoleniami byłyby tu nie tylko różnicami wieku, ale glówn~c różnicami treści tzw. "przeżycia pokoleniowego" -- por. J. Garewicz, Po- koleni(! jako kategoria socjo-fiLozOficzna, [w:] Na krawędzi epoki. W-wa 1985, s. 133-154; M. Ossowska, nia, "Studia Socjologiczne" 1963, n. 2, s. 51. ·l.cy i działania człowieka, Rozwój Koncepcja duch 0pokole- �no klaracji odnosiło się do "zdrowia" - 43 wskazania. Mówiono również o szczęściu nie precyzując co ono oznacza - 32 wskazania; o pieniądzach - 30 wskazań; o rodzinie - 23 wskazania; o zawodzie i pracy 14 wskazań; o dobrych stosunkach międzyludzkich - 8 wskazań; o prawdzie - 2 wskazania. Pojedyncze wypowiedzi to: "wesołe i lekkie życie", "czyste sumienie", "mieszkanie", "sprawiedliwość" i "miłość". O "zdrowiu" jako najistotniejszym celu życia mieszkańcy Dobczyc mówili w różnym kontekście. Za najbardziej typowe uznać można v..rypowiedzi: "najważniejsze jest zdrowie i wychowanie dzieci. Pieniądze też są ważne, ale nie najbardziej", "najważniejsze jest zdrowie, aby jak naj dłużej służyć pomocą dzieciom, na drugim miejscu pieniądze", wszystko w życiu jest ważne, ale najważniejsze jest zdrowie", "jak nie ma zdrowia, to niepotrzebne są pieniądze", "zdrowie, pieniądz rzecz nabyta", "najważniejsze jest zdrowie - wszystko inne niczym", "za najważniejsze uważam zdrowie i pieniądze, od tego zależy reszta", "zdrowie, bo dzisiaj nikt krzywdy nie ma", "najważniejsze jest zdrowie, a tego właśnie brakuje mi i mojemu dziecku", "najważniejsze jest zdrowie - za bardzo za pieniędzmi nie jestem", "najważniejsze w życiu to zdrowie. Pieniądze natomiast są obecnie bezwartościowe, bo jeśli nawet są, to nie można za nie nic kupić" itp. Wartość pieniądza i znaczenie rzeczy materialnych pojawiały się zwykle w wypowiedziach typu: "wszystko w życiu się liczy, pieniądze także się przydadzą", "najważniejszy jest dobry zawód, popłatny oraz szczęście osobiste i rodzinne", "najważniejsze żeby zarobić i dobrze się wyżywić", "najważniejsze są pieniądze i dobre urządzenie się w życiu", "najważniejsze jest zabezpieczenie dzieciom przyszłości - pozostawienie im domu, aby nie tułały się po obcych". Problem uznania dla dóbr materialnych i związanego z nim szacunku dla pieniądza komplikuje się jednak w obliczu paradoksów polskiej ekonomii. W rezultacie dla niektórych badanych "najważniejsze są szczęście i pieniądze. Można mieć 1000 złotych i coś kupić, a można mieć 2 tysiące, nie mieć szczęścia i nic nie kupić". Wypowiedź ta zdaje się uzasadniać częstotliwość pojawiania się kategorii "szczęście", odnoszącej się do różnych aspektów życia jednostki. Dla dopełnienia obrazu przybliżającego czytelnikowi kwestie orientacji egzystencjalnych małomiasteczkowej społeczności, zacytujmy również te wypowiedzi, które podkreślają wartość rodziny. Jest t() jeden z elementów szczęśliwego życia, niekoniecznie wykluczający pozostałe (zdrowie, pieniądze): "szczęście rodzinne, spokój w kraju i na świecie. zdrowie", "dobre stoE:unki małżeńskie i rodzinne Sf! najważniejsze", "szczęście rodzinne i pien:ądze", "najważniejszq sjJraw:1 jest zgoda w rodzinie", "naj'vvażniejsze to wychować l wykształcić (':~i.eei". "za naj'Naż- �111 meJsze uważam zgodne życie rodzinne, tak, aby wszystkim było dobrze, pieniądze rzecz nabyta i wcale nie są takie ważne". Odbiegające od powyższego kanonu wypowiedzi dotyczą jednostek, w biografiach których nakładają się doświadczenia wynikające z pewnych sekwencji. i zdarzeń losowych i zajmowanej pozycji społecznej. Dla dyrektora szkoły podstawowej w Dobczycach, członka PZPR, działacza Polskiego Związku Pszczelarskiego (lat 50) "najważniejsza jest sprawiedliwość, żeby przedstawiać fakty takimi jakimi są. Ocenę każdy może mieć inną, lecz fakty są i nic nie powinno ich zmieniać". Dla przewodniczącego miejscowego koła ZBOWiD, który przeżył trzy wojny (1914, 1920 i 1939), a w czasie ostatniej był dowódcą oddziału AK na tych terenach, z zawodu kupca (lat 82) "najważniejszą rzeczą jest pokój". Dla inżyniera-rolnika, repatriantki ze Lwowa, od 1979 zamieszkałej w Dobczycach ze względu na budowę domu (poprzednio mieszkała we Wrocławiu) "najważniejsza jest solidność w pracy, życie wprawdzie". Wresz·· cie dla zegarmistrza (lat 74), który żyje wspomnieniami dawnych cza· sów - "kiedyś było lepiej, czas wolny można było o wiele lepiej spędzić" -- "najważniejsze jest by nigdy nie tracić poczucia dobrego humoru". Przytoczone powyżej stwierdzenia mogą być traktowane jako wyjątki potwierdzające regułę, czyli tezę o zasadniczej jednowymiarowości poglądów małomiasteczkowej społeczności na temat ideału stosownego życia. Zgodność ta największa była w Nowogrodzie. W pozostałych miasteczkach rozrzut stanowisk i poglądów był większy. Tym niemniej obecność bardziej zindywidualizowanych deklaracji nie upoważnia do przyjęcia hipotezy, iż mamy do czynienia z przedstawicielami małomiasteczkowych grup ethosowych, wyrażających na co dzień wartości moralne i promieniujących nimi na szersze społeczeństwo. Grupy takie byłyby ośrodkami potwierdzającymi tożsamość kulturalną miasteczka jako społeczności lokalnej, lecz jedynie w warunkach aktywnego włączania w budowanie rzeczywistej wspólnoty, mającej nie tylko sens moralny, ale i społeczno-polityczny oraz ekonomiczny 12. Tymczasem "życie codzienne" w miasteczku skłania do preferowania innych wartości. Dominuj~ w nim przede wszystkim cele, które są warunkiem dobrego życia i umożliwiają realizację rozmaitych, własnych "interesów życiowych". Dobre życie zatem to życie w miarę dostatnie, wolne od OI'zykrych niespodzianek losowych takich jak choroba, lub inne nies?:częście, życie mające wymiar praktyczny, bez potrzeby kłopotania "ię o spra\vy i problemy '.vykraczające poza codzienność. Pojavi,ja się pyta~ic czy za,ysowany powyżej ideał można odnieEć do tJ-ch ,;ociolo~icmych badań, które wskazywały na odradzanie się w pol:;1,;:ilT. ,;r~,;łtćCz':;11~;tyV;0 neomieszczańskich czy mieszczańskich stylów ży- �112 cia 13. Czy można go traktować jako małomiasteczkowy wariant "polskiego syndromu", opierającego się na sekwencji wartości "wykształcenie-kwalifikacje-praca zawodowa-pieniądze-mała rodzina-troska o dzieci-konsumpcja materialna" 14. Czy zatem możemy mówić o powszechnej afirmacji ideałów rodzinno-konsumpcyjnych 15, lub o wzrastającym znaczeniu ideologii rodzinno-materialnej w środowiskach małomiasteczkowych 16. Nie wydaje się, aby uzyskane w trzech badanych miasteczkach rezultaty mogły stać się płaszczyzną weryfikacji przedstawionych powyżej hipotez. Dotyczą one bowiem innego poziomu życia społeczności, niż poziom, na którym pozostają prezentowane tu badania. W rzeczywistości bowiem orientacje egzystencjalne mieszkańców Nowogrodu, Dobczyc czy Dynowa nie zakładają wymogu w y b o r u wartości, lecz raczej wymóg p r z y s t o s o wan i a do warunków życia w małym mieście. Trudno je wobec tego traktować jako realizację jakiegokkolwiek stylu życia czy ethosu, który ludzkim zachowaniom nadawałby pewną regularność i powtarzalną strukturę o charakterze hierarchicznym i preferencyjnym. Możemy raczej mówić o wspólnocie treści świadomości potocznej mieszkańców małego miasteczka wyrażającej się w istnieniu zasadniczej zgodności poglądów na temat tego, co w życiu jest ważne l,. Wymieniane sprawy nie stają się jednak wartościami kultury, strukturalizującymi i nadającymi sens ludzkim zachowaniom. Potwierdzeniem może być fakt, iż deklarowane uznanie dla rodziny nie wpływa na inne aspekty postaw wobec rodziny. Większość respondentów pytana o znajomość podstawowych faktów z życia własnej rodziny, wykazywała znaczną ignorancję. Tylko niewielu potrafiło podać jakiekolwiek dane na temat pochodzenia, sposobu życia (zawodu) i dziejów swych przodków (w Nowogrodzie - 5 osób, w Dynowie - 18, w Dobczycach - 6). Stosunkowo liczniejsza była ta grupa, która o przeszłości rodziny nie wiedziała nic (w Nowogrodzie - 10 osób, w Dynowie - 17, w Dobczycach - 22). Dla pozostałych reprezentatywną wydaje się wypowiedź a Na takie ujęcie grup 18 [w:] ethosowych wskazuje T. Sza wiei, Struktura ethosowe, "Studia Socjologiczne" 1982 n. 1/2. M. Czerwiński, Historia problemu neomieszczańskiego stylu i postawy Styl spoŁeczna a grupy życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych życia z w Polsce, perspektywy roku 1981, praca zbiorowa pod red. A. Sicińskiego, W-wa 1983 s. 61-75. Por. także S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 155-173. 14 J. Koralewicz-Zębik, Niektóre przemiany systemu wartości, celów i orientacji życiowych spoleczeństwa polskiego, "Studia Socjologiczne" 1979, n. 4, s. 175-190. 15 J. Kmita, O kulturze symbolicznej, W-wa 1982, s. 153-156. 16 M. Buchowski, Systemy wartości w rodzinie, Poznań 1985, Raport z badań w Instytucie Etnologii DAM w Poznaniu. 17 Por. cytat 9. �113 jednej z mieszkaroek Dobczyc (1. 58, krawcowa): "czasami wspomina się dawniejsze czasy ze względu na różnicę stylu życia. Opowiada się raczej o dawniejszych czasach, a nie o historii rodziny". Brak znajomości dziejów \vłasnej rodziny tłumaczy się zwykle, iż "rodzice nie chcieli opowiadać o ciqżkim i trudnym życiu". Stosunkowo więcej mieli do powiedzenia ci, którzy mogli się legitymować tzw. "dobrym pochodzeniem" przykładem może być wypowiedź maszynisty kolejowego z Dobczyc (lat 55): "Dziadek przybył z kieleckiego na Ukrainę. Kupił prawie pół wsi pod wykarczunek (40 morgów). To objął dziadek. Miał 5-cioro dzieci, z których dwoje wykształcił (oficer WP i nauczyciel-ojciec informatora). Na gospodarstwie miał zostać brat ojca, ale dwukrotnie umierały mu żony i uznał to miejsce za pechowe. Gospodarstwo podzielono, a ojciec dostał 16 mórg. Potem była wojna i w 1944 informatora wywieziono do Niemiec. Po powrocie objął gospodarstwo na Ziemiach Zachodnich, lecz ze względu na niepewny czas ojciec nie zgodził się na zamieszkanie tam. Przybyli w 1946 do Dobczyc. Tutaj osiedli i wybudowali dom na parceli zakupionej od Zydów". Problem rodziny jako wartości kulturowej rozważać można nie tylko w kontekście tradycji rodzinnej. Drugim ważnym sprawdzianem mogą być ambicje i aspiracje rodziców wobec dzieci, czyli postawy wocec przyszłości rodziny. Trzeba powiedzieć, iż nie rysują siG one zbyt wyraźnie. W Dynowie i Dobczycach zdecydowana większość pytanych odpowiadala, iż albo nie ma żadnych planów co do przyszłości dzieci, albo pozostawia im wolny wybór, przynajmniej jeśli chodzi o przyszły za\-vód i wykształcenie l~. Wyjątkiem może być tylko Nowogród, w którym około połowa pytanych (22 osoby) wyrażała wolę pokierowania swymi dziećmi w kwestii wyboru zawodu i wykształcenia. Warto jednak zamvażyć, iż deklarowany typ kariery tylko w nielicznych wypadkach wiązał się z koniecznością kończenia studiów wyższych (gdy wymieniano takie zawody jak: artysta, weterynarz, nauczycielka, lekarz, inżynier, naukowiec). Pozostałe wskazania dotyczą raczej uzyskania konkretnego fachu niż zajęcia wysokiej pozycji społecznej. * * * Por. poniższe zestawienie: Nowogrodzie 22 osoby precyzowały swe plany wobec przyszłości dzieci, 9 osób nie miało żadnych planów, 4 zostawiały dzieciom wolny wybór i 10 osób nie udzieliło żadnej odpowiedzi; IN :)ynowic -- J~J osób miało plany wobec przyszłości dzieci, 7 nie miało żadnych, 58 deklarow<lło wolność wyboru i 20 nie potrafiło udzielić żadnej odpowiedzi; -\V D0bczycach -- 13 osób deklarowało plany wobec przyszłości dzieci, 7 stwierdzaio, i'l. nie mają takich planów, 43 pozostawiały dzieciom wolny wybór i 38 nie ud;,:ieli!o żadnej odpowiedzi na pytanie. lS - IN ,3 Lud t. LXXIII �114 Rozważane powyżej postawy wobec rodziny, podobnie jak deklarowane postawy wobec innych - uznanych za najważniejsze - celów życiowych, zdają się potwierdzać przyjętą na wstępie tezę, iż małomiasteczkowa społeczność wytwarza pewien wspólny typ świadomości potocznej, wyrastającej ze wspólnoty doświadczenia życia codziennego, praktycznego, względnie ograniczonego przez bliskość przestrzenną. Ten typ świadomości trudno uznać za przesłankę istnienia społeczności lokalnej, podobnie jak nie sposób określać go mianem małomiasteczkowego systemu wartości czy małomiasteczkowego stylu życia. Można natomiast, nawiązując do dorobku fenomenologii społecznej, traktować go jako pewien małomiasteczkowy ideał stosownego życia, spełniający funkcję płaszczyzny interakcji społecznej, wyznaczającej ramy wspólnoty, porozumienia i akceptacji. Istnienie tej płaszczyzny zdaje się stwarzać szansę na pojawienie się grup ethosowych, które mogłyby owemu małomiasteczkowemu wyobrażeniu o szczęśliwym życiu nadać nie tylko sens moralny, ale przekształcić go w normę kulturową, strukturalizującą i sensownie porządkującą ludzkie zachowania. Jest to jednak bardziej postulat badacza niż stwierdzalny empirycznie fakt. Bożena Domagała LIFE IDEALS OF THE INHABITANTS OF LITTLE TOWNS IN POLAND (summary) The author deals with a little town society, supporting her views v.,-1ththe results of the research conducted in the 80's in Nowogród. Dyn6w, Dobczyee. These towns are representative examples of a local society, as far as the territorial community and the number of inhibitants are concerned; however, they constitute its oposition in the social dimension because they have been submitted. so far, to the centralized, authoritative-imperative system of controlling social life. The author points to the evident crisis of a community described in this way. This society lacks ethos groups which would influence the formation of patterns of provincial culture. The examined society develops a shared type nf common consciousness deriving from the every day life experience in which the consumptive-familial ideals are dominant. The presented results confirm the thesis formulated by the author on the basis of the social phenomenolog~' proposals, a thesis about the single-dimensionality of the ideals of the ..decent kind of life" - one does not choose values, he or she rather adapts himself or herself to the living conditions in a provincial town. It is difficult, on this level of social life, to judge definitely whether a provincial system of values or provincial style of living exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6134f882e718976f46df4217242ac06.pdf ee7f20f8e81bfc527f4c73009aa945cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1531 Title A name given to the resource O świadomości historycznej mieszkańców Białorusi Zachodniej / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.189-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Amudena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 AMUDENA RUTKOWSKA O ŚWIADOMOŚCI HISTORYCZNEJ M I E S Z K A Ń C Ó W BIAŁORUSI ZACHODNIEJ W procesie kształtowania się narodów i ich państw istotną rolę odgrywa tradycja historyczna. Tam, gdzie odczuwa się jej brak, gdzie istnieje coś, co można określić jako niedosyt historii, sięga się do mitów lub tworzy nowe, ad usum współczesności. (J. Bardach) Badania, jakie prowadziłam na terenach Białorusi Zachodniej miały na celu ukazanie innego oblicza historii niż to, które można odnaleźć w naukowych opracowaniach. Chodziło mi o historię przeżywaną osobiście przez tych, którzy zwykle stanowią jej tło. Chciałam usłyszeć o tych samych wydarzeniach, o jakich można przeczytać w szkolnych podręcznikach, lecz widzianych z innej perspekty­ wy - oczami zwykłych ludzi, którzy znają je z opowiadań bliskich, a niejedno­ krotnie sami w nich uczestniczyli; ludzi, którzy niełatwo zmieniają raz ustanowio­ ną przez siebie wersję. Zagadnienia, jakie poruszałam dotyczyły przede wszystkim tematyki narodowej. Miałam nadzieję, że ukazanie, w jaki sposób widziane są zdarzenia z przeszłości, a także, jakie były ich konsekwencje pomoże mi w poznaniu stosunku ludzi do teraźniejszości i przyszłości własnego narodu oraz do władzy. Pozwoli też zrozumieć skomplikowaną sytuację, w jakiej znalazło się państwo białoruskie i jego mieszkańcy. Interesowało mnie także, na ile w myśle­ niu o historii widoczne są skutki propagandy, a na ile opowieści konstruowane przez moich rozmówców były wynikiem własnych przemyśleń. Aby poznać opinie na temat współczesności zdecydowałam się prowadzić badania przede wszystkim w małych miasteczkach (głównie w Nieświeżu i Kłecku). Według mnie, tam najwyraźniej można było odczuć zmiany zapocząt­ kowane przez rząd po uzyskaniu przez Białoruś niepodległości w 1991 г., dotyczące m.in. odrodzenia kultury narodowej. Tam również bardzo szybko pojawił się proces odwrotny - denacjonalizacja (po 1994 г.). Jest to szczególnie zauważalne w szkołach, do których wraca wykładowy język rosyjski. Starałam się dowiedzieć jak jest oceniane całe to „zamieszanie". Drugim powodem, dla którego wybrałam taki teren jest duży napływ osadników rosyjskich, nie 1 1 Zmiana poprzedniego kierunku polityki została zapoczątkowana w 1994 roku, po dojściu do władzy prezydenta A. Łukaszenki. Herb Pogoni zamieniono na dawne godło Związku Radziec­ kiego, z którego jedynie usunięto symbol sierpa i młota. Powróciła radziecka flaga (po podobnej korekcie) na miejsce biało-czerwono-białego sztandaru, uznawanego za najstarszy w dziejach Białorusi. Wprowadzono jako język urzędowy rosyjski obok białoruskiego. �190 AMUDENA RUTKOWSKA 2 występujący aż w takim nasileniu na wsi . Pojawienie się Rosjan było czymś więcej niż zmianą składu etnicznego miejscowej ludności. Oznaczało również spotkanie się rozmaitych postaw w sferze polityki, kultury, sposobu życia. Aby odzwierciedlić to zróżnicowanie starałam się rozmawiać z ludźmi różnymi pod względem narodowości, statusu społecznego i wykształcenia. Na podstawie zebranego materiału mogłam wyróżnić trzy kategorie roz­ mówców. Pierwszą z nich stanowią osoby o niskim poziomie wykształcenia (ukończyli oni zwykle kilka klas szkoły powszechnej). W ich opowieściach wątki zaczerpnięte z ustnej tradycji ludowej splatają się z informacjami podawanymi przez media. Wynikiem tego jest znaczna mitologizacja zarówno przeszłości, jak i teraźniejszości. Do drugiej kategorii można zaliczyć ludzi wykształconych w dziedzinach innych niż historia czy literatura. Ponieważ rzadko pogłębiają oni swoją wiedzę historyczną wyniesioną ze szkoły średniej, w ich wypowiedziach można zauważyć o wiele większy wpływ wiedzy potocznej na myślenie o historii niż u osób zajmujących się tą problematyką zawodowo (stanowią oni trzecią kategorię rozmówców). W tej ostatniej grupie znaleźli się nauczyciele szkół podstawowych mający bardzo silny wpływ na kształtowanie się historycznej świadomości młodego pokolenia. Okazało się jednak, że ich wiedza, aczkolwiek bardziej „unaukowiona", tzn. poparta faktami i z pozoru obiektywna, nie jest pozbawiona stereotypowych ujęć czy potocznych rozumowań. Przykładem może być taka wypowiedź: Cząstka Rasiji my za wsiudy byli. [...] Padpanskaj Polszy zachodnia cząstka była (Białorusinka, lat ok. 40). Charakterystyczne jest też wydłużanie czasu trwania władzy radzieckiej: Siemdziesiat słisznim Het eta terytoria Sawieckawa Sajuza (Białorusinka, lat 40, Nieśwież); Za silie było rusko jeżyka siemdziesiat Het (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Autorka wypowiedzi wyraźnie kojarzy dominację języka rosyjskiego z czasami władzy radzieckiej. Nieprawdziwe jest również twierdzenie: Bielaruś trista Het pad Polszy, trista Het pad Rasiji (Białorusinka, lat 40, Nieśwież). 3 Rozmówcy z tej grupy rzadko podejmowali próby spojrzenia na teraźniej­ szość przez pryzmat wcześniejszych zdarzeń. Przeszłość i teraźniejszość widziane były często jako dwie oddzielne kategorie nie połączone ze sobą ciągiem przyczyn i skutków. To, czego nauczano często było sprzeczne z tym, co uważali za istotne w życiu codziennym. Przykładem może być postawa nauczycielki białoruskiego wychwalającej piękno rodzimej mowy, ubolewającej nad tym, że tak mało ludzi jej używa, która, w odpowiedzi na pytanie o słuszność oddzielenia się Białorusi od Rosji, stwierdza: Jak można rozdzielić Biełarusaw [od Rosjan - A.R.] kali u nas mowa nawet nie dzielitsa (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Wspomniałam o propagandzie. Mam tu na myśli nie tylko próby wpły­ wania na poglądy ludzi przez obecne władze, ale też politykę, prowadzoną zarówno przez stronę rosyjską jak i polską do czasów I I wojny światowej na 2 Są to głównie żołnierze i ich rodziny. W Nieświeżu znajduje się jedna z jednostek wojskowych. Nie jest to prawdą w odniesieniu do Białorusi Zachodniej, chyba że weźmie się pod uwagę czasy zaborów, trwające jednak dużo ponad siedemdziesiąt lat. 3 �Ś W I A D O M O Ś Ć H I S T O R Y C Z N A M I E S Z K A Ń C Ó W Z A C H . BIAŁORUSI 191 terenie Białorusi. Fakt częstej zmiany władzy i wpływów politycznych był dla mnie ważny w doborze terenu badawczego. Okolice Nieświeża i Kiecka w okresie międzywojennym wchodziły w skład I I Rzeczpospolitej, ale znajdowały się także bardzo blisko granicy ze Związ­ kiem Radzieckim (około 10 km). W przeszłości przez kilkaset lat należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego (od 1569 już w składzie Rzeczypospolitej), przechodząc potem na ponad sto lat pod władanie carów (1793-1918). Skut­ kiem ciągłych zmian przynależności państwowej stało się duże zróżnicowanie etniczne i religijne miejscowej ludności oraz zakorzenienie się kategorii myś­ lowych wynikających z indoktrynacji z wielu stron. Ogromny wpływ na współ­ czesne poglądy polityczne, jak i widoczne obecnie różnice kulturowe miał, moim zdaniem, podział Białorusi dokonany w 1921 r. na mocy traktatu ry­ skiego. Wyznaczył on dwa skrajne modele postrzegania historii, które w prak­ tyce rzadko występują w czystej formie, lecz można je traktować jako bieguny, pomiędzy którymi funkcjonuje wiele innych postaw. Pierwszy z tych modeli nazwałam „kresowym"*. W swej najostrzejszej formie utożsamia on dawne polskie granice terytorialne z granicami etnicz­ nymi, zaprzeczając tym samym białoruskości tych ziem . Oto przykład utrzy­ manej w tym tonie wypowiedzi: Eta byla Polsza. Ani szczitajut szto Biełaruś, a nieprawdaż! Biełarusi etej nie była, nikagda ana oddzielna, tolka tiepier jej zdziełali. Ana nie była nikagda. Etaż nieprawda. Ani tiepier (Polka, lat 78, Kłeck). Co ciekawe, z taką postawą spotkałam się częściej wśród młodego pokolenia niż wśród osób starszych: Na Białorusi jest większość Polaków. Patrzeć tak istoria, to Nieśwież, Baranowicze, to była kiedyś Polska. To teraz dziadki, pradziadki mówią w języku rosyjskim, ale naprawdę oni są Polakami, bo to kiedyś były tereny polskie (Polak, lat 22, Nieśwież); U nas oczień mnoha abielarusinych Paliakaw (Białorusinka, lat 35, Kłeck). Bez wątpienia duży wpływ na powstanie przytoczonych tu opinii miał podział religijny, językowy i kulturowy tego terenu. Przykładem może być choćby panujące w powszechnej opinii przekonanie, że nie jest możliwe, aby Białorusin był katolikiem, wyjąwszy przypadki małżeństw mieszanych i w konsekwencji zmiany wyznania. Kościół katolicki określany jest mianem polskiego, a jego wyznawcy nazywani są Polakami . Nazwę konfesji przekłada się na nazwę narodowości . Utożsamiając je ze sobą można dojść do przekonania, że na zachodniej Białorusi przeważa ludność polska. W rzeczywistości, według danych z 1989 г., zdeklarowanych Polaków jest na tych terenach 5,6%, Białorusinów 5 6 7 4 Określenie „kresowy" wprowadziłam ze względu na podobieństwo wypowiadanych sądów do tych, jakie były popularne wśród polskiej elity dwudziestolecia międzywojennego. Drugi powód to wyjątkowo częste operowanie pojęciem „polskie kresy wschodnie" przez informatorów, którzy wykazywali się opisywana przeze mnie postawą. Ogranicza się do Białorusi Zachodniej. Związane jest to m.in. z panującą powszechnie od XVII wieku językową zbitka pojęciową: Polak-katolik. Nie oznacza to oczywiście, że na Białorusi nie ma etnicznych Polaków. 5 6 7 �192 AMUDENA RUTKOWSKA zaś 76,5% (Eberhardt, b.r.w., s. 162). Ważne są również kwestie językowe i kulturowe. Upowszechnianie się języka polskiego wśród szlachty i inteligencji wpłynęło na przyswojenie sobie polskich wzorców kulturowych i częściowe jej zasymilowanie. Wielu spośród moich rozmówców zdawało sobie sprawę z „inności swojej polskości" w stosunku do prezentowanej przez mieszkańców dzisiejszej Polski. Jest ona dla nich czymś dodatkowym wobec białoruskości, jakimś echem dawnej tradycji: Ja lubliu ety naród białoruski. Eta maja. [...] My tu z dzieda żywiom. Tut moj pradziad pacharonien. Wieczna my żywiom zdzies. No, kanieszna, как Polak po nacjonalności napiszus i Polska i razhawor nrawitsa. No, mnie tut. Ja tut rażdzion. Ja za to pajdu na barykady (Polak, lat 70, Kłeck). Drugi, przeciwstawny model nawiązuje do koncepq'i słowianofilskich z okresu caratu. Sugerowały one, że Białorusini należą do narodu rosyjskiego, a język białoruski jest rosyjskim dialektem. Spuściznę historiografii carskiej przejął Związek Radziecki, choć w bardziej „zawoalowanej" formie. Dopusz­ czano bowiem istnienie Białorusinów jako narodu, lecz był to naród „etnog­ raficzny", ograniczony do warstwy ludowej, mający stanowić element kultury wielkiego narodu radzieckiego. Wersja ta jest nadal bardzo popularna, szcze­ gólnie wśród Rosjan mieszkających na Białorusi oraz osób pochodzących z mieszanych małżeństw białorusko-rosyjskich i rosyjsko-polskich: Ja waspitana tak, szto nasze narody dałżny żyć wmieście. No, cziem kultura ruskawa czieławieka, Ukraińca, Bielorusa atliczajestsa ad druga? Ja nie wiżu (Rosjanka, lat 50, Kłeck). Ludzie powołują się przy tym na odwieczne więzi historyczne, których nie należy przerywać: Rasija, Bielarusia, Ukraina, oni istariczeski na­ rody oczień bliskije. I tut na silna własc nie ustanawliwalas, patamu szto wsia eta rewolucja sawierszałas sawmiestna. Nikto tut na silna nie ustanawliwał (Polka, lat 30, Kłeck). Hasła „bracia Słowianie" odgrywały także dużą rolę w polityce kościoła prawosławnego. Ślady tych tendencji można również spotkać obec­ nie: Ruski jazyk eta samyj bliski к slawianskamu jeżyku. A Biełaruś swajo nariecze imieła, Ukraina swajo. - Biełaruski eta nariecze ruskawa jazyka? [A.R.] - Da (Białorusin, pop, lat 50, Kłeck). W świadomości mieszkańców Białoruś jest nadal podzielona terytorialnie i kulturowo na Zachodnią i Wschodnią, co wyczuwa się w wypowiedziach takich jak ta: Na pewno tam heta i kultura boisz zachowała sie rasijska. A u nas boisz heta zachodnia kultura (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Dla mnie interesujące było czy ten podział widoczny jest także w poglądach moich rozmówców na historię, czy może w myśleniu o niej istnieje jakiś obszar niezależny. Wspomnę tu jeszcze o jednej postawie, z którą jednak stykałam się bardzo rzadko. Mam tu na myśli zjawisko „lićwińskości" . W przeciwieństwie do pozostałych nie wiąże się ono z gloryfikacją ościennego państwa, w tym 8 8 W języku rosyjskim i białoruskim Litowiec to współczesny mieszkaniec Litwy, Litwin zaś to nazwa historyczna ludności dawnego Księstwa Litewskiego. W języku polskim nie ma takiego rozróżnienia. Dlatego używam zmiękczonej formie „Lićwin". �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 193 przypadku współczesnej Litwy, a wręcz przeciwnie, odwołując się do przeszłości Wielkiego Księstwa Litewskiego w skrajnej wersji przybiera postać antagonizmu wobec Litwinów. Dobrze ujmuje to J. Bardach, pisząc: „Język ruski (starobiałoruski) aż po schyłek X V I wieku był językiem urzędowym Wielkiego Księstwa Litewskiego, którego ludność w przeważającej większości stanowili przodkowie współczesnych Białorusinów i Ukraińców. Stąd tylko krok, by uznać, że Wielkie Księstwo Litewskie było faktycznie państwem białoruskim, a litewskim tylko z nazwy" (Bardach 1993, s. 5). Nasuwałoby się tu przypuszczenie, że powinno się odrzucić nazwę Litwa jako obcą. Tymczasem widoczna jest interpretacja odwrotna, wyrażana w pretensji wobec Litwinów o przywłaszczenie sobie nienależnej im nazwy ziemi wraz ze stolicą - Wilnem. Zwykle za winnych takiego stanu rzeczy uważa się Sowietów lub też wcześniejszych władców Rosji. Pojawia­ ją się także oskarżenia o „zabieranie" dorobku kulturowego: / patrzę w tym Wilniusie u Żmudzinów. Oni dają koncert Moniuszki. Tam u nich objawiają, że dwie etiudy mińskie. [...] Litwa korzysta z tego, że to stąd, białoruskie. Trzebaż sprawiedliwie oddawać. Jeżeli napisane o Halinie, to nie napisane o Agacie (Polka, lat 70, Kłeck, podkr. - A.R.) Sami Litwini raczej nie widzą tu historycznych nieścisłości (podobnie i Polacy litewscy). Jeżeli już omawiana jest sprawa przynależności etnicznej terenów Białorusi to zdarza się, że padają stwierdzenia odwrotne. Tak np. Czesław Miłosz pisze o Nowogródczyźnie: „Okolice te, niegdyś etnicznie litewskie, teraz miały ludność chłopską, mówiącą językiem białoruskim i folklor, który miał tak silnie wpłynąć na Mickiewicza, był głównie białoruski" (Miłosz 1994, s. 36). Można wysunąć wiosek, że Białorusini skądś przybyli, ale skąd, tego się już nie wyjaśnia. Stanowią zatem swoiste historyczne kuriozum, które przez wieki poddawano wpływom ościennych państw. Wynikiem było m. in., łączenie warstwy wyższej - szlachty, inteligencji - z przedstawicielami różnych narodów (za wyjątkiem białoruskiego) jak i przypisywanie wielkich osiągnięć innym. Powstaje pytanie: jak wielu Białorusinów akceptuje taki stan rzeczy, uznając go za prawdziwy? Różnice zdań na ten temat zależą od poziomu wykształcenia i od wieku rozmówców. I tak, ludzie starsi, urodzeni na wsi, niewykształceni wiążą okreś­ lenie „szlachcic" wyłącznie z Polakiem. Osoby w tym samym wieku, pocho­ dzące z podobnego środowiska, lecz mające za sobą dalszą edukację mówią o szlachcie białoruskiej wtedy, gdy dotyczy to czasów przedrozbiorowych, a w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego o szlachcie polskiej z białoruskimi korzeniami. Podkreślają oryginalność historii Białorusi, istnie­ jącej w ramach Rzeczypospolitej, mówiąc że mogła ona poszczycić się sys­ temem prawnym i politycznym dojrzalszym od innych państw, tak samo jak wybitnymi osobistościami: Kultura bardzo bogata. Na przykład Statut Litewski był wcześniej czem w Polsce nie budź. Statut Sapiegi. Potem znowu Radziwiłły. Toż nie byli Polacy. Potem Sapiegi. Toż nie byli Polacy (Polka, lat 70 Kłeck). Spojrzenie na przeszłość bywa jednak niekiedy bardzo wyidealizowane: Żeby kiedy przy Polakach kto się leczył tymi ziółkami, zaklinaniami. To wy­ kluczone było. Bylo już poziom. Poziom europejski (Polka, lat 70, Nieśwież). �194 AMUDENA RUTKOWSKA Pytanie o okres I Rzeczpospolitej często otwiera pole do prezentacji opo­ wieści utrzymanych w nastroju „Pana Tadeusza". Zacytuję utrzymaną w ta­ kim stylu wypowiedź: Zawsze bylo wiadomo, że litewska kuchnia, bardzo boga­ ta kuchnia. I na przykład, inteligencja polska przyznawała, że pojechać na Litwę, to najeść się, bo tam bardzo smaczno i dużo gotują. Te bigosy...! To wszystko u nas było, o tutaj, w tej miejscowości. Ale to była nie Korona Polska, a Litwa. A razem Rzeczpospolita [...] Rzeczpospolita była, to i życie było [...] Dwa państwa abiedzinili się w jedno i drużno żyli. [...] To bylo dobrowolna abiednienie. A Rosja przyszła i wyrżnęła. I wypalili wszystko (Polka, lat 70, Kłeck). Starsi rozmówcy podkreślają, że najchętniej czuliby się jako obywatele takiej właśnie konfederacji państw, bo - jak mówią - ciężko jest nawet roz­ sądzić, które dobra czy zjawiska kulturowe należą do konkretnego narodu, nie wspominając o ludziach. Ponieważ nie ma wątpliwości co do autochtoniczności kultury ludowej, rozmówcy ci z szacunkiem odnoszą się do tradycji warstw chłopskich: [...] fartuch ten ładny, spódnica ładna, bluzka wyszywana, białoruski ornament. Nawet naukowcy tam w Waszyngtonie... Wszędzie, że oryginalny. Takiego wzoru nie ma ni w Polsce, ni w Rosji (Polka, lat 75, Kłeck). Młodsze o zaledwie dwie dekady pokolenie ma już kompleks niższości kulturowej Białorusinów wobec Rosjan. Często utożsamiają się wyłącznie z kultu­ rą rosyjską (wyjątek stanowią osoby z wykształceniem historycznym lub filolo­ gicznym). Wynika to z długoletniej polityki rusyfikacji, z przywilejów, jakimi cieszył się język rosyjski. Zdominował on wszystkie wydziały uniwersyteckie oprócz filologii białoruskiej. Po białorusku uczono tylko na wsi. To spowodowa­ ło, że uzyskał on status wiejskiej gwary. Takie traktowanie języka białoruskiego było charakterystyczne nie tylko dla władzy sowieckiej, lecz także dla dużej liczby Białorusinów. Dominacja rosyjskości była tak silna, że i dziś wielu osobom trudno pojąć, iż w czasach międzywojennych na terenach obecnej zachodniej Białorusi nikt się rosyjskiego nie uczył. Opowiadając o pokojowym współistnieniu różnych narodowości przed wojną, rozmówcy podkreślają powszechność stoso­ wania tego języka, powołując do życia szkolnictwo rosyjskie tam, gdzie ono nie istniało: Do tritcac dziewiatawo goda w Nieświeże byli czetyrie szkoły: ruskaja, biełaruskaja, polskaja i jewrejskaja (Białorusinka, lat ok. 40, Nieśwież); Da wajny u nas była czietyrie jeżyka. Znaczit, izuczalas bielaruski, jewriejski, ruski i polski (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Lekceważący stosunek do języka reprezentującego kulturę narodową spowodował podobne traktowanie wszystkiego, co białoruskie. Powstał typ „człowieka sowieckiego", który oprócz gloryfikowania kultury rosyjsko-radzieckiej miał także bałwochwalczy stosunek do rządzących elit. Niektórzy nadal patrzą na świat wyłącznie oczami władzy, powołując się w każdej wyrażanej opinii na jej autorytet. Uwidacznia się to np. w takich stwierdzeniach: Jak mówi Łukaszenko, to jest łagodny naród (Polak, lat 55, Kłeck). Akceptuje się zasłyszane informacje bez próby wnikania w powody określonego stanu rzeczy. Jako skutek wydarzeń historycznych, ciągłych dominacji „obcych", po­ strzegany jest także charakter narodowy Białorusinów. Widoczne jest to w wy­ powiedziach określających go poprzez skontrastowanie z charakterami innych �ŚWIADOMOŚĆ H I S T O R Y C Z N A MIESZKAŃCÓW Z A C H . BIAŁORUSI 195 narodowości (np. Polaków), których historia potoczyła się odmiennie: Oni nie bojatsa. Raznica takaja. W Polszy nikagda nie było krysnapowa prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Znaczyt, raznica balszaja. Krysnapoje prawo, pańszczyzna, w Polszczy nie była. Swoich krałiej wybierali ludzi. Ot, eta naród. Pa etamu aniprywakii tak być swobodnymi [...] A tut niczewo nie skazysz. Ani [tzn. władza] bojatsa sztob my byli z nimi kontakty, patamu szto my toże etawa ducha nabieromsie (Polak, lat ok. 75, Kłeck). W tej wypowiedzi wyraźnie odrzuca się Białorusinów jako spadkobierców tradycji Rzeczypospolitej Obojga Narodów i zapomina o tym, że ówcześni królowie w większości byli bardziej związani z ziemiami dzisiejszej Białorusi niż Korony. W podobnym tonie utrzymana jest refleksja, której autor wyłącza Białorusinów z udziału w walkach z zaborcami w X I X wieku. Wypowiada się historyk. Warto zwrócić uwagę na nazwiska, jakie przytacza (w dalszej części tekstu zajmę się stosunkiem Białorusinów do tych postaci): Nietu nacjanalnej sily gieroje w liczności. Wawel, Kraków, Kościuszką, Mickiewicz. U nas nietu. Palaki, dziewietnatcatyj wiek, w Sibiř za swabodu. Skolka Polakaw pahibło? Kagda, poslie razdzieł. Wsie Palaki, wsie pieresticzeskije akty. I Jewrieje wmieś­ cie z Polakami (Białorusin, lat. 40, Kłeck). Z powodu wydarzeń historycznych, które wykształciły społeczeństwo bę­ dące swoistym tyglem etnicznym dużo jest ludzi, szczególnie pośród starszego pokolenia, o niewykrystalizowanym poczuciu tożsamości narodowej. Mając problem z narodowym samookreśleniem takie osoby sięgają do innych kate­ gorii, najczęściej do wyznania. T u nie można niczego kwestionować. Ktoś jest ochrzczony w obrządku katolickim lub prawosławnym. Ojczyzną jest najbliż­ sza okolica, a nie jakaś wyimaginowana kraina. Jeżeli przychodzi ginąć za symbol, to jest nim częściej krzyż niż godło państwowe. Taka postawa wiąże się ze zjawiskiem tzw. „tutejszości". Zanika ono w społecznościach lokalnych żyjących dawniej w izolacji, a teraz poddanych wpływom współczesnej cywili­ zacji. Mieszkańcy takich miejsc określali się jedynie jako żyjący „tutaj" i była to najważniejsza dla nich identyfikacja etniczno-kulturowa. To, co mówiłam o niewykrystalizowanej świadomości narodowej odnosiło się przede wszystkim do osób wychowanych na wsi. Dlaczego jednak problemy z narodową identyfikacją zdarzają się ludziom z wyższym wykształceniem, pochodzącym z rodzin mieszczańskich, szlacheckich czy inteligenckich? Jedna z rozmówczyń urodziła się przed wojną w Kłecku w rodzinie polsko-białoruskiej. Była uczennicą polskiego gimnazjum. Po wojnie ukończyła uniwer­ sytet w Mińsku. W czasie wojny zginął jej starszy brat, dyrektor polskiej szkoły, uważający się za polskiego patriotę. Ojciec - Polak zmarł w syberyjskim łagrze, niedługo potem odeszła również matka. Ona sama nie wie, jakiej jest narodowoś­ ci. Mówi: Ja w dowodzie osobistym jestem Polka, a jak ja siebie czuję, to ja sama nie wiem. Jak Boga kocham, nie wiem sama kto ja jestem, jak ja jestem. Wszystko u nas przewrócili. Choć ja już i stara jestem i trzeba mieć jakieś takie przekonanie, no ja nie mam takiego twardego przekonania kto ja jestem (Polka, lat 72, Kłeck). Możliwe, że zabrakło jej autorytetów potrzebnych do uformowania świadomości �196 AMUDENA RUTKOWSKA narodowej. Było za późno, by „stała się Polką" i za późno również, by identyfikować się jako Białorusinka. Problem ten dotknął wiele osób, które dorastały na skraju dwóch epok, i których pełnoletniość przypadła na wczesne lata powojenne. W ich wypowiedziach można zauważyć wiele sprzeczności, wynikających z niejednoznacznej identyfikacji jako Białorusina, Polaka lub Rosjanina. Przykładem może być fragment rozmowy na temat zmian układu granic państwowych: Pierwszego września Niemiec napadł na Polskę, a siedem­ nastego września Sowieci. I już. I Polski nie ma. [...] Niemiec zabrał pół Polski, a drugą już Rosja zabrala. My już liczymy się teraz Białorusy (Polka, lat 77, Kłeck). Zauważyć tu można także echo postawy, którą określiłam jako „kre­ sowa". Wyczuwa się też żal z powodu tego, co się stało. Ta sama osoba wypowiada się jednak dalej w sposób, którego nie można uznać wyłącznie za objaw lokalnego patriotyzmu, przywiązania do ziemi, do tzw. „małej ojczyzny", lecz za świadome opowiedzenie się za białoruskością: Ja Uczę, że to Białoruś. Dzieła w tom, szto zawsze tutaj byli Białorusy. Wszystkie wioski białoruskie, wszystkie na biełaruskam jeżyku. Polacy, kiedy była Polska, to z Polski przysłali nam urzędników, nauczycieli, policjantów, osadników. Kiedy u nas stala Rosja, to z Rosji nam stali przysyłać urzędników, nauczycieli, policjantów. A swoich bielaruskich, no może już ostatnie czasy (Polka, lat 72, Kłeck). Aby dowiedzieć się, na ile Białorusini identyfikują się z białoruską kulturą starałam się poznać ich stosunek do tzw. kultury wysokiej. Kiedy bowiem pytałam o odrodzenie kulturowe odpowiedź ograniczała się zwykle do wyliczenia ciekawostek etnograficznych. A tradycja narodowa to jednak nie tylko folklor. Tym bardziej, że ten dzisiaj prezentowany na Białorusi jest w większości wypadków odgórnie kształtowany przez oddział edukacji z urzędu miejskiego. Chciałam się dowiedzieć jak traktowani są ci, którzy mogliby odgrywać czołową rolę w kształtowaniu kultury narodowej. Czy dawni wielcy twórcy urodzeni na ziemiach białoruskich, a piszący w innym niż białoruski języku są postrzegani jako swoi, czy też zdania na ten temat są podzielone? Czy białoruscy są tylko Janka Kupała i Jakub Kołas? W jakich kategoriach postrzegani są: Mickiewicz, Syrokomla, Moniuszko? Zajęłam się tymi spornymi postaciami, ponieważ ich przynależność do białoruskiej kultury bywała i jest nadal często kwestionowana na rzecz polskości czy litewskości. Dla moich rozmówców, którzy uważają się za Polaków, jest oczywiste, że postaci te związane są z kulturą polską. Białorusini wyrażają przeważnie opinie kompromisowe. Zdarzały się jednak czasami bardziej radykalne wypowiedzi, w których rozmówcy korzystali wybiórczo z wiedzy historycznej. Pojawia się w nich zarówno wiedza historyczna, jak i potoczna. Przykładem może fragment rozmowy, w której Adam Mickiewicz jest ukazany jako twórca zmuszony pisać po polsku: Wy szczitajecie jewo polskim, my jewo szczitajem biełaruskim pisawszy na polskom jezykie. Wobszczem ruskaja literatura w etom atnaszenie dawno nas nauczila k etamu atnositsa dostateczna cierpima. Gogol wynużdzien byl pisać ab Ukrainie na ruskom jezykie da tawo szto by jewo uznawali. Kagda Szewczenka naczałpisać ab Ukrainie na ukrainskam jezykie, on papai w sałdaty. To jest, takticzeski był asużdzion. Sytuacja, w katorej żył �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 197 Mickiewicz zastawliała jemu pisać na polskom jezykie, to jest, gosudarstwiennym jezykie toj strany,w katorej on żył (Białorusinka, lat ok 35, Nieśwież). Rozmów­ czyni (nauczycielka historii!) zapomina o tym, że były to czasy zaborów, a więc funkcję języka urzędowego pełnił wówczas rosyjski i to z władzami rosyjskimi musiał się Mickiewicz borykać. U większości rozmówców - Białorusinów opinie dotyczące Mickiewicza były bardziej umiarkowane. Uznawano jego dwunarodowość, choć przyznawano pierwszeństwo miejscu urodzenia. Widziano naród białoruski jako równoupraw­ niony do spadku kulturowego po tych, którzy opiewali białoruskie ziemie. Oto dwa przykłady takich wypowiedzi: Adam Mickiewicz i polski, i bieloruski. My jewo priliczajem, bo eta tak sama nasze miescowości oświetlał, nasze tradycji, naszych ludziej, nasze charaktery. Nasz paet (Białorusinka, lat ok. 50, Kłeck); Ja liczu szto Mickiewicz nasz Bielarus, spod Nowohródczyny. Stanisław Moniuszko tak sama. Mnoha takich [...] No, może rozdzielim jak nie budź my. Ahinski tak sama. Jak Uczuć takie mierze szto eta była Biełaruś, na Biełarusi wsio eta była, kaniesznież miesce naradzenia (Białorusinka, lat ok. 40, Kłeck). Kolejnym, interesującym problemem była zależność pomiędzy sposobem widzenia historii narodowej a poglądami na obecną sytuację w państwie. Jak postrzegane są czasy mające dopiero nadejść? Wśród moich rozmówców niewielu było takich, którzy patrzą z nadzieją w przyszłość. U przeciwników polityki prezydenta Łukaszenki widoczne są postawy dwojakiego typu. Część opowiada się za odrodzeniem białoruskości i uważa to za jak najbardziej możliwe. Dla pozostałych charakterystyczna jest postawa pesymistyczna, poczucie beznadziej­ ności jakichkolwiek działań. Widzą swój naród jako naznaczony przez zły los. Cechuje to głównie ludzi starszych. Oto przykład jednej z takich wypowiedzi: My bardzo nieszczęsny naród. Nieszczęsny wa wsiech kierunkach. Nieszczęsny, że nie mamy ojczyzny. My nie wiemy kto nasza ojczyzna. Nami targujut to siuda, to tuda. To Polaki, to Niemcy, to Rosjanie. A Bielarusy nie byli nigdy samastajacielne i nie budut. [...] To nie w charakterze Biełorusów (Polka, lat 72, Kłeck). Wydaje mi się, że główna przyczyna takiej postawy tkwi w zdarzeniach z przeszłości, które bezpośrednio dotknęły moich rozmówców. Ci sami ludzie, będący zdeklarowanymi przeciwnikami prezydenta, z wrogością odnoszą się również do dążeń Białoruskiego Frontu Narodowego, znajdując w jego ideo­ logii elementy, w ich opinii, faszystowskie . Na takie postrzeganie „białorus­ kiej rzeczywistości B N F " wpływają środki masowej informacji, będące narzę­ dziem propagandy. Znajduje to wyraz w takich wypowiedziach: Ja nie chcę takoj samostajatielnej Biełarusi, to będzie to, co przy Niemcach. A co przy Niemcach było, to było straszne. [...] U mnie są koleżanki, które za BNF. Przy Niemcach te dziewczynki byly w BNS-ie. BNS - Sajuz Bielaruskaj Maładzieży. SBM. Z etimi swastikamipieli ,,Dojczłand, Dojczland liberales!" (Polka, lat 72, Kłeck). Wśród młodego pokolenia spotkałam się także z postawą rezygnacji, 9 9 Chodzi m.in. o historyczny białoruski sztandar (biało-czerwono-biały) oraz herb Pogoni, używany przez białoruskie oddziały sympatyzujące z Niemcami w czasie II wojny światowej. �198 AMUDENA RUTKOWSKA która jednak ewoluowała w stronę krytyki totalnej będącej w efekcie od­ rzuceniem Białorusi jako ojczyzny: Kiedy tu był Związek Radziecki, to żadne tradycje, żadne nic nie było. Teraz, kiedy przyszło państwo niezależne, to przy­ szły tradycje, których też nie było kiedy. Także to wszystko przeszło tak, żeby pokazać ludziom, że istniała historia Białorusi [...] Czy państwo, które nie ma swojej historii, to jest państwo? (Polak, lat 22, Nieśwież). Tych, którzy mieli bardziej „niepokorne" poglądy wobec władzy pytałam o to czy często się nimi dzielą. Odpowiedzi były bardzo różne i zależały, moim zdaniem, wyłącznie od osobowości rozmówcy. Zdarzało mi się usłyszeć odpowie­ dzi odwrotne do tych, jakich mogłabym się spodziewać. Niektórzy młodzi ludzie mówili o cechującej ich dużej ostrożności w ujawnianiu swojej opinii. Myślę, że była to jednak „ostrożność umiarkowana", bo już na początku rozmowy wyrażali swoje nieraz jak najbardziej radykalne poglądy, na koniec dopiero wspominając, że boją się nimi dzielić: Ja mam zdanie, ale po prostu się boję mówić, bo mieszkają tu rodzice [...] Rozmawiam z kolegą. A tak, z obcym człowiekiem, z osobą obcą, to ja jemu powiem. Pójdzie, powie i... (Polak, lat 22, Nieśwież). Są również osoby, głównie starsze, podkreślające zupełny brak strachu: Mnie nie zastał już nikagda inaczej hawarit. Ja nie bajus nikawol (Polak, lat ok. 75, Kłeck). Przeciwnicy niepodległości Białorusi powołują się na zależność ekonomicz­ ną od Rosji i dowodzą, że wpływa ona bezpośrednio na zależność polityczną państwa: Samastajacielna, niezależna my nie możem być dlatego, że my od wszystkich zależymy. U nas nic swojego nie ma (Polka, lat 72, Kłeck). Ideologia niepodległościowa przegrywa z dążeniem do spokojnego zabezpieczenia mate­ rialnego bytu. Wiele osób z nostalgią wspomina Związek Radziecki pomimo wiedzy o jego złych stronach. W grupie Białorusinów i Polaków zdania na temat niepodległości były podzielone. Zróżnicowanie to wynikało po części z odmiennego rozumienia pojęcia „niepodległość". Dla jednych oznaczała ona polityczną suwerenność, zupełną niezależność, dla innych niepodległość to raczej autonomia z zapew­ nioną możliwością uczenia się i mówienia we własnym języku. Ci ostatni wyrażali zgodę na połączenie Białorusi z Rosją . W akcie tym widzieli decyzję dwóch równoprawnych państw mając nadzieję, że ich równy status nie ulegnie zmianie. W wypowiedziach można jednak wyczuć, że nie wszystko jest tak do końca zrozumiałe, nie wszystko zdaje się być „w porządku". Podczas pewnej rozmowy tłumaczono mi пр., że właściwie nic się nie zmieniło, Białoruś pozostała taka jak po ogłoszeniu niepodległości, ponieważ całe porozumienie z Rosją jest tylko formalne: Eta padpisan dokumient. Eta tolka dokumient - mówi informátorka. Ta formalność staje się jednak dla niej niepokojąca. Mówi: Как Jewropa sajedzieniajetsa, u nich jest kankrietna szto ta. Ani padniali ekonomiku. Ani prybliżyli swaju politiku. Ani prybliżajet swaju waliutu, a patom ani padpisywajut dokumienty. A u nas padpisan dokumient. [...] 10 1 0 W czerwcu 1997 r. ratyfikowano akt unii gospodarczej między Rosja a Białorusią. Unię poprzedziło powszechne referendum. �ŚWIADOMOŚĆ HISTORYCZNA MIESZKAŃCÓW ZACH. BIAŁORUSI 199 Kagda idziot z naczała iz bumagi, eta oczień dliecilna. Napisać można mnoga (Białorusinka, lat 40, Kłeck). Wśród pytanych o niepodległość Białorusi Rosjan pojawiły się natomiast odpowiedzi jednolite. Wszyscy, z którymi roz­ mawiałam na ten temat byli zwolennikami przystąpienia Białorusi do unii z Rosją. Zwykle też uważali, że Białoruś nie powinna była nigdy się od Rosji oddzielić: Ja szczitaju, szto nie nada była razdzieliatsa. Wsie tak szczitajut eta. Eta była samaja balszaja aszybka. [...] Apiać że referendum pakazał, dziewianosta pracentaw chacieli wmieście żyć. Za cziem kawo ta słuszać. Nada zdziełać kak było. Как naród chacieł w dziewianosta pierwym gadu, szto my chacim żyć wmieście (Rosjanin, lat ok.55, Nieśwież). Oprócz ideologicznych powodów takich zapatrywań, opisanych przeze mnie wcześniej przy omawianiu stosunku Rosjan do kultury białoruskiej, znaczący wpływ mają, po prostu, względy praktyczne, m.in. możliwość częstszych kontaktów między krewnymi. Wśród Rosjan pojawiły się też najbardziej surowe oceny działań opozycji politycznej . Można nawet wyróżnić pewien kanon w wyjaśnianiu przyczyn istnienia określonych grup przeciwnych polityce rządu. Jest to rodzaj spi­ skowej teorii dziejów, a dokładnie dotyczy spisku „knutego przez państwa zachodnie". Nie wiadomo, co konkretnie mają one na celu, ale na pewno opłacają opozycję. Zacytuję najbardziej barwną, według mnie, wypowiedź: Eta tie, kawo Zapad paddzierżyt. Ani pauczajut aprydziełonnnyje sumy dolaraw. Ani siedział bez roboty tiepier. No, ani nie umierajut z gołoda. Kto ta szto im placit. Paprubujcie mnie, astawcie siewodnia bez zapłaty. Ja nie pajdu tuda gałosować i demonstracju etu prowadzić, patamu szto u menia z razu wstajet wapros, za szto żyć zawtra. A u nich nie wstajet wapros, znaczit kto ta ich paddzierżyt. Kto ta ich naprawliajet. Szto wy dumajecie: Tot Paźniak ujechał, cy Poźniak, nie wiadomo kuda. Jewo tam prynieli. Mnie, kto dasnie politiczeskaj uwieriszczie? Da nikto, pawiercie. Ja z głodu zdochnu na granicy. A jemu kto to ta dał. Kto on takoj? Kto on takoj? Кати eta wygadna jewo priniać k siebie. Wygadna. Ja tolka tak szczitaju. Pa drugomu niet (Rosjanka, lat ok. 50, Kłeck). 11 Po zaprezentowaniu różnych sposobów postrzegania problemów histo­ rycznych przez mieszkańców badanego przeze mnie terenu mogę stwierdzić, że istnieje silna świadomość historii określonego terytorium, ale nie zawsze jest ona tożsama ze świadomością historii własnego narodu. Tu, moim zdaniem, można upatrywać przyczyny rządów „silnej ręki", które akurat w przypadku Białorusi opierają się na symbolach sięgających do nie tak dawnej przeszłości. Treści o bardzo odległej genezie byłyby w wielu przypadkach odebrane jako „nie swoje". Jest to bardzo podatny grunt do manipulowania historycznymi faktami. Na Białorusi poddaje się w wątpliwość kwestie gdzie indziej uznawa­ ne za pewne, jak np. to czy patriotyzm jest wartością pozytywną: Może to i dobrze być wielkim patriotą swojej ojczyzny (Polka, lat 72, Kłeck). 1 1 Nie dysponuję na tyle dużą ilością materiału, by móc stwierdzić czy w tym wypadku można mówić o zależności między wychowaniem w określonej kulturze narodowej, a poglądami na temat państwa i władzy, czy też większą rolę odgrywają tu jakieś inne czynniki, np. propaganda. �200 AMUDENA RUTKOWSKA Proces poznawania tej ojczyzny nie przebiegał u wszystkich jednakowo: No, mówiło się Białoruś. A co to jest Białoruś nikt nie znał. No, ja znałam dlatego, że u mnie wujek mój uczył się w białoruskiej gimnazji (Białorusinka, lat ok. 70, Kłeck). I dlatego pod słowem „ojczyzna" rozumie się treści nie wynikające z praw narzuconych przez wielowiekowe jego używanie, lecz treści zależne od odgórnych ustaleń tych, którzy rozumieją odmienność podejścia Białorusinów do narodowej przeszłości, lecz, niestety, wykorzystują swoją wiedzę do zupełnie innych celów. LITERATURA B a r d a c h J. 1993 Od narodu politycznego do narodu etnicznego w Europie Środkowo-Wschodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 4, s. 3-16. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa. E n g e l k i n g A. 1995 Jak katolik, to Polak. Co to znaczy? Wstępne wnioski z badań terenowych na Biało­ rusi, [w:] A. Sadowski (red.), Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, s. 138-145. M i ł o s z C. 1994 Historia literatury polskiej, Kraków. R a d z i k R. 1991 Ewolucja narodowa społeczności Kresów Wschodnich, „Kultura i Społeczeństwo", z. 2, s. 57-72. 1993 Formowanie się narodów w Europie Środkowo-Wschodniej, „Kultura i Społeczeń­ stwo", nr 4, s. 17-33. AMUDENA RUTKOWSKA H I S T O R I C A L CONSCIOUSNESS O F T H E PEOPLE O F W E S T E R N B E L O R U S S I A Summary The problem of the article is the relation between 'historical consciousness' - mental images of and attitudes to the past and the views and attitudes to the present and the future. The field study comes from Belorussia - the western part of Minsk district (the localities Nieśwież and Kleck). The first observation: the kind and level of the individal's historical knowledge is related to his/her education but also the ability of reflection. The "thick" colletion of mythologu motives, common sense knowledge and stereotypes appear in historical discourses of people having little education.Those people are susceptible to all kind of propaganda perceived without sufficient criticism. The pronouncements of educated people (first of all with historii education) are not so "thick". The field data (texts) allowed for distinguishing three classes of attitudes to Belorussian history and its role in the past and now. The author called them respectively: "the borderland attitude", "the attitude of the Slavophils" and "the Lithuanian" (local vernacular term referring to the historical Grand Duchy of Lithuania from the remote past). It explains the Belorussians' attitudes to their cultural heritage. It is in the history that we have to seek explanation for these people's difficulties in their national self-identifiation. And another remark: the knowledge of the history of the area where one lives is not always the same as the knowledge of the history of one's nation. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c722cbe38fec462118d2afb6a889093f.pdf 9207da45968570278ac6f8254e56a303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna obrzędowość weselna środowisko wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1826 Title A name given to the resource Obrzędowość weselna jako wyraz przemian pozycji społecznej mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.115-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabat, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 73, 1939 IRENA KABAT Instytut Etnologi.i UAM PoznaJ'! OBRZĘDOWOŚĆ WESELNA JAKO WYRAZ PRZEMIAN POZYCJI SPOŁECZNYCH ]\'IĘŻCZYZNY I KOBIETY W ŚRODOWISKU VlIEJSKIM W bogatej i różnorodnej problematyce badawczej dotyczącej obrzędowości weselnej brak w zasadzie osobnych rozważań nad tym, w jakim stopniu obrzęd weselny jest wyrazem pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim w przeszłości i w teraźniejszości. Szkic niniejszy jest próbą analizy obrzędu weselnego w oparciu o polską literaturę etnograficzną właśnie pod tym kątem widzenia. Istnieją liczne i dość wszechstronne studia dotyczące sytuacji i pozycji społecznej kobiety w środowisku wiejskim 1. Brak podobnych opracowań mówiących o pozycji społecznej mężczyzny wynika zapewne z faktu jego uprzywilejowania. W środowisku wiejskim tradycyjnie przyjmuje się i akceptuje supremację mężczyzny, którego autorytet i wysoka pozycja nie budzą kontrowersji. Wartości najbardziej cenione w środowisku wiejskim (np. siła, pracowitość, zaradność) przypisywane są zazwyczaj mężczyźnie. Ogólnie przyznawana jemu wyższość nie pociąga jednak za sobą niełaski dla kobiety, która - co należy podkreślić - swoją pozycję zawdzięcza tylko sobie, swoim zaletom osobistym (np. płodności, gospodarności, uległości) i społeczną niższość kompensuje właśnie ową osobistą odpowiedzialnością za własną pozycję. l Np. H. Bednarski, Społeczna rola kobiet wiejskich. województwa bydgoskiego, toruńskiego i Studium socjo~ogiczne Bydgoszcz 1976; D. Gałaj, B. Tryfan, Zmiany pozycji i ro~i kobiety w rodzinie chłopskiej, (w:) Kobieta praca dom, Warszawa 1967, s. 239-260; J. Piotrowski, Badania na pozycją społeczną kobiet w Polsce i wynikające stąd potrzeby społeczne, "Praca i Zabezpieczenie Społeczne" R. 7, 1965, nr 6, s. 1-12; 1. Reszke, Pozycja spo~eczna kobiet przeg~qd pTob~ematyki, "Studia Socjologiczne" 1976, nr l, s. 135-155; M. Sokołowska, K. Wrochno, Pozycja społeczna kobiet w świetle statystyki, "Studia Socjologiczne" 1965, nr 1, s. 131-159; M. Trawińska-Kwaśniewska, Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w Ziemi Krakowskiej w latach 1880-1914, "Prace i Materiały Etnograficzne" t. lO, 1957, z. 2, s. 129-205; B. Tryfan, Pozycja społeczna kobiety wiejskiej. Studium badawcze na przykładzie rejonu płockiego, Warszawa 1968; Taże, Nowe e~ementy pozycji spo~ecznej kobiety wiejskiej, "Kultura i Społeczeństwo" 1968, nr 2, s. 123-134; Z. Tyszka, Pozycja i społeczna Tola kobiety w rodzinach wie~kopolsku:h, "Kronika Wielkopolski" 1975, nr 2/3 (6), s. 191-202. wsi włocławskiego, �1JII W tym mleJSCU wypada wYJasmc pojęcia roli i pozycji społecznej oraz prestiżu społecznego. Generalnie rzecz ujmując rola społeczna, to ogół zachowań oczekiwanych od jednostki przez grupe;. Natomiast pozycja społeczna oznacza ogół praw i obowiązków przypisywanych jednostce przez społeczeństwo 2. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że do mierzenia pozycji społecznej służy pojęcie prestiżu społecznego, który definiuje się jako ilość szacunku według ustalonej skali wartości wiążącego się z daną pozycją. Poszczególne pozycje społeczne różnią się od siebie właśnie zasobem prestiżu. Zwraca się jednakże uwagę, że można wyróżnić trzy odmiany prestiżu: osobisty - przez ocenę indywidualnych cech jednostki, funkcjonalny - przez ocenę zajmowanej przez jednostkę pozycji w jakiejś hierarchii i pozycyjny - przez zastosowanie do oceny jednostki skali wartości społeczeństwa 3.Pozycja społeczna jednostki ma też wpływ na jej status społeczny. Wydaje się, że analiza obrzędu weselnego pozwala na wyodrębnienie następujących cech pozycji społecznych mężczyzny i kobiety w środowisku wiejskim: 1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym, 2. aktywność słowną mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym, 3. realizowanie zasady starszeństwa w obrzędzie weselnym, 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za męskie lub kobiece, 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską kobiecą, 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeństwie, 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym. Jeżeli chodzi o pierwszy wyróżniony zakres z łatwością można stwierdzić, że role męskie w obrzędzie weselnym, zarówno w przeszłości, jak i otecnie, chociaż nie są liczniejsze, to \V porównaniu do ról kobiecych są jednak bardziej rozbudowane i dominujące. Swiadczy a tym chociażby znaczenie roli starszego drużby i starosty w obrzędzie weselnym na wsi polskiej. W opisach wesel w Wielkopolsce podkreśla się, że np. starszy drużba "musiał ... odznaczać się bystrością umysłu, dowcipem i znajomością obyczajów, na niego bowiem spadał obowiązek czuwania nad całością obrzędów weselnych. Niekiedy starszemu drużbie przeznaczano do pomocy jednego (czasem dwóch) z młodszych drużbów"1. Starszego drużbę w przeszłości wyróżniały bardzo okazałe atrybuty ubioru (np. chustki przewiązane przez ramię, ozdoby kapelusza, różnego rodzaju l·ózgi), które były oznaką jego władzy. Natomiast na tle zespołu żeń~ J. Szczepc111ski, Elementarne pojęcia socjologii. Il!arszawa 1972, s. :278-280. 3 Z. Bauman. Zm·ys socjologii .. Zaga.dnienia i pojęcia, Warszawa 1962, s. :HO-3·11. �117 skiego słabiej zaznaczyły się w przeszłości roznIce w szczegółach ubioru starszej druhny czy swachny. Współcześnie można zauważyć, że raczej druhny v,;yróżniają się okazalszym strojem. Starszy drużba, pomimo że nIe zachował już dawnych atrybutó\v ubioru, to jednak nadal odgrywa w obrzędzie swą ważną rolę, która zaczyna się już w okresie przygotowywania do wesela, a zaznacza się we wszystkich kolejnych jego etapach. Na drużbie spoczywał nie tylko obowiązek czuwania nad całością obrzędu wesdnego, ale także reprezentowanie państwa młodych na zewnątrz. Ewidentnym przykładem tej ostatniej funkcji starszego drużby był cia'wny współudział w "sprosinach" gości weselnych. Zdarza się, że bierze on także udział w załatwianiu spraw urzędowych i kościelnych związanych ze ślubem, bywało natomiast, że prowadził nawet młodą do ołtarza. Drużba jest zwykle przygotowany na okazję wykupywania orszaku weselnego. Ponadto usługuje on gościom weselnym, rozlewa napoje (dawniej osobiście roznosił potrawy 5, zachęcał do jedzenia 6), dba o atmosferę uczty weselnej. W przeszłości był nawet jedynym mężczyzną który mógł asystować przy oczepinach 7. Wśród ról męskich w orszaku weselnym wyróżniała się także rola starosty, częstokroć będącego wcześniej swatem. Szczególnie rozbudowana była dawniej rola (dwóch) starostów weselnych na Śląsku Opolskim 8. W stosunku do ról męskich role kobiece mają w obrzędzie weselnym znaczenie podrzędne. Można chyba ogólnie stwierdzić, że istniejące w środowisku wiejskim wyraźne zróżnicowanie na sferę zajęć męskich wyrażających się na przykład w reprezentowaniu rodziny na zewnątrz we władzach i urzędach oraz zajęć kobiecych, ograniczonych głównie do sfery spraw domowych, znalazło także odzwierciedlenie w obrzędzie weselnym w podziale kompetencji między rolami męskimi i kobiecymi. Mimo, że nastąpił niewątpliwy wzrost autorytetu kobiety wiejskiej w rodzinie, to jednak hegemonia mężczyzny w obrzędzie weselnym jest ciągle rysem charakterystycznym. A. Wojciechowska, Zwyczaje i obrzędy weselne, (w:) Kultura ludowa Wielt. 3, pod red. J. Burszty, Poznań 1967, s. 138. 6 Ibidem, s. 160. ft To zachęcanie przybierało często formę wierszowaną, np . . . . "Jedzcie i pożywajcie, czego braknie to wołajcie, bo ja mam taki kram, kto czego zawoła, to ja mu dam, boć ja jestem drużba na tem żebym dołożył komu trzeba - batem". O. Kolberg, Dzida wszystkie, t. 10: Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. 2, PTL, Wrocław-Poznań 1982, s. 309 (reprint). 7 A. Woiciechow~.ka, Zwyczaje ... , op. cit., s. 163. 8 Cz. Kurek, Tradycja i współczesność opolskich starostów weselnych, Opole 1978; W. Mielczarsk2, Starosta weselny w Polsce, Poznań 1931. 4 koPolski, �118 Opozycja mężczyzna-kobieta jeszcze wyraźniej zaznacza się w obrzędzie weselnym w dziedzinie aktywności słownej. Jak silny by nie był autorytet i pozycja kobiety wiejskiej, to jednak nie są one najczęściej zademonstrowane na zewnątrz; jej pozycję objawia społeczności wiejskiej raczej mężczyzna. W tradycyjnym obrzędzie weselnym w zakresie aktywności słownej kobieta reprezentowała stronę bardziej bierną. Do roli mężczyzn (drużbów, starostów) należał bowiem zwyczaj wygłaszania oracji sprosinowych 9 oraz weselnych (tu trzeba podkreślić, że oracje wielkopolskie uchodzą za najdłuższe 10). Czasem drużba poczuwał się jeszcze do obowiązku przypomnienia, że małżeństwo wiąże strony na dobre i złe, w związku z tym wygłaszał pod adresem młodych dodatkowe, krótkie rymowane sentencje, w rodzaju: "Wody nie będziesz potrzebowała nosić, bo będziesz jej miała w oczach dosyć; drzewa nie będziesz potrzebowała rąbać, bo się na twoich plecach będzie łamać ... " 11. Podczas uczty weselnej drużbowie i goście wznosili także wiele toastów, czasem w formie wierszowanej. Zwyczaj ten nadal jest zjawiskiem żywym i należy do etykiety współczesnej biesiady weselnej. Aktywność słowna mężczyzny przejawia się i w tym, że inicjuje on rozmowę, wybór tematu, zadaje pytania, jego swoboda wypowiedzi jest ograniczona jedynie obecnością starszych mężczyzn lub szczególnymi okolicznościami. Kobieta może odpowiadać, słuchać lub milczeć, prawo zaś do inicjatywy w tym zakresie należy wyraźnie do mężczyzny. Nawet odczytywanie telegramów, tzw. poczty weselnej, częściej jest jego udziałem. Większą aktywność przejawiały kobiety jedynie w przyśpiewkach, które dawniej trwały przez cały ciąg wesela. Były to krótkie, rymowane zwrotki adresowane do młodych, ich rodziców, gości weselnych czy muzykantów. Wyrażały pochwałę, bądź przyganę albo były przymówką. Często stanowiły one dialog, jaki prowadziły zbiorowo kobiety z mężczyznami w odpowiednich sekwencjach obrzędu. Mimo braku szczegółowych analiz w zakresie opozycji mężczyznakobieta w dziedzinie aktywności słownej w obrzędzie weselnym, można z łatwością zauważyć, że zaznaczające się w tym względzie zmiany idą jednak w kierunku ograniczenia dominującej dawniej roli mężczyzny (np. zanik oracji weselnych). Wraz ze wzrostem pozycji społecznej kobiety w rodzinie i w środowisku wiejskim uwidacznia się bowiem większa A. Wojciechowska, Ibidem, s. 150. 11 Ibidem, s. 152. g lQ Zwyczaje ... , op. cit., s. 142. �119 jej aktywność słowna w obrzędzie weselnym. Bierna i milcząca kobieta była bowiem przejawem charakterystycznym dawnych patriarchalnych stosunków w rodzinie. Współczesna kobieta wiejska zaczyna przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Realizowanie zasady starszeństwa w omawianym zakresie wyraża się na przykład w tym, że hierarchię miejsc przy stole biesiadnym wyznacza wiek i pozycja społeczna starszych mężczyzn. Kobieta zajmuje uprzywilejowane miejsce u boku mężczyzny najczęściej z tytułu jemu przysługującego wyróżnienia (także po jego śmierci); wyjątek stanowią jednak matki chrzestne młodych, które są odpowiednio honorowane. Tradycyjny zestaw potraw uczty weselnej niejednokrotnie przygotowuje się zgodnie z gustem, przyzwyczajeniami i upodobaniami starszych mężczyzn. Pozytywna ich opinia o weselu ma bowiem ważkie znaczenie w środowisku wiejskim, toteż gospodarze wesela starają się w ten sposób pozyskać ich przychylność 12. W rodzinie tradycyjnej rozłożenie zadań i kompetencji między mężem i żoną było bardzo nierównomierne. W literaturze przedmiotu nierzadko podkreśla się, że tradycyjny typ gospodarki chłopskiej wyznaczał hierarchię prestiżu w rodzinie według przydatności gospodarczej. Ogólnie rzecz ujmując mężczyzna w zespole roboczym zajmował stanowisko kierownika i organizatora produkcji, on reprezentował rodzinę na zewnątn: i był "głową rodziny" w całym tego słowa znaczeniu. W tym układzie kobieta spełniała rolę podrzędną w sensie pozycji i autorytetu, przy zachowaniu pełnej odpowiedzialności za prowadzenie gospodarstwa domowego, pracę przy chowie inwentarza oraz opiekę nad dziećmi 13. Ta dysproporcja pozycji społecznych mężczyzny i kobiety uwidaczniała się także w obrzędzie weselnym, np. goście weselni wchodząc do mieszkania witali się najpierw z gospodarzem domu weselnego. Odpowiednio do podziału zajęć na męskie i kobiece często był stosowany zwyczaj polegający na sypaniu siemienia lnianego do trzewika panny młodej udającej się do ślubu 14. Zwyczaj uwzględniania w posagu młodej kołowrotka lub przęślicy również podkreślał domenę zajęć wybitnie kobiecych. Znalazło to wyraz także podczas ceremonii witania młodych wracających z kościoła, kiedy to podawano pannie młodej małe dziecko czy kądziel, podczas gdy panu młodemu cepy 15. W ślad za tym można zauIt Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako (na przykładzie wybranych wsi Wielkopolski), wyraz przemian obyczajowości maszynopis, Poznań 1980; Taże, Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Warszawa-Poznań 1985. 13 B. Tryfan, Pozycja spoleczna , op. cit., s. 96-97. u A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 153. •5 R. Kukicr, Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na Kujawach, WarszawaPoznań 1975, s. 136-137; K. Kwaśniewicz, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, (w:) Etnowsi �120 ważyć, że w przeszłości częściej młodej przypominano symbolicznie o zakresie jej przyszłych obowiązków niż młodemu, co znalazło wyraz także we współczesnych prezentach ślubnych, które w wiqkszości wiqżil się z zakresem zajęć uważanych za kobiece (np. żelazko, prodiż, naczynia, pościel itp.). W znakomitej większości młoda para zakładała własne gospodarstwo dzięki świadczeniom ze strony obu rodzin. Swiadczenia te były ustalane bardzo dokładnie i wszelkie odchylenia od przyjętych reguł budziły zainteresowanie i komentarze środowiska wiejskiego. Szczególnie nie mogły być naruszone zobowiązania weselne mężczyzny, którego autorytet i status społeczny mają szczególną wartość dla przyszłej rodziny. Ta:-'że i obecpje społeczność lokalna bacznie obserwuje, czy mężczyzna dokładnie wywiązuje się z akceptowanych powszechnie zobowiązań (np. zakup obrączek, opłaty ślubne, zakup napojów, bukietu ślubnego, opłacenie orkiestry). Jeżeli nawet rodzina młodej przyjmuje na siebie część tych wydatków, to na ogół ukrywa się ten fakt przed opinią publiczną, aby w ten sposób nie osłabić pozycji i statusu społecznego mężczyzny. Opinia wiejska i tak jednak stara się dociec prawdy i jeżeli liczba gości młodej jest większa, to sądzi się, że umowa stron nie została dotrzymana 16. Małżeństwo, w którym kobieta stanowi stronę dominującą, nawet w aspekcie ekonomicznym, nadal nie jest bowiem modelem małżeństwa pożądanym i powszechnie akceptowanym w środowisku wiejskim. I chociaż małżeństwo, w którym autorytetem jest mężczyzna, należy do modelu tradycyjnego ogólnie uznawanego w środowisku wiejskim, to jednak nie brak w obrzędzie weselnym zabiegów magicznych i starań, aby zapewnić właśnie kobiecie dominację w rodzinie. Niekiedy owa chęć podporządkowania małżonka była tak przemożna, "że w chwili udzielania ślubu ktoś ze służby weselnej zarzucał na młodego część stroju oblubienicy" Ponadto częstym zwyczajem oblubienic było "przyklękanie części ubrania oL~ubif>ńcowi", z czego wnioskowano "o rzeczywistej przewadze młodej małżonki w nowym związku małżeńskim" 17. Zalecano też, aby panna młoda podczas ślubu złożyła na ofiarę pieniądze pożyczone od męża, co miało zapewnić jej dominację w przyszłym pożyciu małżeńskim 18. Te i podobne zachowania, kiedyś bardzo rozpowszechnione, dzisiaj, jeżeli zdarzają się, są świadomym nawiązaniem do tradycji, !'ez Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. Biernackiej, (·II. 1"ra,.,kowskiej, W. Paprockiei, "Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 3,1, Wrocław 1981. s. 100. u Z. Staszczak, Obrzęd a obyczaj ... , op. cit., s. 33-34. 17 R. Kukier, Ludowe obrzędy , op. cit., s. 116. 18 A. Wojciechowska, Zwyczaje , op. cit., s. 156. grafia �121 wiary w ich skuteczność lub też stcsowane bywają "na wszelki v.,'ypaciek". Obrzqd weselny można także analizować w aspekcie autentyczności skarg kobiecych. W tradycyjnym modelu wesela młoda przybierała postawę pow~ciągliwq, ulegli.J, "\'1 której górował ton skargi i żalu. Stąd płacz obrzędowy panny młodej wyrażający ból roz~ąki z domem rod=:icielskim ("Panna młoda była zazwyczaj w tym momencie wzruszona, nierzadko zapłakana, odwlel~ała moment rozstania z domerl1 rodzinnym" W). W tym melancholijnym tonie utrzymane były również liczne pieśni i przyśpiewki, w których zwracano uwagę na los, jaki ją czeka po ślubie, na to, że poddana zostanie wyłącznie władzy męża, od której nie uwolnią jej nawet bliscy 20. We współczesnej wiejskiej obrzędowości weselnej rzadko mamy okazję zaobserwować takie "skargi i lamenty" młodej, które na dodatek wykonywane są często z całą dwuznacznością, to jednak jeżeli się zdarzają .- są one przyjmowane życzliwie, zwłaszcza ze strony starszych oraz przez środowisko lokalne. I chociaż "skargi" te s~ł dziś prawie umowne, to jednak stanowią rytualny składnik zawarcia małżeństwa, potwierdzający w ten sposób tradycyjne przekonanie i wiarę, że jedynym przeznaczeniem kobiety jest całkowite oddanie się mężowi i rodzinie. W konkluzji powyższych uwag można stwierdzić, iż obrzęd weselny interesująco ukazuje różnice w pozycjach społecznych mężczyzny i kobiety oraz zmiany, jakie w tym zakresie zachodzą w środowisku wiejskim. R6żnice te są jednak bardziej widoczne w tradycyjnym modelu obrzędu weselnego i zdecydowanie przemawiają na korzyść mężczyzny. Wraz ze wzrostem autorytetu i pozycji społecznej kobiety wiejskiej dysproporcje te ulegają pewnemu zachwianiu, a kobieta zaczyna powoli przekształcać się w równorzędnego partnera w obrzędzie weselnym. Bez przeprowadzenia jednak szczegółowych badań empirycznych, trudno dzisiaj jednoznacznie wyrokować o tendencjach tych zmian oraz o ich głębokości. Mimo to wydaje się, że wskazany typ analizy może być przydatny zwłaszcza w szerszych studiach porównawczych. 'D K. Kwaśniewicz. żeń wsi podkrakowskiej Doroczne i rodzinne (Studium wsi zwyczaje Niegoszowice na tle współczesnych w woj. Komisji Socjologicznej PAN" nr 44. Wrocław 1979, s. 129. 20 Taże, Zwyczaje i obrzędy ... , op. cit., s. 97; R. Kukier, op. cit., ~. 97. przeobra- krakowskim), Ludowe "Prace obrzędy ... , �122 Irena Kabat WEDDING RITUAL AS A MANIFESTATION OF CHANGES IN SOCIAL STATUS OF A MAN AND A WOMAN IN RURAL AREA (summary) Among the research problems connected with wedding rituals there are. in fact, no separate debates on the question: in what way the wedding ritual is a manifestation of the social status of a man and a woman in a rural environment, both in the past and in the present. This sketch is an attempt to analyze the wedding ritual on the basis of Polish ethnographic literature from that very point of view. In rural environments the man's supremacy is commonly accepted. The authority of a man and his position is not controversial. The qualities valued most by the village are usually ascribed to a man. Whereas a woman owes her position only to herself, her personal atributes. Thus she compensates her sociai inferiority with that personal responsibility for her own position. It seems that the analysis of wedding ritual allows to distinguish the following features of a man's and a woman's position in rural environment: 1) the kind and the range of a man's and a woman's roles; 2) verbal activity of a man and a woman; 3) the realisation of the seniority rule; 4) the symbolism of activities regarded as typically man's or woman's; 5) the division of responsibilities between wife and husband; 6) magic rituals warranting the dominance of the sides of marriage; 7) women's complaints. It may be stated, after analyzing the enumerated features, that the wedding ritual reveals in an interesting way both the differences between social position of a man and a woman and the- changes taking place in the rural environment. These differences, however, are more evident in the traditional pattern of the ritual which expresses positively man's superiority. With the authority and the social position of the country woman inncreasing, these disproportions are shaken and the woman is gradually transfigured in the wedding ritual into an equal partner. Nevertheless, without detailed empirical studies it is difficult to determine unmistakebly the depth and the directions of the changes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf02ebcd91fdab447f5e1d3c80634da.pdf 01dd1091192c9f0666f47081a3d1379f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2329 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.174-176 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY ОF J e r z y P г о к o p i u к THE MYTH OF PARADISE This article is a review of variegated forms of the image and myth of paradise created by human imagination both among primitive people as well as in polytheistic and monotheistic religions of the world. Such a survey permits us to formulate a quintessential description of paradise which appears to be a mythical and basically spiritual - rarely physical - "place" of residence, once accessible to all and today only to a chosen few. K i r s t e n H a s t r u p NATURE AS HISTORICAL SPACE The author presents the range of contemporary anthropological know­ ledge about Nature. The thesis of the rather general paper concerns Nature as a category, geography, landscape, motion and history. The intention of the author is to demonstrate that our knowledge is sufficient to enable us to formulate the outline of a new anthropological conception of Nature. M i r c e a E I i a d e THE MYTH OF THE GOOD SAVAGE, OR THE PRESTIGE OF THE BEGINNING The sixteenth, seventeenth and eighteenth centuries produced the concept of the "noble savage" which corresponded to their moral, political and social prejudices. This text focuses on the mythicised recollection of the model-like vision of the "noble savage". M a r c i n B r o c k i CULTURE AND NATURE. REMARKS ON THE MARGIN OF RESEARCH INTO GESTURES The distinction between culture and Nature is not a problem concerning the world but a certain discourse. The source of the latter is to be found in the philosophy of Plato and in the mathematical paradigm of science established by Descartes. Investigations into gestures reveal that the use of language whose conceptual structure contains distinction, puts an end to the project of a complete description of bodily expression. It becomes necessary, therefore, to determine the category of culture and Nature anew and in a different perspective. J a g n a K n i t t e l THE MYTH OF NATURE. WHAT IS NATURE LIKE? "Nature" is one of the most significant concepts with which human thought expressed itself. The call for "a return to Nature" constitutes a leitmotif which systematically recurred in reflections pursued by the humanities. An examination of the history of conceptions of Nature makes it clear that they comprise a record of human longings that change with time. In this aspect, the vision of Nature can bring to mind the myth of paradise: "the return to Nature" is an endeavour to recapture something which we have lost while Nature is perceived as an opposite of culture. The author proposes deliberations on the myth of Nature starting with a presentation of the views expounded by Jean Jacques Rousseau. M a r i a J a n i o n , M a r i a Ż m i g r o d z k a ROUSSEAU - THE EXISTENTIAL HERO The middle of the eighteenth century marked an important date in the European history of ideas. The impact exerted by Rousseau not only shaped for decades to come all perception of relations between nature and culture but it essentially altered the very perception of man. Rousseau - the rebellious son of the Enlightenment and a master of the Romantic men of letters - must be envisaged as an author of a transitory period. M a ł g o r z a t a Ł u k a s i e w i c z IN ONE HOUSE Die Wahherwandtschaften, Leipzig 1976 by Johann Wolfgang Goethe is a pretext for presenting remarks about Nature and culture. A ruthless war is waged between people and Nature, and the prime tactical principle observed by the former is to reject the tactics of the enemy. If Nature appears to be chaos, a haphazard accident or the activity of unforeseeable forces - then people will counterpoise order, deeds, purposefulness and a plan. The slightest neglect signifies defeat. This model resembles to a certain extent the conceptions propounded by Freud and in particular the view which claimed that culture predominantly defends against Nature and essentially is anti-Nature. Z y g m u n t K r z a k MAN OF THE GOLDEN AGE The article discusses the oldest distinguishable stage in the development of human thought: the structure of thought pursued by man of the Stone Age - the Golden Age. All narratives depicting the primeval period when human beings could enter heaven and maintain contact with the deities mention that this universal contact was severed by to a certain event. From that moment on, only shamans were capable of communicating with the heavens. 174 ARTICLES The author maintains that myths about the presence of mankind in paradise should be regarded as testimonies of original pan-shamanism. He also proposes an interpretation of myths about paradise and the Golde Age in categories of pan-shamanism conceived as the prime cognitive paradigm. D i o n i z j u s z C z u b a l a IN THE WORLD OF CONTEMPORARY MYTHS. MONGOLIAN AND SIBERIAN TALES ABOUT THE SNOWMAN In Mongolia, the myth about the existence of the almas (the "snowman") is ancient and firmly enrooted in social consciousness. At present, it has been revived probably under the impact of a global fascination with the mysterious figure of the mountain-dwelling recluse. The old legendary motive is made topical and conceivable by its introduction into the world of contemporary reality and be determining the time of the events. The author penetrates the ancient folklore of Central Asia and the Far North and demonstrates that we are dealing with a traditional and ancient myth shared by many people. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i THE MYTH OF ART BEYOND CULTURE. ART BRUT The creativity discussed by the author is closer to that extremity of Nature whose characteristic feature is independence from tradition trans­ mitted by way of memory or writing; this is not to say that it is completely severed from the experiences of memory. The concept of art brut can be regarded as helpful for reflections on the phenomenon of this variety of creativity. It was introduced in 1945 by the French artist Jean Dubuffet who wished to present creativity free from the pressure of culture. Brut denotes raw, rough and not alleviated by any sort of conventions. Dubuffet claimed that in order to be truly oneself, and emancipated from the impact of culture one must oppose social norms and customs. A d a m C z y ż e w s k i ARCHITECTS AND THE PROTECTION OF BIRDS Contemporary town planning, projects and visions dating from this century are partof an all-present heritage of the departing epoch. It is interesting that in their studies on formal solutions accepted in the praxis of architectonic design, historians of architecture and town planning do not notice their ecological lineage. Twentieth-century town planning is simply an organic ecological reflection. In the opinion of the author, this fact means that it is impossible to conduct within its range any sort of a discourse which would not exploit texts shared by the two disciplines, a procedure which calls for the intervention of the anthropologist of culture. Monika Sznajderman "JARDIN DES PLANTES: PO­ STCARDS", OR THE PLANT METAPHOR OF JAMES CLIFFORD Here the author trnaslates and subsequently comments upon a brief chapter of J. Clifford's The Predicament of Culture. Twentieth-century Ethnography, Literature and Art, "Jardin des Plantes: Postcards". The literary and at times even poetic impressions about plants and people conceal elements of a broader anthropological theory of culture which Clifford shares with other contemporary philosophers and ethnographers. W o j c i e c h M i c h e r a THE DEATH OF HANS AND GRETEL "Home" and "Nature" are radically opposite categories of the imagina­ tion. The image of Nature is created in our imagination predominantly by areas free from traces of civilization: mountains, seas, deserts, and forests. If one were to examine freedom (from the subjugating norms of civilization) which is sought in Nature without Arcadian optimism then it becomes apparent that it is tantamount to death. The author cites texts by Mickiewicz, Dante and Rilke and portrays the forest as a mythical space full of assorted obstacles which radically separate Civilization from Nature and which make it impossible for man to penetrate the regions forbidden to him. Nature is an element, a life whose intensity is unrestrainable and which, therefore, turns into its own negation, chaos and death. J a c e k O l ę d z k i FILÓDZOĄĄN. THE ONE WHICH ENJOYS LIFE OR OGŁAWIANIE. THE CULTURE OF THE WILLOW The foremost issue examined by this article concerns different beliefs and the general attitude towards trees disclosed by Slavs, Fins and Germans; it also contains an attempt at presenting the causes for the existing differences. The author proposes a classification of trees outlined by Kazimierz Moszyński and Adam Fiszer using the categories of their meaning in assorted beliefs. He devotes particualr attenction to the symbolics of willows and poplars which, by means of concepts and images that were connected with them in culture, introduced order into a comprehension of reality and coded knowledge concerning the latter. �E l ż b i e t a U m i ń s k a PLANTS I N FOLK BELIEFS This is an outline of research concerning folk beliefs and knowledge about plants, conducted by Polish scientists in the 1842-1939 period and the historical region of the Commonwealth. The nineteent century witnessed the emergence of two trends of research: mythological which sought the roots of beliefs about plants in pan-Slav mythology, and positivistic which described the function, significance and application of plants in folk science and beliefs. This was the period of the appearance of three scientifically important herbaria: two Polish-language publications by Bronisław Gustawicz (1882) and Józef Rostafiński (1895) and a work in German by Adam Fischer (prior to 1939 and intended as a Polish contribution to an unrealised general work on Slav beliefs about plants, initiated by professor E. Schneeweis at the first Congress of Slav Philologists in Prague). The article makes use of the contemporary methodology of investigations into myths: the semiotics of folk culture and the phenomenology of religion by M . Eliade in order to present Polish exemplifications of biological hierophancies in which it discovers the myth about the tree of life and traces of the cosmogenic myth; it also considers the questioin of sacral time in rituals of gathering plants. The author demonstrates the existence of a composition of blessed plants which has remained unchanged for over 200 years and which at that time became surrounded with so-called duplications of the centre. Finally, the article proves that in Poland too medicinal herbs are rationalised and devitalized variants of the archetypes of herbs of eternal youth and immortality. The author discusses the ritual gathering of herbs and their blessing during Corpus Christi and the feasts of the Assumption of the Virgin Mary and St. John the Baptist. Z b i g n i e w L i b e r a EARTHLY DEITIES This article indicates the reasons why rural communities are unwilling to seek the advice of trained medical doctors (a phenomenon unexplained by insufficient money, distances to town or village xenophobia but primarily by the chasm between scientific and folk medicine). Subsequently, the auhor lists persons predestined to be medically treated (the elderly, children, women, the ill and outsiders). The article basically deals with the institution of witch doctors and magicians. The author maintains that the witch healer in folk culture is a functional continuum of the image of the Master of the Thunderbolt while the magician r should be perceived as a transformation of the mythical antagonist of the God of the Thunderbolt. A n d r z e j R ó ż y c k i TRAVEL NOTES FROM POLAND The author - a film director - noted down his impressions from journeys to various interesting places. He describes, for instance, the old and little-known ritual of floral decorations along the route of a church procession held on Corpus Christi in Spicymierz (a village on the river Warta). He also visited the borderland settlement of Krynki (in the voivodeship of Białystok) once "the heart of European (world) Jewry" where he was fascinated with the stone matzevas - tombstones whose Hebrew inscriptions recall the buried persons. E w a K o r u l s k a ON THE PEASANT - UNTITLED Thanks to tens of literary works of varying rank, the author examined mythicised images of the Polish peasant which function in universal consciousness. She concluded that such images were moulded in the second half of the nineteenth century by the literature and art of the intelligentsia; the "positive" and "negative" portrayal of the peasant co-exists in time and produces a highly contrasted, black-and-white picture. W i e s ł a w M y ś l i w s k i , R o c h S u l i m a , A l e k s a n d e r Jac­ k o w s k i WE ESTABLISHED NATURE The conversation deals with Nature, birds, animals and cruelty. In testimonies of peasant culture, signs denoting Nature are conventional. Nature does not occur here as an object of contemplation which according to Roch Sulima, appeared when peasants began to write. The written word set free a certain perception of Nature. For Wiesław Myśliwski, the manner in which peasants express nature is totally original and remains outside our conventions. The drawing of conclusions must primarily lead to reflections on the system of the language in which the peasant described his situation. Aleksander Jackowski declared that aesthetic evaluation is a privilege enjoyed by people who are not compelled to pay attention to other functions. W. Myśliwski is of the opinion that our view of peasant culture, behaviour and aesthetics cannot apply our concepts, habits or language. For the peasant there are no superfluous or unnecessary things; nor are there any things which exist only for our admiration. Under the impact of civilizational progress we have distinguished Nature and endowed it with a new function - that of an object; one could say that we have brought Nature into being. R y s z a r d C i a r k a THE KILLING OF ANIMALS Killing animals is one of the most universal activities pursued by man in order to satisfy his basic needs. The intention of the author is to review the cultural determinants of a phenomenon when an animal which is often connected with various symbolic and mythological connotations, suddenly changes into nourishment or, on the contrary, lives and becomes as if partof society, receives a name and enjoys considerable esteem. "Ways of killing animals" consists of two separate paradigms which 175 I �determine our attitude towards the suffering and death of animals; "deception" - a form of a cultural game with the environment which creates a veritable bond between man and the surrounding world, and the "lie" - a form of a game played with oneself when the supreme aim of concealing the fact of death is to obtain a rapid and superficial answer. A g n i e s z k a T a b o r s k a THE ART OF POSITIVE EATING Although Kansas is still covered in cattle farms, forty years after the "invention" of hamburger, McDonald's is now introducing ecological food for growing numbers of vegetarians. Fast food, which until recently was universally accepted, is being rejected by the today's thirty-year-olds. In the "food pyramid" noodles are placed above meat in importance. Macrobiotic cuisine triumphes. The supermarket chains of the end of this century are using slogans like "Cultivate the Art of Positive Eating". Jeremy R i f k i n THE ANATOMY OF A CHEESEBURGER In the mid - 1950s the hamburger became the foremost form of American "fast food". Ray Kroc, one of the founders of the McDonald network which specialized in hamburgers, altered the eating habits of the Americans. Today, 200 Americans purchase one or more hamburgers every second. The production process has been divided into several precisely described stages. They exclude improvisation, and deviations are strictly forbidden, AH hamburgers are always identical and the consumers were advised to resign from requests to take into consideration their personal tastes. M a ł g o r z a t a H a l a d e w i c z PEARLS BEFORE SWINE The author considers some aspects of relations between thought, language and culture. By basing herself on the acoomplishments of general semanlicists she conducts a synchronic analysis of one of the traditions of our culture - subsistence on animal products. The article shows the degree in which language assists the creation of concepts which reduce animals to the role of raw material in accordance with the demands of contemporary civilization. The ensuing register which made this operation possible is divided into words which conceal the relation between living creatures and the end product (words such as pork in the sequence: pig, pork, pork chop), words and collocations which objectivise animals intended for consump­ tion (industrial production, meat plants), prototypes which serve the promotion of the commodity and, finally, words which conceal the overly drastic provenance of certain dishes (blood sausage, pottage). Iga C z a c z k o w s k a THE COMMUNITY OF NATURE, GOD AND MAN Contemporary Christian theological thought is experiencing distinct changes as regards its mode of speaking about Nature. To a considerable 176 extent these alterations have been produced by a harsh critique of Chrisianity which is charged with the present-day state of the natural environment. The author demonstrates the way in which theologians examine their own tradition and seek within it trends which could have truly contributed to shaping the overly anthropocentric mentality of modern man whose concern for the welfare of Nature is by no means excessive. In the first place, they point to the much too strong connection between Christian thought and Greek dualistic philosophy as well as the hierarchic, patriarchic manner of thought pursued by the Hebrew tradition. A more careful acquaintanceship with Biblical texts and the context of their origin, however, does not entitle us to claim that Christianity is incapable of proposing the contemporary world and intellectually and morally more profound reflection about nature. An example of such a current could be the intuition revealed by theologians representing various currents, for example, the theology of the process, the theology of liberation, ecofeminism and the theology of creation. Theologians of assorted creeds reach for heretofore little emphasized Biblical texts and theological intuitions from past centuries in order to show the communicty of Nature, God and man. They talk about a God who remains in close contact with His creatures and establishes relations which man is unable to perceive to the very end. They also depict Nature as a creation beloved by God, and endowed with beauty, goodness and sanctity. On the other hand, they do not severe man from the world as a whole; on the contrary, they disclose the common pieregrination of man and all the other creatures towards an ultimate fulfilment in God. In this great community God, man and Nature mutually shape themselves. J a d w i g a R o d o w i c z A DIALOGUE WITH EARTH In the Far East the traditionally interpreted attitude towards the Earth and the environment stemmed from a particular perception and was totally dominated by categories incompatible with ours. The best example are rock gardens situated next to Buddhist temples which served the purposes of contemplation and meditation. The contemplation of a garden became the contemplation of the inner state of the person who found himself in the garden, and the order of the latter and its innermost dynamics in a certain fashion organized the intimate world of the observer. K o j i К a m oj i THE RYÓANJI ZEN GARDEN AND MY DREAM ABOUT THE GARDENER The Zen garden is closely connected with Buddhism and Zen philosophy. It is composed of water, plants, sand and rocks similarly to other gardens all over the world but its characteristic feature is the fact that the purpose of these items is not to stir up emotions of a solely aesthetic or intellectual nature. This is a garden which introduces us to a world which is devoid of relations. On Haiku - Haiku is poetry in which the descriptive form is diminutive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aca66223c5e8a2553f2596f66dfe0c58.pdf 2bcdca551ff4c1e506f95cd4b7eeb006 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2328 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.173 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Jerzy Prokopiuk - tłumacz literatury humanistycznej (niemieckiej, angielskiej, francuskiej, 78 wydanych pozycji), antropozof, religio­ znawca. Redaktor naczelny dwumiesięcznika ,,Gnosis", były prezes klubu Gnosis i klubu C. G. Junga. Tłumaczył m.in. Junga, Mistrza Ekharta, Anioła Ślązaka, Goethego, Schillera, Novalisa, Hegla, Steinera, Freuda, Fromma, Aldousa Huxleya, Eliadego. Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy antropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uniwersytecie w Kopenhadze. Jej postać stała się podstawą sztuki Talabot wystawionej przez Odin Teater. Mircea Eliade - 1907-1986, ur. w Bukareszcie, studiował filozofię indyjską, wykładał historię religii i filozofię Wschodu w Bukaresz­ cie, Berlinie, Bernie i Londynie. W 1945 osiadł w Paryżu i podjął współpracę z wybitnym religioznawcą Georges Dumezilem. Wy­ kładał w Ecole Pratique des Hautes Etudes. Autor pomnikowego dzieła Traktat o historii religii. Publikował w języku francuskim wiele innych prac z zakresu religioznastwa i antropologii kultury. Marcin Brocki - student V roku Etnologii Uniwersytetu Wrocławs­ kiego. Jagna Knittel - etnograf, absolwentka UW, zajmuje się penetracją pogranicza kultury i natury, alternatywnymi systemami medycz­ nymi i różnicami światopoglądowymi. Tłumaczy z francuskiego. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki. Profesor w IBL PAN, wykładowca na UW, w latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in.: Zygmunt Krasiński, debiut i doj­ rzałość, W-wa 1962; Romantyzm. Studia o ideach i sty tu, W-wa 1969; Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie, 1972; Hermeneutyka. Poznanie i terapia, 1974; Gorączka roman­ tyczna, 1975; Literatura wobec wojny i okupacji, 1976; Romantyzm i historia, 1978; Reduta. Romantyczna poezja niepodległościowa, 1979; Odnawianie znaczeń, 1980; Seria Transgresje; Czas formy otwartej, 1984; Wobec zia, 1989; Życie pośmiertne Konrada Wallenroda, 1990; Projekt krytyki fantazmatycznej, 1991. Maria Żmigrodzka - historyk literatury, krytyk literacki, prof, w IBL PAN w latach 1948-1992, wykładała na UMC-S w Lublinie w latach 1959-68 i na UJ 1976-92. Opublikowała studia poświęcone pozyty­ wizmowi i romantyzmowi: Orzeszkowa. Młodość Pozytywizmu, 1965; współautorka z prof. Marią Janion prac: Romantyzm i Histo­ ria, 1978; Słowacki mistyczny, 1980. Małgorzata Łukasiewicz - germanistka, tłumaczka m.in. Gadamera, Habernasa, Simmla, Hessego, Suskinda, Roberta Walsera. Zygmunt Krzak - doc. dr hab. Pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. Zajmuje się prehistorią świata ze szczególnym uwzględnieniem megalitów i myśli ludzkiej. Najważniejsze dzieło to synteza megalitów Europy pt. Megality Europy. Autor 10 książek i 250 publikacji. OionizjuszCzubaia-dr folklorysta, badacz mitologii życia współczes­ nego (studia polonistyczne, doktorat z etnologii, Uniwersytet Wrocławski). Adiunkt w Zakładzie Teorii i Historii w Instytucie Nauk o Kulturze, Uniwersytet Śląski. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor naczelny „Kontekstów". Adam Czyżewski - etnolog (studia UJ), antropolog kultury. W 1990 doktorat Idea miasta-ogrodu w Polsce 1899-1939. Obecnie przy­ gotowuje Słownik wierzeń i obyczajów ludowych w Polsce (na zamówienie Wydawnictwa Szkolnego). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie w Instytucie Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i Aids. Wojciech Michera-archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Autor książki AntyDaniken. Jacek Olędzki - ur. w 1933 roku (studia UW). Etnolog na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracownik naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szerszą refleksją, obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Elżbieta Umińska - studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszaws­ kim (1965), etnograficzne w Podyplomowym Studium Etnografii na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu. Interesuje się kulturą i sztuką ludową (folklor, plastyka, muzyka) filozofią i psychologią. Autorka książki Gry i zabawy dziecięce ^966) atakże recenzji, not i artykułów. Zbigniew Libera - pracownik Katedry Etnologii Uniwersytetu Wroc­ ławskiego. Autor kilku prac dotyczących semiotyki barw, etnobotaniki (m.in. z Adamem Paluchem, Lasowiacki zielnik, Kolbuszo­ wa 1993) medycyny ludowej (Etnomedycyna. Słowiańszczyzna zachodnia i wschodnia XIX-XX wiek - w druku) „antropologii ciała" (w druku - Rzyć, aby żyć. Rzecz antropologiczna w3aktach z prologiem i epilogiem; Wstęp do nosologii napisanej z wy­ czuciem antropologicznym). Andrzej Różycki - artysta fotografik, reżyser filmowy - dokumentalis­ ta. Studiował na Wydziale Sztuk Pięknych UMK w Toruniu, a także w Łódzkiej Szkole Filmowej. Autor wielu wystaw fotograficznych (m.in. Koszulki Panny Marii, Moje prywatne Kalwarie, Drzewo poznania, Raj tracony, Chusta Weroniki), twórca filmów dokumen­ talnych, w których opowiada o rzeczywistości symbolicznej, do której dostęp mają ludzie ze wsi, artyści i nawiedzeni (m.in. Kalwaria Marii Wnęk, Drzewa i Maska, czyli świat od początku, Nieskończoność dalekich dróg). Twórca nagrodzonego na Fes­ tiwalu w Krakowie filmu Podpatrzona i podsłuchana Zofia Rydel anno domini 1989. Ewa Korulska - polonistka, antropolog kultury, doktorat Mit chłopa w literaturze i sztuce 1863-1939, Warszawa 1993, msp w Instytucie Sztuki PAN. Wiesław Myśliwski - prozaik, dramaturg, redaktor naczelny kwartal­ nika „Regiony". Autor głośnych powieści nawiązujących do znaczeń kultury chłopskiej, wielokrotnie wznawianych i tłumaczo­ nych na wiele języków europejskich: Nagi sad, Pałac, Kamień na kamieniu oraz dramatów Złodziej, Klucznik, Drzewo. Roch Sulima - pracownik Katedry Kultury Polskiej UW, gdzie kieruje zespołem Do Badań Kultur Środowiskowych i Zróżnicowań Kul­ turowych. Autor wielu książek m.in. Folklor i literatura, Dokument i literatura, Literatura a dialog kultur, Słowo i Etos. Ryszard Ciarka - etnolog, pracownik Instytutu Sztuki PAN, Pracownia Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Zajmuje się antropologią współczesności, autor wielu artykułów. Agnieszka Taborska - historyk sztuki, romanistka, zajmuje się tłumaczeniami literackimi. Wykłada literaturę francuską w Rhode Island School of Design w Providence USA. Autorka książki Szalony zegar (Nagroda Niemieckiej Akademii Dziecięcej, luty 1994) ; kolejna książka Polubić muzykę country. Dziennik amery­ kańskiej podróży (wyd. NOWA, grudzień 1994). Jeremy Rifkin - autor książek Biosphere Politics, Time Wars i A/geny, znany jest głównie dzięki pracom na temat środowiska natural­ nego oraz tekstom krytycznym o współczesnej technologii. Jest przewodniczących Greenhouse Crisis Foundation i Foundation on Economic Trends, Anatomia cheeseburgera („Granta" 38, zima 1991) stanowi fragment książki Beyond Beef. The Rise and Fall of the Cattle Culture. (E. P. Dutton, 1991). Małgorzata Haładewicz - absolwentka Filologii Angielskiej UAM w Poznaniu, specjalizuje się w socjolingwistyce. Współpracuje z klubem ekologicznym GAJA. Zatrudniona w charakterze nau­ czycielki języka angielskiego w Zespole Szkół Elektronicznych we Wrocławiu. łga Czaczkowska - doktorantka Instytutu Ekumenicznego Uniwer­ sytetu Lubelskiego. Blisko związana z pracą Światowej Rady Kościołów w Genewie. Jadwiga Rodowicz - japonistka, wykłada na UW. W latach 1979-89 pracowała w Zespole Teatru Gardzienice, obecnie zajmuje się badaniem teatru japońskiego. Autorka książki Pięć widzeń kobiety w teatrze No (Pusty obłok, W-wa 1993). Koji Kamoji - japoński malarz, wykształcony na Akademii Sztuki w Tokio, w 1959 roku przyjechał do Polski, studiował w warszaws­ kiej Akademii Sztuk Pięknych. Mieszka w Warszawie. Zadebiuto­ wał w 1965 roku w krakowskiej galerii Krzysztofory. Na stałe związany z Galerią Foksal w Warszawie. Tworzy reliefy z drewna, obrazy i instalacje, a najnowsze prace to reliefy z aluminium i drutu zbrojeniowego. 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a5dbd084f8f25c74f59032aa320e04b.pdf 22ea8497ff300f09df10d62fecd1306f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2320 Title A name given to the resource O sposobie zabijania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O sposobach zabijania zwierząt Ryszard Ciarka „Cóż łatwiejszego na ogół niż unicestwienie życia roślin czy zwierząt? Cóż bardziej dowolnego wydawałoby się, niż własne postępowanie? Stąd natychmiastowy, aczkolwiek niesłuszny wniosek, że zjawiska te nie podlegają prawom w tej samej mierze co inne. A jednak gdy zabijamy jakieś zwierzę, albo gdy pozwalamy mu żyć, żyje ono lub umiera na mocy niezmiennych praw." Zabijanie zwierząt czy roślin w celu ich spożycia jest jednym z najpowszechniejszych aktów jakie spełnia człowiek w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życia, a fakt ten najczęściej umieszczany jest w kodeksie praw „niepisanych" lub „naturalnych", które krytyce poddać najtrudniej. Nie byłoby jednak truizmem twierdzenie o potrzebie poszukiwań „kulturowych treści" owych praw, które regulują, ten niestety najczęstszy kontakt człowieka z otoczeniem natural­ nym. W obszarze zainteresowań etnografii temat ten jest zna­ cząco przemilczany. Istnieje wiele prac o zwyczajach i ob­ rzędach związanych z wegetacją roślin, uprawą roli. W wielu pracach etnograficznych opisy zajęć rolniczych graniczą niemal z podręcznikami agrotechniki, czego w żadnym wypadku nie można powiedzieć o proponowanym tu tema­ cie. Ukazanie i opis interesującego mnie zjawiska będzie bardzo trudne. Materiału badawczego szukać bowiem wypa­ da jak gdyby między dwoma rozdziałami dowolnie wybranej monografii: „hodowli" i „pożywienia". Właśnie między tymi dwoma działami dzieje się interesująca mnie akcja - zwierzę zamienia się w pożywienie. Wtedy też dobytek inwentarski, z którym często wiążą się liczne przesądy, gusła i zabobony, zmienia się jakby mimochodem w pożywienie lub przeciw­ nie, żyje i staje się jakby częścią społeczności, obdarzone zostaje imieniem i sporym szacunkiem. Oczywiście, różnorodne przykłady, jakie zostaną tu przed­ stawione i omówione, zmuszają do pewnych uogólnień, do przytoczenia tu tylko w zarysie modelu uogólnienia. Korzys­ tanie z takiego modelu uogólnienia ma zawsze swoje dobre i złe strony. Jak powiada Cassirer: „Nie szukamy tu jedności wyników, ale jedności działania; nie jedności wytworów, ale jedności procesu twórczego. Jeśli termin człowieczeństwo w ogóle coś znaczy, to to, że mimo wszystkich różnic i przeciwieństw, jakie istnieją między poszczególnymi tworami, wszystkie te formy zmierzają ku wspólnemu celowi. W ostateczności musi się znaleźć jakaś uderzająca cecha, jakiś uniwersalny charakter, w którym wszystkie te formy harmonizują i zgadzają się ze sobą. Jeśli potrafimy ten charakter określić to można będzie zebrać razem rozproszone promienie i skupić je w jednym ognisku myśli.* Materiał źródłowy, który został tu wykorzystany, uzys­ kany został w oparciu o kwerendę periodyków etnograficz­ nych: „Lud", „Wisła", Z W A K , jak również na podstawie badań terenowych przeprowadzonych we wsiach woj. rado­ mskiego (Bierwce, Budki) i płockiego (Murzynowo). Po­ służyłem się również dostępnymi pracami badawczymi, które dostarczyły opisów zachowań i rytuałów, a także sposobów postępowania w chwili zabijania zwierząt. 1 2 3 W poszukiwaniu początku - Mit „W Raju to ludzie jedli jabłka i owoce, bo śmierci nie było..." „W Raju to się ludzie żywili chyba owocami, tak mówią, ale kto to wie, zwierząt nie zabijali i było tyle pod ręką, że starczało dla wszystkich." „Dawniej to ludzie miesza nie jedli, raczej woleli kaszę czy kapustę sadłem okraszone, a najdawniejsi ludzie to chyba mięsa nie jedli tylko owocami żywili się, bo były lepsze, a nie jak teraz zatrute." „W Raju to się korzonkami odżywiali, bo wtedy nie było jeszcze zwierzyny." „Człowiek zawsze żywił się mięsem dawniej czy dziś, chociaż teraz więcej. Nawet chyba w Raju, chociaż może i nie, bo nie mieli ognia, ale znowu surowe mięso to jedzą Indianie, to może i tam w Raju też. Człowiek zawsze musi jeść mięso." „W Raju to ludzie żywili się korzonkami, bo nic innego jeszcze nie rosło, ale ja się na tym nie znam, nie umiem wytłumaczyć, to trzeba kogoś mądrego s p y t a ć . " Chociaż antropologia nie podziela w pełni tego zdania, to w wielu mitach o pierwszych ludziach i ich życiu mowa jest często o tym, że byli raczej wegetarianami, , lub odżywiali się pokarmem „boskim" - niewyczerpalnym - rzadko kiedy związanym z krwią i zabijaniem. „(...) oto daję wam wszelką roślinę wydającą nasienie na całej ziemi i wszelkie rośliny, których owoc ma w sobie nasienie: niech będzie dla was pokarmem." Bardzo podobnym do przypowieści biblijnej jest mit o pierwszych ludziach stworzonych przez Tanriego. Według tego tureckiego eposu, ludzie ci odżywiali się owocami z drzewa, z którego sami wyrośli. W mitologii greckiej „pięć wieków ludzkości" rozpoczyna się mitycznym wiekiem złotym - „ludem złotym". „Ludzie owi należeli do tak zwanego 'pokolenia złotego', byli pod­ danymi Kronosa. Żyli beztrosko, nie znając pracy, żywili się jedynie żołędziami, dzikimi owocami i miodem, który ściekał z drzew, pijali mleko owiec i kóz, nigdy się nie starzeli, tańczyli i często się śmiali. Śmierć nie była dla nich straszniej­ sza od snu. Przeminęli już wszyscy, ale dusze ich zamieszkują szczęśliwe zakątki wiejskie, przynoszą pomyślność i stoją na straży sprawiedliwości." * Jako jeszcze jeden ciekawy przykład, warto przytoczyć tu mit o pierwszych ludziach zamieszkujących królestwo Beni­ nu: „ O o d d a l e n i u s i ę n i e b a o d z i e m i " . Na samym początku istnienia świata, niebo znajdowało się w bezpośrednim sąsiedztwie ziemi. (Stanowiąc pokarm dla jej mieszkańców - R.C.) W końcu jednak niebo rozgniewało się (...). Denerwowała je chciwość ludzka, która sprawiała, że mieszkańcy ziemi odcinali zawsze większe kawałki od tych, jakie byli w stanie spożyć. Resztki nieba wyrzucali wprost na śmietnik a Niebo ostrzegało ludzi, (...) że oddali się od nich. Pewnego dnia chciwa staruszka odkroiła ogromny kawał nieba, którego jednak nie mogła w całości skonsumować (...) zawołała na swego męża, ale i on nie mógł zjeść całej porcji. Wezwali w końcu mieszkańców całej wsi, lecz niestety, i oni nie mogli uporać się z nadmiarem jadła. W końcu resztki musieli wyrzucić na śmietnik. No i niebo rozgniewało się. (...) Uniosło się wysoko ponad ziemię, daleko poza zasięg ramion ludzkich. Od tego czasu ludzie muszą ciężko pracować, aby 5 6 7 8 9 10 11 12 13 1 139 I �15 zapewnić sobie nędzną egzystencję." Kara jaka spotkała bohaterów benińskiego mitu jest wynikiem niedotrzymania obietnicy, złamania przyrzecze­ nia, podstawowej zasady, która gwarantowała im nieskrępo­ wane korzystanie z boskiego, niewyczerpanego pokarmu. Czyn ten także popełniają pierwsi ludzie z biblijnego Raju. Również pierwsi ludzie, których stworzył Tanri ulegają podszeptom niegodziwego brata Tanriego (Er Kisi) i kosztują owoców z zakazanego drzewa. W dalszym ciągu rozważań, fakt ten określać będą jako „załamanie zasady generalnej". Złamanie „zasady general­ nej" niesie z sobą oczywiście zasłużoną karą, którą najczęś­ ciej jest utracenie bezpośredniej opieki Stwórcy, utrata nieśmiertelności, lub po prostu przymuszenie do ciężkiej pracy. Bardzo ciekawym elementem w mitach o pierwszych ludziach i ich życiu, jest połączenie nieśmiertelności, którą otrzymują ludzie od swego Stwórcy, z pokarmem, który jest im dany. Można tu zauważyć, że śmiertelność nie jest dana najczęściej jedynie ludziom, lecz obejmuje ona cały wszech­ świat. Także w wielu motywach bajkowych można zauważyć istnienie i złamanie „zasady generalnej". Motyw ten odnaj­ dujemy w wielu bajkach i podaniach dotyczących pierwszych kontaktów ludzi ze zwierzętami. „Powiadają, że dawniej nie trzeba było ani pasterzy, ani koniuchów, rano gospodyni wypuszczała bydło, gospodarz wypędzał konie na pastwisko, a wilk je pasł i doglądał. Wieczorem zaś przypędzał najakuratniej do domu, a każda gospodyni, miała dla niego upieczony bochenek chleba, nie większy jak na dłoni. Wilk pysk otwierał, ona mu ten chleb wrzucała i to była cała zapłata za jego fatygę. Ale jednej gospodyni sprzykrzyło się piec okrągłe te bochenki, więc pewnego razu wzięła kamyk okrągły, roz­ grzała w piecu i wrzuciła wilkowi do pyska, a on zaczął ludziom zjadać b y d ł o . " Interesujące może być zestawienie tego przykładu ze znanym wigilijnym zwyczajem zapraszania wilka na tę uroczystą ucztę - postną! - wilka. Wilk raczej nie jada wigilijnych - postnych potraw, chyba, że jest to ten sam wilk, który kiedyś wypasał bydło, lub inaczej, że jego to próba, by w tak uroczystym dniu osiągnąć pełną równowagę stanu mitycznego, gdzie nie ma zabijania i śmierci. Nietrudno zauważyć, że śmierć pojawia się w powyższych opowiadaniach dopiero w wyniku złamania przyrzeczenia, które konstytuowało dotychczas całą „zasadę generalną". Dopiero w wyniku konfliktu między „Niebem" a „Ziemią" pojawia się śmierć jako już nieodzowny (co brzmi trochę paradoksalnie) element w życiu człowieka. Nie zawsze jednak pojawienie się śmierci jest karą, która przekreśla dalszy sens egzystencji. Wyjaśnia to świetnie fragment mitu Fonów z Dahomeju o pochodzeniu śmierci. „Awe (człowiek obdarzony zdolnościami magicznymi - R.C.) opuścił Mawu (najwyższe bóstwo w mitologii Dahomeju - R.C.) i wrócił na ziemię. W ślad za nim wysłał bóg Mawu śmierć. 'Ludzie są źli. Kto będzie czynił zło umrze!' - postanowił. Nie podobało się to wszystko Awe. Używszy swych magicznych mocy postanowił rozprawić się ze śmiercią. W tym samym niemal czasie do akcji wkroczył Mawu: 'Zostaw ją w spokoju, a ja dam ci w zamian ogień, ażeby ludzie nie żywili się jak zwierzęta, lecz mogli spożywać gotowane potrawy. Kiedy ktoś zachoruje, musisz dobrze go pielęgnować. Ja sam zadecyduję, czy już czas do niego wysłać śmierć!" 16 nien zatem zostać „uregulowany" stosunek do otaczającego świata, wypadnie przecież od tej pory z niego korzystać, popadać w zależność - ingerować. Najprościej oczywiście można byłoby przyjąć, iż po złama­ niu danego przyrzeczenia następuje ingerencja i uprzedmiatawianie otoczenia. Trudno jednak sądzić, czy czynności te nie wymagały żadnych norm i rytualnych wzorów. 17 18 19 20 21 Złamanie „zasady generalnej" powoduje rozpad całego dotychczasowego systemu organizacji. Od tego czasu, czło­ wiek musi jak gdyby zmierzyć się z otaczającym światem bezpośrednio. Nie może jednocześnie popełnić jakiegoś błędu, który spowodować może jego dalszy upadek. Powi­ 140 Oszukiwanie „Myśliwy, który zdołał znaleźć legowisko niedźwiedzia, oznaczał jego miejsce i wracał do obozowiska, (...). Gdy tylko dostrzegał pierwsze czumy, myśliwy zaczynał ob­ rzędowe działania pantomimiczne. Rozkładał ręce jak skrzy­ dła, wyciągał szyję jak ptak i zaczynał krzyczeć naśladując kruka. (...) Zaczynała się powszechna barwna pantomima, w czasie której kruk wzywał swych braci kruków, by udali się dziobać znalezioną przezeń w tajdze zdobycz. (...) Rankiem, skoro świt, wychodzili z czumów i 'odlatywali do tajgi dziobać zdobycz', tzn. polować. (Moment tuż po zabiciu niedźwiedzia - R.C.) Myśliwy, który wyszedł z barłogu, zwracał się do nie­ dźwiedzia z różnymi prośbami, namawiając go, by dał członkom rodu powodzenie w łowach, by zesłał im zwierzy­ nę, zdobycz, bądź też w formie żartobliwej przekonywał niedźwiedzia, że powinien był od dawna przenieść się do nowej siedziby, ponieważ jego barłóg stał się niedobry i śmierdzący. Gdy w otworze barłogu ukazywała się głowa zwierzęcia, myśliwi krzyczeli, inni na wpół rozpostarłszy ręce i wzniósłszy ramiona przedstawiali kruki skaczące i bijące się 0 padlinę. (...) Następnie przedstawiano przybycie na we­ zwanie kruka gronostai, orzechówek, wilków, lisów i innych zwierząt zamieszkujących tajgę. Każde zwierzę chciało zako­ sztować smacznego niedźwiedziego mięsa. Myśliwi uważali, że patrząc na to dusza niedźwiedzia uwierzy, iż nie został on zabity przez ludzi i nie będzie się na nich mściła, ale przeistoczy się w nowego niedźwiedzia i będzie wędrowała po tajdze, nie wyrządzając ludziom zła, dopóki znowu nie padnie ofiarą myśliwych i nie zostanie przez nich oszukana w ten sam s p o s ó b . " „Oszukują" również myśliwi podczas obrzędów nad zabi­ tym niedźwiedziem w Laponii, gdzie po stypie, która jest jednocześnie weselem zabitego niedźwiedzia, zakłada się czaszkę zabitego zwierzęcia na sosnę, ażeby mógł po niej wspiąć się do miejsca skąd przyszedł. A oto jeden z opisów - pieśń ilustrująca - miejsce narodzin i w konsekwencji powrotu zabitego niedźwiedzia. „Tam niedźwiadek się naro­ dził, wychował się syn niedźwiedzia: Na ramieniu Nie­ dźwiedzicy, na grzbiecie gwiazd siedmiorakich. Zstąpił na rzemykach srebrnych, na miedzianej kolebeczce, wewnątrz kołyski złotej, na czeremchy woniejące, na strumyk wśród wikliny. Rośnie sosna na pustkowiu, a na sośnie srebrna gałąź. Tam ząb pierwszy i ostatni, największy jest i najmniej­ szy. Gdzie się wykluły pazury, gdzie ulepiły łapy? Na wierzchołku gęstej sosny." Myśliwi właściwie występują tu w roli „dobroczyńców", doprowadzających „uciekiniera" do domu, gdyż okazuje się, że myśliwi wcale tego niedźwiedzia nie zabili, a jeżeli już, to akurat nie ci. Cały czas,,(...) zapewniano niedźwiedzia, że on sam się zabił spadając z góry, albo sięgając po jagody itp. Niedźwiedź wskazywał na przyczyny swej śmierci: kulę 1 strzelbę. Myśliwi odpowiadali mu na to, że sam wziął kulę bawiąc się strzelbą, że to nie myśliwi go zabili, ale strzelba, a jeśli on, mimo wszystko, nie wierzy temu, gdyż wokół siebie widzi ludzi, to powinien wiedzieć, że ci ludzie nie są Ewenkami." 22 23 24 25 �Dialog ten odbywał się podczas oprawiania zabitego niedźwiedzia. „Pierwszy niedźwiedź", ,,pra-niedźwiedź" na­ rodził się w niebie, u swego najwyższego ojca, zstąpił na ziemię, działał na niej, został uśmiercony, wskrzeszony i wzniósł się z powrotem do swego niebiańskiego ojca. Tak wygląda zrekonstruowany model mitu. To samo co z ,,pra-niedźwiedziem" działo się później z każdym z jego potomków. Ansimow wyjaśnia lub łączy sposób przygoto­ wań do polowania i cały ceremonial jako nierozerwalnie związany z obrzędowością i kulturą Ewenków. Przytacza wiele przykładów podań, baśni, w których bohaterami są kruk i niedźwiedź. Właściwie, to tylko w jednej znanej bajce kruk w spotkaniu z jeszcze większym od siebie spryciarzem - lisem daje się łatwo oszukać i traci kawałek sera. ,,Z natury rzeczy na wcielenia dla złośliwych demonów i duchów najbardziej nadawały się ptaki o piórach czarnych (jak kruki itp.)." Ostatnio nawet do słownika gwary miejskiej doszło nowe określenie „gapa", w dwóch wariantach, jako określające osobę chytrą i przebiegłą - „cwana gapa" oraz „jeżdżenie na gapę", czyli bez biletu, co jest też swego rodzaju oszustwem, a gapa to często spotykane określenie wrony. W języku angielskim słowo rook oznacza gawrona, ale również szulera i oszusta, a także, co ciekawe, wieżę w szachach. Czyżby więc Ewenkowie oszukiwali? Frazer tłumaczy to zjawisko następująco: „(...) dla dzikie­ go, który wszelkie istoty żyjące uważa właściwie za równe człowiekowi, akt zabijania i zjadania zwierzęcia musi posia­ dać zupełnie odmienne znaczenie aniżeli dla nas (...). Toteż opierając się na zasadach tej pierwotnej filozofii dziki myśliwy, który zabił zwierzę, uważa, że grozi mu zemsta ducha pozbawionego swego ciała lub wszystkich innych zwierząt tego gatunku. (...) W konsekwencji dziki trzyma się zasady nie zabijania takich zwierząt, których zabicie nie jest absolutnie konieczne." 26 27 Oczywiście z takim twierdzeniem można się zgodzić, ale pod warunkiem, że terenem naszych zainteresowań jest „pierwotna filozofia dzikich", która stać ma oczywiście w opozycji do kultur bardziej rozwiniętych. Poszukiwania moje idą jednak w innym kierunku, ku znalezieniu zasady, która łączy, a nie dzieli. Dalszego impulsu i nowych problemów dostarcza zresztą sam autor Złotej Gałęzi. Zasady „filozofii pierwotnej dzikich" odnaj­ dujemy również w kulturach, gdzie trudno by się pierwotności i dzikości doszukiwać. Jawne oszustwa i unikanie od­ powiedzialności za zabicie zwierząt (przede wszystkim bos­ kich) odnajduje Frezer w starożytnej Grecji. ,,(...) podczas ofiar ateńskich zwanych 'mordowaniem wołu' (boupfonia) ofiary składano pod koniec czerwca lub na początku lipca, a więc po zakończeniu młócki w Attyce (...). Rytuał jego był następujący: na zbudowanym z brązu ołtarzu Zeusa Polieusa na Akropolu składano jęczmień zmieszany z pszenicą lub placki zrobione z tych zbóż. Dookoła ołtarza pędzono woły, to zaś zwierzę, które zbliżyło się do ołtarza i jadło ofiary, zarzynano. Topór i nóż, którym zabijano wołu, były uprzed­ nio zwilżone wodą przyniesioną przez dziewczęta zwane 'nosicielkami wody'. Narzędzia ostrzono, podawano je rzeźnikom, z których jeden ciął wołu toporem, rzucał narzędzie i uciekał, a drugi (...) szedł jego przykładem. Z wolu ściągano skórę, wszyscy zaś uczestnicy dzielili się jego mięsem. Następnie wypychano skórę słomą i zaszywano ją, wypchane zwierzę stawiano na nogach i zaprzęgano do pługa. (...) Po czym następowała rozprawa sądowa w staro­ żytnym sądzie, któremu przewodniczył Król (tak go zwano); miano na niej stwierdzić, kto zabił wołu. Dziewczęta, które przyniosły wodę, oskarżały mężczyzn, którzy ostrzyli topór i nóż, ci z kolei winę zrzucali na ludzi, wręczających narzędzia rzeźnikom, tamci zaś obwiniali rzeźników, a rzeźnicy narzędzia. One też w końcu okazywały się winne i wyrzucano je do morza." 28 141 �Powyższy fragment opisuje akt zabijania zwierząt i kon­ na nowo stosunek człowieka do otoczenia. „Wiadomo, że sekwencje tego faktu w społeczności rolniczej. Dochodzi wszyscy na całym świecie oszukują swoich Bogów. Niezależ­ tutaj jeszcze jeden aspekt zabijania zwierząt, jest nim ofiara nie od zawartości literackiej i filozoficznej ksiąg religijnych jako dziękczynienie lub pomoc, a związana jest ona ze z jakich korzystają, muszą oszukiwać. Oszukują chrześ­ sprawą niby nic nie mającą wspólnego ze zwierzętami, cijanie, mahometanie i buddyści. Ale różna może być jakość oszukaństwa. I w tej dziedzinie, jakby w błysku flesza, z wegetacją roślin uprawnych. Katon w swym dziele O gospodarstwie wiejskim w I I w. dojrzeć można oblicze dalekiej kultury, naczelną cechę jej p.n.e. taką daje radę, aby żniwa dały zadawalający wynik: struktury." ,,Zanim rozpoczniesz żni­ wo, należy ofiarować świn­ kę przedżniwną wedle ta­ Sposoby zabijania zwierząt kiego oto obrzędu: ofiaruj Cererze jako świnkę przed­ Omawiając tę część ma­ żniwną loszkę i to zanim teriału, która dotyczy zabi­ zwieziesz te oto plony: or­ jania zwierząt w naszej tra­ kisz, pszenicę, jęczmień, dycji, nie sposób pominąć bób i rzepę nasienną. Za­ wpływu religii chrześcijań­ nim zabijesz Loszkę, uczcij skiej wraz z jej etyką, wzo­ kadzidłem i winem Janusa, rem postępowania czy sys­ Jowisza, J u n o n ę . " temem wartości. „Biblijna wizja świata i miejsce czło­ Oczywiście rzadko kiedy wieka w nim prowadzi do takie ofiary mają charakter radykalnej desakralizacji całopalny lub w inny spo­ przyrody. Przyroda jest sób nie pozwalają korzys­ wprawdzie stworzona tać z mięsa zabijanego przez Boga, ale jedynie ja­ zwierzęcia. Najczęściej ko scena dziejów człowie­ tylko moment zabicia jest ka, który ma sobie przyro­ chwilą właściwej ofiary, dę podporządkować. Jeśli poświęceniem Bogu. Tak więc Biblia nasycona jest jak zostało to sprecyzowa­ jeszcze sakralnym stosun­ ne w przepisach Koranu, kiem do przyrody, to jej gdzie wszystkie zabijane desakralizacja jest nie tyl­ zwierzęta poświęca się Bo­ ko nieuchronną konsek­ gu, w przeciwnym zaś wy­ wencją biblijnej wizji świa­ padku zabijanie ich jest ta, ale wręcz zadaniem do grzechem. Jest więc spełnienia." w tym pewna asekuracja, Biblijne wyniesienie świadome lub nie zrzuca­ człowieka ponad inne is­ nie z siebie odpowiedzial­ toty oraz zapewnienie Bo­ ności, która ciąży na oso­ ga o panowaniu człowieka bie zabijającej zwierzę. M i ­ na ziemi, nad wszelkimi mo różnorodnych sytuacji, zwierzętami i roślinami jest zwyczajów czy sposobów M . Chagall, Wól odarty ze skóry, Ш1 tak mocno wtopiona w tra­ zdobywania pożywienia w dalszym ciągu można zauważyć element oszukiwania, co dycję ludową, że w pełni można odnaleźć ten aspekt działal­ prawda różne są jego odcienie i znaczenia, zasada jednak ności człowieka w jego życiu codziennym. Jerzy Nowosielski pozostaje ta sama. Można też wyszczególnić podstawowe ukazuje ten problem jako naczelną cechę wyróżniającą mówiąc, iż „chrześcijaństwo zupełnie zagubiło sakralny jego typy: a) w chwili zabijania podawanie się za kogoś innego, stosunek do ofiary z krwi zwierzęcia (...) niejako skoncent­ rowało tę ofiarę na mistycznym Baranku i widać jak gdyby członka innej grupy lub zwierzę; b) obwinianie samego „poszkodowanego", iż sam sprowa­ zupełne wyparowanie ze świadomości sprawy śmierci zwie­ dził na siebie nieszczęście, lub za winne uznawać narzę­ rzęcia zabijanego przez człowieka, czy sprawy tajemnicy cierpienia zwierzęcia w przyrodzie. Chrześcijaństwo zupełnie dzia, którymi zwierzę zostało zabite; to zagubiło i dlatego trudno jest mówić o cierpieniu, śmierci c) oszukiwanie, namawiając pieśnią lub zaklęciem, aby zwierzę dało się złapać w sidła albo bezpośrednio zabić, i zabójstwie zwierząt w aspekcie duchowym." Rozszerzając tę wypowiedź, przytoczyć chciałbym od­ lecz fakt samego zabicia przemilcza się obiecując wspa­ powiedzi na jedno z pytań mego kwestionariusza: dlaczego niałe, niczym nie zakłócone życie pełne bogactwa; zabijamy i czy mamy w ogóle prawo do zabijania zwierząt? d) zabijanie zwierząt w imię Boga w formie ofiarowania. Z cytowanych przykładów wynika, że tak naprawdę, jakoś A jeśli mamy, to kto nam dał takie prawo? „Człowiek zabija zwierzęta, bo takie jest postanowienie od tej śmierci nie widać. Ukrywa się ją skrzętnie lub po prostu nie zauważa. „Śmierć nie jest nigdy czymś nieuchronnym, najwyższych władz, od Boga. Bóg dał człowiekowi wszystkie jest wynikiem okoliczności (...) śmierć nie istniała zawsze; władze i kieruje jego rozumem. Zawsze zabijano zwierzęta, pojawiła się na skutek jakiegoś szczególnego wydarzenia, ofiary składano przecież z Baranka." upadku człowieka lub jakiejś katastrofy." Wygląda na to, „Ludzie zabijają, bo mają takie prawo. Ludzie mówią: że „upadku człowieka" lub jakiejś innej katastrofy nie było, wychowałem, zabiję i zjem, i nie ma co tu myśleć, tak już jest a człowiek żyje nadal w świecie mitycznym bez śmierci od zawsze." „Człowiek panuje nad wszystkimi zwierzętami, bo głowę i zabijania. „Oszukiwanie" zatem byłoby tym, co reguluje, ustanawia najwyżej nosi, koń też głowę wysoko nosi i dlatego stoi zaraz 29 34 30 31 32 35 36 37 33 38 142 �za człowiekiem. A świnia to najniżej, bo łeb nisko trzyma w błocie i ryje." Powróćmy jeszcze raz do wypowiedzi Jerzego Nowosiel­ skiego, który jednoznacznie twierdzi: „Zabijanie zwierząt w świadomości chrześcijańskiej nie jest grzechem". I prawdą jest również to, że traktujemy zwierzęta „wyłącznie jako przedmiot użytkowy, z którym praktycznie rzecz biorąc można zrobić wszystko, co się chce. (...) Przecież jeśli badamy treść rachunków sumie­ nia w katechizmach czy w książe­ czkach do nabożeństw, to tam właściwie element grzechu pole­ gający na nadużywaniu naszego ludzkiego prawa do świata zwie­ rząt w ogóle nie istnieje." 39 40 Wynikałoby z tego, że stajemy w tej chwili przed sytuacją nową, nie spotykaną dotąd w naszych poszukiwaniach sposobów zabi­ jania zwierząt, jak dotąd właś­ ciwie... bez ich zabijania, a co nazwałem na podstawie wcześ­ niejszych ustaleń „oszukiwa­ niem". Powyższe wypowiedzi moich rozmówców świadczą nie tylko 0 bezwględnym wywyższaniu człowieka, stanowią raczej próbę scharakteryzowania czy klasyfi­ kację otoczenia, którym są mię­ dzy innymi zwierzęta, gdzie jedy­ nym wyznacznikiem jest sposób noszenia głowy. I m wyżej trzy­ mana głowa, tym ważniejsze miejsce wśród innych. Taki sam typ klasyfikacji za­ uważyć można także gdy w grę wchodzi „mądrość". Oczywiście, na czele tej hierarchii znajduje się człowiek, dalej jednak sprawa jest całkiem otwarta. „Zwierzęta rozumieją, jak się do nich mówi i poznają swoje imię, a świnie nie. Ja krowy nauczyłem, że jak szły na pastwisko, to nie wchodziły w szkodę, bo jak każda czy chciała skubnąć buraków czy pszeniczki to ją lekko w mordę biłem kijkiem i tak się nauczyły, że potem prościutko szła na pastwisko i gdy sprzedałem taką krowę to chłop nie mógł się nadziwić, że krowa taka mądra i nigdy w szkodę nie wchodzi. Jak raz wszedłem do chałupy to zobaczyłem, jak koty wylegują się na piecu, to krzyknąłem na nie żeby się wzięły do roboty, a nie wylegiwały i wygnałem je do stodoły myszy łapać i co pan powie jak po prawie miesiącu, gdy siedziałem i jadłem obiad, to przychodzi jeden 1 przynosi mi myszę w zębach, taką miał pamięć. Ja to nie wierzę w to, że zwierzęta mogą ludzkim głosem mówić na Wigilię, ale mądre to są i swój rozum m a j ą . " „Świnia to głupia, tylko żre i się w gównie tarza, maciora to może nawet własne dzieci zadusić - takie to głupie." „Konie, krowy, psy, koty mają swoje imiona, bo bliżej z ludźmi żyją i rozumieją jak sieje zawoła. Kiedy krowa idzie w szkodę to się krzyknie po imieniu i zaraz zrozumie, a świnia nie, bo to głupie, łeb nisko spuści i ryje, jest głupia to i nie ma imienia." „Jak zwierze rozumi to ma nazwę - ot taka krowa, woła się na nią Krasula, Siwa, Graniasto - to tak po maści, krowa to rozumi jak sieją po imieniu woła i się obejrzy. Na konia to wołają po maści: Siwy, Kary, ale są taż tacy, co na kobyłę 41 42 43 Baśka krzyczą. Świni się nie nazywa, bo to świnia, świnia nic nie wie, co się mówi. Ale świnia nie jest taka głupia i swój rozum m a . " Z powyższych cytatów wynika, iż trudno byłoby zdecydo­ wanie wymienić zwierzę najmądrzejsze, które stoi w tej swoistej hierarchii za człowiekiem i pozostałe zwierzęta, wśród których można by zauważyć stopniowe zmniejszanie się „mądrości", jedno jest. tylko pewne, zdecydowanie na końcu tej „drabiny mędrców" znajduje się świnia. Inną klasyfikacją otoczenia przez człowieka (najważniejszą i najbardziej popularną) jest na­ zywanie - nadawanie imion. „Nazywa się konie, krowy, psy rozmaicie, najczęściej od maści: Kary, Siwy, Łaciaty. Na psa Bu­ rek lub Cygan. Koty to nazywa się rzadko, bo kot to kot. Świnia to nie ma imienia, bo tylko ryje i cała przeznaczona jest na zabi­ cie. Nazwy otrzymują te (zwierzę­ ta - R . C ) , które są bliżej z lu­ dźmi. Odróżnienie jest na jałówni na chowanie i na zabicie czy sprzedaż, bo te nie mają imienia i mniej się o nie dba, aby tylko mleka dostały lub ś r u t y . " „Tak uznano, że świnie nazw nie mają, to chyba dlatego, że ich zawsze duża ilość jest i jak świnia się oprosi to ma ich dużo od razu. Konie mają imiona rozmaite Szamlowaty czy Kary, najczęściej od maści. Krowy to aby nazwać Kwiatula, Łaciata. A dlatego ma­ ją nazwy, bo bliżej z człowiekiem są i pojedyncze mają wycielenia. Świnia szybko dojrzewa, osiem miesięcy i już do zabicia, cielak tak samo - sześć tygodni. Krowy nazywa się dlatego, żeby je odróż­ nić, żeby wiedzieć, która się lata i gdzie którą u w i ą z a ć . " „Imiona zwierzakom to się nadaje po upodobaniu. Na krowę wołają po maści Krasula, Łaciata, Graniasta. Na konie to często Baśka mówią albo Siwy, Bułany - to też po maści idzie. Jak Gospodarz lubi zwierzę to nadaje mu imię, jak się na nie krzyczy to przychodzi, łeb odwraca. (...) Świni się nie nazywa, bo to głupie takie i nie rozumie nic, świnia to taka pospolita mało się do niej przyzwyczaja, krótko się ją trzyma i na ubój, to po co ją nazywać. Inne zwierzęta to długo są na gospodarce, to się daje im imię, bo wszystko się jakoś nazywa. Na świnie to się mówi prosiaki, a na maciorę to maciora i j u ż . " „Nazwy mają te zwierzęta, które są dłużej w gospodarstwie, konie, krowy. Nazywa się je od maści: Krasula, Łaciata, Czerwieniasta - to krowy, na konia woła się Siwek, Kasztan, Baśka - to taka ulubiona kobyła. Świni się nie nazywa, bo to zwierze przeznaczone na interes, po co je nazywać jak trzyma się kilka miesięcy, a potem idzie na zabicie. Świnia to by nawet nie reagowała na swoje imię, bo to tylko ryje, i żre co się podstawi. Inne zwierzęta to są szlachetniejsze, byle gówna nie zjedzą, a świnia to wszystko zeżre nawet spod siebie. Cielakom to się nadaje imię jak się co ciekawego zauważy po urodzeniu, plamy, łaty. Takiemu, co ma być prze­ znaczony na ubój, to się nie nadaje imienia, bo po co się 44 45 46 47 143 I �przyzwyczajać. Przecież gospodarz to też kieruje się sumie­ niem i uczuciem." „Nazwę to taka krowa czy koń miały jak na targu się kupowało, to wiadomo, że kupowano taką a taką krowę, np. Gniadulę, a z własnego chowu to dostawała imię najczęściej od maści. Świnie nigdy nie mają imienia, na maciorę mówi się Maciora, a na prosiaki to Prosiaki. Może dlatego, że brzydzili się ludzie świni, że jak świnia to koryto ż r e . " Również w tej klasyfikacji świnia jest w swoisty sposób wyróżniona. Zastosowanie podziału otaczającego świata na bliski, nazwany nawet imieniem własnym, i ten oznaczony za pomocą ogólników czy nazw gatunkowych zasługuje na szczególną uwagę i wart jest większego zastanowienia. Szczególnie jeśli zestawimy ten podział z klasyfikacją pod­ stawową, polegającą na biblijnym wywyższeniu człowieka ponad inne istoty żyjące, to można zauważyć, że prawo bezwzględnego panowania nad światem nie jest tak jedno­ znacznie nacechowane dowolnością i przedmiotowością w obcowaniu ze zwierzętami. Nadanie imienia własnego zwierzęciu, to nie tylko wyróż­ nik wśród pozostałych, to także, mówiąc dobitniej, darowa­ nie życia lub przyzwolenie na życie w społeczności ludzkiej. Nie nadanie natomiast imienia przynosi jak gdyby dane zwierzę w świat rzeczy. Łatwiej jest użyć czy zniszczyć jakiś przedmiot czy rzecz, niż coś, co posiada własne imię, a zatem coś więcej. Nadanie imienia to także poświęcenie - poświęcenie Bogu za czym idzie nietykalność i przyjęcie do społeczności. Obrzęd nadania imienia nierozerwalnie wiąże się z chrztem (w tradycji chrześcijańskiej) - akt ten jest momentem przyję­ cia do społeczności chrześcijan. Natomiast nie nadanie imienia, często dodatkowo nacechowane jest określeniami pejoratywnymi, często nawet wulgarnymi. Gdy przyjrzymy się bliżej tej praktyce, stwierdzimy dwoja­ ki jej sens; z jednej strony obrzucanie nieszczęsnej świni wulgarnymi określeniami, twierdzenie, że potrafi zjeść nawet własne odchody, że żyje w brudzie i jest śmierdząca, wcale nie przynosi chluby osobom potem ją spożywającym. Z drugiej zaś strony fakt takiej praktyki odnosi się raczej do sfery życia zwierzęcia, dyskredytuje jego wygląd, sposób bycia, poży­ wienie itp. Fakt niejedzenia wieprzowego mięsa przez społeczności żydowskie w Polsce stał się tematem licznych anegdot, w których stwierdza się wręcz, że powodem tego stanu rzeczy jest przemienienie ich krewniaczki za swą głupotę w świnię. Wynikałoby z tego, że praktyka „uprzedmiotawiania" zwierząt ma swój ukryty sens, a nazywanie i nie nazywanie zwierząt, oznacza również odpowiednio zabijanie i nie zabijanie zwierząt, czyli mówiąc poprawniej wprowadzone zostaje rozróżnienie na zabijanie zwierząt i branie rzeczy. Tym samym podział na człowieka i otoczenie. Owa dowol­ ność w czerpaniu korzyści z otoczenia przestaje istnieć. Zarysowała się natomiast zasada regulująca stosunek czło­ wieka do otoczenia. Rozpatrując tę zasadę modelowo stwier­ dzić można, że odpowiada ona w pełni temu, co poprzednio określiłem jako „oszukiwanie", spełnia bowiem takie jej podstawowe założenie, jak fakt unikania śmierci, czyli zabijania, gdyż nie zabija się rzeczy tylko zwierzęta, a tych z kolei zabić nie można, ponieważ posiadają imię. Takie modelowe stwierdzenie istnienia jakiejś zasady nie może być jednak w pełni zadawalające tym bardziej, że przedmiotem badań staje się tym razem nasze najbliższe otoczenie i w ten sposób znamy nie tylko jego prawa, ale i anomalia. Na szczególną uwagę zasługuje również fakt pewnej cykliczności zabijania zwierząt w gospodarstwie chłopskim. W wielu wypadkach zbieżny on jest z ważnymi świętami chrześcijańskimi jak Boże Narodzenie czy Wielkanoc. Tuż przed tymi świętami występuje do dziś wzmożony ubój 48 49 50 51 144 zwierząt, nie tylko powodowany chęcią zastawienia świąte­ cznego stołu najlepszymi daniami, ale pozyskane w ten sposób mięso stanowi zapas na dłuższy czas. Świadczy to także o braku zupełnej dowolności w dysponowaniu zwierzę­ tami, ich życiem i śmiercią i stanowić może jeszcze jeden przyczynek do opowiedzenia się za istnieniem zasady „oszu­ kiwania" w chłopskiej kulturze tradycyjnej. Innym, obecnie nieco zapomnianym, świętem, podczas którego zabijano zwierzęta i zjadano mięso, były zapusty, mięsopust, czyli „szalone dni". Jest to kilkudniowy okres (najczęściej trzydniowy), w którym panować powinna weso­ łość i zabawa. Często słowo zapusty i sposób manifestowania tego święta utożsamiane jest ze słowem karnawał. W więk­ szości przypadków słowa karnawał, jak i zapusty czy mięsopust tłumaczone są jako carnae-vale (саго, carnis - mięso; vale, valedico - bądź zdrów!, żegnaj!) za-pusto (mięsa), mięsa-pusto. Jak nietrudno zauważyć, wszystkie te określenia dotyczą raczej chwili, która nastąpić ma po burzliwym okresie święta i bardziej odnosi się do czasu następującego po święcie, kiedy zapanuje niczym nie zmąco­ ny nastrój postu. Nie byłoby w tym na pewno nic godnego uwagi, gdyby nie jeszcze inna, błędna zresztą, interpretacja słowa karnawał, kiedy to fakt powszechnego uboju zwierząt i spożywanie mięsa zasugerował Stanisławowi Czai w ar­ tykule „Zapusty" odniesienie słowa karnawał do źródeł carnae-avello (avello, velli - rozszarpywać) i tłumaczenie karnawału jako „mięsożerstwa" i odpowiednio mięsa-upust. Dopiero jednak te dwie interpretacje pozwolić mogą w pełni zrozumieć charakter tego święta; z jednej strony, przez odniesienie nazwy do czasu przyszłego, sądzić można, iż to święto ma bardzo wyraźne cechy „granicy", możliwości odmiany, z drugiej zaś strony przykłady nad­ miernego spożywania mięsa i nawet pewnej zgody na ten fakt dość łatwo sugerują interpretowanie nazwy tego święta jako krwawego. „Na zapusty gospodarze bili wieprza, a zwłaszcza w ostat­ nie te najszaleńcze dni, bo zapust musiał być tłusty. Spraszali sąsiadów, raczyli ich „jajeśnicą i śtuką i popijali wódką chwest. (...) Wtencas inacy żyją, bo kogo stać, to zabija na zapust świnię albo przynajmni staro krowę i zaprasza sąsiad sąsiada, brat brata, kum kuma, przyjaciel przyjaciela na zapust." Charakteryzuje się również zapust bardzo ciekawymi w treści przyśpiewkami czy rymowankami, w których mowa jest właśnie o zabijaniu i zjadaniu zwierząt. Jak prawie nigdy zwrotki tych piosenek przedstawiają ów moment z całą brutalnością. 52 52 „Przysłała nas tu świnia Żeście jej zabili syna Są tu drobne znaki Na progu krew, na gnoju kłaki Weźcie noża ostrego, Tnijcie nieboszczyka pstrego Od głowy do d... Będziemy mieli kapusty i k r u p y . " 54 Ta króciutka przyśpiewka zasługuje na szczególną uwagę. Śpiewana jest przez zapustnych dziadów, chodzących od domu do domu. Przedstawiona w niej akcja jest jakby przestrogą czy lekcją, w jaki sposób nie należy zabijać zwierząt, to znaczy pozostawiać tak wyraźnych śladów „zbrodni". Dla podkreślenia tego faktu występują tu okreś­ lenia w stosunku do zwierząt bardzo „ludzkie", takie jak: syn-nieboszczyk czy w końcu określenie części ciała raczej stosowanej do opisu ludzi. Ale pamiętajmy, że jest to czas święta, zabawy i figli, czyli moment znajdowania się jakby w innej rzeczywistości nie podlegającej normom i nakazom przestrzeganym w zwykłym dniu. �Z wielu materiałów wynika, że przynajmniej dawniej czas zapustów był bardzo „krwawy" i pełen zapamiętania w je­ dzeniu mięsa, aby mógł zapanować po środzie popielcowej cichy, pełen refleksji smutek. „W ostatni, we wtorek, tak zwany mietiejniawokors, dziesięć razy jedzą mięso, a baby dnia tego piorą bieliznę, aby się umęczyć i móc więcej zjeść." Po ściśle określonej hierarchii człowieka i zwierząt, rozróż­ nieniu na zwierzęta nazywane i nie nazywane, zaznaczonej cykliczności i pewnych określonych dni, kiedy zabijano zwierzęta, pora na ostatni przykład, mówiący o braku dowolności dysponowania zwierzętami - ich życiem i śmier­ cią - sam moment zabicia. Temat dość drażliwy, niezbyt często omawiany w literaturze etnograficznej, omijany też dyskretnie w podręcznikach fachowych dotyczących hodo­ wli i uzyskiwania mięsa. Na początek pytanie: kto może zabijać? „Ja do zabijania nie miałem natury, bo i zabić to bagatela, a potem to trudno, mięso rozebrać, podzielić, krew na kaszankę upuścić. To już musi być człowiek, który się na tym zna. To musi być człowiek zdatny do tego lub jaki wykpis, co to potrafi." „Nie każdy potrafi zabijać, trzeba mieć to odziedziczone, bo się widzi, jak zabijali. Taki człowiek powinien być sprytny, zdrowy, nie gorący, uważny. Dawniej to w Murzynowie były jatki i jak ktoś nie chciał zabijać, to sprzedawał świniaka do jatki i mógł kupić m i ę s o . " „ D o zabijania to trzeba być sprytnym i obrotnym, trzeba to zrobić szybko, by się nie męczyło długo i siły też trzeba mieć, tego nie może zrobić partacz." „Zabić zwierzę to trzeba potrafić, często woła się kogoś do pomocy. Nie każdy to potrafi, trzeba mieć w p r a w ę . " „Ja tego nie umiem zrobić, to trzeba mieć wprawę. Są ludzie zdolni, taki człowiek musi być opanowany, bo zamordować to łatwo. Tak jak na wojnie człowiek zabija, bo natura jego dziczeje i człowiek nie liczy się z życiem." „Zabić zwierzę to trudno, to już od charakteru zależy, są tacy co tego nie zrobią. Ja sam świniaka biłem i pomagałem przy cielaku, ale cielaka to żal bardzo, oczy ma otwarte i cały czas tak beczy i łzy mu lecą." „Nie każdy może zabić, trzeba mieć sumienie i siły do tego, są tacy, co nie mogą na to patrzeć. Taki, co zabija, musi być zdolny i silny, to musi być fachowiec. Zwierzę, jak się je zabija, to się rzuca i kwiczy, są tacy, co i za tysiąc złotych tego nie zrobią. Ja biłem jak trzeba, ale też nie lubię, taki żal jest wtedy." Przykłady powyższe pozwalają na określenie cech charak­ terystycznych osobowości ludzi, którzy mogą zabijać. I znów staje przed nami pytanie bez odpowiedzi: czy takimi są w rzeczywistości? czy powinni być tacy? czy uważają, że w swoim mniemaniu są takimi właśnie ludźmi? Rozstrzyg­ nięcia tego typu na pewno tu nie padną, ważne jest natomiast to, że odnajdujemy nowe „ograniczenie" dowolności w trak­ towaniu zwierząt. Następny problem to sam akt zabijania. Najczęściej i najchętniej moi rozmówcy opowiadali o zabijaniu świni, gdzie nie brakło również momentów humorystycznych lub opowiadano o tym w sposób „normalny" bez większego zaangażowania emocjonalnego. Natomiast jeśli mowa była o zabijaniu innych zwierząt: krów, koni, cieląt czy owiec, nastroje wtedy były nieco odmienne. Można to tłumaczyć sygnalizowanym powyżej zhierarchizowaniem zwierząt, a fakt zabijania krów, koni czy cieląt wydaje się być bardzo niedawny w tradycji wiejskiej, a spowodowany między innymi zmianą stosunków gospodarczych między wsią a miastem, poszerzeniem rynku zbytu mięsa itp. Pewnym zaskoczeniem był powtarzający się zwyczaj jedzenia po zabiciu zwierzęcia jego lekko podsmażonej wątroby. Ten 55 56 57 58 59 60 61 62 fakt, co ciekawsze, zanotowałem w dwóch niezależnych miejscach (woj. płockie i radomskie). Inny ciekawy element moich poszukiwań to istniejąca dawniej, a sporadycznie nawet i dziś, tzw. wolnizna lub dożywocie - jest to pozostawienie starego zwierzęcia najczęś­ ciej konia czy krowy przy życiu, mimo że nie przynosi ono żadnego pożytku materialnego. Obecnie jednak z „pomocą" przychodzą punkty skupu zwierząt i zakłady utylizacyjne. Oto kilka przykładów: „Zwierzę to czuje jakoś, że będzie bite, krowa to już dzień naprzód płacze. Ciężko taką zabić, ale trzeba jak chora czy co. Gospodarz to sam bije, najwyżej sąsiad przyjdzie, żeby pomóc. Teraz to się wozi do Jedlińska i tam biją, i człowiek się nie męczy. (...) Najwięcej żałości to jest o cielaka - to małe takie i łzy mu ze ślepiów lecą - są tacy, co świnie zabijają, a cielaka nie mogą, ale są tacy, co im wszystko jedno. Do zabicia krowy to siły trzeba mieć, bo to silne i duże, też jest żałość, gdy się bije, bo człowiek się do niej przyzwyczaił, teraz to starą czy chorą krowę do Jedlińska się odprowadza. Świnia wcześniej nie czuje, że będzie bita, dopiero jak się jej nogi wiąże, to się rwie, każdy się boi śmierci. Dawniej to gospodarz nie zabijał konia, dziś to za każde mięso w skupie zapłacą, to się go do punktu prowadzi. Ale dawniej to jak koń był stary i chory, to żałość była i czekało się aż sam zdechnie, czasem, aby się dłużej nie męczył to mu pić nie dawano i szybciej zdychał. Jak już zdechł, to się go do lasu zanosiło i gdzieś zakopywało albo gdzie do rowu wrzucało. Byli i tacy, co gdy koń był niezdatny, to go wyganiali, aby się gdzie wywlók i padł, i zdechł, ale dobry gospodarz to tego nie robił. Teraz to czasem jak pies jest już stary, to się go wygania i potem się włóczą takie po lesie, ja to swoje zabijam, żal jest, ale trzeba, bo po co ma się taki wałęsać po drodze. Najwięcej to się bije tak na tydzień przed świętami, przed Wielkanocą i Bożym Narodzeniem, aby zdążyć i wyroby zrobić. Głównie to się świnie bije, bo to na mięso i kiełbasy dobre. Mówią, że najlepsze to mięso z cielaka, aleja nie lubię, bo takie suche jest. (...) Jak gospodarz sam bije, to najczęściej w stodole na klepisku miejsce sobie robi. Najpierw to się ogłusza, potem gardziel podrzyna, żeby krew spuścić, bo by mięso było potem czerwone. Jak się ogłusza, to trzeba mocno w łeb walnąć, tak w czoło, zagłusza się, by się zwierzę nie męczyło, by się nie rzucało. 2'awsze trzeba też łapy powiązać, tak po dwie, żeby się nie rzucało. Po zabiciu jak sąsiad przyszedł, to się wódkę rozpija i je się wątrobę, tak tylko podsmażoną, aby sprawdzić czy dobre." „Jak się świnię bije, to trzeba ją najpierw ogłuszyć, w łeb czym mocno walnąć, a potem to gardło się podcina, aby krew cała zeszła, bo by mięso było czerwone i niesmaczne. Krew się zbiera i kaszankę się potem robi. Najlepiej jest bić na podwórku, a jak zima, to w stodole na klepisku. Najlepiej to się bije w dwie osoby, jeden trzyma, a drugi już rżnie, to syn pomoże, to sąsiad, jak sąsiad przyjdzie, to trza mu wódki dać trochę, żeby nie tak na sucho. Jak się już oporządzi, to wątrobę smażą, tak aby tylko, żeby spróbować, czy dobre mięso, ale to nie zawsze, jak jest dużo roboty, to nie ma czasu na poczęstunek (...) Żal jest zabić ciele, ono strasznie płacze, my nie bijemy, jak kto ma dużo i handluje, to bije cielątka i mu już chyba za jedno. Ale taki cielak to taki mały jeszcze i strasznie płacze, i oczy ma otwarte jak się bije. (...) Teraz jak kto ma konia starego czy chorego, to go do punktu odprowadza i tam mu płacą, są tacy, co trzymają konia do końca, bo nie chcą się z nim rozstawać, koń to wielki przyjaciel gospodarza. Nigdy się nie zdarzyło, aby zabijano konia, zawsze się go na dożywociu trzymało. Jak sam zdechł, to się go gdzieś w lesie szło z a k o p a ć . " „Najczęściej to biją na święta, aby co dobrego do jedzenia było. Jak tak bez okazji się bije, to często zamawia się czterech gospodarzy i dzielą się mięsem, to tzw. ćwiartka, 6 3 64 145 1 �potem to się rozpija po ćwiartce wódki i je wątrobę, by sprawdzić, czy aby dobre mięso. Bywa tak, że gospodarz nie może zabić zwierzaka i wtedy woła sąsiada i ten to robi. Najgorzej to jest, gdy się cielaka bije, nie zagłusza się go, tylko się nożem w serce trafia i gardło podcina. On cały czas patrzy tak żałośnie i łzy mu lecą. Ja nigdy cielaka nie zabijałem, świnie to bije. Świnię przed zabiciem się ogłusza, to ona nic nie czuje i wtedy łatwiej się zabija. Ale gdy jest w gospodarce więcej świń, to wszystkie wtedy uciekają i kwiczą dopóki się tamtej nie zabije. Wszystkie zwierzęta się wiąże przed zabiciem, żeby się nie wyrywały, trzeba związać przednią i tylną łapę ze sobą. (...) Bywa, że trzeba zabić z litości, jak jest jakie chore, stare i się męczy, ale to się do punktu, do Jedlińska odprowadza. Najwięcej rozpaczy to zawsze po koniu było, gospodarz sam go nie zabijał, a jak konia wprowadzali do rzeźni, to płakał bardzo. Czasem to nie chcą konie oddać nawet gdy jest już stary i trzymają go aż sam zdechnie. (...) Dawniej to opowiadano taką bajkę, że gospodarz wyrzucił konia, 'na rozstajne drogi, aby zjedli wilcy, zostawili n o g i ' . " Nietrudno zauważyć po tych kilku przykładach, iż na pewno załamuje się zasada nie zabijania zwierząt nazywa­ nych, ale z drugiej strony powstają czynniki czy instytucje, które model ten załamują. Zasługuje również na uwagę fakt, że w dalszym ciągu „osobiście" nie zabija się tych zwierząt, a wykorzystuje się w tym nowo powstałe możliwości ominię­ cia tej drażliwej sprawy. Wydaje się, że ta skomplikowana etyka i sposób postępowania w stosunku do zwierząt, dawniej zapewne była o wiele prostsza i mogła być zbliżona do modelu o cechach „ O S Z U K I W A N I E " ze względu na większą stabilność i jednolitość środowiska, większą zamkniętość na zewnątrz, szczególnie w kontaktach z miastem. Jeżeli więc po wprowadzeniu nowych elementów (np. punkty skupu zwierząt, zakłady utylizacyjne, itp.) nie uzyskamy już takiej pewności, czy jest to zgodne z modelem ,,oszukiwa­ nie"? Pamiętać należy, że na podstawie powyższych opisów te nowe elementy zaburzające dotychczasowy model też zo­ stały wykorzystane w celu „oszukiwania" i ułatwienie czło­ wiekowi rozwiązywania bardzo ważnych problemów. Nowa jest jednak jakość tego „oszukiwania". Jest to reakcja na zachodzące zmiany i próba pełnego dostosowania się do tych zmian. Świadczy to o pewnej potrzebie ludzkiej, którą można określić jako dążenie do unikania śmierci. Potrzebie tak silnej, że nie zanika ona nawet, gdy istnieje prawo do zabijania, zapewnienie o panowaniu nad światem czy za­ aprobowana przez chrześcijaństwo „desakralizacja" przyro­ dy. Powstał tu zarys nowego modelu, którego cechą jest dynamiczna zmiana. Spełnia on te same warunki: unikanie śmierci, zabijanie przez różnego typu „oszukiwania" inna jest jednak jakość tego oszukiwania, dla odróżnienia nazwij­ my ten model „Kłamstwem". Jak już wspomniałem „kłamstwo" występuje w momen­ tach zmian, braku stabilności, otwarciu na zewnątrz, itp. Jest to oczywiście wynik przyjęcia odpowiedniej koncepcji ist­ nienia człowieka w świecie, gdzie cechą charakterystyczną może być np. ustawiczne twierdzenie o skończoności owego krytycznego otoczenia (przyrody) oraz dążenie do ciągłego przesuwania owego krytycznego momentu - „granicy" dzięki rozwojowi techniki zawsze na korzyść człowieka. Wróćmy jednak do interesującego mnie modelu uogól­ nienia, który nazwałem „kłamstwo". Dotyczy ten model „codzienności", której uczestnikiem jest również i sam autor, czyli będzie tu mowa przede wszystkim o ludziach, którzy swój stosunek do zwierząt regulują w momencie ich spoży­ wania lub nie, bez bezpośredniego kontaktu ze zwierzęciem w chwili jego zabijania lub darowania mu życia. Już nawet ten aspekt daje wiele do myślenia i wpisujemy to oderwanie 65 146 człowieka od faktu zabijania i cierpień zwierząt jako pierw­ szy przejaw istnienia zasady „kłamstwo". A skoro tak, to warto zwrócić uwagę na konsekwencje tego stanu rzeczy. „W porównaniu ze średniowieczem zmienia się znacznie w cza­ sach nowożytnych sposób podawania mięsiwa. Krzywa tej ewolucji jest bardzo pouczająca: w warstwie wyższej społe­ czeństwa średniowiecznego bardzo często podawano na stół całe tusze lub ćwiartki ubitych zwierząt. Nie tylko całe ryby, całe ptaki, czasem z upierzeniem, lecz również całe zające, całe jagnięta lub ćwiartki jagniąt i cielaków. Grubszą zwierzynę oraz wieprze i woły w całości pieczono na rożnie. Tuszę rozkrawa się na stole. (...) przypomina się wciąż, jak ważna rzeczą jest dla człowieka dobrze wychowanego umie­ jętność zręcznego dzielenia tuszy. (...) W X V I I I stuleciu rozkrawanie tuszy przy stole przestaje stopniowo należeć we francuskiej warstwie wyższej do niezbędnych umiejętności człowieka światowego (...). Na to, że zwyczaj podawania wielkich partii tuszy i rozkrawania ich przy stole stopniowo zanika, składa się niewątpliwie wiele różnych okoliczności. (...) Ale i tu szerokiemu procesowi ewolucji społecznej, towarzyszy proces ewolucji psychicznej: (...) Bywają nawet 'ludzie tak delikatni' (...), że doznają uczucia odrazy już na sam widok sklepu rzeźnika z rozwieszonymi tuszkami ubi­ tych zwierząt; bywają też ludzie, którzy wskutek swej wrażliwości, przesłaniają mniej lub bardziej racjonalną ar­ gumentacją, w ogóle wzbraniają się spożywać mięso. Wszak­ że są to już przejawy przesunięcia się progu uczucia przykro­ ści poniżej standardu właściwego cywilizowanemu społecze­ ństwu X X wieku, które są też dlatego uważane za „anormal­ ne". Nie da się więc zaprzeczyć, że właśnie tego rodzaju przejawy przesuwania się progu wrażliwości prowadziły do zmian standardu, jeżeli były one zgodne z ogólnym kierun­ kiem ewolucji społeczeństwa i że owe współczesne odstępst­ wa od normy są zbieżne z kierunkiem dotychczasowej ewolucji tego standardu." Tak więc model „kłamstwo" podobnie jak „oszukiwanie" posiada te same cechy; dążenie do zatarcia istnienia śmierci, cierpienia zwierzęcia lub nawet istnienia produktu tego cierpienia, jaki w tym wypadku jest mięso. Rozróżnienie między tymi modelami polega na tym, że w przypadku „kłamstwa" brak jest realnego zetknięcia się z zabijanym zwierzęciem, jest to już reakcja jedynie „biorcy" jego wraż­ liwość nie styka się bezpośrednio z przedmiotem jego troski, więc w „oszukiwaniu" byłaby bezpodstawna, natomiast świetnie pasuje do modelu „kłamstwa". Ten brak kontaktu z zabijanym zwierzęciem, nie wystarcza, aby sprawą śmierci i zabijania w ogóle się nie zajmować. Wręcz przeciwnie, daje się odczuć uporczywe zamazywanie faktu zabijania zwierząt i ich cierpień. Poszukując przejawów działalności człowieka w „cywili­ zowanym społeczeństwie" nie sposób pominąć „ludzi, któ­ rzy wskutek tak swej wrażliwości, przesłanej mniej lub bardziej racjonalną argumentacją, w ogóle wzbraniają się spożywać mięso". Na pewno różne są motywacje takiego wyboru, własne przeświadczenie o krzywdzie wyrządzonej zwierzętom i bezlitosnym ich wykorzystywaniu lub też nie jedzenie mięsa staje się wynikiem próby przeniesienia pew­ nych praktyk religijnych z innych kultur, w których dominu­ jącym elementem jest jedność z otaczającym światem, a tylko jednym z przejawów powstrzymywanie się od jedzenia mięsa. Postanowienie z pewnością bardzo szlechetne, zasługujące na uwagę, ale będąc członkiem „cywilizowanego społeczeńs­ twa" tę naszą nieingerencję w świat zwierząt musielibyśmy rozszerzyć praktycznie na całe nasze postępowanie, rezygna­ cję ze skórzanego obuwia i ubrań, kosmetyków, które w większości są produktami pochodzenia zwierzęcego, a jeśli nie, to i tak posiadają w sobie „zmagazynowane cierpienie zwierząt", gdyż każdy ze współczesnych kosmetyków prze66 �chodzi mało skomplikowane próby toksyczności, polegające na wkraplaniu do jednego oka zwierzęcia (najczęściej króli­ ka) określonej dawki kosmetyku, stopień zniszczenia gałki ocznej jest miernikiem przydatności danego produktu do użytku. Takiego istnienia śmierci w codziennym życiu czło­ wieka na pewno nie jesteśmy w stanie wyliczyć, a fakt niejedzenia mięsa jest tylko drobnym tego wycinkiem. W ten sposób pojawił się jeszcze jeden element do modelu „kłamstwa": odsuwanie od siebie śmierci zwierząt przez czerpanie wzorów z innych struktur religijnych czy kultur. Jest jeszcze jeden aspekt działalności człowieka w próbie określania siebie wobec śmierci zwierząt, zresztą bardzo preferowany przez współczesną etykę zajmującą się tym problemem; dążenie do zmniejszenia cierpień zwierząt w mo­ mencie ich zabijania, czyli patrząc na to przez pryzmat modelu „oszukiwanie" propozycja nie do przyjęcia, gdyż zakłada z całą premedytacją istnienie śmierci i zabijania, co też z pewnością nie znajdzie zwolenników wśród reprezen­ tantów modelu „kłamstwo", gdyż w sumie nie chodzi wcale 0 cierpienie zwierząt, a jedynie o jak najdoskonalsze unikanie tego faktu. „Najgorzej zabijać cielaka albo barana, bo bardzo czują śmierć. Cielak nie zamknie oczu po zabiciu, świnia zamknie. Nawet po odcięciu głowy cielakowi czy baranowi łzy jeszcze płyną." W wielu rozmowach na temat zabijania zwierząt moi rozmówcy podkreślali ważność oczu, spojrzenia zwierzęcia tuż przed śmiercią i od tego uzależniali łatwość lub trudność zabicia. Na rycinach przedstawiają zabijanie zwierząt, w dawnych czasach, obie zainteresowane strony są sobie równe - patrzą sobie w oczy, a następnie pojawia się „udogodnienie", polegające na zawiązywaniu zabijanym zwierzętom oczu kawałkiem materiału czy nakrywanie głowy kapturem. Naj­ wyższą formą takiego postępowania jest pojawienie się na początku naszego stulecia „maski rzeźnej Bruneau'a", która szczelnie okrywa przednią część głowy zwierzęcia, a w okoli­ cach czoła wystaje „wałek słupkowy zwykły" , który po uderzeniu młotem powoduje zgniecenie przednich półkul mózgowych. Zadziwiająca zbieżność w zakrywaniu oczu czy głowy zaistniała, gdy próbowałem prześledzić, przedstawiane na rycinach egzekucje, których ofiarami byli już ludzie. Bardzo popularne w średniowieczu widowiska-egzekucje odbywały się przy udziale kata, który zakrywał twarz przed skazanym. Później jednak role się odmieniają, skazanemu przewiązuje się oczy chustą lub zakłada worek na głowę. To przemieszczenie się zakrywania oczu, czy wręcz unika67 68 PRZ 1 L. Levy-Bruhl, Moralność i nauka o obyczajach, przekl. J. Majler, KiW, Warszawa 1961, s. 28 por. Andrew G. van Melsen, Nauki fizykalne a etyka, przekl. S. Zalewski, Warszawa 1970, s. 43-68; także L. Levy-Bruhl, Moralność..., s. 140-162 Treścią kulturową dla S. Bystronia są również takie działania jak „...postawy psychiczne czy to w stosunku do człowieka, czy grupy, instytucji czy nawet do świata zwierzęcego, (...) a nawet także 1 emocjonalny stosunek do zwierząt, roślin, czy nawet i przedmiotów martwych tutaj należą." Jan S. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1936, s. 20 E. Cassirer, Esej o człowieku, przekl. A. Staniewska, Warszawa 1971, s. 135-136 Z. Wilkanowicz, wieś Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie (Chciałbym podziękować za pomoc wszystkim osobom, które ze­ chciały udzielić mi wielu ciekawych informacji podczas prowadzenia badań terenowych, za życzliwość i wyrozumiałość oraz zaufanie. Tą drogą chciałbym również spłacić dług-zobowiązanie, że wypowiedzi moich rozmówców w niczym nie uchybione trafią na strony tej pracy). A. Marus, wieś Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie 2 3 4 5 6 nia spojrzeń, przechodzi w końcu w obu wypadkach na stronę zabijanego, najsmutniejszy to chyba efekt ludzkiej działalności, a polegający na unikaniu śmierci i odpowiedzia­ lności za zadawane cierpienia. Pora na podsumowanie moich spostrzeżeń i porównanie obu modeli „Oszukiwanie" i „Kłamstwo". „Oszukiwanie" - jest to pozorna prawda lub nowa prawda, która powstaje na skutek przekształcenia elementów tej samej struktury. Tworzy się wtedy nowa jakość, która może być traktowana jako całość, posiadając cechy prawdy: otwartość, możliwość sprawdzenia, jawność. „Kłamstwo" - brak stabilności, ładu. Powstaje na skutek braku przekształcenia całej struktury lub zapożyczeń z in­ nych struktur. Brak naoczności i niesprawdzalność, w chwili porównania, uzewnętrznienia zostaje zdemaskowana. „Oszukiwanie" - można udowodnić jako prawdę. „Kłamstwo" - nie. Każda działalność człowieka pociąga za sobą jakiś ele­ ment zaburzenia, który powinien być w jakiś sposób łago­ dzony. Należy poprzestawiane elementy tak poukładać, aby nastąpił Ł A D , czyli wytłumaczenie. Dokonać tego można za pomocą: „Oszukiwania" lub „Kłamstwa". „Oszukiwanie" - jest głębsze, wymaga większej znajomości własnej kultury lub inaczej, skazane jest tylko na dokonywa­ nie możliwych przekształceń w obrębie jednej struktury. „Kłamstwo" - może być synonimem sprytu, cwaniactwa bardziej powierzchownego, którego jedynym celem jest znalezienie szybkiej i celnej odpowiedzi. „Oszukiwanie" - jest starsze lub dłużej trwające w kulturze, jest bardziej dopracowane, pełne. Spaja właściwie wszystkie elementy struktury. Jest to system ładu, który przez długie trwanie, nie jest w stanie działać w chwili szybkich i gwałtow­ nych zmian. To właśnie „Kłamstwo" - jest zjawiskiem bardziej preferowanym w chwilach przemian, jest tego wynikiem, zastępuje „oszukiwanie", gdyż poszukiwanie ła­ du (wytłumaczenia - raju) jest najważniejszym elementem samorealizacji człowieka w kulturze. Oba te zjawiska „oszukiwanie" i „kłamstwo" tak samo drogą realizacji prowadzą do tego samego celu, z tym że: „oszukiwanie" - umożliwia pełniejsze określenie się w ota­ czającym świecie, tworzy prawdziwą więź człowieka z ota­ czającym go bytem. Pozwala patrzeć na świat prostszy, bo przez człowieka kreowany i przez otoczenie określony. „Kłamstwo" - jest raczej tego zaprzeczeniem, ale jest to rodzaj samoobrony człowieka w chwili zachwiania paradyg­ matu. Pytaniem otwartym może być tu problem, czy „kłams­ two" może przejść swój etap pewnego chaosu i stać się systemem o charakterze „oszukiwanie"? PISY 7 Z. Statkiewicz, wieś Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie S. Grzywacz, wieś Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie B. Torbicki, wieś Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie J. Sapiński, wieś Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie Porównaj: R. Ardrey, The Hunting Hypothesis, Fontana/Collins London 1976 - autor przedstawia trzy dominujące hipotezy ant­ ropologii na temat sposobów odżywiania się praczłowieka: hunting hypothesis, scavenger hypothesis, vegetarian hypothesis, porównaj także hasło „antropogeneza", (w:) Mały słownik antropolo­ giczny, Warszawa 1976, wyd. I I Biblia, Genesis 1:29 M . N . Sepetcioglu, Synowie Bozkurta, przekl. M . Labęcka-Koecherowa, Warszawa 1977, s. 32 R. Graves, Mity greckie, przekł. H . Krzeczkowski, Warszawa 1974, wyd. I I I , s. 48 S. Piłaszewicz, Afrykańska Księga Rodzaju, Warszawa 1978, s. 67 Biblia, Genesis, 3:1 M . N . Sepetcioglu, op. cit., s. 42 Interesujące i zasługujące na uwagę jest również to, że nieśmier8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 147 I �telność ta nie obejmuje często świata roślin stając się pierwszym pokarmem ludzi. 1 5 S. Ulanowska, Tradycje Inflant Polskich, (w:) Z W A K , t. XV, 1891, s. 271 2 0 Por. K. Moszyński. Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968. t. 11, cz. 1, wyd. 11, s. 573 S. Pilaszewicz, op. cit., s. 92 A. Anisimow, Wierzenia ludów Północy, przekl. A. Wierzchows­ ka, Warszawa 1971, s. 208-210 M . Haavio, Mitologia fińska, przekl. J. Litwiniuk, Warszawa 2 1 2 2 2 3 1979, por. roz. Powrót 2 4 2 5 2 6 niedźwiedzia do siedziby na wysokościach M . Haavio, op cit., s. 33 A. Anisimow, op cit., s. 221 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, wyd. I I , I I , cz. J, s. 555 J. G. Frazer, Złota Gałąź, Warszawa 1978, wyd. V, s. 381 J. G. Frazer, op cit., s. 351 Charakterystyczną cechą będzie tutaj pewna cykliczność zabija­ nia zwierząt, gdyż związana jest ze ściśle określonym terminarzem prac rolnych. 1. 2 7 2 8 1 9 3 0 Cyt. za A. Krawczuk, Mitologia starożytne/' Italii, Warszawa 1982, s. 40^11 Najdobitniejszego przykładu składania ofiar bogom w starożyt­ nej Grecji dostarcza mit opisujący przechytrzenie Zeusa przez Prome­ teusza w wyniku czego bogowie przyjmować mają ofiarę ze zwierząt w postaci tłuszczu i kości, sami zaś ludzie otrzymywali mięso. Por. R. Graves, op cit., s. 144-145 Koran, rozdz. V I , Trzoda, przekl. A. Nowolecki, Warszawa 1958, t. I I , s. 100-116 E. Cassirer, op. cit., s. 154 3 1 3 2 3 3 3 4 J. Olędzki, Na manowcach europocentryzmu — Oszukiwanie Boga, (w:) „Współczesność" 1969, rok XIV, nr 10 (289) 3 5 K. Tarnowski, Instrumentalny czy sakramentalny stosunek do przyrody, „Znak" X X X V I , 1982, nr 329 Por. Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, przekl. anonim., Kraków 1930-1935; Summa teologiczna, przekł. A. Głażewski, Lon­ dyn 1967; Montaigne, Próby, przekl. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1957; F. Bacon, Novum organum, przekł. J. Wikariak, Warszawa 1955; B. Spinoza, Etyka, przekł. I . Myślicki, Warszawa 1954 3 6 3 7 Z. Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim (4) - Symbolika i Ikona, „Znak" XXXIV, 1982, nr 328, s. 111 S. Grzywacz, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie Z. Wilkanowicz, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie H. Statkiewicz, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie Z. Podgórzec, op cit., s. 111 A. Marus, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie H. Statkiewicz, op cit. H. Grudziński, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie J. Sapiński, Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie B. Torbicki, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie H. Statkiewicz op. cit. S. Grzywacz, op cit. H. Kowalski, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 148 5 0 B. Brożego, Zwierzęta w wierzeniach Białorusinów guberni smoleńs­ kiej, „Lud" t. XXV. 1926, s. 52-60 „Zjawienie się cielęcia jest doniosłym wypadkiem w gospodarstwie włościańskim". „Karówka tielilaś, maloziuca swariloś raek wysziu! - tak mówiły gospodynie w dawnych czasach (powiat hrubieszowski). Zależnie od tego, w którym dniu przychodzi na świat cielę, gospodynie nadają różne nazwy: Piątkówka, Srodówka, Sobótka. Gdy się ocieli 'pierwostinka', wprowadzają ją do chaty, wkładają na rogi 'worek', zapaskę, przypominającą ubiór młodej mężatki. Krowa nosi swą zapaską, dopóki takowej nie zgubi. Najbardziej jednak pieczołowite zabiegi kolo krowy, która się po raz pierwszy ocieliła odbywają się w izbie. Tu gospodynie gotują kaszę oraz 'rnołoziwo' (siarę, gęste mleko, które zgęstniało całkowicie i ma wygląd jajecznicy) kładą je na sianku. Gospodyni wydobywa 'wieczko' (kadka od kadzi), na owym wieczku, na sianie, przynosi rnołoziwo, które uroczyście stawia na stole. Następnie cala rodzina modli się i spożywa rnołoziwo z kaszą. Garnek po kaszy podobnie jak podczas chrzcin uroczyście się tłucze." 5 1 Ks. W. Siarkowski, Podania i legendy o zwierzętach (5), O świ­ niach, s. 108-109, ZWAK, t. V I I , 1883: „Kilka Żydówek, chcąc się dowiedzieć, czy Pan Jezus byl praw­ dziwym prorokiem schowało się do chlewa. Pan Jezus przechodząc kole tego chlewa usłyszał głos stamtąd dolatujący: 'Zgadnij Jezusie kto jest w tym chlewie, czy mąż, czy białogłowa, czy dziecię?'. 'Świnia z prosiętami', odrzecze Pan Jezus. I kiedy ludzie otwarli drzwi od owego chlewa, wtedy ujrzeli lochę z prosiaczkami, wydającą z rykiem glos: 'Grach, grach!' "; porównaj także Bajki Jana Sabały z Kościelisk zapisał B. Dębowski, „Wisła" t. V I , 1892 O świni i chłopie: „Kie Pan Bóg życie ozdawal ludziom i sytkiem stworzeniu, to keiał świni, dać najdłuższe życie - świnia przyślą i dziękuje, co ona nie stoi na długie życie, bo kce krótkie, a dobre - Pan Bóg ji się nie sprociwil, a wzion i dal to długie życie chłopu. I chłop do dziś to świńskie życie dożywa, co go świnia nie kcieła." S. Czaja, Zapusty, „Lud", t. X I I , 1906, s. 35-56, 122-137 5 2 5 3 K. Matyas, Zapust, Popielec, Wielkanoc. Kilka zwyczajów ludu w Tarnohrzeskiem, „Lud", t. I , 1895, s. 46-52, 79-89 S. Czaja, Zapusty, op. cit. 5 4 5 5 S. Ulanowska, Łotysze Inflant polskich. Zapusty (III cz.), ZWAK, t. XV, 1891, s. 239 H. Kowalski, op. cit. H. Grudziński, op. cit. A. Marus, op. cit. B. Torbicki, op. cit. H. Slatkiewicz, op. cit. S. Grzywacz, op. cit. J. Sapiński, op. cit. Tamże, op. cit. A. Marus, op. cit. Z. Wilkanowicz, op. cit. 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 N. Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, przekl. T. Zabłudowski, Warszawa 1980, s. 160-163 B. Torbicki, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie 6 7 6 8 Por. W. Trojanowski, Podręcznik dla szkół zawodowych, Instytut Naukowo-Społeczny w Radomiu, 1945 cz. I , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91777349f27662f54f8fc2064172dc2.pdf c72b81398010486b9ca4db1db03b7300 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2325 Title A name given to the resource Ziemia w dialogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemia w dialogu Jadwiga Rodowicz (...) Artysta zachowuje się w ten sposób, jakby od niego czegoś żądano, oczekiwano. Oczywiście, naród oczekuje, ale oczekuje nieświadomie. (...) Człowiek powinien zawsze pamiętać o tym, że tworzy nie dla siebie. Ale - chociaż tworzy nie dla siebie, powinien mówić tylko o rzeczach, które są mu bliskie. (...) W sensie praktycznym artysta jest kimś bezużytecznym, ponie­ waż bez przerwy troszczy się o ideał, a ideał to rzecz niekonkretna, której nie można w żaden sposób spożytkować. I to stanowi, w moim przekonaniu, dramat współczesnych społeczeństw, które domagają się od artysty jakiegoś praktycznego zastosowania. A kiedy artystę usiłuje się wykorzystać w sensie praktycznym, wówczas łamie się go i niszczy jak zabawkę. Andriej Tarkowski, Kompleks Tołstoja Poniższy zapis powstał jako refleksja nad lekturą Tarkow­ skiego oraz z przypomnienia kamiennych ogrodów w Japo­ nii. Powstał także pod wpływem nieznanego jeszcze szer­ szemu gronu sformułowania „ekologia ducha" - jako kate­ gorii estetycznej, mającej towarzyszyć „Gardzienicom" w ich działalności i w ich unikalnym podejściu do przestrzeni otwartej, traktowanej jako specyficzna „spatium theatralis". Do Włodzimierza Staniewskiego, jako twórcy tego poję­ cia, należy określenie, co dokładnie przez nie rozumie, autorce zaś, na której wykształcenie artystyczne niewątp­ liwie wywarła wpływ estetyka japońska, wydaje się nie od rzeczy podzielenie się refleksją na temat tych nowych kategorii. A to dlatego, że nowe kategorie estetyczne zdają się uzyskiwać swój właściwy wymiar i obraz dopiero przenie­ sione w kontekst cywilizacji wyrosłej na zupełnie innych podstawach. Ten tekst jest o sztuce, poniekąd o teatrze, ale nie jest o aktorach. Ten tekst jest o ziemi. W mówieniu o ekologii odczuwa się często brak ducha. Jakby rządził nami jedynie imperatyw ekonomiczny: jak się nam to potem przyda, jak zaowocuje, jaką z tego będziemy mieć korzyść - my, nasze dzieci? Czasami jednak nieświadomie ujawnia się ta obrona duchowości ziemi przez obronę krajobrazu i wpisanego w ziemię piękna, które jednak, przy podejściu wyłącznie ekonomicznym w sposób nieunikniony staje się myśleniem o „turystyce". A tymczasem obrona „duchowości" ziemi wymaga zgoła innego myślenia o niej. W tradycyjnym ujęciu, stosunek do ziemi i otoczenia na Dalekim Wschodzie wyrastał z bardzo szczególnej jej percep­ cji i zdominowany był zupełnie nieprzystającymi do naszych kategoriami. Ziemia miała swoje oblicze, jak żywe stworze­ nie, i mówiono o jej formach jak o częściach ogromnego organizmu. Ziemia i krajobraz miały inspirujący wpływ nie tylko na poetów, traktowano je jako tworzywo i potencjalne dzieło sztuki. Japończycy, na przykład, stworzyli ogromne in­ strumentarium pojęciowe dla oznaczania najsubtelniejszych doznań, wywoływanych przez proste fenomeny natury na człowieka w niej zanurzonego. Wykorzystując istniejący krajobraz - budowano w nim nowy, symboliczny - metafo­ ryczny. Najlepszym tego przykładem są ogrody kamienne przy świątyniach buddyjskich sekty zen, tzw. karasenzui (lub karesansui lub ishiniwa). Karasenzui jest zbitką słowną oznaczającą „stare drzewo, górę, wodę"; to zaś oznacza, w lakonicznym skrócie - krajobraz, naturę, świat najprost­ szych jej fenomenów - roślin, ziemi, wody, otoczenia. W swej prostej kompozycji ogrody takie bywały artystycz­ ną repliką makrokosmosu przyrody, krótką metaforą jego praw. Do dzisiaj zdumiewają niezwykłością atmosfery, pięk­ nem, niepokoją ujętą w formę kompozycji kamiennych - tajemniczą proporcją i zdają się światem żyjącym samym przez siebie. A „żyjącym" - znaczy „trwającym w dynami­ ce". Przykładem najbardziej znanym jest kamienny ogród przy świątyni Ryóanji w Kioto. Jego twórcą (projektantem) był prawdopodobnie Sóami (zm. 1525), choć być może Tessen Soki (zm. 1492), albo też ktoś całkiem nieznany* (źródła podają także różne daty powstania tego ogrodu, najbardziej prawdopodobny jest wiek X V I ) . Za prof. Wiesławem Kotańskim {Sztukajapońska, W A i F , Warszawa 1974, s. 205 i n.) cytuję opis ogrodu: Zajmuje on niewielką, prostokątną płaszczyznę (23 x 9), wysy­ paną białawym żwirem, na którym rozmieszczono piętnaście głazów różnej wielkości, w pięciu grupach. Od południa i zachodu otoczony jest murami około dwumetrowej wysokości, spoza których wyłaniają się korony sosen, od wschodu i północy znajdują się zabudowania, przy czym kraniec ogrodu traktuje się jako werandę widokową. Patrząc od środka werandy, z lewej strony widać skupiska złożone z pięciu i dwóch kamieni, obros­ łych u podstawy mchem, po prawej zaś, po trzy, dwa i trzy kamienie, niektórzy interpretatorzy widzą tu rytm pomyślności. Żwir, w którym osadzone są kamienie, jest grabiony koliście, na podobieństwo rozchodzących się fal, a dalej tak, aby linie biegły równolegle do werandy widokowej, tworząc jednolicie pofałdowaną powierzchnię. Jest to jeden z najbardziej abstrakcyjnych ogrodów w Japonii, toteż nic dziwnego, że i interpretacje znaczeniowe czy symbolicz­ ne jego kompozycji bywają najprzeróżniejsze. Popularnie określa się go po japońsku tora-no kowatashi niwa, to znaczy ogród wyobrażający tygrysicę przeprawiającą swe potomstwo przez rzekę. Ma to swe źródło w tym, że niektóre kamienie po lewej stronie przypominają grupę zwierząt płynących ku prawemu brzegowi - ale jest to raczej skojarzenie powierzchowne." Słusznie pisze Wiesław Kotański, albowiem istnieją inne, głębsze interpretacje. Przez kilka ostatnich wieków ogród ten służył wyłącznie kontemplacji - weranda widokowa znajduje się na zewnątrz pomieszczenia (tzw. Hbjo) opata klasztoru, i po odebraniu instrukcji czy nauk z jego ust, mnisi mogli medytować je właśnie na werandzie widokowej. Istnieją wszakże ryciny, na których widać, że spacerowano czasem wewnątrz tego ogrodu, zanurzając się w jego sym­ bolicznym krajobrazie.* I właśnie inna interpretacja mówi, że ogród ten wyobraża (jest odtworzeniem)* pięć mitycznych wysp. Taiyo, Inkyo, Ffoko, EishG i Horai, widocznych z chińskiego brzegu, a uchodzących za miejsce przebywania „nieśmiertelnych" ascetów (senniń), lub też jest wizerunkiem pięciu mitycznych szczytów, na których oni przebywają. Czy jest więc ten ogród repliką tajemniczego, cudownego miejsca * Wszystkie informacje oznaczone w tekście gwiazdką zaczerp­ nęłam z książki: Furukawa Jun, Kotei'en-no mikata, Hoseiki-shuppan, data i miejsce publik, nieznane, s. 32, 33 167 \ �wiecznej młodości i nieśmiertelności? A może - miejscem regeneracji duchowej? Sama zresztą nazwa była pierwotnie (na przykład w jed­ nym z pierwszych podręczników ogrodownictwa Sakuteiki)* stosowana na oznaczenie zakątka w większym ogrodzie, w którym imitowano jakiś istniejący krajobraz, większą przestrzeń. Na przykład, przy pomocy kamieni naśladowano łańcuch górski lub grzbiet góry, i takie miejsce nosiło nazwę katayamano kishi (krawędź góry). Z drugiej strony wiadomo, że ukształtowanie ogrodu bywało odwzorowaniem, ilustracją pewnych prawd, wierzeń religijnych; na przykład w pewnej sekcie buddyjskiej, (jodoshu), w której wierzy się w odrodzenie zbawionej duszy po śmierci, w krainie nieśmiertelności i wiecznego szczęścia - tzw. Czystej Ziemi (Jodo), ogrody budowano w ten sposób, że w ich części centralnej znajdowało się jeziorko (ike) symbolizujące mityczną Czystą Ziemię.* Wiadomo także, że w pierwotnej, rdzennej religii japońs­ kiej shinto, niektóre kamienie, skały, góry, traktowane są jako siedliska bogów, sił nadprzyrodzonych (karni), tak że istnienie miejsc świętych, pełnych mocy, silnie jest i było osadzone w świadomości japońskiej. Wrażliwość na istnienie takich miejsc występowała zapew­ ne u podstaw budowy unikalnych kamiennych ogrodów. Natomiast sama technika komponowania ogrodów roz­ winęła się, jak sądzę, głównie pod wpływem chińskich praktyk geomantycznych feng-shui (pisane znakami „wiatr-woda"**), po japońsku natomiast hoigaku czyli sztuki „kierunków". Geomancję ,/eng shut" można najproś­ ciej zdefiniować jako sztukę sytuowania budowli - świątyń, grobowców i innych ważnych obiektów, w zależności od przebiegu tzw. linii energetycznych ziemi. Ten pradawny system wartościowania miejsc dość wcześ­ nie podzielił się na dwa inne: jeden został oparty na działaniu kompasu, a drugi - na interpretacji form ukształtowania powierzchni ziemi.' Kompas (tzw. lo pan lub luo pan) miał początkowo kształt kwadratowej, drewnianej tablicy, symbolizującej ziemię (określoną przestrzeń), na którą rzucano „jakieś" przedmioty i z ich przypadkowego ułożenia względem siebie odczytywa­ no przebieg sił w tej przestrzeni oraz ich oddziaływanie. (Trochę to przypomina postępowanie z szamańskim bęben­ kiem u Lapończyków). Jednak bardziej interesujący, z naszego punktu widzenia, jest drugi sposób, polegający na oczytywaniu ukrytego znaczenia form ziemi - i wszelkich obecnych w niej fenome­ nów - na podstawie ich zewnętrznego wyglądu i pod wpływem przebywania w danej przestrzeni. Uważano, że kształt powierzchni ziemi i formy przestrzenne są wynikiem działających ciągle jeszcze potężnych sił, które metaforycznie oznaczano mianem „smoka" i „tygrysa". Gdyby użyć bliższego nam języka, można by powiedzieć, że ruchy sejsmiczne, zmiany klimatyczne i atmosferyczne przedsta­ wiano jako grę tych zwierząt. Miała to być gra miłosna, a za miejsce najbardziej obdarzone mocą, uważano to, które znajdowało się w splocie lędźwi smoka i tygrysa. Mistrz-geomanta odczytywał, gdzie w ziemi znajdują się łapy, głowa, grzbiet smoka czy tygrysa, odnajdował, gdzie rodzi się energia. Geomancja była rzemiosłem obecnym w kulturze japońs­ kiej od najdawniejszych czasów.* Stosowano ją przy lokacji świątyń. Nawet dzisiaj wybitni cieśle-rzemieślnicy znają jej zasady - o czym autorka miała okazję przekonać się choćby w czasie krótkich rozmów prowadzonych z budowniczymi świątyń buddyjskich w zachodniej Japonii latem 1989. Podobno jest ona bardzo żywa w Korei. Zasady geomantyczne stosowano niewątpliwie także w budowaniu i komponowaniu ogrodów kamiennych. Wskazuje na to Ryóanji a w nim już choćby fakt, że (idąc za opisem) weranda widokowa znajduje się na północy ogrodu, a zatem ogród ogląda się w najbardziej korzystnym południowo-zachodnim kierunku. Podobnie jak geomanci przemierzali przestrzeń, poszuku­ jąc miejsc napełnionych mocą, tak też mistrzowie-ogrodnicy podążali w poszukiwaniu miejsc szczególnych, które, po sporządzeniu szkicu, można było odtworzyć przy pomocy skał, mchu i piasku w ogrodzie. W ogrodach kamiennych odtworzono krajobrazy wyłącznie przy pomocy kamieni i żwiru. Przedstawiano nie tylko góry, przełęcze, kotliny, ale także brzeg morski, fale oceanu, wyspy - krainy istniejące lub takie, które mogłyby istnieć. W Japonii, w wydawanych współcześnie podręcznikach ogrodownictwa*, znaleźć można wiele uwag, które precyzu­ ją na bardzo podstawowym poziomie, co to znaczy trak­ tować kamień jako tworzywo „żywej natury". Przede wszys­ tkim nie należy zbierać kamieni okrągłych, gdyż mają one formę zbyt zamkniętą, z trudem dają się układać w grupy z innymi, natomiast wiele ciekawsze są kamienie o nieregu­ larnych, niesymetrycznych kształtach. Określa sieje mianem „kamieni widokowych" (keiseki). W wyborze kompozycji nie można się kierować pięknem jednego tylko kamienia, gdyż zbyt ładny rozbije każdą kompozycję od środka - trzeba raczej zebrać takie, które są ciekawe, nawet jeśli mają skazy. Kamień kładziony w ogrodzie musi zostać mocno osadzony w ziemi, by nie wywoływał wrażenia, że się może przewrócić. Część wkopana nosi nazwę „korzenia" (zatem w ogrodzie kamień rośnie!?) Jeśli jest płaski, o ostrych kształtach, to boczna krawędź nazywa się „krańcem nieba" (tentari), a frontalna „ściana" - „licem" lub „twarzą" (men).*** Jeśli jego kształt przypo­ mina głowę, to w sposób naturalny mówi się, że na dole mieści się broda. Punkt, który skupia spojrzenie, nazywa się „miejscem patrzenia". Komponowanie kamiennego ogrodu zaczyna się od usta­ lenia „punktu ciężkości" przestrzeni, który najczęściej wypa­ da na linii, która dzieli ją w stosunku 7:3. (Ciekawe, że identycznie dzieli się na przykład pomost hanamichi, który w teatrze kabuki stanowi część sceny dla aktorów). Większy odcinek nazywa się „głównym" (shu), a mniejszy - „przypo­ rządkowanym" (ju). Następnie z grupy kamieni wybiera się główny - jakby najważniejszego bohatera. Kamień ten znajdzie się właśnie w „punkcie ciężkości" ogrodu, w podobny sposób, jak aktor kabuki, który kluczowe sceny odgrywa często w analogicz­ nym miejscu pomostu (właśnie w 3/7 jego długości). Wokół niego układane są pomniejsze i mniej ważne kamienie, które się „wiąże" (kumu) po dwa, trzy, w mniejsze grupy - które w kompozycji w specyficzny sposób odnoszą się do głów­ nego. Właśnie podczas tej aranżacji ogrodowi można nadać kształt krajobrazu. Już kilka tych pobieżnych uwag wskazuje na fakt, że przestrzeń ogrodu i kamienie traktowane są jak specyficzna scena i umieszczeni na niej bohaterowie - zrozumiale zatem jest oczekiwanie, że będą one aktywnie oddziaływać na patrzącego człowieka. ** Wiadomości o feng-shui głównie za: Stephen Skinner, The Living *** Wszystkie informacje o kształtach kamieni i zasadach kom­ pozycji wybrane z Mitsuhashi Kazuo, Takahashi Ichiro, Waga Earth Manual of Feng Schui (Chinese Geomancy), Routledge & Kegan Paul, Londyn 1982, s. 18 i dalej. 168 uchi-no niwazukuri, Shufu-to seikatsu sha, Tokio 1984 �Wiadomo, że niektóre z ogrodów kamiennych zostały w X V I w. skomponowane przez aktorów no. Wiesław Kotański stawia pytanie, jak aktorzy - ludzie pochłonięci bardzo trudnym i pracochłonnym rzemiosłem - mogli opanować tę skomplikowaną sztukę. Wydaje mi się, że właśnie ich pierwszy zawód - znajomość sceny, specyficz­ nych zasad percepcji, przestrzeni, dynamiki tańca, symboliki ruchu, dała im do tego pierwszorzędne kwalifikacje, a przy­ najmniej przygotowanie. Być może - jak żaden inny zawód. Można przypuszczać, że skoro ogród kamienny służył kontemplacji, medytacji, to zapewne zakładano, że jego kształt fizyczny musi wpływać na stan ducha. Kontemplacja ogrodu stawała się zatem kontemplacją stanu wewnętrznego kogoś, kto w nim przebywał, a porządek ogrodu, jego wewnętrzna dynamika, organizowała w pewien sposób we­ wnętrzny świat patrzącego. Ten kto patrzył - widział przed­ miot niesłychanie konkretny i jednoznaczny - kamień, ale jednocześnie, poprzez nieodgadnione zamierzenie twórcy, jawił mu się on to jako wyspa, to jako zwierzę, to znów jako góra. Ów szczególny stan ,,popadnięcia" w świat ogrodu można by nazwać „zlaniem porządków" - zewnętrznego świata i wewnętrznego doświadczenia tego świata. Sam zaś ogród - karasenzui nazwałabym „jednomianem sztuki". By wyjaśnić jak to rozumiem, odwołam się znów do Tarkows­ kiego, który tak definiuje metaforę (jako środek artystycz­ ny): Symbol zawiera w sobie określony sens, pewną formułę intelektualną, podczas gdy metafora jest obrazem. Jest obrazem, który ma te same cechy charakterystyczne, co świat, który reprezentuje. Obraz, w przeciwieństwie do symbolu, ma sens nieokreślony. (...) M e t a f o r a j e s t b y ł e m samym w s o b i e , j e s t j e d n o m i a n e m . Rozpada się przy próbie dotknięcia. . - - * , - • » , Ogród karasenzui, namacalnie konkretny i bliski, jest obrazem i jest światem. Przypomina coś, przywodzi na myśl skojarzenie, ale zaraz jest tworem wolnym od jednoznacznej interpretacji. Także „rozpada się" przy próbie dotknięcia. To jedno jest pewne - że rekonstruuje organiczne oblicze ziemi, i że służy „działaniom serca". W średniowiecznej Japonii, w odniesieniu do przestrzeni i otoczenia, myślano zatem kategoriami kompozycji, której elementy stanowiły, „wartości nieba i ziemi", jakby w kilka wieków później powiedział Bachtin. Wyrażano napięcia dramatyczne przy pomocy samych tylko fenomenów ziemi, faktów natury. Ten biegun postrzegania ziemi znajduje się w absolutnej opozycji do turystyki i ekonomicznego imperatywu w myś­ leniu o ekologii. Pytanie, które mnie dręczy jest takie: ku któremu z biegu­ nów grawituje nasza wyobraźnia i wrażliwość? Odnoszenie kategorii i pojęć dalekowschodnich do zja­ wisk naszej własnej kultury uzasadnia się tak oto, że pewne idee rodzące się tutaj i z trudem przebijające opór materii, w atmosferze i implikacjach pokrewne są dawniejszym dokonaniom obcych cywilizacji. Odwołują się jakby do, wszędzie tej samej, gleby duchowości - jeżeli taka w ogóle istnieje. Trzeba porównywać, odczytywać, tworzyć - czerpiąc także z obcych kultur to, co najcenniejsze, jeśli własnej duchowości nie chcemy sprowincjonalizować. Spacjum theatraus, koncepcja przestrzeni teatralnej w Gardzienicach, to także wyzwanie. Czy jednak wyzwanie to powoła kiedykolwiek konkretne formy? Lublin-Warszawa 1990 Л ' . ч и , ; ' - ' , Fragment ogrodu przy świątyni Ryóanji, kamienie, piasek, rośliny 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/552fb542922acd0c61b06fe7c734a156.pdf f851108d92f7854823161824520c3514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5741 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5339 Title A name given to the resource Szakłak jako roślina apotropeiczna (Frangula alnus Mill.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.160 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 9 . Szakłak jako roślina apotropeiczna (Frangula alnus Mili.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o szakłaku? Kiju szakłakowym? Co? Objaśnienia znaków: Szakłak chroni przed: 1 —diabłami; 2 —czarownicami; 3 —brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b4db9f610b9e291a4e65eeff46b89c.pdf 01da03e0f11f19fdd4df360683a5d232 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne cis (Taxus baccata L.) praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5338 Title A name given to the resource Święcenie cisu (Taxus baccata L.) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 8 . Święcenie cisu (Taxus baccata L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy znany jest cis? Do czego używali jego drew­ na? Czy święcili cis na Wielkanoc lub 15 sierpnia? Objaśnienia znaków: Cis święcono: 1 —na Wielkanoc; 2 —w oktawę Bożego Ciała; 3 —w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia); 4 —brak konkretnej daty; 5 —brak tradycji; 7 —brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bd42d0c88f42b7b272af74f151f7d5.pdf a58405e47939fa6840c5078cea12ede8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5733 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5331 Title A name given to the resource Nazwy wiru powietrznego związane z jego ruchem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.123 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Nazwy wiru powietrznego związane z jego ruchem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kiodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywają wir powietrzny (nazwa gwarowa)? Co to jest? Czy można było zachorować, gdy podwiał? Co robili, by się od tego uchronić? Objaśnienia znaków: 1 " „wir"; 2—„wirus"; 3 —„wirnik"; 4—„powicher"; 5—„zawichur"; 6—„kor­ kociąg"; 7—„kręciolek"; „kręcek" i pod.; 8—„młynek"; 9—„świder"; 10—„wibelwind"; „kruzawind" i pod.; 11—„kryzel"; 12—brak tradycji; 13—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20b21f16a2e7694091d2ceff212c4d6.pdf 72d4baa5e94bac4dc53c156cd0c36fd2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5330 Title A name given to the resource Nazwy wiru powietrznego zwiazane z jego demonicznym charakterem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.122 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Nazwy wiru powietrznego związane z jego demonicznym charakterem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywają wir powietrzny (nazwa gwarowa)? Co to jest? Czy można było zachorować, gdy podwiał? Co robili, by się od tego uchronić? Objaśnienia znaków: 1 — „świńskie gówno"; 2—„świński wicher"; 3—„bartek"; 4 — „srala bartek"; 5 — „bartek leci"; 6—„czarownica leci"; 7—„ciota"; 8—Jasio"; 9—„południca", „południak"; 10 — brak tradycji; 11—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c778720fe11d729c3bb491399150f5de.pdf 9df8ff749145c11c1160e1993e0ec9c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5735 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5333 Title A name given to the resource Rodzaje dusz latających z wiatrem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.134 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 3 . Rodzaje dusz latających z wiatrem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy z wiatrem latają dusze ludzi? Jakich? Czy można im pomóc? Objaśnienia znaków: 1 —dusze ludzkie; 2 nieochrzczonych ludzi; 5 — dusze wisielców; 3 —dusze p o t ę p i e ń c ó w ; 4 —dusz —dusze nieochrzczonych dzieci; 6 — dusza źle m i e r z ą c e g o geometry; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab739440db5e885bc35c062be67a48c8.pdf f1724c17e667a2cda1575c01197f3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5734 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5332 Title A name given to the resource Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.131 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 2 . Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jakie są przyczyny silnych wiatrów, w i c h r ó w i burz? Mapa IV, 44 APV. „Wenn plötzlich ein Sturmwind aufkommt, sagt man". O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — ktoś się powiesił ( t a k ż e według APV dla Pomorza Zachodniego), 2 — kobie­ ta się powiesiła; 3 — m ę ż c z y z n a się powiesił; 4 — diabeł się powiesił; 5 — Ż y d się powiesił (wg APV); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22579ca280b90be2f01e7acd345897bc.pdf 3ff401eb1daa801d13c87a7c6d4d3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5737 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5335 Title A name given to the resource Wykorzystanie strzałki piorunowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 5 . Wykorzystanie strzałki piorunowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kierow, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywali i do czego używali kamyka kształtu palca, k t ó r y znajdował się w ziemi? Jak on powstał? Jakie m i a ł działanie? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — u ż y w a n o do krzesania ognia; 2 — u ż y w a n o do leczenia ran i c h o r ó b ; 3 — u ż y w a n o jako ochrona przed piorunem; 4 — zbierano na szczęście; 5 — nie zbierano go, ponie­ waż m ó g ł ś c i ą g n ą ć piorun; 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de4789943b3842c69d0187568575569c.pdf 9a1aa4839d98148318fcdd1eb121cbec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5736 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne belemnit - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5334 Title A name given to the resource Nazwy belemnitu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Nazwy belemnitu Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywali i do czego używali kamyka kształtu palca, k t ó r y znajdował się w ziemi? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — „strzałka piorunowa", „strzałka"; 2 — „ p i o r u n o w y k a m i e ń " , „kamyszek"; 3 — „ p i o r u n o w a kula, kulka"; 4 — „ p i o r u n " , „zimny piorun", „grom"; 5 — „boży palec", „paluszek", „boży p r ą t e k " ; 6 — „prątek"; 7 — „diabli palec, czarci"; 8 — „krzesiwo", „krzemień"; 9 — brak kon­ kretnej nazwy; 10 — brak tradycji; 11 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801ce3816cc882fd3243676110719a38.pdf 376b1fb92693d5473702dd201ed01e48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnomedycyna czarny bez (Sambucus nigra L.) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5337 Title A name given to the resource Lecznicze wykorzystanie czarnego bzu (Sambucus nigra L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.152 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Lecznicze wykorzystanie czarnego bzu (Sambucus nigra L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Ankieta PAE nr 7/71 d o t y c z ą c a zbierania i użytkowania o w o c ó w i kwiatów n i e k t ó r y c h roślin dziko r o s n ą c y c h : — Owoce czarnego bzu, w j a k i m celu — na wino, sok pitny, powidła, lekarstwa, na jakie choroby? Jak się te leki robi? — Kwiaty czarnego bzu — w j a k i m celu? Jak się p r z y r z ą d z a ? Jeżeli jako lek, to na jakie choroby? Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jakie choroby leczyli za p o m o c ą bzu? Objaśnienia: Czarnym bzem leczono: 1 — przeziębienie; 2 — kaszel; 3 — w ą t r o b ę ; 4 — żołądek; 5 — brak konkretnego przeznaczenia w lecznictwie; 6 — inne odpowiedzi; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7689b6b1dc5ec629cc63f76f9bea3c.pdf 09493751491696fdcc040c3450383e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5738 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnomedycyna dziurawiec (Hypericum perforatum L.) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5336 Title A name given to the resource Lecznicze wykorzystanie dziurawca (Hypericum perforatum L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 6 . Lecznicze wykorzystanie dziurawca — (Hypericum perforatum L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o dziurawcu —„ziele świętoja­ ńskie", „ d z w o n e k " ? O d czego chroni? Jak się n i m posługują? Czy święcą? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Dziurawcem leczono: 1 6 11 —rany; 7 —ż o ł ą d e k ; 8 —w ą t r o b ę ; 9 —serce; 2 —nerki; 10 —brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. —gardło; 3 — grypę; 4 —płuca; 5 —nerwy; —brak konkretnego przeznaczenia w lecznictwie; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/360da13a21363a62bf7b4570d3208c14.pdf b8440e9b8ba566b747e0c9d5cabceb49 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4175 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rok obrzędowy - zwyczaje widowiska obrzędowe karnawał Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3893 Title A name given to the resource "Szlachcice" i "dziady" - widowiska zwyczajowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.20-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielichówna, Barbara Deptuszewski, Stefan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Niektóre Barbara Bazielichówna, „SZLACHCICE" Stefan Żywiec. Deptuszewski I „DZIADY" Rupienka to obecnie część wsi Koniaków w po­ wiecie cieszyńskim. Jeszcze niedawno (do czasu ostatniej wojny) należała ona jednak do powiatu żywieckiego. Badacz, który by o tym nie pamiętał i zaliczył ją do rzędu wsi śląskich, popełniłby za­ sadniczy błąd. Rupienka bowiem, mimo że przyłą­ czono ją do województwa katowickiego, etnicznie związana jest nadal raczej z Małopolską; w ten spo­ sób potwierdza się fakt, że nie zawsze granice ad­ ministracyjne muszą pokrywać się z etnicznymi. Dla grupy krakowskiej stanowi ona teren peryferyjny, zachowujący rodzime cechy kulturowe, dla grupy śląskiej zaś — teren, na który bezpośrednio prze­ ciekają wpływy Śląska. 20 postacie z grupy „dziadów". Laliki. pow. - ZWYCZAJOWE WIDOWISKA Jednym z przejawów etnicznej łączności Rupienki z Małopolską są praktykowane tutaj do dziś dnia zwyczaje związane z okresem zimowym, i to przede wszystkim ze świętami Bożego Narodzenia i z No­ wym Rokiem. Chodzi mianowicie o tzw. „szlachci­ ców" i „dziadów", t j . korowody przebierańców, któ­ re w tym czasie chodzą po wsi i dają swego ro­ dzaju widowisko, składając równocześnie gospoda­ rzom życzenia. Na terenie Polski południowej i południowo-zachodniej korowody takie znane są i od dawna no­ towane w ludowej obrzędowości . Nie wszędzie jed­ nak są one nadal żywotne, nie wszędzie odbywają się w taki sam sposób, w tym samym czasie i nie 1 �wszędzie przetrwały w swej pierwotnej formie. Jak ten. stan rzeczy przedstawia się obecnie, trudno dokładnie stwierdzić, albowiem nie prowadzi się w tym kierunku specjalnych badań. Przy okazji jednak naszych terenowych penetracji nad innymi zagadnieniami udało nam się w niektórych miejsco­ wościach zaobserwować także omawiane zwyczaje, a tym samym potwierdzić ich żywotność. Taką sa­ mą zresztą sugestię nasuwa artykuł Zygmunta W i glusza opublikowany w „Ziemi" . Na Śląsku Cieszyńskim — wśród zwyczajów zimo­ wych wiążących się z przebieraniem i charaktery­ zowaniem osób biorących w nich udział — najbar­ dziej znany jest obchód „Mikołajów" w wigilię lub w sam dzień św. Mikołaja . „Szlachcice" natomiast i „dziady" to zwyczaje praktykowane w Żywieckiem, które wraz z przyłączeniem Rupienki do Ko­ niakowa tutaj się przedostały. Dziś w Koniakowie wszyscy je dobrze znają, nawet niektórzy miesz­ kańcy sami biorą w nich udział, jednak granica zasięgu wyraźnie się odcina. Poza Rupienką, gdzie korowody te odwiedzają poszczególne dziedziny, przychodzą one jeszcze tylko do centrum Konia­ kowa, tzn. do gospody. Tutaj zatrzymują się na chwilę, a następnie wracają w stronę Rupienki omi­ jając zasadniczą część Koniakowa. 2 3 „Szlachcice" to nazwa związana z kilkuosobową grupą poprzebieranych parobków, którzy wieczo­ rem w dzień św. Szczepana wśród dźwięków skocz­ nych melodii góralskich, rozśpiewani, roztańczeni i rozbawieni obchodzą dziedziny, dając widowisko. Notatka w Orlim Locie z 1930 r o k u podaje, że w Soli, pow. Żywiec, i sąsiednich wsiach w czasie świąt Bożego Narodzenia chodzą „ślachcice". Gru­ pa składa -się z masarza, górala, żyda, żydówki, ślachcica i anioła. Wiadomość ta, nader zresztą la­ koniczna, dla dzisiejszego badacza ma podwójną wartość: wyznacza mianowicie, aczkolwiek mało do­ kładnie, zasięg tego zwyczaju, oraz na podstawie obecnych materiałów pozwala skonfrontować skład osobowy grupy. Jest to zresztą jedyna tego rodzaju drukowana wzmianka. Poza nią bowiem nie zna­ my żadnych innych, które mogłyby rzucić nieco światła na charakter zwyczaju w latach ubiegłych. Trudno też wśród informatorów znaleźć kogoś, kto umiałby powtórzyć oracje wygłaszane przez wystę­ pujących w widowisku. Starsi, którzy je znali — poumierali, ci zaś, którym z lat dzieciństwa pozo­ stały w pamięci wspomnienia „ślachciców", nie po­ trafią powtórzyć szczegółów. Na podstawie ich re­ lacji można tylko ustalić w przybliżeniu zasięg zwy­ czaju, który jednak z biegiem lat coraz bardziej się kurczył. Jeszcze około 50 lat temu „ślachcice" chodzili w Zabłociu koło Żywca. Poza „ślachcicem" grupa ta składała się tutaj z „żyda", „masarza", „górala" i „kozy". Wstępowali oni do „pańskich" do­ mów, wygłaszali mowy, a „żyd" śpiewał np.: 4 A na moście trowka rośnie, a pod mostem śloz. Dałbym ja ci g ę b y , dziewczę, gdybym z mostu zloz. W samym mieście Żywcu zwyczaj ten nie był praktykowany — Soła stanowiła tutaj granicę''. Granica ta dziś przesunęła się znacznie na południe, obejmując wsie: Kamesznicę, Szare i wspomnianą Rupienkę. W tym przysiółku obecnego Koniakowa grupa „szlachciców" składa się z „szlachcica" i jego poddanych, t j . „górala", „rzeźnika", „żyda" i „ży­ dówki" oraz z muzykantów, t j . dwu skrzypków i harmonisty. Kiedy przechodzą przez wieś idąc •z dziedziny do dziedziny, już z dala słychać jak nad­ ciągają. Towarzyszy im nieodłączny tłum gapiących cię dzieci. Gdy wchodzą do wybranej chałupy — muzyka milknie, wszyscy gapie się rozstępują i jako pierwszy w kręgu zebranych wychodzi „szlachcic". Kłania się wszystkim, a przechadzając się tam i z powrotem, wygłasza mowę. Niegdyś była to mo­ wa rymowana i zaczynała się, jak zapamiętał Jan Zeman, mniej więcej w ten sposób: Pochwalony lau-tau, przyjmijcie tu gości. Jestem szlachcic wyuczony, wyście wszyscy prości. Mam ja se czapeczkę, mysi piórko iza nią, gdzie j a sie obrócę, wszędzie mie witają. Mam ja dwoje butów, /nogą sie mi przydać, jeden jaki taki, w drugim wiechcie widać. 3uty, jako buty, ale gorsze spodnie, trzysta lat minęło na te Święta Godnie. Mam ja brata na ogrojcu, cztery krowy doi, jak ja mleka potrzebuje, to mie wodą poi. Mam ja brata na ulicy, co k o b y ł y dusi, jak ja mięsa potrzebuje, on mi kości znosi. Idem jesce po podcieniu, w tem krótkim odzieniu, ona mi sie pokłoniła, witajże młodzieniu. Hersko pani nie gniewaj sie... Z czasem jednak zaczęto mowę tę aktualizować, zmieniać. W 1956 r. „szlachcic", którym był Józef Kubica z Koniakowa, recytował: „Jestem szlachcic młody i wysoko uczony, prze­ szedłem cały świat: Moskwę, Berlin, Londyn. Jak wróg napadł na Polskę, byłem bohaterem i schowa­ łem się do świńskiego chlewka. Jak Niemcy byli pod Berlinem, skoczyłem do działa i zaraz byłem za nim. Zdobyłem 30 medali, miałem pojedynek, położyłem gościa i zdobyłem szablę. Byłem w Mo­ skwie, za jednego całusa musiałem się ożenić, ale długo nie pożyłem, bo zostałem emigrowany do Polski. Poszedłem do krawców. Krawcy tam śnia­ dali, czterema nożami jedno jajko krajali. Prosiłem ich aby mi uszyli żupon nie długi, nie krótki, tylko równy z d... . Co m i od żupona zostanie, uszyjcie mi torbę, która ładna panna, to se do niej włożę. Przyszedłech w jedno miejsce, ładna panna była, jażech tobie otwarł, ona m i sie skryła. Ale tymżech sie nie zgniewoł, bo za to sie dwadzieścia do mnie przyciska. — Jestem szlachcic młody, wysoko uczo­ ny, a ta reszta wszystko proste. Mam ja zygarek, wiem, która godzina, chodź ty masarzu, bo ci zdy­ cha świnia." ' Opowiedziawszy swój życiorys, który w okresie stalinizmu — jak informował Paweł Czepczor — 21 �Ryc. 2. „Debły" (diabły) z grupy „dziadów" Laliki. Ryc. 3. Maska diabła rzeźbiona w drew­ nie i malowana. Rupienka-Koniaków, pow. Cie­ szyn. Ryc. 4. Maska diabła drewniana i ma­ lowana. Laliki. Ryc. 5. Śmierć z grupy „dzia­ dów". Rupienka. 22 �2Z �i o ten temat zahaczał, „szlachcic" kończy oraeję inwokacją do swego poddanego, czyli do „rzeźnika". Ten, zanim ukaże się w kręgu widzów, już z da­ leka coś wykrzykuje i podzwania nożem i kolcem do ostrzenia. Raptem staje wśród zebranych, kłania się wszystkim, a wykonując te same ruchy i spa­ cerując, donośnym głosem mówi akcentując nie­ które słowa: „Boże pomagaj gospodarzu, gospodyni. Dajcie mi tu Wieprza. Jak ja mu dam w łeb obuchem, to za­ żyje pieprza. Jak ja mu dam koło ucha, to ani nie zakwiczy, tylko prosto przez okno wyskoczy. Soli, wody dużo trzeba; krew, szkucina, babska bździna — też do tego trzeba. Byłem w Żywcu na jar­ marku, bardzo mi sie tam wiodło z kiełbasami, ze szynkami, bo zjechałem z tysiąca na sto. Jakżech był swobodny, miałech dużo sadła, jakżech sie oże­ nił, baba mi go zjadła. A wy, panieneczki, wyrze­ kajcie sie tego sadła, bo która jest czyrwiono, to by zaroz zbladła. Chowajcie sie tu panieneczki do­ brze, jedno swoich okieneczek nie pozawierajcie. A jo kończę swoją godkę, ty, góralu, wyproś swoje łapy." Następnie niespodziewanie wpada wśród zgroma­ dzonych „góral", a podskakując i przytupując jak do tańca obiega krąg ludzi mówiąc przy tym: „Góról jo se górolicek, mom ciupagę i rzemyczek. Przyszedłech tu do wos, gospodarzu, dowiedziałek sie, że tu mocie ładną dzieweczkę do wydonio. Wy­ dajcie se ją za mnie, za małego góralicka, nie pobanujcie [nie pożałujecie]. Bo chocioż jo je ma­ lutki, ale do wszystkiego zgrabniutki. Do całowanio i do ikochanio. A gaździnka już też okiem zyrkają na mnie, bo sie im spodobała nie ta mojo czopeczka, jak te moje białe gacie i mój poseczek z du­ katami. Mama z tatą pojechali do Warszawy kupić kilo mąki i paczkę kawy, a mnie sie kazali żenić. Zagrajże ml organisto, bo mi kierpeczki kelżą [śliz­ gają się], bo mom nowe kierpeczki jeszcze z ku­ dłami." Muzyka więc zaczyna grać, „góral" zaś, przyśpie­ wując najpierw jedną z obyrtek, porywa następnie do tańca gospodynię lub którąś z dziewcząt: A ja mały a ja m a ł y ka by-dem jo se e n pa olicek c h śtuderował ma dziywce p o d o ł e k . ŚŁM. - de - ro-wał "ket ma. ókny-woe vo-do Po paru obrotach znów przyśpiewuje partnerkę: 24 Siekiereczka, siedem b i o t ó w , nie chodź do mnie, nie d r z y j b u t ó w . Moje b u t k i m a r m u r o w e , j a k sie z e d r ą , b ę d ą nowe. Z kolei przed zebranymi pojawia się „żyd" pro­ wadzony pod rękę przez „żydówkę". Także i oni tańczą. Ale jest to tylko parodia tańca połączona z pantomimą. Ich rola bowiem polega nie na wy­ głaszaniu odpowiedniej mowy czy śpiewaniu, lecz na zabawianiu widzów komiczną gestykulacją i rzad­ ko wypowiadanymi słowami, których siła zależy od dowcipu osoby przebranej za „żyda". „Żyd" jest bardziej ruchliwą postacią, „robi handle" lub mówi np.: „Wicie co, gospodarzu? M i sie śniło, że był na wojnie, potem mie wystrzelili z armaty i po­ leciał ja het, het...". Widzowie jednak, rozochoceni muzyką i tańcem, mało zwracają już na niego uwagę. Kto bowiem ma chęć, ten się bawi. Wreszcie — otrzymawszy poczę­ stunek w postaci jedzenia, przede wszystkim zaś wódki lub Wina, oraz parę groszy •— „szlachcice" udają się do następnej dziedziny. I tak dalej i da­ lej. Obchód kończy się ostatecznie w gospodzie, gdzie j u ż , dobrze wszyscy podchmieleni dają ostatnie przedstawienie dla zebranych tutaj, czyli „czekaczy". Potem zaczyna się ogólna zabawa przy wciąż grającej muzyce. Poza muzykantami, którzy ubiorem swym nie różnią się niczym od innych ludzi, pozostali człon­ kowie grupy są poprzebierani w specjalne stroje. „Szlachcic" ma na sobie zniszczony, wojskowy mundur khaki, obwieszony bogato na piersiach or­ derami, wykonanymi ze starych monet, u boku sza­ blę, a na głowie rogatywkę. „Góral" występuje w stroju góralskim, t j . w sukiennych nogawicach i kierpcach, w białej wyszywanej koszuli ściśniętej szerokim, skórzanym pasem; na głowie ma filcowy, góralski kapelusz, obszyty wokół krawędzi ronda zwisającymi kolorowymi paskami papieru lub szmat. „Rzeźnik", odziany w spodnie wpuszczone do bu­ tów z cholewami i w marynarkę, przepasany jest skórzanym albo białym fartuchem. Osobliwością je­ go stroju jest wielka, kulista, pierzasta czapa, spo­ rządzona z czerwonej, gęsto strzyżonej bibułki. Sto­ sownie do swego zawodu, „rzeźnik" trzyma w ręce nóż i kolec stalowy do ostrzenia. pa ołek bydem j o se Siekiereczka, obuszek, nie ściskaj mnie za brzuszek, bo m ó j brzuszek cielęce, j a k go ściśniesz, to b r z ę c z y . - l*% i zmienia Twarze wymienionych postaci są mocno ucharakteryzowane przy użyciu sadzy i czerwonej kredki, „żyd" natomiast ma na głowie drewnianą, rzeźbioną maskę, kolorowo pomalowaną, z wąsami, brodą i wło­ sami sporządzonymi z bydlęcego włosia i sierści ba­ raniej, która kędzierzawymi puklami opada spod czar­ nego cylindra. Maska ta jest pełna wyrazu i wraz ze starym chałatem, stanowiącym resztę stroju „żyda", doskonale przypomina arendarza-karczmarza. Również i „żydówką" odziana jest w jakiś stary, połatany �Ryc. 6. Śmierć na z grupy „dziadów". niedźwiedziu Rupienka. płaszcz i powykrzywiane buty; twarz i w ogóle ca­ łą gtowę ma zasłoniętą białą firanką. Pod pachą trzy­ ma kurczowo torebkę, natomiast „żyd" dzierży w ręce drewnianą, wysoką laskę, zakończoną u góry kolcami jeża lub skórą. Skąd wzięła się nazwa dla tego zwyczaju, trudno dociec. Niektórzy informatorzy tłumaczą to w ten sposób, że „jakiś szlachcic czy książę życzył sobie", aby zachowano go w pamięci, stąd co roku grupa składająca się z „szlachcica" i jego „poddanych" przypomina żyjącym dawne, pańszczyźniane czasy. Jest to oczywiście dość swobodna interpretacja, bo — jak wiemy — przebierańcy występujący w okresie Bożego Narodzenia z właściwym sobie repertuarem widowiskowym mają inne znaczenie i związki w obrzędowości ludowej. Trudno jednak zaprzeczyć, że zwyczaj „szlachciców" nie miał jakichś powiązań Z miejscową specyfiką regionalną. 25 �Ryc. 7. Maska śmierci wykonana z pa­ pieru. Laliki. Ryc. 8. Grupa „dziadów" wi drodze. Rupienka. Podobny zresztą charakter mają i „dziady", t j . wie­ loosobowa grupa przebierańców występująca w syl­ westrowy lub w noworoczny wieczór. Zasięg tego zwyczaju jest również ściśle ograniczony — obejmu­ je tylko część Żywiecczyzny i jej pogranicze południowo-zachodnie. Na północ nie przekracza on Soły, a więc, wyłączając miasto Żywiec, kończy się na Zabłociu. Znają go prócz tego wsie leżące przy głównej drodze, np. Sienna, Leśna, Kamesznica, M i ­ lówka, Rajcza, Kaszperki, Laliki i Rupienka, nadto Sól i Rycerka. Natomiast Sporysz, Radziechowy, Wieprz — zwyczaju tego nie praktykowały. W przeciwieństwie do „szlachciców", grupa ta jest bardzo liczna, a ilość i charakteryzacja poszczegól­ nych osób nie jest najczęściej stała. Biorą w niej udział tylko mężczyźni: kawalerowie lub nawet żo­ naci, starsi i młodsi, którzy nie mają specjalnie wy­ znaczonych ról. Ich gra polega w zasadzie na wpra­ wieniu w zachwyt widza odpowiednim strojem oraz zwinnością, zręcznością, dowcipem i wytrwałością w nieustannym bieganiu, skokach i w tańcu. „Dziady" biegną, lecą z niesłychanym impetem, pośpiechem i wrzawą przy brzęku dzwonków, trzaskach z biczy, rytmie bębna i w takt melodii wygrywanych przez muzykantów na harmonii i skrzypcach. Niezmiernie prędko przenoszą się z miejsca na miejsce, siejąc za­ męt i rwetes, śmiech i wesołość. 26 Nie wszyscy informatorzy potrafią wskazać po­ chodzenie tego zwyczaju. Tłumaczą sobie jedynie jego nazwę, która, jak uważają, nadana została od „dzia­ dowskiej", tzn. niedbałej, niestarannej i podartej odzieży, w jaką ubierają się uczestnicy „dziadów". W Zabłociu koło Żywca, które zdaje się być głów­ nym ośrodkiem tradycji „dziadowskiej", żyje wśród miejscowej ludności kilka wersji usiłujących wyjaśnić genezę samego obchodu. Zdaniem jednych, jest to pa­ miątka po wałaskich pasterzach, którzy od X I V wie­ ku począwszy, wędrując z południa szlakiem Karpat w te strony, zanim osiedlili się tutaj na stałe i zasy­ milowali z miejscową ludnością, zamieszkiwali są­ siednie hale, wypasając na nich bydło. W okresie zi­ my, kiedy bieda i głód bardzo im dokuczały, spadali znienacka w doliny rabując i kradnąc, co się dało, oraz krzywdząc miejscową ludność. Inni zwyczaj ten łączą z najazdem Szwedów, którzy siejąc wokół po­ strach i gwałt dotarli jedynie do Soły, gdyż Żywiec usilnie się bronił i ostatecznie ich odparł. Trzecia wreszcie wersja nawiązuje do czasów pańszczyźnia­ nych — członkowie grupy „dziadów" występujący z batami mają reprezentować ekonomów, pozostałe zaś osoby z cepami, kosami i widłami — poddanych . 6 Ta ostatnia interpretacja wydaje się najmniej prawdopodobna. Zasadniczym bowiem strojem „dzia­ dów" są skóry baranie, często maski z rogami, a re­ kwizytami dzwonki zawieszone na pasie każdego i bi- �cze. Ciężkiej doli chłopa pańszczyźnianego nie wyra­ żałby również ustawiczny i szybki bieg członków grupy, który jest raczej oznaką siły i wytrzymałości. I także rola ich nie byłaby milcząca i nie polegałaby jedynie na pantomimie. Również i druga wersja nie wydaje się realna, aczkolwiek znajduje już pewne potwierdzenie w h i ­ storii. Kiedy bowiem Szwedzi wtargnęli do miasta Żywca i „zmęczeni walką rozłożyli się obozem nad Sołą rozstawiwszy straże [...], z brzaskiem dnia od­ dział górali, którzy nocą się zwoływali, w sile 100 ludzi napadł na warty szwedzkie i Szwedów, uwal­ niając miasto" . Szwedzi wtargnęli do miasta od pół­ nocy, a więc z terenów, które zwyczajem „dziadów" nie są objęte. Górale natomiast nie tylko zamknęli im dojście do kotliny żywieckiej na południe, ale także odparli ich z powrotem. Działo się to wszystko W porze zimowej. Gdyby jednak zwyczaj ten miał związek z owym najazdem, inaczej rysowałby się jego zasięg — obejmowałby większy obszar kraju. 7 Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza interpre­ tacja, którą — poza charakterystycznym strojem — potwierdza nadto inna jeszcze nazwa nadawana „dzia­ dom". Zwą ich mianowicie także i „jukace". Według Jana Karłowicza „jukac" to to samo co „juhas", czyli pasterz owiec . Wprawdzie w górzystych, południo­ wych partiach naszego kraju pasterze stanowili za­ sadniczy zrąb miejscowej ludności, a wpływy wa8 łaskie działały nie tylko w Beskidzie Zachodnim, lecz zetknąwszy się z zamożniejszymi wieśniakami ży­ wieckimi, wynędzniali wędrówką pasterze mogli po­ łakomić się na ich dobytek. Napadającymi mogła być także banda rabusiów pod dowództwem Proczpaka z Węgier, przybyła tu około 1790 r. Delaveux podaje, że „zbrojna ta gromada w broń palną napełniała po­ strachem okolice. Co wieczór na grzbietach najwyż­ szych gór pozapalane ognie świadczyły o bliskości rozbójników i o ich gotowości do napadu. Co noc alarm po wsi budził ze snu i wywoływał do obrony swego dobytku opatrzonych w kosy i siekiery wło­ ścian, a wybladłe z trwogi kobiety z dziećmi kryły się po chrustach i przekopach" . 9 Jakkolwiek by zresztą było, najbardziej prawdo­ podobny wydaje się fakt, że w tym ludowym zwy­ czaju, jak często bywa, splecionych jest z sobą kilka wątków. Okres bożenarodzeniowy, noworoczny i za­ pustny znany jest z różnego typu korowodów prze­ bierańców. Że f omawiany zwyczaj należy do tego rodzaju świadczy różnorodność i charakter wystę­ pujących w nim przebranych osób. Wprawdzie jego istota i sens dawno zatarły się w ludzkiej pamięci, lecz forma zachowała się po dziś dzień, stanowiąc świetną zabawę tak dla samych uczestników jak też i dla widzów: „kiejści naród był ucieszny, to sie bawili — tłumaczył jeden z informatorów — a z dzi­ siejszej młodzieży tego nikt nie dokaże, co ze star27 �Mas/ci Żydów Ryc. 12. Zyd 10 g z Rupienki: ryc. 9 — wykonana z papieru i chleba, ryc. 10 i 11 — rzeźbione z grupy „dziadów". Rupienka. szych", bo nie potrafią już tak dowcipkować i żar­ tować. „Prędko się upijają i awanturują". Stąd też co roku prześcigano się w pomysłach, cha­ rakteryzowano nowe postacie, wymyślano nowe stro­ je, nowe maski... Były one nieco odmienne w poszcze­ gólnych miejscowościach, tak jak ilość i skład wy­ stępujących osób. Wspomniana notatka z Orlego Lo­ tu podaje, że w Soli w grupie „dziadów" spotykało się poprzebieranych za księdza, organistę, konia, pa­ chołków, niedźwiedzia, diabła, żyda, żydówkę, babkę, kominiarza, śmierć, doktora, a więc ponad dziesięć osób. Mieli oni stroje sporządzone z kożucha odwró­ conego włosem na zewnątrz, przewiązanego powrósła­ mi ze słomy, którymi także okręcali i nogi. Twarz za­ słaniali maską z sukna, papieru lub skóry ze starego kożucha, a na głowę wkładali kapelusze ozdobione słomą, kłosami, barwnymi papierkami lub robili so­ bie nakrycia z tektury i kolorowych papierów. „Koń trzyma w ręku osadzoną na kiju, drewnianą głowę konia z dzwonkami u szyi. Śmierć występuje z kosą, na ręku trzyma niby dziecko, a w koszu różne zioła lecznicze". Oprócz wymienionych postaci w skład grupy wchodzili także grajkowie — jeden z gajdami, a drugi ze skrzypcami . 10 11 Jak podają informatorzy z Zabłocia, „dziadów" by­ ło zawsze bardzo dużo. Przypominają sobie, że w 1911 r. było 40, w 1917 — 60, po wojnie w 1952— 24, a w 1957 r. — 53 osoby. Głównymi „figurami" byli oczywiście „dziadowie", stanowiący /4 całej- gru­ py. Poza tym uczestniczyło w niej kilku diabłów, kominiarzy, babek, śmierci; raz była też koza, jednak w zasadzie w Zabłockiej grupie zwierzęta nie wystę­ pują. Ostatnio pojawiła się też postać chuligana, ale 3 28 w drzewie. w następnych latach ją usunięto. Stale natomiast wy­ stępuje osoba kasjera oraz 4—5 poganiaczy i wstrzy­ mujących, przebranych za „znaczniejszych dziadów", którzy kierują ruchem „lecących". Tak jak w Soli, stroje „dziadów" i tutaj były nieg­ dyś „dziadowskie", tzn. biedne i nieporządne. Skła­ dały się tylko z podartych kożuchów wywróconych włosem na zewnątrz i przepasanych powrozem ze sło­ my, z masek i czap ze skóry baraniej oratz z kier­ pców. Obecnie natomiast stroje są porządne, nawet wyszukane, bo każdy uczestnik wynosi się jeden nad drugiego. Specjalne czapki, tzw. „ciaki", w formie dostosowane do kształtu głowy, szyte są ze skóry i ma­ ją nawet po kilka rogów; są kolorowe, niedobrane do ubioru. Jedynie kasjer ma czapkę szpiczastą, stano­ wiącą komplet z całością stroju. Są to jednak już modyfikacje wchodzące w życie równocześnie ze zmia­ ną charakteru „dziadów" — z obrzędowego na za­ bawowy. Tradycyjny jednak pozostał kożuch wywró­ cony włosem na wierzch i bat, który dzierży każdy z „dziadów". Niegdyś baty mieli tylko niektórzy „dzia­ dowie", zgrabni chłopcy, którzy umieli z nich strze­ lać; pozostali zaś trzymali w ręku cepy, kosy, grabie. Te rekwizyty jednak już zaginęły i każdy „dziad" strzela z bata. „Kominiarz" występuje w czarnym ubraniu, w cylindrze na głowie, z umorusaną twarzą; na ramieniu dźwiga drabinkę, szczotki, kulkę. „Babka" odziana jest w wiejski strój, t j . spódnicę i bluzkę; na szyi ma korale z kasztanów, twarz zaś zamasko­ wana jest pończochą. Na plecach trzyma zawiniętą w chustę lalkę ze szmat, a w rękach miotłę i krzyż. „Diabeł" zawsze jest z widłami. Jego twarz zasłonię­ ta jest maską z kożucha z doprawionymi rogami i wy- ��wieszonym językiem. Na pozostały jego strój składa się kożuch długi po kolana lub krótki z włosem na zewnątrz i spodnie z cielęcej skórki albo sukienne ciemne z lampasem. Spośród całej tej czeredy zawsze wyróżnia się „kasjer" swym czerwonym ubiorem. Każda z postaci bez względu na swój ,strój i charak­ ter jest ściśnięta pasem, na którym gęsto pozawie­ szane są dzwonki. W czasie biegu i za każdym poru­ szeniem się wydają one ustawiczny brzęk, którego głos roznosi się wkoło. W Rupience stroje „dziadów" są bardziej prymi­ tywne. Ilość zaś i rozmaitość występujących figur jest odmienna, lecz także niestała. Tak np. w ich składzie w różnych latach występowali: „ksiądz", „koń i pa­ chołek", „cyganie z cygankami", „żyd", „kominiarz", „koza", w innych latach dołączano jeszcze „niedźwie­ dzie", „śmierci", „psa", „diabłów", „doktora", „fryzje­ ra". Za każdym oczywiście razem byli muzykanci gra­ jący na skrzypcach, harmonii i bębnie. W Sylwestra 1956 r. grupa ta składała się z: 2 „koni" i 2 „pachoł­ ków", „księdza", „dziechciorza", „kominiarza", 2 „de­ blów", 3 „śmierci", „cygana" i 2 „cyganek", 2 „ży­ dów" i 2 „żydówek", 2 mężczyzn trzaskających z ba­ tów, czyli „baciorzy", i 2 muzykantów grających na harmonii i bębnie. W rok potem, czyli w Sylwestra 1957 r. występowali: „ksiądz", 3 „debły", 3 „niedź­ wiedzie", 2 „kominiarze", 3 jkonie" i 6 „pachołków", 2 „śmierci", 2 „cyganki" z „feruśkiem" czyli małym cygankiem i 2 „cyganów", 2 „żydów" i „żydówka", „dziechciorz", 4 „baciorzy" oraz 3 muzykantów, t j . harmonia i skrzypce. W przeciwieństwie do „dziadów" z Zabłocia, maski futrzane mają tutaj tylko „niedźwiedzie". Wszystkie inne postacie uoharakteryzowane są odmiennie. 'Pierwotnie, jeszcze za czasów młodości starszych informatorów' maski były z papieru, często oblepio­ ne chlebem, 'lub z dykty. Sami je robili, kleili i ma­ lowali. Niektóre części twarzy szyto z tkaniny, np. nos „żyda", do nosa doklejona była reszta twarzy wykonana z papieru; wargi, aby były duże, robiono z drewna. „Zyd" ubrany był w chałat zapinany na dwa rzędy guzików z kwaka" pomalowanego farbą. Z czasem na wzór masek papierowych zaczęto robić drewniane, np. z drewna lipowego. Wykonywali je miejscowi rzeźbiarze-amatorzy, malowali i uzupełniali kudłami baranimi, rogami lub innymi charakterystycz­ nymi elementami. Maski takie obecnie nie należą by­ najmniej do rzędu tradycyjnej, nie powtarzającej się już twórczości artystycznej miejscowych górali. W Koniakowie-Rupience np. młody rzeźbiarz Franci­ szek Worek jest specjalistą od tych wyrobów. Zresztą nie tylko on jeden. W razie potrzeby uczestnicy „dziadów" sami sporządzają sobie maski, bądź zama­ wiają u kogoś, pokrywając koszta z części „kolędy" przeznaczonej specjalnie na cele kostiumowe. 2 Obok drewnianych, spotyka się jeszcze współczesne maski z jedwabnych pończoch, z wyciętymi otworami na oczy i usta, a założone na twarz i głowę; czasem są one jeszcze posmarowane sadzami. Sadza bowiem i czerwona kredka do ust to podstawowe farby uży­ wane przy charakteryzacji. Takich masek używają przede wszystkim „cyganie" i „cyganki" odziane rów­ nocześnie w kolorowe, postrzępione spódnice, swetry, chustki. „Cyganki" jak też i „żydówki" mają nadto mocno podkreślone kształty kobiece przez wypchanie. Jedna z „cyganek" występuje najczęściej z „feru­ śkiem"— małym cygankiem trzymanym na ręku w „dzichcie", t j . płachcie. „Ferusiek", czyli kukła ze szmat, ma w brzuchu flaszkę z wodą, której szyjka wystaje między nogami. „Cyganka" potrząsa „feru­ śkiem" lub naciska jego brzuszek, a ten moczy po­ słanie gospodarzy, na którym go przewijano. Inna „cyganka" ma tzw. „świńską d...", czyli spyrkę, i jak jest zła, to nią „chlasta po twarzy". Ma także kaga­ nek ze starej puszki od konserw i nim okadza „ko­ nie". „Cyganki" i „cyganie" grają oczywiście w karty i wróżą, kłócą się z sobą i krzyczą, a także, jeśli się da, to „kradną" gospodarzom co tylko popadnie im w ręce. Aby odzyskać potem zabrany przedmiot, trzeba dobrze się okupić, oczywiście wódką. Przy masce używa się najczęściej jakiegoś nakrycia głowy — jest to zwykle stary, pokrzywiony i dziu­ rawy filcowy kapelusz, a u kobiet, co bardziej zwią­ zane jest z ich strojem — kwiecista chusta, także nienowa. Ulubionym fasonem jest cylinder, dlatego też często główkę kapelusza otacza się czarną tekturą. W cylindrze występują przede wszystkim „żydzi" i „ko­ miniarz", „dziechciarze" natomiast i „cyganie" raczej w zwykłych kapeluszach. „Śmierci" oczywiście kapeluszy nie mają; za na­ krycie głowy, jak i za cały strój, służą im przeście­ radła. Twarz natomiast zasłonięta jest maską — prze­ ważnie z kartonu. Każda „śmierć" trzyma w ręce pałkę ze szmat umieszczoną na metalowym pręcie i nią rozdaje razy w lewo i w prawo, każdemu kto się tylko nawinie. Niewątpliwie najlepiej i najstaranniej wypracowa­ ne maski mają „debły" i „żydzi". Wyrzeźbione z drzewa lipowego i pomalowane farbami, mają one głęboko zaznaczone cienie i fałdy skóry; uzupełnione są kędzierzawymi kudłami baranimi i włosiem bydlę­ cym oraz rogami — jak u „deblów", którzy mają niekiedy maski wykonane z czaszki baraniej. Oprócz masek strój „deblów" stanowią opięte trykoty, czer­ wone lub czarne, oraz doprawiony w tyle krowi ogon. Każdy przy tym trzyma w ręce drewniane widły. Całą szpetotę starej, pomarszczonej twarzy, kostropatej i niemiłej, wyrażają maski „żydów" uzupełnio­ ne cylindrem, włosiem bydlęcym zastosowanym jako wąsy i broda oraz kudłami baranimi — jako włosy. „Żydzi" odziani bywają w połatane, zniszczone pła­ szcze przypominające wyświechtane chałaty. Poza tym trzymają w ręce laskę zakończoną u góry gałką z kol­ ców jeża lub skórą; laska służy do podpierania się i potrącania ludzi. Jeden z „żydów" — stary Icek — ucharakteryzowany jest na Żyda, który prowadził tu niegdyś karczmę. „Żydówki" ubrane są podobnie, zamiast masek jed­ nak mają głowy i twarze zasłonięte welonem, t j . ka­ wałkiem firanki, tak jak w „szlachcicach". �13 Ryc. 13. Maska kominiarza wykonana 14 z papieru. Rupienka. Ze skór owczych i psich uszyte są ubrania i maski „niedźwiedzi" pokrywające całą postać przebranej osoby. Wokół otworów na usta i oczy maski obszyte są czerwonym suknem. „Konie" i „pachołcy" masek nie mają, tylko wielkie czapy na kształt czaka, wykonane z kartonu, oklejo­ ne kolorową bibułą i ozdobione gęstym pióropuszem z kolorowych bibułkowych pasków. „Koń" porusza się w prostokątnej, drewnianej ramie; do krótszego boku ramy przyczepiona jest głowa drewnianego ko­ nika z uchwytami i dzwonkami; na tych uchwytach spoczywają ręce osoby przebranej za „konia"; „koń" okryty jest całkowicie kocem (lub kapą), który zwisa z ramion i rozpościera się na owej drewnianej ramie, wydłużając kształty człowieka w poziomie. „Pachoł­ cy" mają na sobie kurtki albo kożuchy i długie spod­ nie narciarskie. Bez maski występuje także „ksiądz", który ubrany jest w komżę i płaszcz; na głowie ma biret, a w ręce kropidło. Również ubranie „kominiarza" i „dziechciorza" dostosowane jest do charakteru przedstawia­ nej osoby. W myśl miejscowej tradycji postać „dziechciorza" przypominać ma wędrującego niegdyś z Gor­ Ryc. 14. Żyd z grupy „dziadów". Rupienka. lic w te strony cyrulika, który umiał leczyć wszelkie choroby. Jak odmienny bywa skład osobowy w poszczegól­ nych grupach „dziadowskich", tak samo nieco różni się i sam program ich obchodu. W Zabłociu np. „dzia­ dy" oficjalnie występują dopiero w Nowy Rok. Oko­ ło godziny 6 rano zbierają się wszyscy przy browa­ rze w szopie i stamtąd wyruszają, tzn. „lecą" wzdłuż całego Zabłocia aż do Soły; poza jej granice, czyli do miasta Żywca nie docierają. Bieg polega na tym, że grupami wstępują do domów (każdy stara się nie pominąć swoich znajomych), a także na drodze za­ trzymują przechodniów, zwłaszcza dziewczęta, i do­ pominają się o kolędę, fcj. datek: — „Juhuu na tabacke" — to stare, tradycyjne ich zawołanie. Na tra­ sie biegu mają wyznaczonych kilka punktów przy­ stankowych — zbornych, gdzie poganiacze spędzają wszystkich z powrotem w jedną grupę. Potem znów się rozbiegają i trwa to mniej więcej do godziny trze­ ciej po południu. Nie czekając Nowego Roku, niektó­ rych „dziadów" można spotkać już wieczorem w Syl­ westra. Około godziny czwartej—piątej po południu zaczynają „latać", ale z odkrytymi twarzami. Maski 3J �15 wkładają dopiero po. północy — od tej pory każdy z nich stara się, aiby nikt go nie rozpoznał. Lecąc wpadają przede wszystkim do sklepów, zdobywając kolędę w postaci wódki, piwa, kiełbasy. Wieczorem zaś i nocą wstępują na wszystkie zabawy. Ich ucze­ stnictwo jednak w tych zabawach jest tylko chwilowe: orkiestra gra wówczas specjalnego walca, potem pol­ kę dla „dziadów" — „dziady" wybierają partnerki, zatańczą, ktoś ich czymś ugości i „dziady" „lecą" da­ lej. Tak trwa do rana, do momentu ogólnej ich zbiór­ ki. Kolędę zbiera przede wszystkim „kasjer", prócz tego każdy „dziad" stara się zdobyć jak najwięcej pieniężnych datków dla siebie. Z wspólnej kasy urzą­ 32 dzają potem wszyscy w najbliższym czasie zabawę, a czasami też tę kwotę składają na ofiarę do kościoła. W Rupience „dziady" biegną czeredą i czeredą też wpadają do domów. Nie wszyscy jednak gospodarze chętnie ich wpuszczają — oni sami zresztą nawie­ dzają tylko tych, których darzą sympatią i u których spodziewają się dobrej kolędy. Tutaj więc już w Syl­ westra, a potem ponownie jeszcze w Nowy Rok oko­ ło godziny 14—15 uczestnicy korowodu zbierają się w jakiejś chałupie. Jedni przychodzą już przebrani, inni dopiero się „maskują" i charakteryzują, odzie­ wając w przygotowane uprzednio stroje. Często po­ magają w tym dziewczęta, za co potem przebrani pa- �Ryc. 15. Poczęstunek „dziadów". Laliki. Ryc. 16. Cyganie z grupy „dziadów". robcy „mają wzgląd" na nie i nie dokuczają im w czasie widowiska. Natomiast dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców, bo są dumne i „za­ dzierają nosa", bywają szczególnie napastowane i narażone na różne złośliwości. Gdy wszyscy już są gotowi, cały korowód przy dźwiękach muzyki opuszcza domostwo i podąża do z góry upatrzonego gospodarstwa. Leżący na polach, wzgórzach i dolinach śnieg sprzyja oczywiście rozma­ itym wyczynom i harcom. „Niedźwiedzie" popychają się i kulają rycząc, „debły" zjeżdżają z góry na dół na siedzeniach, „cyganie" kłócą się i wygrażają sobie, a „śmierci" biegają i straszą gapiów. „Dziadom" bo­ wiem towarzyszy tłum ciekawskich, którzy jednak z obawy trzymają się w pewnej odległości; dziewczę­ ta i małe dzieci czekają na nich w domu. Poza mu­ zykantami grającymi bez przerwy skoczne, góralskie melodie taneczne, jak np. obyrtki, owięzioki, i poza brzękiem dzwonków „koni", dają się słyszeć raz po raz głośne trzaski z batów. To „baciorze", posługujący się specjalnymi, dość ciężkimi batami o krótkim b i ­ czysku i długim postronku, trzaskają nimi z całej siły, aż echo obija się po groniach i lasach. Chałupa, do której zmierzają „dziady", stoi otworem, a jej mieszkańcy pełni są wyczekiwania i podniece­ nia. Wreszcie głosy, nawoływania oraz dźwięki dzwon- 33 �ków i muzyki zbliżają się pod okna i część owej cze­ redy zwala się do sieni, a wnet potem potem do izby, w której wszystko musi być pozamykane i pocho­ wane, bo nigdy nie wiadomo, do jakiego figla może posłużyć. Najpierw w progu izby staje „ksiądz" i po słowach: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oznajmia: „Nowy Rok bieży" lub też od razu życzenia: „Śliczna lilija na świat sie zrodziła, z małemi rączkami, z dużemi darami, pobłogosław Panie tu temu domowi". On też przyjmuje następnie od gospodarzy „kolędę". Jeżeli jednak nic nie dostanie lub za mało, wtedy bia­ da gospodarzom, gdyż złośliwościom i psotom wyrzą­ dzanym przez pozostałych uczestników nie ma końca. To zatkają komin szybą i w piecu nie chce się palić, to porwą coś z gospodarskiego sprzętu i wywleką het w pole, to rozbiorą wóz i złożą go ponownie na dachu chałupy. A wszystko to dzieje się gdy gospodarze nie uważają, zajęci w izbie pilnowaniem i przypatrywa­ niem się tym, co tu weszli i tańczą. Następnie „ksiądz" kropi wszystkich „święconą" wo­ dą i usuwa się na bojk, a za nim już po kolei wcho­ dzą inni. Najpierw więc „wjeżdżają konie" z „pa­ chołkami", a między nimi przeciskają się „cyganie". Muzykanci stoją w kącie izby i cały czas grają a „ko­ nie" wieżgają, kopią, rżą i bez przerwy skaczą brzę­ cząc dzwonkami. Na skutek tego ustawicznego ruchu 34 w izbie jest ciasno i gwarno. Wreszcie jeden z nich przewraca się. „Pachołcy" uderzają batami o podło­ gę, szarpią lejce „koni" i zmuszają upadłego do pow­ stania. Ponieważ wysiłki te są daremne, wołają na pomoc „cygankę": „na urok", „na ciasnochę". Ta oka­ dza przewróconego „konia" trzymanym w ręce ka­ gankiem, „cygan" zaś podkuwa go, a „pachołcy" szar­ pią i pomagają mu wstać. Pozostali „cyganie" przez ten czas, rozsiadłszy się na ziemi, grają w karty i kłó­ cą się albo wróżą. Czasem któryś z nich coś zatańczy i zaśpiewa, np.: A cyganie cyganie carna ziem pod w a m i ś na macie cyganecke z carnemi o c a m i . u -ul ma-cw cy — ga - n * ctm r ; a - -w *m *o Albo inna przyśpiewka: c n My su ł o p c y , my su my lubiemy muzyku c h my piyniązki "udzielamy na zielonem trawniku. łopcy - ca — "H �Ryc. 17. Niektóre postacie z grupy „dziadów". Rupienka. Ryc. 18. Ma­ ska diabła z czaszki barana. Ru­ pienka. Ryc. 19. „Baciarze" trzaska­ jący z batów. Rupienka. 3a �Ryc. 20. „Koń" z grupy „dziadów". J-K.816,5") Rupienka. Zanim „cyganie" wyniosą się już na dobre z cha­ łupy, jeszcze któryś z nich coś zaśpiewa i zatańczy: Moje dziewce, moje lube, ja cie nie chce, boś ty hrube, hrube, hrube jak "ocierek 14 ja nie lubiem takich dziywek. Przyśpiewki bywają oczywiście rozmaite, a dobór ich zależy od fantazji śpiewającego. Pod tym bo­ wiem względem nie ma żadnej reguły, a brak usta­ lonego i przemyślanego programu pozwala na zupeł­ ne indywidualizowanie w tworzeniu ról poszczegól­ nych postaci. J-142(6,8") Ttlo-j* dziewce rno-je Ut-te ja ci* w <Act toity W*« Grała mi muzyka od wieczora do dnia, jeszcze mi będzie grać jutro do południa. To, co śpiewają, nie jest również żadną regułą związane z osobą-aktorem, która przyśpiewuje; cho­ ciaż są tutaj pewne wyjątki. Te odnoszą się jednak przede wszystkim do „żydów" -i do „cyganów". Wydom jo sie wydom, na moj prawdu wydom jak umrze cygonka, to mie w e ź m i e cygon. 36 Wiele przyśpiewek jest nieprzyzwoitych. Nie wy­ wołują one jednak zgorszenia, mimo iż pełno jest dzieci. Przeciwnie, nawet powodują salwy śmiechu i wesołość. Szczególnie dosadni pod tym względem są „cyganie", którym wszystko uchodzi: Zagrojcie mi zwyrtoka, bo m ó m w rzyci roboka, zagrojcie mi jesce raz bo ml jesce nie wylfiz. �Ryc. 21. Postać z grupy Żywiec—Zabłocie. „dziadów". J-H8(6,5") Za - ęroj-ctt m-(xq-cU mi rru /u-cw cuy- ni*. to- t a . to Soiwtitufl^d M^u-a nit ro-bo-ta uy-fń Pomiędzy zebranymi gapiami biegają „śmierci" i uderzają ich pałkami. Pod Oknami zaś uganiają „debły" i „wyją" lub dokazują z „niedźwiedziami". „Niedźwiedzie" zresztą także wchodzą do izby i ku­ lają się po podłodze, dopadłszy zaś gdzieś w kącie dziewczynę łapią ją, wywlekają na dwór i przewra­ cają na śnieg. Szczególnie biedne są te dziewczęta, które nie cieszą się sympatią chłopców. To wrzucą taką do wody, to umażą pastą do butów lub sadzą. Gdy w izbie zrobi się nieco przestrzenniej, wchodzą „żydzi". Najpierw jednego z nich „ksiądz" zmusza, aby się wyspowiadał, a jako pokutę zadaje mu „ojczenasze na grzebieniu". Spowiedź ta trwa dość długo. Wreszcie, wyrwawszy się z tych opałów, „żyd" podchodzi do muzyki i „hajdukując", to znaczy przy­ tupując, śpiewa jakąś obyrtkę, np.: Miaia ja se kanarecka, co m i p i ę k n i e ś p i y w o w a i d a ł a m ja go Jasinkowi z ę b y do mnie c h o d z o w a ł . 37 �Ryc. 22. „Dziady" z Soli, potu. Żywiec, Potem tańczy. Śpiewa zresztą i tańczy niejeden raz, zależnie od ochoty. Starszy „żyd" — jego ojciec, Icek, także śpiewa: 1. Na m ó m jo se synusia na bardzo b o g a t e g o na ludzie sie go bojum jak diabła rogatego. 2. Na, synusiu, synusiu, na, co sie tobie stało co ci zona n a g otuje na tobie zawse m a ł o . 1930 r. J-15*1(6,25 ł VJ (o)* I Pój-da ja se. -pój-da ja se w ciomny las, w ciomny las. u Z.Za-ce-laj ty ie-1i-nio-c%1c.il 3Za- se Ica - ra - bi - nek na cJiwiAe, na chuti-lt. u 3. Na, s y n u ś sie " o ż e n i ł na, nie wiedział co baba, naci ogno na slabizne na, wrzescał ze to ziaba. na mel. „Na śniło mi sie śniło" u u „Żydzi" są najbardziej reprezentacyjnymi posta­ ciami, dlatego też „scena", w której występują, trwa najdłużej. Oni też obydwaj najwięcej śpiewają. Oto np. jeszcze coś z repertuaru „synusia": 1. Pójdą ja se, pójdą j ś se W ciomny las, w ciomny las. zobacem ta jelinioka co sie pas, co s i ś pas. 2. Zacekaj ty jeliniocku na chwile, na chwile, zakiel jo se karabinek nabije nabije. 3. Zakiel ja se karabinek i nabijał n a b l j ś ł za tyla se jeliniocek w ciemnem lesie w y w i j a ł , wywijał,. 1ael ja na-bi-jdt, na -bi- za- iy-la se ja -li-mo-ce'k wctomnśm l*s*a wy~uii jat, Stary „żyd" kilkakrotnie wtóruje: 1. Jak j ś se pojadę do piekła na byku, przywice mie diabeł: — witaj, masarcyku. 2. Jak j ś se pojadę do piekła na ośle, przywice mie d i ś b e ł : — witaj stary pośle, u 3. v u O j dana, o j dana wziyni dzisia pana. Wziynl g ó do piekła oiera "uciekła. u wy-wi jat, jat �czarni tymi bywa skradziona gęś, kura, czy królik lub upolowany kiedyś przedtem zając: vry-u>t - ct -mit ata-M Czasem zwracając śpiewa: 1. Na, na, na, na, u* - taj się do -ma-iyr- ey .śmierci" stary P ó j d ź m y do dom, pójdźmy do tata zabił królika, lepszy królik, lepszy królik, jak ta cała muzyka. tu „żyd" śniło mi sie śniło dziś koło północy ze mi to śmiercisko zatykało ocy. u 2. Na, a ja juz nie d y c h o ł na, rusołem wargami bom sie jesce c h c i ś ł pomodlić na, ludkowie za wami. J-18I1S-) na, za- ty fca- | 0 2 chciał po~+*u>-a*t%ć Na odchodnym młody: śpiewa albo stary 1. A na na na nie pójdę dó domu jaze jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. 2. Na na na na nie pójdę dó domu jaze bydzie świtać bydzie mie m a m u ś k a korbacoskiem witać. 3. A na na na nie p ó j d e m dó domu jaz jutro rano jaze mi tez bydzie słónecko świtało. „żyd", albo < 4. Na stary ja se stary na juz ni mogem chodzić na musis mie rybeczko na za róncycke wodzić. 5. Na na na na stary jo se stary juz m ó m sto ś t y r y lata jesce jo nie uzył ani troski świata. na mel. „Na śniło mi sie u śniło" Jeśli śpiewa młody, to niekiedy nawiązuje do swoich zdobyczy, które ma w worku na plecach. A zdoby- dom, Kiedy już wszyscy zakończą inscenizowany na po­ czekaniu swój program i zakosztują poczęstunku, wówczas jako ostatni wychodzi z chałupy „ksiądz" ze słowami: „Z Bogiem, dziękujemy za kolende bar­ dzo pięknie". W tym czasie część jego współtowarzyszy podąża już do następnej dziedziny w takt dźwięków mu­ zyki, przy pohukiwaniu i trzaskach z batów. Tam zebrawszy się wszyscy powtarzają całą imprezę, po czym znów idą dalej, zabawiając się tak do późnego wieczora w wielu chałupach. Niegdyś po całym takim obchodzie, dobrze już wszyscy podchmieleni, schodzili się w karczmie „na pańskiej łące" koło Rupienki, którą prowadził Zyd. Tam odegrawszy ostatni raz „przedstawienie" wszyscy pili, tańczyli i bawili się na koszt szynkarza, bądź też rzadziej za pieniądze z kolędy. Ten zarobek bowiem najczęściej zachowywano. Opłacano z niego muzykantów, kostiumy, a resztą dzielono się. Gdy w czasie obchodu spotkały się dwie różne gru­ py „dziadów", wówczas zwykle dochodziło do bija­ tyki. Te tradycje zresztą pozostały i do dnia dzisiej­ szego, z tą tylko różnicą, że zamiast „na pańską łąkę" „dziady" z Rupienki wstępują do gospody w centrum Koniakowa, gdzie jednak na krótko się zatrzymują, podążając z powrotem w swoim kie­ runku. Zakończenie następuje przeważnie w domu któregoś z uczestników. Jak z powyższego widać, role poszczególnych osób są bardzo różnorodne, raczej mało przemyślane i dowolne, po prostu zależne od okoliczności i chęci danej osoby. Jedno przy tym jest jednak wyraźne — nie wszyscy występują oficjalnie ze słowem mówio­ nym czy śpiewem. U niektórych rola ogranicza się tylko do pantomimy i do naśladowania głosów zwie­ rząt, krzyku czy pohukiwania. Takimi postaciami są np. „dziechciorz" i „kominiarz". Ten ostatni płata jedynie figle związane z kominem i piecem, inni zaś, zwłaszcza postacie demoniczne — „debły" i „śmier­ ci" — straszą. „Dziadów" boją się nie tylko dziew­ częta i dzieci, ale także kobiety, chociaż otwarcie do tego się nie przyznają; na wszelki jednak wy­ padek unikają samotnego z nimi spotkania. Mimo wielu szkód, które przy tego rodzaju zaba­ wie są nieuniknione, żaden z gospodarzy o swoje się nie upomina. Zabawa bowiem jest ogólna, ucie­ cha wielka i nikt od niej nie stroni. Ponieważ zaś wiąże się ona z końcem starego roku i z tym, że pomyślnie się go przeżyło, oraz z początkiem roku nowego, w którym każdy życzy sobie powodzenia, cała wieś niecierpliwie czeka na to zaimprowizowane widowisko, ogląda je z przejęciem i w ten sposób sama się do niego włącza. 3S �PRZYPISY 1 Wymieniamy tylko niektóre pozycje: Z. Gloger, Rok Polski w życiu, tradycji i pieśni, Warszawa 1900, s. 59—60, 74, 110; J. St. Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, 1939, s. 170.; A. Fischer, Lud polski, Lwów 1926, s. 136; E. Frankowski, Kalendarz obrzę­ dowy ludu polskiego, Warszawa (po 1928), s. 26; O. Kolberg, Lud (np. Kieleckie, Radomskie, Lubel­ skie i inne). Zygmunt Wiglusz, Sieteskie „droby", Ziemia 1957/1. Maria Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędo­ we, Prace i Materiały Etnologiczne, t. VIII—IX, s. 595. Orli Lot 1930, nr 1, s. 12—14, Notatki z Soli, L. W. (Kraków). Informacji udzielili Jerzy Habdas (lat 32) i jego matka (lat 70), Zabłocie—Żywiec. Informacji udzielili ks. Stanisław Słonka (lat ok. 65) i Jerzy Habdas (lat 32) z Zabłocia w Żywcu, którym na tym miejscu składamy serdeczne podzię­ kowanie. 7 Franc. Lenczowski, Materiały do dziejów miasta Żywca od XIV do XVIII w., Kraków 1957, s. 26—29. 8 Słownik Języka Polskiego pod red. Jana Karło­ wicza, Warszawa 1902, t. I I . 9 L . Delaveux, Górale beskidowi, Kraków 1851, s. 110. 10 Orli Lot, wyd. cyt. 11 Jw. 12 Informatorom: Pawłom Czepczorom — ojcu (lat 60) i synowi (lat 30), Janowi Zemanowi (lat 50), a zwłaszcza Ludwikowi Kubaszczykowi (lat 56) nie szczędzącemu czasu i sił, jak też wszystkim innym osobom z Koniakowa, które dostarczyły wiele cen­ nych wiadomości na omawiany temat, serdecznie na tym miejscu dziękujemy. 13 Kwak — brukiew. 14 Ociyrek — snop żytni. 15 Korbacz —• bat. 2 3 4 5 6 Ryc. 23. Dekoracje z zabawy „dziadowskiej" Fotografowali: w Żywcu. Barbara Bazielich i Stefan Deptuszewski. • Piosenki transkrybowali: teksty — Zofia Jaworska, me­ lodie — Ludwik Bielawski. [Teksty bez melodii według zapisu autorów.] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d806e247d652ba647ecfc55b1b7a64d0.pdf cb1773b761f7843380c981858729a0e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3890 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ROK XIII 1959 NR 1-2 �TREŚĆ: str. Roman Reinfuss Zofia Barbara Głowa Barbara Bazielichówna Stefan Deptuszewski Marla Przeżdziecka Ewa Fryś Marta Michalska Paulina Chrzanowska Jerzy Czajkowski Ludwik Dubiel Jacek Olędzki Maria Bernasikowa Janina Petera Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Olga Mulfciewicz Barbara Bazielichówna Roman Reinfuss Zofia Głowa Rss Rss Rss Maria Przeźdzlecka Anna DobrzańskaPawlicka Janina Orynżyna Kronika Summary of articles . Problem Karpat w badaniach kultury ludowej Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków „Szlachcice" i „dziady" — widowiska zwyczajowe Na marginesie genezy haftów kaszubskich Ludowe kufry okuwane Krzyże żelazne w powiecie wieluńskim Zabawki Józefa Minora Droga Franciszka Zaremby . . . . Rzeźbiarz ludowy Józef Brychcy . . . Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wy­ glądzie ryb Z historycznego archiwum . . . . Badania sztuki ludowej w Albanii . Materiały do plastyki ludowej' . . . Wystawa Obrazków na szkle Jana Jachimiaka Wystawa współczesnej sztuki ludowej Pogórzan, Dolinian i Łemków . . . Pokonkursowa wystawa pisanek woje­ wództwa katowickiego Z X I V konkursu szopek w Krakowie Wystawa obrzędów dorocznych w Mu­ zeum Etnograficznym w Krakowie . . Rosica Czukanowa: B'łgarska Narodna Szjewica Josef Ludovit Holuby: Narodopisne prace Paul Stahl: Planurile Casselor Rominesti Taranesti Is Lietuviu Kulturos Istorijos . . . Narodna Tworczisfta Rok 1958 w CPLiA Etnohrafija . 3 12 20 41 46 54 62 66 60 73 76 79 84 87 89 92 95 98 100 100 101 103 104 107 I 1 ." "*®JJfe|£rX-^ 1 1 1 8 Na okładce: Ptaszek drewniany, zabawka. Wyk. St. Migdał, Sromowce Niżne, pow. Nowy Targ. Fot. Zbigniew Kamykowski. Na stronie tytułowej: Kogutek. Wycinanka z pow. Pińczów. Fot. Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA L U D O W A R. X I I — 1958 S P I S T R E Ś C I Bazielich Barbara Garncarstwo starosądeckie s. 94—114 . . . Bazielich Barbara Tradycyjna i współczesna twórczość woj. katowic­ kiego s. 115—121 Bukowska Janina Pisanki polskie z X—XIII w. s. 45—49 . . . . Błaszczyk Stanisław Rzeźbiarze ludowi południowej Wielkopolski s. 3—36 Błachowski Aleksander Współczesne wycinanki z Puszczy Białej s. 195—202 Fryś Ewa Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce s. 122 . . . . Fryś Ewa Wystawa tkanin i strojów północnej Lubelszczyzny s. 179 . Głowa Zofia Kraków pod znakiem szopki s. 54 Głowa Zofia Stare łoktuse ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie s. 178 Helsztyński Stanisław U rzeźbiarza wiejskiego Andrzeja Majchrzaka s. 37-44 Jackowski Aleksander Ignacy Kamiński rzeźbiarz z Oraczewa s. 207—214 Jackowski Aleksander Wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 242-246 Karwicka Teresa Rózgi weselne z Lubelszczyzny s. 175—177 . . Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i początku X X w. s. 157-168 Krajewska Janina Ceramika kaszubska z końca X I X i pocz. X X wieku (zakończenie) s. 215—238 Mulkiewicz Olga Koronki siatkowe w Kańczudze s. 169—174 . . . Mulkiewicz Olga Wystawa sztuki ludowej Lasowiaków s. 239—241 Muller Władysław Żywotne sprawy ludowej architektury s. 151—156 . Pietkiewicz Kazimierz Slovensky ludowy textil T. I , s. 124—125 . Przeździecka Maria Jan Rudowski s. 50—53 Przeździecka Maria Marcin Gąsior świątkarz z Łapajówki s. 85—93 . Przeździecka Maria Mikalina Glemżaite Lietuviu Tautiniai Drabużiai s. 56-57 Przeździecka Maria Wrocławski ogólnopolski konkurs na pisanki s. 247—250 Przeździecka Maria Zagadnienie genezy haftów kaszubskich s. 131—150 Reinfuss Roman Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zaginąć s. 203—206 Reinfuss Roman 100-lecie urodzin i 20-lecie śmierci Seweryna Udzieli s. 58 Rss. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, P. Drumew: Kowano żelezo s. 181 Rss. Bogusław Kopydłowski: Polskie kowalstwo architektoniczne s. 180 Rss. Josef Vydra: Ludova architektura na Slovensku s. 183 . Rss. Jan Pachoński — Zmierch sławetnych s. 123 . . . Rss. Rumuński atlas strojów ludowych s. 182 . . . . . . Rss. Siegfried Sieber: Die Spitzenklópperei im Erzgebirge s. 55 Zwolakiewicz Henryk Wycinanki Ignacego Dobrzyńskiego s. 67—84 . Kronika, przegląd prasy s. 59—64 Kronika, Przegląd prasy s. 184—189 Kronika s. 251-254 Summary of articles . Summary of articles s. 126-128 Summary of articles s. 190-192 , "•' -*:%£,,.. Summary of articles s. 255-256 ". .' nr 2 nr nr nr nr nr nr nr 2 1 1 4 2 3 1 nr 3 nr 1 nr 4 nr 4 nr 3 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 4 3 4 3 2 1 2 nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr nr 1 4 3 4 1 3 3 3 2 3 1 2 1 3 4 1 2 3 4 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU S Z T U K I ROK XIII 1959 NR 1-2 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji: mgr Anna Kunczyńska, re­ daktor techniczny: Maria Klukowska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. Tłumacz: Doris Ronowicz. Red.: Państwowy Instytut Sztuki: Warszawa, Długa 26 Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10fa216f476818a53b0815c142b74f40.pdf 7503d20b8cc5d23fd51078c9c484f245 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3891 Title A name given to the resource Problem Karpat w badaniach kultury ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.3-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Istnieje w etnografii polskiej wiele problemów, których nie da się skutecznie badać, a tym bardziej rozwiązywać w zasięgu ograniczonym tylko do nasze­ go terytorium państwowego. Klasyczny tego przykład stanowi zagadnienie genezy i rozwoju kultury l u ­ dowej naszej Góralszczyzny, które w swej skompli­ kowanej problematyce wybiega daleko poza zamk­ nięty w granicach Polski wycinek północnych sto­ ków karpackich. Wiąże się ono w jedną, nierozer­ walną w sensie naukowofoadawczym całość, obej­ mującą Karpaty od Bramy Morawskiej na północ­ nym zachodzie po Żelazną Bramę nad Dunajem, łącznie z Półwyspem Bałkańskim. Karpaty, góry niezbyt wysokie, przecięte kilkoma łatwo dostępnymi przełęczami, nie stanowiły poważ­ nej przeszkody we wzajemnym komunikowaniu się ludzi mieszkających po obu stronach łuku karpac­ kiego. Liczne zabytki archeologiczne wskazują, że już w odległej starożytności wiodły karpackimi prze­ łęczami szlaki komunikacyjne. Ruch ten, odbywający się w kierunku południkowym, miał przede wszyst­ kim charakter tranzytowy. Osadnik niechętnie za­ puszczał się w Karpaty, których lesiste obszary o licznych i trudnych do uprawy glebach nie stano­ wiły terenów atrakcyjnych dla człowieka rozporzą­ dzającego prymitywnymi narzędziami produkcji. Nawet w średniowieczu, gdy z przeludnionych — jak na ówczesne warunki — rolniczych terenów Krakowskiego i Sandomierszczyzny posuwały się dolinami rzek w kierunku Karpat fale osadników , nie docierały one w głąb gór, ale wypełniały nowymi osadami żyźniejsze i łatwiejsze do uprawy kotliny śródgórskie (u nas np. żywiecką, nowotarską, sądec­ ką, krośnieńsko-jasielską) . Osadnictwo na terenach położonych w głębi gór było zjawiskiem bardzo rzad­ ko spotykanym, i to jedynie wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych, wiodących przez przełę­ cze na drugą stronę gór. Jak mało atrakcyjne były dla średniowiecznego rolnika górskie obszary Kar­ pat — świadczy fakt, że fala osadnicza przelewała się 1 2 3 �Ryc- 2. Rumuńscy pasterze prający na trombitach. niekiedy poprzez górzyste puszcze, zatrzymując się dopiero na żyznych podgórskich terenach po stronie przeciwległej. Tak np. było z polskim osadnictwem średniowiecznym, które, przesuwając się z terenów krakowsko-sandomierskich dolinami rzek w kierunku Karpat, przeszło na stronę południową i zajęło tereny np. w okolicy Bardiowa . Podobnie przebiegał pro­ ces zaludnienia w Karpatach wschodnich, gdzie w średniowieczu żywioł ruski osiedlał się na terenach podgórskich północnych i południowych (Ruś Zakarpacka), tereny natomiast głównego grzbietu karpac­ kiego (Czarnohora , Gorgany, Bieszczady) pozosta­ wały puste. Także Niemcy, którzy w średniowieczu podczas swej wielkiej wędrówki na wschód osiedlali się po obu stronach Karpat, w minimalnym stopniu przyczynili się do przesunięcia w głąb gór osadnic­ twa stałego. Główne ich skupienia po południowej stronie Karpat zajęły dogodne pod względem osad­ niczym obszary na Spiszu czy w Siedmiogrodzie, a na terenach północnych niemieckie osadnictwo (całkowicie zresztą w czasach późniejszych zasymilo­ wane) również ograniczało się głównie do terenów podkarpackich, wyjątkowo tylko sięgając w głąb — wzdłuż ważniejszych szlaków komunikacyjnych . Po­ jedyncze osiedla niemieckie, które w głębi Karpat istniały do czasów ostatniej wojny światowej (jak we wschodnich Bieszczadach: Felizienthal, Annafoerg, Karlsdorf czy Josefsthal w Gorganach), zawdzięcza­ ły swoje istnienie nie osadnictwu z czasów średnio­ wiecza, ale zupełnie późnym lokacjom dokonywanym pod patronatem rządu austriackiego na początku X I X w.«. a 1 5 Eksploatować puszcze karpackie pod względem go­ spodarczym pierwsi zaczęli — na większą skalę i w 4 sposób systematyczny—tzw. pasterze wołoscy, przybyli tu ze swoimi stadami, złożonymi głównie z owiec i kóz (tzw. „statek wołoski") oraz prymitywnej rasy świń, początkowo zajmując tereny te dla koczowniczej gospodarki pasterskiej. Czas pojawienia się pasterzy wołoskich, jak również skład etniczny tej grupy, nie jest dotychczas ostatecznie wyjaśniony. Zdaniem niektórych uczonych rumuńskich, pene­ tracja elementu pasterskiego (etnicznie rumuńskiego) w Karpatach sięga wieku X I i X I I , inni zaś datują ją na wiek X I I I względnie nawet na czasy później­ sze . Przyczyną, która pchnęła w Karpaty falę pa­ sterską, był według jednych nacisk ekspansji turec­ kiej, przed którą wycofać się miały ku zachodowi watahy koczowniczych pasterzy, według innych przyrost pogłowia hodowanych stad, zmuszający Wołochów do szukania nowych pastwisk*. 7 8 Niektórzy uczeni przypisują pasterzom narodowo­ ści rumuńskiej jedynie rolę czynnika organizującego życie pasterskie w Karpatach, podczas gdy główną masę fali osadniczej stanowić mieli pociągnięci ku zachodowi przez rumuńskich koczowników podgór­ scy Rusini. Oni to, wciskając się wraz z Rumunami wzdłuż bezludnych grzbietów karpackich, przyczynili się w XV—XVI w. do powstania klinu osadnictwa ruskiego, który rozdzielił na przestrzeni stu pięćdzie­ sięciu kilometrów ludność polską od słowackiej, sięgając na północnych stokach niemal po Pieniny (Szlachtowa) , a na południowych po Tatry (Osturnia)". Mniejsze grupy pasterzy wołoskich docierały jednak dalej ku zachodowi, dając początek wysoko­ górskiej gospodarce hodowlanej w Gorcach, w Bes­ kidach babiogórskich, żywieckich, śląskich, a po po­ łudniowej stronie Karpat — na terenie północnej 10 �Hyc. 3. Kobiety bojkowskie. Strubowiska, pow. Lesko, 1935. Ryc. 4. Zagroda bojkowsk,a. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, 1935. Słowaczyzny i tzw. Wołoszczyzny Morawskiej. Je­ den z najwybitniejszych znawców zagadnień kar­ packich, prof. Kazimierz Dobrowolski, w osadniczej fali pasterzy wołoskich — prócz elementów rumuń­ skich i wschodniosłowiańskich (ruskich) — wyróżnia jeszcze udział składników bałkańskich, zarówno południowosłowiańskich, np. serbskich, jak i nie­ słowiańskich, np. aromuńskich, albańskich, a nawet tureckich . ,s Poglądom przypisującym bezpośredni udział Ru­ munów w osadnictwie Karpat zachodnich przeciw­ stawił się w okresie międzywojennym (prócz niektó­ rych uczonych dawniejszych) Dumitru Cranjala (obecnie Kranżałow), który stara się uzasadnić tezę, iż wpływy rumuńskie (językowe) w Karpatach są znacznie mniejsze niż się to dotychczas przyjmo­ wało i że dostały się na Karpaty zachodnie drogą pośrednią, bez udziału osadników narodowości ru­ muńskiej . Jak widzimy, problem składu etnicznego fali osad­ nictwa wołoskiego nie jest dotychczas dostatecznie rozstrzygnięty, podobnie jak i ważna dla tego za­ gadnienia sprawa kolebki narodu rumuńskiego. Nie przesądzając , spornych na razie zagadnień składu etnicznego oraz chronologii fali wołoskiej, stwier­ dzić należy, że począwszy od wieku XV zaczynają się ls �w źródłach historycznych mnożyć wzmianki o wołos­ kich pasterzach, którzy pojawiają się ze swymi sta­ dami w różnych częściach Beskidów, dając się nie­ jednokrotnie dobrze we znaki podgórskiej ludności z powodu swych skłonności do rozboju i łupiestwa. Według K. Dobrowolskiego, pasterze wołoscy pę­ dzili początkowo w Karpatach koczowniczy tryb ży­ cia, spędzając w górach czas od wiosny do jesieni, na zimę zaś schodząc ze swymi stadami w rozległe lasy podgórza, gdzie w łagodniejszym klimacie łatwiej było przezimować karmiąc stada jemiołą i gałązkami młodej jedliny . Sezonowe migracje Wołochów obejmowały niekiedy dziesiątki, a nawet setki kilo­ metrów. Na północnej stronie Karpat sięgały one w lasy Pszczyńskie, Puszczę Niepołomicką, Sando­ mierską, Solską (koło Biłgoraja), lasy Roztocza lwowsko-tomaszowskiego, okolice położone nad górnym i średnim Wieprzem, Bugiem, lasy Wołynia i połud­ niowego Polesia. 14 Pod wpływem nakazów władzy państwowej (np. na terenie Orawy należącej do Węgier) i pod wpły­ wem nacisku wywieranego przez wielką własność feudalną kościelną i świecką — zaczyna się proces masowego osiedlania ludności pasterskiej, który na terenach Karpat osiąga największe nasilenie w wieku X V I . Wtedy to powstaje przeważna część wsi położo­ nych w głębi Karpat, z tym że niektóre obszary, jak np. Beskid Śląski na zachodzie czy wsie huculskie położone na stokach Czarnohory, zaludniły się znacz­ nie później. Podobny proces osiedlania wołoskich pasterzy od­ bywał się również na terenach, gdzie przybywali oni na zimowiska, stąd przechowane w źródłach wiado­ mości o wsiach wołoskich położonych w lasach koło Lubaczowa, Cieszanowa, Tomaszowa Lubelskiego i in. Pasterze wołoscy wnieśli na tereny Karpat specy­ ficzny typ wysokogórskiej gospodarki pasterskiej, połączonej z sezonowymi migracjami i wspólnym wypasem trzód pod kierunkiem baców, szałaśnictwem i specyficznymi sposobami przeróbki mleka. Wspomniane tu formy gospodarki pasterskiej wy­ stępują w analogicznej lub bardzo zbliżonej postaci na terenie Karpat i Bałkanów, spajając je w jedną całość i nadając im ów rys wspólny, który uderza nas w kulturach ludowych górali karpackich i bał­ kańskich. Musimy jednak pamiętać, że pojęcie kul­ tury pasterskiej nie ogranicza się wyłącznie do za­ gadnień czysto hodowlanych. Trzeba tu również wziąć pod uwagę pewne techniki przetwarzania su­ rowców zwierzęcych (przeróbka wełny, wyprawa skór), a także cały skomplikowany gmach nadbudo­ wy kulturalnej: wierzenia, magia i wiedza związana z gospodarką hodowlaną, normy prawne wyrosłe na tle życia pasterskiego, a także i sztuka, a więc lite­ ratura ustna, o właściwym sobie zespole wątków związanych z życiem pasterskim, muzyka, taniec oraz szeroko rozwinięte zdobnictwo, szczególnie zaś sny­ cerskie. 1 5 smsjM Ryc. 5. Dom z Fidel de Mijloc. Rumunia. Ryc. 6. Chałupa bojkowska. Wołosate, pow. Ustrzyki Dolne, rok 1935 Ryc. 7. Stosunki etniczne w Karpatach. Niosąca nowe treści kulturowe fala pasterzy wo­ łoskich w swym pochodzie wzdłuż Karpat zetknęła �się z różnymi elementami etnicznymi napływającymi tu z północy i południa. Była to ludność rolnicza, która z terenów podgórskich przesuwała się coraz głębiej w kierunku gór. Nastąpiło nieuniknione zde­ rzenie się dwu typów kultur — pasterskiej i rolniczej. Mimo wzajemnych postaw antagonistycznych żywioły pasterski i rolniczy zaczynają się wzajemnie prze­ nikać, tworzą się kultury o formach mieszanych, w których element pasterski ze swą ekstensywną for­ mą gospodarki z wolna ustępuje wobec form kultu­ rowych przyniesionych przez rolników. O ile kultura pasterska jest tą klamrą, która spi­ na w jedną całość Karpaty i Bałkany, o tyle elementy napływające w góry z północy i południa stanowiły czynnik wprowadzający na terenach górskich zróż­ nicowanie, i to zarówno w sensie etnicznym jak i kulturowym. Według K. Dobrowolskiego współcze­ sny obraz etnograficzny Karpat słowiańskich jest wynikiem różnego w swym ilościowym nasileniu wymieszania się wołoskiego elementu pasterskiego z— różnorodnym w swym składzie — rolniczym ele­ mentem podgórskim. Tym wyjaśnia on mechanizm powstania w Karpatach północno-zachodnich pięciu zasadniczych terytoriów etnograficznych, a mianowi­ cie huculskiego, bojkowskiego, łemkowskiego, polskie­ go i morawsko-słowackie go . Dalsze zróżnicowanie kulturowe, jakie obserwuje się w obrębie poszczególnych ugrupowań karpackich, jest wynikiem lokalnych czynników geograficznych, historycznych, gospodarczych i innych, które wpły­ wając na kształtowanie się kontaktów między miesz­ kańcami różnych okolic Karpat i terenów przyległych ułatwiały względnie utrudniały wzajemne przenikanie treści kulturowych. 16 STRETtJ &mr»\ u W związku z tym, co powiedziano o mechanizmie tworzenia się kultur ludowych w Karpatach, jasne jest, że przystępując do etnograficznego opracowania jakiegokolwiek odcinka Karpat n a l e ż y pro­ w a d z i ć b a d a n i a z u w z g l ę d n i e ­ n i e m o b y d w u a s p e k t ó w rów­ n o c z e ś n i e , to znaczy zarówno w perspek­ tywie ogólnokarpackiej kultury pasterskiej, mają­ cej powiązanie z Bałkanami, jak i w perspektywie wszystkich innych wpływów, jakie mogły oddziałać na kulturę badanej ludności Karpat w wyniku odby­ wających się na tym terenie procesów osadniczych. W polskich warunkach oznacza to, że zjawiska etno­ graficzne występujące na naszej Góralszczyźnie na­ leży — z jednej strony — analizować na szerokim tle porównawczym kultur pasterskich karpacko-bałkańskich, z drugiej zaś strony — konfrontować je z tradycyjną kulturą ludową terenów krakowskosandomierskich oraz południowej Słowacji i Moraw, skąd płynęło w góry osadnictwo rolnicze. Na drodze drobiazgowych badań porównawczych da się z czasem wyodrębnić zespół treści kulturo­ wych związanych z migracjami wołoskimi w Karpa­ tach oraz elementy przyniesione tu przez poszczególne fale osadników napływających z północy czy połud­ nia, względnie z innych odleglejszych centrów eks­ pansji osadniczej (ewentualny wpływ osadników nie­ mieckich, Węgrów i in.). Siedząc strefę zasięgu wołoskiej kultury pasterskiej należałoby zwrócić szczególną uwagę na obszary podgórskie i nizinne, stanowiące tereny dawnych zimowisk pasterzy wołoskich i ich późniejszego osad­ nictwa. Osobnym zagadnieniem byłoby badanie wpływów, które rozprzestrzeniały się za pośrednic17 KPtRPPiCHICH POL SCC \ J ? \ / X. Ryc. 8. Strefy badań karpackich w Polsce: 1 — strefa kultury góralskiej. U — strefa bezpośrednich wpływów góralskich. III — strefa zimotuisk pasterzy wołoskich. Strefę IV stanowi obszar Powiśla krakow­ skiego i sandomierskiego, skąd w średniomeczu wzdłuż dolin rzek posuwało się osadnictwo w kierunku Karpat. ��Ryc. 11. Góral z Beskidu Śląskiego, z Cieszyńskiego. Ryc. 12. Krawiec Stanisław Fatla. Zakopane. twem indywidualnych pasterzy wołoskich angażowa­ nych w charakterze specjalistów-owczarzy przez dwo­ ry. Jak wynika z historycznych materiałów źródło­ wych, owczarze wołoscy występowali na znacznych obszarach Polski szczególnie północno-wschodniej, nie wyłączając Białostocczyzny i leżącej w granicach ZSRR Grodzieńszczyzny . W związku z geograficzną rozległością badań nad problemami karpackimi powinno się uwzględnić ich szeroki zakres przedmiotowy, wymagający współdzia­ łania różnych dyscyplin naukowych. 18 W' OM w Konieczny tu jest udział archeologów (osadnictwo przedhistoryczne), historyków (dzieje osadnictwa udo­ kumentowane przez źródła pisane, dzieje poszcze­ gólnych terenów w czasach feudalnych, historia kraj­ obrazu, a w szczególności szaty leśnej, dawna kul­ tura ludowa w świetle źródeł historycznych), antro­ pologów i językoznawców (problem składu etniczne­ go poszczególnych fal osadniczych, w szczególności zaś pasterzy wołoskich), a nawet zoologów (problem współczesnych i dawnych ras zwierząt domowych) i botaników (rekonstrukcja dawnej szaty roślinnej �jako środowiska, w którym odbywały się migracje pasterskie, a następnie osadnictwo stałe i postępujące przechodzenie pasterzy do zajęć rolniczych). Najrozleglejsze oczywiście pole działania otwiera się przed etnografami, których zadaniem jest wszech­ stronne zbadanie kultury ludowej w jej pełnym kon­ tekście. Trzonem tych badań powinno być to, co stanowi 0 specyfice kulturowej ludności Karpat, a więc za­ gadnienie wołoskie i wiążące się z nim ściśle paster­ stwo wysokogórskie z całym kompleksem łączących się z nim bezpośrednio dziedzin, obejmujących za­ równo strefę bazy jak i nadbudowy. Konieczność ściśle historycznego traktowania ba­ danych zagadnień nakazuje uwzględnienie wszelkich czynników zewnętrznych, które wpływały na kształ­ towanie się kultury góralskiej w Karpatach. Wiąże się to z kolei z koniecznością poświęcenia bacznej uwagi zagadnieniu wpływów kultur podgórskich, rol­ niczych i przemian, jakie pod ich wpływem zaszły na terenach karpackich. Jedną z ważnych dziedzin zarysowanych tu badań etnograficznych stanowią badania nad ludową twór­ czością artystyczną we wszystkich jej przejawach, a więc zarówno w zakresie literatury (np. badanie wątków), jak i muzyki, tańca, czy sztuki plastycznej. W każdej z nich da się niewątpliwie wykryć zespół treści „góralskich" pochodzenia karpacko-bałkańskiego i „dolinnych", które w różnych czasach na­ płynęły w Karpaty z południa lub północy. Polska literatura etnograficzna zajmująca się sztu­ ką niewiele do tej problematyki wniosła. W dzie­ dzinie badań literackich, o ile mi wiadomo, nie było prac porównawczych, analizujących wątki literackie pod kątem ich ewentualnych analogii karpacko-bałkańskich. Pisana w języku polskim obszerna praca P. Caramana pt. „Obrzęd kolędowania u Słowian 1 Rumunów", wydana przez P.A.U. w 1933 r., nie do­ starcza w tym względzie oczekiwanych wyników. Autor, przeprowadzając analizę porównawczą w sze­ rokim zasięgu geograficznym, nie dostrzegł lokalnej problematyki karpackiej związanej z wołoskimi m i ­ gracjami. W zakresie muzyki studia tego rodzaju za­ początkował zasłużony badacz folkloru muzycznego Adolf Chybiński . Naukowe badania tańca ludowego stanowią w polskiej etnografii jeden z najbardziej zaniedbanych działów. Podczas gdy inne narody kar­ packie (np. Rumuni) posiadają doskonale zorganizo­ wane badania tańca ludowego w swych instytutach folklorystycznych, u nas systematycznych prac zbieraczych w tym zakresie nie prowadzono nigdy, nie­ liczne zaś publikacje, które się na temat tańca ludo­ wego ukazywały, rzadko wykraczają poza mniej lub więcej sumienny opis. Pierwszą próbę ujęcia polskich tańców góralskich na tle porównawczym dał Wło­ dzimierz Kotoński w swej monograficznej pracy pt. „Góralski i zbójnicki" (Kraków 1956). Na odcinku plastyki sprawa przedstawia się nieco inaczej. W roku 1931 ukazała się w „Zaraniu Śląs­ kim" (a także w osobnej odbitce) praca Tadeusza 19 U) Dobrowolskiego pt. „Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej Górali Śląskich", gdzie nawiązując do badań historycznych Karela Kadleca, a przede wszystkim Kazimierza Dobrowolskiego, autor stara się zanalizować czynniki, które oddziałały na kształ­ towanie się kultury plastycznej górali śląskich. Pra­ ca Dobrowolskiego stanowi ważną pozycję w dzie­ jach badań polskiej Góralszczyzny. Oczywiście, że po trzydziestu prawie latach, które minęły od jej ukazania się, ten czy ów szczegół wymagałby sko­ rygowania czy innego ujęcia, wynikającego z szer­ szej obecnie płaszczyzny faktograficznej. Jednak istotna wartość tej pionierskiej pracy, wskazującej zasadnicze kierunki badań w zakresie ludowej pla­ styki górali karpackich, nie straciła swej pełnej aktualności. Praca T. Dobrowolskiego nie wywarła głębszego wpływu na tok późniejszych badań nad sztuką plastyczną górali. Mimo interesującej proble­ matyki nie znalazła ona kontynuatorów, którzy chcie­ liby prowadzić badania nad plastyką ludową w szer­ szym, karpacko-bałkańskim aspekcie. Na przeszko­ dzie stało niewątpliwie małe nasilenie badań nad sztuką plastyczną; koncentrując się na wybranych obszarach, badania prowadzono przede wszystkim w kierunku gromadzenia materiałów, nie zaś pod kątem widzenia ich historycznej interpretacji. Po zakończeniu drugiej wojny światowej sytuacja nie­ wiele się zmieniła. Wprawdzie badania plastyki lu­ dowej zostały w dużej mierze skoncentrowane w ra­ mach jednej instytucji naukowej, jaką jest Państwo­ wy Instytut Sztuki, jednakże program tych badań, przygotowywany w skali ogólnokrajowej, nie pozwa­ lał na szczególne skierowanie uwagi na tereny kar­ packie. Badania objęły głównie bardziej zaniedbane pod względem naukowym tereny Żywiecczyzny, Gorców, Beskidu Myślenickiego i Sądeckiego, Spiszą, czego wynikiem było kilka artykułów o charakterze materiałowym, które ukazywały się w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w Polskiej Sztuce L u ­ dowej, W mniejszym znacznie zakresie opracowywano problemy ludowej plastyki karpackiej na tle porów­ nawczym . Rozszerzenie tych badań i ustawienie na odpowied­ nio szerokiej platformie tematycznej i przestrzennej odczuwało się jako nieodzowną konieczność. Dlatego to właśnie z Państwowego Instytutu Sztuki wypłynę­ ła inicjatywa międzynarodowych badań karpackobałkańskich, zgłoszona w lutym 1954 r. na konferen­ cji Działu IV P.A.N. , omawiana następnie szerzej w 1956 r. w Zakopanem, na Walnym Zjeździe Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, który w swej części naukowej poświęcony był problematyce kul­ tury ludowej w Karpatach. 2(l 21 Obecnie dzięki zainteresowaniu, z jakim do powyż­ szego planu odniosła się Polska Akademia Nauk, projekt międzynarodowych badań w Karpatach za­ czyna wchodzić w stadium realizacji. Na razie poro­ zumienie w sprawie wspólnych badań nad zagadnie­ niami karpackimi zawarte zostało między Polską Akademią Nauk a Slovenska Akademią Vied. Nie ulega jednak wątpliwości, że w przyszłości nastąpi �7 N. Draganu, Romanii in veacurile IX — X I I porozumienie wszystkich krajów zainteresowanych w pe baza toponimiei si a onomasticei, Bukareszt 1933. badaniach kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Kazimierz Dobrowolski, Dtoa studia..., wyd. Wspólna problematyka naukowa zjednoczy wysiłki cyt., s. 14. uczonych czeskich, -słowackich, polskich, ukraińskich, Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie na rumuńskich, węgierskich i wszystkich krajów bałkań­ ziemiach polskich, Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu skich. W ten sposób z inicjatywy Polski zorganizowane Historyków Polskich w Warszawie, Lwów 1930, s. 138. zostaną badania o charakterze międzynarodowym, Roman Reinfuss, Próba charakterystyki etnogra­ obejmujące zasięgiem swym znaczny obszar połud­ ficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych niowej i środkowej Europy, a problematyką — jedno elementów kultury materialnej, Lud X X X V I I , s. z najciekawszych zagadnień europejskiej etnografii. 160. Będzie to pierwszy w historii etnografii wypadek sze­ Witold Mileski, Jan Reychman, Osturnia, Wierchy rokiej międzynarodowej współpracy, która niewątpli­ 1935, s. 117 i nast. Kazimierz Dobrowolski, Studia nad pochodzeniem wie przyczyni się do silniejszego zbliżenia kultural- ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, Spraw. nego między narodami. PAU, t. L I I , nr 6, s. 479. Dumitru Cranjala, Rumunske vlivy w Karpatech se zvlaśtnim zfetelem k Moravskemu Valaśsku, Praha 1938. PRZYPISY Kazimierz Dobrowolski, Migracje wołoskie..., wyd. cyt., s. 136 i nast. Tadeusz Lubomirski, Półnoen-o-ioscTiodnie wołos­ Karol Potkański, Pisma pośmiertne, Kraków 1922, kie osady, Biblioteka Warszawska 1855, t. IV, s. 10 t. I , s. 300 i nast. i nast. Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia nad powsta­ Kazimierz Dobrowolski, Dwa studia..., wyd. cyt., niem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, Kra­ s. 20. ków 1938, s. 17, 18 (odbitki z t. I I Studiów histo­ A także i na innych terenach, na których ba­ rycznych ku czci Stanisława Kutrzeby). dania historyczne czy językoznawcze stwierdzą śla­ Maria Dobrowolska, Z badań nad osadnictwem dy pobytu ludności wołoskiej. Łemkowszczyzny, Warszawa 1938, s. 4. Komisja Nau­ kowych Badań Ziem Wschodnich, W-wa: Drugi Informacja bezpośrednia od prof. dra Bohdana Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy poświęcony Środko­ Baranowskiego. wym i Wschodnim Karpatom Polskim w Krakowie, Adolf Chybiński, O źródłach rozpowszechnienia Warszawa 1938). dwudziestu melodii na skalnem Podhalu, Kwartalnik Roman Reinfuss, Badania nad osadnictwem HuMuzyczny, t. V, 1933, s. 48—65. culszczyzny, Sprawozdania PAU, t. X L V I , r. 1945. Roman Reinfuss, Wełniane torby góralskie, „Pol­ Roman Reinfuss, Łemkowie jako grupa etno­ ska Sztuka Ludowa", 1949, nr 3—4, s. 112—119. graficzna, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin Zofia Szyfelbein, Konferencja sprawozdawczo1948, t. V I I , s. 121. planująca Działu IV Etnografii i Centralnego Za­ rządu Muzeów i Ochrony Zabytków, Etnografia Pol­ Alfred Karasek, Elfride Strzygowski, Sagen der ska, t. I , s. 410. Deutschen in Galizlen, Lipsk 1932, s. 12. 8 9 10 11 12 13 M 1 15 1 18 17 3 18 19 4 29 5 21 6 Fot: R. Reinfuss — ryc. 3, 4, 6, 10, 11; J. Swiderski — ryc. 12. Mapy (ryc. 7 i 8) .rysowała Z. Reinfussowa. Ryc. 1 —• repr. z: H. A. Bernatzik. Albanien, ryc. 64; ryc. 2 — ze zbio­ rów Instytutu Folkloru w Bukareszcie; ryc. 5 — repr. z: P. Hülscher, Rumänien, ryc. 279. �