38 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c2d68d265a14878b21dfe1fe8378187.pdf 3a843b394ea33d2b3877b0fd0bea92d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6602 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource małżeństwo Polski Atlas Etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6172 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł.XX w.), III / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8,Zwyczaje i obrzędy weselne, cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego (mapa nr 10) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil marriage Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do pot. XX wieku), III Oprac. B. Czuchnowska, A. Mączyńska, A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna?, kobieta? - wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 — na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano mężczyznę trud­ niącego się swataniem zawodowo, pobierającego za swe usługi wynagrodzenie w pieniądzach i naturaliach; 2 — mężczyznę trudniącego się swataniem zawodowo, brak danych czy otrzymywał za swe usługi wynagrodzenie; 3 - inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 11); 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12a6b8d97d4731d4fa17dd2d825b08ad.pdf 6cbe9f360c96d6894f4d919d87f7a66b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6603 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atllasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6173 Title A name given to the resource Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł.XIX w. do poł.XX w.), IV/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.58 ( mapa nr 11 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Czuchnowska, Barbara Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Osoby zajmujące się kojarzeniem małżeństw (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), IV Oprac. B. Czuchnowska. A. Mączyńska. A. Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 16. Zbadać czy we wsi żyją jeszcze osoby (mężczyzna? kobieta? — wiek? zajmujące się swataniem? Jak ich nazywają? [...] 234. Które z wymienionych postaci występują w badanej wsi: a) „swat", „swacha", „raj", „rajek", „poseł", „marszałek", inne? b) czy są to różne nazwy tej samej postaci biorącej udział w „oględach"? „swatach"? „zmówinach" 238. Opisać funkcje starosty: a) w swatach, zmówinach, oględach [...] Objaśnienia znaków: 1 - na osobę zajmującą się kojarzeniem małżeństw wybierano kobietę, krewną lub znajomą, która pełniła swą funkcję na ogół honorowo; 2 — inne odpowiedzi (zob. mapy 8, 9, 10); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1225ade93a764e055d15c9baf5a46f0c.pdf 9bde2ce40f58e1aa7adaac89e19e8e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource mit - aspekt polityczny magia rytuał kozioł ofiarny antropologia polityki antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6170 Title A name given to the resource Mechanizm rytualny Description An account of the resource 261 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michoń, Łukasz P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �„Mamy do czynienia z Autorem o dużej erudycji, z dogłębną znajomością problematyki teoretycznej, z profesjonalną antropologiczną interpretacją mitu biblijnego oraz z oryginalną ideą, w myśl której mit ów odtwarzany jest we współczesnej historii Polski, rozgrywa się na naszych oczach, a właściwie w nim uczestniczymy (tak jak czynnie uczestniczy w nim sam Autor tekstem swym przyczyniając się nieuchronnie do jego powielania – przynajmniej na poziomie świadomości)”. Prof. dr hab. Michał Buchowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie n. Odrą „Książka wrocławskiego antropologa kultury jest opracowaniem, które przeczytałem z satysfakcjonują i uwagą, aby – skończywszy lekturę – mieć poczucie, że inteligentne myślenie owocuje zawsze pracami nietuzinkowymi (...). Kultura polityczna jest dramatem społecznym o strukturze mitu, jest ponawianym obrzędem przejścia, w którym nie chodzi jednak właściwie o zmianę w sensie linearnym, ale o ciągle ponawiane próby czasu wahadłowego (bo takim jest w istocie czas w polityce). Stąd przyjdzie zgodzić się z sądem autora, że „każdy kryzys ofiarny nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia”. Prof. Wojciech Józef Burszta Katedra Antropologii Kultury Uniwersytet SWPS w Warszawie �„Łukasz P. Michoń trafnie pokazuje, że władza to również, a może przede wszystkim, zdolność do definiowania natury rzeczywistości społecznej i możliwość narzucania swoich definicji społeczeństwu”. Dr hab. Krzysztof Jaskułowski, prof. SWPS Uniwersytet SWPS, Wydział Zamiejscowy we Wrocławiu Katedra Studiów Europejskich „Zawarte w pracy studia przypadków łączy przeświadczenie o donośności roli, jaką odgrywa połączenie performatywnego i semiotycznego wymiaru kultury. Podejście to jest w polskojęzycznej literaturze przedmiotu nowatorskie i zasługuje na uwagę chociażby ze względu na to, jak dalece związek działania ludzkiego (polityki w tym przypadku) i symbolizacji (nadawania znaczeń) rzeczywistości w ten sposób wytwarzanej jest nadal mało rozpoznany w polskich naukach społecznych i humanistyce. (...) Znajdujemy na przykładzie przedłożonej pracy wyjątkowy model uprawiania nauk społecznych, w Polsce często krytykowany i niezrozumiany – tj. podejście stricte interdyscyplinarne (lub „post-dyscyplinarne” jakby powiedzieli zwolennicy studiów kulturowych), stojące w poprzek wąsko pojmowanych dziedzin wiedzy. Dla autora tej pracy w istotny sposób ważny staje się przedmiot analizy, nie zaś trzymanie się określonych norm tradycyjnych i skostniałych barw naukowej narracji. Język zresztą pełni tu rolę nie tylko deskryptywną, lecz również generuje określone fakty społeczne, co zresztą jest materią badań autora. Mechanizm rytualny jest także rodzajem dyskursu kulturowego i jako taki przez rzeczywistość kulturową jest warunkowany oraz jednocześnie ją współtworzy. Po drugie praca dr. Michonia jest kolejnym krokiem w stronę proliferacji antropologicznego spojrzenia w polskiej nauce w obszarach przedmiotowych zagarniętych i zazdrośnie chronionych przez inne dyscypliny, co jest też odmianą swoistej interdyscyplinarności. Moim zdaniem praca ta wnosi wiele świeżego spojrzenia do polskich badań nad kulturą i życiem publicznym pokazując jak dalece te sfery są ze sobą splątane”. Dr Jarema Drozdowicz Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ��Łukasz P. Michoń Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Wrocław 2016 �https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/ Kanał YouTube Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/channel/UCN-RAKhJrs8M-X31WERAYzg Redakcja: Łukasz P. Michoń Recenzenci: Michał Buchowski Wojciech J. Burszta Jarema Drozdowicz Krzysztof Jaskułowski Korekta: Bożena Michoń Maria Kulewska Redakcja techniczna: ARTE BUENA Monika Aleksandrowicz www.artebuena.com Skład wersji elektronicznej: Michał Nakoneczny 88em.eu Projekt okładki: Łukasz P. Michoń Monika Aleksandrowicz Streszczenie w j. angielskim: Ewa Herman-Włodarczyk Streszczenie w j. niemieckim: Marta Chanas-Nowicka Streszczenie w j. rosyjskim: Lidia Cichal Streszczenie w j. węgierskim: Gizella Csisztay Na okładce zdjęcie fragmentu rzeźby zatytułowanej „Karma” autorstwa Do-ho Suh https://en.wikipedia.org/wiki/Do-ho_Suh Zdjęcie autora na okładce: Jacek Świątek Wydawca: Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy 50-238 Wrocław, ul. Niemcewicza 2 www.skiba.edu.pl Wersja cyfrowa: ISBN 978-83-933530-7-1 Wersja drukowana: ISBN 978-83-933530-8-8 Wydanie I �W ostatecznym rozrachunku ofiarą i sprawcą jest ta sama osoba. Jedność ludzkiej rasy uchwycić możemy dopiero wówczas, gdy zdołamy pojąć prawdę owej ostatecznej równoważności w całej grozie. Jean Baudrillard, Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008, s. 8. Wiedza jest przerażająca, to prawda. Ale jeśli wojownik zaakceptuje przerażającą naturę wiedzy, to równocześnie usunie jej grozę. Carlos Castaneda, Opowieści o mocy, Poznań 2001, s. 37. �Łukasz P. Michoń (ur. 1981) doktor nauk humanistycznych, animator, artysta, eksperymentator. Absolwent Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury „SKiBA” we Wrocławiu oraz Katedry Ethnologii i Antropologii Kulturowej UWr. Skupia swoją uwagę badawczą na wszystkim, co ukryte, tajemnicze, kontrowersyjne, fascynujące i nieoczywiste. �Spis treści Notka biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Pozostają już tylko egzorcyzmy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Dawid pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności . . . . . . . 125 Józef Piłsudski pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? . . . . . 169 ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch . . . . . . . . . 179 Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . 193 Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje . . 217 ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem . . . . . . . . . . . . . . 239 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 ��Od Autora1 Publikując Mechanizm rytualny w formie darmowego i powszechnie dostępnego e-booka starałem się spłacić dług jaki zaciągnąłem na mocy umowy społecznej, dzięki której jako obywatele zdecydowaliśmy się opodatkować zapewniając każdemu darmowy proces edukacji, zdobywanie wiedzy naukowej i wreszcie powszechne jej przekazywanie. Dojrzewając w atmosferze „wolnej kultury” wyznaczającej sposób myślenia, dzielenia się wiedzą i wspólnotowego rozwiązywania palących problemów współczesności uznałem, że udostępnienie wyników pracy jest moją powinnością jako obywatela, naukowca oraz urzędnika państwowego. Upubliczniając za darmo wyniki pracy, liczę także na to, że – podobnie jak to ma miejsce w przypadku programów komputerowych – każdy będzie mógł przeanalizować moje próby i wnieść swój wkład w ulepszanie wiedzy na temat mechanizmu rytualnego oraz przyczynić się do przezwyciężenia jego uroku. Warunkiem powodzenia tego projektu, jest zatem współpraca. Wierzę, że zrozumienie i zastąpienie opisanego mechanizmu innym modelem przejścia z jednego stanu do drugiego, nie leży w kompetencjach osiągnięć genialnej jednostki, ale jest możliwe dzięki pracy „zbiorowego intelektu”. Jestem pewny, że działając wspólnie, jesteśmy zdolni podołać temu wielkiemu zadaniu. Dziękuję wspólnocie Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy „SKiBA” we Wrocławiu, która wsparła merytorycznie projekt publikacji e-booka oraz książki w formie drukowanej. Jestem szczególnie wdzięczny Monice Aleksandrowicz za nieocenioną pomoc we wdrażaniu rozwiązań osadzających książkę w eksperymentalnym nurcie liberatury naukowej. Dziękuję wreszcie mojej rodzinie, za niesłabnącą miłość, wsparcie i wiarę. 1 Link do zwiastunów Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/ watch?v=Qu6Nm0LeY1E, https://www.youtube.com/watch?v=BS9le4NseyM. ��WSTĘP Pozostają już tylko egzorcyzmy2? Pewnej wyborczej niedzieli, 25 września 2005 roku, podczas mszy świętej, w której uczestniczyłem ogromne wrażenie zrobiło na mnie przewidziane na 26. niedzielę zwykłą drugie czytanie pochodzące z Listu św. Jakuba Apostoła: Teraz wy, bogacze, zapłaczcie wśród narzekań na utrapienia, jakie was czekają. Bogactwo wasze zbutwiało, szaty wasze stały się żerem dla moli, złoto wasze i srebro zardzewiało, a rdza ich będzie świadectwem przeciw wam i toczyć będzie ciała wasze niby ogień. Zebraliście w dniach ostatecznych skarby. Oto woła zapłata robotników, żniwiarzy pól waszych, którą zatrzymaliście, a krzyk ich doszedł do uszu Pana Zastępów. Żyliście beztrosko na ziemi i wśród dostatków tuczyliście serca wasze w dniu rzezi. Potępiliście i zabiliście sprawiedliwego: nie stawia wam oporu3. Po mszy intuicyjnie zajrzałem do tygodnika Niedziela z tego samego dnia, w którym pojawił się równie zaskakujący „wywiad tygodnia”. W tym szczególnym numerze czasopisma rozmowa została przeprowadzona tylko z jednym kandydatem na urząd Prezydenta – Lechem Kaczyńskim. Wywiad zatytułowany W trosce o silną i uczciwą Polskę4 był w istocie streszczeniem programu wyborczego kandydata PiS-u. Tej niedzieli wyszedłem z kościoła z mocnym postanowieniem, że do niego nie wrócę, dopóki dogłębnie nie zrozumiem związków, jakie zachodzą między tekstami świętymi, rywalizacją polityczną a rolą, w jakiej stawiają się politycy Prawa 2 3 4 J. Baudrillard, O uwodzeniu, Warszawa 2005, s. 5–6. Jk 5, 1–6 Wszystkie cytaty biblijne wykorzystane w tej pracy pochodzą z Biblii Jerozolimskiej, Poznań 2006. http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce-o-silna- i-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). �i Sprawiedliwości. Stopniowe odkrywanie mechanizmu, który organizuje te wyobrażenia z całą mocą przypomniały mi o tym, że „nic nie jest oczywiste”5. Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, bardzo mi zależało na tym, aby czytelnik śledzący ten proces mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza postępującego niczym detektyw, który – zanim osiągnie zadowalający poziom wiedzy teoretycznej na temat interesującego go zjawiska – na początku zawsze ma dostępne jedynie poszlaki. Żadna z nich, wzięta z osobna, niczego na początku nie wyjaśnia, natomiast ujęte wszystkie w odpowiedni kontekst rytualny zaczynają układać się w mito-logiczną całość, możliwą do zrozumienia i powtórzenia. Postępując w ten sposób chciałem osiągnąć efekt, dzięki któremu czytelnik mógłby odnieść wrażenie podążania razem ze mną od jednego śladu do drugiego, poszerzając w ten sposób stopniowo swoją wiedzę o naturze mechanizmu rytualnego. W efekcie przyjętej perspektywy chodziło mi o to, aby nie tyle „opowiedzieć historię”, ale przedstawić proces polegający na jej „odtwarzaniu”6 – jak to ujął Roger Caillois. Innymi słowy, wartość tak przedstawionej analizy naukowo-kryminalnej „mierzy się w dużym stopniu tym, jak niepojęty jest dla rozumu i doświadczenia jej początek, a zrozumiały i logiczny jej koniec”7. Wszystkie zaproponowane i opisane w książce rozwiązania formalne pełnią rolę specyficznych egzorcyzmów, które zorientowane są na dostrzeżenie i tym samym uwolnienie się spod działania niezwykle silnego uroku mechanizmu, który w sprzyjających warunkach dramatu społecznego zostaje wprawiony w ruch i niepostrzeżenie przenosi aktorów społecznych rywalizujących w polu polityki w przestrzeń ofiarniczą. Ów mechanizm wrzuca następnie 5 6 7 M. Buchowski, Zrozumieć Innego, Kraków 2004, s. 4. R. Caillois, Powieść kryminalna, [w:] Tenże, Siła powieści, Gdańsk 2008, s. 39. Tamże, s. 47. 14 �przedstawicieli zantagonizowanych stron w konkretne role symboliczne, co narzuca kategorie myślenia o rzeczywistości oraz sposoby zakończenia kryzysu za pomocą rytualnych mordów ze starannie wyselekcjonowanych do poświęcenia przedstawicieli społeczeństwa. Podjęte przeze mnie badania nad mechanizmem rytualnym przypominały zatem specyficzną sprawę kryminalną, w której „ofiarnik” za każdym razem zostawia ślady, wzorując się na wcześniejszych „zbrodniach” przebiegających według tego samego schematu opartego na scenariuszu mito-logicznym. Ekscytujący okazał się fakt, że na podstawie znajomości owego scenariusza oraz jego paradygmatycznych realizacji staje się możliwe między innymi zdemaskowanie niedoszłego „zbrodniarza”, zanim dokona on kolejnej rytualnej zbrodni. W ramach stopniowej rekonstrukcji mechanizmu rytualnego powstał zaskakujący kontekst, który pozwalał, co było dla mnie dość dużym zaskoczeniem, doprecyzować wykorzystane w pracy teorie – co szczególnie jest widoczne w uszczegółowieniu mechanizmu kozła ofiarnego opisanego przez René Girarda. Z premedytacją, już w pierwszym rozdziale, odwróciłem porządek odkrywania i skoncentrowałem się na przedstawieniu sytuacji modelowej, która w istocie ujawniła się dopiero pod koniec śledztwa naukowego. Taką decyzję podjąłem, mając na uwadze wskazanie kolejności, dzięki której czytelnik łatwiej będzie mógł wczuć się w rolę kogoś, kto zna schemat rytualny i może nim dowolnie zarządzać. Z tego też powodu, już na początku książki przedstawiam specyfikę świadomości kosmologicznej, dla której tekst święty stanowi zawsze pewnego rodzaju wzorzec, schemat, dzięki któremu mogą być interpretowane wydarzenia przeszłe, współczesne oraz wizje przyszłości. Z powodu nagromadzenia różnych śladów, które szczegółowo opisuję w tym rozdziale, swoją uwagę badawczą skierowałem w stronę motywu biblijnego zawartego w dwóch starotestamentowych Księgach Samuela. Dzięki analizie strukturalno-semiotycznej – nawiązującej do metody zaproponowanej przez Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka w podejściu do badań nad 15 �Biblią oraz uzupełnieniu jej o podejście charakterystyczne dla teorii ofiarniczej Girarda – udało mi się nie tylko wskazać istnienie ram strukturalno-rytualnych dla scenariusza mito-logicznego, ale także uszczegółowić teorię o kontekst, którego francuski antropolog nie uwzględnił w swoich analizach. Szczególnie ważne okazały się w tej kwestii wspomniane badania Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka, Władymira Proppa – nad bajką magiczną oraz Victora Turnera – nad dramatami społecznymi. Francuski badacz nie ukrywał, że odkrycie przez niego mechanizmu ofiarniczego, któremu nadał nazwę nawiązującą do starotestamentowego rytuału przebłagalnego, jest jedynie metaforycznym nawiązaniem do biblijnego rytuału. Problem polega na tym, że w starotestamentowym rytuale są losowane dwa kozły, których losy – w strukturalnym splocie okoliczności – zaskakująco pokrywają się z dwoma mordami rytualnymi dokonanymi według tej samej mito-logiki w interesujących mnie Księgach Samuela. Co ciekawe, wspomniane mordy zostały dokonane na postaciach nabywających stygmaty ofiarnicze w sposób, który dzięki strukturalnej analizie starotestamentowej sagi jest możliwy do precyzyjnego zrekonstruowania i, co za tym idzie, powtórzenia. Z mojego punktu widzenia ważnym okazało się odkrycie, że rytualne ofiary stanowią jednoczesną ramę strukturalną starotestamentowej sagi, której budowa, co także udało mi się wykazać, odpowiada trójfazowemu schematowi obrzędu przejścia. Dzięki wykazaniu specyficznej budowy starotestamentowej sagi stało się w ten sposób możliwe dostrzeżenie w tych dwóch ramowych mordach wydarzeń umożliwiających przejście z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej, dając w ten sposób większą jasność, co do kontekstu, który sprzyjał wprawianemu w ruch mechanizmowi ofiarniczemu. W rozdziale drugim koncentruję się na rozwinięciu i uzupełnieniu analiz strukturalnych dwóch Ksiąg Samuela o ujęcie charakterystyczne dla morfologii bajki magicznej Proppa. Dzięki temu zabiegowi udało mi się wykazać, że starotestamentowa saga odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej 16 �składającej się z trzech przebiegów, które, co warto w tym miejscu podkreślić raz jeszcze, pokrywają się także ze wspomnianym trójfazowym schematem obrzędu przejścia. W efekcie przeprowadzonych analiz możliwe okazało się odczytanie schematu sagi w kontekście specyficznej relacji między dwoma głównymi jej postaciami, czyli Saulem i Dawidem. Postępując w ten sposób udało mi się udowodnić, że pierwszy przebieg odpowiada strukturalnie losowi fałszywego bohatera (w tej roli występuje Saul – pierwszy król Izraela), który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/zakaz, za co spotyka go kara. Drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera (dotyczy on relacji Saula, który nie sprostał próbie i został odrzucony przez Boga, i Dawida). Trzeci i ostatni przebieg odpowiada natomiast losowi bohatera/króla (chodzi tu o Dawida), który ponownie przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla (siedmiu mężczyzn z rodu Saula) sprowadzonych do roli antagonistów. W ten sposób bohater/król niweluje „brak” i doprowadza do nastania „Złotego Wieku”. Bardzo mi zależało na tym, aby jeszcze w rozdziale drugim przejść w miarę płynnie od analiz strukturalnych sytuacji modelowej zapisanej w Biblii do dramatu społecznego, który byłby paradygmatyczną jej realizacją. Innymi słowy – chciałem połączyć statyczny model strukturalny z podejściem procesualnym umożliwiającym jego realizację uwzględniającą specyfikę dynamiki społecznej. W tym celu skoncentrowałem się głównie na dwóch ujęciach, łącząc ze sobą wnioski z badań i analiz prowadzonych przez Victora Turnera oraz Marshalla Sahlinsa. Uzbrojony w takie instrumentarium teoretyczne starałem się wykazać to, co nie udało się Girardowi, czyli fakt, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu scenariuszy możliwych do zrealizowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz 17 �każdy kryzys ofiarniczy nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia. W ten sposób na przykładzie dramatu społecznego ze szczególnym udziałem Józefa Piłsudskiego starałem się zrekonstruować okoliczności, w których aktywuje się „pewien paradygmat źródłowy” 8 – jakby go określił Victor Turner – czy też próba „uhistorycznienia” 9 starotestamentowej sagi będącej jednoczesnym powtórzeniem wzorca tworzenia „nowego porządku” w ramach gry wygenerowanej przez mechanizm. W pogłębionym studium przedmiotu dotyczącym działań Józefa Piłsudskiego zrekonstruowałem proces, w którym wykorzystując uprzywilejowaną sytuację wyjściową, zostaje on stopniowo pochłonięty przez symbol bohatera magicznego. Przeznaczeniem symbolicznym bohatera magicznego jest ustanowienie „nowego porządku świata” poprzez umiejętne skanalizowanie zbiorowej przemocy. Starałem się także wykazać, jak – używając konsekwentnie języka magicznego – Piłsudski kieruje tę przemoc na swoich przeciwników politycznych, wpisując ich w symboliczne typy „zdrajców”, „buntowników” oraz „łotrów”, aż do ich wykluczenia z życia społecznego, poprzez ostateczne wpisanie ich w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. W tym kontekście podstawę moich analiz stanowią oficjalne odczyty, wywiady, pisma, wystąpienia i korespondencja Józefa Piłsudskiego, które zostały przeze mnie potraktowane w kategoriach odrębnego dyskursu, sprzyjającego wprawianiu w ruch mechanizmu ofiarniczego. Dzięki wyizolowaniu pewnych elementów pola historycznego oraz przedstawieniu ich w specyficznym rytmie historycznym starałem się uwidocznić ówczesny dramat społeczny, którego wzór został wykorzystany następnie w dyskursie polityków Prawo i Sprawiedliwość. 8 9 V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, Kraków 2005. P. Ricoeur, Symbolika zła, Warszawa 1986, s. 189. 18 �Po zrekonstruowaniu schematu scenariusza mito-logicznego, a następnie jego paradygmatycznej realizacji w ramach dramatu społecznego – z kluczowym udziałem Józefa Piłsudskiego – w rozdziale trzecim łatwiejsze stało się wskazanie strukturalnych ram dla specyficznych działań dyskursywnych polityków partii Prawa i Sprawiedliwości determinujących także ściśle określoną mito-poetykę. Kluczowym materiałem źródłowym wykorzystanym w tej części analizy były różnego rodzaju teksty polityków PiS-u udostępnione w większości na stronach internetowych tej partii, na stronie sejmu oraz dostępne za pośrednictwem autoryzowanych wywiadów. Szczególną uwagę poświęciłem dwóm kampaniom wyborczym tego ugrupowania – z 2005 roku (parlamentarna i na urząd prezydenta) oraz z 2007 roku (parlamentarna), a także ich specyficznej kontynuacji, która miała miejsce po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku. Swoją analizę materiałów źródłowych zakończyłem w grudniu 2012 roku. Okres kampanii wydał mi się szczególnie interesujący z prostego powodu. W tym szczególnym czasie przedstawiona została bowiem spójna narracja mito-historyczna Prawa i Sprawiedliwości na temat sytuacji w Polsce po 1989 roku, która konsekwentnie była rozwijana aż do końca 2012 roku. W ostatnim rozdziale zrekonstruowałem także kontekst mito-historyczny, który wyjątkowo sprzyja wprawianiu w ruch mechanizmu rytualnego stymulującego dramat społeczny odpowiadający w istocie – jak już wcześniej wykazałem – kryzysowi ofiarniczemu. Kryzys ów możliwy został do uchwycenia – dzięki dość prostej metodzie porównawczej polegającej na równoległym interpretowaniu współczesnych wydarzeń – symultanicznie na trzech zaproponowanych poziomach jednocześnie. Postępując w ten sposób wierzę, że każdy czytelnik łatwiej będzie w stanie zrozumieć, w jakim sensie próba rytualnego powtórzenia wcześniejszego dramatu społecznego zestawionego ze strukturalnym wzorcem scenariusza mito-logicznego umożliwia świadome zarządzanie współczesnym oraz kolejnymi dramatami społecznymi. Mam nadzieję, że wynikająca z tej wiedzy 19 �odpowiedzialność będzie dla czytelnika uderzająca. W tym kontekście postanowiłem także przywołać kilka nieudanych prób przywracania równowagi, których podjął się ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk Michał Kleiber ukazując tym samym głębię istniejącego problemu. Trudno oprzeć się wrażeniu, że żyjemy obecnie w czasie wojen kulturowych obejmujących wszystkie sfery naszego życia10, jest to czas narastających niepokojów społecznych11, prób wskazania i zdefiniowania ich źródeł oraz propozycji ich rozwiązania12. Uświadomiłem sobie, że jeśli faktycznie widmo rewolucyjnych zmian ponownie stoi u bram naszego świata13, to w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Gdy uświadomiłem sobie istniejące splątania i zależności niemożliwe było przyjęcie któregokolwiek stanowiska skonfliktowanych stron. Nie mniej czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, stojąc przed realną groźbą rozwiązania współczesnych nam konfliktów według szlaku „dawnej drogi”. Musimy się liczyć także z tym, że profesjonalni reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego stymulowania i zarządzania urokliwym mechanizmem pochłaniającym uwagę uwikłanych aktorów. Możliwe staje się także jego wykorzystanie do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Uświadamiając sobie specyficzną powtarzalność i wewnętrzną dynamikę mechanizmu – stosunkowo łatwe wydaje się także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywaniem zantagonizowanego społeczeństwa 10 11 12 13 W.J. Burszta, Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle, Warszawa 2013. S. Żiżek, Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. E. Laclau, C. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007, C. Mouffe, Paradoks demokracji, Wrocław 2005. W.I. Lenin, Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór i opracowanie) S. Żiżek, Kraków 2007. 20 �w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Mam nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do wiedzy na ten temat wywoła chęć refleksji i przyczyni się do wypracowania modeli przechodzenia z jednego stanu do drugiego bez konieczności składania ofiar przebłagalnych. 21 ��ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi Wołanie proroków o „sprawiedliwość i prawo” – oto znaczeniowe podwaliny mitu14. Znosząc, za namową Pierre’a Bourdieu, fałszywe granice między sztucznie rozdzielonymi uniwersami teoretycznymi15, w relacji ze swojego antropologicznego śledztwa będę korzystał z tych ujęć, które w istotny sposób przyczyniły się do wyśledzenia oraz zrozumienia działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. Tym samym postanowiłem korzystać z dorobku antropologów prowadzących badania w szeroko rozumianym nurcie strukturalno-semiotycznym16. Wszyscy oni, mimo dzielących ich różnic, w logice wszelkiego rodzaju tekstów kultury starają się odnaleźć choćby częściowe i niepełne wzory17, prawidłowości charakterystyczne dla magicznego użycia słowa18 oraz towarzyszące mu rytualne reguły postępowania. W poszukiwaniu źródeł owych wzorów oraz pewnych regularności z jaką one występują, ich uwaga badawcza najczęściej kierowała się w stronę mitów interesującej ich społeczności oraz świadomości magicznej, w kategoriach której są one wyrażane. 14 15 16 17 18 P. Ricoeur, dz. cyt., s. 10. P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006, s. 249. Używając sformułowania „strukturalno-semiotyczny”, odwołuję się w tym miejscu do wnikliwych i szczegółowych ustaleń Macieja Czeremskiego: „Zarówno pojęcie «strukturalizm», jak i «semiotyka» funkcjonują we współczesnej humanistyce w sposób wieloznaczny. Pierwszy z nich odnosi się jednak zasadniczo do teorii kładących nacisk na relacyjne własności badanych obiektów, drugi natomiast dotyczy badań nad znakami. Zestawienie obu tych terminów w zwrocie «strukturalno-semiotyczny» sugeruje więc taki kierunek badań, który postrzega obiekty swej analizy jako system istotnych relacji pomiędzy znakami”, [w:] M. Czeremski, Struktura mitów, Kraków 2009, s. 55. A. Barnard, Antropologia, Warszawa 2006, s. 170. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001, s. 8. �W badaniach dotyczących zagadnienia magii wyróżnić można dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich określane jest mianem inwariantnego. W ramach tego paradygmatu badacze: (…) starają się wskazać szereg cech strukturalnych, które mają być charakterystyczne dla działań magicznych pojawiających się w różnych systemach społeczno-historycznych. Sam fakt wystąpienia określonych przez daną teorię cech sprawia, iż konkretne zjawisko kulturowe zalicza się do domeny magii19. W tym paradygmacie postanowiłem także prowadzić antropologiczne śledztwo. W konsekwencji przyjąłem, że: (…) zespół pewnych skorelowanych ze sobą fenomenów zdefiniowanych a priori, pojawiać się może w różnych układach społecznych i kulturowych. Magia stanowi jakby konstelację cech, która ujawnić się może w każdej chwili lub dryfować w czasie i przestrzeni 20. Drugie z podejść, zwane kontekstowym, zakłada implicite, że zjawisko magii tworzy całościowy układ kultury, a nie wyodrębniony z szerszego kontekstu typ zachowań i towarzyszących mu przekonań. Innymi słowy w tym paradygmacie: Magia właściwa ma być dla określonego typu kultury – kultury pierwotnej właśnie. W istocie rzeczy magia nie stanowi więc składnika kultury, lecz jej charakterystyczną cechę21. Dwa wymienione podejścia do magii nie muszą jednak wzajemnie się wykluczać. Uważam, że w wielu przypadkach mogą się w ciekawy sposób uzupełniać. Ich komplementarność wyraża się jednak najczęściej w próbach określenia funkcji i kontekstów, w jakich magiczna percepcja odgrywa rolę decydującą. Innymi słowy, w przypadku tej pracy, inspiracją są analizy antropologiczne dotyczące magii rozumianej w ujęciu kontekstowym, dzięki czemu możliwe 19 20 21 M. Buchowski, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 23. Tamże, s. 24. Tamże. 24 �okazało się odkrycie i przeanalizowanie konkretnych mechanizmów mito-logicznych, w postaci których przetrwała także w społeczeństwach nam współczesnych, czyli reprezentujących różny od magicznego model kultury22. Kontynuując tę myśl, można z powodzeniem przyznać, że mity objawiają się w ramach pewnego rodzaju świadomości, którą – idąc za przykładem Uspienskiego – możemy określić także mianem kosmologicznej23: (...) świadomość kosmologiczna zakłada skorelowanie zdarzeń z jakimś pierwotnym, wyjściowym stanem, który jakby nigdy nie znika – w tym sensie, że jego emanacja w każdym czasie jest nadal odczuwana. Zdarzenia zachodzące w tym pierwotnym czasie jawią się jako tekst, który stale się powtarza (odtwarza się) w następnych zdarzeniach. Ten początkowy, ontologicznie wyjściowy tekst, który się wiąże w jakiś sposób z tym wszystkim, co następuje później, odpowiada temu, co zwykle rozumiemy jako m i t 24. Tłumacząc różnice między abstrakcyjnymi modelami percepcji czasu charakterystycznymi dla świadomości historycznej oraz kosmologicznej, należy pamiętać, że współcześnie, w życiu konkretnych ludzi i złożonych zbiorowości – takich jak nam współczesne społeczeństwo ponowoczesne – ciągle koegzystują one ze sobą25. W zależności od specyficznych okoliczności, które będę starał się tutaj zrekonstruować, jedna percepcja aktualizuje się kosztem drugiej. Należy przy tym pamiętać, że jeden, jak i drugi abstrakcyjny model świadomości determinuje interpretację przeszłości, odbiór teraźniejszości oraz wyobrażenia na temat przyszłości. I tak oto świadomość historyczna, w odróżnieniu od kosmologicznej: 22 23 24 25 Tamże. Ten typ świadomości – w zależności od szkoły i tradycji filozoficznej – różni badacze określali odpowiednio inaczej, czyli mianem: „magicznej”, „archaicznej”, „sakralnej”, „nieoswojonej”, „mitologicznej”, „symbolicznej”, „rytualnej” czy „religijnej”, co w żaden sposób nie wyczerpuje całego repertuaru określających ją pojęć. B. Uspienski, Historia i semiotyka. Percepcja jako problem semiotyczny, [w:] Tenże, Historia i semiotyka, Gdańsk 1998, s. 35. Tamże, s. 37. 25 �(...) organizuje zdarzenia przeszłości w szereg przyczynowo-skutkowy. Zdarzenia przeszłości kolejno, jedno po drugim, ukazują się przy tym jako rezultaty jakichś innych, względnie wcześniejszych, zdarzeń: tym sposobem świadomość historyczna za każdym razem zakłada odwoływanie się do pewnego wcześniejszego – ale nie pierwotnego! – stanu, który z kolei powiązany jest takimi samymi (przyczynowo-skutkowymi) relacjami z poprzednim, jeszcze wcześniejszym stanem i tak dalej26. Starając się zobrazować ową różnicę, przywołam przykład zaproponowany przez Lévi-Strauss’a. Jego zdaniem, gdy historyk pisze o rewolucji francuskiej, odwołuje się do ciągu zdarzeń minionych, których odległe konsekwencje pozwalają się odczuć poprzez nieodwracalne zdarzenia pośrednie27. Dla człowieka myślącego w kategoriach mito-logicznych ta sama rewolucja jest rzeczywistością pochodzącą z innego porządku. Zatem rewolucja francuska jest dla niego jednocześnie sekwencją zdarzeń minionych, a także „wyposażonym w trwałą skuteczność schematem”28 pozwalającym interpretować, przykładowo, współczesną mu strukturę społeczną dzisiejszej Francji, występujące w niej antagonizmy oraz przewidywać zarysy przyszłej ewolucji 29. Rekonstruując cel działań świadomości kosmologicznej, przyjmuję zatem perspektywę historyczną, procesualną – przycznowo-skutkową. Rekonstruując natomiast sam organizacyjny schemat myślenia kosmologicznego, niezbędne jest przyjęcie perspektywy strukturalnej, koncentrującej się nad wewnętrzną budową tekstu mitycznego oraz kontekstem społecznym, w którym zostaje on rytualnie powtórzony. Dopiero sztuka połączenia tych dwóch perspektyw umożliwia dostrzeżenie fenomenu przenoszenia rywalizacji w polu polityki30 (w którym jednostki walczą o władzę i dominację) w sferę rytualną. Dzięki skuteczności ma26 27 28 29 30 Tamże, s. 35. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 210. Tamże, s. 211. Tamże, s. 210–211, C. Lévi-Strauss, Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013, s. 80–88. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001, s. 78. Zob. także P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie… 26 �gicznego przeniesienia rywalizacji w sferę rytualną pretendenci do zdobycia władzy potrafią wpisać się w uprzywilejowaną rolę będącą transformacją starotestamentowego Dawida, przy jednoczesnym wrzuceniu swoich rywali w kategorię antagonisty – Saula, jego rodu oraz ich kolejnych transformacji, których rytualna śmierć jest niezbędna po to, aby ufundować porządek będący z kolei transformacją mito-logicznego złotego wieku. Kiedy wrócimy jednak do kosmologicznej percepcji czasu, kluczowym zadaniem staje się wskazanie tekstu wyjściowego, zatem takiego, który stanowi model zdarzenia początkowego. Model ten jest traktowany przeze mnie jak scenariusz, który bez względu na zmieniający się kontekst historyczny, społeczny i kulturowy zostaje w splocie sprzyjających okolicznościach aktywowany. Wysiłek rozpoznania owego tekstu staje się zatem kluczowy w celu dostrzeżenia magicznego31 (według Proppa czy Bourdieu), sakralnego32 (według Caillois), mitycznego33 (według Lévi-Strauss’a), mito-logicznego34 (według Leacha), mitopraktycznego35 (według Sahlinsa), rytualnego36 (według Turnera) lub ofiarniczego37 (według Girarda) charakteru działań dyskursywnych polityków wprowadzających w ruch mechanizm stanowiący ukryty porządek dla gier społecznych. Mam nadzieję, że wychodząc od tak postawionego problemu, nie zostanę zbyt pochopnie posądzony o próbę manipulacji zebranym materiałem dowodowym. Taki zarzut może się pojawić w momencie, gdy odwrócę porządek odkrywania zaproponowany przez mistrzów podobnych analiz, którzy zalecali, aby patrzeć na interesujące mnie procesy społeczne, tak jak na film, lecz wyświetlany od tyłu. Klasyczna perspektywa jest niezwykle przydatna, bowiem 31 32 33 34 35 36 37 W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka, Warszawa 2000, s. 146, P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna…, s. 167–244. E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. 97–135. M. Sahlins, Wyspy historii, Kraków 2006, s. 69–81. V. Turner, Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 1, s. 53–92. 27 �dzięki niej badacz może postępować niczym „retrospektywny obserwator”38, który jest w stanie dostrzec i zrekonstruować strukturę organizującą kolejne następstwa zdarzeń na poziomie fabularnym – poziomie analizy mitu-scenariusza. Konsekwentnie postępując w ten sposób, może pójść dalej i ukaże mu się, ukryty dotąd kontekst walki politycznej, dzięki któremu podmioty zaangażowane w walkę pochłaniane zostają przez kategorie mityczne. Ostatnim aktem oglądanego filmu i jednocześnie pierwszym punktem analizy staje się zawsze „centralne wydarzenie”39 czy, jak kto woli, „dominanta semantyczna”40, która – znowu używając słów Uspienskiego: (...) od razu oświetla wszystkie poprzednie zdarzenia – pozostaje w naszej pamięci – determinując ich lekturę, czyli łącząc je związkami przyczynowo-skutkowymi, błyskawicznie wiążąc je w szereg fabularny. Końcowa interpretacja (percepcja, uchwycenie sensu), wyznacza, można powiedzieć, ten punkt widzenia, tę perspektywę, z której owe zdarzenia są postrzegane. Jest to swego rodzaju filtr, sito, poprzez które przesiewa się te obrazy. Te, które nie wiążą się z finalnym (znaczącym) zdarzeniem, znikają z naszej pamięci, są zapominane. To finalne zdarzenie każe nam nagle postrzegać wszystkie pozostałe obrazy jako treściowo powiązane ze sobą, ułożyć je w fabularnej następczości41. Dominantą semantyczną w tej analizie jest złożenie ofiary z osób, które w strukturalnym splocie okoliczności42 wpisane zostały w mito-logiczną kategorię fundatorów pierwszego, dwuznacznego i grzesznego porządku. Przyjęcie takiej, a nie innej kolejności wyjaśniania ukrytej istoty interesującego mnie zjawiska związane jest z próbą włączenia czytelnika w porządek odkrywania następujących po sobie funkcji43, które stopniowo składają się na powtó38 39 40 41 42 43 V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 25. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992, s. 26. B. Uspienski, Historia i semiotyka…, s. 26. Tamże. „Jest to zestaw historycznych relacji, które jednocześnie reprodukują tradycyjne kategorie kulturowe i nadają im nową wartość wynikającą z pragmatycznego kontekstu” [za:] M. Sahlins, dz. cyt., s. 140. W. Propp, dz. cyt., s. 143. 28 �rzenie kompozycji schematu mito-logicznego i, co ciekawe, przypominają sekwencję zaklęcia magicznego, którego każdorazowe poprawne powtórzenie staje się modelem, dla kolejnych. Innymi słowy – zastosowanie zaproponowanej przeze mnie kolejności wyjaśniania umożliwi czytelnikowi łatwiejsze dostrzeżenie reżyserów interesujących mnie dyskursów w roli tych, którzy postępując wiernie ze scenariuszem mito-logicznym zdarzeń w jednym przypadku osiągają swój cel, a w drugim starają się powtórzyć ten sam schemat działania niekoniecznie już nawiązując do tekstu wyjściowego. Zatem znajomość tekstu wzorcowego oraz jego rytualnego powtórzenia umożliwi osiągnięcie takiego poziomu wiedzy, dzięki której współczesny obserwator mógłby już w połowie rozgrywającego się w jego czasach dramatu społecznego, z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, „co stanie się dalej”44. Właśnie z myślą o osiągnięciu tego szczególnego efektu równoległego odkrywania, chciałbym ową dominantę semantyczną wskazać już w pierwszym rozdziale, w ramach strukturalnej analizy ontologicznie wyjściowego tekstu, który w rzeczywistym procesie badawczym został zrekonstruowany dopiero na samym końcu. Dzięki temu zabiegowi łatwiejsze staje się zrekonstruowanie zasady „uporządkowanej odpowiedniości”45 czy też „homologacji”46 mitu i rytuału. Z mojego punktu widzenia nieistotne jest na razie to, któremu zjawisku przypiszemy rolę oryginału, a któremu odbicia. Będę starał się jednak udowodnić, że owo rozstrzygnięcie nie musi być wcale takie oczywiste, jeśli tylko zrozumiemy, że każde rytualne powtórzenie może stanowić wzór dla następnego. Zanim rozwinięty zostanie i ten wątek, z mojego punktu widzenia kluczowe pozostaje założenie, że mit i rytuał odtwarzają się nawzajem – „jeden na płaszczyźnie działania, drugi – na płaszczyźnie pojęć”47. 44 45 46 47 W. Propp, Bajka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 89. C. Lévi-Strauss, Struktura i dialektyka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 233. Tamże. Tamże. 29 �W tym miejscu wypada przywołać pierwsze ślady, jakie doprowadziły mnie do Biblii rozumianej tutaj jako mit właśnie. Dla antropologów, prowadzących swoje badania w nurcie strukturalno-semiotycznym, mit to historia święta, opowieść o pierwotnych zdarzeniach konstytutywnych dla danej zbiorowości. Jak pisał Lévi-Strauss: Mit odnosi się zawsze do zdarzeń minionych: „przed stworzeniem świata” lub „podczas pierwszych wieków”, a w każdym razie: „dawno temu”. Ale wewnętrzna wartość przypisywana mitowi bierze się z tego, że te zdarzenia, mające rozwijać się w jakimś momencie, tworzą zarazem trwałą strukturę, która jednocześnie odnosi się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości48. Ten, kto odtwarza mit, „przywołuje i aktualizuje pierwotne moce stwórcze”49, wykraczając w ten sposób poza czas historyczny, w czas święty, czas początku. Gdy tak się dzieje, świadomość historyczna zostaje wzbogacona intuicją kosmologiczną. W konsekwencji rytualnie odtwarzany mityczny, święty akt kreacji, wydarzenie konstytutywne, staje się jednocześnie modelem aksjologicznym funkcjonowania zbiorowości i przez okresowe powtórzenie jest właśnie utrwalany, co doskonale ujął w swojej definicji mitu rumuński religioznawca, Mircea Eliade: Mit opowiada historię świętą, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w okresie wyjściowym, legendarnym czasie „początków”. Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość; bądź rzeczywistość globalna – Kosmos, bądź tylko pewien jej fragment: wyspa, gatunek rośliny, ludzkie zachowania, instytucja. Tak więc zawsze jest to opowieść o „stworzeniu”, relacja o tym, jak coś powstało, zaczęło być 50. 48 49 50 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 210. R. Marszałek, Mythos Redivivus, Warszawa 2010, s. 35. M. Eliade, Aspekty mitu, Warszawa 1998, s. 11. 30 �W przekonaniu Eliadego od czasów oświecenia zaczyna się „sekularyzacja mitu”, którego struktury zaczynają rządzić myśleniem ideologicznym i działaniami politycznymi51. Rozwijając tę myśl, rumuński badacz pisał w swoim Dzienniku emigranta: Oto określenia pojawiające się w komunistycznych procesach, które cytuję na chybił trafił: trockista, zwolennik Tity, morderca, agent imperializmu. Chodzi tu o kategorie, charaktery i archetypy nieodpowiadające wcale historycznym, ludzkim osobowościom. Odnosi się wrażenie, że w sowieckich procesach nie występują wcale ludzie jako „indywidua”, lecz typy, archetypy, role. Dokładnie tak samo jak w ahistorycznej perspektywie społeczności archaicznych. Skąd bierze się potrzeba identyfikacji indywiduów (historycznych) z charakterem archetypalnym (mitycznym), potrzeba przekształcenia konkretnego człowieka w przykładową kategorię? Czyżby był to powrót do „ludowej” myśli archaicznej? A może propaganda polityczna skazana jest na to, by sięgać ponownie po kategorie „mentalności ludowej”?52. Do podobnych wniosków doszedł Lévi-Strauss, który uważał, że: (...) nic nie przypomina bardziej myśli mitycznej niż ideologia polityczna. Być może w naszych współczesnych społeczeństwach druga z nich zastąpiła tylko pierwszą53. Zanim rozwinę i ten wątek myślenia mitycznego/kosmologicznego/magicznego/ludowego niezbędny wydaje mi się powrót do mitu jako szczególnego rodzaju tekstu. Mit, według przykładowej definicji Roberta Segala, można rozumieć zatem jako historię (znaczącą dla swoich wyznawców), której główni bohaterowie są postaciami dokonującymi czegoś znaczącego dla jego zwolenników, uporczywie obstających przy micie54 . W interesującym mnie kontekście czynem znaczącym i jednocześnie strukturyzującym całość mito-logicznego modelu będzie, używając słów Mieletińskiego, „przekształcenie chaosu w kosmos”55, co zresztą stano51 52 53 54 55 Tamże, s. 174. M. Eliade, Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990, s. 224. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów… , s. 210. R. Segal, Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004, s. 3–6. E.M. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 209. 31 �wi podstawowy sens każdej mitologii. Należy jednak przy tym pamiętać, że w micie „kosmos od początku zawiera wartościujący aspekt etyczny”56 . W tym miejscu kluczowe staje się zatem pytanie o to, co mają wspólnego ze sobą struktury mitu z interesującymi mnie wydarzeniami historycznymi. Szukając odpowiedzi, niezmiernie istotne staje się podporządkowanie śledztwa antropologicznego nadrzędnemu celowi, jakim jest stopniowe rekonstruowanie procesu, w którym Józefa Piłsudskiego jak i polityków partii Prawo i Sprawiedliwość pochłonął symbol bohatera mitycznego, którego rola polega na przeciwstawieniu się siłom będącym transformacją „pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności”57. Tym samym będę starał się przedstawić, w jakim sensie działania i rola interesujących mnie polityków miały związek z motywem mitycznym, który może być dla nich uświadomionym, bądź nieuświadomionym, wzorcem specyficznego postępowania na scenie politycznej. W tym miejscu analizy wystarczyć nam muszą jedynie słowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego sygnalizujące ten trop rozumowania: W XX wieku mieliśmy trzy wielkie postacie: Piłsudskiego i dwie w sutannach – Stefana Wyszyńskiego i Jana Pawła II. Gdyby mnie ktoś zapytał, czy w sensie historycznym jestem piłsudczykiem, odpowiem, że tak” 58 . 56 57 58 Tamże. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku, [w:] E. Leach, D.A. Aycock (red.), Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998, s. 26. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006 roku, s. 14–16. Pod tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy ukazał się na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 32 �Podobnym wypowiedziom można przypisać rolę „odcisków palców zostawionych przez złodzieja”59 dyskursu. W tym miejscu naukowego śledztwa już nadanie nazwy partii–Prawo i Sprawiedliwość – stanowi, jakby to określił Kenneth Burke, przykład działania retorycznego wywodzącego się z magii, a polegającego na „użyciu słów przez człowieka, aby wywołać pewne postawy albo spowodować działania innych ludzi”60. Ten fakt można skomentować, używając także słów Rolanda Barthesa, że we wspomnianym zabiegu retorycznym dokonał się „pewien rodzaj kuglarstwa”61, na które warto zwrócić baczniejszą uwagę. Francuski strukturalista wyróżnia – za przykładem Ferdinanda de Saussure’a62 – w systemie lingwistycznym trzy elementy: 1. znaczące (signifié), 2. znaczone (signifiant) oraz 3. znak – przy czym uważa język mityczny za nadbudowany nad tym systemem. Dla niego „znaczące jest końcowym terminem systemu lingwistycznego, a jednocześnie początkowym terminem systemu mitycznego”63. Zatem już w przypadku interesującej mnie nazwy mamy do czynienia z systemem wtórnym, jak gdyby językiem drugiego stopnia, a zatem mitem, który przejawia się tutaj na przestawieniu szeregów natury i kultury. W tym magicznym i perswazyjnym jednocześnie64 zabiegu nadania partii politycznej tej szczególnej nazwy kryje się „odwrócenie rzeczywistości, opróżnienie jej z historii i wypełnienie jej naturą, które wyciągnęło z rzeczy ich ludzki sens w taki sposób, żeby musiały oznaczać brak ludzkiego znaczenia”65. 59 60 61 62 63 64 65 M. Douglas, Znaczenie mitu, [w:] Taże, Ukryte znaczenia, Kęty 2007, s. 219. K. Burke, A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 43 [za:] S.J. Tambiah, Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007, s. 92. R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 277. F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002, s. 89–102, F. de Saussure, Język jako system znaków, [w:] L. Rasiński (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 31–43. B. Szacka, Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985, s. 480. S.J. Tambiah, dz. cyt., s. 87–90. R. Barthes, dz. cyt., s. 277. Zdaniem strukturalisty „mit (…) ma podwójną funkcję – wskazuje i oznajmia, daje do zrozumienia i narzuca”, [za:] R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 248. 33 �Jak będę się starał wykazać, Prawo i Sprawiedliwość nie jest zwykłą partią założoną przez ludzi, ale ugrupowaniem, którego członkowie pochodzą wprost od Boga… Ich przeznaczeniem jest natomiast rytualne powtórzenie mito-logicznego schematu stworzenia. Jak będę starał się wykazać w dalszej części analizy, w tym szczególnym przypadku możemy także mówić o dość specyficznym typie semiozy, „która sprowadza się – ogólnie rzecz biorąc – do procesu n o m i n a c j i: znak w świadomości mitologicznej jest analogiczny do nazwy własnej”66. Tak oto tłumaczył ten proces Uspienski: Tak więc, jeśli zdanie „Jan to człowiek” nie odnosi się do świadomości mitologicznej, to jednym z możliwych rezultatów jej mitologizacji może być, na przykład, zdanie „Jan to Człowiek” i w tym właśnie stopniu, w jakim słowo „człowiek” w ostatnim zdaniu będzie występować jako nazwa własna, odpowiada ono personifikacji obiektu i nie daje się sprowadzić do „człowieczeństwa”. Porównajmy z drugiej strony analogiczną odpowiedniość zdań „Jan to herkules” oraz „Jan to Herkules”, gdzie słowo „herkules” w jednym wypadku występuje jako nazwa pospolita, w drugim zaś jako własna, odniesiona do konkretnej postaci, występującej w innej roli. W tym ostatnim wypadku nie chodzi o charakterystykę Jana ze względu na jakąś cząstkową cechę (na przykład siłę fizyczną), lecz o jego charakterystykę poprzez integralną całość – nazwanie. Łatwo się zgodzimy z tym, że ten przykład ma nieco sztuczny charakter, ponieważ trudno nam w rzeczywistości utożsamiać konkretną osobę z mitologicznym Herkulesem, który kojarzy się nam z określonym okresem kulturowo-historycznym. Ale oto całkowicie realny przykład: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie67. Innymi słowy – mit jest mową, która porusza się na „bardzo wysokim poziomie i gdzie znaczenie odrywa się, jeśli wolno tak powiedzieć, od podstawy językowej, po której początkowo się toczy”68. Podążając wiernie za tym przykładem, postarajmy się założyć, w tym miejscu jedynie na wiarę, że nazywając partię polityczną: Pra66 67 68 B. Uspienski, Mit – imię – kultura, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 65. Tamże, s. 66. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 211. 34 �wo i Sprawiedliwość, politycy tego ugrupowania zrobili coś dużo poważniejszego, niż tak powszechne w polityce zastosowanie wybiegu jedenastego opisanego w Erystyce69. Interesujący mnie politycy, nazywając właśnie w ten szczególny sposób swoją partię, znacząco odnieśli się do metatekstu, czyli do tekstu spełniającego „funkcję metalingwistyczną w stosunku do danego tekstu”70. Niezwykle ważne jest to, aby przyjąć, że owym metatekstem w tym przypadku jest Biblia, a konkretnie starotestamentowe Księgi Samuela. W konsekwencji, interesujący mnie politycy wpisali się w rolę jednego z jej głównych bohaterów mitycznych, czyli Dawida – „prawego i sprawiedliwego” właśnie. Powinniśmy pamiętać, że pojęcie bohatera „implikuje właściwie samo istnienie sytuacji mitycznych. Bohaterem jest ex definitione ten, kto znajduje jakieś wyjście z danej sytuacji, pomyślne lub niepomyślne”71. Postępując w ten sam sposób – czyli przypisując sobie wyłączne prawo do wyjścia z trudnej sytuacji w jakiej, ich zdaniem, znalazła się Polska i Polacy – wspomniani politycy przenieśli dyskurs polityczny w sferę rytualną (betwixt and between72), wpisując się przy tym w rolę, co warto kolejny raz powtórzyć, mitycznego bohatera, którego powinnością jest rozwiązanie trudnej sytuacji przy jednoczesnym upoważnieniu siebie do nieuchronnego złamania w tym celu zakazów społecznych73. Dzięki skuteczności tego zabiegu model historyczny percepcji czasu zostaje zastąpiony przez model kosmologiczny, który stopniowo i, dla nie wprawionego obserwatora, niezauważalnie zagarnia porządek dyskursu politycznego. O dyskursie w tym miejscu myślę tak, jak zdefiniował go Foucault: 69 70 71 72 73 „To, czego się pragnie dowieść, naprzód wkłada się w wyraz, w nazwę, z której potem wniosek wynika przy pomocy prostego analitycznego sądu (…) Z pomiędzy wszystkich wybiegów jest to najbardziej używany, instynktowny”, [w:] A. Schopenhauer, Wybiegi, [w:] Tenże, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006, s. 26. Tamże, s. 64. R. Caillois, Mit i człowiek, [w:] Tenże, Żywioł i ład, Warszawa 1993, s. 28. V. Turner, Proces rytualny, Warszawa 2010. R. Caillois, Mit i człowiek… 35 �Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć74. Zanim rozwinę i ten wątek, niezbędne jest dokładne zapoznanie się z „historią wzorcową”, czyli wspomnianymi już Księgami Samuela ujętymi w specyficzne ramy interpretacji antropologicznej. Zainteresowania detektywów kulturowych Biblią mają bardzo długą tradycję. Według Beaty Krzyżaniak najstarsze próby kulturoznawczego spojrzenia na Biblię sięgają tzw. „antropologii misyjnej” i wiążą się z etnograficzną aktywnością misjonarzy w okresie wielkich odkryć geograficznych75. Od tamtego czasu, z różnym natężeniem, trwa niesłabnące zainteresowanie antropologów z jednym z najważniejszych tekstów kultury. Nawiązując do tradycji hermeneutycznej, pozwolę sobie wyróżnić dwa podstawowe modele interpretacji tekstu sakralnego. Jeden z nich wyraża się w postaci interpretacji dogmatycznej (teologicznej), drugi natomiast – w interpretacji badawczej76. Mój stosunek do Biblii zdecydowanie będzie realizował model interpretacji badawczej. W tym nurcie utrzymane są także dwa najbardziej pomocne i jednocześnie inspirujące ujęcia wpisujące się w kontekst badań strukturalistycznych, które związane są z analizami przede wszystkim takich badaczy, jak Edmund Leach i René Girard. Co ważne, oprócz zainteresowania Biblią, ich obu interesowała równie mocno zmiana i kryjąca się za nią dynamika społeczna. Obaj traktowali społeczeństwo jako pole bezustannych napięć między jednostkami rywalizującymi o władzę, które dla osiągnięcia celu nieustannie modyfikują obowiązujące normy. 74 75 76 M. Foucault, Porządek dyskursu, Gdańsk 2002, s. 8. B. Krzyżaniak, Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004, s. 21–32. T. Buksiński, Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991, s. 21–27. 36 �Pierwszy z nich – Edmund Leach łączył podejście funkcjonalistyczne z „różnymi odmianami metodologii strukturalistycznej”77 czy raczej, jak podkreślał, dwa komplementarne punkty widzenia: „empiryczne” i „racjonalistyczne”78. Z jednej strony brytyjskiego badacza interesowało zatem „wierne odtwarzanie obserwowanych wprost, bezpośrednich zachowań członków społeczności lokalnych”79, z drugiej – przywiązywał on ogromną wagę do świata idei tubylców oraz „skupiania się na tym, co się mówi, nie zaś na tym, co się robi”80. W efekcie łączenia tych pozornie nieprzystających do siebie podejść uznawał, że jedno jest transformacją drugiego i dlatego stanowią one współdziałającą całość, w której szczególne znaczenie ma mitologia badanej grupy społecznej oraz wypowiedzi tubylców na temat tego, co powinno mieć miejsce. Jego zdaniem punktem odniesienia przedstawicieli wszystkich grup ludzkich jest układ podzielanych przez nich tych samych symboli wyrażanych często w skonwencjonalizowany sposób, czyli w rytuałach. Owe zestawy symboli wyrażające się w rytuałach są jednak ambiwalentne, a z tego powodu mogą być odczytywane bardzo różnie. Jego zdaniem taka postawa wobec symboli wynika z tego, że ludzie bez względu na różnice kulturowe starają się sankcjonować swoje poczynania, które prowadzą ich do realizacji celów, takich jak zwiększenie swoich wpływów politycznych oraz dominacji. Rytuał według Edmunda Leacha stanowi zatem „pewien model dla uczestniczących w nim ludzi”81, co powoduje, że ich działania są jedynie przybliżeniem abstrakcyjnego ideału. Swoje stanowisko ilustrował poniższą analogią: 77 78 79 80 81 E. Leach, Wprowadzenie, [w:] E. Leach, D. Alan Aycock (red.), Siostra Mojżesza…, s. 8. Tenże, Kultura i komunikowanie…, s. 10. Tamże, s. 7. Tamże, s. 8. M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. XIV. 37 �Symfonia Beethovena „istnieje” jako partytura muzyczna, która może być interpretowana na wiele sposobów przez wszelkiego typu orkiestry. Fakt, iż jakieś niekompetentne wykonanie odbiega dalece od napisanej partytury, prowadzi nas do wniosku, że to „rzeczywiste” wykonanie symfonii było złe, a nie wzorcowa partytura. W rozumieniu racjonalistycznych (strukturalistycznych) antropologów społecznych „struktura” systemu idei społecznych ma się tak do rzeczywistych wydarzeń, jak partytura muzyczna do jej wykonania. Partytura jest, w pewnym sensie, „przyczyną” tego, co się wykonuje, ale nie możemy działać odwrotnie i wnioskować niezawodnie o partyturze na podstawie obserwacji pojedynczych zachowań wykonawcy82. Stosując się ściśle do rady antropologa, należy wskazać ową partyturę muzyczną poprzez, jak sam to określił: (…) badanie wielu różnorakich przykładów empirycznych (szeregu oddzielnych wykonań wielu orkiestr), zanim upewnimy się, że wiemy, co stanowi wspólną abstrakcyjną rzeczywistość tkwiącą u podstaw ich wszystkich83. Ułatwiając czytelnikowi analizę postanowiłem postępować wbrew zaleceniom Leacha i ową partyturę muzyczną przedstawić, jak wcześniej wspominałem, już w pierwszym rozdziale. Warto zaznaczyć, że uczeń Malinowskiego, stosując powyższy model badawczy, najwięcej uwagi poświęcił właśnie analizom Biblii, którą – z jednej strony traktował jak mit właśnie, a z drugiej – co powinno być szczególnie interesujące dla badaczy kultury zajmujących się badaniem rytuałów – jako „jedyną monografię etnograficzną na jaką antropolog społeczny powinien zwrócić pilniejszą uwagę”84. Dla brytyjskiego antropologa częściowo85, jak sam podkreślał, czerpiącego z dorobku Bronisława Malinowskiego, mit – podobnie jak dla jego mistrza – pozostał sakralną opowieścią o wydarzeniach z przeszłości, której używa się dla usankcjonowania teraźniejszego działania społecznego86: 82 83 84 85 86 E. Leach, Kultura i komunikowanie…, s. 8–9 i 59–66. Tamże, s. 9. Tamże, s. 2–3. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 17. Tamże. 38 �W swej pierwotnej żywej postaci, (mit – Ł.P.M) jest nie tylko opowiadaniem, lecz rzeczywistością. Nie ma on charakteru fikcji, z jaką spotykamy się w dzisiejszej powieści. Jest natomiast rzeczywistością, która, zgodnie z wierzeniami, istniała w czasach najdawniejszych i od tamtej pory wpływa na świat i losy ludzkie. Mit dla dzikiego człowieka jest tym samym, czym biblijna przypowieść o Stworzeniu, Upadku i Zbawieniu przez Mękę Chrystusa na Krzyżu dla głęboko wierzącego chrześcijanina. Tak jak nasze święte przypowieści żyją w naszych rytuałach, w naszej moralności, kierują naszą wiarą i kontrolują nasze zachowania, tak mit wpływa na dzikiego człowieka87. Zatem Biblia, w ujęciu Leacha, jest historią świętą i prawdziwą także dla tych, którzy w nią wierzą88. Brytyjski badacz z charakterystycznym dla siebie humorem nie chciał powiedzieć wprost, co z jego analiz strukturalnych Biblii mogą wynieść antropolodzy89. Ogromny błąd popełniają jednak ci interpretatorzy, którzy rozpatrują jego analizy tekstu świętego w oderwaniu od prowadzonych przez niego badań terenowych90. Trzeba pamiętać, że w swoich relacjach z badań prowadzonych w latach 1939–1940 w Birmie Północnej Leach wspominał bardzo jasno, że gdy starał się należycie zrozumieć zjawiska społeczne, jakich był świadkiem, po prostu musiał zająć się analizą Biblii. Powód był prosty. Zainteresowany ówczesną rywalizacją polityczną oraz ustaleniami dotyczącymi praw do ziemi zgromadził w terenie trzy wersje wydarzeń reprezentowane przez trzy rywalizujące ze sobą frakcje. Antropolog nie był w stanie jednocześnie rozstrzygnąć tego, co się w istocie wydarzyło i która wersja jest najbliższa niezależnie istniejącej „prawdzie”. Dostrzegł natomiast, że w tym przypadku ma do czynienia z wewnętrznie 87 88 89 90 B. Malinowski, Mit w psychice człowieka pierwotnego, [w:] Tenże, Mit, magia, religia, Warszawa 1990, t. 7, s. 302. C. Lévi-Strauss miał podobny pogląd w tych sprawach, uważając, że skoro tubylec wierzy w mitologię i jest członkiem wierzącego w nią społeczeństwa, to nie ma znaczenia, iż mitologia „nie odpowiada rzeczywistości obiektywnej” [za:] C. Lévi-Strauss, Skuteczność symboliczna, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 198. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 10. Tak robi niestety Beata Krzyżaniak w rozdziale mu poświęconym, [w:] B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 102–115. 39 �nieredukowalnie sprzecznym rodzajem mito-historii strukturalnie odpowiadającej kategoriom fabularnym, charakterystycznym dla starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie91. Po latach tak oto opisywał swoje wnioski: Antropolodzy muszą dać do zrozumienia, iż żadna część Biblii nie jest zapisem rzeczywistego przebiegu wydarzeń. W części pozytywnej swych prac wykazywać oni mogą następnie, że całość Biblii podziela właściwości takiego samego rodzaju mitohistorii, z którymi antropolodzy systematycznie stykają się w trakcie prowadzenia przez nich współcześnie badań terenowych. Podobieństwo jest kwestią struktury, a nie zawartości. Na koniec wreszcie pokazać oni mogą, że jeśli teksty biblijne potraktować jako tego rodzaju mito-historie, to wykorzystane wówczas przez współczesną antropologię techniki interpretacji mitu dadzą się z dużą precyzją stosować do materiałów biblijnych. Po dokonaniu tego zabiegu niektóre części tekstu ukażą się w nowym świetle92. Proponowane podejście Leacha wymaga od antropologa umiejętności symultanicznego czytania i interpretowania wydarzeń historycznych przez pryzmat tekstu mitologicznego, jak i mitu przez pryzmat „bliskich” oraz „odległych” wydarzeń. Dla postępującego w ten sposób badacza nie jest tak istotne, czy opisywane przez dany tekst święty wydarzenia toczą się w ahistorycznej przestrzeni czasu mitycznego czy w uporządkowanej datami przestrzeni czasu historycznego93. Kluczowe staje się jednak wypracowanie takiej metody postępowania, w której uważny obserwator swobodnie przechodzi od jednego tekstu do drugiego i z powrotem. Owe płynne przechodzenie staje się uzasadnione dzięki założeniu, leżącemu u podstaw antropologii strukturalnej, zakładającemu, że istnieje ścisła korelacja między poziomami mitu, języka a zachowaniami społecznymi94. Leach nie ukrywał, że wypracowanie jego własnej metodologii analiz strukturalnych Biblii nigdy by nie powstały, gdyby nie inspiracje płynące z lektury szkiców Lévi-Strauss’a, takich jak Struktura 91 92 93 94 E. Leach, Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954, s. 89–100, E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 37–39. Tamże, s. 36. B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 111. C. Lévi-Strauss Antropologia strukturalna… 40 �mitów95 oraz Czyny Asdiwala96. Problem pojawia się w momencie, gdy brytyjski badacz zastosował metodę strukturalną w badaniu Biblii traktowanej przez niego także jako mitologię. Claude Lévi-Strauss zakładał bowiem, że jego metoda analizy strukturalnej może być zastosowana jedynie w przypadku danych pochodzących ze społeczeństw tzw. „zimnych”, czyli „prymitywnych”, „preliterackich” systemów kulturowych, „bez historii”, a nie do danych pochodzących ze społeczeństw „gorących”, które rozumiał jako „literackie”, „historycznie zmienne” systemy społeczne97 – czyli nam współczesne. Lévi-Strauss omijał szerokim łukiem problem relacji między historią a mitem i badał tylko takie społeczeństwa, które uważał za niezmienne, „a ich teraźniejszość za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości”98. To był podstawowy powód, dla którego francuski strukturalista nigdy nie zajął się analizą motywów mitycznych zapisanych w Starym i Nowym Testamencie. Z kolei uczeń Malinowskiego wspomniany podział społeczeństw uznał za sztuczny i nieadekwatny, bowiem – jego zdaniem – powstał w wyniku niedopuszczalnej „manipulacji materiałem antropologicznym”99, jakiej dopuścił się francuski strukturalista. Brytyjski antropolog reprezentujący nurt procesualizmu strukturalistycznego100 postulował, aby o kulturze myśleć jedynie w liczbie pojedynczej. W konsekwencji przyjętego założenia badawczego jego uwaga koncentrowała się na permutacjach i transformacjach modelowej struktury, która ujawnia się wtedy, gdy jest odnajdowana „w obrębie jednego systemu społecznego – zarówno synchronicznie w danym stadium historii, jak i diachronicznie – w trakcie jego historycznego rozwoju”101. Innymi słowy, co jeszcze raz chciałbym podkreślić, Leach 95 96 97 98 99 100 101 Tenże, Struktura mitów…, s. 207–232. Tenże, Czyny Asdiwala, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001, s. 161–216. Tenże, Pole antropologii, [w:] Tamże, s. 35. E. Leach, Lévi-Strauss, Warszawa 1998, s. 72. Tenże, Wprowadzenie…, s. 8. A. Barnard, dz. cyt., s. 122. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. 41 �interesował się relacją między strukturą mitów a rzeczywistością społeczną, w której są one wytwarzane i powtarzane102. Jako badacz terenowy związek ten uważał za niezwykle ważny dla poznania mito-historycznego charakteru konfliktów, które tak bardzo go intrygowały. Traktowanie Biblii przez Leacha wpisywało się zatem w szeroki nurt analiz strukturalnych, które charakteryzowały się „podejściem binarnym”103 zapożyczonym od Lévi-Strauss’a i charakterystycznym później dla niektórych antropologów brytyjskich104 . Koncentrując się już na wypracowanej przez niego metodologii strukturalistycznej, która – jak sam podkreślał – nie była jednak metodologią Lévi-Straussowską105, traktował Biblię jak „zredagowane kompendium wielce różnorodnych dokumentów różnego pochodzenia i z różnych czasów”106, w stosunku do których żąda się od wierzących uznania. Co jest ważne dla mnie, Biblię traktuje on jak tekst synchroniczny, co oznacza, że: W opowieści jedna rzecz następuje po drugiej, gdyż jest to jedyny rodzaj narracji. Lecz prawda mitu, która jest prawdą religijną, zawarta jest w każdym kawałku. Tak jak w marzeniu sennym koniec jest ukryty w początku: nie ma tu rozwoju wypadków, lecz tylko inwersja dialektyczna. Chrystus jest drugim Adamem; Bogurodzica Dziewica jest drugą Ewą; bezgrzeszna nieśmiertelność zastępuje grzeszna śmiertelność itd.107. 102 103 104 105 106 107 M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha…, s. XXVII. M.W.G. Stibbe, John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995, s. 39–45. D. Pocock, North and South In the Book of Genesis, [w:] J. H. Beattie, R.G. Lienhardt (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975, s. 273–284., M. Douglas, Czystość i zmaza, Warszawa 2007, M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 204–222. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 18. Tamże, s. 21. 42 �Interesuje go zatem Biblia ujęta w całość, tak samo jak wybrane jej motywy, które odczytuje w kontekście jej całości. Należy jednak pamiętać o tym, że analizy strukturalne nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” bądź „złe”; pokazują one jedynie istnienie niepełnych, częściowych wzorów 108 . Z mojego punktu widzenia bardzo ważne wydaje się założenie brytyjskiego antropologa, że w istocie analiza strukturalna umożliwia odkrycie tajemnicy, jaką skrywa każdy tekst święty: Teksty religijne mieszczą w sobie tajemnicę; tajemnica ta jest w jakiś sposób zakodowana w tekście i można ją rozszyfrować. Kod, tak jak we wszelkich formach komunikacji, opiera się na permutacji uwzorowanych struktur. Metoda dekodowania polega na wskazaniu tego, co się bezustannie powtarza w następstwie transformacji109. W wyniku dokonanych przez Leach’a analiz stało się możliwe zdekodowanie wzorów, które wcześni Ojcowie Kościoła przyjmowali za oczywiste i których wielu współczesnych czytelników Biblii nie potrafi już rozpoznać110. Zdaniem brytyjskiego strukturalisty wspomniane wzory mogą być dowodem semiozy pewnych prototypowych zdarzeń, zapamiętanych w schematach, które opisuje ta szczególna mitologia. W przypadku interesujących mnie Ksiąg ze Starego Testamentu będzie to zapis modelowej sytuacji ustanowienia „nowego” porządku politycznego. Autor Kultury i komunikowania, analizując inny motyw biblijny, zwrócił uwagę na istnienie identycznej w obu przypadkach struktury. Motyw, o który tutaj chodzi dotyczy biblijnego Potopu. Funkcją tej opowieści jest: Unicestwienie pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności oraz rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Koniec potopu oznacza początek prawdziwego czasu. Okres pośredni między pierwszym stworzeniem i potopem jest czymś w rodzaju betwixt and between, pewnym innym czasem 108 109 110 Tamże, s. 13. Tenże, Wprowadzenie…, s. 9. Tamże, s. 10. 43 �dostosowanym do Innego Świata zamieszkanego przez Inne Stworzenia, nie będące w pełni ludźmi. Potomstwo pierwszych rodziców z ogrodu rajskiego oraz potomstwo pierwszych ludzkich przodków zachowanych po potopie przeciwstawione jest sobie jako: nienormalne versus normalne, grzeszne versus usankcjonowane111. Kwintesencją metody strukturalistycznej, w ujęciu antropologa, jest zatem położenie akcentu na fakt, że „naprawdę znaczącymi elementami narracji biblijnej są sprzeczności”112 . Religijny stan communitas leży zatem dokładnie na skraju pomiędzy „dopuszczalnym i niedopuszczalnym”113 i o tym właśnie, zdaniem badacza, traktują opowieści biblijne wzięte w całość. W tym sensie opowieść mito-historyczna służy jako punkt odniesienia dla osób znajdujących się w stanie liminalnym charakterystycznym dla bycia betwixt and between, w którym to stanie nie stosują się zasady ścisłej logiki, panuje za to zamęt i inwersja114 . Wśród aktorów społecznych znajdujących się w tym szczególnym stanie opowieść mito-historyczna, co chciałbym jeszcze raz podkreślić, staje się istotnym punktem odniesienia i wzorem dla działań magicznych. Co ciekawe, postępując konsekwentnie według tego założenia, badacz postanowił uznać wszystkie osoby w narracji biblijnej jako zupełnie fikcyjne115: Znajdują się tu one, ponieważ pełnią określone funkcje w całości opowieści sakralnej, a nie dlatego, że rzeczywiście pojawiły się w dziejach. Jeżeli nawet niewiele z nich w jakiś sposób zaistniało w prawdziwym życiu, to fakt ten pozostaje zupełnie bez znaczenia. Jeśli wymieniona z nazwy jednostka X „rzeczywiście istniała”, to przecież istniało także tysiące innych jednostek, których imion nie znamy. To, co interesuje nas w X, to rola jaką jej przypisano w opowieści sakralnej; na zainteresowanie to nie wpływa pytanie o jego historyczność116. 111 112 113 114 115 116 Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 39. Tamże, s. 46. Tamże, s. 41. Tamże, s. 20. Tamże, s. 20–21. 44 �Należy pamiętać, że Leach istotnie przyczynił się do powstania bardzo dynamicznie rozwijającej się subdyscypliny antropologii określanej mianem „antropologii politycznej”117. W jej ramach widział ścisły związek swoich analiz Biblii z badaniami prowadzonymi przez Victora Turnera na temat struktury i antystruktury118. W następnych rozdziałach będę starał się udowodnić słuszność założenia brytyjskiego antropologa, zdaniem którego strukturalna analiza Biblii jest doskonałym punktem wyjścia dla analizy mitu stanowiącego wzorzec dla konkretnych procesów ujętych w kontekst dramatów społecznych119. Drugie, niezwykle inspirujące podejście badawcze do Biblii, które wykorzystałem w swoim antropologicznym śledztwie, dotyczy nie mniej błyskotliwych analiz prowadzonych przez René Girarda. Ten niezwykle kontrowersyjny i inspirujący naukowiec120, który porusza się na pograniczach socjologii, historii literatury, nauki o mitach, antropologii, psychologii i filozofii121, interesuje mnie przede wszystkim jako interpretator mitów i Biblii właśnie. Temat, który nadał kształt jego strukturom myślowym, był ściśle związany z dostrzeżeniem i opisaniem mechanizmu kozła ofiarnego. Mechanizm ten – którego nazwę francuski badacz zapożyczył z biblijnego określenia ofiary przebłagalnej122 opisanej w Księdze Kapłańskiej (16, 21– 28)123 – najogólniej rzecz ujmując, polega na rytualnym przeniesieniu grzechów wspólnoty na konkretną osobę lub grupę, która następnie 117 118 119 120 121 122 123 T.C. Lewellen, Antropologia polityczna, Kraków 2010. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41–42. V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory… I. Badowska, Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 318–327. C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 297. 1 Kpł 16, 21–28, s. 137. „Aaron położy obie ręce na głowę żywego kozła, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów, wszystkie ich przestępstwa, czyli wszelkie ich grzechy, złoży je na głowę kozła i każe człowiekowi do tego wyznaczonemu wypędzić go na pustynię. W ten sposób kozioł zabierze ze sobą wszystkie ich winy do ziemi bezpłodnej. Ów człowiek wypędzi kozła na pustynię” [za:] 1 Kpł 16, 21–28, cytat Biblia. 45 �wpisuje się w kategorię „kozła ofiarnego” i rytualnie zostaje złożona w ofierze, co z kolei staje się gwarantem zaprowadzenia utraconego poczucia społecznego ładu i harmonii. Innymi słowy, jądrem koncepcji Girarda – jest, jak doskonale to ujął Maciej Kociuba: „pojęcie mordu założycielskiego, którego wielokształtne rytualizacje wytworzyły mechanizmy generujące pierwotne sacrum, w następstwie wszystkie formy kulturowe”124. Aby zrozumieć wyjątkowość podejścia tego naukowca, obraźliwie określanego przez jego krytyków, wywodzących się z tradycji strukturalistycznej, mianem szkodliwego (pestiferously) księdza125 – należy pokrótce opisać, pod kątem podejmowanego przeze mnie problemu, wypracowaną przez niego teorię mimetyczną, dzięki której możliwe będzie zrekonstruowanie działania mechanizmu mimetycznego. Ów mechanizm leży bowiem, zdaniem Girarda, u podstaw tworzenia wszelkich instytucji kulturowych oraz systemów społecznych, a zatem także tych, w kontekście których doszło do aktywowania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W świetle teorii mimetycznej człowiek jest napędzany ogromną siłą, jaką jest naśladownictwo. W ten sposób Girard przejął oraz rozwinął słynne stwierdzenie Arystotelesa, iż „tym właśnie człowiek różni się od innych zwierząt, że jest istotą najbardziej zdolną do naśladowania”126. Francuski badacz mimetyzmowi właśnie przypisał najwyższe znaczenie antropologiczne i społeczne, zakładając jednocześnie, że „człowiek nie jest wynalazcą kultury – jest jej naśladowcą”127. Jego zdaniem ludzie naśladują się we wszystkim, również 124 125 126 127 M. Kociuba, Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] M. Filipiak, M. Rajewski (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006, s. 71. Jest to lekceważące określenie wtedy, gdy pamiętać będziemy, że Lévi-Straussa określa się mianem „papieża strukturalizmu” [za:] T.F. Bertonneau, Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology”, vol. II, 1996, http://www.anthropoetics.ucla.edu/ archive/anth0201.pdf (dostęp: 2.05.2011). P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, Wprowadzenie. „Od początku do końca jedno długie dowodzenie”, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006, s. 8. R. Girard, Początki kultury…, s. 64. 46 �w pragnieniu posiadania tego samego przedmiotu, co prowadzi ich często do rywalizacji mimetycznej, i w efekcie kryzysu, w który – co jakiś czas – wszyscy popadają. Tym samym u Girarda: Wyrażenie „mechanizm mimetyczny” obejmuje bardzo szerokie spektrum zjawisk: oznacza cały proces, który rozpoczyna się pragnieniem mimetycznym, trwa w rywalizacji mimetycznej, dochodzi do wrzenia w kryzysie mimetycznym lub ofiarniczym i kończy się rozwiązaniem, jakim jest kozioł ofiarny128. Opisując bardziej szczegółowo interesujący mnie proces, chciałbym zwrócić uwagę na to, że pragnienie posiadania jakiegoś przedmiotu powstaje z naśladowania czyjegoś pragnienia wobec tego samego przedmiotu i w ten oto sposób: (…) naśladownictwo ma skłonność do tego, by stawać się antagonizmem: ów mimetyzm rywalizacji może skutkować konfliktem między wzorcem a podmiotem, konfliktem w dążeniu do osiągnięcia przedmiotu ich wspólnego pragnienia; wówczas przedmiot ten traci własne znaczenie, a jednocześnie wzmaga się rywalizacja129. W ujęciu Girarda rywalizacja dotycząca deficytowych przedmiotów staje się źródłem konfliktów, w których strona silniejsza potwierdza swą dominację130. W ich trakcie zawsze wybucha zbiorowa przemoc, która – o ile nie jest kontrolowana – może prowadzić do rozpadu rodzin, społeczeństw, kultur i całych cywilizacji. I właśnie dlatego w drodze ewolucji – zdaniem Girarda – ludzie „wynaleźli” mechanizm szukania ofiary, który stał się narzędziem pozwalającym kontrolować ową eskalację niszczącej rywalizacji. Ten specyficzny „wynalazek” polegał na skanalizowaniu zbiorowej przemocy i skierowaniu jej na jedną osobę lub stosunkowo ograniczoną grupę 128 129 130 Tamże, s. 61. P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, dz. cyt., s. 8. J. Bolewski, Mit i prawda kultury, Warszawa 2007, s. 44. 47 �posiadającą stygmaty ofiarnicze131, ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia”132. Dzięki specyficznym stygmatom wspólnota jest w stanie jednomyślnie obarczyć taką osobę, lub wspomnianą grupę, odpowiedzialnością za kryzys powstały z przyczyn w istocie od niej niezależnych i przypadkowych (głód, epidemia, kryzys gospodarczy, społeczny, polityczny, moralny, ekonomiczny itp.). Następnie ofiara zostaje kolektywnie (jednomyślnie) uznana za winną i zamordowana, co w terminologii Girarda określane jest mianem kolektywnego gwałtu. Niezwykle ważne jest to, że dzięki temu kolektywnemu morderstwu ustanawiana jest sfera „archaicznego sacrum”133. Tak oto przed zamordowaniem ofiara ogniskuje na sobie całe zło, natomiast po zabiciu jest postrzegana jako wybawiciel pozwalający wspólnocie opanować ryzyko rozlania się niszczącej przemocy. Co ważne, wspólnota biorąca udział w tym procesie jest święcie przekonana, że interweniował sam Bóg. W konsekwencji możliwe staje się skuteczne odsunięcie winy od siebie za dokonanie kolektywnego gwałtu na ofierze. Sposób argumentacji francuskiego myśliciela sprowadza się zatem do odkrycia pragnienia mimetycznego, które kierowało postępowaniem tak samo człowieka „archaicznego”, jak i nam współczesnego. To założenie prowadzi go z kolei do innego, zakładającego, że ludzie rozumowali zawsze w ten sam sposób. Innymi słowy nieustannie, dzięki skuteczności tego narzędzia jakim jest mechanizm kozła ofiarnego, wspólnota potrafi z jednej strony uspokoić chaos oraz zażegnać kolejne kryzysy, w jakie co pewien czas popada. Z drugiej – takie postępowanie stanowi podstawę „procesu strukturotwórczego”134 każdego systemu kulturowego. Zatem efektem działania tego mechanizmu jest tworzenie nowych instytu- 131 132 133 134 Są to różnice, które powodują, że przyszła ofiara jest postrzegana jako ta, która przekracza powszechnie uznawane normy zachowania, statusu społecznego itd., R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002, s. 84. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 129. 48 �cji, porządków społecznych czy też politycznych, których symbolem – jak w dalszej analizie będę starał się wykazać – stają się między innymi nowo ustanowione konstytucje. W swoich badaniach porównawczych Girard, kontynuując tradycję Lévi-Straussowską, traktuje dane kulturowe podobnie jak języki „składające się ze znaków, które nic nie znaczą, jeśli są od siebie odizolowane. Znaki wyrażają się jedynie poprzez drugie; tworząc tym samym wewnętrznie spójne systemy, które nadają każdej kulturze, każdej instytucji własną indywidualność”135. W „wynalezieniu” mechanizmu kozła ofiarnego, kluczowe jest założenie, że osoby biorące w nim udział „od założenia świata”136 nie wiedzą w istocie, że biorą udział w linczu niewinnej ofiary. Co więcej, wierzą one w to, że ofiara została wyznaczona, co jeszcze raz podkreślę, w sposób nadprzyrodzony, natomiast sam mord był interwencją sacrum (Boga): Grupa dokonująca zabiegu ofiarniczego nie może być świadoma niewinności ofiary, musi wierzyć, że ofiara jest winna i została wyznaczona do spełnienia roli kozła ofiarnego w sposób nadprzyrodzony137. Zdaniem Girarda – niewiedza co do istoty przeprowadzonego gwałtu jest niezbędna do tego, aby każdy biorący w nim udział mógł „trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę”138. Innymi słowy: „chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany”139. W efekcie własna przemoc została przez wspólnotę zsakralizowana i ukazywała się jej jako epifania bóstwa. Ponadto przekonanie o sakralności założycielskiego gwałtu 135 136 137 138 139 Tenże, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 76–77. Tamże, s. 74–82. G. Sorman, Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 7. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. Tamże. 49 �spowodowało, że te wydarzenia uległy stopniowej rytualizacji i zostały zapamiętane w mitach archaicznych. W ten sposób pierwotna przemoc, która ma cechy „niepowtarzalności i spontaniczności”140 może być nadal powtarzana, a każde tego rodzaju powtórzenie jest działaniem w swojej istocie rytualnym. Stąd Girard wyciągnął wniosek, że rytuały są tym samym mimetycznie powiązane z pierwotnym mordem założycielskim, choć nigdy mu nie dorównują swoją siłą, ponieważ nie są już spontaniczne ani żywiołowe. Innymi słowy – rytuały są przypomnieniem kolektywnego i spontanicznego gwałtu, lecz w odróżnieniu od niego przebiegają w ściśle wyznaczonych ramach141. Zdaniem francuskiego naukowca, którego analizy – jak sam to określił – przypominają postępowanie detektywa142, każda kultura ludzka ma za zadanie „ukrywanie własnych początków, a więc kolektywnego gwałtu”143. Jednak, dzięki bardzo drobiazgowej i rozbudowanej komparatystyce tekstów źródłowych, francuski intelektualista swoją uwagę skierował w stronę mitów, które jego zdaniem powielały uniwersalny schemat144. Ów schemat nie odsłania się jednak bezpośrednio podczas analizy jednego tekstu, ale dopiero w procesie porównawczym wielu tekstów mitologicznych. Aby możliwe stało się odkrycie owego wzoru, niezbędne jest dokonanie na tekstach mitologicznych swoistego gwałtu, aby, jak usprawiedliwiał takie postępowanie autor Sacrum i przemocy, teksty te nie zadawały już nigdy gwałtu swoim ofiarom145. Dopiero po wspomnianym zdemaskowaniu i zrozumieniu natury mitów możliwe staje się dostrzeżenie prześladowań przebiegających według wspomnianej logiki ofiarniczej. Niezwykle interesujące i jednocześnie kontrowersyjne, jest to, że w swoich analizach Girard traktował mity jak dokumenty 140 141 142 143 144 145 Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 140. Tamże, s. 137. Tenże, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 2, s. 46. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. Tamże, s. 17. 50 �będące z jednej strony świadectwem rzeczywistych prześladowań, jak i stanowiących wzór dla kolejnych, z drugiej jednak – teksty, które ukrywają swoją prawdziwą naturę. Francuski badacz uważał, że niezwykle ważnym warunkiem uchwycenia tej dwojakiej natury mitów jest, podobnie jak u Szekspira146, rozwinięcie specyficznego rodzaju wyobraźni która określił mianem: mimetyczno-tragicznej147. Dzięki rozbudzeniu owej wyobraźni możliwe staje się dostrzeżenie, że każde kolejne przejście od jednego porządku do drugiego, z jednego stadium do drugiego, dokonuje się za pośrednictwem kryzysów i mechanizmu kozła ofiarnego gwarantującego ich rytualne zakończenie. Kluczowe dla dalszych badań staje się jednak zrozumienie, że owe kryzysy są: (...) analogiczne z kryzysami, których ślady kryją w sobie mity, a także pewne zjawiska właściwe niektórym okresom w historii, obfitującym w akty prześladowcze148. W ten oto sposób, zdaniem filozofa, każdy mit jest świadectwem kolektywnego prześladowania o ile zawiera następujące opisy: (...) społecznego i kulturowego kryzysu, a więc ogólnego odróżnorodnienia (pierwszy stereotyp), opis zbrodni „odróżnorodniających” (drugi stereotyp) oraz czy desygnowani autorzy tych zbrodni posiadają znaki selekcji ofiarniczej, paradoksalne cechy odróżnorodnienia (trzeci stereotyp)149. Girard uznał, że nagromadzenie powyższych stereotypów w jednym micie/dokumencie pozwala przypuszczać, że prześladowanie jest autentyczne, ale jego przedstawienie jest fałszywe. Kontynuując, jego zdaniem, obecność trzech powyższych stereotypów może świadczyć o tym, że: 146 147 148 149 Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. Tamże, s. 254. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. 51 �1) akty gwałtu są autentyczne, 2) kryzys jest autentyczny, 3) ofiary są wybierane nie na podstawie przypisywanych im zbrodni, lecz na zasadzie znaków ofiarniczych – wszystkiego, co sugeruje pokrewieństwo owych zbrodniczych znaków z kryzysem, 4) sensem tej operacji jest zrzucenie na ofiary odpowiedzialności za ów kryzys i zadziałanie nań przez unicestwienie ofiar lub, co najmniej, wyrzucenie ich ze wspólnoty, którą „skalały”150. Na tym etapie prowadzonego śledztwa szczególnie interesujący jest związek, jaki francuski badacz widzi między mitami a konkretnymi historycznymi prześladowaniami. Dla każdego detektywa kultury, któremu uda się rozszyfrować przedstawienia prześladowcze, staną się one „prawdziwą nicią Ariadny”151 umożliwiającą orientację tak samo w labiryncie mitologii jak i prześladowań, dla których mit stanowi specyficzny model. Według Girarda mity opisują bowiem rzeczywiste prześladowania, natomiast koncentrując na nich swoją uwagę, łatwiej jest dostrzec „zniekształcenia prześladowcze”152, które umykają podczas obserwowania współczesnym nam prześladowaniom. Innymi słowy, podobieństwo między nimi przebiega na poziomie „strukturalnym”153. Zatem jego hipoteza badawcza także musi być czysto „strukturalna”: (...) podobnie jak „strukturalna” jest nasza analiza prześladowczych przedstawień w historii. Jedynie natura i porządek stereotypów prześladowczych doprowadziły nas do teoretycznego sformułowania tezy o zakorzenieniu danego tekstu w rzeczywistym prześladowaniu. Dopóki nie zdecydujemy się na wnioskowanie takiej właśnie genezy, nie wyjaśnimy sobie jak i dlaczego nieustannie powracają te same tematy i dlaczego organizują się właśnie w ten, a nie inny sposób154. Dzięki wypracowanej i konsekwentnie stosowanej metodzie porównawczej155 Girard dostrzegł, niezwykłą rolę Biblii na tle innych mitologii. Po latach badań porównawczych uznał ją w końcu za 150 151 152 153 154 155 Tamże. Tamże, s. 51. Tamże, s. 61. Tamże, s. 44. Tamże. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. 52 �jedyny tekst na świecie stanowiący klucz do uniwersalnego kodu cywilizacji156. W konsekwencji postanowił wyjaśnić wszystkie inne mitologie przez pryzmat Biblii157. Jego zdaniem, to właśnie Biblia ujawnia naturę mechanizmu mimetycznego, który w innych źródłach literackich był skrywany od założenia świata158. Chodzi o to, że zdaniem Girarda, tylko redaktorzy Biblii „od początku stają po stronie mordowanych ofiar, a także odsłaniają założycielski efekt tych morderstw”159. Idąc dalej tym tropem, francuski badacz proponuje, aby stosując metodę porównawczą w badaniu mitów, wyjść właśnie od analizy Biblii i Ewangelii160. Struktura mitów i Biblii jest bowiem taka sama161, różni je zakończenie, o czym Biblia uprzedza czytelnika dużo wcześniej162. Punktem kulminacyjnym biblijnego objawienia są Ewangelie i opis niewinnej ofiary złożonej z Jezusa. W Nowym Testamencie „objawia się nie tylko Jego niewinność, lecz także niewinność wszystkich tego rodzaju «kozłów ofiarnych»”163. Na potrzeby mojego śledztwa niezwykle ważne jest zrozumienie, że motywy biblijne, jak i mitologiczne, mogą w ten sam sposób służyć jako scenariusz dla działań rytualnych, o ile zapomnimy tylko o wydźwięku dominanty semantycznej tych przekazów. Ujmując rzecz prościej, zakładam, że oba przekazy są identyczne tak długo, jak niedostrzegalna pozostanie tajemnica zamordowania niewinnej ofiary, która demaskuje ukrytą naturę wprawianego w ruch mechanizmu ofiarniczego. Zatem różnica między Biblią a mitem polega na tym, że w tym drugim przypadku niemożliwe jest dostrzeżenie Jezusa i jego kolejnych transformacji symbolicznych traktowanych jako niewinne w istocie ofiary, bowiem: 156 157 158 159 160 161 162 163 J.M. Domenach, René Girard – Hegel chrystianizmu, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 311. Tamże. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata…, s. 74–182. M. Goszczyńska, Posłowie, [w:] R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 319. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. Tamże, s. 12. Tenże, Początki kultury…, s. 111. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. 53 �(...) ze śmiercią Jezusa ofiara przestaje być winna, ryt ofiarniczy nie ma już sensu, upada logika kozła ofiarnego, idą w rozsypkę same podstawy cywilizacji antycznej. Chrystus zmusza nas do spojrzenia w twarz destrukcyjnej przemocy, której nie chcemy widzieć. Jego objawienie jest zarazem racjonalne i Transcendentalne; to wszystko moglibyśmy sami zrozumieć, ale bez Niego nie zrozumieliśmy164. Co za tym idzie, myśl rytualna nie jest w stanie dostrzec transformacji mimetyzmu przemocy w mimetyzm wybaczania i miłości. Współcześnie myślący ofiarniczo ludzie, zdaniem Girarda, nigdy nie będą w stanie zrozumieć pełnych miłości słów konającego na krzyżu Jezusa: „Ojcze przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”165. 164 165 G. Sorman, dz. cyt, s. 9. Łk 23, 34. �Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela166 Transgresje są maskowane przez zbiorową inscenizację, zmierzającą do nadania im wspólnie uznawanego znaczenia: transgresje stają się ofiarą, co jest dokładnym przeciwieństwem ich społecznie uznanej, czyli równie obiektywnej prawdy, prawdy zabójstwa. Cała prawda magii i zbiorowej wiary zamyka się w tej grze podwójnej prawdy, w tej podwójnej grze z prawdą; dzięki niej grupa, odpowiedzialna za całą obiektywność, w pewnym sensie kłamie sama sobie, tworząc prawdę, której sensem i funkcją jest negowanie prawdy znanej wszystkim i przez wszystkich uznawanej: kłamstwo, które nie oszukałoby nikogo, gdyby wszyscy nie byli zdecydowani, aby siebie oszukać167. Czas najwyższy przejść do przedstawienia konkretnej fabuły biblijnej, która stanowi strukturalny wzorzec „dla wszystkich czynności i «sytuacji», w których następnie owo wydarzenie się powtórzy”168. Tym samym powtórzenie tego mitu w konkretnym kontekście historycznym „pociąga za sobą zniesienie czasu świeckiego i przeniesienie człowieka w czas magiczno-religijny”169. Już wcześniej wskazałem tropy, które doprowadziły mnie do zainteresowania starotestamentową sagą o Saulu i Dawidzie. Niezwykle istotne jest jednak to, aby czytelnik podążając za mną starał się go czytać za przykładem Leacha i Girarda – symultanicznie. Zatem proponuję aby temat biblijny potraktować jako mit autodemaskatorski170 odsłaniający logikę wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego pokrywającego się z konkretnymi dramatami społecznymi, odsłaniając ich ofiarniczy wymiar wraz z „brutalnym ukryciem przemo166 167 168 169 170 1 Kpł 16, 7–10. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 450. Tamże, s. 451. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi… �cy”171. Z tego też powodu ważne jest, aby od samego początku o Saulu i jego potomkach myśleć jak o postaciach, które idealnie pasują do kategorii kozła ofiarnego. Takie ujęcie umożliwi uświadomienie sobie, że: (...) kozioł ofiarny jest obalonym idolem. Wspinanie się i upadek wiążą się ze sobą. Dobrze wiemy, że krańcowości stykają się ze sobą. Nie można ich interpretować oddzielnie, jednak pierwszego nie można traktować jako przyczyny drugiego. Domyślamy się tu jakiegoś zjawiska społecznego słabo zdefiniowanego ale całkowicie realnego, o przebiegu niepewnym lecz przewidywalnym172. Za Leachem natomiast wspomniany temat mito-logiczny potraktuję jako historię fikcyjną, natomiast jej bohaterów jako kategorie symboliczne, których specyficzne relacje zostały przywołane i powtórzone w dwóch interesujących mnie dramatach społecznych. Należy jednak pamiętać także, że saga odpowiada permutacjom uwzorowanej struktury innych biblijnych opowieści. W tym przypadku dochodzi przykładowo do mito-logicznie przebiegającej inwersji dialektycznej, w ramach której Dawida traktować można jak drugiego Kaina, natomiast Saula jak drugiego Abla173. Co za tym idzie nie możemy zapominać o uwadze Leacha, który podkreślał że: Kain był nie tylko mordercą i chronioną zbłąkaną owieczką, ale i zarazem twórcą cywilizacji, przodkiem-założycielem, który zbudował pierwsze miasto (Rdz 4,17). W jednym sensie zabójstwo jego brata jest prototypem mitycznym „morderstwa”, ale w sensie drugim jest to także prototyp „ofiary”. Przez zabicie Abla Kain zastępuje go, a jednocześnie czyni się osobą uświęconą174. 171 172 173 174 Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. Tenże, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 22–23. Polecam schemat E. Leacha znajdujący się w: Wprowadzenie…, s. 12. Rozwinięcie tego problemu w: D. A. Aycock, Piętno Kaina, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 156–163. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad biblią w XX wieku…, s. 33. 56 �Podobną uwagę odnośnie tego motywu biblijnego czyni Girard, który zaznacza, że: (…) od kiedy zostaje ustanowiona kara śmierci, pierwotne zabójstwo powtarza się w ten sam sposób, to znaczy tak, aby wszyscy brali w tym udział, a nikt nie był za nie odpowiedzialny. Z tego prototypicznego i rytualnego zabójstwa wypływa kultura w swych rozmaitych aspektach: Biblia mówi, że oprócz instytucji prawnej, począwszy od Kaina i jego potomstwa, narodziła się hodowla zwierząt, muzyka i technika175. Pamiętając o tych permutacjach, łatwiej jest dostrzec we wspomnianym motywie scenariusz demaskujący grę i ostateczny cel tych, którzy próbują go w specyficznym języku magiczno-rytualnym powtórzyć. Innymi słowy – przywołany mit warto potraktować jako plan przyszłej akcji politycznej176. Parafrazując Hildę Kuper, proponuję wejście w rolę antropologa, która sprowadza się do połączenia perspektywy wróżbity i detektywa. Gdy to się stanie, łatwiejsze będzie zrozumienie, że „nawet jeśli brak jest widocznych śladów przestępstwa, można orzec o zabójstwie”177. Wracając już do Biblii, należy wiedzieć, że Pierwsza i Druga Księga Samuela przedstawiają i jednocześnie demaskują mito-logikę ustanawiania „nowego” porządku polityczno-społecznego. W tym miejscu warto rozpocząć, moim zdaniem, od Księgi Psalmów. Według biblistów, autorstwo większości Psalmów (73)178 można przypisać bowiem Dawidowi – fundatorowi monarchii i jednemu z głównych bohaterów Ksiąg Samuela. Co ciekawe, Dawid wielokrotnie jest wymieniany w Biblii jako poeta i muzyk179. Pozwala to przypuszczać, że mimo praktycznego działania politycznego i militarnego, 175 176 177 178 179 R. Girard, Początki kultury…, s. 85. R. Marszałek, dz, cyt., s. 70. H. Kuper, Wróżbita i detektyw, [w:] J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009, s. 223. Wstęp do Księgi Psalmów, [w:] Biblia Jerozolimska…, s. 702, W.R.F. Browning, Słownik biblijny, Warszawa 2009, s. 427. 1 Sm 16, 16–23; 1 Sm 18, 10; 2 Sm 1, 17–27. 57 �Dawida cechowało także poetyckie, teoretyczne uzasadnienie swoich czynów. Jak będę starał się przedstawić w kolejnych rozdziałach książki, transformacje charakterystyczne dla myślenia magicznego ujawniają się w dobrze rozpoznanych cechach języka magicznego, który z kolei stanowi integralną część wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego. Innymi słowy – nie sposób właściwie uchwycić skuteczności rytualnej (praktyki) bez uwzględnienia biegłości w użyciu języka (teoretycznego uzasadnienia) w specyficznym kontekście społecznym i historycznym. Wracając jednak do Psałterza Dawidowego, należy pamiętać, że jest on zbiorem specyficznych tekstów magiczno-religijnych. Sam fakt, że zdanie: „On miłuje prawo i sprawiedliwość”180, wypowiedziane zostaje przez Dawida, króla Izraela, już może dawać do myślenia, parafrazując Ricoeura181. Psalm 33, z którego pochodzi wspomniany cytat, rozpoczyna się następująco: Sprawiedliwi, wołajcie radośnie na cześć Pana, prawym przystoi pieśń chwały. Sławcie Pana na cytrze, grajcie mu na harfie dziesięciostrunnej. Śpiewajcie Jemu pieśń nową, pełnym głosem pięknie Mu śpiewajcie! Bo słowo Pana jest prawe, a każde jego dzieło [oparte] na wierności. On miłuje prawo i sprawiedliwość; ziemia jest pełna łaskawości Pańskiej. Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego. On gromadzi wody morskie jak w worze, oceany umieszcza w zbiornikach. Niech cała ziemia boi się Pana i niech się go lękają wszyscy mieszkańcy świata! Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, i zaczęło istnieć182. 180 181 182 Ps 33, 5. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] Tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003, s. 62–80. Ps 33, 1–9. 58 �Jak wynika z tego fragmentu, „prawo i sprawiedliwość” były od zawsze u Boga, tak jak: słowo, niebiosa, wody, ziemia. Darczyńcą „prawa i sprawiedliwości” jest zatem odwieczny Bóg. W wielu Psalmach pojawia się oczekiwanie na Boga, choć Jego przyjście, Jego obecność zostały wyznaczone już wcześniej wraz z powstaniem świata. Jego powtórne pojawienie, związane z pojawieniem się pomazańca Bożego – „prawego i sprawiedliwego” ma wynikać z nastania wyjątkowego momentu – „czasów utrapienia”. Treść psalmów, także wprost, wskazuje na to, jaki los spotkać musi tych, którzy stają przeciwko boskiemu prawu i sprawiedliwości: (...) bo Pan miłuje sprawiedliwość i nie opuszcza swych świętych; nikczemni wyginą, a potomstwo występnych będzie wytępione. Sprawiedliwi posiądą ziemię i będą mieszkać na niej na zawsze183. Z treści Psalmu 37 jasno wynika, że przeznaczeniem sprawiedliwych jest posiąść ziemię, lecz zanim do tego dojdzie, nikczemni muszą wyginąć. Należy pamiętać także, że Psalmy pełnią niezwykle ważną rolę w kontekście biblijnej mito-historii. Zdaniem Girarda: Psalmy odtwarzają wielkie kryzysy, oczywiście polityczne i społeczne, lecz także religijne, które są tożsame ze schyłkiem systemów ofiarniczych jeszcze funkcjonujących (…). Jesteśmy na styku religii jeszcze sensu stricto ofiarniczej, oraz polityki ofiarniczej w szerszym znaczeniu. W niektórych punktach można już przekładać język dyskursu religijnego na język dyskursu politycznego i vice versa184 . Wracając do wspomnianych Ksiąg, warto podkreślić fakt, że tytułowy prorok Samuel nie jest ich główną postacią, a jednak to właśnie jego imieniem są one nazwane. Co prawda jest on postacią 183 184 Ps 37, 28–29. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 61. 59 �przełomową między tradycyjną, charyzmatyczną formą władzy w Izraelu (okres Sędziów) a rodzącą się monarchią185 i to właśnie w dużej mierze dzięki roli proroka czytelnik może odkryć autodemaskatorski charakter sagi. W sensie mito-logicznym głównymi bohaterami są natomiast Dawid, którego można wpisać równie dobrze w kategorię bohatera prawdziwego186 i Saul – bohater fałszywy187 – pierwszy król Izraela. Wyprzedzając fakty ten pierwszy – w efekcie zwycięstw w wewnętrznych (z Saulem i jego rodem) i zewnętrznych konfliktach – zdobywa władzę i ustanawia właściwą monarchię oraz ma możliwość sprowadzenia po wielu latach Arkę Przymierza do Jerozolimy. Drugi ginie śmiercią tragiczną, a rytualna ofiara złożona z przedstawicieli jego rodu kończy okres kryzysu w Izraelu i toruje drogę do nastania złotego wieku Izraela. Ważny, z mojego punktu widzenia, jest także fakt, że wspomniane Księgi opisują sytuację czasów przełomowych, niepewnych i kryzysowych. Były to czasy nieustannych walk i chaosu, z którego wykluł się okres opisywany w źródłach biblijnych dosłownie jako złoty wiek Izraela188. Postacie symboliczne tego scenariusza występują, co chciałbym jeszcze raz z całą mocą podkreślić, w specyficznym okresie, który można nazwać czasem mitycznym, odznaczającym się zasadniczą dwoistością: jawi się bowiem w antytetycznych postaciach „Chaosu” i „Złotego Wieku” – fascynującej nieograniczoności towarzyszy odstręczający zamęt i niepewność”189. Tym samym proponuję, żeby o wspomnianej sadze myśleć jak o micie będącym „odmianą logicznego narzędzia, które ma dokonać mediacji”190 między okresem sędziów a monarchią, między końcem jednego porządku politycznego 185 186 187 188 189 190 Ze wstępu do Księgi Samuela, [w:] dz. cyt., s. 214. W. Propp, Bajka…, s. 105. Tamże. „Ostatnie rozporządzenia Dawida wprowadzają na tron Salomona. Rządy jego to najwspanialszy moment historii Izraela” Ze wstępu do Ksiąg Królewskich, [w:] Biblia, s. 256, zob. także: Z. Kosidowski, Złoty wiek Izraela, [w:] Tenże, Opowieści Biblijne, Warszawa 1988, s. 240–301. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 129. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 223. 60 �a początkiem drugiego. Jest to czas rywalizacji między pierwszym monarchą a drugim (właściwym), co prowadzi do nastania rządów trzeciego (pożądanego). Kluczowy – w przedstawieniu biblijnym – jest kontekst, w którym lud Izraela prosi podstarzałego proroka Samuela, pełniącego także rolę sędziego, aby ten ustanowił nad nimi króla. Prośbę swą motywują tym, że chcą być jak inni i stać się narodem191 z jednym królem192. Prośba ludu w Biblii jest przedstawiona jako grzech bałwochwalstwa193, który niesie za sobą niebezpieczne konsekwencje: Nie podobało się Samuelowi to, że mówili: „Daj nam króla, aby nami rządził”. Modlił się więc Samuel do Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają, jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować”. I powtórzył Samuel wszystkie słowa Pana ludowi, który od niego zażądał króla194. 191 192 193 194 Stawanie się „Narodem” jest w tym motywie ściśle związane ze stopniowym osiąganiem jednomyślności co do przyzwolenia na śmierć Saula i jego rodu oraz jednoczesnego umocnienia się na tronie „miotu Bożego” czyli Dawida i jego potomków. W tym sensie można przyjąć, że Naród – pisany wielką literą – powstaje w momencie osiągnięcia „jednomyślności prześladowców” Saula, jakby to nazwał Girard. Trzeba jednak pamiętać, że przez dużą część tekstu biblijnego, to Saul jest przedstawiony jako prześladowca „sprawiedliwego” Dawida. Ta dialektyczna łamigłówka staje się jasna dopiero po prześledzeniu całej fabuły interesującego mnie motywu. Dopiero po śmierci Saula i kolejnej ofierze rytualnej złożonej z siedmiu mężczyzn jego potomstwa, którzy nie są już zaliczani do ludu Izraela, staje się aż nadto jasne, że mamy w tym przypadku do czynienia z powtórzeniem mechanizmu pojednawczego w postaci wyselekcjonowania i zabicia kozła ofiarnego. Ten akt jest tak doniosły, że kończy kryzys mimetyczny i kumuluje wystarczającą moc do pojednania ludu Izraela, ufundowania monarchii oraz nastania złotego wieku Izraela. 1 Sm 8, 5. Ważna uwaga dotyczy tego, że lud Izraela był podzielony na dwa obozy. Jeden, który żądał króla, drugi, który temu się sprzeciwiał. W ten sposób można mieć jasność, że istniały dwie skonfliktowane frakcje. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 6–10. 61 �Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, że Samuel na prośbę Boga, nieustannie przestrzegał lud przed fatalnymi w skutkach konsekwencjami ustanowienia króla. Nawet groźba, że Bóg nie wysłucha ludu, gdy ten będzie się na króla żalił, nie pomogła w zmianie decyzji: Sami będziecie narzekali na króla, którego sobie wybierzecie, ale Pan was wtedy nie wysłucha. Odrzucił lud radę Samuela i wołał: „Nie, lecz król będzie nad nami, abyśmy byli jak wszystkie narody, aby nas sądził nasz król, aby nam przewodził i prowadził nasze wojny!”. Samuel wysłuchał wszystkich słów ludu i przekazał je do uszu Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj ich głosu i ustanów im króla!”195. Z powyższych fragmentów wyraźnie wynika, że Bóg zgodził się na ustanowienie króla nad ludem wbrew swojej woli. Mało tego, ustanowienie króla staje się faktycznym odrzuceniem Boga, co jest kolejnym niezwykle istotnym tropem wskazującym na genezę mechanizmu ofiarniczego. Wprawienie go w ruch jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy dokonujący tego aktu przeciwstawia się Bogu. Wtedy i tylko wtedy możliwe jest zachowanie niewiedzy, co do istoty wprawianego w ruch mechanizmu. Ten fragment, demaskatorski w swojej istocie, doskonale potwierdza słuszność analiz Girarda, który podkreśla, że ów mechanizm jest w istocie szatanem196, Bóg natomiast poprzez proroków może jedynie objawiać jego naturę i przestrzegać przed konsekwencjami wprawiania go w ruch. Warto jeszcze raz powtórzyć i przypomnieć, że: Pojawienie się Saula na scenie relacjonowanych w 1 Księdze Samuela wydarzeń jest ściśle związane z wielkimi społeczno-politycznymi przemianami w Izraelu i wyznacza początek nowej epoki w jego biblijnej historii197. 195 196 197 1 Sm 8, 18–22. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. D. Dziadosz, Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006, s. 21. 62 �Niezwykle inspirujący jest także sam wybór Saula na pierwszego króla Izraela. Co ważne – Saul był bardzo wysoki i dorodny, „a nie było od niego piękniejszego człowieka wśród synów izraelskich. Wzrostem przewyższał cały lud”198. Ponadto Saul pochodził z pokolenia Beniamina z jednego z najmniejszych pokoleń izraelskich199, natomiast jego ród jest przedstawiony jako najniższy ze wszystkich rodów pokolenia Beniamina200. Już te wskazówki stanowią pewien dowód wstępnej selekcji ofiarniczej. Saul posiadał znak ofiarniczy, taki jak wzrost, który różnił go wyraźnie od pozostałych. Należy także pamiętać o jego pochodzeniu z jednego z najmniejszych pokoleń i rodów Izraela, co w przypadku później rosnącej przemocy w ramach wojny domowej z Dawidem o władzę w Izraelu będzie miało fundamentalne znaczenie, bowiem będzie oznaczało, że przemoc nie zostanie wprost proporcjonalnie odwzajemniona i wymordowanie przedstawicieli, stosunkowo nielicznego rodu, stanie się gwarantem zaprowadzenia pożądanego ładu. Po namaszczeniu Saula na króla ten zaczął, tak jak Samuel mu przepowiedział, modlić się w prorockim uniesieniu wśród innych proroków i stał się „innym człowiekiem”. Saul z woli Boga został wybrany na króla jeszcze raz, poprzez publiczne losowanie, lecz dotknięty Jego duchem bał się brać w nim udziału: Tymczasem Samuel zwołał lud do Mispa. Odezwał się wtedy do Izraelitów: „Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wyprowadziłem Izraelitów z Egiptu i wyzwoliłem was z ręki Egiptu i z ręki wszystkich królestw, które was ciemiężyły. Lecz wy teraz odrzuciliście Boga waszego, który uwolnił was od wszystkich nieszczęść i ucisków, i rzekliście Mu: Ustanów króla nad nami. Ustawcie się więc przed Panem według pokoleń i według rodów”. Samuel kazał wystąpić wszystkim pokoleniom Izraela i padł los na pokolenie Beniamina. Nakazał potem, by wystąpiło pokolenie Beniamina według swoich rodów i padł los na ród Matriego. A los padł na Saula, syna Kisza. Szukano go, ale nie znaleziono. Jeszcze pytali się Pana: „Czy ten człowiek tu przybył?”. Odrzekł Pan: „Oto tam ukrył się w taborze”. Pobiegli więc i przyprowadzili go stamtąd. Gdy 198 199 200 1 Sm 9, 2. 1 Sm 9, 21. 1 Sm 9, 21. 63 �stanął pośrodku ludu, wzrostem przewyższał cały lud o głowę. Rzekł wtedy Samuel do całego narodu: „Czy widzicie, że temu, którego wybrał Pan, nikt z całego ludu nie dorówna?” A wszyscy ludzie wydali okrzyk, wołając: „Niech żyje król”. Wtedy Samuel ogłosił ludowi prawa władzy królewskiej, zapisał je w księdze i złożył ją przed Panem. Następnie odprawił Samuel wszystkich ludzi do domów. Również i Saul udał się do swego domu, w Gibea, a towarzyszyli mu wojownicy, których serca Bóg poruszył. Tymczasem synowie Beliala mówili: „W czym ten może nam pomóc?” I wzgardzili nim, nie złożyli mu też daru, ale on nie zwracał na to uwagi 201. Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, który nie umknie czytelnikowi znającemu treść Biblii, że wspomniane losowanie jest strukturalnym powtórzeniem mechanizmu ofiary przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego: (Aaron) Weźmie dwa kozły i postawi je wobec Pana, przed wejściem do Namiotu Spotkania. Następnie Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela. Potem Aaron przyprowadzi kozła, wylosowanego dla Pana, i złoży go na ofiarę przebłagalną. Kozła wylosowanego dla Azazela postawi żywego przed Panem, aby dokonać na nim przebłagania, a potem wypędzić go dla Azazela na pustynię202. Strukturalne i symboliczne podobieństwo między tymi fragmentami z Biblii polega na tym, że Saul został wylosowany na tej samej zasadzie jak to miało miejsce w przypadku kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela. Azazel jest natomiast interpretowany przez tłumaczy biblijnych jako demon mieszkający na ziemi jałowej, tam gdzie Bóg nie działa zapładniająco203. A zatem Saul jest przedstawiany od początku jako niechciana przez Boga, ale pożądana ofiara przebłagalna zrodzona z grzechu ludu wynikającego z pragnienia rywalizacji mimetycznej z innymi narodami, które posiadały króla. 201 202 203 1 Sm 10, 17–27. 1 Kpł 16, 7–10. Przypis do 1 Kpł 16, 8. Azazel, [w:] W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1, s. 72. 64 �Nieuchronnie Saul (i jak się później okaże, także jego potomkowie) wszedł na utarty szlak 204 – jakby to określił Girard – i jego upadek od początku jest wyraźnie zapowiedziany, bowiem: Monarcha nie jest bynajmniej kimś, kto sprawuje władzę duchową, jest on ofiarą, skazańcem, któremu zawieszono wykonanie wyroku, kimś, kogo lud przygotował sobie jako przyszłego kozła ofiarnego205. Bardzo ważna, z mojego punktu widzenia, jest informacja, że kluczowa rola Saula, o czym wprost jest mowa w Księdze, dotyczy wybawienia Izraela od jego wrogów206. W następstwie opieki Pana nad pierwszym królem Izraela, ten pokonał Amonitów i Filistynów a także Amalekitów, co umocniło go w roli króla. Charakterystykę jego rządów świetnie przedstawia kolejny fragment z Biblii: „W którąkolwiek stronę się zwrócił, zwyciężał, dając dowody męstwa”207. Należy jednak pamiętać, że przyczyny początkowych sukcesów oraz upadku Saula są ściśle ze sobą powiązane i stanowią jeden z kluczowych warunków umożliwiających dalszy rozwój akcji mitu. Saul staje przed próbą, która ma określić, czy jest godny tego, aby być królem nad ludem Izraela208. Tą próbą ma być kara wymierzona Amalekitom, którzy w przeszłości stanęli na drodze Izraelitów, gdy ci szli z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Postać Amaleka209 będzie odgrywać ważną symbo204 205 206 207 208 209 R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 77. G. Sorman, dz. cyt., s. 8–9. 1 Sm 10, 1. 1 Sm 14, 47–52. 1 Sm 15, 1. Amalekici pojawiają się w interesującej mnie sekwencji w Księdze Wyjścia. W opisywanym wydarzeniu warto zwrócić uwagę na kontekst. W trakcie powrotu do Ziemi Obiecanej przez Boga zgromadzenie Izraela rozbiło obóz w Refidim. W tym samym czasie do Refidim przybyli Amalekici, „aby walczyć z Izraelitami”. Izraelici byli wtedy słabi, skłóceni i wystawiali Boga na próbę. Ostatecznie, dzięki modlitwom Mojżesza, Izraelici pokonali Amalekitów w tym bardzo trudnym dla nich momencie. Na pamiątkę tego zwycięstwa Bóg kazał zapamiętać, iż z powodu tego, że Amalekici podnieśli rękę „na tron Pana”, wojna z nimi będzie trwać przez wszystkie pokolenia aż do zupełnego zgładzenia pamięci o nich. W ten sposób Amalekici stali się ucieleśnieniem symbolicznego zła, chaosu, czyhającego na słabość Izraela, aby go zniszczyć. Czytaj: Wj 17, 8–16. 65 �liczną rolę w kolejnych przedstawieniach mitologicznych. Wracając do Pierwszej Księgi Samuela, warto zwrócić uwagę na to, że Saul miał pobić wspomnianego Amaleka, a następnie obłożyć klątwą wszystko to, co było jego własnością210. Samuel, będąc pośrednikiem między królem a Bogiem, wyraził to tak, zwracając się do króla: (...) nie lituj się nad nim, lecz zabijaj tak mężczyzn, jak i kobiety; młodzież i dzieci, woły i owce, wielbłądy i osły211. Ten barbarzyński nakaz łatwiej jest nam zrozumieć wtedy, gdy przyjmiemy, że od pomazańca Bożego lud żąda bezwzględności, ponieważ chce dostrzegać w nim niezwyciężonego wodza, który morduje wrogów ludu z namaszczenia Bożego. Doskonale sens tej relacji oddaje fragment Psalmu 18: Bóg, co mocą mnie przepasuje i nienaganną czyni moją drogę, On daje moim nogom rączość nóg łani i stawia mnie na wyżynach, On ćwiczy moje ręce do bitwy, a ramiona – do napinania spiżowego łuku. Dajesz mi tarczę Twą dla ocalenia, i wspiera mnie Twoja prawica, a Twoja troskliwość czyni mnie wielkim. Wydłużasz mi kroki na drodze i stopy moje się nie chwieją. Ścigam mych wrogów i dopadam, a nie wracam, póki nie zginą. Starłem ich, nie mogli się podnieść, upadli pod moje stopy. Mocą mnie przepasujesz do bitwy, sprawiasz, że przeciwnicy gną się pode mną, zmuszasz wrogów moich do ucieczki, a wytracasz tych, co mnie nienawidzą. Wołają – lecz nie ma wybawcy; 210 211 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 1–3. 66 �do Pana – lecz im nie odpowiada. Jak proch na wietrze ich rozrzucę, zdepczę jak błoto uliczne212. Uważny czytelnik Biblii wie doskonale, że Saul nie posłuchał Samuela. Mimo iż zgładził wszystkich Amalekitów, za namową swojego ludu, którego się bał 213, darował życie królowi Agagowi, zachowując także jego bardzo bogaty dobytek. Całą resztę, czyli wszystko to, co było mało wartościowe, Saul i jego lud obłożył klątwą214. Żyjący Agag symbolizuje tu napierający chaos, z którym wybraniec Boży musi bezwzględnie i skutecznie walczyć, aby zachować ład i harmonię. Ten, który nie jest w stanie podołać temu zadaniu, sam staje się stopniowo przyczyną chaosu, zepsucia oraz słabości wewnętrznej swojego ludu. W konsekwencji miłosiernego przecież czynu Saula, który – co należy podkreślić z całą mocą – wynikał z ogromnej presji jego ludu, prorok Samuel oznajmia mu, że nie wykonał woli Boga, dlatego Ten odrzuca go jako króla215. Saul nie sprostał próbie, przed jaką stanął. Od tego momentu Saul staje się wewnętrznym wrogiem Izraela. W konsekwencji następuje natychmiastowe i bezlitosne odrzucenie Saula przez Boga, pojawienie się na dworze królewskim Dawida, a następnie postępuje stopniowe deprecjonowanie Saula. Idąc jednak za interpretacją Girarda, łatwo jest dostrzec, że Saul od tego momentu popadł w niełaskę u swojego ludu, a nie Boga216. Natomiast zarzuty wobec niego są bardzo wątpliwe, a przez to stereotypowe w sensie, jaki nadał temu określeniu Girard. Zarzuty wobec Saula 212 213 214 215 216 Ps 18, 33–43. „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 9. 1 Sm 15, 22–23. Scena ta pokazuje istotę niewierności „wybrańca” Bożego, co świetnie ilustruje kolejny fragment: „«Pan odebrał ci dziś królestwo izraelskie, a powierzył je komuś innemu, lepszemu od ciebie. Chwała Izraela nie kłamie i nie żałuje, gdyż to nie człowiek, aby żałował»”. Samuel kończąc dzieło Pana i pokazując wierność jego woli, zabija Agaga. Czytaj: 1 Sm 15, 28–33. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 21. 67 �dotyczą bowiem nadużycia władzy217 i są charakterystyczne dla niebawem obalonego władcy. Innymi słowy – zarzuty tego rodzaju muszą się pojawić, aby przygotować mu „dawną drogę”. W jednym momencie najwyższe uwielbienie wobec Saula zamienia się w najwyższą odrazę218. W przypadku tych szczególnych postaci mitologicznych scenariusz wydarzeń zawsze przebiega w ten sam sposób i sprowadza się do przygotowania ofiarniczego219 – „rozpoczyna się od zaszczytów, od bogactwa, a kończy straszliwą klęską”220. Co prawda to „Bóg go przeklina”221, ale nie może być inaczej, jeśli lud ma pozostać nieświadomym mechanizmu ofiarniczego, w którym bierze udział. Innymi słowy: „To bóg obala potężnych, lecz depcze ich tłum”222. 217 218 219 220 221 222 Tamże. Tamże, s. 22. Tamże, s. 75. Tamże, s. 24. Tamże, s. 31. Tamże, s. 26. �Dawid pojawia się na scenie Pojawienie się Dawida w logice fabuły tego mitu autodemaskatorskiego jest ściśle związane z grzechem Saula i wielkim rozczarowaniem, jakie w związku z tym wywołał wśród swojego ludu. Co ważne, kilkakrotnie w Biblii podkreślone zostają cechy różniące Saula od Dawida. Ten pierwszy, jak już wspomniałem, był wysoki i dorodny223. Z kolei Dawid opisywany jest, jeszcze przed namaszczeniem, jako najmniejszy i najmłodszy pośród synów Jessego, a do tego trudniący się wypasem owiec224. Dawida, w odróżnieniu od Saula, nie cechował budzący respekt i na pierwszy rzut oka widoczny wygląd fizyczny, ale to, co ukryte, czyli serce225. Co ważne, Saul z pozoru był dorodny i godny realizacji woli Pana, natomiast Dawid, z pozoru także, nie wydawał się godny tego, aby stać się pomazańcem Bożym. Gdyby, wyprzedzając nieco kolejność wyjaśniania, ich wzajemną relację analizować w kontekście stałego układu funkcji składających się na kompozycję bajki magicznej226, to – co warto przypomnieć raz jeszcze – Saul wpisuje się w kategorię symboliczną „fałszywego bohatera”, bowiem „prawdziwym bohaterem” – „sprawiedliwym” okaże się dla każdego znającego treść starotestamentowej sagi – Dawid. Zanim jednak ukaże się nam cały temat mito-logiczny w swojej okazałości, możemy przyjrzeć się dokładniej tym fragmentom scenariusza, które stanowią zapowiedź przyszłej ofiary złożonej z Saula. Jednym z nich jest wygrana walka Dawida z Goliatem227. 223 224 225 226 227 1 Sm 9, 2–3. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 7. W. Propp, Bajka…, s. 92. Goliat był żołnierzem filistyńskim, który w wojnie z Izraelitami zaproponował walkę z jednym z nich. Potyczka miała rozstrzygnąć o wyniku całej wojny. Ze względu na posturę wojownika filistyńskiego, która wzbudzała przerażenie wśród jego przeciwników, nikt nie chciał podjąć się tego wyzwania. W związku z tym król Saul obiecał temu, który pokona filistyńskiego harcownika, �Goliat nie przypadkowo wyróżnia się wzrostem spośród innych wojowników. Walka Dawida-pasterza228, delikatnego chłopca grającego opętanemu przez złego ducha królowi na cytrze229, z Goliatem jest zapowiedzią walki między Dawidem a samym Saulem. Zwycięstwo Dawida nad Goliatem jest próbą, która symbolicznie potwierdza słabość Saula przed swoją armią i ludem, a co za tym idzie – brak opieki Boga nad pierwszym królem Izraela przy jednoczesnym potwierdzeniu opieki Boga nad „przypadkowo” pojawiającym się chłopcem będącym jedynie giermkiem230 na dworze króla. To wydarzenie, jak już wiedzą uważni czytelnicy Biblii oraz zaznajomieni ze strukturalną analizą bajek magicznych231 naukowcy, stanowi zapowiedź przejmowania władzy nad „Królestwem”. Śledząc jednak dokładnie tekst biblijny, nie sposób pominąć faktu, że w konsekwencji wygranej Dawida nad Goliatem, i mimo licznych uników króla zazdrosnego o błyskotliwą karierę Dawida, syn Jessego otrzymał w końcu obiecaną mu królewską córkę (Mikal) za żonę, wchodząc w ten sposób do królewskiej rodziny. Następnie został mianowany dowódcą wojska, co zdaniem króla miało spowodować rychłą śmierć Dawida. Mimo to, co charakterystyczne, wszędzie tam, gdzie posłał go król, „wiodło mu się dobrze”232, w konsekwencji jego czyny prowadziły do wzrostu jego potęgi. Saul natomiast wprost proporcjonalnie tracił autorytet i wpływy233. Lud Izraela podsycał atmosferę rywalizacji mimetycznej, śpiewając na cześć Dawida wielce znaczące, psalmy: „Pobił Saul tysiące, a Dawid dzie- 228 229 230 231 232 233 bogactwo oraz swoją córkę za żonę, a całą rodzinę śmiałka obiecał zwolnić z płacenia danin. Dawid, znajdując się przez przypadek na miejscu bitwy, zadeklarował, że skoro nikt nie chce walczyć z Goliatem urągającym wojskom Boga żywego, to on go pokona, tak jak robił to wcześniej rozprawiając się z groźnymi zwierzętami atakującymi jego trzodę. Czytaj: 1 Sm 17, 32–37. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 23. 1 Sm 16, 21. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladimira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 139–160. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 28–30. 70 �siątki tysięcy”234. W tych okolicznościach rywalizacja mimetyczna między królem – Saulem a Dawidem nabierała na sile. Demonizowany Saul w przedstawieniu Pierwszej Księgi Samuela przeciwstawia się swojemu narodowi mordując kapłanów i mieszkańców miast, które okazały pomoc uciekającemu przed nim Dawidowi 235. Saul, tak samo jak symboliczni Amalekici dla Izraela, stawał się dla swojego ludu „wrogiem na zawsze”236. Stopniowe deprecjonowanie Saula jest kolejnym stereotypem prześladowczym prowadzącym do wniosku, że pierwszy król przestaje się zaliczać do ludu Izraela i czeka go los kozła ofiarnego rytualnie wygnanego na pustynię. Jak się później okaże, przedstawicieli jego rodu czeka natomiast los kozła złożonego Bogu w ofierze przebłagalnej. Naród jest wyraźnie podzielony, przy czym z narracji biblijnej wynika, że stopniowo staje przychylniejszy Dawidowi – „sprawiedliwemu”. Nie mniej Dawid, unikając otwartej konfrontacji z Saulem, jest zmuszony do ucieczki i ukrywania się w niedostępnych miejscach na pustyni, tak samo jak kozioł przebłagalny ofiarowany Azazelowi. Kolejna analogia strukturalna do ofiary złożonej z kozła ofiarnego jest tutaj bardzo czytelna. Różnica polega jednak na tym, że o ile Saul stanie się faktycznie kozłem ofiarnym przeznaczonym Azazelowi, to Dawid, będąc pomazańcem Boga, sprosta kolejnej próbie237 i cudownie powróci z pustyni, wsparty do tego specyficznymi sprzymierzeńcami: Zgromadzili się też wokół niego wszelkiego rodzaju uciśnieni i ci, którzy ścigani byli przez wierzycieli, i ci, którym było ciężko na duszy, a on się stał dla nich przywódcą238. 234 235 236 237 238 1 Sm 18, 7; 1 Sm 21, 12; 1 Sm 29, 5. 1 Sm 22, 13–23. 1 Sm 18, 29. W. Propp, Bajka…, s. 104. 1 Sm 22, 2. 71 �To między innymi uciśnieni stają się świadkami kolejnej próby, przed którą stanął Dawid. W czasie prześladowań Dawida przez Saula doszło do ich przypadkowego i niezwykle ważnego spotkania w jaskini Engaddi. Saul prześladujący Dawida zatrzymał się tam na noc, natomiast w tej samej jaskini, lecz nieco głębiej ukrywał się Dawid. Ludzie Dawida wiedząc o tym, donieśli mu, posługując się autorytetem boskim, że można łatwo, nie ryzykując przy tym zbyt wiele, zabić Saula: Właśnie to jest dzień, o którym Pan powiedział tobie: Oto ja wydaję w twe ręce twojego wroga, abyś z nim uczynił, co ci się wyda słuszne239. Dawid nie robi jednak tego, czego oczekują od niego doradcy. Zamiast zabić Saula, odcina mu fragment płaszcza, z powodu czego spotkały go wyrzuty sumienia podobne do tych, jakie miałby w przypadku zabicia pomazańca Bożego240. Podążając za radą Girarda, nie możemy dać się zwieść tej ofiarniczej perspektywie oraz pozornej niewinności Dawida, bowiem powinniśmy cały czas pamiętać o tym, że: (...) w śmiertelnej walce politycznej słabsza strona powinna za wszelką cenę uniknąć przemocy; gdy przemoc zdaje się nie do uniknięcia, niech będzie tak ograniczona, wybiórcza i określona przez warunki, jak tylko można, tak legalna i prawowita, jak tylko przemoc może być, zakorzeniona w czymś, co jest jeszcze święte w oczach ludu241. Z im większą siłą Dawid jest przedstawiany w Biblii jako ten, który w żaden sposób nie chce śmierci Saula i jest prześladowany bez powodu242, tym bardziej wydaje się podejrzanym zapowiadanego na 239 240 241 242 1 Sm 24, 5. 1 Sm 24, 5–6. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Dawid zdaje się na wolę Boga, mówiąc: „Niechaj Pan dokona sądu między mną a tobą, niechaj Pan na tobie się pomści za mnie, ale moja ręka nie zwróci się przeciw tobie. Według tego, jak głosi starożytne przysłowie: «Od złych zło 72 �wiele sposobów mordu. Dawid bowiem zachowuje się jak przyszły morderca, który jednak przytomnie unika bezpośredniego kontaktu z krwią ofiary243, budując sobie w ten sposób solidne alibi. Zatem, w świetle analiz Girarda, powinniśmy raczej myśleć o tej scenie w kategoriach podkreślania różnic między przemocą złą i dobrą: Nawet najdziwniejsze aberracje myśli religijnej świadczą o prawdzie, którą jest utożsamianie zła i środka zaradczego w kwestii przemocy. Raz przemoc ukazuje ludziom swe straszliwe oblicze, mnoży spustoszenia, a kiedy indziej wprost przeciwnie, ukazuje się jako siła pojednawcza, rozsiewając dookoła siebie dobrodziejstwa ofiary. Ludzie nie mogą przeniknąć tajemnicy tego dualizmu. Potrzebują widocznego odróżnienia dobrej przemocy od złej, chcą powtarzać bez przerwy tę pierwszą, aby uniknąć drugiej. Tym właśnie jest rytuał i aby był skuteczny, co już zauważyliśmy, ofiarnicza przemoc musi być podobna do nieofiarniczej244. Zabójstwo śpiącego Saula grozi zatem rozlaniem się złej przemocy zanieczyszczającej, dzielącej i dezintegrującej245 lud Izraela. Potencjalny ofiarnik, jakim jest tutaj Dawid, musi spełniać swoją pracę spokojnie i czysto, co będzie świadczyło jak najlepiej o nim samym. W innym wypadku Dawid nie będzie potrafił wywołać wśród ludu jednoczącej jednomyślności ofiarniczej wokół śmierci Saula i sam 243 244 245 przychodzi», ręka moja nie zwróci się przeciw tobie. (…) Pan więc niech będzie rozjemcą, niech rozsądzi między mną i tobą, niech wejrzy i poprowadzi moją sprawę, niech obroni mnie przed twoją ręką!”. Saul przyznał Dawidowi, że ten jest sprawiedliwy, bowiem jak sam przyznał: „Dziś dałeś mi dowód, że mi dobro świadczyłeś, kiedy bowiem Pan wydał mnie w twoje ręce, ty mnie nie zabiłeś. (…) Niech cię Pan nagrodzi szczęściem za to, coś mi dziś uczynił. Teraz już wiem, że na pewno będziesz królem i że w twojej ręce utrwali się królowanie nad Izraelem. Przysięgnij mi więc wobec Pana, że nie wyniszczysz mego potomstwa po mnie, że nie wytracisz też mego imienia z rodu mego ojca”. Dawid obiecał Saulowi, że tak zrobi. Charakterystyczne jest to, że Saul obawiał się analogicznej kary, do tej jaka spadła na Amalekitów. Jak później się okaże, jego obawy nie były bezpodstawne. Bowiem wymordowanie przeciwników politycznych Dawida staje się równoznaczne ze śmiercią „domu Saula” i przywróceniem ładu. Czytaj: 1 Sm 24, 13–23. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 49. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. 73 �stanie się potencjalną ofiarą246 rozlewającej się przemocy. Niechlujstwo w tym przypadku jest złym znakiem247, bowiem składanie ofiary wyglądać będzie na morderstwo, które ustanawia zły przykład; staje się zachętą do dalszej przemocy248. Innymi słowy, Dawid musi się wstrzymać z zabójstwem aż do momentu, w którym będzie mogła zostać zastosowana dobra przemoc wobec Saula, czyli taka, która spełni warunki przemocy ofiarniczej i z tego powodu będzie w stanie uzdrowić, zjednoczyć i pogodzić podzielony lud Izraela249. Dlatego tak ważne jest, aby pamiętać o tym, że: W sprawie tak ryzykownej jak zamordowanie popularnego przywódcy istnieje szereg rzeczy, które mordercy mogą uczynić w celu zwiększenia swoich szans, i inne, których muszą unikać za wszelką cenę. Gdybyśmy sporządzili listę wszystkich tych pozytywnych i negatywnych środków ostrożności, zbiegałoby się to z nakazami i zakazami rytualnego składania ofiary 250. Zatem postępowanie Dawida staje się identyczne jak w przypadku innych postaci znajdujących się w tego rodzaju strukturalnym splocie okoliczności: Ofiarnicy zawsze są świadomi, że w ich słabych rękach różnica między tymi dwoma rodzajami przemocy może łatwo zniknąć. Gdy tylko różnica ta gubi się, składanie ofiary staje się znowu złą przemocą kryzysu, z którego przede wszystkim się wywodzi; czyni ona kryzys gorszym niż wówczas, gdy nie próbowano składać ofiary 251. Uważam, że problem z zamordowaniem Saula odpowiada problematyce związanej z zabiciem homo sacer („człowieka świętego”), której tak wiele miejsca poświęcił w swoich analizach włoski filozof 246 247 248 249 250 251 Tamże, s. 269. Tamże, s. 279. Tamże. Tamże, s. 272. Tamże, s. 278. Tamże, s. 273. 74 �Giorgio Agamben252. Homo sacer jest zatem banitą, którego można zamordować, nie można go jednak złożyć Bogu w ofierze, gdyż na mocy prawa jest on podwójnie wyłączony ze wspólnoty bowiem: (...) homo sacer należy do Boga pod postacią niemożności złożenia w ofierze i włączony jest do społeczności pod postacią możliwości bycia zabitym. Życie, którego nie można złożyć w ofierze, a które jednak można zabić, jest życiem świętym 253. Warto zwrócić uwagę, że los homo sacer strukturalnie pokrywa się z losem kozła ofiarowanego Azazelowi. Odpowiadający mu strukturalnie Saul, który od momentu losowania potwierdzającego jego wybór na króla żyje w permanentnej niepewności, co do swego losu, natomiast od momentu niesprostania próbie w narracji biblijnej jest przedstawiany jako osoba, która stopniowo stygmatyzowana i pozbawiana ludzkich cech, pozostaje jedynie chwilowo przy życiu. Pierwszy król Izraela jest stopniowo wykluczany tak ze świata ludzi (profanum) jak i bogów (sacrum), pozostając ciągle królem. W konsekwencji staje się postacią demoniczną, której śmierć staje się polityczną koniecznością wyznaczającą strefę „nierozróżnialności między ofiarą a morderstwem”254. Wracając jednak do wydarzeń w jaskini Engaddi, należy zwrócić uwagę, że pierwszy król Izraela w odpowiedzi Dawidowi, darującemu mu życie, przyznaje, że zgrzeszył, postępował nierozsądnie oraz błędnie255. Na samym końcu postanowił on pobłogosławić Dawida jak swojego syna256 i namaścić go na swojego prawowitego następcę. Sama śmierć Saula jest w Biblii przedstawiona stereotypowo i z pozoru przypomina inne tego rodzaju śmierci mające potencjalną moc kończącą okres chaosu. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że po spotkaniu w jaskini Dawid i Saul toczyli jednoczesne wojny z zewnętrz252 253 254 255 256 G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Tamże, s. 115. Tamże, s. 116. 1 Sm 26, 21. 1 Sm 26, 25. 75 �nymi wrogami swojego ludu. Pierwszy walczył z Amalekitami, natomiast drugi z Filistynami. O ile syn Jessego pokonał Amalekitów, o tyle Saul wraz ze swoimi synami poległ w starciu z Filistynami 257. Opuszczony król nie zginął jednak z ręki swoich wrogów, ale sam rzucił się na swój miecz, ginąc śmiercią samobójczą. „Radykalne usunięcie”258 w formie samobójstwa Saula, wydaje się najlepszym rozwiązaniem dla Dawida. Pozornie wszystkie warunki zostały spełnione, aby zwyciężyła dobra przemoc259 i to zadana z ręki samej ofiary. Samobójcza śmierć Saula wydaje się być idealną ofiarą rytualną, stanowiącą upragnione rozwiązanie mające moc ograniczającą do minimum ryzyko eskalacji niszczycielskiej przemocy wśród ludu Izraela260, mimo to dzieje się inaczej. Śmierć Saula, podobnie jak w przypadku postaci Alarbusa w Tytusie Andronikusie Szekspira261, okazuje się zatrutym lekarstwem (pharmakon)262 prowadzącym do spirali przemocy w postaci kolejnych odwetów opisanych w Biblii jako wojna domowa w Izraelu. Interpretacja śmierci Saula staje się bardzo problematyczna zaraz na początku Drugiej Księgi Samuela, gdy do Dawida przybywa młody Amalekita, a nie Filistyn − jakby wynikało z logiki opowiadania, który następnie oczekuje od niego nagrody za zabicie Saula. Na dowód swojego śmiałego czynu przynosi diadem i naramiennik należący do Saula. Dawid w narracji biblijnej został przedstawiony wprost jak zleceniodawca, prawdziwy, choć ukryty, ofiarnik Saula. Od tej sceny śmierć Saula zaczyna przypominać krwawy mord wywołujący chaos263 symbolicznie przedstawiony w postaci sekwencji 257 258 259 260 261 262 263 1 Sm 31. R. Girard, La voix méconnue du réel, Paryż 2002, s. 24, [za:] J. Bolewski, Mit i prawda kultury…, s. 116. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. Doskonałą analizę na ten temat przeprowadził Girard. Czytaj: R. Girard, Teotihuakan, [w:] Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 86–97. M. Grzegorzewska, Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006, s. 62. Czytaj także: W. Shakespeare, Tytus Andronikus, Warszawa 2000. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 181. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…., s. 274. 76 �kolejnych tragicznych wydarzeń. W jednym momencie zła przemoc zaczyna brać górę nad dobrą. Dawid, chcąc zaradzić eskalacji złej przemocy, w odpowiedzi na te demaskatorskie słowa Amalekity rozkazuje natychmiast zabić młodzieńca: Powiedział do niego Dawid: „Jak to? Nie bałeś się podnieść ręki na pomazańca Pańskiego?”. Wezwał więc Dawid jednego z młodzieńców i dał rozkaz: „Podejdź i przebij go!”. Ten zadał mu taki cios, że umarł. Dawid zaś wołał w jego stronę: „Odpowiedzialność za twoją krew [zrzucam] na twoją głowę! Usta twe wydały o tobie świadectwo, gdy mówiły: Ja zabiłem pomazańca Pańskiego”264. Dopiero po tym akcie Dawid śpiewa pieśń żałobną o Saulu265, a następnie każe się jej uczyć kolejnym pokoleniom266. Powinniśmy jednak przez cały czas pamiętać, że w takich okolicznościach: Rytuał negowania zabójstwa występuje wraz z aktami przebłagalnymi, mającymi sprzyjać wskrzeszeniu; wskrzeszenie zaś jest przywoływane i zarazem zapowiadane przez performatywny język rytualnych pieśni, posługujących się schematem łączenia przeciwieństw267. Co prawda, po śmierci i pogrzebie Saula królem Judzkim zostaje Dawid, niemniej cień odpowiedzialności za śmierć pierwszego króla Izraela ciąży na Dawidzie już do końca sagi. Należy jednocześnie pamiętać, że dojście Dawida do władzy w Izraelu i w Judzie należałoby ocenić w kategorii zamachu stanu wymierzonego przeciw prawomocnej i formalnie panującej dynastii Saulidów268. W tym samym czasie dowódca wojsk Saula, Abner, obwołał Iszbaala269 – syna Sau264 265 266 267 268 269 2 Sm 14–16. 2 Sm, 19–27. 2 Sm, 18. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 304. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 435. Imię Iszbaal w tekście hebrajskim brzmi Iszboszet. Imiona, mające w zakończeniu imię bożka kananejskiego, zostały zamienione w czasach późniejszych na boszet – hańba. Ten przypis pochodzący od tłumaczy Biblii może sugerować, że syn Saula i cały jego dom został zdeprecjonowany aż do finałowej 77 �la, królem nad Izraelem. Od tego momentu toczy się już walka nie tyle między Dawidem a Iszbaalem o to, kto stanie się królem całego ludu, ale jako „wojna między domem Saula a domem Dawida”270. Co istotne, w wyniku kolejnych wydarzeń – „Dawid stawał się mocniejszy, natomiast dom Saula coraz słabszy”271. Odtąd Dawid przedstawiany jest z jednej strony jako ten, który ze wszystkich sił stara się dotrzymać przysięgi złożonej Saulowi, a z drugiej – jako próbujący ze wszystkich sił opanować chaos rozlewającej się przemocy. W związku z tym, podczas wojny domowej w Izraelu nie chce śmierci nikogo z rodu królewskiego. Nie sposób jednak nie zauważyć, że czerpie oczywiste korzyści ze śmierci właśnie tych postaci, stopniowo, aczkolwiek bardzo konsekwentnie, umacniając swoją pozycję i władzę w Izraelu. Niech takim przykładem będzie zabicie przez dwóch żołnierzy Dawida wspomnianego Iszbaala. W tym miejscu znowu warto podkreślić, że powtórzyli oni dokładnie ten sam schemat, co w przypadku młodego Amalekity. Byli oni bowiem przekonani, że każdy, kto zabije Iszbaala, może oczekiwać nagrody od Dawida, dlatego też zrobili to bez jego zgody. Za karę ci dwaj giną, a Dawid lamentuje po śmierci Iszbaala, tak samo jak wcześniej po śmierci Saula. Nie mniej ta przemoc dokonana wobec Iszbaala otwiera mu ostatecznie drogę do stania się królem nad całym Izraelem i ustanowienia stolicy w Jerozolimie272 . W związku ze śmiercią kolejnych wewnętrznych wrogów Dawida ten „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów, był z nim”273. Dopiero po tych wydarzeniach Dawid stał się godny, aby 270 271 272 273 sceny, w której Saul, jak i jego synowie, przestają być uznani za pochodzący z ludu Izraela, [w:] 2 Sm 21, 3–6. Ciekawą wskazówką jest to, że według Słownika Biblijnego Pierwszym imieniem Iszbaala było Eszbaal co oznaczało „mąż należący do pana”. Redaktorzy biblijni zmienili je później na „męża wstydu”, [za:] Iszbaal, [w:] W.R.F. Browing, dz. cyt., s. 200. 2 Sm 3, 1. Tamże. 2 Sm 5, 1–3. 2 Sm 5, 10. 78 �wreszcie sprowadzić Arkę Przymierza274 do Jerozolimy i budować Bogu dom na mieszkanie275. Należy zwrócić uwagę na to, że Arkę mógł sprowadzić dopiero Dawid, a nie Saul lub jakikolwiek inny przedstawiciel jego rodziny, co jest kolejnym dowodem na to, że to Dawida Bóg sobie upodobał. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż rozpoczęcie budowania Domu Bożego, powrót Arki do Ziemi Obiecanej oraz wzrost potęgi Dawida są ściśle ze sobą związane. Dzisiaj byśmy nazwali to teatralną legitymizacją władzy prawdziwego bohatera sagi oraz ostatecznym odrzuceniem bohatera fałszywego. Żeby to jednak dostrzec wyraźniej i w całej okazałości, chciałbym pominąć kolejne wątki, pojawiające się Księdze Samuela, do których gorąco odsyłam wnikliwego czytelnika, i skoncentrować się na trzech ostatnich. Niezwykle istotne jest to, że dwa pierwsze stanowią przykład podwójnego powtórzenia tej samej sekwencji, która jest zawarta w Księgach Samuela, co z kolei prowadzi do ofiary rytualnej kończącej kryzys ofiarniczy. Nikogo nie powinno to jednak dziwić, bowiem powtórzenie jest charakterystyczne dla wszelkiego rodzaju mitów i posiada funkcję „odsłonięcia struktury mitu”276. Bardzo ważne jest dostrzeżenie faktu, że żadna z tych dwóch warstw mitu nie jest identyczna277. Jeśli jednak będziemy poważnie traktować to, że celem tego mitu, jak zresztą każdego innego, jest przede wszystkim „dostarczenie logicznego modelu rozwiązania sprzeczności”278 i dodamy do tego jeszcze odsłonięcie logiki mechanizmu ofiarniczego oraz wzięcie w obronę przypadkowych ofiar, co wyróżnia Biblię spośród innych mitologii, wtedy łatwiej nam będzie dostrzec ukry274 275 276 277 278 Co ważne – w Arce znajdowały się dwie tablice stanowiące Prawo i przykazania ludu Izraela. Wspomniane przykazania spisane palcem Bożym na tablicach kamiennych stanowiły świadectwo opieki Boga nad swoim pomazańcem (w Księdze Wyjścia był to Mojżesz, według Z. Freuda zamordowany fundator nowej religii, [za:] Z. Freud, Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994) oraz pouczenia dla całego ludu. Czytaj: Wj 24, 12; Wj, 31, 18. 2 Sm 7, 4–6. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 231. Tamże. Tamże. 79 �te, dla niewprawionego oka, znaczenie owych powtórzeń. Nie będę ukrywał, że w takich przypadkach łatwo zostać posądzonym o nadmierny redukcjonizm i traktowanie strukturalnych jednostek mitu, jakby były pozbawione niejednoznaczności 279. Nie mniej bronię tutaj poglądu Leacha, który uważał, że: Jeśli zamęt i inwersja z łatwością dadzą się zastosować w działaniu rytualnym, to użyte w narracji obracają się przeciwko niej. Jeśli opowieść mitohistoryczna służyć ma jako punkt odniesienia do dzisiejszych zachowań religijnych i parareligijnych, to nie może być ona bełkotem; musi się jawić jako sensowna280. Jeśli zatem będziemy pamiętali, że wspomniana saga opisuje relacje bohaterów w stanie liminalnym, betwixt and between, pomiędzy pierwszym porządkiem (grzesznym) – a pożądanym (złoty wiek Izraela), wtedy będzie dla nas w pełni jasne, że rolę mediatora między tymi porządkami pełni Dawid. Jego rywalizacja z Saulem i w konsekwencji śmierć pierwszego króla Izraela oraz jego potomków torują z kolei drogę do nastania złotego wieku Izraela i rządów Salomona – jego syna. Niezwykle inspirujące jest zwrócenie uwagi na to, że Dawida, którego czyny nie są mniej szkaradne niż zbrodnie Saula, nie spotyka taka sama kara jak pierwszego króla Izraela: Edytorzy tych złożonych pod względem literackim passusów nie ukrywają niegodziwości czynów obydwu monarchów, podkreślają ich skruchę, ale rozgrzeszają jedynie syna Jessego281. Dopiero przyjmując perspektywę teoretyczną Girarda, możemy dostrzec ofiarniczy mechanizm kryjący się za śmiercią Saula wybranego w strukturalnym zbiegu okoliczności, a przez to wpisanego wraz ze swoimi potomkami w kategorię „kozła ofiarnego”, czyli istot przeznaczonych do poświęcenia. Postępując w ten sposób, odsłaniam głęboką strukturę intersującego mnie mitu, ulegającą takim 279 280 281 M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 217. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 492. 80 �transformacjom, aby „radykalna opozycja wyjściowa”282 (pierwszy porządek – pożądany porządek) odsłoniła specyficzną rolę mediatora (Dawida), którego konsekwentne działanie doprowadzi do wyjścia z trudnej sytuacji, w jakiej się znajduje targany kolejnymi kryzysami lud Izraela. Owym rozwiązaniem, co warto raz jeszcze podkreślić, jest odróżnienie złej przemocy od dobrej i zastosowanie tej drugiej wobec Saula i jego potomków składanych w rytualnej ofierze, co spowoduje zakończenie trwającego trzy lata głodu, oraz ostatecznie utoruje drogę do nadejścia złotego wieku. Pierwsze z powtórzeń dotyczy, wspomnianego pokrótce pomysłu Dawida, wybudowania domu (świątyni) dla Arki Przymierza. W odpowiedzi Bóg przez proroka Natana odpowiedział Dawidowi, że nigdy i nikogo o taki dom nie prosił. I daje do zrozumienia, że jest to kolejna innowacja powtarzająca sytuację tę, która dotyczyła ustanowienia monarchii w Izraelu. Nie mniej Bóg obiecuje, że inaczej niż w przypadku Saula Pan nigdy nie odwróci się od Dawida, a jego potomek będzie kontynuował władzę rodu Dawidowego. Ważne jest jednak to, o czym jasno jest napisane w Biblii, że z powodu grzechu Dawida to jego potomek, a nie on, dokończy budowę domu Pana283. Uradowany Dawid odprawia poetyckie modły284, dziękując w ten sposób Panu za opiekę i łaskę. Następnie podbija kolejne narody285, za każdym razem osobiście dowodząc w boju całym Izraelem. Działo się tak do czasu, gdy postanowił wysłać swoje sługi przeciwko Ammonitom286, samemu pozostając w Jerozolimie. W tym czasie wykorzystał Batszebę – żonę Uriasza Chittyty – swojego najemnika287. W wyniku tego zbliżenia Batszeba zachodzi w ciążę, natomiast Dawid postanawia zamordować jej męża, aby skandal zdrady małżeńskiej nigdy nie wyszedł na jaw. Interesujące jest to, 282 283 284 285 286 287 M. Czeremski, dz. cyt., s. 77. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 7, 18–29. 2 Sm 8, 1–14. 2 Sm 11, 1. 2 Sm 11, 3. 81 �że Uriasz ginie łudząco podobną śmiercią do tej, jaka spotkała Saula. Uriasz z rozkazu Dawida został wysłany bowiem na misję samobójczą, w czasie której podstępnie został wystawiony na śmierć288 w walce z Ammonitami. Bóg słowami proroka Natana uświadomił Dawidowi, że ten jest winny morderstwa Uriasza i Bóg o tym wie289. W związku z tym Bóg ukaże śmiercią syna z grzesznego związku. Zdemaskowany przez Boga Dawid pości zatem przez cały okres ciąży Batszeby290. Po śmierci Uriasza i zakończonej żałobie Batszeby, Dawid przygarnął ją do siebie, a ta urodziła mu martwego syna291. Mimo to Dawid, skończywszy pokutę, powtórnie zaczął sypiać z Batszebą. Z tego związku rodzi się kolejny, warto zaznaczyć – drugi lub raczej – „właściwy” syn, który otrzymuje imię Salomon. Prorok Natan nadaje mu jednak jeszcze jedno imię – Jedidiasz292. Warto dodać, że jest to ten sam Salomon, który jako jedyny spośród licznych synów Dawida dostąpił ostatecznie zaszczytu panowania nad Izraelem w okresie jego złotego wieku. Uważnemu czytelnikowi sagi nie trudno jest dostrzec transformacyjny schemat opozycji binarnych. Dawid jest zatem niczym lud Izraela. Dawid pragnie sprowadzić Arkę do Jerozolimy i jako pierwszy wybudować dom Panu. Lud Izraela natomiast chce być jak inne silne w wojnach narody i żąda od Boga, aby ten ustanowił nad nimi pierwszego króla. Bóg traktuje jedną i drugą prośbę w kategoriach grzechu bałwochwalstwa prowadzącego do nadużyć i śmierci niewinnych (Saula i Uriasza). Namacalnym dowodem grzechu Dawida będzie pierwsze dziecko, które urodzi się martwe. W przypadku Izraela jest to Saul, pierwszy i tragicznie zmarły król, bowiem od początku był ofiarą, której wyrok został jedynie odłożony w czasie. Po okresie przejściowym (pokuta Dawida − chaos w Izraelu) dopiero drugie dziecko (Salomon), (drugi król – Dawid), okazuje się tym 288 289 290 291 292 2 Sm 11, 1–26. 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 12, 15–23. 2 Sm 11, 26. Imię to oznacza „Umiłowany przez Pana”. 82 �właściwym, którego syn będzie panował w okresie złotego wieku. Muszę przy tym wyraźnie podkreślić, za Dariuszem Dziadoszem, że grzech Dawida nie jest wcale mniejszy od grzechu Saula. A zatem losy pierwszych dwu władców Izraela w kontekście popełnionych przez nich błędów są zbieżne jedynie do pewnego punktu. Dla pro dawidowych redaktorów tradycji o Saulu i Dawidzie scenografia upadku i klęski została zarezerwowana tylko dla pierwszego króla Izraela. W przypadku natomiast Dawida, założyciela dynastii, która okaże się fundamentem monarchii i podstawą dla nieograniczonych czasem i przestrzenią mesjańskich oczekiwań w Izraelu, nawet grzech i niewierność nie prowadzą do zguby, lecz co najwyżej do krótkotrwałej Bożej reprymendy 293. Uważam, że tragizmu Saula nie można tłumaczyć po prostu „paradoksem Bożego miłosierdzia”294, lecz konsekwentnie odsłanianym przez autorów biblijnych strukturalnym zbiegiem okoliczności wpisanym w logikę kryzysu ofiarniczego! Analizując sagę w tym kontekście, dochodzę do wniosku, że pierwszy król Izraela i jego potomkowie nabyli stygmaty ofiarnicze295, stając się w ten sposób potencjalnymi ofiarami należącymi do kategorii istot do poświęcenia296. Drugi wątek dotyczy konfliktu między Absalomem – młodszym synem Dawida a Amnonem – jego synem pierworodnym. I w tym przypadku mamy do czynienia z kolejną inwersją dialektyczną w ramach sagi o Dawidzie i Saulu. Tym razem Amnon zapragnął siostry swojego brata Absaloma 297. Następnie zgwałcił ją i kazał wyrzucić na ulicę. Gwałt i kazirodztwo ustawia Amnona, prawowitego następcę Dawida, w bardzo złej sytuacji, bowiem jest to kolejna postać, która za Saulem wchodzi na szlak „dawnej drogi”. Tym razem na zlecenie Absaloma, niemal od razu, biorąc pod uwagę kolejność następujących po sobie wydarzeń mito-logicznych, 293 294 295 296 297 D. Dziadosz, dz. cyt., s. 498. Tamże. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. 2 Sm 13, 1. 83 �ginie pierworodny. Młodszy brat zabija najstarszego brata i od tego momentu, mimo licznych prób ojca szukającego sposobów załagodzenia kolejnego kryzysu targającego Izraelem 298 , znowu wybucha wojna domowa 299, lecz tym razem między Dawidem a jego zbuntowanym synem Absalomem. I tym razem jednak Dawid starał się unikać, jak mógł, śmierci swojego przeciwnika. Nie mniej kolejny już raz zabijali za niego inni… Tym razem uciekający na mule przed sługami Dawida Absalom „zapuścił się pod konary wielkiego terebintu”300, zaplątawszy swoje włosy w konarach drzewa, zawisł między niebem a ziemią. Słudzy Dawida nie od razu postanowili zabić wiszącego Absaloma, bowiem bali się kary, jaka mogła ich z tego powodu spotkać. Najbliższy dowódca Dawida, który udał się w pogoń za Absalomem, wziął na siebie odpowiedzialność za ten czyn wbijając w jego serce trzy oszczepy 301. Mimo zadania tych ciosów Absalom jeszcze żył, dlatego podbiegło do niego dziesięciu giermków, którzy go dobili 302 . Tym razem zabójcy Absaloma, ani posłańcy, którzy donieśli o tym Dawidowi, nie zostali ukarani śmiercią303 . Po śmierci Absaloma Dawid pogrążył się w żałobie. Taka postawa króla nie spodobała się jego sługom, którzy wymusili na nim, aby zamiast pogrążać się w żałobie wystąpił przed swoim wojskiem, które walczyło przeciwko wojskom Absaloma, dziękując im za wierność i oddanie w służbie304 . Słudzy Dawida, zagrozili mu, że jeśli tego nie zrobi spotka go nieszczęście większe od nieszczęść, jakie dotykały go od młodości 305. Dawid ostatecznie ulega szantażowi, robiąc dokładnie to, czego oni od niego oczekiwali. 298 299 300 301 302 303 304 305 2 Sm 14. 2 Sm 15–18. 2 Sm 18, 9. 2 Sm 18, 14. 2 Sm 18, 15. 2 Sm 18–19. 2 Sm 19, 5–9. 2 Sm 19, 8. 84 �W przypadku tego powtórzenia Amnon jest transformacją Saula, który dokonuje jednak nieco innego, aczkolwiek jak najbardziej stereotypowego przewinienia, jakim jest kazirodztwo306. Absalom natomiast stanowi transformację Dawida, który jednak w odróżnieniu od swojego ojca jednoznacznie dopuszcza się zemsty na starszym bracie, dokonując „brudnego” morderstwa. Absalom mordujący publicznie Amnona myli w ten sposób złą przemoc z dobrą i dlatego musi go spotkać taka sama kara, jaka spotkała jego starszego brata. Śmierć Absaloma musi być zadana w sposób rytualny, czysty, tak aby nie doprowadziła do eskalacji przemocy. Dawid mimo wszystko wybaczający swojemu młodszemu synowi, w tym układzie wpisuje się w kategorię miłosiernego Boga, który obiecuje, że nigdy nie opuści307 swojego syna ani go nie zabije, choć walczy z jego wojskami308, chcąc opanować w ten sposób chaos wojny domowej. W ostateczności to stronnicy Dawida, kolejny raz wbrew jego woli, rytualnie mordują Absaloma. Tak oto kolejny raz mordu dopuszczają się stronnicy Dawida, a nie on sam, z tą jednak różnicą, że nie spotyka ich tym razem za to żadna kara. Mało tego − zmuszony przez nich Dawid przerywa żałobę po stracie syna i pod wpływem oczywistego szantażu dziękuje im za wierne wypełnienie służby. Drugie powtórzenie (w kontekście kolejnych strukturalnych powtórzeń motywu mitycznego), w którym uczestniczą tym razem synowie Dawida, otwiera drogę309 do ostatecznego i właściwego mordu rytualnego. Dopiero teraz, po być może nieco nużącej lecz niezbędnej analizie, możemy przejść do motywu biblijnego odpowiadającego strukturalnie ofierze przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego, lecz złożonego Bogu. W kontekście głównego tematu sagi, jakim jest przejście z jednego porządku do drugiego, nie ma już żadnych wątpliwości, że wszelkiego rodzaju mordy w tym okresie 306 307 308 309 R. Girard, „Totem i tabu” a zakazy kazirodztwa, [w:] Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 35–76. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 17. 2 Sm 20, 14–23. 85 �przejściowym prowadziły do tego właściwego – pojednawczego i oczyszczającego cały lud Izraela. Wracając już do tego konkretnego wydarzenia, należy podkreślić, że w tym czasie w całym Izraelu nastał głód, który trwał trzy lata 310. Dawid, nie korzystając tym razem z pośrednictwa proroka, sam poprosił o pomoc Pana, a ten dał mu taką oto odpowiedź: Krew pozostaje na Saulu i jego domu: bo wymordował on Gibeonitów311. Głód jest przedstawiany w Biblii jako bezpośrednia przyczyna domniemanego grzechu Saula wobec Gibeonitów, o którym znacząco milczą autorzy biblijni 312 . Co ważne – ów grzech Saula spada także na jego potomków, którzy stopniowo deprecjonowani w trzecim powtórzeniu ostatecznie nie są uznani za członków ludu Izraela! Dawid natomiast przedstawiony jest jako król, który zostaje oddelegowany do tego, aby zmierzyć się – jak to ujął Bourdieu – z niebezpieczeństwami nieodłącznymi transgresji 313 . Dawid wypełnia wolę ludu, który oczekuje od niego, że ten zamieni zabójstwo w konieczną ofiarę albo raczej zaneguje świętokradztwo przez samo jego dokonanie314: Dawid zapytał Gibeonitów: „Co wam winienem uczynić i czym was ułagodzić, abyście błogosławili dziedzictwo Pańskie?”. Oświadczyli mu Gibeonici: „Z Saulem i jego domem, nie chodzi nam o srebro ani złoto. Nie chcemy również spowodować śmierci żadnego człowieka w Izraelu”315. Gdy Dawid usłyszał te zapewnienia, postanowił uczynić wszystko, o co go poproszą. Na co Gibeonici odpowiedzieli tak: „Z powodu człowieka, który nas niszczył i zamierzał naszą zgubę, żebyśmy przestali istnieć na całym obszarze 310 311 312 313 314 315 2 Sm 21, 1. Tamże. W przypisach istnieje tylko informacja dotycząca tego, że „opowieść o ich zagładzie nie zachowała się”. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 280. Tamże. 2 Sm 21, 3–4. 86 �Izraela, niech wydadzą nam siedmiu mężczyzn z jego potomków. Powiesimy ich wobec Pana na wzgórzu Saula, który był wybrańcem Pańskim”. Król odpowiedział: „Wydam ich wam”316. Co ciekawe i warte podkreślenia, także i tym razem Dawida (ofiarnika, mediatora) wyręczają w mordzie inni (Gibeonici). W ten sposób król Izraela unika po raz kolejny bezpośredniego kontaktu z krwią ofiar, którzy tym razem nie są nawet uznani za członków ludu Izraela. Nie mniej, z narracji biblijnej jasno wynika, że to król właśnie, a nie kto inny, bardzo dokładnie wyselekcjonował przyszłe ofiary317. Poza tym zabito ich na tym samym wzgórzu, na którym wcześniej zmarł opuszczony przez Boga Saul! Jest także ściśle określony czas, kiedy to miało miejsce: „Zostali straceni w pierwsze dni żniw: był to początek żniw jęczmienia”318. W konsekwencji tych działań: Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy319. 316 317 318 319 2 Sm 21, 5–6. 2 Sm 21, 8. 2 Sm 21, 9. 2 Sm 21, 14. 87 ��Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność To, co rzeczywiste i to, co wyobrażeniowe istnieją jedynie wtedy, gdy patrzy się z pewnego dystansu. Co dzieje się wówczas, gdy ów dystans, włączając w to dystans dzielący rzeczywistość od wyobrażenia, zaczyna zanikać, ulega wchłonięciu, a na jego miejscu pojawia się model?320 Przechodząc do analizy strukturalnej sagi, chciałbym za Leachem jeszcze raz przypomnieć, że procedury tego rodzaju nigdy nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” lub „złe”; pokazują one jednak istnienie niepełnych, częściowych wzorów321. Nie istnieje zatem żaden ostateczny punkt dojścia, w którym badacz mógłby powiedzieć, że oto rozumie już wszystko. Ich celem jest przede wszystkim odsłonięcie podstawy (modelu), który następnie umożliwi przyjrzenie się interesującym mnie zdarzeniom historycznym w zaskakujący być może dla wielu sposób. Koncentrując się jednak na rekonstrukcji wspomnianego wzoru, pragnę zwrócić uwagę na to, że forma kompozycyjna interesującej mnie sagi ma strukturę charakterystyczną dla zjawiska występującego w tekstach i znanego jako chiasmus. Chiasmus jest sekwencją, której elementy układają się następująco: a:b:c:c:b:a322. Edmund Leach, badając Biblię, słusznie zauważył, że sekwencja typu chiasmus odpowiada także sekwencji rytualnej odkrytej i opisanej ponad sto lat temu przez francuskiego etnografa Arnolda van Gennepa323. Jednak zaskoczony czytelnik może zadać pytanie: Co z tego wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? 320 321 322 323 J. Baudrillard, Symulacja i science-fiction, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja, Warszawa 2005, s. 149. E. Leach, [w:] Wprowadzenie…, s. 13. Tenże, Przeciw podziałowi na gatunki: Czy przypowieści stawiają światło na świeczniku czy ukrywają je pod korcem, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 130. Tamże, s. 131. �Śpiesząc z odpowiedzią na to pytanie, uznałem, że warto pójść za radą brytyjskiego antropologa i połączyć chiasmus biblijny z obrzędem przejścia324 z co najmniej pięciu powodów. Po pierwsze – w ten sposób przedstawię kolejny istotny dowód na to, że saga stanowi „przepis dla rytualnego wykonania”325. Po drugie – łatwiej mi będzie dowieść tego, w jaki sposób biblijna saga odpowiada modelowemu zapisowi trójfazowej struktury obrzędu przejścia326. Po trzecie – taki zabieg umożliwi czytelnikowi dostrzeżenie wydarzeń, których funkcja polega na umożliwieniu przejścia z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej. Po czwarte – wskazanie wydarzeń następujących po sobie diachronicznie wzdłuż pewnej osi (od lewej do prawej)327 w logice mitu pozwoli mi stworzyć, używając terminologii strukturalistycznej, szereg syntagmatyczny, odpowiadający ich wzajemnym relacjom. Po piąte wreszcie – na podstawie dokonanej analizy, będę mógł wykazać ich realizacje paradygmatyczne328 najpierw w kontekście analiz morfologicznych bajki magicznej329, a następnie w ramach interesujących mnie mito-historii ujętych w ramy dramatu społecznego. Postępując w ten sposób, dzięki łączeniu wydarzeń synchronicznie (wzdłuż osi, z góry w dół)330, odkryję wiązki relacji331 odpowiadające mito-logice wprawienia w ruch mechanizmu rytualnego. W tym miejscu chcę przyjrzeć się dokładnie teorii Arnolda van Gennepa. Jego zdaniem obrzędy przejścia dotyczą tych dziedzin życia, w których pojawia się zmiana. I tak oto: 324 325 326 327 328 329 330 331 A. van Gennep, Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 131. A. van Gennep, dz. cyt. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011, s. XIII. W. Propp, Morfologia bajki magicznej… C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. Tamże. 90 �(...) poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macierzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystępowanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem granic terytorialnych i wszelkich innych. W każdej z wymienionej sytuacji właściwa jednostce grupa społeczna symbolicznie, to jest przez stabilny i powtarzalny cykl obrzędów, komentuje zmianę dokonującą się w jej życiu332. Van Gennep, analizując niezliczone przykłady obrzędów pochodzących z całego świata, poszukiwał zasady uniwersalnej, która pomogłaby zrozumieć te specyficzne przejścia tak indywidualne jak i zbiorowe333. Dokonując licznych porównań, doszedł do wniosku, że rytuały mogą się różnić od siebie formą, natomiast zasadniczo odpowiada im ten sam mechanizm334. Ponadto każdy cykl rytualny składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, które „towarzyszą przechodzeniu z jednego stanu do innego, z jednego świata (w ujęciu kosmicznym lub społecznym) do drugiego”335. Co ważne – van Gennep podkreślał, że owe sekwencje należy badać w kolejności ich występowania, we wzajemnej relacji oraz za każdym razem ujmować je w całość. Dopiero postępując w ten sposób możliwe jest zrozumienie ich mechanizmu działania oraz specyficznej symboliki, która im towarzyszy. Francuski naukowiec wspomniane sekwencje podzielił tym samym na: „rytuały wyłączenia (separacji), rytuały okresu przejściowego (marginalnego) i rytuały włączenia (integracji)”336. Tak oto kompletny schemat rytuałów przejścia składa się, jego zdaniem, z „rytuałów preliminalnych (wyłączenia), rytuałów liminalnych (okresu przejściowego) oraz rytuałów postliminalnych (włączenia)”337. Należy przy tym cały czas pamiętać, że w praktyce poszczególne grupy rytuałów różnią się od siebie wagą, 332 333 334 335 336 337 J. Tokarska-Bakir, Przemiany, [w:] A. van Gennep, dz. cyt., s. 7. M. Segalen, Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009, s. 38. A. van Gennep, dz. cyt., s. 186. Tamże, s. 36. Tamże. Tamże, s. 36–37. 91 �jaką im się przypisuje, oraz stopniem rozwinięcia. Przykładowo – forma i czas trwania pierwszej (preliminalnej) i trzeciej (postliminalnej) fazy, czyli wyłączenia oraz włączenia, różnią się od siebie w zależności od tego, czego konkretnie dotyczą. Tak oto rytuały wyłączenia dominują w ceremoniach pogrzebowych, a rytuały włączenia w zaślubinach338. Jednak, jak słusznie zauważył Leach, logika zaproponowanej sekwencji rytu jasno wskazuje na to, że symbolika rytuału separacji powinna być mniej więcej identyczna z rytuałami integracji, z tą jednak różnicą, iż powinna być jej odwrotnością339. To w zasadzie potwierdza interesujący mnie rytuał dwóch kozłów ofiarnych. Van Gennep dowodził także, że każdy rytuał przejścia jest związany z przejściem ze sfery profanum do sacrum i z powrotem. Sacrum jednak rozumiał on jako kategorię „manifestującą się w szczególnych sytuacjach”340, co określał mianem „oscylacji sacrum”341. Jego zdaniem na co dzień człowiek żyje w rzeczywistości profanum, biorąc jednak udział w istotnym przejściu z jednego stanu do drugiego, z jednego miejsca do drugiego, znajduje się w rzeczywistości sacrum. Świetnie tłumaczy tę problematykę Buchowski: W myśl jego (van Gennepa – Ł.P.M.) założeń sacrum zlokalizować można „between and betwixt”, na styku nadprzyrodzonego i doczesnego. W tej koncepcji obrzędów przejścia między dwoma stanami społecznymi istnieje zawsze faza pośrednia. W jej trakcie poddani zabiegom bywają separowani z grupy, traktowani jako niebezpieczni dla współbratyńców, obłożeni tabu. Położenie przechodzących przez obrzędy jednostek ma być efektem ich kontaktu z sacrum. W czasie rites de passage działanie mocy sakralnych ulega intensyfikacji. Podejście rytualne wskazuje, że mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową, w którą włączone są bezpośrednio siły „mistyczne”. Poprzez swe „dotknięcie” sacrum zmienia wymiar czasu, miejsca, wydarzenia i osób. Jednostki bądź grupy znajdujące 338 339 340 341 Tamże, s. 36. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 130. A. van Gennep, dz. cyt., s. 37. Tamże. 92 �się w fazie liminalnej są w stanie społecznego zawieszenia, społecznego niebytu, przestrzennej i czasowej próżni. Sacrum van Gennepa to zatem wszystko to, co znajduje się na skraju dwóch kategorii, obszar graniczny 342 . Wszystkie osoby, czy grupy znajdujące się w fazie liminalnej, działają zatem, będąc w stanie zawieszenia, społecznego niebytu. W tym czasie mogą robić wszystko to, co znajduje się na granicy tego, co na co dzień uchodzi dla nich za dopuszczalne i niedopuszczalne, legalne i nielegalne, dobre i złe, pożądane, lecz zakazane. Aktorzy społeczni znajdujący się w liminalności są wyłączeni z działania prawa, a także oceny moralnej, ponieważ znajdują się w kontakcie z siłami ambiwalentnej mocy sacrum. Rytuał kończy się po sprostaniu niezwykle ważnej próbie, która wymaga złamania nakazów i zakazów obowiązujących na co dzień, przez żyjących w sferze profanum. Po dokonaniu tych czynów w fazie marginalnej, rytualnie jednostka lub grupa zostaje ponownie włączona do społeczeństwa. Po integracji jednostka lub grupa znajduje się z powrotem w rzeczywistości profanum, czyli tam, gdzie wszelkich nakazów i zakazów, podziałów społecznych, relacji między osobami i grupami należy bezwzględnie przestrzegać. Spróbujmy teraz przyjrzeć się starotestamentowej sadze, tak jak proponował Leach, czyli w kontekście rytuałów przejścia odpowiadających sekwencji zwanej chiasmus. Następstwa zdarzeń będę starał się zapisać, tak jak zalecał Lévi-Strauss, w jak najkrótszych zdaniach343. Jak już wcześniej zaznaczyłem, saga o Saulu i Dawidzie dzieje się pomiędzy dwoma porządkami politycznymi, odpowiadającymi okresowi sędziów oraz monarchii344. 342 343 344 M. Buchowski, Magia i rytuał…, s. 87. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 212. Należy także pamiętać o chronologicznym układzie starotestamentowych ksiąg, z których wynika, że interesujące mnie dwie Księgi Samuela łączą wcześniejszą Księgę Sędziów i późniejszą Pierwszą Księgę Królewską. Księga Rut znajdująca się między Księgą Sędziów a Księgami Samuela jest ważna o tyle, o ile przypomina o rodowodzie Dawida. 93 �Przejście ze sfery profanum (okres sędziów) dotyczy całego ludu Izraela i rozpoczyna się od jego prośby skierowanej do Samuela (ostatniego sędziego), aby Bóg ustanowił nad nimi króla. Chcą bowiem, żeby to król właśnie prowadził w ich imieniu wojny z licznymi wrogami345. Powtórzę raz jeszcze, że prośba ta wynika z poczucia braku rzekomej mocy sędziów, czyli dotychczasowych przedstawicieli tego ludu, w walce z wrogami Izraela. Co ważne – jeszcze przed rozpoczęciem trójczłonowej sekwencji rytualnej Bóg ustami Samuela przestrzega lud przed konsekwencjami ich prośby: A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować” 346 . A zatem rozpoczęcie sekwencji rytualnej w starotestamentowej sadze, niezwykle jasno i precyzyjnie określone jest jako grzech odrzucenia Boga i początek służeniem innym bogom. Wybór pierwszego króla Izraela podkreśla symbolicznie fazę separacji ludu Izraela od Boga. Saul zostaje najpierw wybrany przez Samuela na przyszłego króla. Przed rytualnym losowaniem, mającym potwierdzić ten wybór, Saul zaczyna prorokować, stając się innym człowiekiem. Po tym mistycznym doświadczeniu Saul ukrywa się, bojąc się, że w wyniku losowania zostanie wybrany na króla. Jak wcześniej już podkreślałem, wybór Saula w formie losowania strukturalnie pokrywa się z wyborem kozła ofiarnego, jak się później okaże, poświęconego Azazelowi. Faza separacji wchodzi w kulminacyjną fazę, od momentu, gdy Saul staje przed próbą, której nie może sprostać. Chodzi oczywiście 345 346 1 Sm 8, 18–22. 1 Sm 8, 6–10. 94 �o darowanie życia Agagowi, królowi Amalekitów 347. Po tym wydarzeniu Bóg odrzuca Saula 348 i wybiera znów za pośrednictwem Samuela − Dawida, który niemal od razu stoi przed próbą której – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać, zabijając Goliata 349 i ratując w ten sposób „honor ludu Izraela”. Od momentu nieudanej próby Saula i udanej próby Dawida rywalizacja tych dwóch postaci osiąga swój kulminacyjny etap. Saul prześladujący Dawida stopniowo jest deprecjonowany, natomiast Dawid wprost proporcjonalnie rośnie w siłę, przechodząc pozytywnie kolejne próby świadczące o tym, że Bóg go sobie umiłował. W końcu dochodzi do spotkania Saula i Dawida w jaskini Engaddi, w której Dawid daruje życie królowi. W tym kontekście Dawid pozytywnie przechodzi kolejną próbę, nie zabijając Saula i rozróżniając w ten sposób dobrą przemoc od złej. Opuszczony przez Boga Saul ostatecznie ginie śmiercią samobójczą na wzgórzu Gilboa, co stanowi wydarzenie centralne w fazie liminalnej. W tej fazie podkreślana jest ambiwalencja Saula jako pomazańca Bożego, którego śmierć opłakuje Dawid, mimo iż ten go wcześniej prześladował. Śmierć Saula jednak nie kończy chaosu, lecz powoduje jego rozlanie. Od śmierci Saula trwają nieustanne próby przywrócenia równowagi i ustanowienia odmienionej struktury. Po śmierci Saula, w zasadzie od wydarzenia rozpoczynającego Drugą Księgę Samuela, mamy do czynienia z licznymi próbami rytualnej przemocy mającymi na celu zatrzymanie rozlewającego się chaosu. Wszystkie opisane w tym okresie powtórzenia prowadzą do odróżnienia dobrej przemocy od złej. Należy jednak cały czas pamiętać, że w tym czasie Dawid dopuszcza się nie mniej 347 348 349 „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 22–23; 1 Sm 15, 28–33. 1 Sm 17, 32–37. 95 �szkaradnych czynów niż Saul 350 . Istotna różnica polega jednak na tym, że Bóg obiecał mu, iż mimo to nigdy nie opuści Dawida i jego potomków. Właściwa faza integracji rozpoczyna się od udanego rytuału, w ramach którego Dawid otwarcie selekcjonuje siedmiu mężczyzn będących potomkami Saula (obdarzone stygmatami ofiarniczymi istoty do poświęcenia) i pozwala złożyć ich w ofierze przebłagalnej. Nie robi tego jednak bezpośrednio, lecz czynią to za niego Gibeonici, wieszając siedmiu wyselekcjonowanych mężczyzn na tym samym wzgórzu, na którym zginął Saul 351. Należy z całą mocą podkreślić, że rytuał przebłagalny, który jest jednocześnie rytuałem włączenia, stanowi kontynuację wyboru Saula na pierwszego króla Izraela. O ile jednak Saul był kozłem ofiarnym przeznaczonym dla Azazela, to jego potomkowie odpowiadają strukturalnie drugiemu wylosowanemu kozłowi przeznaczonemu na ofiarę przebłagalną dla Pana 352 . W istocie dopiero ta druga precyzyjnie złożona ofiara ma moc kończącą kryzys i jednoczącą lud Izraela! W przypadku drugiego mordu, Dawid staje się ofiarnikiem, który czysto i dokładnie czyni swoją powinność. W konsekwencji Salomon – syn Dawida zostaje królem Izraela i rządzi w okresie złotego wieku Izraela. Poniżej przedstawiam schemat rytuału przejścia odpowiadający starotestamentowej sadze: 350 351 352 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 21, 6; 2 Sm 21, 12. Przypominam fragment: „Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy”, 2 Sm 21, 14. 96 �FAZA LAMINALNA E/F G H I SFERA SACRUM SEPARACJA D WŁĄCZENIE J OKRES SĘDZIÓW (BRAK MOCY) A SFERA PROFANUM ZŁOTY WIEK IZRAELA (POWRÓT MOCY) B/C K L SFERA PROFANUM Schemat 1. Struktura obrzędu przejścia odpowiadająca starotestamentowej sadze. Opis schematu: A – brak mocy sędziów, B – lud prosi Samuela, aby ten w imieniu Boga ustanowił króla nad nimi, co wiąże się z odrzuceniem Boga, C – Saul zostaje namaszczony na następcę Samuela i pierwszego króla Izraela, D – wybór Saula potwierdza losowanie, które strukturalnie odpowiada losowaniu kozła ofiarnego, E – Bóg opuszcza Saula po jego nieudanej próbie, jaką jest darowanie życia Agagowi, F – Bóg wybiera Dawida, który sprostał próbie, jaką jest zabicie Goliata, G – śmierć Saula na wzgórzu Gilboa odpowiadająca śmierci kozła wypędzonego dla Azazela, H – Dawid próbuje zatrzymać rozlewający się chaos, starając się cały czas odróżnić dobrą przemoc od złej I – Dawid dokonuje prawidłowej selekcji ofiarniczej (odróżnia dobrą przemoc od złej) i, za pośrednictwem Gibeonitów, rytualnie morduje siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Bóg okazuje się dla Izraela łaskawy (odwrotność E), J – elekcja jest kontynuacją ofiary przebłagalnej (D) przebiegającej według logiki kozła ofiarnego z tą różnicą, że siedmiu mężczyzn z rodu Saula wpisuje się w kategorię kozła ofiarowanego Panu, a nie Azazelowi. Ofiara Dawida zostaje przyjęta (drugi kozioł został poświęcony, rytuał przebłagalny został zakończony, „trwający trzy lata głód” został zakończony), co jest ostatecznym dowodem opieki Boga nad Dawidem, K – pełen mocy Bożej Salomon (Jedidiasz – „umiłowany Jahwe”) zostaje namaszczony przez Dawida na króla, L – rozpoczyna się pełen mocy okres zwany złotym wiekiem Izraela. 97 ��ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów?353 Znajdujemy się w strefie rządzonej logiką symulacji, nie mającej już nic wspólnego z logiką faktów i porządkiem racji. Symulacja charakteryzuje się precesją modelu, wszelkich modeli wobec najzwyklejszego faktu – modele istnieją jako pierwsze, a ich orbitalne, na wzór bomby, krążenie wytwarza prawdziwe pole magnetyczne wydarzenia354. Edmund Leach w artykule355 przytoczonym w pierwszym rozdziale dowodzi, że wraz z narastaniem wiedzy specjalistycznej w antropologii doszło do niepokojących podziałów na badaczy mitów, specjalistów zajmujących się podaniami ludowymi oraz tych, którzy koncentrowali się na bajce. W konsekwencji mity, podania ludowe, bajki oraz inne teksty kultury zostały przez specjalistów w swoich dziedzinach tak zdefiniowane i rozróżnione, aby wzajemnie się wykluczały 356 . Zdegustowany tym faktem antropolog przypomniał jednak, że wspomniane różnice zostały wprowadzone i podkreślone raczej w celu „zadowolenia osobistej ambicji uczonych”357 niż z myślą o pożytku poznawczym płynącym z koncentrowania się na istocie podziałów gatunkowych. Leach, będący katem na wszelkiego rodzaju ortodoksje i sztucznie podkreślane różnice wynikające z niepotrzebnej rywalizacji 353 354 355 356 357 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IX, Warszawa 1991, s. 48–52. J. Baudrillard, Preceseja symulakrów, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja…, s. 24. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki… Tamże, s. 126. Tamże. �między naukowcami reprezentujących różne szkoły i tradycje358 , zachęca jednocześnie, aby antropolodzy skoncentrowali się na dużo ważniejszej kwestii. Chodzi oczywiście o skupienie uwagi badawczej na dekodowaniu tekstów świętych, będących scenariuszami dla procesów rytualnych, modelami dla konkretnych działań społecznych. W tym ujęciu zupełnie drugorzędne dla tak zorientowanego naukowca będzie to, czy scenariusz przekazywany jest w jednym czy drugim gatunku za pomocą narracji bajki magicznej, mitu, legendy, eposu czy plotki. Z mojego punktu widzenia wszystkie te gatunki nie są same w sobie tak interesujące jak sposób, w który łączą się one z działaniami społecznymi ujętymi w analizie procesualnej359, która: Zakłada analizę kultury, podobnie jak analizę strukturalno-funkcjonalną, z bardziej statyczną porównawczą analizą morfologiczną włącznie. Nie neguje ona żadnej z nich, lecz na pierwszym miejscu stawia dynamikę 360 . Przyjmując tę nieortodoksyjną perspektywę, najważniejsze dla prowadzonego tutaj śledztwa staje się zrekonstruowanie struktury organizującej te szczególne teksty oraz odtworzenie kategorii symbolicznych przez nią generowanych, po to aby możliwe stało się dostrzeżenie, że stanowią one zapis modelu wprawienia w ruch oraz działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W tym miejscu moją uwagę badawczą koncentruję na niezwykle inspirujących analizach bajki magicznej dokonanych przez Władimira Proppa. Analizy morfologiczne bajek magicznych przeprowadzone przez rosyjskiego badacza są niezwykle 358 359 360 A. Kuper, An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 97–146. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 100 �podobne do, o wiele późniejszych, choć niezależnie prowadzonych, analiz strukturalnych prowadzonych przez Claude Lévi-Straussa 361, które dotyczyły mitów. Idąc za namową Leacha, nie będę wdawał się w tym miejscu w nadmierne podkreślanie różnic między tymi dwoma ujęciami 362 . To, co mnie szczególnie interesuje, jest związane z wykazaniem, jak ich połączenie może korzystnie wpłynąć na bardziej szczegółową analizę mechanizmu rytualnego. Władimir Propp skoncentrował się w swoich badaniach na bajce magicznej, bowiem uznał ją za najbardziej archaiczną formę spośród innych narracji folklorystycznych, która – jego zdaniem – genetycznie wywodzi się z mitów 363 . Niezwykle istotne jest to, że rosyjski folklorysta nie widział różnic w budowie formalnej między mitem a bajką 364 , otwarcie przyznając, iż: (...) bajka magiczna, sprowadzona do swoich morfologicznych podstaw, jest m i t e m 365 . Mimo oczywistej zbieżności schematu kompozycyjnego mitu i bajki366 różnice między tymi tekstami rosyjski badacz dostrzegał przede wszystkim w ich funkcji społecznej. Tak oto przedstawiał swoją argumentację: 361 362 363 364 365 366 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 129–160. Odpowiedź Proppa na artykuł Lévi-Straussa ukazał się w postaci dodatku do włoskiego wydania Morfologii bajki magicznej. Angielska wersja tego artykułu została opublikowana w połowie lat osiemdziesiątych: V. Propp, The structural and Historical Study of the Wondertale, [w:] Tenże, Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984, s. 67–81. Świetnie to uczynił Maciej Czeremski, [w:] M. Czeremski, Oswojenie bajki…, s. XVII–XXV. W. Propp, Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003, s. 19. Tamże. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 88. Tenże, Pochwała bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 49. 101 �Mitów nie opowiadano dla rozry wki, choć ich intrygujące wątki dostarczały słuchaczom przyjemności. Wiązały się one z kultami, miały obłaskawiać bogów, ci zaś – pomagać ludziom. Różnica między mitem a bajką polega więc na funkcji społecznej. „Mit, który utracił znaczenie społeczne, przekształca się w bajkę”. Mit jest opowiadaniem z porządku religijnego, bajka natomiast reprezentuje porządek estetyczny. Mit jest wcześniejszy, bajka zaś późniejsza. Tym samym różnią się one nie tyle jako przekazy, ale raczej ze względu na odbiór 367. Z mojego punktu widzenia i specyficznego charakteru poruszanego tutaj problemu argumentacja Proppa rozróżniająca mit i bajkę ze względu na ich specyficzny odbiór jest dla mnie wysoce niezadowalająca. O wiele istotniejsze są dla mnie bowiem te akcenty, które podkreślają, że rosyjski badacz traktował bajkę magiczną niczym wersję ludową mitu. Chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że Propp dostrzegał ścisły związek między bajką magiczną a obrzędami. Jego zdaniem niektóre motywy bajek, jak także wykryte przez niego układy bajkowych funkcji, mogą odpowiadać strukturze obrzędów inicjacji 368 . W związku z tym rosyjski badacz zwracał uwagę na to, że w przypadkach, gdy obrzęd staje się całkowicie niejasny, wtedy bajka może stanowić tekst, w świetle którego możliwe stanie się jego zrozumienie. Natomiast wtedy, gdy geneza jakiegoś zjawiska społecznego jest niejasna, bajka magiczna może z kolei służyć za tekst, w świetle którego można odkryć jego dawno zapomniany charakter rytualny 369. Podsumowując, Propp uważał, że: Bajka nie narodziła się od razu jako gotowy gatunek. Wyrasta ona z mitu, sięgając korzeniami życia obrzędowego i kultowego. Z mitu wywodzą się również trwające do dzisiaj formy jej wykonania 370 . 367 368 369 370 Tamże, s. 50. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 17. Tenże, Bajka jako całość, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 171–184. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 18. Tenże, Życie bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 77. 102 �Zgadzam się z Lévi-Straussem, który uznał, że nie ma istotnych powodów, aby przywiązywać się do podkreślania różnic między bajką magiczną i mitem. W konsekwencji francuski strukturalista zastanawiał się, czy lepszym określeniem dla bajki magicznej nie byłoby określenie: „bajka mityczna”371. Propp zresztą sam skłaniał się ku tej nazwie, przyznając, że z „historycznego punktu widzenia”372 byłaby ona uzasadniona. Warto w tym miejscu wtrącić jedynie, że Marshall Sahlins widział w bajce magicznej raczej ludową „teorię społeczeństwa”373 zanim ta stała się ostatecznie bajką. Pomijając na razie tę kwestię, papież strukturalizmu otwarcie przyznawał, że każdy badacz mitów: Prawie zawsze zauważa, iż te same opowiadania, postacie, moty wy – w identycznej formie lub przekształcone – pojawiają się w mitach i bajkach jednej populacji. Co więcej: bardzo rzadko zdarza się: że gwoli stworzenia pełnej serii przekształceń danego tematu mitycznego wystarczy odwołać się tylko do mitów (określanych w ten sposób przez tubylców). Niektórych z tych przekształceń trzeba szukać w bajkach, aczkolwiek można by wyprowadzić je na podstawie mitów w ścisłym tego słowa znaczeniu 374 . Rosyjski folklorysta podkreślał, że bajka magiczna stanowi najwspanialszą odmianę ludowej prozy artystycznej, która na wskroś przeniknięta jest wzniosłymi ideałami i dążeniem do najwyższych wartości 375 . Zanim jednak dokładniej przyjrzymy się wartościom przekazywanym przez ten szczególny typ bajki, niezwykle ważne są kryteria, na podstawie których rosyjski badacz wyodrębnił bajkę magiczną spośród innych tekstów folklorystycznych. Autor Morfologii bajki magicznej, kontynuując 371 372 373 374 375 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 139. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. M. Sahlins, Obcy-Król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 100. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 142. W. Propp, Bajki magiczne, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 87. 103 �podejście formalistyczne charakterystyczne dla całego ruchu znanego szerzej jako Opojaz 376 , w swoich analizach skoncentrował się na autonomicznym badaniu tekstów rozpatrywanych pod kątem ich struktury czy raczej „morfologii” 377 właśnie: Owa „morfologia” narracji nastawiona była na rozpoznanie, wyróżnienie i obiektywny opis procesów literackich, co miało służyć dotarciu do „swoistości” danego tekstu czy grupy pewnych (na przykład poetyckich) tekstów. Traktowanie poszczególnych dzieł lub ich grup jako zamkniętych struktur z wewnątrzsystemowym konstytuowaniem znaczeń było analogiczne z założeniami językoznawstwa strukturalnego378. W swojej teorii morfologicznej Propp wyodrębnił dwa rodzaje komponentów, z których składa się bajka magiczna. Były to elementy stałe, oraz zmienne. Elementami stałymi, czyli tymi, które nieustannie się powtarzają, nie są – według Proppa – tematy bajek, ale funkcje postaci występujących w danej grupie motywów 379. Podam przykład zaproponowany przez Proppa, który świetnie ilustruje to podejście: Król wysyła Iwana na poszukiwanie królewny. Iwan wyrusza w drogę. Król wysyła Iwana po czarodziejski przedmiot. Iwan wyrusza w drogę. Siostra wysyła brata po lekarstwo. Brat wyrusza w drogę. Macocha wysyła pasierbicę po ogień. Dziewczynka wyrusza w drogę. Kowal wysyła parobka po krowę. Parobek wyrusza w drogę, itd. 380 . W tym przypadku „wyprawianie po coś” czy też „wyruszanie w drogę” to wielkości stałe, czyli funkcje. Zatem każda z występujących postaci może być wymieniona na wiele innych postaci, które będą realizowały te same funkcje. I tak na przykład zamiast króla może pojawić się chłop, kupiec, ojciec czy też, przywołując 376 377 378 379 380 D. Ulicka, Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka…, s. 15. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 64. Tamże, s. 64–65. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. X. W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 143. 104 �bardziej współczesne jego transformacje, prezydent, klasa społeczna, mieszkańcy wioski, naród, generał, gospodyni domowa itd. itp. Odpowiednio: Iwanem, bratem, dziewczynką, parobkiem może być każda inna postać realizująca tę samą funkcję, czyli przykładowo: sportowiec, Naród Wybrany, Batman, polityk PiS-u, Józef Piłsudski, starotestamentowy Dawid, Bolek i Lolek, Reksio, Jezus Chrystus, Czerwony Kapturek czy pasta Colgate z reklamy itd. itp. Ważne jest, aby pamiętać, że konstytutywne dla tych wszystkich postaci jest, w przypadku króla jak i jego transformacji, to samo działanie, czyli „posyłanie”, natomiast w przypadku Iwana i jego transformacji – „wyruszanie w drogę”. W konsekwencji Propp nie myśli o bajce w kategoriach motywów (jednostek tematycznych), lecz rozpatruje ją jako kombinację funkcji, co prowadzi go do wniosku, że: (...) można analizować części składowe bajki niezależnie od tego, do jakiej fabuły należą 381. Na tym jednak nie koniec. Po analizie stu bajek, rosyjski badacz uznał, że istnieje dokładnie 31 specyficznych funkcji, które mimo przesunięć i wahnięć zachowują zawsze tę samą kolejność. Natomiast układ funkcji można nazwać właśnie kompozycją bajki. W konsekwencji dla autora Morfologii…: (...) bajka magiczna jest opowiadaniem, zbudowanym na właściwej kolejności przedstawionych funkcji w ich różnych odmianach, przy czym niektóre z tych funkcji mogą się nie pojawiać, a inne mogą się powtarzać 382 . Trzydzieści jeden funkcji, które poniżej przedstawię, są zatem wszystkimi wykrytymi i wyabstrahowanymi funkcjami, a nie tymi, które są wspólne dla wszystkich konkretnych bajek magicznych. Podsumowując, to właśnie wspomniany: 381 382 Tamże, s. 145. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. 105 �(...) układ funkcji można nazwać kompozycją bajki. A zatem bajki magiczne odznaczają się jednorodną kompozycją. To właśnie stanowi ich wyróżnik. Gatunek bajki magicznej należy więc charakteryzować nie ze względu na obecność cudownych momentów i nie na drodze wyliczania fabuł, lecz biorąc pod uwagę ich budowę lub kompozycję383. Analiza morfologiczna doprowadziła Proppa do stworzenia modelu bajki magicznej, na który składały się wspomniane funkcje. Są one z jednej strony tożsame z gatunkami działań siedmiu postaci384, z drugiej odpowiadają właściwemu porządkowi funkcji. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że „krąg działań” postaci oznacza dystrybucję funkcji między rolami i jest w istocie modelem wtórnym, zależnym od modelu kolejności działań postaci385: Funkcje (gatunki działań) pozostają w stosunku do siebie w takiej samej relacji, jak kolejne nuty melodii (relacje poziome). Rodzaje działań wchodzących w skład tej samej funkcji odpowiadają natomiast różnym potencjalnym wysokościom pojedynczego dźwięku (relacje pionowe). W terminologii strukturalistycznej funkcje tworzą zatem szereg syntagmatyczny, a rodzaje działań to trzydzieści jeden odrębnych szeregów paradygmatycznych386. Proponuję jednak, żeby podczas odczytywania zrekonstruowanego przez Proppa układu funkcji, dla ułatwienia interpretować go jednocześnie w kontekście odkrytego przez van Gennepa schematu obrzędu przejścia. Postępując w ten sposób, nie tylko przekonamy się, że budowa bajki magicznej odpowiada układowi typu chiasmus, na co już zwrócił uwagę Leach, analizując mitologię biblijną, ale jest także specyficznym modelem pokazującym żywotność scenariusza będącego wzorem dla rytualnych działań dla wszystkich tych, 383 384 385 386 Tenże, Bajki magiczne…, s. 92. Postaciami tymi są: antagonista (złoczyńca), darczyńca (dawca), magiczny pomocnik, królewna lub jej ojciec, osoba posyłająca, bohater i fałszywy bohater [za:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–79. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 161. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. XIII. 106 �którzy mitu (w naszym przypadku są to dwie starotestamentowe Księgi Samuela) znać nie muszą. Wystarczy bowiem, że uświadomimy sobie, jak ogromny wpływ na kształtowanie naszego odbioru świata ma czytanie i opowiadanie bajek, narracje historyczne387, wszelkie przekazy medialne388, relacje z wydarzeń historycznych389, wydarzeń telewizyjnych transmitowanych na żywo390, jak ważne w konstruowaniu wizji świata mają obejrzane filmy391, reklamy392, czytanie tak popularnych powieści kryminalnych393, które wewnętrznie realizują układ funkcji odpowiadający w istocie kompozycji bajki magicznej. Zatem nie ma nic szczególnego w tym, że także politycy sięgają po te schematy, aby rozumieć, opisywać świat oraz wyznaczać i realizować cele, które następnie uważają za „konieczność historyczną”, za „naturalną kolej rzeczy” czy wręcz narzucającą się z dużą siłą „oczywistość”. Michel de Certeau w słynnej książce Wynaleźć codzienność wskazał jednak na jeszcze jeden niezwykle interesujący aspekt analiz Proppa: Aktualne nowatorstwo Proppa polega na analizie taktyk, których zestaw i kombinacje znajdują się w bajkach, dokonywanych na podstawie elementarnych jednostek niebędących znaczeniami ani postaciami, ale czynnościami odnoszącymi się do konfliktowych sytuacji. Interpretacja ta pozwala więc kolejnym badaczom uznać bajki za strategiczne dyskursy ludu. (…) W historiach owych, odwracających nierzadko stosunki sił i – jak opowieści 387 388 389 390 391 392 393 P. Ricoeur, Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008, H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000, H. White, Proza historyczna, Kraków 2009, J. Wasilewski, Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. E.W. Rothenbuhler, Komunikacja rytualna, Kraków 2003, s. 99–120. J. Tokarska-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008, D. Kosiński, Teatra polskie: historie, Warszawa 2010, M. Sahlins, Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006, D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia Transmitowana na żywo, Warszawa 2008, A. Jawłowski, Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. R. Stam, R. Burgoyne, S. Flitterman-Lewis, New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000, Ch. Vogel, Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią…, s. 93–116. U. Eco, Nieobecna struktura, Warszawa 2003, s. 395, M. Czubaj, dz. cyt., Gdańsk 2010, s. 80–81. 107 �o cudach – zapewniających słabemu zwycięstwo w utopijnej przestrzeni cudowności, ujawniają się formalne struktury codziennych praktyk. Przestrzeń ta zabezpiecza broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku. Skrywa ją także przed społecznymi kategoriami, które „nadają bieg historii”, ponieważ nad nią panują. A tam, gdzie historiografia opowiada w czasie przeszłym o strategiach ustanowionej władzy, historie „magiczne” oferują swej publiczności (cześć uważnemu słuchaczowi) taktyki możliwe do wykorzystania w przyszłości 394. Zanim jednak stanie się jasne, na czym polega strategiczna siła „dyskursu ludu”, ta specyficzna broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku, warto najpierw przyjrzeć się wymienionym przez Proppa funkcjom, które z jednej strony pokrywają się ze schematem obrzędu przejścia, a z drugiej odpowiadają wspomnianej sekwencji rytualnej opisanej przez Leacha i zastosowanej przeze mnie do analizy starotestamentowej sagi. Właśnie z tych powodów proponuję, żeby uważny czytelnik odczytywał starotestamentową sagę i kręgi działań występujących tam postaci w kontekście funkcji zaproponowanych przez Proppa. Analizując bajkę magiczną, warto pamiętać, że rosyjski badacz stworzył statyczny model uniwersalny (szereg syntagmatyczny), natomiast sensy przypisywane postaciom oraz ich atrybutom – w jego przypadku i w każdym kolejnym – mają charakter lokalny (realizacje paradygmatyczne). Dzieje się tak, bowiem zdaniem Proppa, struktura nie występuje w postaci abstrakcyjnej, lecz jest dostępna jedynie w konkretnej narracji, która realizowana jest w charakterystycznych dla każdej kultury kodach. Dlatego tak ważne jest, aby wychodząc od modelu Proppa, przenieść go w odmienny kontekst kulturowy w celu odkrycia interesującego mnie słownika konkretnie stosowanych kodów. Postępując w ten sposób, łatwiej nam będzie zrozumieć, jak konkretne osoby pełniące funkcje społeczne łączą się z kręgami działań postaci, co z kolei 394 M. de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008, s. 25. 108 �pozwoli wykazać istnienie kulturowych tendencji we wrzucaniu konkretnych osób w symboliczne kategorie antagonisty, bohatera czy fałszywego bohatera395. Każda bajka magiczna zaczyna się od sytuacji początkowej, w której następuje jakieś nieszczęście, stanowiące transformację b r a k u 396 . Propp podkreślał, że siedem pierwszych funkcji bajki magicznej stanowi przygotowanie do właściwej akcji. I tak oto funkcja I oznacza sytuację, w której jeden z członków rodziny odchodzi z domu 397 (w starotestamentowej sadze oznacza to odejście od systemu politycznego opartego na Sędziach). Następnie bohater otrzymuje zakaz (II funkcja). W kontekście sagi funkcja ta realizowana jest poprzez ostrzeżenie Boga, że prośba ludu, aby ustanowić króla nad nimi, jest grzechem bałwochwalstwa 398 . Naruszenie zakazu (III funkcja)399 jest ściśle związane z otrzymaniem zakazu (II funkcja). Tak więc funkcje II i III stanowią podwójny element, co oznacza, że druga połowa może się pojawiać bez pierwszej. Bardzo ważne jest, że od tego momentu w narracji bajki pojawia się postać antagonisty bohatera, złoczyńcy400: Jego rolą jest zakłócenie spokoju szczęśliwej rodziny, wywołanie jakiegoś nieszczęścia, przyniesienie szkody, wyrządzenie krzywdy. Przeciwnikiem bohatera może być zarówno smok, jak i diabeł, rozbójnik, czarownica czy macocha (…) Przyszedł, zakradł się, czy przyleciał i zaczyna działać 401. 395 396 397 398 399 400 401 J.J. Liszka, The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989, s. 121–128. W. Propp, Bajki magiczne…, s. 98, 1 Sm 8, 5. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 28. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 18–22. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 29. Tamże. 109 �Jak starałem się wykazać w rozdziale pierwszym, ustanowienie króla związane jest z odrzuceniem Boga, co umożliwia wprawienie w ruch mechanizmu, który zdaniem Girarda, jest w istocie szatanem402… Funkcja IV polega na dokonywaniu zwiadu przez antagonistę. Następnie antagonista otrzymuje informacje o swojej ofierze (lud Izraela), co stanowi funkcję V. W konsekwencji złoczyńca usiłuje oszukać swoją ofiarę, aby zapanować nad nią lub jej mieniem, co określił Propp mianem podstępu (funkcja VI)403. W tym celu antagonista może zmienić postać, działać przez namowę, stosować rozliczne oszustwa czy formy przemocy. Ostatecznie ofiara ulega oszustwu i mimowolnie pomaga wrogowi, co stanowi funkcję VII. Według Proppa bohater zawsze ulega namowom antagonisty, co prowadzi do nieszczęścia przygotowawczego404. W kontekście sagi ta funkcja odpowiada losowaniu, które z jednej strony publicznie potwierdza wybór Saula na króla, z drugiej odpowiada strukturalnie losowaniu kozła ofiarnego przeznaczonego nie Panu, lecz – jak wynika ze strukturalnej analizy sagi – Azazelowi oraz, jak wiemy, stanowi stygmat ofiarniczy kozła, który stanie się ofiarą przebłagalną złożoną następnie w ofierze Bogu. W konsekwencji dochodzi do niezwykle ważnej funkcji VIII, w której antagonista wyrządza jednemu z członków rodziny szkodę lub krzywdę, co w konsekwencji uruchamia właściwą akcję całej bajki405: Odejście, naruszenie zakazu, udzielenie informacji, udane oszustwo – wszystko to przygotowuje tę funkcję, umożliwia ją lub przynajmniej ułatwia. Dlatego pierwsze siedem funkcji można traktować jako część przygotowawczą bajki, podczas gdy szkodzenie stanowi jej zawiązanie406. 402 403 404 405 406 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 31. Tamże, s. 32. Tamże. Tamże. 110 �Antagonista szkodzi na bardzo wiele sposobów. Propp szczegółowo opisuje 19 z nich. Niezwykle ważne jest to, że nie wszystkie bajki zaczynają się od szkodzenia (kradzieży, zabicia, wypędzenia, grożenia, dręczenia). Jego ekwiwalentem morfologicznym, jak zaznaczyłem nieco wcześniej, jest wspomniany już brak, niedostatek, który prowadzi do poszukiwań407. W tym miejscu Propp wprowadza kolejną funkcję, którą oznacza jako VIIIa. Chodzi o to, jak to określił rosyjski badacz, że jednemu z członków rodziny czegoś brakuje, pragnie on coś posiadać408. Gdyby Girard znał pracę Proppa, zapewne na tej funkcji szczególnie skupiłby swoją uwagę. Co ciekawe – brak odpowiadający funkcji VIII lub VIIIa pojawia się z konieczności w każdej bajce i, zdaniem Proppa, nie ma innych form zawiązania akcji. Zatem zawiązanie ma ścisły związek ze szczególnym rodzajem pragnienia, które Girard określił mianem pragnienia mimetycznego prowadzącego do rywalizacji mimetycznej i w konsekwencji kryzysu ofiarniczego. Funkcja IX opisana jest następująco: bohater dowiaduje się o nieszczęściu lub braku; zostaje wysłany lub pozwala mu się odejść. Ta funkcja jest niezwykle ważna, ponieważ wprowadza do bajki postać bohatera. Niestety, Propp w żaden sposób nie problematyzuje tej funkcji, wprowadzając przy tej okazji postać bohatera fałszywego (choć dostrzega w tym miejscu dwa rodzaje bohatera: pokrzywdzonego i poszukującego). Bohaterowi fałszywemu poświęca inne funkcje, co za chwilę zaprezentuję. Funkcja IX realizowana może być także w ten sposób, że bohater zostaje wygnany, skazany na śmierć, lecz zostaje potajemnie uwolniony, a zatem wyrusza w drogę wbrew swojej woli lub musi wyruszyć w drogę, bowiem alternatywą jest dla niego śmierć409. Z analizy starotestamentowej sagi jasno wynika, że pragnienie ustanowienia monarchii w Izraelu płynęła z pragnienia ludu bycia jak inne narody, które posiadają króla, a dzięki temu 407 408 409 Tamże, s. 35. Tamże, s. 36. Tamże, s. 38–39. 111 �są skuteczniejsze w prowadzeniu wojen ze swoimi wrogami. Zatem zadaniem Saula jako króla jest przede wszystkim zwyciężać wrogów Izraela. Równie interesująca jest funkcja X, w której poszukujący zgadza się lub decyduje na przeciwdziałanie. Należy jednak pamiętać, że w przypadku wygnanych, zabitych, zaczarowanych i zamienionych bohaterów ten element nie występuje, bowiem nie mają oni woli wyzwolenia410. W ten sposób dochodzimy do funkcji XI, w której bohater opuszcza dom. Funkcja ta jest realizowana na dwa różne sposoby w zależności od tego, czy bohater jest poszukujący, czy też pokrzywdzony. Pamiętając o wnioskach płynących z analizy strukturalnej starotestamentowej sagi, intuicja badawcza każe mi podążać za losem wygnanego bohatera, którego pozornie tylko czekają przygody bez określonego celu411, bowiem należy pamiętać, że każda bajka magiczna kończy się XXXI funkcją określaną mianem wesela, co oznaczać może także zdobycie przedmiotu poszukiwań, jak również zostanie królem „innego”, „złotego” królestwa. Przypomnę raz jeszcze, że jedyną alternatywą jest surowa kara i zdemaskowanie bohatera jako bohatera fałszywego lub antagonisty, co określane jest jako funkcja XXVIII. Zanim jednak do tego przejdę, chciałbym zwrócić uwagę na to, że w funkcji XI pojawia się nowa postać nazwana przez Proppa darczyńcą lub dawcą412. Darczyńcą, w kontekście tekstu mito-logicznego, jest, w mojej ocenie, prorok Samuel, przez którego przemawiał Bóg. Przejdźmy jednak do funkcji XII, w której bohater zostaje poddany próbie przez darczyńcę, i tutaj znowu posłużę się cytatem: „co przygotowuje otrzymanie przez niego magicznego środka lub pomocnika”413. Ta funkcja określana jest jako: pierwsza funkcja darczyńcy414. A zatem darczyńca wystawia bohatera na próbę. W Biblii 410 411 412 413 414 Tamże, s. 39. Tamże. Tamże, s. 40. Tamże. Tamże. 112 �paradygmatyczną realizacją tej funkcji będzie oczywiście scena, która miała dać odpowiedź, czy Saul jest godny bycia królem nad Izraelem415. Ową próbą, o czym warto kolejny raz przypomnieć, miało być ukaranie Amalekitów polegające na ich wymordowaniu, zniszczeniu wszystkiego, co do nich należało oraz nałożeniu na nich klątwy416. Kluczowa dla losów bohatera jest jego odpowiedź na działania przyszłego darczyńcy (funkcja XIII). Jeśli bohater sprosta próbie, wtedy otrzymuje magiczną pomoc (funkcja XIV), jeśli nie − wtedy nie otrzymuje magicznego pomocnika lub środka, zostaje zdemaskowany jako fałszywy bohater i realizuje wspomnianą już wcześniej funkcję XXVIII. Następnie zostaje surowo ukarany przez darczyńcę, realizując funkcję XXX, co strukturalnie odpowiada końcowi bajki. Wiemy, że Saul nie sprostał próbie. Bojąc się swojego ludu, oszczędził życie Agagowi, za co w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił417. Od tego momentu postać Saula wpisuje się w krąg działań bohatera fałszywego, co zapowiada nieuniknioną i straszną karę, jaka go czeka. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że bajka może mieć kilka przebiegów. A zatem powinniśmy pamiętać o tym, że: Z punktu widzenia morfologii bajką można nazwać dowolną akcję rozwijającą się od szkody lub braku, przez pośrednie funkcje, aż do wesela lub do innych funkcji, występujących w charakterze rozwiązania. (…) Taki rozwój akcji nazwalibyśmy przebiegiem. Każde nowe wyrządzenie szkody, każda nowa strata lub brak, tworzą nowy przebieg. Jedna bajka może mieć kilka przebiegów, więc w toku analizy należy przede wszystkim ustalić, z ilu przebiegów się składa. Jeden przebieg może następować bezpośrednio po drugim, mogą się one jednak również przeplatać, rozpoczęty przebieg może się zatrzymywać, może pojawiać się nowy. Nie zawsze łatwo jest wydzielić przebiegi akcji, ale zawsze jest to możliwe, i to z wielką ścisłością418. 415 416 417 418 1 Sm 15, 1. 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 10–23. W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 91. 113 �Analiza strukturalna starotestamentowej sagi odczytana w świetle teorii morfologicznej Proppa ukazała jak na razie dwa przebiegi. Przypomnę, że w pierwszym – Saul zrealizował rolę zarezerwowaną dla fałszywego bohatera, który nie sprostał zadaniu i w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił (bohater nie otrzymał magicznej pomocy). Co oznacza, że pierwszy przebieg kończy się negatywnie. Los fałszywego bohatera jest okrutny, bo musi on zostać surowo ukarany, co w przypadku Saula oznacza, jak już wiemy, problematyczną śmierć na wzgórzu Gilboa. Zanim do niej jednak dochodzi, w strukturze mitu pojawia się postać Dawida, co odpowiada rozpoczęciu drugiego przebiegu, który ostatecznie kończy się pozytywnie. Chciałbym jednocześnie zaznaczyć, że Dawid realizuje wszystkie przygotowawcze funkcje aż do XIII, kiedy – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać próbie (zabija Goliata), otrzymuje magiczną pomoc (błogosławieństwo Boże) i, w następnej kolejności, realizuje funkcję XV − zostaje przeniesiony z jednego królestwa do drugiego, co oznacza także przeniesienie bohatera do miejsca, gdzie znajduje się przedmiot jego poszukiwań. W przypadku Dawida funkcja ta jest realizowana przeniesieniem na dwór króla Saula. Król, jak dobrze pamiętamy, zazdrosny o rosnącą popularność Dawida posyła go na bardzo niebezpieczne misje419. W tym miejscu staje się jasne, że Saul przestaje realizować krąg działań bohatera. W drugim przebiegu zaczyna realizować bowiem krąg działań charakterystyczny dla króla/fałszywego bohatera (ojca królewny)420, który jest zazdrosny o Dawida i w związku z tym wrogo do niego nastawiony, co związane jest z zadawaniem mu trudnych zadań421. Powinniśmy pamiętać cały czas o tym, że ród Saula od momentu nieudanej próby zostaje w sadze stopniowo deprecjonowany i sprowadzony ostatecznie do jednej z transformacji postaci antagonisty, czyli złoczyńcy422. 419 420 421 422 1 Sm 18, 7. Dawid po zabiciu Goliata dostał obiecaną córkę króla – Mikal. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–76. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 29. 114 �Stopniowo demonizowany król (realizujący wcześniej krąg działań fałszywego bohatera), którego Bóg opuścił, umiera („samobójstwo” Saula na wzgórzu Gilboa). Dzieje się tak ponieważ: Zawsze istnieje jakiś złoczyńca, jakiś gnębiciel ludu. Był wszechmocny, ale już nie jest. W końcu Bóg go przeklina. Dopada go pomsta wojsk niebieskich 423 . Następnie Dawid zostaje królem Judy. Kolejna funkcja XVI polega na walce bohatera i jego antagonisty. Strukturalnie ujmując tekst biblijny, uważam, że postacią będącą antagonistą Dawida jest syn Saula − Iszbaal424, z którym Dawid przystępuje do bezpośredniej walki. Mimo to Iszbaal nie ginie z rąk Dawida, lecz zostaje zabity przez jego dwóch żołnierzy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że magicznym środkiem, czy raczej realizatorami magicznej pomocy w kontekście całej mito-logicznej sagi o Saulu i Dawidzie, są postacie, które wyręczają Dawida w kolejnych zabójstwach. Dzieje się tak aż do finalnego i najważniejszego mordu rytualnego, w wyniku którego Dawid przygotowuje grunt pod nastanie rządów Salomona rozpoczynającego złoty wiek Izraela. Ludzie – czy jak wolałby Girard – tłum425, staje się „magicznym środkiem” niezbędnym do osiągnięcia celu. Tłum jest bowiem przekonany, że realizuje wolę sacrum. Po śmierci Iszbaala Dawid „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów był z nim”426. W konsekwencji Dawid realizuje funkcję XIX, która oznacza usunięcie początkowego „nieszczęścia” lub „braku”427, co strukturalnie odpowiada sprowadzeniu Arki Przymierza do Jerozolimy. Funkcji XX odpowiada natomiast powrót bohatera, czyli zamieszkanie Dawida w Jerozolimie. Dla wnikliwego czytelnika staje się jasnym, że odtąd Dawid, podobnie jak wcześniej Saul, 423 424 425 426 427 R. Girard, Dawna droga…, s. 31. Przypominam, że jego imię stopniowo deprecjonowane oznacza ostatecznie „mąż wstydu”. R. Girard, Dawna droga…, s. 26. 2 Sm 5, 10. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 52. 115 �zaczyna realizować więcej niż jeden krąg działań. O ile jednak Saul realizował krąg działań bohatera fałszywego i króla, to postać Dawida łączy krąg akcji bohatera i króla. Stąd wynika odmienny los Dawida, który mimo iż dopuszcza się szkaradnego czynu, jakim jest wykorzystanie żony swojego żołnierza a następnie wysłanie go na pewną śmierć428, nie spotyka go los tak okrutny jak Saula. Ważne jest natomiast, że Dawid realizuje funkcję XXI, czyli ściganie bohatera429 i ratunek przed pościgiem (funkcja XXII), co często kończy bajkę. Funkcje te odpowiadają strukturalnie konfliktowi Dawida z jego najstarszym synem Absalomem, który zamordował swojego starszego brata Amnona, a następnie wystąpił w otwartym konflikcie przeciwko swojemu ojcu. Warto przypomnieć, że Absalom także ginie z rąk żołnierzy Dawida. Pamiętajmy jednak cały czas o tym, że bajka może się składać z wielu przebiegów i wszystkie one nie tylko stanowią kontynuację danej bajki430, jak chciał Propp, ale także stanowią one specyficzne powtórzenie, które ma na celu ujawniać ukrytą strukturę mitu. Z tej perspektywy proponuję, żebyśmy przyjrzeli się trzeciemu i ostatniemu istotnemu przebiegowi (czy też powtórzeniu), który w kontekście analizy strukturalnej całej sagi miał charakter demaskatorski i ujawniał rytualny charakter mordu kończącego kryzys. Strukturalnie pokrywa się on także z drugą, przebłagalną ofiarą złożoną z kozła. Przypomnijmy, że Dawid stanął po raz kolejny przed trudnym zadaniem, realizując tym samym funkcję XXV. Propp podkreślał, że ta funkcja jest jednym z najbardziej lubianych przez odbiorców elementów bajki431. W sadze trudne zadanie związane było z przezwyciężeniem trwającego trzy lata głodu, który zapanował w całym Izraelu432. Co ciekawe, wśród 12 przykładowych realizacji tej funkcji wymienia jedną łudząco pokrywającą się z paradygma428 429 430 431 432 2 Sm 11, 3; 2 Sm 11, 1–26. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 54. Tamże, s. 56. Tamże, s. 58. 2 Sm 21, 1. 116 �tyczną realizacją starotestamentowej sagi. Chodzi tutaj o dokonywanie wyboru, co oznaczało wskazanie poszukiwanej osoby spośród dwunastu takich samych dziewczynek i takich samych chłopców433. W przypadku mitu biblijnego chodziło oczywiście o selekcję siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Nie ma sensu powtarzać raz jeszcze dokładnej realizacji paradygmatycznej odpowiadającej kontekstowi starotestamentowej sagi, dlatego posłużę się jedynie kolejnymi funkcjami. Prawidłowe wykonanie zadania przez Dawida (oznaczające u Proppa funkcję XXVI) wiązało się z rozpoznaniem bohatera (funkcja XXVII), w konsekwencji fałszywy bohater lub antagonista zostaje zdemaskowany (funkcja XXVIII). Następnie bohater przybiera nową postać, co także oznaczać może budowanie cudownego pałacu (domu dla Arki Przymierza) – realizacja funkcji XXIX. Ostatecznie, jak już wspomniałem wcześniej, bohater zawiera małżeństwo/ zostaje królem, co oznacza wesele (funkcja XXXI)434. W przypadku biblijnej sagi oznacza to ostateczne umocnienie na tronie królewskim rodu Dawida i zapowiedź nastania okresu złotego wieku Izraela symbolicznie odpowiadającemu rządom jego syna Salomona. Uważnemu czytelnikowi, który nie zniechęcił się powyższą analizą, z pewnością nie umknął fakt, że starotestamentowa saga odczytana w kategoriach teorii morfologicznej Proppa odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej! Czy to oznacza, że mamy do czynienia z uniwersalnym modelem ujawniającym strukturę obrzędu przejścia? Moim zdaniem, tak może być. Jeśli bowiem dostrzeżemy zbieżność trzech wymienionych przebiegów składających się na interesujący mnie mit z trzema fazami obrzędu przejścia: rytuałowi wyłączenia, rytuałowi liminalnemu oraz rytuałowi włączenia – wtedy łatwiej dostrzeżemy, że już układ funkcji jest specyficznego rodzaju scenariuszem. Pierwszy przebieg odpowiada bowiem strukturalnie losowi fałszywego bohatera, który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/ 433 434 W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 59. Tamże, s. 61–62. 117 �zakaz, za co spotyka go kara, drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera, trzeci i ostatni odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla sprowadzonych do roli antagonistów, dzięki czemu niweluje „brak” i doprowadza ostatecznie do nastania złotego wieku. Dla ułatwienia sporządziłem poniższy schemat, który obrazuje tą strukturę: I PRZEBIEG II PRZEBIEG III PRZEBIEG RYTUAŁ WYŁĄCZENIA BRAK RYTUAŁ WŁĄCZENIA RYTUAŁ LIMINALNY NADMIAR Schemat 2. Schemat strukturalny starotestamentowej sagi odpowiadający trzem przebiegom bajki magicznej. Opis schematu: I) przebieg odpowiada losowi fałszywego bohatera, II) przebieg relacji fałszywego bohatera/króla i bohatera, III) przebieg odpowiada natomiast relacji bohatera/króla i przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla. W tym miejscu warto przejść do inspirujących i uzupełniających analiz Algirdasa Juliena Greimasa, jednego z najbardziej znaczących reprezentantów współczesnej semiotyki 435 , który podjął bardzo ciekawą próbę syntezy „syntagmatyki” Proppa i „paradygmatyki” Lévi-Straussa. Badania Greimasa wpisują się dzisiaj w nurt gramatyki narracyjnej i neostrukturalizmu zwanego także strukturalizmem „antyhumanistycznym”, któ435 A. Grzegorczyk, Rekonstrukcja mitu w semiotyce A. J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, E. Leach (red.), Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 99. 118 �rego wyraźną cechą jest dążenie do scjentystycznej epistemologii pozbawionej antropologicznego punktu widzenia. Dla mnie Greimas jest ważny przede wszystkim jako mistrz mitologicznej komparatystyki oraz wytrwały poszukiwacz uniwersaliów kulturowych 436 . Greimas w swoich badaniach starał się osiągnąć z jednej strony specyficznie rozumiany przez siebie, wcześniej postulowany przez Lévi-Straussa, poziom mitologii powszechnej 437, z drugiej – starał się wdrożyć projekt polityczny, jakim było zrekonstruowanie mitologii litewskiej z fragmentów bajek i mitów uznanych przez badacza za kanoniczne 438 dla kultury litewskiej. Zatem analizy Greimasa zaprowadziły go do miejsca, w którym zrekonstruowana mitologia litewska stała się modelem „dla”439 – używając słów Geertza – współcześnie ciągle żywotnego dyskursu tożsamości narodowej na Litwie. Zanim jednak Greimas osiągnął ten poziom, jeszcze raz przypomnę: (...) w swojej analizie bajki brał za podstawę Proppa, „poprawiając” go za pomocą teorii Lévi-Straussa, a w analizie mitu – odwrotnie – wychodził od Lévi-Straussa, uzupełniając go Proppem 440 . Moim celem nie będzie przy tej okazji szczegółowe zrekonstruowanie wszystkich ustaleń tego bardzo inspirującego semiotyka, ani tym bardziej przywołanie zaproponowanego przez niego bardzo rozbudowanego i szczegółowego słownika, który może być rozwijany w zasadzie bez końca441. To, co mnie jednak szczególnie interesuje, związane jest ze wskazaniem przez Greimasa mechanizmu zmiany ról tej samej postaci. W związku z tym francuski semiotyk litewskiego pochodzenia rozwijający ustalenia Proppa postulował, 436 437 438 439 440 441 K. Rosner, Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] A. Grzegorczyk, Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997, s. 57. C. Lévi-Strauss, Opowieść o rysiu, Łódź 1994. A.J. Greimas, O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. C. Geertz, Interpretacja kultur, Kraków 2005, s. 115–117. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 174. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 94. 119 �aby postacie, takie jak: osoba posyłająca bohatera i ojca królewny połączyć w jedną postać i określić ją mianem nadawcy. Postać magicznego pomocnika i darczyńcy włączyć z kolei w postać pomocnika. Trzecia postać odbiorcy i podmiotu powinna, według niego, łączyć się natomiast z bohaterem. W tym układzie królewna jest, zdaniem Greimasa, przedmiotem442. Uważam, że doceniając ten redukcjonistyczny sposób myślenia, należy pozostać sceptycznymw wobec tak sztywnej metody łączenia postaci, bowiem jak sam Greimas szczerze przyznawał: Możliwości popełnienia pomyłki kryją się na każdym zakręcie tekstu, a granica pomiędzy intuicją a „wyobraźnią” nigdy nie jest oczy wista. Jedynie porównanie tekstu z innymi tekstami, podobieństwa i różnice oraz jego wewnętrzna spójność gwarantują „mityczną prawdę”443 . Poza tym Greimas bazował na funkcjach i postaciach Proppa, które traktował jak wyjściowe dane, w oderwaniu od kontekstu folklorystycznego, historycznego i, co dla mnie niezwykle istotne, społecznego w ujęciu procesualnym, co powodowało, że jego analizy opierały się – co zapożyczył z kolei od Lévi-Straussa – na kulturowo-etnograficznych kodach (seksualnym, pokarmowym, naturalnym). Musimy pamiętać o tych wszystkich uwagach, ponieważ wspomniany mechanizm łączenia i redukcji postaci pozwala nam wyjaśnić możliwość odgrywania przez Saula trzech wspomnianych ról, a przez Dawida dwóch, co z kolei ściśle determinuje selekcję ofiarniczą osób ze stopniowo degradowanego i, co dla nas nie może być żadnym zaskoczeniem, ostatecznie zantagonizowanego rodu Saula. 442 443 A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 133–167. [Za:] M. Zowczak, O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, O bogach i ludziach…, s. 18. 120 �Kolejną inspiracją płynącą z analiz Greimasa jest zwrócenie uwagi na to, że istotą mitu jest naruszenie umowy (co prowadzi do nieszczęść) oraz jej odnowienie 444 , na co jasno wskazują mity445 , w tym także ten, który – w kontekście prowadzonego tutaj śledztwa – szczególnie mnie interesuje. Ten istotny element naruszenia i odnowy umowy ukrywają z kolei analizy morfologiczne bajki magicznej. Co wydaje mi się równie ważne w kontekście prowadzonej tutaj analizy, Greimas powiązał syntagmatycznie początek bajki z negatywną serią podwójnych funkcji, czyli nagromadzenia nieszczęść i alienacji bohatera z pozytywną serią związaną z jej zakończeniem, czyli usunięciem nieszczęścia i nagrodzeniem bohatera. Owa syntagma kontraktowa odpowiadała budowie kwadratu semiotycznego, który – zdaniem twórcy gramatyki narracyjnej – jest konstruktem czysto logicznym, leżącym u podstaw szeregu dwóch innych syntagm narracyjnych (performatywnej – odpowiadającej próbom bohatera oraz dysjunkcyjnej – odpowiadającej przemieszczeniom bohatera). Wszystkie trzy syntagmy odpowiadają strukturze głębokiej, która determinuje działania konkretnych aktorów – realizatorów funkcji. W rezultacie połączenia owych syntagm powstaje, zdaniem Greimasa, wspólna narracja 446 . Wszelkie próby bohatera w narracji bajki magicznej są, zdaniem badacza, środkiem rozwiązywania konf liktowych stosunków przez transformację sytuacji negatywnej w pozytywną. Greimas wprowadził przy tym hierarchię tych prób, które co prawda dostrzeżone zostały w bajkach magicznych dzięki analizie morfologicznej Proppa, natomiast nie są bezpośrednio dostrzegalne dzięki analizie strukturalnej mitów. Zatem wspomniane próby są odpowiednio: próbą kwalifikująca, zasadniczą i gloryfikującą 447. Jeśli pomy444 445 446 447 A.J. Greimas, Porównawcza nauka o micie, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 119–132. E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 118–120. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 90. A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego…, s. 144–154. 121 �ślimy w tym kontekście o trzech interesujących mnie przebiegach bajki w kategoriach trójfazowego schematu obrzędu przejścia, na który składają się rytuał separacji, liminalny i włączenia, wtedy łatwiej nam będzie zrozumieć związek wymienionych prób z punktami kulminacyjnymi odpowiadającymi trzem fazom rytuału przejścia. W tym kontekście odpowiednio próba kwalifikująca związana jest z losowaniem, które strukturalnie pokrywa się z losowaniem kozła ofiarnego. Druga, zasadnicza, przed którą staje Saul, faktycznie dyskwalifikuje tę postać i czyni ją bohaterem fałszywym. W konsekwencji Saul nie dochodzi do próby gloryfikującej, stając się jednocześnie bohaterem fałszywym/królem/antagonistą. Dzieje się jednak coś jeszcze − przedstawiciele jego rodu biorą udział w próbie gloryfikującej jako symboliczne ofiary/antagoniści, strukturalnie odpowiadający kozłowi ofiarnemu przeznaczonemu Bogu. W przypadku Dawida próba zasadnicza, której jego postać sprostała, otwiera drogę do ostatniej – gloryfikującej, w której bierze udział jako bohater/ofiarnik. W ten sposób Dawidowi/bohaterowi/ofiarnikowi udaje się zażegnać kryzys, składając w rytualnej ofierze symbolicznych zdeprecjonowanych przedstawicieli pierwszego porządku należących do rodu Saula/fałszywego bohatera/króla/ antagonisty. Bajka magiczna, w ujęciu Greimasa, sama w sobie ma charakter mediacyjny448 − jest kodem, czy też specyficznym komunikatem 449, którego znajomość umożliwia generowanie kolejnych opowieści mitycznych 450 . Postępując w ten sposób, można zatem odkryć strukturalnie głębinowe treści, które generują diachroniczne wielości na poziomie dyskursów451, jak także umożliwiają odkrycie ogólnych zasad analizy dowolnych wątków 448 449 450 451 E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 177. E.W. Rothenbuhler, dz. cyt., s. 73–92. M. Zowczak, dz. cyt., s. 9. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 178. 122 �narracyjnych 452 . Innymi słowy, Greimas pokazał, że można przetworzyć „inwentarz elementów” narracji Proppa, uzupełniając go o wnioski płynące z analizy strukturalnej mitu, co umożliwi stworzenie dowolnego „systemu wtórnego”, który odpowiada temu, co dziś określamy dyskursem 453 . 452 453 C. Bremond, Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4, s. 285–291. A. Grzegorczyk, Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992, s. 75. 123 ��Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności Uważam, że jest to najlepszy moment do tego, aby wzbogacić dotychczasowe analizy o wybrane kwestie, które twórczo rozwinęli tacy antropolodzy, jak Victor Turner i Marshall Sahlins. Na potrzeby prowadzonego tutaj śledztwa postanowiłem zacząć od ustaleń brytyjskiego antropologa, uzupełniając je o perspektywę analiz Sahlinsa. W rozdziale pierwszym jedynie zasygnalizowałem, że w analizach strukturalnych Biblii Edmund Leach wskazywał na związek struktury tekstu biblijnego z ustaleniami Turnera dotyczącymi sfery liminalnej (betwixt and between) 454 . Postępując w ten sposób, Leach postulował, aby szukać ściślejszych związków między strukturą tekstów sakralnych a konf liktami społecznymi ujętymi w rytualny kontekst procesów społecznych 455 . Rozwijając ten bardzo ważny wątek, stworzymy warunki do zastosowania statycznego modelu strukturalnego w ujęciu procesualnym. Turner jest niezwykle inspirującym badaczem, który mimo że nie stworzył spójnego systemu teoretycznego na miarę prób Lévi-Straussa czy Girarda i tak odcisnął ogromne piętno na badaczach zajmujących się problematyką dynamiki społecznej, konf liktów społecznych oraz ich związku z gatunkami performatywnymi, takimi jak: teatr, rytuał, film, poezja, proza czy karnawał. Przez jednych był określany mianem strukturalisty456 , przez innych jako przedstawiciel antropologii symbolicznej 457, 454 455 456 457 E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 4–42. H. Czerwińska-Burszta, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud”, t. 70, 1986, s. 51–65. J. Drozdowicz, Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009, s. 151–178. �procesualnego symbolizmu 458 , twórca antropologii widowisk459, prekursor antropologii doświadczenia 460 , antropologii politycznej 461, był uznawany za jednego z ojców-założycieli nowej dyscypliny kulturoznawczej nazwanej ritual studies, co – jak dowodzi Mathieu Def lem 462 – w żaden sposób nie wyczerpuje licznych prób sklasyfikowania dorobku intelektualnego szkockiego antropologa. Turner nie ukrywał, że ogromny wpływ na wypracowanie jego podejścia do zmian społecznych miało przypadkowe odkrycie znanej koncepcji obrzędu przejścia wypracowanej przez – przywoływanego już w pracy – Arnolda van Gennepa. Brytyjski badacz dostrzegł w koncepcji francuskiego folklorysty strukturalny klucz do swoich dotychczasowych ustaleń dotyczących większości rytuałów, które badał wcześniej w małym południowoafrykańskim plemieniu Ndembu 463 . W efekcie ponownego „odkrycia” i uznania koncepcji struktury obrzędu przejścia napisał książkę pt. Proces rytualny: struktura i antystruktura 464 , która stała się niemal od razu, z jednej strony manifestem jego antropologii procesualnej, z drugiej podsumowaniem badań Turnera na temat związku między działaniami obrzędowymi a przemianami struktury społecznej 465 . W tej bardzo ważnej książce Turner dowodził, że wszelka dynamika społeczna odbywa się dzięki specyficznej umiejętności przechodzenia społeczeństw jak i jednostek ze struktury do struktury poprzez antystrukturę, 458 459 460 461 462 463 464 465 M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002, s. 188–199. L. Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk, Warszawa 2005, s. 9–32, J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl…, s. 11–35. V. Turner, E.M. Bruner (red.), Antropologia doświadczenia, Kraków 2011. T. C. Lewellen, dz. cyt. M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia…, s. 199. V. Turner, Las symboli: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. Tenże, Proces rytualny… A. Szyjewski, Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] V. Turner, Las symboli…, s. XII. 126 �która odpowiada specyficznym relacjom ludzkim zwanym communitas. U van Gennepa owo przejście odpowiadało rytualnemu wyjściu osoby lub grupy ze sfery profanum (rytuały wyłączenia) przez sferę sacrum (rytuały liminalne, sfera najintensywniejszego oddziaływania sacrum, stan communitas), by następnie odmieniona osoba lub grupa (po zmianie statusu społecznego) mogła zostać ponownie włączona (rytuały włączenia) do sfery profanum. Zatem sfera profanum u francuskiego folklorysty odpowiada strukturze w ujęciu Turnera – czyli społeczeństwu rozumianemu jako system zróżnicowanych, zhierarchizowanych i zinstytucjonalizowanych pozycji, ról oraz statusów – innymi słowy ten model charakteryzuje „normalne”, codzienne sposoby w jakich funkcjonuje społeczeństwo. Communitas odpowiada zatem sferze intensywnego oddziaływania sacrum, sferze liminalnej, w której społeczeństwo jawi się jako niezróżnicowana i nieustrukturyzowana wspólnota, gdzie ma miejsce całkowite zrównanie jednostek podporządkowanych jedynie władzy rytualnej. Różnicę między właściwościami charakterystycznymi dla liminalności a systemem hierarchicznym odpowiadającym strukturze można wyrazić, za przykładem Lévi-Straussa, w formie wybranych przeze mnie binarnych opozycji 466 ujętych w poniższej tabeli: 466 communitas struktura przejście stan całość częściowość homogeniczność heterogeniczność równość nierówność anonimowość system nazewnictwa brak statusu społecznego status społeczny brak rangi zróżnicowanie rang V. Turner, Proces rytualny…, s. 124–125. 127 �brak samolubstwa samolubstwo całkowite posłuszeństwo posłuszeństwo tylko dla starszych rangą świętość laickość wiedza święta wiedza techniczna ciągłe odnoszenie się do mocy mistycznych okresowe odnoszenie się do mocy mistycznych prostota złożoność akceptacja bólu i cierpienia unikanie bólu i cierpienia Zdaniem Turnera każde ludzkie społeczeństwo jest zatem procesem dialektycznym nieustannie następujących po sobie faz struktury i antystruktury. W każdym społeczeństwie, w różnych okresach, jeden albo drugi z tych „nieśmiertelnych antagonistów” jest zawsze górą467. Niezwykle ważne jest uświadomienie sobie, że – zdaniem Turnera – żadne społeczeństwo nie może funkcjonować bez tej specyficznej dialektyki468, którą badacz określił na łamach swojej książki właśnie mianem procesu rytualnego: Zachodzi tutaj proces dialektyczny, ponieważ bezpośredniość communitas pozwala na pośredniość struktury, gdy tymczasem w obrzędach przejścia ludzie są uwalniani od struktury i kierowani do communitas tylko po to, by powrócić do struktury odrodzonej i wzmocnionej przez ich doświadczenie communitas469. Warto zaznaczyć, że autor Procesu rytualnego zwrócił szczególną uwagę na fazę środkową w strukturze obrzędu przejścia van Gennepa (fazę liminalną), uznając ją za najważniejszą w tej dynamice. Taką decyzję zdeterminowały jego wnioski płynące z obserwacji i analiz symbolicznych działań uczestników w rytuałach Ndembu i, jak pisał, rozciągnięcie pojęcia liminalności 467 468 469 Tamże, s. 144. Tamże, s. 141. Tamże. 128 �do wszelkich stanów poza codziennym życiem 470 . Taka postawa pozwoliła mu na analizowanie i porównywanie zjawisk społecznych pochodzących z zupełnie innych kontekstów społeczno-kulturowych 471, które strukturalnie przebiegały w ten sam sposób. Każdy z tych przypadków ujawniał na swój sposób, że właśnie „ta faza przejścia jest najbliższa kontaktowi z boskimi albo nadludzkimi istotami lub mocami”472 . Innymi słowy to właśnie liminalność ujawnia, że: (...) marginalność, strukturalna podrzędność są warunkami, w których często powstają mity, symbole, rytuały, systemy filozoficzne i dzieła sztuki. Te formy kulturowe zaopatrują ludzi w zestaw wzorców czy modeli będących na pewnym poziomie okresowymi reklasyfikacjami rzeczywistości i stosunku człowieka do społeczeństwa, przyrody i kultury. Są jednak czymś więcej niż klasyfikacjami, ponieważ prowokują ludzi do działania i myślenia. Każdy z tych wytworów ma wielogłosowy charakter oraz wiele znaczeń i jest zdolny do poruszenia ludzi jednocześnie na wielu poziomach 473. Badacz dynamiki procesów rytualnych podkreślał, że w fazie liminalnej obrzędu przejścia, czyli w fazie, kiedy objawia się communitas, ujawniają się także główne wartości kultury. To w konsekwencji prowadzi do tego, że: (...) stosunki społeczne ulegają uproszczeniu, a mit i rytuał rozwinięciu. Można bez trudu zrozumieć, dlaczego tak jest: jeżeli liminalność traktujemy jako czas i miejsce wycofania się z normalnych form działania społecznego, to czas ten można postrzegać jako potencjalnie okres analizowania głównych wartości i pewników kultury, w której liminalność ta występuje 474. I w innym miejscu uzupełnia tę myśl: 470 471 472 473 474 Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 40. Tenże, Proces rytualny…, s. 138. Tenże, Liminalność i communitas, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004, s. 241. Tenże, Proces rytualny…, s. 140–141. Tamże, s. 168. 129 �Communitas ma tendencję do generowania metafor i symboli, które później są transformowane w zespoły kulturowych wartości; symbole nabierają „społeczno-strukturalnych” właściwości w otoczeniu uwarunkowań ekonomicznych i polityczno-prawnych. Ale te kulturowe i społeczno-strukturalne ramy są interpretowane i nakładane przez konkretne indywidua dążące do realizacji własnych celów, ideałów, miłości, nienawiści, władzy475. Co ciekawe, brytyjski antropolog dostrzegał i rozróżniał dwa główne typy rytuałów przejścia ze struktury do struktury poprzez stan communitas, dzieląc je odpowiednio na obrzędy podwyższenia statusu (gdy jednostka przechodzi z niższej pozycji do wyższej, podczas narodzin, wchodzenia w dojrzałość, małżeństwa czy przy wprowadzeniu jednostki w obowiązki) oraz rytuały odwrócenia statusu. Ze względu na tematykę pracy swoją uwagę badawczą skieruję w stronę zbiorowych rytuałów odwrócenia statusu, które towarzyszą zmianom społecznym. Ten specyficzny rodzaj rytuałów Turner uważał za zdolny do przywrócenia prawidłowej wzajemnej relacji pomiędzy strukturą a communitas w okresach spowodowanych katastrofami pojmowanymi przede wszystkim jako skutki ciężkich przewinień społecznych476, wtedy gdy wybucha wojna, w której bierze udział cała społeczność, a także w celu odwrócenia skutków głodu, suszy lub plagi477. Niezwykle istotne jest to, że Turner rozwijając analizy formalne obrzędu przejścia van Gennepa, widział ogromną potrzebę wzbogacenia ich o badania dotyczące symboli używanych w konkretnych kontekstach procesów rytualnych478. Postępując w ten sposób, wpisał swój projekt badawczy w kontekst symbologii komparatywnej479. Brytyjski badacz uznawał bowiem rytuały za dynamiczne układy znaczących symboli. 475 476 477 478 479 Tenże, Od liminalności do liminoidalności w zabawie, przepływie i rytuale, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 79. Tenże, Proces rytualny…, s. 176–177. Tamże, s. 170. Tenże, Badania nad symbolami, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 29. 130 �Symbole są także mocno związane ze zmianą społeczną – są kojarzone z indywidualnymi i zbiorowymi interesami, celami, znaczeniami, aspiracjami, ideałami – o których dowiadujemy się wprost lub wnioskujemy z obserwacji zachowania. Z tych powodów struktura i właściwości symboli rytualnych mają charakter dynamiczny, przynajmniej w obrębie danego kontekstu działania480. Według Turnera symbolem może być przedmiot, działanie, relacja społeczna, zdarzenie, gest, fragment przestrzeni, który jest arbitralnie uznawany za odwzorowujący lub przywodzący na myśl inny przedmiot, działanie, ideę itp481: Symbole wykazują właściwości kondensacji, jednoczenia odrębnych odnośników, a zarazem polaryzację znaczenia. Pojedynczy symbol reprezentuje wiele rzeczy jednocześnie. Nie wszystkie odnośniki są tego samego rzędu logicznego, niektóre zostają zaczerpnięte z wielu dziedzin doświadczenia społecznego i sfery sądów etycznych482. Wieloznaczność symboli jest w ujęciu tego uczonego sprawą kluczową, bowiem pozwala jednostkom i grupom wybierać w trakcie rytuału różne ich znaczenia, pozostając jednocześnie zjednoczonym wokół wspólnego symbolu. Symbole są zatem nie tylko wieloznaczne, ale dzięki temu podatne na manipulację. Symbole są także z jednej strony inicjatorem, a z drugiej rezultatem procesów rytualnych i dlatego zawierają w sobie jego właściwości483. Symbole, zarówno ich zmysłowe środki wyrazu (znaczące), jak i zbiory znaczeń (znaczone) są zanurzone w przebogatym świecie żyjących, świadomych, posiadających emocje i wolną wolę istot, które wykorzystują je nie tylko do wprowadzenia porządku w uniwersum, ale także do zakwestionowania społecznych prawideł – jedno i drugie dzieje się poprzez ich rozszerzenie lub redukcję – a tym samym do podważenia 480 481 482 483 Tamże, s. 32. Tenże, Las symboli…, s. 27. Tenże, Proces rytualny…, s. 82. Tamże. 131 �dotychczasowych aksjomatów, które zaczęły krępować rozumienie i manipulowanie współczesnymi wydarzeniami484. W tym kontekście Turnera interesowało jednak to, kto manipuluje symbolami, w jakim celu i na czym polega skuteczność symboliczna – czyli uczynienie z nich bodźca do działań. W tym sensie proponował, aby antropolodzy przyglądali się uważnie symbolom w działaniu, a zatem ich „odrywaniu się” od abstrakcyjnych systemów symbolicznych, w które były włączone i obserwowaniu kontekstów „wczepiania się” w nowe, powstające ad hoc kombinacje symboli służących, jak sam pisał: (...) konstytuowaniu, legitymizacji lub podważeniu programów i obowiązujących scenariuszy działań zbiorowych485. W kontekście prowadzonego tutaj śledztwa szczególnie interesować mnie będzie to, jak symbole „odrywają się” od abstrakcyjnego scenariusza mitologicznego uszczegółowionego o wnioski płynące z analizy morfologicznej bajki magicznej według Proppa. Następnie prześledzę proces ich „wczepiania się” w konkretne działania społeczne rozgrzewające do granic widzialności – używając metafory Turnera – interesujący mnie mechanizm rytualny. Tym samym w analizach konkretnych działań społecznych ujętych w kontekst procesualny będę traktował symbole niczym: (...) dynamiczny system złożony z elementów znaczących i znaczonych oraz zmiennych sposobów nadawania znaczeń, działający w określonym czasowo procesie społeczno-kulturowym486. Innymi słowy, za sugestią brytyjskiego antropologa będę się starał traktować rytuały: 484 485 486 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 33–34. Tenże, Badania nad symbolami…, s. 93. Tamże. 132 �(...) jako rozpoznawalne fazy w procesie społecznym, za pomocą których grupy społeczne dostosowują się do wewnętrznych zmian (wywołanych osobistymi czy frakcyjnymi walkami i konfliktami norm lub też innowacjami technicznymi, organizacyjnymi itd.) i adaptują się do środowiska zewnętrznego (społecznego i kulturowego, a także fizycznego i biotycznego). Z tego punktu widzenia symbol rytualny staje się elementem w działaniu społecznym, pozytywną siłą na tym polu wydarzeń487. Turner konsekwentnie rozwijając swój projekt procesualnej dialektyki, skoncentrował się na badaniu gier społecznych. W jego ujęciu oznaczają one: konf likty między paradygmatami, które ujawniają się w publicznych epizodach wybuchowego rozładowania napięcia 488 . Paradygmaty oznaczają dla Turnera zbiory zasad rywalizujących ze sobą grup. Zasady te stopniowo ulegają przekształceniu w metafory i symbole, mające moc mobilizowania sił politycznych, antagonizując w ten sposób rywalizujące grupy tworzące społeczeństwo. Tak zmobilizowani aktorzy społeczni doprowadzają z kolei do próby sił między wpływowymi nosicielami paradygmatów, zmieniając w ten sposób układ sił, w ramach którego funkcjonują owe jednostki. Zatem gry społeczne są dla Turnera procesami kontestacji rywalizujących ze sobą paradygmatów, które ujawniają sprzeczne interesy i postawy istniejące w każdym społeczeństwie bez względu na jego wielkość i złożoność. Co ciekawe Turner porównując wiele gier tego typu, które pochodziły z zupełnie różnych kontekstów społeczno-kulturowych i historycznych, dostrzegł, że wszystkie one mają „w znacznym stopniu taką samą strukturę czasową i procesualną”489, jaką odkrył u ludu Ndembu. Nieważne przy tym było to, czy chodzi o sprawę Dreyfusa, aferę 487 488 489 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 32. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. 133 �Watergate 490 , konf likt Tomasza Becketa z Henrykiem II491, powstanie księdza Hidalgo 492 czy też pielgrzymki do miejsc świętych 493 . Wszystkie one oglądane z meta-poziomu, niczym film, zdradzają istnienie struktury, którą dostrzec i wyróżnić potrafi retrospektywny obserwator494 . Odkrycie owej struktury w interesujących go grach społecznych umożliwiło mu wyróżnienie tzw. „procesjonalnej formy” gry. Warto podkreślić, że Turner myślał w tym kontekście o „temporalnej strukturze”495 , która oznacza czasowe następstwo zdarzeń układających się w cztery główne fazy działania publicznego dostępnego obserwacji i analizie. W ten oto sposób, zdaniem Turnera, „struktura fazowa gier społecznych” jest formą odgrywanych modeli i metafor, które istnieją w umysłach aktorów. Cztery wspomniane fazy gry społecznej przedstawiają się następująco: 1. Naruszenie ładu poprzez symboliczne jego zanegowanie. 2. Następną fazą jest kryzys, który pojawia się w następstwie naruszenia zwykłych stosunków społecznych. 3. Działania przywracające równowagę. 4. Reintegracja lub schizma 496 . Inaczej rzecz ujmując: W najprostszym ujęciu model gry obejmuje cztery sceny i zaczyna się od naruszenia jakichś relacji, uważanych za kluczowe w grupie odniesienia – która nie tylko tworzy scenerię, lecz również wyznacza wiele celów gry – by następnie przejść przez fazę szybko narastającej sytuacji kryzysowej ku 490 491 492 493 494 495 496 Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. Tenże, Dramaty społeczne a brazylijska umbanda, [w:] Tenże, Antropologia widowiska, Warszawa 2008, s. 49–110. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne: Tomasz Becket na radzie w Northampton, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 47–80. Tenże, Hidalgo: Historia jako gra społeczna, [w:] Tamże, s. 81–128. Tenże, Pielgrzymki jako procesy społeczne, [w:] Tamże, s. 139–194, V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27–31, (podkreślenia Ł.P.M.). 134 �wyraźnemu dychotomicznemu podziałowi grupy, a następnie zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie. Ostatnim stadium jest albo publiczne i symboliczne zamanifestowanie pojednania albo nieunikniona schizma. Sygnałem pierwszego stadium jest często otwarte, publiczne naruszenie jakiejś normy lub zasady rządzącej kluczową relacją, która została przeobrażona z przyjaznej w opozycyjną497. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten model gry pokrywa się ze schematem starotestamentowej sagi i, jak wiemy, z trzema przebiegami charakterystycznymi dla budowy bajki magicznej. Chciałbym jednak w tym miejscu skoncentrować się na przejściu od struktury przez antystrukturę, do struktury uwzględniając w schemacie rytualnym cztery fazy charakterystyczne dla gry społecznej: SFERA LIMINALNOŚCI II STRUKTURA III ANTYSTRUKTURA STAN COMMUNITAS I IV STRUKTURA Schemat 3. Proces rytualny odpowiadający czterem fazom gry społecznej. Opis schematu: I ) naruszenie ładu, II) kryzys, III) działania przywracające równowagę, IV ) reintegracja lub schizma. Autor Gier społecznych dostrzegał nie tylko ścisły związek między grami społecznymi a rytuałami, ale także z przedstawieniami teatralnymi. Ta specyficzna relacja wynika z tego, że podobnie w sztuce 497 Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63–64. 135 �teatralnej jak i podczas rytuału, a co za tym idzie w każdej fazie gry społecznej dochodzi, jego zdaniem, do publicznego wyeksponowania zbiorowego doświadczenia498. Chodzi o ucieleśnianie „atemporalnych struktur” istniejących „w głowach” tubylców (zestawy idei, wyobrażeń, pojęć, schematów fabularnych), które są choćby częściowymi modelami dla „temporalnych struktur” – czyli pragmatycznymi realizacjami owych gier. Zdaniem Turnera teatr wywodzi się z trzeciej fazy gier (działań przywracających równowagę), z jednej strony ujawniając elementy procesu społecznego, z drugiej nadając znaczenia wydarzeniom oraz będąc ich uważnym metakomentarzem: Teatr wywodzi się z trzeciej fazy dramatu społecznego, fazy, która w swej istocie jest próbą nadania znaczenia wydarzeniom „dramatu społecznego” w procesie nazwanym przez Richarda Schechnera „przywracaniem przeszłości”. Teatr w rzeczy samej jest wyolbrzymieniem, hipertrofią procesu sądowego i rytualnego; nie jest natomiast prostym powieleniem „naturalnego” wzorca dramatu społecznego. Jest więc w teatrze coś ze śledztwa, coś z sądzenia, coś z karania, ale także coś z praktyk religijnych499. W ten oto sposób teatr oraz inne gatunki performatywne charakterystyczne dla naszego typu społeczeństwa są ściśle związane z grami społecznymi stymulując się wzajemnie. Dostrzeżenie tego sprzężenia zwrotnego skłoniło antropologa do zwrócenia większej uwagi na teatralny charakter tego typu działań społecznych, który najlepiej wyraża, jego zdaniem, termin – dramat społeczny. Mechanizm tej wzajemnej stymulacji bardzo czytelnie obrazuje położona na boku ósemka zapożyczona od Richarda Schechnera500, lecz szczegółowo opisana przez Turnera: 498 499 500 J. Drozdowicz, dz. cyt., s. 157. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 14. R. Schechner, Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006, s. 96, V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 118. 136 �Schemat 4. Pętla dodatniego sprzężenia zwrotnego pomiędzy dramatem społecznym a performansami estetycznymi wg. Richarda Schechnera: Dwa półkola ponad horyzontalną linią podziału reprezentują jawny i widoczny obszar życia publicznego, półkola poniżej to rzeczywistość utajona, ukryta, możliwe nawet, że nieświadoma. Lewa pętla wyraża dramat społeczny, s k ł a d a j ą c y się z czterech faz: naruszenia ładu, kryzysu, przywrócenia równowagi i pozytywnego lub negatywnego rozwiązania. Prawa pętla reprezentuje jakiś gatunek przedstawienia kulturowego – dla naszych celów przyjmijmy, że jest to dramat sceniczny. Zauważmy, że jawny dramat społeczny zasila utajony obszar dramatu scenicznego; jego specyficzna forma w danej kulturze, w danym miejscu i czasie, nieświadomie lub może przed-świadomie wpływa nie tylko na formę, ale także na treść dramatu scenicznego, dla którego stanowi aktywne, „magiczne” lustro. Dramat sceniczny jest czymś więcej niż rozrywką, choć rozrywka zawsze jest jednym z jego istotnych wymiarów, jest metakomentarzem, umyślnym lub nieumyślnym, explicite lub implicite, do głównych dramatów społecznych danej epoki (wojen, rewolucji, skandali, zmian instytucjonalnych). Ale to nie wszystko: Jego przesłanie i retoryka stanowią pożywkę dla utajonej struktury procesualnej dramatu społecznego, co wyjaśnia jego podatność na rytualizację. Życie samo w sobie staje się lustrem dla sztuki, żywi ludzie odgrywają swoje życie, dramat sceniczny wyposaża protagonistów dramatu społecznego, owego „dramatu życia”, w najistotniejsze opinie, wyobrażenia, tropy i perspektywy ideologiczne501. Ten niezwykle inspirujący związek między grami społecznymi, procesami rytualnymi a gatunkami performatywnymi ujętymi w ramy dramatu społecznego stanowi także ciekawe uzupełnienie teorii Girarda. Warto przypomnieć, że francuski myśliciel również dostrzegał ścisły związek przedstawień teatralnych, które – jego 501 V. Turner, Przedstawienie w życiu codziennym, życie codzienne w przedstawieniu, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 179, (podkreślenia Ł.P.M.). 137 �zdaniem – wyrastają z kolektywnej przemocy i stanowią rodzaj obrzędów502 gwarantujących rytualne oczyszczenie wspólnoty, z tą jednak istotną różnicą, że są one jeszcze bardziej oczyszczone z przemocy niż ofiary rzeczywistych zbrodni rytualnych: (...) lecz bogatszych pod względem kulturowym, ponieważ zawsze – przynajmniej bezpośrednio – są to medytacje nad początkami tego, co religijne, i nad początkami kultury w jej całokształcie, nad potencjalnymi źródłami wiedzy. Turnerowski dramat społeczny, tak samo jak kryzys ofiarniczy u Girarda, stanowi uniwersalny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych i w dużym stopniu się z nim pokrywa: Cóż, zatem życie społeczne, nawet w swoich pozornie najspokojniejszych chwilach, jest brzemienne w dramaty społeczne. Jakby każdy z nas przechowywał w domowym zaciszu dwa swoje oblicza: „pokojowe” obok „wojennego”, pierwsze gotowe do współpracy, drugie odłożone na wypadek konfliktu. Ten pierwotny i odwieczny model agonistyczny jest właśnie dramatem społecznym. Wraz z rozwojem naszego gatunku, wraz z nabywaniem coraz większej zręczności w posługiwaniu się symbolami, postępującym opanowaniem natury, z nasileniem się naszych autodestrukcyjnych zapędów – staliśmy się mistrzami w opracowywaniu kulturowych modeli konfrontacji, rozumienia, nadawania znaczenia, a niekiedy pokonywania kryzysów – to właśnie nic innego jak druga faza permanentnego dramatu społecznego, który nęka nas bez przerwy na wszystkich poziomach organizacji społeczno-kulturowej503. Idąc dalej za wskazówkami Turnera, chciałbym zwrócić uwagę na niezwykle inspirujący fakt, że osoby biorące udział w dramacie społecznym wpisują się – dokładnie tak samo jak w przypadku kryzysu ofiarniczego – w „symboliczne typy”: (...) zdrajców, buntowników, łotrów, męczenników, bohaterów, wyznawców, kłamców, oszustów, kozły ofiarne504. 502 503 504 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 90. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 13, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 121. 138 �Innymi słowy, bycie w obsadzie tego specyficznego spektaklu, który następnie staje się kulturowym paradygmatem, jest tak samo – zdaniem Girarda i Turnera – najlepszą drogą do społecznej nieśmiertelności. Z racji poruszanego tutaj problemu oraz wcześniejszych analiz jest kluczowe, aby powiększyć tę przykładową listę kategorii symbolicznych o te, które stały się widzialne dzięki analizie morfologicznej zaczerpniętej od Proppa zastosowanej do interpretacji starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie. Są to oczywiście kategorie symboliczne: króla i bohatera, bohatera fałszywego i kozła ofiarnego. Turner ledwie wymienił niezwykle istotny dla teorii Girarda typ symboliczny kozła ofiarnego. Mimo to brytyjski antropolog wskazywał tropy prowadzące do uznania „kryzysu ofiarniczego” Girarda za wart rozwinięcia, wspominając choćby o tym, że: (...) aby zatamować rozlewający się kryzys, liderzy walczących grup sięgają po mniej lub bardziej formalne procedury regulacyjne i naprawcze. Różnią się one w zależności od stopnia skomplikowania kryzysu, natury wspólnoty nim dotkniętej i zakresu jej autonomii w stosunku do szerszego systemu relacji społecznych. Owe procedury to zarówno osobiste rady i pokątne arbitraże, formalne mechanizmy sądowo-prawne, jak i publiczne rytuały. Te ostatnie wiążą się z „ofiarą”, w sensie ścisłym lub moralnym; przysłowiowy kozioł ofiarny jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi 505 . Wiele wskazuje zatem na to, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu modeli możliwych do aktywowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz każdy kryzys ofiarniczy wpisuje się w model dramatu społecznego, stając się wzorcem konfrontacji oraz prób reintegracji dla kolejnych jego realizacji. 505 Tamże, s. 114, (podkreślenia Ł.P.M.). 139 �Równie inspirujące dla prowadzonego tutaj śledztwa antropologicznego jest wskazanie Turnera na istnienie tzw. „symboli dominujących” (zwanych także przez niego źródłowymi, kluczowymi, kardynalnymi, ześrodkowującymi, osiowymi czy centralnymi), które pojawiają się w różnych kontekstach obrzędowych. Mają one siłę kontroli całej procedury rytualnej a czasami poszczególnych etapów dramatu społecznego. Co wydaje się jeszcze ciekawsze, ich znaczenie jest w bardzo wysokim stopniu stałe i spójne w całym systemie symbolicznym. Dzieje się tak, według Turnera, z bardzo prostej przyczyny: Właśnie dzięki tym właściwościom symbole dominujące dość łatwo poddają się analizie w obrębie kulturowego systemu odniesień. Można je uznawać za „wieczne przedmioty” – nie tyle trwające w nieskończoność, ile takie, do jakich kategoria czasu się nie odnosi. Stanowią tym samym stosunkowo trwałe punkty zarówno w strukturze społecznej, jak i kulturowej, będąc miejscami styczności między tymi dwoma rodzajami struktury506. Niezwykle ważne jest jednak to żeby zrozumieć, iż w każdym przykładzie użycia symbolu dominującego istnieją co najmniej trzy porządki odniesienia: (1) znaczenie jawne, którego podmiot jest w pełni świadom, odnoszące się do jasno wyrażonych celów obrzędu; (2) znaczenie utajone, które podmiot uświadamia sobie bardzo słabo, choć na późniejszym etapie może je sobie w pełni uzmysłowić, odnoszące się do innych obrzędowych i pragmatycznych kontekstów działania społecznego; (3) znaczenie ukryte, którego podmiot zupełnie sobie nie uświadamia507. Symbole dominujące – czy jak wolała Sherry B. Ortner – symbole kardynalne 508 są jednocześnie „scenariuszami kardynalnymi”, czyli określają operacyjne formy podstawowych związ506 507 508 V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej…, s. 216, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 216–217, (podkreślenia Ł.P.M.). S.B. Ortner, O symbolach kardynalnych, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej…, s. 106. 140 �ków pomiędzy celami a środkami działania 509. Ciekawe jest to, że zdaniem Ortner każda kultura posiada pewną liczbę takich scenariuszy, które jeszcze raz przypomnę: (...) określają właściwe cele oraz wskazują skuteczny sposób ich osiągnięcia, formułując w ten sposób kardynalne strategie kulturowe 510 . Turner w ciekawy sposób dowodził, że w dramatach społecznych wykorzystywane są symbole dominujące/kardynalne organizujące realizację scenariusza konkretnych działań społecznych. Dzięki wcielającym się symbolom tego rodzaju możliwe staje się aktywowanie scenariusza kardynalnego, który odpowiada w istocie interesującemu mnie mechanizmowi rytualnemu. W tym miejscu prowadzonego śledztwa ważne jest założenie, że takim symbolem będą różne realizacje jego kategorii, począwszy od postaci biblijnego Dawida („prawego i sprawiedliwego”), bajkowego króla/bohatera poprzez jego paradygmatyczne realizacje zrekonstruowane w pogłębionym studium przedmiotu odpowiadającym dwóm grom społecznym z udziałem odpowiednio Józefa Piłsudskiego oraz polityków partii Prawa i Sprawiedliwości. Pogłębione studium przedmiotu oznacza tym samym: Historię pojedynczej grupy lub społeczności w dłuższym okresie, zestawionej jako następstwo różnego typu jednostek procesu, w tym wspomnianych już gier społecznych i przedsięwzięć społecznych. Jest czymś więcej niż zwykłą historiografią, obejmuje bowiem również użytkowanie wszelkich narzędzi pojęciowych, które przekazują antropologia społeczna i kulturowa 511. 509 510 511 Tamże, s. 111. Tamże. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 141 �Najwyższy czas aby wzbogacić prowadzone śledztwo o podejście właściwe dla strukturalnej antropologii historycznej w ujęciu Marshalla Sahlinsa512. Clifford Geertz uznawał tego bardzo inspirującego badacza za bezkompromisowego obrońcę poglądu o istnieniu odrębnych kultur, z których każda nie tylko stanowi „totalny kulturowy system ludzkich działań”, ale może być rozumiana w kategoriach strukturalistycznych513. Spośród bardzo bogatego dorobku tego amerykańskiego antropologa szczególnie zaintrygowały mnie analizy okoliczności związanych ze śmiercią kapitana Jamesa Cooka. Marshall Sahlins na łamach dwóch książek Wyspy historii514 i Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład 515 dowodził, że James Cook zginął na Hawajach zamordowany przez tubylców w – niezwykle inspirującym dla historyków i antropologów – „strukturalnym splocie okoliczności”. Ów szczególnego rodzaju splot wydarzeń związany był z tym, że James Cook – zwany Kolumbem Pacyfiku zginął z rąk Hawajczyków 14 lutego 1779 roku przez błąd i jego konsekwencje, w ramach którego został uznany 17 stycznia 1779 roku za wcielenie boga Lono516. Do tego brzemiennego w skutkach nieszczęśliwego splotu okoliczności doszło dlatego, że w zgodzie z obowiązującym kalendarzem tubylców James Cook pojawił się w zatoce Kealakekua w czasie święta na cześć boga Lono. Postać mitologiczna tego boga łączona jest: (...) z naturalnym wzrostem i rozmnażaniem się ludzi, powracającym co roku na wyspy wraz z użyźniającymi deszczami pory zimowej: jest także starożytnym królem, który przybywa w poszukiwaniu swojej świętej panny młodej517. 512 513 514 515 516 517 M.D. Sahlins, Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje…, s. 145. C. Geertz, Zastane światło, Kraków 2003, s. 125. M. Sahlins, Wyspy historii… Tenże, Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg, [w:] Tenże, Wyspy historii… Tamże, s. 124. 142 �W konsekwencji przybycia Jamesa Cooka w tym specyficznym kontekście czasu świątecznego, wielki odkrywca został poddany przez kapłanów lokalnej społeczności zwyczajowym obrzędom powitalnym przewidzianym właśnie dla tego hawajskiego boga. Zdaniem Sahlinsa właśnie wtedy, podczas wielkiej ceremonii Makahiki, brytyjski kapitan statku Discovery stał się sobowtórem wizerunku Lono. Na tym epizodyczna historia kapitana Cooka pewnie by się zakończyła, gdyby nie to, że kilka tygodni później – 13 lutego 1779 – któryś z tubylców nie ukradł szalupy należącej do statku Discovery. To wydarzenie sprowokowało „rytualną kontynuację” przybycia Cooka będącego, dla niektórych z mieszkańców wysp, w istocie wcieleniem Lono. Rankiem 14 lutego 1779 roku James Cook zszedł na ląd z grupą żeglarzy, żeby wziąć jako zakładnika hawajskiego króla – Kalaniopu’u, co miało wymusić od tubylców oddanie skradzionej szalupy. Od tego momentu kapitan „zepsuł stworzony dla siebie boski skrypt”518, wywołując swoim zachowaniem kryzys mitopolityczny. Gdy kapitan wraz z żeglarzami dotarł do namiotu króla, dla retrospektywnego badacza, jakim jest Sahlins, stało się jasne, że w decydującym momencie Cook i Kalaniopu’u, czyli „Bóg i Król, przeciwstawiają się sobie jako kosmiczni adwersarze”519. W jednej magicznej chwili Cook, zdaniem Sahlinsa, przechodzi metamorfozę od istoty będącej obiektem czci do przedmiotu wrogości, co ostatecznie prowadzi do jego zbiorowego mordu520, a następnie rytualnego złożenia jego ciała w ofierze przez hawajskiego króla521. Przykładowa analiza Sahlinsa, którą nie będę się teraz szczegółowo zajmował, ponieważ nie jest to głównym celem mojej pracy, doskonale obrazowała proces, w którym dla aktorów społecznych zaciera się różnica między historią a rytuałem. 518 519 520 521 T.H. Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009, s. 242. M. Sahlins, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 124. Tamże, s. 124. Tamże, s. 125. 143 �Wnioski do jakich dochodzi Sahlins, spotkały się z ostrym sprzeciwem innego antropologa, Gananatha Obeyesekerego, który daje im wyraz na łamach książki Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku522. Jak słusznie zauważa Geertz, robi tak raczej z pobudek moralnych i politycznych, niż w wyniku podważenia empirycznych dowodów, jakie zebrał i strukturalnie opracował Sahlins523. Obeyesekere nie chce się zgodzić z Sahlinsem, który między innymi przedstawia tubylców, jego zdaniem, jako irracjonalnych ludzi, którzy Cooka mylili z bogiem. Nie chcę dalej wchodzić w szczegóły tego, w istocie ideologicznego sporu, jaki wywołał Obeyesekere. Moim zdaniem, tubylcy ówcześnie zamieszkujący Hawaje stali przed takim samym problemem jak tubylcy z Rosji czy współcześni nam Polacy, którzy w specyficznych okolicznościach mito-logicznych mają problem z odróżnieniem znaku od nazwy własnej, możliwych narracji na temat rzeczywistości, które są brane w istocie za samą rzeczywistość. Przypomnę raz jeszcze przykład z Uspienskiego: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie524. Innymi słowy – nie chodzi o to, żeby uznać fakt, że dla wszystkich Hawajczyków kapitan Cook był Lono, ale raczej o zrozumienie, w jakim kontekście Cook ze statusem Lono wywołał kryzys strukturalny, który następnie został zażegnany wraz z jego śmiercią (w kolektywnym mordzie) i rytualnym złożeniu w ofierze przez hawajskiego króla. Można sobie jednak zadać pytanie, co z tego specyficznego mordu – dokonanego pod koniec XVIII wieku gdzieś na 522 523 524 G. Obeyesekere, Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. C. Geertz, Stan antropologicznej sztuki…, s. 127. B. Uspienski, Mit – imię – kultura…, s. 66. 144 �egzotycznych, dla współczesnych Polaków, Hawajach – wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? Śpiesząc z odpowiedzią, chciałbym za Sahlinsem zwrócić uwagę na fakt, że w sprzyjających okolicznościach dochodzi do sytuacji, w których historyczne działania stają się projekcją relacji mitycznych525 właściwych dla każdej kultury. Każde społeczeństwo, nie wykluczając także nam współczesnego, ma osobliwą mitopoetykę, która kryje się za konkretnymi mitopraktykami526, możliwymi do rozszyfrowania przez antropologów, którzy starają się zrozumieć wydarzenia historyczne w ich specyficznie kulturowym kontekście. Tak właśnie dochodzi do możliwych obserwacji „strukturalnych splotów okoliczności”, które w ujęciu Sahlinsa oznaczają: Praktyczną realizację kategorii kulturowych w określonym kontekście historycznym, wyrażających się w działaniu historycznych sprawców mających określone interesy (…). Struktura splotu okoliczności jako pojęcie ma wartość strategiczną przy określaniu ryzyka symbolicznego (np. odniesienia) i selektywnych reifikacji (np. dokonywanych przez tych, którzy są u władzy)527. Zatem w ujęciu Sahlinsa każdy kryzys polityczny jest w istocie kryzysem mitopolitycznym528. Taki kontekst wydarzeń historycznych powoduje, że kluczowi aktorzy społeczni, czyli tzw. postacie znaczące, które się nimi stały na mocy strukturalnego splotu okoliczności529, muszą dźwigać strukturalne brzemię530 swoich postaw i czynów, stając się częścią kryzysów mitopolitycznych w konkretnym kontekście układów kulturowych i społecznych. 525 526 527 528 529 530 M. Sahlins, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 67. Tamże, s. 67, M. Sahlins, Jak myślą „tubylcy…, s. 106. Tenże, Wprowadzenie, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 14. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 142. Tenże, Kultura i sprawstwo w historii, [w:] Tenże, Z przeprosinami dla Tukidydesa…, s. 132. Tenże, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii…, s. 62. 145 �Przechodząc do pogłębionego studium przedmiotu, chciałbym wytłumaczyć się ze specyficznej postawy wobec wydarzeń historycznych. Za sugestią mistrzów, takich jak: Uspienski, Girard, Turner czy Sahlins, także i dla mnie opowiadanie historii to nic innego, jak: (...) relacjonowanie od początku tego, czego wynik jest już znany, przy czym znajomość wyniku decyduje o doborze (z archiwum) kolejnych epizodów opowieści 531. Nie jest zatem zaskoczeniem, że właśnie stałe elementy kompozycyjne wyabstrahowane z analizy morfologicznej starotestamentowej sagi ujętej w kontekst kryzysu ofiarniczego oraz dramatu społecznego zdeterminuje „rytm historyczny” prezentowanych wydarzeń. Pod pojęciem „rytm historyczny”, znowu za Sahlinsem, rozumiem: Zagęszczenie wydarzeń w danym przedziale czasowym, przy czym kryterium decydującym o tym, co liczy się jako wydarzenie, jest znaczenie dla ostatecznego wyniku 532. Zdaniem amerykańskiego antropologa – to właśnie wydarzenie wywołuje zmiany w postrzeganiu czasu przeszłego i nadaje moc szerszemu ładowi społecznemu, reifikując je i uosabiając w postaciach konkretnych aktorów społecznych533, takich jak interesująca mnie postać Józefa Piłsudskiego. 531 532 533 Tenże, Kultura i sprawstwo w historii…, s. 129–130. Tamże, s. 131. Tamże. �Józef Piłsudski pojawia się na scenie534 Jeśli po wiekach historycy będą wyrokować o istnieniu ludzi na podstawie zachowanych życiorysów – dojdą być może do wniosku, że Piłsudski w ogóle nie istniał. Że został wymyślony przez poetów ku pokrzepieniu serc małego, cierpiącego niewolę narodu 535. Trudno się nie zgodzić z faktem, że Józef Piłsudski jest jedną z najbardziej zmitologizowanych postaci w historii Polski i jedną z najważniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego536. Dziesiątki książek, niezliczone ilości artykułów na jego temat już mogą stanowić pewną miarę ważności tego bohatera w polskiej mito-historii537. Piłsudski już za życia konsekwentnie kreował swoją legendę, będąc nie tylko człowiekiem czynu – jak lubił o sobie mówić, ale także człowiekiem słowa, który bardzo rzetelnie „przykładał się do procesu mitologizacji własnej osoby”538. Ten płodny autor, który pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, nigdy nie zapomniał, że słowo ma „wielką magiczną moc”539. Z oczywistych względów Józef Piłsudski interesuje mnie z jednej strony jako postać, która stopniowo została pochłonięta przez symbol bohatera mitycznego, którego mito-logicznym przeznaczeniem, jeszcze raz to przypomnę, jest przeciwstawienie się siłom będącym transformacją pierwszego 534 535 536 537 538 539 Ta część rozdziału II jest rozwinięciem artykułu, który napisałem z Markiem Pawlakiem: Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010, s. 299–318. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 11. J. Faryś, Rola Józefa Piłsudskiego w II Rzeczypospolitej, [w:] J. Faryś, T. Sikorski (red.), Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Szczecin 2006, s. 7–16. A. Czubiński, Józef Piłsudski (1867–1935). Legenda i rzeczywistość, [w:] A. Czybiński (red.), Józef Piłsudski i jego legenda, Warszawa 1988, s. 29–58. W. Wójcik, Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999, s. 7. Tamże. �stworzenia i jego dwuznaczności. Z drugiej strony Piłsudski interesuje mnie jako symbol kardynalny, który zrealizował scenariusz odpowiadający z grubsza strukturze postaci starotestamentowego Dawida lub, jak kto woli, mito-logice postaci bohatera bajki magicznej. Pytanie, na ile świadomie Józef Piłsudski wpisał się w postać symboliczną, która wprawia w ruch mechanizm rytualny, pozostanie już na zawsze bez jednoznacznej odpowiedzi. Mimo to nie chciałbym z tego powodu zatrzymywać toku śledztwa. Są liczne poszlaki, takie jak na przykład Przemówienie przez radio w ósmą rocznice odzyskania niepodległości autorstwa Józefa Piłsudskiego, które świadczyć może o myśleniu synkretycznym silnie obecnym w przedstawieniu ówczesnej sytuacji mito-politycznej w Polsce. Nie byłoby w nim nic interesującego, gdyby nie dwa równie interesujące fakty. Po pierwsze, przemówienie zostało wygłoszone przez radio do narodu kilka miesięcy po przewrocie majowym 1926 roku. Po drugie, jego budowa strukturalnie odpowiadała bajce magicznej. Dzięki takiemu zabiegowi Piłsudski postanowił wytłumaczyć wszystkim słuchaczom radia, czym był zamach stanu i jaką odegrał w niej rolę nasz magiczny bohater. Zanim jednak przyjrzymy się nieco bliżej i tej poszlace, musimy pamiętać, że śledztwo należy prowadzić po kolei i na tyle szczegółowo, żeby dostrzec, iż sam życiorys Piłsudskiego w ciekawy sposób pokrywa się z losem bohatera mito-logicznego, takiego jak choćby starotestamentowy Dawid. Nie bez znaczenia jest także fakt, że po zamachu majowym w 1926 roku piłsudczycy rozwijali własny program wychowawczy we wszystkich ówczesnych podręcznikach historii, w których silnie zmitologizowana postać Piłsudskiego stanowiła symbol cnót i zachowań narodowych. W ramach wychowania państwowego konsekwentnie zrównywano także interes państwowy z działalnością polityczną Marszałka540 co, w oczywisty 540 W. Paruch, Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, Tom I, Toruń 2010, s. 320–330. 148 �sposób, przyczyniało się do umocnienia symbolu tego polityka541, który kształtował i nadal kształtuje świadomość narodową i historyczną wielu Polaków542. Przez następne lata, aż po naszą współczesność, postać Piłsudskiego jak i kluczowe wydarzenia związane z jego działalnością polityczną i wojskową stały się symbolami źródłowymi konsekwentnie wykorzystywanymi w rozmaitych rywalizacjach politycznych543. Na tym etapie postępowania chciałbym przede wszystkim skoncentrować swoją uwagę badawczą na Józefie Piłsudskim, jako postaci mito-historycznej, która umiejętnie wykorzystywała swoją wyjątkową pozycję do generowania dyskursu publicznego oraz tworzenia specyficznej narracji, stosując przy tym foucaultiańskie mechanizmy selekcji, kontroli i doboru. Owe mechanizmy konsekwentnie budowały grunt symboliczny pod proces selekcji ofiarniczej przeciwników politycznych Piłsudskiego, których wykluczenie stworzyło z kolei okoliczności niezbędne do zakończenia ówczesnego dramatu społecznego. W ten sposób zrytualizowanie dyskursu przez Piłsudskiego, służyło mu za niezbędną podstawę wprowadzanych w życie zabiegów mito-politycznych. Świetnie ujął to Michel Foucault: 541 542 543 H. Składanowski, Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek– Toruń 2007, s. 183–195, A. Sepkowski, Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008, s. 101–118. P. Cichoracki, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005, H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008. M. Golon, Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), dz. cyt., s. 196–221, A. Adamczyk, „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w amyśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010, s. 331–343. 149 �Rytuał określa kwalifikację, jakie musi mieć jednostka, która mówi (i która w grze dialogu, interrogacji, recytacji powinna przyjmować taką, a nie inną pozycję i formułować takie, a nie inne wypowiedzi), definiuje gesty, zachowania, okoliczności i cały zbiór znaków nieodzownie towarzyszących dyskursowi; wreszcie rytuał ustala domniemaną lub narzuconą skuteczność słów, ich oddziaływanie na tych, do których są skierowane, i wyznacza granice ich wartości przymuszającej. Dyskursy religijne, prawne, terapeutyczne, a częściowo także polityczne nie dają się oddzielić od ustawionego rytuału, który determinuje zarówno właściwości jednostkowe, jak i przyjęte role podmiotów mówiących544. W interesującym mnie kontekście dramatu społecznego, to właśnie osoba Józefa Piłsudskiego – pochłonięta przez symbol „prawego i sprawiedliwego” – zyskała owe „moce” selekcji i regulacji dyskursu. Uważam, iż Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisuje się w logikę dramatu społecznego, także dlatego że staje się postacią, która kanalizuje zbiorową przemoc545, kierując ją na swoich przeciwników politycznych i wpisując ich we wspomniane już symboliczne typy. Używając konsekwentnie języka magicznego, Piłsudski prowadzi do ich wykluczenia z życia społecznego, wrzucając ostatecznie w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. Zatem – to właśnie Piłsudski rytualizuje i kwalifikuje słowa, to on także ustala role podmiotów mówiących, a w konsekwencji dystrybuuje i zawłaszcza dyskurs wraz z jego władzą i wiedzą. Mechanizmy te wprowadza zaś jako uprzywilejowana (symboliczna) w strukturalnym splocie okoliczności postać dramatu społecznego. Tym samym Piłsudski analogicznie – mimo zasadniczych różnic – do biblijnego Dawida, posiadł moc, która predestynuje go do przeprowadzenia społeczeństwa przez cztery fazy dramatu społecznego wpisanego także w mito-logikę kryzysu ofiarniczego. Pomijając, być może ważne dla niektórych istotne, informacje dotyczące tej postaci, chciałbym się skoncentrować tylko na wydarzeniach kluczowych, odpowiadających stałym elementom kompozycyjnym dramatu społecznego. 544 545 M. Foucault, dz. cyt., s. 28–29. P.A.J. Cezar de Castro Rocha, dz. cyt., s. 11. 150 �Jak zaznaczyłem Marszałek używał biegle i powszechnie języka noszącego znamiona magicznego, bez użycia którego podział na symboliczne typy nie mógłby być skutecznie zainicjowany. Specyfika tego języka polega na jego rytualizacji i pragmatyczności, która, jak łatwo się domyśleć jest ściśle związana z ostatecznym celem, którego jest ilustracją, czyli przygotowaniem społeczeństwa do zgody na złożenie w ofierze symbolicznych przedstawicieli pierwszego porządku uznawanego przez Piłsudskiego za przyczynę kryzysu społecznego. Trzeba przy tym pamiętać, że zawsze: Wróg musi się wcielić w konkretne osoby bądź – przynajmniej – w konkretne grupy. Stąd pospieszne i spektakularne nominacje na wrogów. (…) W takich przypadkach chodziło o szybkie wyznaczenie osób – symboli, ku którym winna się skierować społeczna nienawiść. Symbol łatwych do manipulowania i podkreślających podział na swoich i obcych. (...) Wrogów traktowano w dwojaki sposób. Jako potężną grupę, mającą tzw. zagraniczne powiązania (…), ale także jako odseparowane jednostki, będące jakby ekspozyturami obcości i zakłócające normalny tok życia narodowego546. Charakterystyczną procedurą dla tego typu języka: (...) jest narzucanie wyrazistego znaku wartości; znak ten, prowadzący do przejrzystych polaryzacji, nie ma prawa budzić wątpliwości, jego punktem docelowym jest zdecydowana, nie podlegająca zakwestionowaniu ocena. Częstokroć oceny prowadzące do podziałów dychotomicznych stają się ważniejsze od znaczenia. Znaczenia mogą być niejasne i nieprecyzyjne, oceny zaś – muszą być wyraziste i jednoznaczne. W konsekwencji powstaje zjawisko, które określiłbym jako luźną semantykę. Znaczenie zostaje podporządkowane ocenie; czasem nie jest ważne, co dane słowo znaczy, ważne jest zaś, jakie kwalifikatory z nim się wiążą (dobry/zły, nasz/obcy, postępowy/wsteczny itp.). To, co ujawnia się zwykle w wypowiedzi, tutaj występuje już na poziomie języka. (…) Można by powiedzieć, że nowomowa – bądź język magiczny – w dużo większym stopniu niż inne style społeczne składa się z elementów przeinterpretowanych547. 546 547 M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990, s. 65–66. Tamże, s. 8. 151 �Innymi słowy, język ten można określić jako jednowartościowy548, generujący transparentne układy polaryzacji, które z niebagatelną mocą ingerują w istotny kształt rzeczywistości społeczno-kulturowej. Jeszcze raz warto przypomnieć, że to, co jest charakterystyczne dla magii, to właśnie jej fundamentalny związek z językiem. Mauss i Hubert uważali, że: (...) wszystkie magie spekulowały na przeciwieństwach, na opozycjach: powodzenie i pech, zimno i ciepło, woda i ogień, wolność i przymus itd. Wiele rzeczy ugrupowano na zasadzie przeciwieństw i posługiwano się ich opozycyjnym charakterem. Będziemy zatem uważali pojęcie przeciwieństwa za specyficzne pojęcie magii549. Zatem stosowanie zasady binarności na płaszczyźnie językowej stanowi przesłankę wskazującą o użytych zabiegach magicznych charakterystycznych tak dla dramatów społecznych oraz ich specyficznych rozwinięć będących w istocie kryzysami ofiarniczymi. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, iż istnieje ścisły związek pomiędzy teorią magii a analizą dyskursu w okresach wprawiania w ruch rytualnych modeli rywalizacji symbolicznej. W tym kontekście należy pamiętać o niezwykle istotnych słowach Michela Foucaulta, który pisał, że: (...) w każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowane, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadkowością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności550. Z mojego punktu widzenia warto pokrótce przedstawić kontekst mito-historyczny, który ukształtował samego Piłsudskiego, jak i przygotował społeczeństwo na pojawienie się postaci historycznej, która 548 549 550 Tamże. M. Mauss, H. Hubert, Zarys ogólnej teorii magii, [w:] M. Mauss (red.), Socjologia i antropologia, Warszawa 2001, s. 95. M. Foucault, dz. cyt.., s. 7. 152 �mogłaby być pochłonięta przez symbol kardynalny „prawego i sprawiedliwego”. Przełom wieku XIX i XX podtrzymywał i sprzyjał romantycznym wzorcom myślenia mitycznego: Wiara w Opatrzność i w to, że Opatrzność ześle genialną jednostkę, była pochodną dominującego w naszej kulturze nurtu romantycznego i centralnego dla romantyzmu polskiego, mitu mesjanistycznego. Kult indywidualizmu i uznanie szczególnej roli wybitnej jednostki, apoteoza walki, nurt autorytarny – sympatyzowanie z silną władzą, to wszystko bardzo bliskie jest wyobrażeniom o praktyce politycznej okresu romantycznego, walce narodowo-wyzwoleńczej, działalności konspiracyjnej, która wymagała takich postaw. (…) Wierzono w ideę ofiary, ofiary krwi, która stanowi niezbędny składnik wypełnienia się mitu sprawiedliwości dziejowej. Silne były emocjonalnie motywowane pragnienia odegrania się za wszystkie klęski i upokorzenia 551. Powstańcza tradycja była silnie obecna w mentalności przedstawicieli zarówno środowisk prawicowych, jak i lewicowych. Deklaracje polityczne sugerujące podział na lewicę i prawicę nie odgrywały w przypadku „romantycznej mentalności”552 istotnej roli. Warto jednak podkreślić istnienie innego ważnego elementu silnie ugruntowanego w świadomości społecznej tamtego okresu, chodzi tutaj o: (...) ideał państwa, porządku prawno-politycznego, sprawiedliwości społecznej, jaki stanie się udziałem tych, którzy doczekają własnego państwa 553 . To właśnie idea mesjanistyczna odgrywała fundamentalną rolę w kreowaniu wizji nieistniejącej jeszcze Rzeczpospolitej. W tym kontekście bardzo istotna wydaje się uwaga Andrzeja Walickiego, przypominająca, że: 551 552 553 T. Biernat, Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999, s. 103. M. Janion, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 567. T. Biernat, dz. cyt., s. 104. 153 �(...) w romantycznym mesjanizmie polskim przeważał aspekt uniwersalistyczny: odrodzenie Polski miało być przecież „początkiem nowego świata”, świata, w którym nastąpi „uspołecznienie społeczeństw” i powszechna chrystianizacja stosunków politycznych554. Ta, bardzo ogólnie naszkicowana, sytuacja polityczna panująca w Polsce z grubsza określana jest przez historyków jako „wyjściowa” dla długo oczekiwanego przeobrażenia politycznego. Nie interesowałby mnie ten mniej lub bardziej faktyczny kontekst, gdyby nie to, że sam Piłsudski w słynnym tekście Jak stałem się socjalistą pisał w podobnym tonie o atmosferze panującej w swoim domu rodzinnym. Duch panujący w tym miejscu przepełniony był „świeżym wspomnieniem o klęsce narodowej 1863 r.”555. Choć przyszły Naczelny Wódz urodził się cztery lata po upadku powstania styczniowego, tak pisał o nastrojach, jakie temu wydarzeniu towarzyszyły w jego domu: Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego556. Nie mniej istotne jest to, że jak sam Piłsudski wspominał, pozostawał pod wielkim wpływem twórczości Słowackiego, Krasińskiego i Mickiewicza. Co więcej, Józef Piłsudski nie ograniczał się tylko i wyłącznie do literatury dotyczącej Polski. Jak sam pisał: 554 555 556 A. Walicki, Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983, s. 22. J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 49. Dla większej jasności wypowiedzi J. Piłsudskiego, zrezygnowałem z archaicznej pisowni niektórych wyrazów, ingerując tym samym w oryginalny tekst. Tamże. 154 �Najwyższe wrażenie sprawiały na mnie książki opisujące byt narodów klasycznych Greków i Rzymian. Prawdopodobnie dlatego, że były przepełnione szczegółami walk o ojczyznę i opisami bohaterskich czynów. Oprócz tego byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię. Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z Moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja 557. Poza inspiracjami literackimi istotny dla mnie pozostaje fakt, iż Piłsudski, jak zaznaczyłem wcześniej, postrzegał siebie jako „człowieka czynu”. Mimo zmieniającej się sytuacji politycznej na arenie międzynarodowej pozostawał zwolennikiem i inicjatorem walki zbrojnej w celu odzyskania przez Polskę i Polaków upragnionej niepodległości: Nasze klasy posiadające, zrażone wspomnieniami 1831 i 1863 roku (…) uważają wszelką myśl o walce zbrojnej za szaleństwo, a wszelkie dążenie w tym kierunku jako zasługujące na potępienie bezwzględne. Lecz rzućmy okiem na dzieje: nie było prądu politycznego, nie było hasła, które początkowo nie było potępiane; a zawsze najsilniej potępiano kierunki później zwycięskie. Ile gromów spadło na ideologów rewolucji francuskiej, jak silnie potępiano początkowo hasło zjednoczenia Włoch. W ubiegłym stuleciu pod koniec czwartego lat dziesiątka, kto nie brał za wariatów ludzi, głoszących, że Węgry winny walczyć, by stać się autonomicznym państwem? A jednakże – te swego czasu przez wszystkich trzeźwych za utopijne i szkodliwe uznane projekty, stały się rzeczywistością. To samo będzie z hasłem powstania zbrojnego558. Pomimo upływu lat Józef Piłsudski pozostawał nadal wierny ideom walki czynnej, co więcej – widział w nich symboliczną potrzebę i praktyczny sposób na odzyskanie niepodległości. Niech dowodem owej radykalnej postawy będzie poniższy cytat z jednego z jego pism: 557 558 Tamże, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Polityka walki czynnej, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 265–266. 155 �Chcę zwyciężyć, aby z walki i to walki na ostro, jestem nie zagajnikiem nawet a wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką. (…) Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kieruje a chęć zwyciężenia, przygotowania zwycięstwa. Ostatnią moją ideą, której nie rozwinąłem nigdzie, jest konieczność w naszych warunkach wytworzenia każdej partii, a tym bardziej esowej funkcji siły fizycznej, funkcji, że użyję tak nieznośnego dla „humanitarystów” określenia (histeryczne panny, nieznoszące drapania po szkle, ale znoszące pranie ich po pysku) przemocy brutalnej. Tę ideę chciałem przeprowadzić w swojej działalności ostatnich lat i przyrzekłem sobie, że albo swoje zrobię albo zginę. Zrobiłem już dużo w tym kierunku, ale za mało, by móc wypocząć na laurach i zająć się serio przygotowaniem bezpośrednim do walki i teraz stawiam siebie na kartę. Chcę właśnie sobą, którego nazywano i szlachetnym socjalistą, i człowiekiem, o którym nawet wrogowie paskudztwa głośno nie powiedzą, człowiekiem zresztą, który ma trochę zasługi w kulturze ogólnonarodowej, podkreślić tę gorzką, bardzo gorzką prawdę, że w społeczeństwie, które walczyć o siebie nie umie, które cofa się przed każdym batem, spadającym na twarz, ludzie ginąć muszą nawet w tym, co nie jest szczytnym, pięknym i wielkim559. Nie można w żaden sposób pominąć tego, że ogromną rolę w tworzeniu symbolu kardynalnego, którego ucieleśnieniem stał się Piłsudski, odegrały właśnie jego działania konspiracyjne przed I wojną światową oraz zwycięstwa militarne, mające miejsce w trakcie jej trwania560. Szczególnie dzięki spektakularnym akcjom militarnym jeszcze przed 1918 rokiem Józef Piłsudski obrósł w legendę561 niezłomnego i zwycięskiego dowódcy. Mnie jednak nie interesują szczegóły walk, jakie on toczył i konkretne zwycięstwa jakie odnosił, lecz mito-poetyka tych czynów, dzięki której Piłsudski konsekwentnie budował swoją legendę. W tym kontekście interesujący wydaje się jego stosunek do wojny i to, w jakiej roli siebie stawiał: Z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów562. 559 560 561 562 [Za:] Z. Zygmuntowicz, J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989, s. 47. W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 7–95. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 155–268. J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny, [w:] W. Lipiński (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IV, Warszawa 1989, s. 40. 156 �Ciekawe jest to, iż Piłsudski przedstawia tu siebie jako najważniejszego inicjatora czynnej walki w imię odzyskania długo oczekiwanej niepodległości Polski. Co ważne, czyni to tylko z garstką ludzi źle uzbrojonych, stając z nimi przeciwko wielkim mocarstwom. Niezwykle istotnym jest fakt, że w polskiej mitopoetyce Józef Piłsudski został zapamiętany jako wódz nieustępliwy i zwycięski w swojej przed-niepodległościowej działalności militarnej. Stanowił on odpowiedź na potrzeby ówczesnego społeczeństwa, a odzwierciedleniem tego jest choćby sposób określania go przez jemu współczesnych: Wielki człowiek to jakby wielkolud między karzełkami, jakby rosły dąb między marną krzewiną. Jakaż dziwna jest w nim siła, jakby cudownie dana od Ducha Świętego, iskra Boża, z której się rozpalają ognie dla oświecenia i ogrzania całej ziemi. (…) Nam potrzeba takiego człowieka daleko więcej niż innym szczęśliwym narodom; bo gdzie obcy zasiewają niezgodę, a jadem służalstwa zatruwają dusze – tam tylko jedna żelazna ręka może skupić wszystkie siły narodowe, z gromady niewolników zrobić karną mocną społeczność, zdolną do walki i zwycięstwa563. Można zatem uznać, że grunt pod scenariusz dramatu społecznego został należycie przygotowany. Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisał się w kontekst mito-historyczny ówczesnych czasów. Naszego aktora społecznego stopniowo zaczął pochłaniać symbol kardynalny – symbol bohatera magicznego oraz reżysera zrytualizowanego dyskursu: Dyskurs – zauważa Foucault – z trudem da się sprowadzić do czegoś nieznaczącego; zakazy, które go dotykają, ukazują bardzo wcześnie i szybko jego związek z pożądaniem i władzą. Nie ma w tym nic dziwnego, skoro dyskurs – jak pokazuje psychoanaliza – nie jest wyłącznie tym, co ujawnia (lub ukrywa) 563 [Za:] K. Kawalec, Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] W. Wrzesiński (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998, s. 186 . 157 �pożądanie, lecz także samym jego przedmiotem. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć564. Pojawienie się Polski niepodległej na arenie międzynarodowej w 1918 roku, z mojego punktu widzenia, jest niezwykle istotne. To wydarzenie, którego rocznicę obchodzą Polacy 11 listopada, stanowi wyraźny próg w historii Polski. Pozostając w poetyce myślenia magiczno-religijnego, należy pamiętać, że: (...) każdy początek rodzi pewien delikatny problem. Bez wątpienia powoduje zachwianie równowagi, wprowadza nowy element, który musi zostać włączony w porządek świata przy możliwie najmniejszym jego zakłóceniu. Dlatego składnik zapoczątkowujący każdą serię jest uważany za niebezpieczny. Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości565. Podobne myślenie mito-magiczne, czy jak kto woli, sakralne można zauważyć w przedstawieniach politycznych Józefa Piłsudskiego, dotyczących odzyskania niepodległości: Gdy stanąłem na ziemi polskiej – pisał polityk – i losy złożyły mi w ręce kierownictwo sterem nawy polskiej, zdecydowałem natychmiast spróbować wyprzedzić wszystkich w Europie centralnej i wschodniej w pracy budownictwa państwowego wśród ogólnego chaosu. Spieszyć zaś trzeba było nie tylko przez wzgląd na otoczenie Polski. Wewnątrz było już dosyć chaosu, byłem nim po prostu przerażony. Przez pierwsze kilka tygodni nie napotkałem po prostu człowieka, grupy, partii, czy stronnictwa, które nie było opanowane megalomanią wyjątkową. Twierdzenie: ja, lub my i naród, to 564 565 M. Foucault, dz. cyt., s. 8. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. 158 �jedno – nie schodziło z ust, każdy to powtarzał, każdy rwał się do reprezentowania na swoją rękę Polski wewnątrz i zewnątrz. Byliśmy, zdaniem moim, tak przesiąknięci chaosem, że naturalny rozwój musiał prowadzić nie do praworządności (…), lecz do silnych starć wewnętrznych i do panowania samowoli grupowej czy partyjnej566. Społeczeństwo polskie, wraz z odzyskaniem niepodległości, zdaniem Piłsudskiego – jest usytuowane w nieokreśloności; w stanie, który można nazwać stanem liminalnym567. To, co charakterystyczne dla wewnętrznej sytuacji niepodległej Polski, to jej związek: (...) z kosmicznym chaosem, będącym także polem pierwotnych możliwości, możliwe jest powstanie czegoś nowego i zmiana, a także transformacja człowieka i społeczności 568. Od tego symbolicznego momentu polskie społeczeństwo zostaje przygotowywane do wzięcia udziału w rytuale przejścia. Nie przypadkiem Józef Piłsudski przedstawia je zatem jako „polityczne niemowlę”, które należy wychować, ukierunkować, nauczyć od początku właściwie odróżniać dobro od zła, prawdę od fikcji. Jednocześnie, stawia on siebie w roli „ojca” narodu i niepodległej Polski, a zatem to właśnie do niego należy podstawowe zadanie, jakim jest ukierunkowanie społeczeństwa i wytyczenie jedynej drogi rozwoju – wprowadzenie go w „dorosłość”: Masa społeczeństwa polskiego – pisał Piłsudski w liście do Romana Dmowskiego – jest rzeczą niczyją, luźnie chodzącą, nie ujętą w żadne kadry organizacyjne, nie posiadającą żadnych właściwie przekonań, jest masą bez kości i fizjonomii. O tę gawiedź politycznie bezmyślną, o przyciągnięcie jej choćby na jeden moment w jedną lub drugą stronę chodzi w pierwszym rzędzie tym wszystkim, którzy robią w Polsce politykę. Cel ten zaślepia i przesłania oczy na wszystko inne działaczom zdolnym prowadzić tylko zajadłe i konkurencyjne duszołapstwo. A ponieważ ogół społeczeństwa jest politycznym niemowlęciem, więc konkurencja musi dostosować swe metody do 566 567 568 J. Piłsudski, O powodach spiesznego powołania sejmu ustawodawczego, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. V, Warszawa 1990, s. 182. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 73. Ł. Trzciński, Mit bohaterski, Kraków 2006, s. 155–156. 159 �tego poziomu. Stąd spekulacja na najbardziej prymitywne i naiwne odruchy masy, stąd zapominanie o interesach całości państwa – jest regułą i normą, a deklaracja o Ojczyźnie – frazesem, z którym działalność deklamujących stoi w najzupełniejszej sprzeczności 569. Treść wspomnianego listu jest odzwierciedleniem stosunku Piłsudskiego do politycznego chaosu mającego miejsce w Polsce zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Piłsudski wiedział doskonale, że „nowy ład” musi zostać jak najszybciej ukonstytuowany, chaos musi zostać zamieniony w kosmos, a zatem: (...) złamawszy tysięczne przeszkody i silny opór wewnętrzny, mogłem złożyć swą władzę w ręce pierwszego Sejmu odrodzonej Polski 570. Jednocześnie na mocy uchwały z 20 lutego 1919 roku zostało mu powierzone dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa, aż do uchwalenia konstytucji. Z punktu widzenia analizy genezy sytuacji, która doprowadziła do dramatu społecznego, jest to jeden z kluczowych epizodów, który ujawnia, że nad pracą dotyczącą ustawy zasadniczej uwidoczniły się dwa obozy. Pierwszy z nich reprezentował swoją osobą Józef Piłsudski, który zmierzał do uchwalenia takich punktów konstytucji, które dawałyby prezydentowi oraz rządowi zwiększoną władzę. Zwolennicy drugiego stanowiska zmierzali z kolei do ograniczenia realnej władzy prezydenta i rządu. Wyrazem tego konfliktu są dzieje przesilenia rządowego w okresie czerwca i lipca 1922 roku. Symbolicznie rzecz ujmując, konflikt wynikający z prac nad ustawą zasadniczą fundującą porządek polityczno-prawny Polski niepodległej unaocznił istnienie dwóch zwalczających się paradygmatów. 569 570 J. Piłsudski, List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] J. Borkowski (red.) Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985, s. 80–83. Tenże, O powodach spiesznego powołania sejmu…, s. 182. 160 �W tym czasie Piłsudski rósł konsekwentnie w siłę, stając się „architektem zwycięstwa” w wojnie z bolszewicką Rosją z lat 1919– 1920. Naczelnik Państwa pełnił w tym okresie także funkcję Naczelnego Wodza. Zwycięska bitwa warszawska z 1920 roku przez wielu historyków uznana za bitwę, która ocaliła Europę przed inwazją ze wschodu, przyczyniła się do umocnienia mitu zwycięskiego i niezłomnego wodza i strukturalnie odpowiadała próbie, której sprostał Naczelnik Państwa, wpisując się w ten sposób w symboliczną rolę bohatera. W wyniku działań politycznych i nieustannego szukania kompromisu między „dwoma” paradygmatami, 14 grudnia 1922 roku kompetencje Józefa Piłsudskiego przejmuje pierwszy prezydent odrodzonej Polski – Gabriel Narutowicz. W ramach analizowanej tutaj gry społecznej można powiedzieć, że w efekcie rywalizacji dwóch obozów doszło do próby reintegracji społecznej, co symbolicznie zostało potwierdzone uchwaleniem konstytucji, oraz w akcie przekazania władzy przez Naczelnika Państwa – Piłsudskiego – 14 grudnia 1922 roku pierwszemu prezydentowi II Rzeczypospolitej – Gabrielowi Narutowiczowi. Fundamentalne dla rozwoju kolejnych wypadków tego szczególnego dramatu społecznego jest to, że pierwszy prezydent reprezentował państwo na zasadach zapisanych w konstytucji marcowej 17 marca 1921 roku, co tutaj ważne – konstytucji, na której ostateczne zapisy nie zgadzał się Piłsudski. Prawdziwym szokiem dla Piłsudskiego i momentem zwrotnym w jego karierze politycznej był zamach na prezydenta Narutowicza (16 grudnia 1922 roku), który pełnił swoją funkcję jedynie kilka dni. W narracji Piłsudskiego czas czynnego udziału w polityce zdawał się zatrzymać wraz z tym morderstwem: W literaturze przedmiotu, a zwłaszcza w tej jej części, która wyszła spod piór piłsudczyków, przełom, który po śmierci prezydenta w psychice Piłsudskiego nastąpił, akcentuje się niezwykle silnie (…). Szok, jak się zdaje, polegał przede wszystkim na ostatecznej utracie wiary w odrodzenie polskiej duszy (…). Wiary, że polskie społeczeństwo w pełni dojrzało do suwerennego, niepodległego bytu. Dlatego też, w rozumieniu Marszałka, demoralizującym je wciąż, a płynącym od politycznych partii prądom należało przeciwstawić 161 �i silny a niepodważalny autorytet, i w razie potrzeby nawet brutalność. Był to, jak się zdaje, decydujący impuls, który w konsekwencji doprowadził do maja 1926 roku 571. Zamach na pierwszego prezydenta II RP stał się jawnym przekroczeniem zasad moralnych – i jednoczesnym punktem, w którym świeżo ustanowiony ład polityczny zostaje ponownie naruszony, wprawiając w ruch, kolejny raz, agonistyczny model dramatu społecznego. Przypomnijmy, że: Owo naruszenie ładu może być wynikiem działania z premedytacją, sprokurowanego przez aktora/aktorów społecznych dla zademonstrowania autorytetu, a także w celu jego podważenia (…), albo po prostu działaniem spontanicznym572. Zdaniem Piłsudskiego sytuacja, która doprowadziła do morderstwa Narutowicza była ściśle związana z istnieniem w polskim społeczeństwie „stygmatów Wschodu”, które odtąd nieustannie przypisywał swoim przeciwnikom politycznym. Jak sam pisał: Starałem się bronić społeczeństwo przed nimi. Jako iluzjonista, tęskniąc do normalnego przejawu życia narodowego, jakim jest państwo polskie, szukałem czynników, danych, które niesie ze sobą rasa polska, w których się czuję dobrze, które potęgują siły jednostki i narodu. Bo cudza dusza – to rzecz niebezpieczna. Stygmat obcego ducha istnieje we wszystkich trzech zaborach. Dla mnie upokarzająca w sprawie Niewiadomskiego jest ta tajemnica Wschodu w nas573. 3 lipca 1923 roku Piłsudski wycofuje się z życia politycznego – porzuca przewodnictwo Ścisłej Rady Wojennej, udając się – jak sam to określa – na „emigrację” do Sulejówka. To wydarzenie strukturalnie odpowiada fazie kryzysu – symbolicznie rozpoczynając fazę liminalną. W tym szczególnym okresie, aż do zamachu majowego 571 572 573 W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 300. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 112. J. Piłsudski, Wywiady z redaktorem „Kuriera Polskiego”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 6. 162 �w 1926 roku Piłsudski podkreślał, że jego odosobnienie było efektem zaistnienia sytuacji politycznej, która jest niezgodna z jego sumieniem. Jak twierdził, nie chce brać udziału w życiu politycznym, w którym uczestniczą ludzie odpowiedzialni za śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej: W tej samej chwili, gdy Belweder, miejsce zaszczytu, miejsce honoru Polski, opuściłem, wszedł tam inny człowiek, wybrany legalnie aktem uroczystym, podpisanym przez marszałka sejmu. Oddałem mu władzę zgodnie z Konstytucją. Na moje miejsce przyszedł dla reprezentacji narodu całego i wszedł na tę ścieżkę, którą ja po trosze przetorowałem, człowiek inny. Nie rozważam jego zalet ani wad, nie omawiam jego wartości. Człowiek ten, jak ja, został wyniesiony ponad innych, dobrowolnym aktem włożony na niego obowiązek, że ma być naszym przedstawicielem, ma w pieczy mieć nasz honor, naszą godność. Ta szajka, ta banda, która czepiała się mego honoru, tu zechciała szukać krwi. Prezydent nasz zamordowany został po burdach ulicznych, obniżających wartość pracy reprezentacyjnej przez tych samych ludzi, którzy ongiś w stosunku do pierwszego reprezentanta, wolnym aktem wybranego, tyle brudu, tyle potwornej, niskiej nienawiści wykazali. Teraz spełnili zbrodnię. Mord karany przez prawo (…). Gdym sobie pomyślał na chwilę, że ja tych panów, jako żołnierz, bronić będę, – zawahałem się w swoim sumieniu. A gdym się raz zawahał, zdecydowałem, że żołnierzem być nie mogę. Podałem się do dymisji z wojska. To są, moi panowie, przyczyny i motywy, dla których służbę państwową opuszczam574. Według opisów Piłsudskiego z czasów „emigracji”, sytuacja polityczna, jaka nastała w Polsce, daleka była od sytuacji „odradzania się” Polski tuż po odzyskaniu niepodległości, kiedy okrzyknięto go Naczelnikiem. Z mojego punktu widzenia istotne jest to, że przez całe cztery lata jego nieobecności w polityce zdawał się konsekwentnie konstruować swoisty etos samego siebie i swoich legionów. Z pism tego okresu klaruje się jasna wizja Marszałka, z której wynika, że wraz ze swoimi żołnierzami posiadł „palmę pierwszeństwa” w tworzeniu ładu niepodległej Polski – innymi słowy, to on miał jedyną spójną wizję, według której możliwe było pojawienie się silnej i w pełni odrodzonej Polski wyłaniającej się z okresu chaosu. W ten 574 Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w „Bristolu”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 33–34. 163 �sposób stopniowo i konsekwentnie Naczelnik demonizował okres „sejmokracji”, która wynikała z fatalnych zapisów w Konstytucji marcowej oraz przedstawicieli klasy politycznej, która ufundowała ten porządek. To myślenie, posiadające znamiona doktrynalne, miało na celu wykluczenie jakiejkolwiek innej wizji społeczeństwa niż ta, którą reprezentował Piłsudski i jego obóz: Doktryna – pisze Foucault – wiąże jednostki z określonymi typami wypowiedzi i w konsekwencji zakazuje im wszystkich innych. Działając zaś w drugą stronę, posługuje się pewnymi typami wypowiedzi, aby związać ze sobą jednostki i tym samym odróżnić je od wszystkich innych. Doktryna dokonuje podwójnego ujarzmienia, podporządkowuje podmioty mówiące dyskursom, natomiast dyskursy – co najmniej wirtualnym grupom mówiących jednostek 575. W konsekwencji w narracji założyciela Legionów ci, którzy do tej pory budowali ład świeżo odrodzonej Polski byli coraz radykalniej deprecjonowani. Oto kolejny przykład: Żyjemy w czasach, których prawo oszczerstwa i szarpania czci cieszy się nadzwyczajną swobodą, a nawet uznaniem. Państwa i narody, które na podstawie kłamstwa, na podstawie negowania prawdy podają myśl polityczną, dążą do zguby. Takie państwo zbliża się ku upadkowi. Prawo walki o byt jest prawem istnienia życia w świecie. Ten jest słabszy, kto buduje na kłamstwie i fałszu, w porównaniu z tym który buduje na prawdzie. Jak w walce wódz, który opiera się na kłamliwych wieściach, który się kłamliwymi raportami kieruje, idzie do przegranej, tak samo naród, który na kłamstwie buduje swe myśli, idzie do swej zguby. To dziwne prawo oszczerstwa, sugestia kłamliwa istnieje przede wszystkim w stolicy państwa, w Warszawie576. Dalej w tym samym wystąpieniu, Piłsudski – jako osoba niepiastująca żadnej funkcji politycznej – przedstawia swoją gotowość do walki z kłamstwem oraz oszczerstwem, które symbolicznie ucieleśniają kolejne sejmy: 575 576 M. Foucault, dz. cyt., s. 31. J. Piłsudski, Przemówienie na zjeździe legionistów we Lwowie, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 79–80. 164 �Dzięki Bogu język w buzi mam przywieszony po legionowemu. Mam środki i sposoby. Niełatwo przejść nad nimi do porządku dziennego. Nie jedno z moich słów zostanie uwiecznione tam, gdzie oszczerstwa nie znajdą miejsca. W poszukiwaniu środków dla obrony czci, dla obrony honoru jestem bezwzględny. Jestem zdecydowany wyjść naprzód, aby szacunek dla pracy i państwa polskiego zdobyć577. Należy pamiętać, że diagnozując sytuację społeczno-polityczną kraju, Piłsudski konsekwentnie przedstawia historię Polski w kategoriach opozycji binarnych, stawiając jednocześnie na uprzywilejowanej pozycji siebie, oraz legiony, z którymi wziął czynny i skuteczny udział w walce o niepodległość: Zaszczyty, honory, zaufanie, jednozgodnie wyrażone, znowu wywołały mi gdzieś z zamierzchłej przeszłości wspomnienia dawne, wspomnienia przeklęte, gdzie były te sejmy, które kiedyś, bezładne i krzykliwe, o jednozgodność wołały i nigdy tej jednozgodności nie miały, gdyż jeden człowiek przez swawolę, jeden człowiek, płatny szpieg, o duszy pełnej brudu, mógł pracę państwa zniweczyć. Gdzie te wspomnienia, gdzie posłowie i dygnitarze na obcym żołdzie, w obcych kieszeniach, w obcych będący rękach, obcych słuchający rozkazów, płaszczący się, jak gad, przed obcymi, a tak dumni, a tak panoszący się w domu?! Gdzie te wspomnienia? Pierzchły, zginęły, bo znowu był akt moralny, akt odrodzenia. Znowu jest jednozgodność, ta niegdyś żądana, ta niegdyś wymarzona, ta niegdyś krzyczana i okrzyczana, ta jednozgodność w jednym akcie. Czy ktokolwiek to robił pod strachem, czy przez przyzwoitość, czy z powodu niemożności znalezienia innego wyjścia, czy kto robił to biernie, czy czynnie – to jest wszystko jedno, fakt jest, fakt historyczny, który skupił się na mojej osobie578. Piłsudski przez swoje liczne wystąpienia i wykłady zdaje się unikać komentowania ówczesnej mu sytuacji politycznej, wszak jak wiemy, postanowił zejść ze sceny politycznej. Poprzez konstruowanie etosu legionów i własnej osoby konsekwentnie jednak deprecjonuje polityków reprezentujących inny, „wrogi” paradygmat. Powołaniem Piłsudskiego według jego narracji jest przywrócenie 577 578 Tamże, s. 81. Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w Sali Malinowej hotelu „Bristol”, przedstawiające przyczyny, z powodu których Piłsudski postanowił odejść ze służby wojskowej, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 166. 165 �„jednozgodności” narodu w walce z nieustannie odradzającym się wrogim „elementem” zagrażającym tak jemu jak i Polsce, a który nazywał „cieniem”: Był cień, który biegł koło mnie. Czy na polu bitwy, czy w spokojnej pracy, czy w pieszczotach dziecka – cień ten ścigał mnie i prześladował. Zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nieszczędzący niczego co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi, śledzący moje kroki, przekształcający moją myśl – ten potworny karzeł pełzał za mną, ubrany w chorągiewki różnych kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wymyślający jakieś historie, ten karzeł był moim nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski. Moi panowie, powtarzam, nie znam zjawiska bardziej stałego metodycznie prowadzonego, jak to dotykania rodzinnych stosunków, przed którymi każdy człowiek się zatrzymuje, jak to dotykanie moich przyjaciół, mojego otoczenia, każdego ledwie człowieka, który się do mnie zbliżył, brudnymi rękami, brudną duszą, brudnymi słowami i brudnym, stęchłym powietrzem. Nie znam, moi panowie, zjawiska bardziej stałego, gdy przebiegam swoją historię za ubiegłe lata (…), a plucie to chrzczono wysokimi słowami, wysokimi hasłami. Była to praca tak zwana narodowa, praca tak zwana patriotyczna! Nie jest to tragizmem dla mnie. Wylęgać się takie zjawiska mogą tylko w bagnie niewoli, przez które narody przechodzą579. W słynnym odczycie z roku 1924 pt. Demokracja a wojsko Józef Piłsudski użył rozpalającego wyobraźnię magiczną porównania przedstawiającego „pochód ludzkości” w postaci konfliktu między „dziećmi swobody” oraz „dziećmi nakazu”. W ten sposób przedstawił relację, jak to sam określił: „pomiędzy miłością dla siły i mocy a między mdlejącą siłą swobody”580, między wojskiem a demokracją. Oto jak Marszałek siebie widział w owym konflikcie: Bóg zaszczepił w moje łono elementy siły i mocy nakazu, co posłuch wzbudzać umie. Dał mi w zalążku, w uczuciu, miłość dla mocy i siły. A jednocześnie przez długie życie przeszedłem z bojownikami demokracji. Dlatego to problemu owego szukałem. Szukałem rozwiązania, nie cofałem się przed załamaniami, które ultrafiolet daje, które ultrafioletem oślepiają. Nie chciałem być niewolnikiem, 579 580 Tamże, s. 166. Tenże, Odczyt „Demokracja a wojsko” wygłoszony w klubie społeczno-politycznym, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 178–185. 166 �szukałem swobody; byłem dzieckiem swobody – i dla niej, dla tej swobody mocy szukałem. A mocy bez siły nakazu i przymusu nigdzie nie znalazłem. I w tym wieczystym problemacie, w tej sprzeczności demokracji i wojska, byłem długo chowany. Problemat ten ujmowałem w ręce, nie czując wstydu ani niechęci, bo byłem dzieckiem swobody. Ale sprzeczności nakazu i swobody dotąd nie rozwiązałem. Problem ujmuję w oprawę i, jak kamień, go podaję. Zostaje próba rozstrzygnięcia581. Wspomniany fragment doskonale obrazuje rolę, jaką sobie przypisuje Piłsudski. Niemal wprost autor wskazuje na siebie jako ucieleśnienie, czy raczej upostaciowienie sacrum. Jak pisał francuski antropolog Roger Caillois: Świętość jako stała bądź ulotna własność przysługuje niektórym rzeczom (narzędzia kultu), niektórym istotom (król, kapłan), niektórym przestrzeniom (świątynia, kościół, miejsce wysokie, wzniesienie), niektórym okresom (niedziela, dzień Wielkanocny, Bożego Narodzenia itp.). Wszystko może się stać jego siedzibą i tym samym nabrać w oczach jednostki czy społeczeństwa nieporównywalnego z niczym prestiżu. Wszystko też może tę cechę utracić. Rzeczy nie posiadają jej bowiem same z siebie: otrzymują ją na mocy jakiejś tajemniczej łaski 582. 581 582 Tamże. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 20. 167 ��Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? Z przedstawień publicznych polityka wynurza się klarowny obraz przyczyny kryzysu gospodarczego i politycznego w Polsce. Winni takiej sytuacji są przeciwnicy polityczni pierwszego Marszałka, którzy stawiani są przez niego jako wrogowie narodu i stopniowo stają się zrównani z siłami chaosu, z którymi Polska już raz wygrała bój i zdobyła się tym samym na odzyskanie niepodległości. Z przedstawień Piłsudskiego wynika także, że społeczeństwo tkwi w pomieszaniu, natomiast Marszałek jest jedyną osobą, która ma siłę i determinację, żeby przezwyciężyć napierające zewsząd niszczące siły, jak już to wcześniej udowodnił, zwyciężając w wojnie polsko-bolszewickiej. Warto zwrócić uwagę na to, że nasz bohater występuje tutaj także w symbolicznej roli oskarżyciela 583 , który inicjuje mimetyczną przemoc. W maju 1926 roku Piłsudski uznał, że wybiła najdogodniejsza godzina przeprowadzenia przygotowanego już od pewnego czasu zamachu stanu 584 . W konsekwencji starć naruszających ład społeczny między piłsudczykami a przedstawicielami legalnej władzy politycznej pod przewodnictwem prezydenta Wojciechowskiego w ciągu trzech dni zginęło 379 żołnierzy i osób cywilnych, a około 920 zostało rannych 585. Poddając te wydarzenia symboliczno-magicznej interpretacji, nie można pominąć faktu, że 583 584 585 „Satan oznacza po hebrajsku «wróg», «przeciwnik», co Septuaginta przełożyła jako epiboulos («spiskujący przeciw»): znaczy również «oskarżyciel», co jest tłumaczone jak ho diabolo («potwarca», «oszczerca»)”, [w:] R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba…, s. 104. H. Zieliński, dz. cyt., s. 183. Tamże, s. 185. �celem ataku oddziałów Piłsudskiego był Belweder. Istnieje tutaj pewne ciekawe podobieństwo tego typu działań symbolicznych kanalizujących przemoc. Jak zauważył Edmund Leach: W wielu częściach współczesnej Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji normalną metodą zmiany politycznego reżimu jest przewrót wojskowy. W zdecydowanej większości przypadków wystąpienie rozlewu krwi nie ma znaczenia. Insurekcja zamyka się w kilku godzinach i przywódcy obalonego rządu udają się na komfortową emigrację za granicę. Formy takiego zamachu są zupełnie zestandaryzowane: stanowi go militarny atak na Pałac Prezydencki. W wielu przypadkach oznajmia się później, że Prezydent był wówczas nieobecny. W całym tym przedsięwzięciu znaczną rolę odgrywają proklamacje (zaklęcia) prasowe i radiowe uzurpatorów wojskowych. Największa różnica między tym rodzajem działania, a działaniem mego wzorcowego czarownika jest taka, że włosy zamierzonej ofiary zastąpione są przez Pałac Prezydencki. Przewrót jest raczej działaniem ekspresyjnym niż technicznym, ale w dziewięciu wypadkach na dziesięć osiąga on zamierzony rezultat. Nie powinniście twierdzić, że magia i czary nigdy nie odnoszą skutku!586. Jak pokazuje ten przykład, działanie Piłsudskiego niewiele odbiega od praktyk stosowanych przez czarowników działających w ramach myślenia magicznego i pozwala mieć pewność, że ludzie w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych myślą i starają się działać w bardzo podobny sposób587. Ta krótko trwająca wojna domowa 588 , która na stałe wpisała się w mito-historię Polski i stanowiła punkt centralny w fazie kryzysu, doprowadziła do dymisji rządu Wojciechowskiego oraz przejęcia władzy przez Piłsudskiego i jego współpracowników. Przewrót majowy i w jego wyniku śmierć wielu ludzi stał się także kluczowym wydarzeniem odebranym jako sygnał do poszu- 586 587 588 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] Tenże, A.J. Greimas (red.), Rytuał i narracja…, s. 45. R. Girard, Sacrum i przemoc…, s. 46. M. Sioma (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007, Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 170 �kiwań kozłów ofiarnych 589. Nowy rząd rozpoczął daleko idące zmiany personalne, które z naszej perspektywy można nazwać rytualnymi. Henryk Zieliński tak opisuje ten okres: W ciągu kilku zaledwie miesięcy zmieniono 11 wojewodów (na 17 województw) i około 1/3 wszystkich starostów w powiatach. Działo się to często w atmosferze donosicielstwa i służalczej uległości niekiedy też szantażu 590 . Marszałek Rataj pełniący tę funkcję przed jak i po przewrocie majowym tak opisy wał okres sanacji: „Zaczęła żerować na sytuacji wszelkiego rodzaju kanalia. Podwładny mający urazę do swego przełożonego robił po prostu na niego donos, iż jest endek lub piastowiec, a nieraz dorzucał, że i „złodziej”, którego należy wysanować 591. Sanacja wymierzona była w ludzi uznanych za przyczynę nieustannego kryzysu. Język, jakim posługiwał się Piłsudski po przewrocie majowym, przyzwalał na tego typu zachowania, które uznał za niezbędne do długo oczekiwanego odrodzenia duszy narodu. Oto jeden z wielu cytatów: Głównymi powodami obecnego stanu rzeczy w Polsce – to jest nędzy, słabizny wewnętrznej i zewnętrznej – były złodziejstwa pozostające bezkarne. Ponad wszystkim w Polsce zapanował interes jednostki i partii, zapanowała bezkarność za wszelkie nadużycia i zbrodnie. W odrodzonym państwie nie nastąpiło odrodzenie duszy narodu 592 . W tym samym wywiadzie Piłsudski dokonuje niezwykle ważnej oceny: 589 590 591 592 Tutaj rozumiem ten termin także za Turnerem jako „«ofiara», w sensie ścisłym lub moralnym, która jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi”, [w:] V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 114. H. Zieliński, dz. cyt., s. 188. [Za:] Tamże. J. Piłsudski, Relacja prasowa „Kuriera Porannego” z przemówienia do przedstawicieli klubów poselskich, określającego stosunek do parlamentu, do posłów i do metod rządzenia, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 252–254. 171 �Naród odrodził się w jednej tylko dziedzinie, w dziedzinie walki orężnej, tzn. pod względem odwagi osobistej i ofiarności względem państwa w czasie walki. Dzięki temu mogłem doprowadzić wojnę do zwycięskiego końca. We wszystkich innych dziedzinach odrodzenia nie znalazłem. Ustawiczne waśnie personalne i partyjne, jakieś dziwne rozpanoszenie się brudu i jakiejś bezczelnej, łajdackiej przewagi sprzedajnego nieraz elementu 593. Oto jeszcze jeden cytat z Piłsudskiego: Wydałem wojnę szujom, mordercom i złodziejom i w walce tej nie ulegnę594. Podsumowując tę fazę dramatu społecznego, chciałbym jeszcze raz podkreślić, że wskazanie na obecność elementu „obcego” w polskim narodzie jest zabiegiem rytualnym, który w przedstawieniach Piłsudskiego uniemożliwia całkowite odrodzenie się właściwego narodu. W maju roku 1926 jasne się stało, że przeciwstawić się temu „obcemu elementowi” można tylko w walce orężnej, czyli w jedynej dziedzinie, w której zdaniem marszałka: „Naród się odrodził”. Po udanym zamachu stanu, jak zauważył Dariusz Kosiński, nastąpiło wyraźne nasilenie wykorzystania ceremonii do budowania pozycji i legendy Piłsudskiego595. Kolejne wydarzenia ukazywały, zdaniem Kosińskiego, Piłsudskiego jako: Bohatera, który wypełnił misję i testament wieków, dopełniając dramat rozpoczęty przez insurekcję kościuszkowską596. Najważniejszą z tych „akcji performatywnych” zrealizowanych przez Piłsudskiego w tym czasie był pogrzeb Juliusza Słowackiego na Wawelu w 1927 roku świetnie przedstawiony w szczegółach przez Dariusza Kosińskiego w książce Teatra polskie: historie – do 593 594 595 596 Tamże. Tamże. D. Kosiński, dz. cyt., s. 303. Tamże. 172 �lektury wszystkich zainteresowanych szczerze odsyłam. Z mojego punktu widzenia istotny jest jednak ostateczny cel, jaki przy tej okazji chciał osiągnąć Józef Piłsudski: Celem pogrzebu Słowackiego było nie tylko uczczenie poety – w większej mierze stanowił on ceremonię potwierdzenia i umocnienia jedności odnowionego państwa (obejmującego też ziemie Słowackiemu jako polskie nieznane: Gdynię, Pomorze, Śląsk), które w jego osobie zyskiwało odnowionego patrona. Z tym patronem w sposób szczególny połączony, a nawet wręcz utożsamiony, został Piłsudski, nazywany niekiedy kolejnym wcieleniem Króla-Ducha. W tym kontekście rangę symbolu zyskiwała scena powitania ciała Słowackiego przez Piłsudskiego na Wawelu – oto w siedzibie polskich królów dwa „awatary” narodowego ducha – poeta i wódz – spotykały się, by wzajemnie siebie uczcić, co jednocześnie oznaczało kolejne ustanowienie Marszałka uosobieniem tradycji narodowej597. W ten sposób rozpoczął się okres międzywojnia, który za Girardem można nazwać wyjątkowo obfitującym z jednej strony w akty prześladowcze, z drugiej w performatywne próby reintegracji społeczeństwa. Dokonując rekonstrukcji interesującego mnie dramatu społecznego, chciałbym skoncentrować się na dwóch wydarzeniach symbolicznych, charakterystycznych dla fazy „reintegracji”, następujących po sobie i tworzących specyficzny rytm historyczny, który odpowiada strukturalnie próbom skanalizowania przemocy i skierowania jej na przedstawicieli grup politycznych odpowiedzialnych, zdaniem zwolenników Piłsudskiego, za kryzys w społeczeństwie polskim. Chodzi tutaj oczywiście o najgłośniejszą w tych czasach sprawę brzeską (w latach 1931–1933), w wyniku której osądzeni i uwięzieni w twierdzy brzeskiej zostały osoby uznane za symbolicznych przedstawicieli opozycji politycznej rządów sanacji598 oraz przedstawicieli porządku opartego na Konstytucji marcowej. Drugim wydarzeniem było utworzenie i działanie obozu odosobnienia 597 598 Tamże, s. 304. R.M. Watt, Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005, s. 114. 173 �w Berezie Kartuskiej599, gdzie w latach 1934–1939 w głównej mierze osadzonymi byli ludzie uznani przez rosnącą w siłę dyktaturę polityczną za różnego rodzaju „antypaństwowców”. Bezpośrednim powodem powstania obozu był zamach 13 czerwca 1934 roku na ministra spraw wewnętrznych rządu sanacyjnego Bronisława Pierackiego. Wszystkie skazane i osadzone w twierdzy brzeskiej i Berezie Kartuskiej osoby stały się tym samym „kozłami ofiarnymi” w strukturalnym splocie okoliczności wpisanymi w symboliczną kategorię przedstawicieli zdeprecjonowanego porządku politycznego ufundowanego wraz z Konstytucją marcową. Surowa kara, która została im wymierzona, miała zagwarantować ostatecznie uspokojenie chaosu, reintegrację społeczeństwa i wprowadzenie ustrukturyzowania w życiu społecznym poprzez ustanowienie nowego i stabilnego ładu polityczno-społecznego wraz z uchwaloną 23 kwietnia 1935 roku Konstytucją kwietniową. Józef Piłsudski umarł 12 maja 1935 roku zaraz po wprowadzeniu w życie nowej konstytucji. Co ciekawe, pogrzeb Piłsudskiego był swoistego rodzaju powtórzeniem pogrzebu Słowackiego600, co miało ostatecznie przekształcić zmarłego polityka w obiekt kultu. Czas aby podsumowując historię gry społecznej, której główną postacią był Józef Piłsudski, ująć ją w ramy modelu trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Uzupełnię model o trzy przebiegi charakterystyczne dla budowy bajki magicznej, które wyraźnie można wydzielić z mito-logiki życiorysu Piłsudskiego. Dzięki tym zabiegom stanie się jasne, że ów model ściśle łączy się z mito-historycznymi losami Polski od czasów odzyskania niepodległości w 1918 roku, aż po wejście w życie Konstytucji kwietniowej w 1935 roku. Postępując w ten sposób, 599 600 W. Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. D. Kosiński, dz. cyt., s. 304. 174 �chciałbym, aby czytelnik mógł także zrozumieć zrytualizowaną mito-logikę przechodzenia z chaosu w złoty wiek w kontekście interesującego mnie pogłębionego studium przedmiotu. Opis schematu, który znajduje się poniżej, postanowiłem rozpocząć od symbolicznej daty 11 listopada 1918 roku, kiedy to po 123 latach oficjalnie Polacy odzyskali niepodległość. W kontekście interesującego mnie dramatu społecznego data ta jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się niepodległego państwa z okresu chaosu i niebytu. Od 1918 roku do 1922 roku rytm historyczny wyraźnie przyśpiesza. Piłsudski pełni funkcję Naczelnika Państwa, a podczas zwycięskiej wojny z bolszewicką Rosją nosi także tytuł Naczelnego Wodza. Jako bohater, który sprostał próbie zasadniczej – jakby ją nazwał Greimas – uchronił młode państwo polskie przed napierającym chaosem stając się symbolem paradygmatu, w ramach którego koncentrują się aktorzy niezgadzający się na ustanowienie ładu opartego na zapisach Konstytucji marcowej wprowadzonej w życie 17 marca 1921 roku. Politycy fundujący porządek polityczno-społeczny oparty na zapisach tej konstytucji w strukturalnym splocie okoliczności zostali zakwalifikowani do roli kozła ofiarnego przeznaczonego Azazelowi. Ich los miał przypieczętować proces brzeski. Józef Piłsudski w sprzyjającym kontekście mito-historycznym został natomiast pochłonięty przez symbol bohatera magicznego/ofiarnika, który potrafi skutecznie odróżnić złą przemoc od dobrej. Zamach na Gabriela Narutowicza – pierwszego prezydenta II RP, staje się wydarzeniem interpretowanym przez Piłsudskiego jako naruszenie ładu nieakceptowanej przez niego konstytucji, jak także słabości obozu politycznego, który nie był w stanie ochronić młodego państwa przed rozkładem. W sposób magiczny wszystkie środowiska polityczne przeciwne woli pierwszego Marszałka Polski sprowadzone zostają do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W wyniku śmierci Narutowicza, Piłsudski postanawia wycofać się z polityki, udając 175 �się na „emigrację” do Sulejówka, co odpowiada drugiemu przebiegowi, a także pokrywa się z okresem narastającego kryzysu. W tym okresie Piłsudski konsekwentnie buduje mit siebie i swoich zwolenników, podkreślając konsekwentnie różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (Piłsudskim – który sprostał próbie zasadniczej) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy nie sprostali próbie zasadniczej). W maju 1926 roku Józef Piłsudski prowadzi swoich żołnierzy do udanego zamachu stanu, dzięki któremu, w ciągu kilku dni, udaje mu się przejąć władzę w Polsce. Od tego symbolicznego wydarzenia rozpoczyna się faza działań odpowiadających przywracaniu równowagi. Niedługo potem Piłsudski rozpoczyna pełnienie roli dyktatora rządów sanacyjnych. Okres działalności Berezy Kartuskiej z jednej strony odpowiada strukturalnie próbie gloryfikującej Józefa Piłsudskiego, dzięki którym możliwe było osiągnięcie jednomyślności w procesie dążenia do przywrócenia równowagi. Z drugiej strukturalnie pokrywa się z selekcją ofiarniczą postaci, które wrzucone zostają w rolę ofiary przebłagalnej złożonej Bogu. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten przebieg odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów, lub jak kto woli – wewnętrznych wrogów narodu. Wydarzeniem odpowiadającym fazie reintegracji jest oczywiście ustanowienie nowego ładu opartego na zapisach Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 roku. Śmierć Piłsudskiego 12 maja 1935 roku kończy rolę tej postaci w dramacie społecznym okresu międzywojennego. Nie mniej wprowadzenie w życie „właściwej” konstytucji strukturalnie odpowiada konsekwencji sprostania próbie 176 �gloryfikującej, symbolizującej początek pożądanego ładu „Złotego Wieku” trwającego do 1 września 1939 roku, kiedy to wybucha II wojna światowa. 1918–1922 1923–1926 1926–1935 Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz (bohater) Józef Piłsudski na emigracji w Sulejówku Dyktatura Józefa Piłsudskiego III II 1) Ujawnienie dwóch rywalizujących paradgymatów 2) Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz wygrywa wojnę z bolszewikami 3) Ład oparty na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku 1918 4) Proces brzeski z 1930 roku 5) Obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej od 1934 roku 6) Śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 roku IV I 1939 Schemat 5. Działania Józefa Piłsudskiego ujęte w ramy dramatu społecznego uwzględniającego także kluczowe wydarzenia w kontekście trzech przebiegów. Opis schematu: I) zamach na pierwszego prezydenta II RP 16 grudnia 1922 jako naruszenie ładu opartego na Konstytucji marcowej, II) Józef Piłsudski udaje się na dobrowolną emigrację do Sulejówka, „wycofując” się z aktywnego życia politycznego. Trwają przygotowania dyskursywne do zamachu stanu, III) zamach stanu w maju 1926 roku. Rozpoczynają się rządy „sanacji”, IV) ład oparty na Konstytucji kwietniowej z 23 marca 1935 roku strukturalnie odpowiada rozpoczęciu „Złotego Wieku” w Polsce, który kończy się wraz z rozpoczęciem II wojny światowej. 177 ��ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch Czy nadal istnieje szansa, że coś, co zostało opracowane i zaprogramowane w najdrobniejszych szczegółach, może się jeszcze wydarzyć? Czy prawda, która została drobiazgowo i pieczołowicie dowiedziona, nadal ma szansę być prawdziwa601? Na moich oczach odbywał się proces, w którym przedstawiciele rywalizujących paradygmatów zostają stopniowo pochłonięci przez kategorie symboliczne, stając się paradygmatycznymi realizacjami scenariusza mito-logicznego. Rywalizacja polityczna przeniosła się w sferę rytualną. Gdy już do tego doszło, wszyscy biorący w niej udział, stali się więźniami ukrytego porządku, generującego możliwy rozwój wypadków. Podejmując próbę analizy dramatu społecznego przeradzającego się stopniowo w kryzys ofiarniczy moich czasów, musiałem przyjąć zatem specyficzną postawę. Jako antropolog nieuczestniczący w rywalizacji po żadnej ze skonf liktowanych stron przyjąłem perspektywę, która wydaje się niemożliwa do osiągnięcia przez osoby bezpośrednio zaangażowane w tego rodzaju konf likt. Rację miał Turner, podkreślając wielokrotnie, że aktorzy odgrywający role symboliczne w tym, czy innym tego rodzaju dramacie społecznym nie mają, czy raczej, mieć nie mogą całościowej wizji procesu, któremu ulegają. Dzieje się tak, ponieważ ich perspektywa: (...) jest ograniczona przez zajmowanie określonej pozycji czy nawet zespół sytuacyjnie sprzecznych pozycji, zarówno w trwałej strukturze swojej społeczności, jak i strukturze ról narzuconych przez dany rytuał. Co więcej uczestnik najprawdopodobniej kieruje się w swoich działaniach 601 J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie będzie, [w:] Tenże, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006. �różnorodnymi interesami, celami, sentymentami, zależnymi od jego pozycji, które osłabiają jego rozumienie całokształtu sytuacji. Jeszcze większą przeszkodą w obiektywnym oglądzie jest fakt, że ma on tendencję do uznawania za aksjomatyczne i podstawowe tych idei, wartości i norm, które są otwarcie wyrażane bądź symbolizowane przez obrzęd 602 . Podobnie myślał Girard, podkreślając, że uczestnicy kryzysu ofiarniczego, szukający kozła ofiarnego w celu jego rytualnego mordu muszą pozostać w niewiedzy co do istoty mechanizmu, którego stają się częścią. Dzieje się tak, bowiem jego zdaniem: Niewiedza pozwala każdemu trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę. Chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany (…) Znaleźć kozła ofiarnego to nie wiedzieć, że się go znalazło 603 . Czy mogę zachować niezależną postawę rozumiejąc, jednocześnie że politycy Prawa i Sprawiedliwości konsekwentnie snują narrację której centralnym punktem staje się konieczność dokonania mordu rytualnego odpowiadającego losowi kozła ofiarnego, który w strukturalnym splocie okoliczności już w 1989 roku mógł zostać przeznaczony Azazelowi? Czy mogę zapomnieć, że w świadomości kosmologicznej tubylców, wśród których żyję, skutecznie przeprowadzona ofiara przebłagalna może stanowić warunek konieczny do nastania złotego wieku zapowiedzianego w postaci IV RP? Czy możliwe jest zachowanie dystansu badawczego, gdy jasnym się stało, że do „nowego ładu” prowadzić może dawna droga mordów rytualnych możliwych do dokonania jedynie w „stanie wyjątkowym” 604 , którego wprowadzenie umożliwia: 602 603 604 V. Turner, Las symboli…, s. 36. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. G. Agamben, Stan wyjątkowy, Kraków 2008, s. 7. 180 �(...) fizyczną eliminację nie tylko przeciwników politycznych, ale również całych kategorii obywateli, których z jakichś przyczyn nie da się dopasować do określonego systemu politycznego605? Czy ujawnienie ukrytego porządku mechanizmu rytualnego pozwala zachować dystans do przedmiotu badań? Zdaniem Turnera – co chciałbym jeszcze raz powtórzyć – pochłonięci przez symbole ludzie zawsze mają gotowy scenariusz dramatu społecznego z całym repertuarem wzorców, poprzez które jest on kształtowany, a następnie kanalizowany w agonistycznym rozwoju wypadków, co objawia się przede wszystkim w specyficznych narracjach606 konstruujących specyficzne wyobrażenia „narodowe”607: Narracje te rodzą się w wyniku projekcji niezliczonych dramatów społecznych spowodowanych przez owe strukturalne napięcia, stają się zarazem pożywką dla kolejnych dramatów, dostarczając im retoryki i znaczeń608. Właśnie dlatego ujawnienie powinno się rozpocząć od przedstawienia schematu narracyjnego, w formie sekwencji wydarzeń odpowiadających wzorcowi, według którego niezwykle konsekwentnie była budowana opowieść o rzeczywistości Polski i Polaków po 1989 roku przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Decydując się na taki krok, nie mogłem pominąć wniosków płynących z niezwykle inspirujących analiz językowych z zakresu narratologii właśnie. To właśnie one przypominały z całą mocą czym jest broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku – o czym wspominał Michel de Certeau. Tak o tym pisał Głowiński: (...) opowiadania tego typu, które w obrębie danej kultury uległy zaawansowanej schematyzacji, te, w których schematyzacja owa jest czynnikiem konstytutywnym i wyróżniającym, nie stanowi zaś elementu przypadkowego. Chodzi zatem o takie odmiany przekazów narracyjnych, których nie charakteryzuje 605 606 607 608 Tamże, s. 9. J. Wasilewski, Opowieści o Polsce… W. Burszta, Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009, s. 78–92. V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. 181 �dążenie do indywidualnego kształtowania opowieści, ale o realizację pewnego wzorca, najczęściej łatwo rozpoznawalnego i dobrze zakotwiczonego w danym kręgu kulturowym. Uprzywilejowanym przedmiotem analizy będą tu zatem wszelkiego rodzaju mity czy utwory ludowe, zwłaszcza w tradycji ustnej, o których identyczności decyduje nie istnienie ustalonego raz na zawsze tekstu, ale powszechnie przyjęty, na swój sposób skamieniały układ elementów opowiadania609. Proponowane ujęcie interesującego mnie mechanizmu jest doskonałym uzupełnieniem jego działania na poziomie dyskursywnym ujawniając tym samym jego strategiczny cel. W tym kontekście niezbędne jest przyjrzenie się działaniom narracyjnym polityków PiS-u, którzy w jawny sposób, dla retrospektywnego badacza, nawiązywali do czynów Józefa Piłsudskiego oraz wydarzeń z czasem uznanych w „naszej” mito-historii za rozpoznawalny, spektakularny i skuteczny sposób przejścia rytualnego z jednego porządku do drugiego. Oczywiste jest zatem, że narratologia nie powinna się ograniczać tylko do analizy języka bowiem (...) jedną z cech charakterystycznych narracji jest to, że zawiera ona opisy działania610. Powinniśmy pamiętać, że to właśnie specyficzna narracja wskazuje aktorom społecznym z jednej strony kierunki rozwoju dramatu społecznego przeradzającego się w kryzys ofiarniczy, a następnie narzuca jako „oczywiste” rytualne sposoby jego zakończenia. Pomocne w rekonstrukcji tego procesu okazało się wzbogacenie perspektywy charakterystycznej także dla Krytycznej Analizy Dyskursu. Na polskim gruncie do tego ujęcia nawiązuje między innymi cytowana już przeze mnie praca Michała Głowińskiego, dla której 609 610 M. Głowiński, Wokół narratologii, [w:] Tenże (red.), Narratologia, Gdańsk 2004, s. 10. T. A. van Dijk, Działanie, opis działania a narracja, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 90. 182 �słowem kluczem jest zjawisko nowomowy611. Korzystając z inspiracji analiz charakterystycznych dla KAD, łatwiejsze stanie się uchwycenie i opisanie specyficznego języka, który miał niezwykłą siłę przenoszenia rywalizacji symbolicznej w sferę rytualną. Zatem traktuję KAD jako bardzo pomocny element wspierający analizę procesów społecznych uwzględniającą także ich mito-poetycki kontekst: (…) skupiającą się głównie na ich wymiarach semiotycznych – innymi słowy, jest to semiotyczny „punkt wejścia” w procesy społeczne, które są wewnętrznie ukonstytuowane jako dialektyczne relacje między rozmaitymi elementami i momentami społecznymi, obejmującymi dyskurs i momenty niedyskursywne. KAD nie zajmuje się językiem ani dyskursem samym w sobie, lecz po części dyskursywnymi procesami społecznymi (takimi jak: relacje, systemy, struktury) (…) zagadnieniami badawczymi są tu problemy i kwestie życia społecznego612. Czas najwyższy przejść do pogłębionego studium przedmiotu powtarzając procedurę opisaną w rozdziale drugim. W historii Polski wolność odzyskana w 1989 roku – z mojej perspektywy badawczej – stanowi kolejny próg odpowiadający strukturalnie odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, a na poziomie analizy starotestamentowej sagi – symbolicznemu przejściu z okresu sędziów do monarchii. W każdym z dwóch wcześniej przedstawionych przypadków pierwszy porządek, cytując ponownie Caillois, powodował zachwianie równowagi i dlatego też był bardzo niebezpieczny i, jak pamiętamy, przeznaczony został do poświęcenia: Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje 611 612 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. N. Fairclough, A. Duszak, Wstęp: Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy, [w:] A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna Analiza Dyskursu, Kraków 2008, s. 15. 183 �się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia w siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości613. Owoce nowych porządków – symbolicznie utrwalonych w akcie wprowadzenia w życie odpowiednio rządów Saula, Konstytucji marcowej z 1921 roku czy też Konstytucji III RP z 1997 roku – są w ramach myślenia kosmologicznego nieczyste. W ramach tego światopoglądu pierwsze porządki są zawsze wypełnione niebezpieczną mocą i właśnie dlatego przeznaczone być powinny nie do powszechnego użycia, lecz właśnie do poświęcenia, a następnie rytualnego złożenia w ofierze. Właśnie taki los spotkał postacie symboliczne ze starotestamentowej sagi oraz tych, którzy uczestniczyli w dramacie społecznym II RP. Uważny czytelnik w tym momencie może już doskonale zdawać sobie sprawę z tego, że w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych rywalizujący ze sobą ludzie mogą stać się inwersjami dialektycznymi symbolicznego Dawida, Piłsudskiego czy też odpowiednio Saula, fałszywego bohatera/króla oraz jego kolejnych magicznych transformacji. W ramach przyjętej przeze mnie perspektywy badawczej niezwykle istotne jest to, że politycy PiS-u w okresie, który za Borisem Budenem można określić mianem strefy przejścia między komunizmem a porządkiem, który jeszcze do końca się nie wykluł614, reprezentowali stanowisko jednego z dwóch rywalizujących ze sobą paradygmatów. Najprościej rzecz ujmując, wyrażali oni stanowisko tych, którzy nie akceptowali porządku symbolizowanego przez Konstytucję III RP615 i w konsekwencji traktowali go jako symbol skandalicznego kompromisu między komunistami a rywalizującymi z nimi środowiskami wolnościowymi. Modelowo odpowiada ta 613 614 615 R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. B. Buden, Strefa przejścia, Warszawa 2012. J. Bralczyk, J. Wasilewski, O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 83–128. 184 �sytuacja także społecznym wyobrażeniom i postawom, które bardzo dobrze przedstawił Sergiusz Kowalski, posługując się takimi oto dwoma modelami: Są z jednej strony ci, którzy akceptują istniejący ład, wręcz są z niego dumni. Według nich rewolucja udała się: Polska zrealizowała stare marzenie o wolności i powrocie do Europy. Ma stabilną demokrację, związała się instytucjonalnie i geopolitycznie z Zachodem, wchodząc kolejno do NATO, Unii Europejskiej i Schengen; wkrótce wejdzie też do strefy euro, co dopełni przemianę. Pod słońcem wolności kraj rozkwita, zapewniając coraz powszechniejszy dobrobyt swoim obywatelom, i nawet z globalnym kryzysem finansowo-ekonomicznym radzi sobie (gdy to piszę) rewelacyjnie. Nasze perspektywy są najlepsze od stuleci, żyjemy w przyjaznym otoczeniu, pozostaje tylko doskonalenie szczegółowych rozwiązań. Co istotne, akceptacja istniejącego ładu nie oznacza akceptacji wszystkiego, co w jego ramach istnieje: ustrój jest w tym rozumieniu instrumentarium politycznym, sumą mechanizmów pozwalających rozwiązywać pojawiające się nieuchronnie problemy. Borykamy się z trudnościami, ale nie przeciw systemowi, tylko właśnie za jego pomocą616. Z drugiej strony w społeczeństwie jest silnie reprezentowany drugi paradygmat, w ramach którego istnieje silna niechęć do akceptacji istniejącego ładu ufundowanego podczas obrad Okrągłego Stołu: Według nich prawdziwa rewolucja jeszcze się nie dokonała. Wolność i demokracja, które mamy, są ułomne lub zgoła iluzoryczne; co gorsza, nie są tym, za co się podają: prawda musi przebijać się przez gęstą, celowo rozsnutą zasłonę pozorów. Również dobrobyt rozdzielany jest nierówno i niesprawiedliwie, bo nie decydują zdolności i wkład pracy, tylko usytuowanie w układzie nieformalnych powiązań. Polska, owszem, winna wrócić do Europy (gdzie jej miejsce), ale czujna, uzbrojona w pakiet słusznych, historycznie i moralnie uzasadnionych postulatów. Instytucje europejskie nie są bowiem środowiskiem nam przyjaznym, tylko dżunglą, gdzie rządzą interesy, a zwyciężają nie prawda i racja moralna, tylko siła i spryt. Możliwe są dwa warianty eksportowe: eurofobia lub postawa misyjna: odrzucić Europę 616 S. Kowalski, Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). 185 �lub ją chrześcijańsko reformować. Wszystkie te poglądy nie są odosobnione, tylko tworzą syndrom, nie pochodzą z różnych źródeł, ale z jednego, którym jest pragnienie dokończenia rewolucji617. Wielu ogólnie zorientowanych obserwatorów życia społecznego w Polsce zgodzi się ze mną, że od 1989 roku zdążyły się wyklarować dwa wyraźnie odrębne paradygmaty, które w sprzyjających warunkach przyjęły ponownie pozycje wyjściowe. Jedynym czego brakowało, aby rozpocząć kolejny dramat społeczny, było otwarte naruszenie ładu przez fundatorów pierwszego porządku. Innymi słowy, chodzi o takie wydarzenie, które strukturalnie odpowiadałoby nieudanej próbie zasadniczej Saula i jej dramatycznych konsekwencji. W czasach II RP tego rodzaju próbie strukturalnie odpowiadał zamach na pierwszego prezydenta odrodzonej Polski – Gabriela Narutowicza, co – jak wiemy – symbolicznie zostało wykorzystane przez Józefa Piłsudskiego. W III RP jawnym naruszeniem porządku mającym ogromną moc rozpalania wyobraźni wielu Polaków był bez wątpienia skandal korupcyjny z 2002 roku nazwany z czasem „aferą Rywina” lub też na wzór afery „Watergate” – „Rywingate”. Te trzy wydarzenia, odpowiadające strukturalnie i symbolicznie skandalowi powstałemu z przyczyny niesprostania próbie zasadniczej przedstawicieli pierwszego porządku, zadziałały niczym zapłon. Nie sposób przeoczyć tego momentu, w którym dramat zaczyna wypełniać zrutynizowane życie społeczne. Tak o tym pisał Turner: Zachowania jednostek przyjmują charakter, który neurobiolodzy nazywają „ergo tropicznym” – co oznacza „pobudzoną, spotęgowaną aktywność i emocjonalną reakcję”. Jestem przekonany, że gdybym opanował odpowiednie narzędzia pomiarowe, byłbym w stanie odkryć w „aktorach” dramatu społecznego takie „wzmożone reakcje układu sympatycznego”, jak przyśpieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi, nadmierne wydzielanie potu, rozszerzenie źrenic i zahamowanie aktywności żołądkowo-jelitowej oraz funkcji wydzielniczych. Innymi słowy, w czasie dramatów społecznych klimat emocjonalny wspólnoty jest pełen grzmotów, błyskawic i szalejących zmiennych wichrów! Kiedy takie publiczne zjawisko dotyka normalnie funkcjonującego społeczeństwa, nabiera 617 Tamże, s. 49, (podkreślenia Ł.P.M.). 186 �rangi poważnego przekroczenia zasad współżycia społecznego, na miarę użycia siły, a nawet zabójstw. Takie złamanie reguł może być rezultatem zarówno kipiących emocji – zbrodnia w afekcie, jak i chłodnej kalkulacji – polityczne działanie podjęte w celu zmiany istniejącego układu władzy618. Być może wielu czytelników przyzna, że na wieści płynące z mediów dotyczące szczegółów tego skandalu także czuło spotęgowaną aktywność i reagowało równie emocjonalnie. Od tego symbolicznego i dobrze znanego wydarzenia będę ponownie rekonstruował kolejne w specyficznym rytmie historycznym pokrywającym się ze stałymi elementami kompozycji scenariusza mito-logicznego. W przedstawieniu tego skandalu na tyle, na ile jest to niezbędne w toku prowadzonego tutaj śledztwa oraz po przyjęciu specyficznego rytmu historycznego prezentowanych wydarzeń, ważne jest to, iż do Adama Michnika, redaktora naczelnego Gazety Wyborczej, przyszedł Lew Rywin – znany producent filmowy i aktor – utrzymując, że jest kurierem „grupy trzymającej władzę”. Następnie jako przedstawiciel tego tajemniczego środowiska złożył Michnikowi propozycję zapłacenia łapówki przez spółkę Agora (właściciela Gazety Wyborczej) w wysokości 60 mln złotych dla owej „grupy trzymającej władzę”. Miało się to wszystko odbyć w zamian za przyjęcie korzystnych zapisów w nowelizowanej w tym czasie ustawie o radiofonii i telewizji. W ramach korzystnych dla Agory ustaleń właściciel gazety mógłby w konsekwencji kupić stację telewizyjną, na czym, jak uważał Rywin, mogło jej w tym czasie bardzo zależeć. Wiele wskazywało na to, że owa grupa ma związek z ówcześnie rządzącą koalicją, w której główną siłą po zwycięskich wyborach w 2001 roku byli politycy Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Dopiero cztery miesiące po spotkaniu Rywina z Michnikiem zostały ujawnione nagrane przez Michnika taśmy z tego spotkania, a ich zapis oraz szczegóły śledztwa dziennikarskiego dotyczące kulisów tej propozycji zostały opublikowane na łamach Gazety 618 V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 10–11. 187 �Wyborczej. 10 lipca 2003 roku Sejm na wniosek polityków PiS-u, wtedy partii opozycyjnej, powołał komisję śledczą, która miała wyjaśnić całą sprawę. Z perspektywy czasu Elżbieta Matynia, ogromnie wyczulona na wszelkiego rodzaju wydarzenia performatywne, tak opisywała ten okres: Skandal korupcyjny, ujawniony przez „Gazetę”, stał się przełomowym momentem politycznym i doprowadził do pierwszego publicznego, bo transmitowanego na żywo przez telewizję, śledztwa komisji parlamentarnej w demokratycznej Polsce. Przesłuchano wiele osób publicznych i polityków wśród nich samego Adama Michnika619. Przesłuchania komisji w sprawie „Afery Rywina” stały się wydarzeniem medialnym oglądanym przez miliony telewidzów. Transmitowane na żywo przez 16 miesięcy (od stycznia 2003 roku do kwietnia 2004 roku) posiedzenia sejmowej komisji śledczej dały ogromną możliwość spektakularnemu skonfrontowaniu przedstawicieli dwóch rywalizujących paradygmatów. Pierwszy raz na taką skalę Polacy mogli doświadczyć, czym jest skandal będący wydarzeniem medialnym620. W tym okresie właśnie rywalizacja polityczna przeniosła się wyraźnie w sferę sacrum. Telewizyjny teatr dnia codziennego został zastąpiony teatrem permanentnej konfrontacji. To właśnie w tym czasie pojawiały się wszelkie możliwe wyjaśnienia tego, co się w istocie stało w gabinecie Adama Michnika. Wyjaśnienia te były jednak coraz bliższe myśleniu magicznemu, a osoby uwikłane w ten skandal coraz wyraźniej stawały się symbolami spatologizowanych elit pierwszego porządku. W zbliżających się wyborach właśnie wyobrażenia na temat owych elit stały się kołem zamachowym kolejnych kampanii. Uważnych antropologów współczesności specjalnie to nie zdziwiło i nie zaskoczyło, bowiem właśnie w ten sposób dynamicznie kształtują się symbole, które jeszcze przez wie619 620 E. Matynia, Demokracja performatywna, Wrocław 2008, s. 96. J.B. Thompson, Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010, s. 81–116. 188 �le lat będą regulować dyskurs na temat przyczyn kryzysu państwa polskiego i polskiego społeczeństwa. Innymi słowy – w tym właśnie czasie media stymulowały dynamiczny proces budujący symboliczny grunt pod rozpoczynający się dramat społeczny moich czasów. Niezwykle ważny jest dla mnie fakt, że kluczową postacią pierwszego tak poważnego skandalu w III RP został Adam Michnik, jedna z symbolicznych postaci porządku ufundowanego w wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku. To właśnie Michnik był pomysłodawcą nowatorskiego przejścia z komunizmu do demokracji w formie, która miała zastąpić rewolucję zasadą negocjacji z rzecznikami systemu komunistycznego. On także, z nadania Lecha Wałęsy, założył pierwszy nie rządowy, ale oficjalny dziennik „Gazeta Wyborcza”, którego utworzenie również wynegocjowano przy Okrągłym Stole. Gazeta ta była jednak czymś dużo więcej niż tylko kolejną gazetą: „Gazeta Wyborcza”, będąca największym dziennikiem w Europie Środkowej, szybko stała się polem kształtowania języka zdolnego opisać i oddać nową rzeczywistość, forum dla najważniejszych debat na temat demokratycznych przekształceń oraz głównym miejscem edukacji demokratycznej. Wzięła na siebie również rolę głównego „kuratora” młodego demokratycznego państwa, rolę kontrowersyjną, z której powodu była ostro krytykowana621. Adam Michnik stał się nie tylko jednym z symbolicznych fundatorów nowego ładu w ramach negocjacji przy Okrągłym Stole, ale w strukturalnym splocie okoliczności stał się także symbolem środowisk, które zawarły „haniebny” akt ze środowiskami komunistycznymi, tworząc „system Rywina”622 , będący współczesną realizacją paradygmatyczną biblijnego układu Saula z Agagiem. W tym kontekście mito-historycznym, dzięki „aferze Rywina”, już kilkanaście lat po obradach Okrągłego Stołu najbardziej podwa621 622 E. Matynia, dz. cyt., s. 86. J. Skórzyński (red.), System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Warszawa 2003. 189 �żanym aktem okazał się właśnie ten symbol nowego ładu, który przez jeden z paradygmatów był coraz głośniej określany mianem „ustępstwa na rzecz komunistów i kompromitujące porozumienie między elitami”623 , a nie „kulminacyjną lekcją w historii dialogu”624 – jakby woleli ich przeciwnicy. Pod wpływem szoku wywołanym „Rywingate” socjolog Paweł Śpiewak, autor między innymi bardzo ważnej książki Pamięć po komunizmie 625, przejął już wcześniej wymyślone przez Rafała Matyję hasło budowania IV RP, które podjęte zostało następnie przez środowiska konserwatywne 626 . Przedstawiciele tego obozu uważali, że nadszedł najwyższy czas, aby zacząć myśleć o budowaniu IV RP 627, co wyrażało jego brak wiary w samonaprawę systemu III RP, który zapadł na nieuleczalną chorobę rodem z PRL-u: Okazało się, że ową chorobę przenieśliśmy razem z instytucjami i personelem z PRL. Z tą jedną różnicą, że teraz sekretarze Komitetu Centralnego, funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych wraz z działaczami ZSL, mogą powoływać się na mandat demokratyczny, a nie jak dawniej na konieczność historyczną, geopolityczne racje lub wolę partii rządzącej. Sprawują jednak władzę tak samo, jak przed wielu laty, lekceważąc prawo, partnerów politycznych i obyczaj społeczny 628 . Dodatkowym wsparciem tego sposobu myślenia były między innymi bardzo rzetelne analizy innej znanej socjolożki – Jadwigi Staniszkis. Autorka niezwykle ważnej książki Postkomunizm jasno i przekonująco dowodziła, że: 623 624 625 626 627 628 E. Matynia, dz. cyt., s. 88. Tamże. P. Śpiewak, Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. Krytykę III Rzeczypospolitej i projekty jej naprawy formułowali też: Ryszard Legutko, Zdzisław Krasnodębski, Tomasz Merta, Marek A. Cichocki, Andrzej Nowak, Bogdan Szlachta, Dariusz Gawin [za:] J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 30. P. Śpiewak, Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003 roku, http:// www.rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp 20.11.2011). Tamże. 190 �Mniej więcej połowa członków obecnej elity władzy i pieniądza w Polsce zajmowała w czasach komunizmu stanowiska kierownicze, jedna trzecia – wykonywała zawody „specjalistów”, a tylko 11 procent plasowało się na niższych szczeblach drabiny społecznej. Koniec komunizmu bowiem, to – przede wszystkim – swoista „rewolucja menedżerska”629. W konsekwencji, zdaniem Staniszkis, układ oparty na kompromisie zawartym podczas obrad Okrągłego Stołu był syndromem, który rozpoznał Alexis de Tocqueville, analizując rewolucję francuską630: Dokonała się rewolucja polityczna, a właściwie już przed rozpoczęciem zakończyła społeczna. Hierarchie dawnego reżimu przetrwały, choć mechanizmy ich reprodukowania są już odmienne631. 629 630 631 J. Staniszkis, Postkomunizm, Gdańsk 2001, s. 5, J. Wasilewski, Elita polityczna 1998, Warszawa 1999, s. 35. A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. J. Staniszkis, dz. cyt., s. 5. 191 ��Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie Polska potrzebuje potężnej protekcji, by szczęśliwie po wyjściu z Egiptu przejść przez pustynię czasu wyrzeczeń i osiągnąć w końcu szczęśliwy byt, którego naród upatruje w budowie IV Rzeczypospolitej632. Trudno się nie zgodzić z wymienionymi oraz wieloma innymi analizami naukowymi dotyczącymi problematyki postkomunistycznej. Z mojego punktu widzenia ważniejsze staje się jednak ich symboliczne wykorzystanie w ramach dyskursu polityków Prawa i Sprawiedliwości. Dla potrzeb proponowanych tutaj analiz wystarczy zaznaczyć, że wspomniana partia została zarejestrowana 8 czerwca 2001 r.633 . W skład tego ugrupowania weszli wtedy politycy wywodzący się z wcześniejszych organizacji politycznych, takich jak: Porozumienie Centrum, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe, Koalicja Konserwatywna oraz szeroko rozumiane środowiska chrześcijańsko-demokratyczne 634 . Politycy tej partii swoją wizją polityczną, wpisywali się otwarcie w paradygmat podważający dorobek pokojowej rewolucji. W zbliżających się wyborach w 2005 roku politycy Prawa i Sprawiedliwości skrzętnie korzystali z wielu haseł, używając do tego celu specyficznego języka rytualnego, mającego siłę przenoszenia rywalizacji politycznej w sferę sacrum, w przestrzeń, w której panują korzystne warunki do aktywowania się 632 633 634 Fragment wystąpienia posła PiS-u Andrzeja Górskiego z 24 maja 2006 roku noszącego pełny tytuł: Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www. sejm.gov.pl (dostęp 10.11. 2012). J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 7. Tamże, s. 18. �świadomości kosmologicznej. Ta magiczna atmosfera udzieliła się także bardzo wielu humanistom, którzy poczuli bardzo wyraźnie „posmak skandalu wywołany mitologiczną narracją”635, co skłoniło ich do niemal natychmiastowego dzielenia się wiedzą na ten temat. I jak to bywa, pozostawili po sobie różnego rodzaju mniej lub bardziej rozproszone teksty refleksyjne, wskazujące na istnienie wielu elementów składowych opisywanego tutaj mechanizmu rytualnego 636 . Gorąco zachęcam moich kolegów i koleżanki, aby przyjrzeli się swoim analizom ujmując je w kontekst działania mechanizmu, który wprawiany jest w ruch zawsze w ramach konkretnej mito-historii oraz przez specyficzny dyskurs637 nawiązujący do charakterystycznych transformacji metaforyczno-metonimicznych wpisanych także, o czym warto zawsze pamiętać, w przekształcenia odpowiadające stałym elementom kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej638 . 635 636 637 638 H. Weinrich, Struktury narracyjne mitu, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 178. J. Chmielewska-Gnojewska, Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008, s. 55–61, R. Jaźwiński, Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Tamże, s. 70–83, R. Marzęcki, IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Tamże, s. 84–95, K. Michałowski, Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Tamże, s. 96–112, A. Lipiński, Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Tamże, s. 277–292. B. Juszczyszyn, Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] E. Potoczka, A. Sepkowski (red.), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, Toruń 2010, t. I, s. 364–382, T. Sikorski, IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Tamże, s. 383–405. V. Wróblewska, Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011, s. 145–156. J. Hajduk-Nijakowska, Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] Tamże, s. 213–232. B. Schultze, „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 194 �W tym miejscu wypada wyjaśnić, na czym polega istota transformacyjnego sposobu myślenia magicznego. Kontynuując tradycję intelektualną Jerzego Kmity639, współczesny antropolog nacjonalizmu – Krzysztof Jaskułowski – tłumaczy tę kwestię w bardzo jasny i przystępny sposób, stawiając znak równości między tym sposobem myślenia a nacjonalizmem640: Związek natury metonimicznej jest niezależny od ludzkiej myśli: występuje bez względu na to, czy ludzie zdają sobie z niego sprawę, czy nie. Jest to zjawisko obiektywne typu: przyczyna-skutek lub część – całość (w sensie fizycznym). Natomiast związek symboliczny ma charakter arbitralny. Został ukonstytuowany na mocy konwencji, która obowiązuje jedynie w określonej społeczności: zdecydowano, że pewna rzecz (na przykład flaga) będzie reprezentacją innej rzeczy lub idei (na przykład pojęcia narodu). Myślenie magiczne znamionuje nieustanna transformacja związków metonimiczno-przyczynowych w metaforyczno-symboliczne i na odwrót. (…) Przejawem myślenia magicznego jest przekonanie o inherentnym związku języka i rzeczywistości (znaku i desygnatu), czego wyrazem jest obawa przed wypowiadaniem niektórych zdań czy słów, ponieważ mogą one „wywołać” opisywane przez siebie stany rzeczy 641. Precyzując kwestię istoty myślenia magicznego, błędem byłoby upatrywanie skuteczności mowy, która byłaby wyrazem tego rodzaju myślenia, w samym tylko narzędziu semiotycznym. Równie ważny jest bowiem kontekst społeczny, sprzyjający takim aktom oraz towarzysząca im praktyka rytualna. Jak pisała Elżbieta Hałas: W sytuacjach społecznych magia nie ma realnych skutków tylko wówczas, gdy próbuje się działać za pomocą słów poza granicami delegowanego przez instytucję autorytetu. Rytuał religijny jest szczególnym przypadkiem rytuałów społecznych, których magia nie tkwi w samym dyskursie, lecz w systemie relacji społecznych, które go tworzą, czynią możliwym i społecznie skutecznym642. 639 640 641 642 J. Kmita, Kultura i poznanie, Warszawa 1985, s. 123–157. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27, s. 7–21. K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012, s. 129–130. E. Hałas, Symbole w interakcji, Warszawa 2001, s. 162. 195 �Idąc za wnioskami płynącymi z analiz Bourdieu, który w swoich pracach poświęcił sporo miejsca dyskursom autorytetów, należy dodać, że język tego rodzaju, żeby był skuteczny, powinien być w ypowiadany w uprawomocnionej sytuacji, a także według uprawomocnionych reguł. Dzięki spełnieniu tych warunków dyskurs taki zyskuje siłę symboliczną, dzięki której jest w stanie zniszczyć dominującą symbolicznie definicję zastanej rzeczy wistości, która także stała się dominująca w efekcie podobnej wojny z innymi, ry walizującymi dyskursami. W konsekwencji, jak przyznaje Bourdieu, tworzenie rzeczywistości nigdy nie jest pokojowe i kooperaty wne, lecz zawsze oparte na współzawodnictwie lub wręcz konf likcie i pozostaje uwarunkowane kapitałem symbolicznym, czyli autorytetem stron 643 . W tym kontekście warto się zastanowić nad tym, jak przypisanie „prawa i sprawiedliwości” tylko jednej partii politycznej, w sprzyjających okolicznościach, zdeterminowało cały dyskurs polityczny 64 4 . Przed zwycięskimi dla polityków Prawa i Sprawiedliwości wyborami w 2005 roku na urząd prezydenta oraz do sejmu i senatu ugrupowanie to wystartowało pod hasłem „IV Rzeczpospolita – sprawiedliwość dla Wszystkich”. W programie wyborczym PiS-u z 2005 roku można było przeczytać, co następuje: Państwo nasze musi być jednoznacznie osadzone w tej tradycji, którą tworzą dzieje I Rzeczypospolitej, walki o niepodległość w czasie rozbiorów, II Rzeczypospolitej, walki przeciwko okupantom niemieckim i sowieckim w czasie II wojny światowej, a także dzieje walki przeciwko rządom komunistycznym w Polsce, zwłaszcza „Solidarności”. Nie ma takiej polskiej tradycji, w której mieszczą się jednocześnie Piłsudski i Bierut, Witos i Wycech, niepodległościowa PPS i PPR, Dmowski i Piasecki. Nie da się, mimo wysiłku oszustów, zlać tradycji solidarnościowej i peerelowskiej, w jednym szeregu postawić katolickich duszpasterzy i urzędników od ateizacji, chrześcijaństwa i nihilizmu moralnego. 643 644 Tamże, s. 183. A.M. Gill, K. Whedbee, Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001, s. 201. 196 �Z perspekty wy historii bledną dawne spory. Ale rozróżnienia zdrady i służby Polsce, odwagi i tchórzostwa, mądrości i głupoty nie da się zamazać 645 . Jak łatwo jest zauważyć, politycy PiS-u wywodzą swoje korzenie z tradycji, w której jedną ze sztandarowych postaci, jak już wspomniałem wcześniej, jest Józef Piłsudski, tuż obok innych, jak można było przeczytać, „katolickich duszpasterzy”. Cytowany powyżej fragment wprost określa sposób przedstawiania rzeczywistości, w której występuje ścisła relacja „władzy-mitusacrum” 646 . W przypadku powoływania się na związek ideologiczny ze zmitologizowanymi postaciami znanymi z mito-historii Polski, w sposób magiczny następuje sakralizacja autorytetu politycznego polityków PiS-u. Nawiasem mówiąc, można przywołać jeden z wybiegów dialektycznych rozpoznanych i opisanych przez Schopenhauera. Wybieg ten opiera się na tym, aby: (…) zamiast zasad uży wać autorytetów, stosownie do wiedzy przeciwnika. (…) Dlatego też łatwo prowadzić sprawę, kiedy masz za sobą autorytet poważany przez przeciwnika. Im więcej ograniczonymi są wiedza i zdolności dysputującego, tym większa ilość autorytetów stanowi dla niego powagę 647. Z mojego punktu widzenia nawiązywanie do piłsudczykowskiego myślenia o państwie, a także bezwarunkowe uznanie dla Józefa Piłsudskiego – jego ideologii oraz metod działania648 – stanowi nie tylko kolejny zabieg retoryczny, ale jest raczej konsekwentnym budowaniem kapitału symbolicznego tego ugrupowania politycznego uwzględniającego ich wyjątkową rolę, która polega na skutecznym rozwiązaniu sytuacji kryzysowej podobnej do tej, z którą skutecznie zmierzył się Piłsudski. Aby 645 646 647 648 http://www.pis.org.pl/dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 138. A. Schopenhauer, dz. cyt., s. 33. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana ukazał się w czasopiśmie „Arcana” 2006, nr 4–5, s. 8. 197 �jednak zyskać zgodę na zostanie „ofiarnikem”, politycy tego ugrupowania musieli skutecznie wpisać się w symboliczną rolę „sprawiedliwego”, który ponownie przeprowadzić może Polskę przez okres „sanacji”. Kolejną poważną próbą podjętą w tym celu okazały się wybory w 2005 roku. Sądzę, że w ustroju państwa demokratycznego okres kampanii wyborczej oraz samych wyborów przypomina czas odnowy. Jest to czas przejściowy, liminalny. Czas ten pojawia się cyklicznie i przebiega w ściśle określony sposób 649. Uważam, że intersujący mnie okres kampanii jest swojego rodzaju inicjacją, ma wprowadzać polityka w arkana sztuki czarowania. O skuteczności magicznej decyduje wynik wyborów. Polityk – czarownik w relacji z wyborcami deklamuje mity, by dać dowód, iż jest wtajemniczony w sprawy, do których reprezentowania może zostać powołany głosami elektoratu. Jak czytamy u Eliadego: Widzimy zatem, że „historia” opowiadana przez mit stanowi rodzaj „wiedzy” ezoterycznej nie tylko dlatego, że jest ona sekretna i przekazy wana w trakcie inicjacji, ale także dlatego, że „wiedza” ta oznacza posiadanie mocy magiczno-religijnej 650 . 649 650 „Oczywiście pierwotni różnie rozumieją «Rok», a daty Nowego Roku zmieniają się w zależności od klimatu, środowiska geograficznego, rodzaju kultury itp. Zawsze chodzi tu o jakiś cykl, to znaczy o pewien przedział czasowy, który ma początek i koniec. Otóż na końcu jednego cyklu i na początku drugiego odprawia się cały szereg rytuałów mających na celu odnowę Świata. Jak już wspomnieliśmy, to właśnie renovatio jest ponownym stworzeniem, które przebiega zgodnie z modelem wyznaczonym przez kosmogonię. Najprostsze przykłady odnaleźć można wśród aborygenów – chodzi tu o corocznie ponawiane mity pochodzenia. Zwierzęta i rośliny, stworzone in illo tempore przez Istoty Nadnaturalne, zostają raz jeszcze rytualnie stworzone. Znajdujące się w Kimberley malowidła naskalne uważane za dzieło mitycznych przodków są odmalowywane gwoli przywrócenia im ich twórczej mocy, jaka po raz pierwszy ujawniła się w czasach mitycznych, to znaczy na początku Świata”, [za:] M. Eliade, Aspekty…, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 20. 198 �Marek Kochan przyznaje, że są przynajmniej cztery powody, by rozpatrywać sytuację wyborów prezydenckich i parlamentarnych jako działań niepewnych, podległych „siłom magicznym”, a więc – wymagających magii651. Powód pierwszy: z perspektywy nadawców, czyli polityków lub raczej czarowników: (...) działania, którym towarzyszy masowa propaganda, są działaniami ważnymi – wiele zależy od ich sukcesu i angażuje się w nie duże środki, a zarazem nie są one w pełni poddane racjonalnej kontroli. Można konstruować przekazy w oparciu o racjonalne przesłanki – analizę opinii, wyniki badań i testów. Można wybierać optymalne kanały informowania potencjalnych wyborców (…), aby jak największa ich liczba zetknęła się z przekazem. (…) Choć więc stosuje się racjonalne środki zwiększania prawdopodobieństwa odniesienia sukcesu, nigdy nie ma pewności co do jego wystąpienia. (…) Analizując slogany w tym kontekście, można zauważyć, że mają one niekiedy wymiar zaklęć rzucanych, by zjednać przychylność losu czy też, bardziej praktycznie, zaczarować ludzi mających wpływ na sukces lub porażkę652. Drugi powód związany jest z sytuacją odbiorców. Oni także bowiem: (...) nie mają pewności, że podejmowane przez nich działanie – głosowanie (…) – będzie w pełni skuteczne, że przyniesie im pożądany efekt. Wyborcy nie wiedzą, czy ich ugrupowanie uzyska odpowiednią ilość głosów, nie tylko po, to by objąć rządy, ale nawet, by wejść do parlamentu. Nie wiedzą, czy dany kandydat na prezydenta ma szansę wygrać albo choćby przejść do drugiej tury. A więc potrzebują działania magii, bez której, jak stwierdził Bronisław Malinowski, mogliby ulec „nastrojom rozpaczy i niepokoju, lękowi i nienawiści”. (…) A więc również i odbiorcy mogą często traktować reklamę i politykę jako domenę działania sił magicznych. Ulegać tym sloganom, które lepiej „czarują” (a więc mają większą „moc”), albo też wypowiadać slogany jak zaklęcia w sytuacjach oczekiwania na pomoc sił nadprzyrodzonych653. Trzeci powód związany jest ze stylistyką i zawartością komunikatów. Tak o tym pisał Kochan: 651 652 653 M. Kochan, Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003, s. 67. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 69–70. 199 �W propagandzie politycznej zdarzają się przykłady komunikatów (wypowiedzi, ulotek, haseł) obiecujących takie skutki wyboru odpowiedniego kandydata, w które nie sposób uwierzyć, posługując się racjonalnym oglądem sytuacji, które zwyczajnie okazują się nieprawdą, lub są niemożliwe do zweryfikowania: „sto milionów” Wałęsy, Wspólna Polska albo „przyszłość” Kwaśniewskiego, Milion nowych miejsc pracy Kongresu Liberalno – Demokratycznego czy Prawda zamiast haseł Pawlaka. W obietnicach polityków zawsze istnieje pewne residuum magiczności, gdyż wyborcy nie rozumieją w pełni działań, które mają zapewnić obiecywane im korzyści (też często symboliczne, a więc nie poddające się racjonalnej analizie)654. Z pewnością to samo można powiedzieć o haśle wyborczym PiS-u, które brzmiało, jeszcze raz przypomnę: „IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich”. Po czwarte, zdaniem Kochana, niekiedy same przekazy nawiązują bezpośrednio do magii, a działanie produktów czy ludzi „jest pokazywane, jakby zawierało pierwiastki działania sił magicznych czy nadprzyrodzonych”655. W tym sensie można uznać, że „slogan lub inne fragmenty tekstu będą tym, czym w magii jest zaklęcie”656. Z mojej perspektywy badawczej doskonałą analizę kampanii wyborczej PiS-u przeprowadził Tomasz Olczyk. Analizy Olczyka okazały się bardzo inspirujące także dlatego, że zostały przedstawione z perspektywy retrospektywnego obserwatora dostrzegającego zmianę retoryki dwóch kolejnych kampanii oraz ich transformacyjny charakter. W świetnej książce zatytułowanej Politrozrywka i popperswazja w błyskotliwy sposób dowodził, że kampanii wyborczej partii Prawa i Sprawiedliwości do parlamentu oraz na urząd prezydenta w 2005 roku, towarzyszyła specyficzna stylistyka w prezentowaniu katastroficznych obrazów rzeczywistości. Olczyk skoncentrował swoją uwagę szczególnie na procesie oddzielania przeszłości od teraźniejszości oraz powiązane z tym aktem zjawisko zdominowania teraźniejszości przez obrazy dystopii, które stopniowo przekształciły się w nieustanną wizję kakotopii. Dla wielu czytelników 654 655 656 Tamże, s. 70. Tamże, s. 71. Tamże. 200 �zaskoczeniem może być odmienne definiowanie w tym kontekście słów: dystopia, antyutopia oraz kakotopia, skoro w słownikach języka polskiego występują one zazwyczaj jako synonimy. Olczyk zaproponował jednak inne podejście i nawiązał do związków etymologicznych pojęcia kakotopii z pojęciem kakofonii. W efekcie terminem kakotopia określił wszystkie obrazy rzeczywistości społecznej, które akcentują dysharmonię, nierównowagę, konflikt oraz wynikające z niewłaściwej dystrybucji różnego rodzaju zasobów między grupami społecznymi, jaki i między nimi a różnego rodzaju instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem instytucji jaką jest państwo657. Badacz reklam politycznych interesującego mnie okresu wyborczego zauważył, że wszystkie partie oprócz tych, które podczas afery „Rywingate” sprawowały władzę koalicyjną (SLD-UP i PSL), konsekwentnie nie wspominały o swoim udziale w sprawowaniu władzy w całym okresie III RP bowiem, jak napisał Olczyk: Przyjęcie przez większość politycznych „my” roli „opozycji” jest powiązanie z nadaniem „onym” roli „wiecznej władzy”. Ponieważ „oni” sprawują władzę bez przerwy od początku III RP, cały okres III RP jest opisywany jako czas dystopii658. W przekazach wszystkich partii poza tymi, które tworzyły wtedy koalicję rządzącą, dominowało, zdaniem Olczyka, ukazywanie całego okresu po 1989 roku jako procesu pogłębiającej się dystopii. W okresie kampanii kreowany obraz świata przez większość ugrupowań opierał się zatem na dystopii teraźniejszości oraz arkadii przyszłości. Na poziomie analizy treści spotów reklamowych badacz wydzielił trzy rodzaje dystopii: – Dystopia tematyczna czy też opisowa, w której wykorzystuje się liczne wskaźniki społeczno-gospodarcze i statystyki, za pomocą których kreowany jest względnie spójny obraz wszechogarniającego kryzysu obejmującego najistotniejsze dziedziny życia. 657 658 P. Olczyk, Politrozrywka i popperswazja, Warszawa 2009, s. 324. Tamże, s. 308. 201 �– Kakotopie to opisy zaburzeń równowagi wewnątrzspołecznej, czyli konfliktów między grupami oraz między grupami a instytucjami, opierające się na dychotomicznych opozycjach, w których jedna strona binarnego podziału jest niesprawiedliwie uprzywilejowana kosztem drugiej. – Dystopie metaforyczne i mitopodobne, przede wszystkim dotyczące niepewnej przyszłości Polski w Unii Europejskiej659. Dystopia tematyczna będąca opisem rzeczywistości, w okresie wyborczym zawierała w sobie cztery podstawowe parametry: – bezrobocie i emigracja zarobkowa; – zniszczona i/lub wyprzedana gospodarka; – bieda i życie dużej części społeczeństwa poniżej minimum socjalnego; – głód i niedożywienie660. Uzupełnieniem opisowej dystopii, zdaniem Olczyka, jest (konstruowany za pomocą odmiennych formalnie i treściowo środków) opis rzeczywistości, który został przez niego określony mianem kakotopii. Są to opisy, które spokojnie można uznać za charakterystyczne dla skonfliktowanych paradygmatów podważających symboliczny porządek. Kakotopia występowała, zdaniem socjologa, najczęściej w reklamach partii Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości. Kakotopia w ich przypadku oznaczała strukturę złożoną z prostych i czytelnych opozycji binarnych opartych w istocie na transformacjach metaforyczno-metonimicznych: Opozycje te w ostatecznym rozrachunku dają się sprowadzić do podziału „my” – „oni” w najszerszym rozumieniu, a różne ich warianty są w dużej mierze efektem swego rodzaju przymusu egzemplifikiacji i unaoczniania. Przymus ten (obecny zarówno w tabloidowej stylistyce, jak i w ramowaniu epizodycznym) prowadzi do ukazywania instytucji, grup i kategorii społecznych za pomocą ich jednostkowych, najczęściej wizualnych reprezentacji 661. 659 660 661 Tamże, s. 315–316. Tamże, s. 316. Tamże, s. 325–326. 202 �Z mojego punktu widzenia ów zabieg jest niezwykle skuteczny wtedy, gdy ktoś stara się dokonać skutecznej stygmatyzacji osób publicznych, ugrupowań politycznych oraz środowisk, wpisując w symboliczną rolę kozła ofiarnego. Postępując w ten sposób, reklamy polityczne tych dwóch ugrupowań bazowały na następujących opozycjach: bogaci przeciw biednym – PiS w swoich spotach przeciwstawiał kilku najbogatszych Polaków (którzy zbili majątek dzięki patologii utożsamionej z III RP) reszcie Polaków662. Drugą realizacją paradygmatyczną dychotomii „my” – „oni” było związane z kolejnym zabiegiem metaforyczno-metonimicznym, który łączył bogatych z liberałami. Ci ostatni w reklamach wyborczych pomagali bogatym „zjadać biednych”663 – jak to określał Olczyk. Kolejną transformacją magiczną tej kategorii było przeciwstawienie różnego rodzaju aferzystów, złodziei i prezesów, którzy okradają emerytów z resztek pieniędzy, a dzieci z nadziei na świetlaną przyszłość664. W końcu wszystkie te kakotopie łączyły się w kategorii, w której „oni” oznaczało „władzę”. „Władza” owa przejęła państwo. Państwo tym samym przestało służyć „zwykłym Polakom”, a wręcz odwróciło się do nich tyłem. W spotach reklamowych PO i PiS-u bardzo wyraźne było zatem dążenie do dokończenia rewolucji z 1989 roku po to, żeby wymarzone państwo miało być państwem, w którym będzie przywrócona sprawiedliwość i poczucie, że każdy otrzymuje to, co mu się należy665. Podsumowując swoje wnioski płynące z analiz rzeczywistości kreowanej w reklamach politycznych tego okresu, badacz podkreślił taką oto ich wspólną cechę: (...) zwłaszcza ostatnie 16 lat historii Polski, to okres narastającej katastrofy. Polska jest opisywana jako kraj postępującego bezrobocia, ubóstwa i głodu. Obraz kryzysu pogłębia kakotopijna wizja rosnących nierówności społecznych, niewłaściwych dystrybucji praw i przywilejów (…). Treściowemu aspektowi odpowiada stosowana w reklamie formuła katastroficznego 662 663 664 665 Tamże, s. 327–328. Tamże, s. 329. Tamże, s. 330–335. Tamże, s. 339. 203 �filmu, horroru i tabloidowych obrazów nierówności społecznych. Ta retoryczna wizja wymaga uzupełnienia o kluczowy czynnik – opis „onych”, którzy do tej katastrofy doprowadzili666. Kim są „oni”? Mógłbym powtórzyć za Olczykiem, że jest to „unia personalna sił zła”, dodając jednocześnie, że stanowi ona wieczną reprezentację nieustannie odradzającego się chaosu, z którym skuteczną walkę mogą toczyć jedynie „prawi i sprawiedliwi” przedstawiciele narodu. Bardzo ciekawe w opracowaniu Olczyka okazało się ujęcie „onych” według wspólnych reguł konstrukcyjnych. Ujawnienie tych reguł staje się niezwykle pomocne w celu zrekonstruowania ram dla kluczowych transformacji metaforyczno-metonimicznych w poszukiwaniu rytualnego mordu pierwszego jak i drugiego rodzaju. W tym miejscu, chciałbym zacytować dłuższy fragment z książki Politrozrywka i Popperswazja: – „Oni” krzywdzą, lub planują skrzywdzić grupy kreowane w reklamie politycznej na najsłabsze, przede wszystkim ludzi starszych, emerytów i rencistów, ale również dzieci, młodzież, bezrobotnych, pracowników budżetówki, ogólnie rzecz biorąc tych, z którymi „my polityczne” pozostaje w metonimicznych relacjach. – „Oni” działają z niskich pobudek: dla zysku, ze strachu i posłuszeństwa, żądzy władzy, niekompetencji i głupoty lub też czynią szkody i zło bez żadnego wyraźnego powodu. – „Oni” maskują się, przebierają, zmieniają nazwy, ukrywają swoje prawdziwe oblicza, oszukują, kłamią i konstruują symulacje, dlatego trzeba ukazać ich prawdziwe „ja”, odrzeć z fasady i podać ich prawdziwe nazwy i wizerunki. – Elementem kamuflażu „onych” bywa upodabnianie się do „my”, jednak prawdziwe oblicze „onych” w sensie moralnym, ideologicznym i etycznym jest zawsze dokładną odwrotnością czy też „negatywem” „my”. – Różne grupy „onych” współpracują ze sobą dla osiągnięcia swoich celów, całokształt aktualnej rzeczywistości bywa wynikiem umowy między różnymi frakcjami „onych” zawartej na początku III RP lub też rozkazu wydanego przez „prawdziwych onych” ich eksponentom. 666 Tamże, s. 359–360. 204 �– Na poziomie całego obrazu rzeczywistości okazuje się, że „oni” są połączeni swego rodzaju unią personalną – te same postaci i organizacje są reprezentantami różnych kategorii „onych” w przekazach różnych partii a nawet w różnych przekazach tych samych partii. – Personifikacje i reprezentacje „onych” są dobierane według co najmniej jednej z poniższych reguł: – przedstawicielami „onych” są dominujący na scenie politycznej kandydaci i dominujące ugrupowania polityczne; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) możliwie odlegli ideologicznie wobec sponsora reklamy; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) odwołujący się do podobnego segmentu wyborców, co nadawca komunikatu reklamowego. – W ostatecznym rozrachunku podziały między „onymi” mają charakter drugorzędny, fasadowy i są elementem maskowania prawdziwej tożsamości „onych”. (…) – Parlament i partie polityczne są opanowane przez „onych” zarówno w kategoriach czysto ilościowych, jak i historycznych – „oni” sprawują władzę niepodzielnie i bez przerwy od początku III RP 667. Do różnego rodzaju transformacji „onych” zaliczali się przede wszystkim „postkomuniści”, których personifikacją w licznych spotach reklamowych tego czasu stali się przede wszystkim: Aleksander Kwaśniewski, Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa oraz Adam Michnik. Charakterystyczne dla kampanii wyborczej Prawa i Sprawiedliwości w roku 2005 było także to, że po kakotopijnych opisach teraźniejszości odbiorcy spotów reklamowych dostawali jedyną odpowiedź na te wszystkie problemy, czyli arkadyjską wizję IV RP – lub jak kto woli – symboliczną zapowiedź „Złotego Wieku” odpowiadającą strukturalnie złotemu wiekowi Izraela, czy też – w kontekście II RP – porządkowi ufundowanemu wraz z Konstytucją kwietniową. Zdaniem Olczyka, jak i bardzo wielu naukowców analizujących tamte wybory, obietnica nastania IV RP była jednym z najsilniejszych z magicznych słów, użytych 667 Tamże, s. 378–380. 205 �w kampaniach wyborczych tego okresu. Nie mogę jednak się zgodzić z dość często powtarzanym wnioskiem, iż ów zabieg sugerował, że: Cały system społeczny, ekonomiczny i polityczny może zostać zmieniony w wyniku zmiany jego nazwy. Dystopijne i kakotopijne charakterystyki rzeczy wistości ustąpią, kiedy zacznie ona funkcjonować pod nowym szyldem 668 . Z mojego punktu widzenia zapowiedź zmiany nazwy porządku była otwartą deklaracją wojny symbolicznej, jak i zapowiedzią rozwiązania ofiarniczego leżącego u jego podstaw. Bowiem dopiero po rytualnym mordzie – jak wskazuje scenariusz mito-logiczny oraz jego paradygmatyczna realizacja – możliwe jest nastanie arkadyjskiej rzeczywistości zapowiadanej w tym kontekście mito-historycznym jako IV RP. Kolejna niezwykle ciekawa analiza Tomasza Olczyka dotyczyła analiz biografii startujących w wyborach polityków, w tym oczywiście polityków Prawa i Sprawiedliwości. Jak błyskotliwie dowodził ten badacz mediów, większość tego rodzaju tekstów (w tym oczywiście narracja dotycząca kandydata na prezydenta – Lecha Kaczyńskiego) zbudowana była według stałego wzorca charakterystycznego dla bohatera magicznego, żywcem zbudowanego na podstawie stałych elementów kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej Proppa669! Co ciekawe, jedyną różnicą jest to, że o ile w schemacie bajki magicznej nie wszystkie funkcje muszą występować, nie mniej ich kolejność powinna pozostać niezmienna, o tyle w reklamie politycznej epizody z życia polityka-bohatera nie muszą następować po sobie w stałej kolejności. 668 669 Tamże, s. 431. Tamże, s. 439–454. 206 �Nie jest to niewinny zabieg retoryczny, bowiem należy pamiętać o tym, że bajka magiczna oprócz tego, że jest scenariuszem mito-logicznym, a bohater magiczny – ofiarnikiem, to w przypadku projekcji tego modelu na życie konkretnego człowieka w istocie stanowi to kolejny zabieg wspierający proces pochłaniania go przez symbol „sprawiedliwego”. Z drugiej strony za Sahlinsem należy cały czas pamiętać, że o ile bajka magiczna jest ludową teorią społeczeństwa, to biografia polityka odpowiadająca strukturalnie losom bohatera magicznego staje się ludową teorią bohatera, którego powołaniem jest ufundowanie nowego porządku lub, w przypadku nieudanej próby gloryfikującej, wpisanie się w mito-historyczny schemat martyrologiczny. Drugie rozwiązanie, jak się okazało po katastrofie w Smoleńsku, czyni go w niemal niezauważalny sposób symbolem „sprawiedliwego”, który zginął śmiercią męczeńską, starając się osiągnąć cel, do którego został powołany w strukturalnym splocie okoliczności… W wyborach do parlamentu z wynikiem niemal 27% zdobytych głosów zwyciężyła partia Prawo i Sprawiedliwość. W wyborach prezydenckich wygrał kandydat tego samego ugrupowania – Lech Kaczyński. W październiku 2005 roku został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Prawa i Sprawiedliwości, na czele którego stanął Kazimierz Marcinkiewicz. Rząd otrzymał wotum zaufania dzięki głosom członków partii Samoobrony RP, Ligi Polskich Rodzin oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. W lutym 2006 roku został podpisany „pakt stabilizacyjny” między przedstawicielami Samoobrony RP, LPR-u oraz PiS-u. W maju te ugrupowania stworzyły rząd koalicyjny, który – targany dwoma poważnymi kryzysami – trwał do sierpnia 2007 roku. Ku zdziwieniu Olczyka po zakończeniu wyborów specyficzna retoryka polityczna charakterystyczna dla okresu kampanii wcale nie zelżała. W konsekwencji badacz odniósł wrażenie, że kampania wyborcza skończyła się dopiero dwa lata później, wyborami w 2007 roku. W tym okresie mieliśmy do czynienia 207 �z czymś, co nazwał on „bezprecedensową dwuletnią kampanią parlamentarną” 670 . W tym niezwykle intensywnym okresie doszło do bardzo ważnego zjawiska, jakim było zradykalizowanie i spolaryzowanie sceny politycznej na dwa otwarcie zwalczające się obozy: rządowy oraz opozycyjny. Najbardziej radykalne wersje dystopii III RP, które były prezentowane przez skrajne ugrupowania LPR i Samoobrony RP stały się podstawowym budulcem „oficjalnej” narracji rządzących: Na mocy tej swoistej dyfuzji Samoobrona i LPR przejęły od PiS-u koncepcję arkadii przyszłości – IV Rzeczypospolitej. PiS zaś od koalicjantów zapożyczył bądź wyeksponował, niewidoczne w jego reklamach politycznych wątki demokracji symulowanej z koncepcją „układu” i pozostających na usługach „onych” mediów wzbogaconą o „autorską” ideę „łże-elit”, a przede wszystkim rozbudowaną definicję „onych” obejmującą nie tylko agenturę i „układ”, ale także sojusz postkomunistów z liberałami czy też, jak to określił Jarosław Kaczyński, lumpenliberałami 671. Z mojej perspektywy w tym zjawisku nie ma niczego szczególnego, jeśli zrozumiemy, że ukrytym kontekstem działań dyskursywnych polityków Prawa i Sprawiedliwości jest dramat społeczny stopniowo przeradzający się w kryzys ofiarniczy, który zakończyć może jedynie rytualnie złożona ofiara z przedstawicieli pierwszego porządku, jak i jego kolejnych transformacji. Jak słusznie podkreślał Olczyk, po wyborach z 2005 roku narracyjno-retoryczna struktura, która leżała u podstaw kreowania wirtualnego świata reklamy wyborczej, nieoczekiwanie po ich zakończeniu stała się podstawą wyjaśniania i rozumienia rzeczywistości politycznej: Co więcej, dominacja retorycznych mechanizmów sprowadzających wszystkie polityczne podziały do jednoznacznej binarnej opozycji wydaje się korelować z postępująca polaryzacją i uproszczeniem sceny politycznej. W 2005 roku dwa największe ugrupowania (PiS i PO) uzyskały 670 671 Tamże, s. 471. Tamże, s. 473. 208 �łącznie 48,87% głosów, wynik zbliżony do historycznej średniej. Po dwóch latach retorycznej konfrontacji, na dwie największe partie zagłosowało 73,62% wyborców, co było wynikiem nienotowanym do tej pory w polskim systemie politycznym 672 . Stało się tak, ponieważ jako społeczeństwo stymulowane do wzięcia udziału w dramacie społecznym utknęliśmy, jeśli mogę tak napisać, w sferze liminalnej. Wydaje się, że nie ma innego sposobu do ruszenia dalej, bez rytualnego mordu na koźle przeznaczonym dla Azazela, a zatem złożenia w ofierze postaci, która symbolicznie wpisuje się w rolę fundatora pierwszego porządku. Język, jak i działania ekipy rządzącej w tym czasie, konsekwentnie zmierzały do tego celu. W artykule Dramat języka z nieukrywanym zdziwieniem Michał Głowiński podkreślał, że mowa ekipy rządzącej w okresie 2005–2007 w zaskakujący sposób zaczęła przypominać język charakterystyczny dla władzy totalitarnej z czasów PRL: Obserwujemy zjawisko, które wydawać się może paradoksalne i być traktowane jako swoista złośliwość historii: ugrupowanie, które z antykomunizmu uczyniło swój ideowy fundament, a z dekomunizacji – jedno z haseł naczelnych, operuje językiem w sposób, który nie tylko przypomina praktyki obowiązujące za komunistycznej władzy, ale niekiedy bywa ich zdumiewającym powtórzeniem673. Fundamentem języka rządzącej ekipy były, zdaniem językoznawcy, trzy podstawowe elementy. Pierwszym z nich było „konsekwentnie dychotomiczne widzenie świata” 674 , które nie dopuszczało żadnych niuansów i zbędnych komplikacji: 672 673 674 Tamże, s. 477. M. Głowiński, Dramat języka, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 212. Tamże. 209 �My jesteśmy przedstawicielami dobra (jeden z jej głównych polityków określił się krótko i węzłowato jako jego uosobienie!), głosimy słuszne idee, mamy najlepszy, a w swojej istocie jedyny, program naprawy kraju. Ten, kto za nim się nie opowiada i zgłasza do niego zastrzeżenia, jest przeciwko nam675. Z pierwszym z wymienionych elementów ściśle związany jest kolejny, czyli wykorzystywanie „idei wroga” 676 . Niezwykle ważne jest jednak to, że wrogiem jest każdy, kto znajduje się po drugiej stronie, kto myśli inaczej niż wspomniani politycy, każdy, kto proponuje inne rozwiązania legislacyjne, społeczne, ideologiczne: Wynika z tego, że język ten nie jest językiem kompromisu, wszelkie rozwiązania ugodowe znajdują się poza jego granicami. A więc albo się podporządkujesz, i wtedy będziesz nasz, albo jeśli się przeciw nam zbuntujesz lub w ogóle reprezentujesz poglądy i dążenia, których nie aprobujemy, jesteś właśnie wrogiem677. Świetnym przykładem było w tym czasie używanie formuły „postkomunista”, która różniła się znacząco od kontekstu, w którym używała tego słowa Jadwiga Staniszkis. Samo słowo, jak zauważył Głowiński, jest wieloznaczne, co stwarza odpowiednie warunki do różnego rodzaju manipulacji. W języku PiS-u z tego okresu słowo to pozbawione zostało wszelkich realnych treści historycznych: Postkomunę – w tym rozumieniu – tworzą ci, którzy są przeciw partii mającej jedyny słuszny program i jedynej uczciwej, tak jak za czasów Polski Ludowej wrogami ludu ogłaszano tych, którzy byli przeciw PZPR. Tutaj podobieństwo narzuca się siłą wprost niebywałą. W takich przypadkach nie chodzi o realne znaczenia, chodzi o napiętnowanie osób i grup, które uznaje się za wrogie678. 675 676 677 678 Tamże. Tamże. Tamże, s. 213. Tamże, s. 216. 210 �Z dwoma pierwszymi czynnikami ściśle łączy się z kolei trzeci, jakim jest „spiskowe widzenie świata”679: Walczymy z tymi, którzy bez wytchnienia knują, tworzą tajemnicze układy, usiłują przeszkodzić nam w naszych poczynaniach, działają na szkodę narodu, państwa, Kościoła, a przede wszystkim – przeciw interesom Polski680. Trzy wymienione elementy wyrażane były w języku, który z jednej strony cechowała zaawansowana dowolność semantyczna. To zjawisko przejawiało się w narzucaniu słowom i formułom „dogodnych dla siebie znaczeń, zakresów semantycznych, a także współczynników aksjologicznych”681 – jak tłumaczył Głowiński. Z drugiej strony język ten cechowała niebywała agresja. Taki język nie ma za zadanie nazywanie zjawisk, ale arbitralne narzucenie znaków wartości, które mają górować nad znaczeniem. Jest to także język dążący do „zagarnięcia pełnej władzy”682. Świetnym tego przykładem staje się także słowo „zmiana” użyte w tym jednowartościowym języku: „Zmiana” jest zarezerwowana dla zwolenników IV Rzeczpospolitej, nie mają do niej prawa ci, co od podstaw budowali III Rzeczpospolitą683. W konsekwencji po dwóch latach dzielenia sceny politycznej na dwa obozy, doszło do bardzo ciekawego zjawiska, o którym tak pisał Olczyk: (…) jedynym wiarygodnym heroldem ramy dystopii III RP pozostałym na placu boju okazał się PiS, a jedynym wiarygodnym głosicielem dystopii IV RP Platforma Obywatelska. Można zatem postawić tezę, że retoryczna wersja rzeczywistości stała się symulakrem nieodróżnialnym już w żaden sposób od „prawdziwego” obrazu świata polityki. Politycy, dziennikarze i zwykli obywatele zostali niejako uwięzieni w owym schemacie i postawieni 679 680 681 682 683 Tamże, s. 213. Tamże. Tamże, s. 215. Tamże, s. 219. Tamże. 211 �przed wyborem rządowej bądź opozycyjnej wersji sinusoidy determinującej trajektorie parametrów rzeczywistości. Na mocy swoistego mechanizmu samospełniającego się proroctwa rama stała się polityczną rzeczywistością684. W wyniku skandalu korupcji politycznej koalicja rządząca rozpadła się i 7 września 2007 roku, Sejm podjął decyzję o skróceniu kadencji. Bezpośrednią przyczyną wyborów była dymisja i aresztowanie ministra spraw wewnętrznych i administracji oraz zupełnie bezprecedensowa w tamtym czasie relacjonowana na żywo multimedialna konferencja prasowa prokuratury ukazująca kulisy tej sprawy. Kampania do parlamentu z roku 2007, kiedy urząd prezydenta piastował cały czas Lech Kaczyński, okazała się sequelem tej z roku 2005. Najważniejsza zmiana dotyczyła jednak tego, że cały przekaz zwielokrotniono i wyolbrzymiono. Jak zauważył Olczyk: Analogiczne procesy stosuje się w sequelach klasycznych filmów rozrywkowych, gdzie w każdej kolejnej części podstawowa struktura, która przyniosła kasowy sukces pierwszego filmu (a więc ogólny schemat narracji i główne, znane już i lubiane przez widzów postacie), pozostaje niezmieniona, zwiększa się za to liczba i potęga wrogów, brutalność akcji mierzona liczbą zabitych antagonistów, szybkość montażu i jakość oraz liczba efektów specjalnych. Zrealizowanie megaspektaklu kampanii wyborczej 2007 roku według reguły „to samo tylko bardziej” nie oznacza, że nie pojawiły się nowe zjawiska i tendencje685. Owymi zjawiskami nowymi w kontekście kampanii z 2007 roku były trzy duże debaty (w kolejności: Jarosław Kaczyński – Aleksander Kwaśniewski, Jarosław Kaczyński – Donald Tusk, Aleksander Kwaśniewski – Donald Tusk), które określane były mianem „starcia gigantów”. Drugim ważnym zjawiskiem tamtego okresu było nieustanne komentowanie kampanii wyborczej na niezliczonej ilość portali internetowych, co spowodowało, że większość opinii publicznej mogła dużo bardziej aktywnie brać udział w wyborach, wypowiadając się na równi ze specjalistami na temat przebiegu 684 685 P. Olczyk, dz. cyt., s. 479. Tamże, s. 483. 212 �rywalizacji politycznej. W ten sposób wszyscy chętni nie tylko stali się krytykami retoryki rywalizujących polityków, ale aktywnie włączali się do udziału w tym dramacie, opowiadając się po stronie jednego z rywalizujących paradygmatów. Kolejnym zjawiskiem niezwykle istotnym z mojego punktu widzenia był wyraźny wzrost, w porównaniu z kampanią z 2005 roku, negatywnych reklam. Słowem kluczem dla kampanii PiS-u w tym czasie był układ. Słowo, które zdaniem jego pomysłodawcy PR-owca Prawa i Sprawiedliwości podczas tamtej kampanii – Michała Kamińskiego – odwoływało się otwarcie do poetyki filmu sensacyjnego686. Większość spotów reklamowych tej partii opartych było na zasadzie kojarzenia zła z rekwizytami i sytuacjami przypominającymi o skandalach ostatnich dwóch lat. Co charakterystyczne, ów układ znów nie zawierał żadnych bezpośrednich wskazówek co do tego, kogo można do niego zaliczyć687. Jedno było tylko pewne – chcący wrócić do władzy, pragną się pozbyć polityków Prawa i Sprawiedliwości, którzy zdążyli przez te dwa ostanie lata napsuć im sporo krwi, niwecząc ich niecne plany względem słabego państwa jak i niepodejrzewającego niczego społeczeństwa. W konsekwencji słowo układ stało się pewnego rodzaju workiem, do którego można było wrzucić wszystkich, których politycy PiS-u uznali za wrogów. Z drugiej strony, jak zauważył Głowiński, użycie tego słowa w ten specyficzny sposób: Ujawnia mechanizm magii językowej, wysoce charakterystycznej dla omawianych praktyk. Zakłada się, że ów mityczny układ istnieje, nie precyzuje się jednak, na czym on polega, kto konkretnie nim kieruje, kto wchodzi w jego skład. Ważne jest to, by go demaskować w kategoriach najbardziej ogólnych i by mobilizować do walki z nim niczym ze smokiem, to prawda, bardzo groźnym 686 687 Tamże, s. 494. Tamże, s. 496, (podkreślenia Ł.P.M.). 213 �i podstępnym, mimo że nikt go na własne oczy nie widział688. Manipulowanie układem zdradza jednoznacznie, że w przypadku polityków, którzy korzystali z tego słowa w powyższym znaczeniu, nie chodziło w istocie o poznawanie świata, ale jego konsekwentne kreowanie w kategoriach charakterystycznych dla myślenia magicznego. Retoryka oskarżycielska połączona z pasją demaskatorską charakteryzowała cały wspomniany okres aktywności politycznej polityków PiS-u. Wybory parlamentarne w 2007 roku wygrała Platforma Obywatelska, uzyskując ponad 41% poparcia obywateli, Prawo i Sprawiedliwość zyskało poparcie ponad 32% głosujących. W sumie na te dwie partie zagłosowało ponad 72% biorących udział w wyborach, co odpowiada 8 mln obywateli. Po tych wyborach politycy Prawa i Sprawiedliwości przeszli do opozycji parlamentarnej, natomiast prezydentem w tym czasie był polityk wywodzący się z tej partii – Lech Kaczyński. 688 M. Głowiński, Czy totalitaryzacja języka?, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 227. 214 ���Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje Są sytuacje, w których najpraktyczniej jest oprzeć się żądzy bezpośredniego udziału, „usiąść i czekać”, pozwolić sobie na spokojną, krytyczną analizę. Wezwania do czynu zdają się napierać na nas z każdej strony 689. Trzy lata później miało miejsce wydarzenie, które z jednej strony stało się istotnym punktem zwrotnym rozgrywającego się dramatu społecznego moich czasów, z drugiej wpisane zostało w specyficzną mito-poetykę dyskursu Prawa i Sprawiedliwości. 10 kwietnia 2010 roku około godziny 9:10 dziennikarz radia Tok Fm Marcin Graczyk prowadzący program Ranni politycy poinformował słuchaczy: „– Jak podaje telewizja TVN 24, według wstępnych informacji, samolot z Prezydentem się rozbił. To wiadomość nieoficjalna, ale podana przez MSZ”690. W tym momencie – z mojej perspektywy rozpoczęło się największe wydarzenie medialne 691 XXI wieku w Polsce. W audycji radiowej prowadzący, przejętym głosem, odesłał wszystkich słuchaczy do innego medium, jakim jest telewizja. W pierwszych godzinach od katastrofy (10:00– 13:00) za pośrednictwem kanałów telewizyjnych wydarzenia związane z katastrofą śledziło ponad 9,5 mln osób 692 , co stanowiło ponad 86% udziału w rynku telewizyjnym. Tego samego dnia po południu Rada Ministrów na specjalnym posiedzeniu ogłosiła ogólnonarodową żałobę, która miała trwać do 18 kwietnia 2010 689 690 691 692 S. Żiżek, Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010, s. 11. https://www.youtube.com/watch?v=W5grLvqgljs. „Wydarzenie medialne to uroczystość, która stanowi urlop od codzienności, której uświęcone treści traktowane są z namaszczeniem i której oddana widownia czynnie w niej uczestniczy” [za:] W. Godzic, Wstęp do wydania polskiego, [w:] D. Dayan, E. Katz, dz. cyt., s. 8. Artykuł: Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). �roku. W niedzielę między 15:20 a 17:10 telewizje – transmitujące przywitanie ciała prezydenta na Okęciu i kondukt żałobny idący ulicami Warszawy – zebrały przed nadajnikami ponad 13 mln widzów, co stanowiło około 85% udziału w rynku693 . Rywalizujące na co dzień o widza telewizje, w tym szczególnym czasie, przestały się od siebie różnić. Ich relacje, często łączone 694 , przebiegały według tego samego scenariusza i były identycznie narratywizowane i celebrowane. Wszystkie solidarnie zrezygnowały z emitowania reklam, co niechybnie zapowiadało nastrój niecodziennych wydarzeń. We wszystkich przekazach komentatorzy w teatralnym skupieniu, podkreślali na wiele sposobów niewyrażalną w słowach, „ogromną stratę dla narodu”. Dotychczasowi rywale polityczni mówili jednym głosem o ciepłych i bliskich relacjach, jakie łączyły ich z tragicznie zmarłymi ludźmi, którzy, co prawda, byli ich przeciwnikami politycznymi, ale prywatnie dobrymi kolegami, a nawet przyjaciółmi. W ten sposób zmianę języka medialnego zdradzało przejście z czasu profanicznego, codziennego, w czas święty, w stan communitas, jakby określił to Victor Turner 695 i na co od razu zwrócili uwagę antropolodzy 696 . W relacjach medialnych społeczeństwo zostało przedstawione, jakby znalazło się kolejny raz w fazie liminalnej. Według mediów nastąpił czas wspólnotowy, czas jednomyślności i braku podziałów. W tym okresie dotychczasowe różnice statusów społecznych, różnice polityczne i inne, tak charakterystyczne dla struktury społecznej jak i dwóch rywalizujących paradygmatów, przestały odgrywać dominującą rolę. Po raz kolejny telewizyjny teatr dnia 693 694 695 696 Tamże. Artykuł: TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). V. Turner, Od liminalności do liminoidalności…, s. 92–93 i dalej. J. Tokarska-Bakir, Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 218 �codziennego został zastąpiony teatrem święta – lecz tym razem święta jedności w czasie żałoby narodowej. To właśnie w tym szczególnym czasie spontanicznie, w ramach myślenia kosmologicznego, pojawiały się mito-logiczne wyjaśnienia tego, co się stało w Smoleńsku. Cytowany już wcześniej poseł PiS-u i politolog Artur Górski w wywiadzie Oskarżam Moskwę, który ukazał się na łamach czasopisma Nasz Dziennik już dwa dni po katastrofie był pewien, kto i dlaczego doprowadził do „nowego Katynia”697. Po raz kolejny poetyka oparta na logice specyficznej dla transformacji metaforyczno-metonimicznych w zasadzie z miejsca dawała odpowiedzi, kto zamordował prezydenta, kto stał za zamachem wymierzonym w elity polityczne narodu polskiego 698 , determinując dyskurs Prawa i Sprawiedliwości na kolejne lata. Wróćmy jednak do żałoby narodowej. Podczas jej trwania „wszyscy” mogli poczuć się jedną wielką rodziną narodową. Przy czym nikt nie musiał znać lokalnego kontekstu polityczno-społecznego. Wystarczyło bowiem rozumieć to wydarzenie, o ile potrafi się rozpoznać scenariusz, według którego było narratywizowane. A scenariusz był już gotowy od dawna. Gotowa była forma opowieści, scenopis, który konstytuuje możliwości narracyjne gatunku, jakim jest „Koronacja”. To według jej logiki następuje przewidywalny podział ról w ramach relacjonowanego spektaklu oraz sposób, w jaki zostanie on przedstawiony. Innymi słowy, ceremonia przebiegała według reguł ustalonych przez tradycję, mimo iż całkiem niedawno wynalezioną699. Właśnie dlatego, nawiązując do dobrze nam znanego dramatu społecznego II RP, 697 698 699 Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). Artykuł: Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http://www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012), Artykuł: Jarosław Kaczyński, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Czytaj: E. Hobsbawn, T. Ranger, Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 219 �pogrzeb pary prezydenckiej opierał się m.in. na elementach scenariusza wydarzeń z 1927 r., kiedy to z rozkazu Józefa Piłsudskiego na Wawelu pochowano Juliusza Słowackiego700. 17 kwietnia 2010 roku o godzinie 12:00 na pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyły się główne uroczystości żałobne. Z całego świata do PAP wpłynęło ponad 3 tys. próśb701 o akredytacje dziennikarskie. Relację z ceremonii pogrzebowej na Wawelu prowadziło na żywo 18702 zagranicznych stacji telewizyjnych, wśród nich m.in. CNN i BBC. Jeśli wierzyć statystykom, polskie relacje telewizyjne z pogrzebu Lecha Kaczyńskiego na Wawelu, w przedsionku krypty, w której spoczywa Józef Piłsudski703, zgromadziły przed telewizorami ok. 13 mln. osób704. Z mojego punktu widzenia, rytualny pogrzeb na Wawelu – obok Piłsudskiego – był jasnym komunikatem potwierdzającym fakt, że Lech Kaczyński starał się zrealizować ten sam cel co Józef Piłsudski, stając się jego transformacją dialektyczną w ramach współczesnego dramatu społecznego, o czym przekonało się „na własne oczy” ponad 13 mln widzów… Po żałobie narodowej polskie społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa obozy, które w istocie wpisywały się w kategorie dwóch rywalizujących dotąd paradygmatów. Jeden z nich, tworząc własne symbole705, zakładał, że katastrofa w Smoleńsku była w istocie zamachem na niezależnego prezydenta Lecha Kaczyń700 701 702 703 704 705 Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_. html (dostęp:19.09.2010), czytaj także: D. Kosiński, dz. cyt., s. 303–304. J. Jałowiec, A. Zadroga, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). Artykuł: Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis.org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp 4.10.2010.). K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna…, s. 145–164. 220 �skiego706 który dążył do sanacji Państwa. Za ten zamach odpowiada natomiast ówcześnie rządząca koalicja z politykami Platformy Obywatelskiej (transformacja układu) na czele lub/i z władzami rosyjskimi, które wydatnie przyczyniły się do tej katastrofy poprzez działania pośrednie lub nawet bezpośrednie707. Drugi modelowy paradygmat, pozbawiony równie czytelnych symboli, co ten pierwszy uznawał, że katastrofa smoleńska miała miejsce z powodu bardzo wielu nieintencjonalnych błędów i niedopatrzeń ze strony polskiej i rosyjskiej. W jej wyniku nie tylko zginął Prezydent wraz z małżonką, ale także 94 wybitnych Polaków reprezentujących różne partie i środowiska. W tej drugiej wersji tragiczna śmierć dotknęła wszystkich, bez względu na reprezentowane poglądy polityczne i ideologiczne. W ten sposób granica między dwoma skonfliktowanymi paradygmatami przebiegać zaczęła według wiary w „prawdziwe” bądź „fałszywe” przyczyny katastrofy smoleńskiej lub raczej, jak słusznie zwrócił uwagę Jacek Wasilewski, w jedną z dwóch rywalizujących ze sobą narracji na jej temat, tworząc w ten sposób dwie wyraźnie zantagonizowane wspólnoty wartości708. Chciałbym podkreślić w tym miejscu za Leachem i Baudrillardem, że istota problemu polega na tym, że nie jesteśmy w stanie ostatecznie stwierdzić, czy był to przejaw nieszczęśliwego wypadku (przypadek), czy raczej był to zamach (działanie zaplanowane). Możemy ostatecznie zanotować jedną lub drugą narrację na temat katastrofy rozumiejąc w jaki sposób wspiera ona jeden bądź drugi paradygmat rywalizujący o władzę. W ramach dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości stymulującego świadomość kosmologiczną, katastrofa samolotu w Smoleńsku po prostu nie może 706 707 708 W ten sposób Jarosław Kaczyński konsekwentnie buduje obraz swojego brata – Lecha Kaczyńskiego. Podaję jeden z ostatnich tego typu przykładów [w:] Artykuł: Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Artykuł: Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). J. Wasilewski, Opowieści o Polsce…, s. 247–265. 221 �być dziełem przypadku. Z zasady muszą odpowiadać za katastrofę złe moce, co w sferze politycznej oznacza zawsze zamach na ład społeczny 709. Jest to przejaw pewnej „pierwotności”, jak to określał Jean Baudrillard, która powodowała, że: (…) każde wydarzenie, a zwłaszcza śmierć, uznawało się za dzieło jakiejś złośliwej mocy. Tę „pierwotność” (którą zarzucamy ludom pierwotnym, by ją wyegzorcyzmować) można jednak przypisy wać wyłącznie nam samym (…) 710 . Wyobraźnia ofiarnicza ciągle jest podgrzewana. Wybitnie do tego procesu przyczyniły się nie tylko media, ale także artyści, którzy starają się zgłębić symboliczny wymiar tej tragedii oraz jej tajemniczy wpływ na tworzenie się spontanicznej wspólnoty, a zaraz potem, jeszcze z większą siłą dzielącego się na dwa obozy społeczeństwa. Do końca 2012 roku powstało 14 filmów o tej tematyce, kilka spektakli i książek, a kolejne realizacje są w drodze. Innymi słowy – w tym specyficznym czasie ponownie kształtują się symbole, które niedługo potem wykorzystane zostaną do walki politycznej przez paradygmat reprezentowany przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Symbole te będą regulować dyskurs dotyczący szukania przyczyn tragedii w procesie wskazywania i oskarżania winnych w ramach mito-logiki wprawionego w ruch od lat mechanizmu ofiarniczego. Ostatnim tego przykładem jest film Anity Gargas Anatomia upadku, którego wydźwięk jest jasny – w Smoleńsku był zamach, a organy odpowiedzialne za śledztwo w tej sprawie nie dopełniły swoich obowiązków i być może zrobiły to celowo... W tych okolicznościach ciągle nasila się wojna symboliczna, którą liczni komentatorzy życia publicznego nazywają wojną „polsko-polską”. Otwarta niechęć polityków reprezentujących dwa paradygmaty zamienia się w nieukrywaną nienawiść. Od 709 710 J. Baudrillard, Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007, s. 206. Tamże, s. 207. 222 �czasu katastrofy nasiliły się w Polsce różnego rodzaju próby zamachów na przedstawicieli politycznych jednego, jak i drugiego paradygmatu oraz na przedstawicieli klasy politycznej w ogóle. Są to akty spontanicznej przemocy, które stanowią próby zażegnania tego narastającego konfliktu. Kolejne manifestacje podczas świąt narodowych i ważnych rocznic, zwolenników jednego bądź drugiego paradygmatu odbywają się osobno lecz równolegle, konsekwentnie podkreślając w ten sposób podział społeczeństwa na dwa zantagonizowane paradygmaty. Jarosław Kaczyński – lider PiS-u – wręcz podkreśla, że usunięcie od władzy Platformy Obywatelskiej jest zadaniem narodowym711 i mógłbym w tym kontekście dodać, nawiązując do ustaleń Girarda, wymagającym jednomyślności ofiarniczej. W tym samym czasie dyskutowany staje się pomysł postawienia przed trybunałem stanu Jarosława Kaczyńskiego i Zbigniewa Ziobrę, którzy w czasie dwóch lat sprawowania władzy mieli dopuścić się poważnych nadużyć w związku z pełnionymi stanowiskami państwowymi. Działania zantagonizowanych paradygmatów cały czas się zaostrzają. Z analizy dyskursu Prawa i Sprawiedliwości jasno wynika, że odmieniony powrót do struktury (obietnica IV RP) jest możliwy jedynie poprzez skuteczne wykorzystanie mechanizmu rytualnego, w ramach którego złożeni w ofierze zostaną, z jednej strony fundatorzy porządku III RP (próba zasadnicza/rytuał liminalny), a następnie postacie, które w strukturalnym splocie okoliczności uznane zostaną za ich metaforyczno-metonimiczne transformacje (próba gloryfikująca/rytuał włączenia). W ramach mechanizmu ofiarniczego dopiero te dwa rytualne mordy umożliwią zakończenie dramatu społecznego oraz stworzą warunki konieczne dla świadomości kosmologicznej do nastania „Złotego Wieku Polski” w postaci obiecanej IV RP. 711 Artykuł: Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article. php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). 223 �Uważny czytelnik zapewne dostrzegł, że współczesny dramat społeczny przeniesiony w sferę rytualną odpowiadającą kryzysowi ofiarniczemu zrealizowany został niemal w połowie. Z analiz strukturalnych modelowej sytuacji opisanej w Biblii oraz jego paradygmatycznej realizacji tworzącej mito-historię Polski jasno wynika natomiast, jaki może być jego dalszy przebieg. Póki co przedstawię jego schemat bez wydarzeń, które zapowiada jego rytualne powtórzenie. Podobnie jak w przypadku dramatu, którego główną postacią był Józef Piłsudski, chciałbym teraz ująć działania dyskursywne polityków Prawa i Sprawiedliwości w model rozbudowanego trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Od centralnego wydarzenia, czyli zapowiedzianego mordu rytualnego z fundatorów porządku III RP, zależy, czy dramat społeczny po raz kolejny zostanie zrealizowany według mito-logiki mechanizmu ofiarnego – tak jak to miało miejsce w przypadku dramatu społecznego z udziałem Józefa Piłsudskiego czy też starotestamentowego scenariusza mito-logicznego z udziałem Dawida. Opis schematu 6, w jak najkrótszych zdaniach, postanowiłem rozpocząć od symbolicznego roku 1989, kiedy to podczas negocjacji przy Okrągłym Stole ustalono ostateczny kształt zmian ustrojowych w Polsce po odrzuceniu systemu komunistycznego. Rok ten jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się nowego państwa z okresu komunistycznego. W 1997 roku weszła w życie Konstytucja III RP, która stała się symbolem ponownego utwierdzenia kompromisu pomiędzy środowiskami, które przypieczętowały w ten sposób ustalenia rozpoczęte przy Okrągłym Stole. W 2002 roku, kiedy wybucha „afera Rywina”, rytm historyczny prezentowanych wydarzeń wyraźnie przyśpiesza. Skandal korupcyjny stanowi punkt zapalny wykorzystany przez przeciwników porządku wynegocjowanego przy Okrągłym Stole. Afera staje 224 �się symbolem słabości obozu politycznego, który nie był w stanie uchronić państwa przed napierającym chaosem samemu stając się w ten sposób jego uosobieniem. Po wyborach w 2005 roku reprezentantem politycznym paradygmatu odrzucającego porządek oparty na pokojowych negocjacjach przy Okrągłym Stole zostaje partia Prawo i Sprawiedliwość. Od czasu wyborów środowiska polityczne przeciwne wizji PiS sprowadzone zostają, w ich dyskursie rytualnym, do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W tym specyficznym okresie politycy tej partii konsekwentnie budują specyficzny obraz podziałów polskiego społeczeństwa, podkreślając w ten sposób różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (politycy Prawa i Sprawiedliwości) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy bronią ustaleń zawartych przy Okrągłym Stole oraz porządku opartego na zapisach Konstytucji III RP z 1997 roku). Od tamtego czasu trwa wojna „polsko-polska”, która po katastrofie smoleńskiej, w kwietniu 2010 roku, zaogniła się jeszcze bardziej, odkąd politycy rządzącej wtedy partii PO są oskarżani z jednej strony, o notoryczne kłamanie w sprawie prawdziwych przyczyn katastrofy, z drugiej – o oczywiste korzyści płynące z doprowadzenia do niej, co w narracji polityków Prawa i Sprawiedliwości czyni ich głównymi i wręcz oczywistymi podejrzanymi w tej sprawie. Powstaje zatem pytanie, co się stać może jeśli wiemy, że wzorcem mito-logicznym określającym cel i sens działań polityków Prawa i Sprawiedliwości pozostaje historia Józefa Piłsudskiego, który strukturalnie, od zamachu stanu w 1926 roku realizował przebieg odpowiadający losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy (bezprawne procesy polityczne), składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów lub, jak kto woli, wewnętrznych wrogów narodu? 225 �Zaryzykuję stwierdzenie, że wydarzenia uznane za konieczne odpowiadające fazie reintegracji są ściśle związane z charakterem próby zasadniczej, której starają się sprostać politycy Prawa i Sprawiedliwości. Podołanie dwóm pozostałym próbom stworzy niezbędne warunki w świadomości kosmologicznej do nastania złotego wieku w jego paradygmatycznej realizacji odpowiadającego IV RP. Dyskurs rytualny polityków „Prawa i Sprawiedliwości” zapowiadający zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego III II 1) Przejście z systemu komunistycznego do systemu demokratycznego na mocy ustaleń podczas obrad Okrągłego Stołu 2) Konstytucja z 1997 roku fundująca porządek III RP 1989 ? IV I IV RP Schemat 6. Dramat społeczny według logiki dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości. Opis schematu: I) „Afera Rywina” z 2002 roku, jako symboliczny przykład naruszenia ładu społecznego, II) od 2005 roku konsekwentnie budowany dyskurs rytualny przenoszący rywalizację dwóch paradygmatów w sferę liminalną dramatu społecznego, III) zapowiedź wydarzenia będącego gwałtownym odsunięciem od władzy przedstawicieli III RP, IV) zapowiedź wprowadzenia konstytucji IV RP będącej paradygmatyczną realizacją nastania złotego wieku. W międzyczasie zostały podjęte kolejne nieudane próby przywracania równowagi, w których kluczową rolę mieli odegrać naukowcy. 8 kwietnia 2013 roku, dwa dni przed trzecią rocznicą katastrofy smoleńskiej TVP 1 postanowiła wyemitować dwa filmy przedstawiające próby dwóch radykalnie różnych rekonstrukcji 226 �przebiegu wypadku lotniczego, w którym zginęło 96 osób w tym para prezydencka. O godzinie 20:20 telewizja publiczna pokazała film zatytułowany: Katastrofa w przestworzach: Śmierć prezydenta wyprodukowany przez Alexa Bystrama i Eda Sayera dla kanału National Geografic. Rekonstrukcja wydarzeń, której podjęli się autorzy tego filmu opierała się na dwóch źródłach. Jednym z nich był raport rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK)712, drugim natomiast raport sporządzony przez polską Komisję Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego713, której przewodniczył ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji – Jerzy Miller. Zaraz po nim, o godzinie 21:30, widzowie mogli zobaczyć film dokumentalny wyreżyserowany przez Anitę Gargas. Film ten określany przez Centrum Informacji TVP jako zapis dziennikarskiego śledztwa714 został wyprodukowany przez Niezależne Wydawnictwo Polskie – wydawcę Gazety Polskiej. Kilka miesięcy wcześniej, 16 stycznia 2013 roku, płyta DVD z filmem Anity Gargas została dołączona do wydania gazety w nakładzie przekraczającym 139 tys. egz.715, z których sprzedanych zostało około 120 tys. egz. TVP pod presją Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich716 zgodziła się ostatecznie na emisję dwóch filmów jednego wieczoru a następnie, w ramach specjalnego wydania programu Na pierwszym planie717, którego prowadzącym był Piotr Kraśko, na dyskusję naukowców, która 712 713 714 715 716 717 W polskiej wersji językowej raport MAK jest dostępny pod poniższym linkiem: http://www.komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). Raport ten jest dostępny pod tym linkiem: http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/ komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). http://www.tvp.pl/o-tvp/centrum-prasowe/komunikaty-prasowe/8-kwietniajedynka-wyemituje-dwa-filmy-o-katastrofie-smolenskiej/10369540 (dostęp: 11.09.2013). Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). http://www.sdp.pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). Gorąco zachęcam do obejrzenia całego programu dostępnego pod tym linkiem: http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). 227 �miałaby wyjaśnić zgromadzonej przed telewizorami publiczności, jak się ustosunkować do dwóch radykalnie różnych interpretacji tego samego wydarzenia. Według badań przeprowadzonych przez Wirtualne Media emisję wspomnianych filmów tego wieczoru oglądało łącznie ponad 6 mln widzów, z czego o 200 tys. więcej obejrzało Anatomię upadku718. Po projekcji wspomnianych obrazów około godziny 22:50 w studiu telewizyjnym na zaproszenie Piotra Kraśki, pojawili się dwaj naukowcy reprezentujący dwie skrajnie różne interpretacje przyczyn katastrofy prezydenckiego samolotu. Program ten nie cieszył się już tak wielką oglądalnością jak dwa poprzedzające go filmy. Według badań Wirtualnych Mediów zgromadził przed telewizorami około 1,85 mln widzów 719. Zaproszeni do studia eksperci prawdopodobnie nigdy nie wystąpili przed równie liczną publicznością odgrywając swoje role w kolejnej odsłonie dramatu społecznego głęboko antagonizującego polskie społeczeństwo. W pierwszej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się prof. Paweł Artymowicz720, a po jego przeciwnej stronie zajął miejsce równie imponująco utytułowany prof. Jacek Rońda721. Jak nietrudno się domyślić Paweł Artymowicz dowodził, że nie ma żadnych dowodów na to, że doszło do rzekomych wybuchów na pokładzie Tupolewa722. Pan Jacek Rońda, ekspert, którego analizy wspierały tezy, będące główną osią filmu Anity Gargas oraz zespołu parlamentarnego ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku (założonego przez klub parlamentarny PiS723, którego cały skład sta- 718 719 720 721 722 723 http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownianiz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Tamże (dostęp: 11.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). https://www.youtube.com/watch?v=DCi9UzIl9JY. http://orka.sejm.gov.pl/ZespolSmolenskMedia.nsf/files/MJAI-96NDC4/%24File/ powolaniezespolu.jpg (dostęp: 15.09.2013). 228 �nowili parlamentarzyści opozycyjnej w tym czasie partii724) działającego pod przewodnictwem Antoniego Macierewicza bronił z kolei stanowiska, że istnieje wiele poszlak, które sugerują, że na pokładzie samolotu miały miejsce eksplozje (być może intencjonalnie wywołane), które nie zostały odnotowane podczas badań przeprowadzonych przez państwową komisję. W efekcie ustalenia komisji pracującej pod przewodnictwem ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych, zdaniem ekspertów współpracujących z komisją parlamentarną, są co najmniej niekompletne i nie oddają prawdziwego przebiegu wypadków doprowadzających ostatecznie do katastrofy lotniczej. W studiu telewizyjnym dla potwierdzenia swoich tez profesor Rońda posłużył się kilkoma atrybutami scenicznymi, które zostały przedstawione w filmie Anity Gargas, stając się ilustracjami badań i analiz przeprowadzonych przez ekspertów powołanych przez zespół parlamentarny. Jedną z takich ilustracji była kartka, na której zostały wydrukowane dwa zdjęcia satelitarne z miejsca katastrofy rządowego samolotu. Do tych zdjęć, zdaniem naukowca, nie miała dostępu państwowa komisja badająca przyczyny wypadku. Co ciekawe profesor mimo wyraźnej i kilka razy powtórzonej prośby redaktora prowadzącego program nie zgodził się ujawnić źródła pochodzenia tego zdjęcia, ani uzasadnić w istocie tego, czego owa fotografia ma być dowodem725. Wyraźnie zdegustowany tą sytuacją Piotr Kraśko nerwowo uśmiechając się zwrócił się do naukowca tymi słowami: – Panie profesorze, ja mogę panu tylko wierzyć albo nie. – Tak… – ledwo słyszalnie wtrącił naukowiec. – Nie wypada mi powiedzieć, czy panu wierzę, czy nie. Widzę, że ta kartka leży tu na stole. Tyle mogę powiedzieć – zakończył Kraśko. 724 725 http://www.smolenskzespol.sejm.gov.pl/zespolsmolensk.nsf/SkladZespolu.xsp (dostęp: 15.09.2013). Ten fragment programu można obejrzeć od 5 minuty i 10 sekundy: http:// vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788. 229 �Profesor Rońda starając się uwiarygodnić stanowisko eksperta w tej sprawie, skorzystał z kolejnego atrybutu scenicznego jakim okazały się dwa zdjęcia pustej puszki po piwie Tyskie… Na jednym zdjęciu była ona zgnieciona, a na drugim rozerwana. Zdjęcie miało, jego zdaniem, zilustrować wnioski płynące z eksperymentu przeprowadzonego przez profesora Piotra Witakowskiego726 , który w ten sposób starał się dowieść, że analogicznie do reakcji puszki, zachowała się konstrukcja samolotu, której rozerwane szczątki mają wygląd typowy dla wewnętrznej eksplozji. Ów dowód także zaprezentowany został wcześniej w filmie Anity Gargas. I tym razem wyraźnie zaniepokojony redaktor Kraśko zwrócił się do profesora nauk technicznych: – Przepraszam ale mam pytanie… Czy to nie dowodzi, powiem delikatnie, komplikacji tych badań. No jeżeli bierzemy puszkę, którą rozumiem, ktoś trzymając w jednym miejscu rozrywa od środka i to może być dowód na to, co się dzieje z kadłubem samolotu, który z prędkością 280 km/h uderza w ziemię i… sugestia jest taka, że reakcje są podobne? Profesor Rońda nie zgodził się z interpretacją Kraśki podkreślając parokrotnie, że przywołany eksperyment przeprowadzony z puszkami po piwie dowodzi raczej uderzającego podobieństwa „charakteru deformacji tego obiektu cienkościennego” do tych deformacji, które eksperci państwowej komisji badającej tą katastrofę błędnie zinterpretowali jako typowe dla znanych im katastrof lotniczych. Oglądający ten program w telewizji uważni widzowie, mogli się w tym momencie złapać za głowę. Jasnym się stało, że stawką w tym rozgrywającym się na oczach widzów spektaklem z kluczowym udziałem naukowców-ekspertów jest nie tylko „jednoznaczne” (czy takiego słowa może bezkarnie używać współcześnie 726 Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/ Piotr_Witakowski (dostęp: 12.09.2013), http://www.encyklopedia-solidarnosci. pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 230 �naukowiec?) wyjaśnienie przyczyn katastrofy smoleńskiej, ale także autorytet specjalistów w swoich dziedzinach, status nauki jako takiej oraz odpowiedzialność za podsycanie antagonizmów w polskim społeczeństwie, które skazane jest na wiarę w jedną bądź drugą interpretację wypadku lotniczego! Paweł Artymowicz, proponując wyjście z tej, wydawałoby się, beznadziejnej sytuacji, zaproponował kolejne rytualne działanie tamujące rozlewający się kryzys, w postaci organizacji wspólnej naukowej konferencji, która przebiegałaby z uwzględnieniem wszystkich dobrych praktyk naukowych: – Powinniśmy wyjaśnić katastrofę smoleńską do końca, w sposób naukowy. Nauka, to jest metoda naukowa. W nauce jest otwartość. Nie można mówić, mam tutaj pewne dane, które sobie kupiłem, dostałem od jakiegoś tam szpiega, z jakiegoś kraju. To jest śmieszne. Trzeba pokazać dane, które się ma. Trzeba pokazać metodę, jak się dochodziło do wniosków i trzeba zaprezentować wnioski. Wtedy dopiero to ma sens. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, jak mogłoby się w tym momencie wielu widzom programu wydawać. Jacek Rońda zwrócił bowiem uwagę, że taka konferencja odbyła się już wcześniej – 22 października 2012 roku727. Jego zdaniem, właśnie wtedy zostały przedstawione zrecenzowane wcześniej artykuły naukowe, które w sposób rzetelny dowodziły podstaw dla uwiarygodnienia alternatywnych, wobec oficjalnej wersji państwowej, przyczyn katastrofy. Profesor przyznał, że organizacja wspólnej konferencji jest dobrym rozwiązaniem. Rozmowę z dwoma specjalistami zakończył Kraśko niezwykle wymownym komentarzem, pod którym może się podpisać wielu ludzi, którym leży na sercu rozwiązanie tego współczesnego węzła gordyjskiego: 727 http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013) II konferencja odbyła w dniach 21–22 października 2013 r. Jej temat brzmiał: „Aspekty techniczne, medyczne, socjologiczne i prawne związane ze zniszczeniem samolotu TU-154 M w Smoleńsku w dniu 10.04.2010” http://www.konferencja.home.pl/aktualnosci/komkonf1.pdf (dostęp: 24.09.2013). 231 �– Mam tylko jedno pytanie, tak aby my laicy, którzy nie jesteśmy profesorami i wykładowcami na uniwersytetach mogli powiedzieć po tej konferencji: Ok, teraz wam wierzymy. Wydaje mi się, że jedno kryterium musi być spełnione. Umawiamy się co do tego, że dane wyjściowe, na podstawie których pan i pan – Kraśko zwrócił się w tym momencie w stronę jednego i drugiego profesora – tworzycie swoje symulacje i modele są te same i się zgadzamy, że są spójne. Czy my się co do tego możemy zgodzić? Jak się okazało wypracowanie zgody, co do przyjęcia wspólnych danych wyjściowych jest w istocie niemożliwe, o czym szybko przekonał widzów i prowadzącego program prof. Rońda. Ta akademicka kwestia niemożliwości ustalenia „obiektywnych danych wyjściowych”, która jest oczywista dla współczesnych i dobrze wykształconych naukowców okazała się skandalem dla gospodarza programu telewizyjnego i być może wielu widzów, którzy jeszcze o tej godzinie siedzieli przed telewizorami, lub w innym terminie oglądali program za pośrednictwem Internetu. W drugiej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się kolejni goście prowadzącego program. Wśród nich byli profesor Kleiber – ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk728, profesor Ireneusz Krzemiński729 – członek PAN-u oraz czterech dziennikarzy reprezentujących spolaryzowane stanowiska mediów konsekwentnie przedstawiających różne przyczyny, przebieg jak i konsekwencje katastrofy smoleńskiej730. Po krótkim przedstawieniu nowych gości w studiu prowadzący program zwrócił się do prezesa PAN-u: – Panie profesorze, bo to była moja największa wątpliwość w tej rozmowie. No naprawdę, to że kłócą się politycy i dziennikarze, to jest zrozumiałe. Tak jest w każdej sprawie. Tylko naprawdę wydaje mi się, że ludzie są bezradni, gdy 728 729 730 http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber (dostęp: 14.09.2013), http:// nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski (dostęp: 15.09.2013), http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Paweł Wroński – dziennikarz Gazety Wyborczej, Andrzej Stankiewicz – dziennikarz Rzeczpospolitej, Paweł Lisicki – dziennikarz Do Rzeczy, Jacek Karnowski – redaktor wSieci i wPolityce.pl. 232 �kłócą się ze sobą naukowcy. Ludzie oczekują, że siądzie przede mną profesor i powie: można przeciąć tą brzozę, czy nie można, przeciąć tej brzozy. Czy pan, jako naukowiec, prezes Polskiej Akademii Nauk, nie czuje się sfrustrowany i załamany tą sytuacją, że miliony Polaków opierają się tylko na tym: wierzę temu profesorowi, lub wierzę tamtemu profesorowi (…). Prezes PAN-u ze spuszczoną głową słuchał słów prowadzącego program. Gdy ten skończył, przedstawiciel instytucji skupiającej najwybitniejszych polskich uczonych, nie podnosząc wzroku, wyraźnie przejęty, odpowiedział tymi słowami: – Mówiąc zupełnie szczerze (…) ja jestem przerażony całokształtem tej sytuacji, a nie tylko tym jednym elementem. Następnie prof. Kleiber złożył wyrazy współczucia wszystkim rodzinom ofiar katastrofy smoleńskiej i kontynuował swoją myśl: – Rzeczywiście jest tak, że mamy bardzo głęboki problem, który przenosi się także na debaty naukowe i w moim przekonaniu głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje, ponieważ ona nawiązuje do pewnych historycznych wręcz podziałów, które w polskim społeczeństwie istnieją. My, od co najmniej czasów zaborów, a pewnie i jeszcze wcześniej, żeśmy mieli część społeczeństwa, która wyznawała pewien model patriotyzmu oparty na głębokim szacunku dla tradycji kulturowych, religijnych i która drugą część społeczeństwa oskarżała o brak tego patriotyzmu, czy też zdradę narodową. Z kolei zawsze byli też tacy obywatele Rzeczypospolitej, którzy dopatrywali się jakichkolwiek sukcesów w życiu społecznym, w pracy organicznej, w pewnym pragmatyzmie życiowym, i z kolei, zarzucali tamtym, pewną bezrozumność i w ogóle szaleństwo. Część z tego konfliktu przenosi się na nasz dzisiejszy problem. Katastrofa smoleńska go jeszcze bardziej uwidoczniła i pogłębiła. Uwidoczniła, ale w stopniu, który jest dla mnie przerażający (…). Prowadzący program zadał wyraźnie przejętemu prezesowi PAN-u bardzo ważne pytanie: – Czy Pan wierzy w to, jako prezes Polskiej Akademii Nauk, że naprawdę może się odbyć ta konferencja i wszyscy naukowcy będą się opierać na tych samych danych, co do których się zgodzimy. Czy to jest możliwe? 233 �Bardzo ciekawa okazała się odpowiedź profesora Kleibera: – Ja uważam, że nie ma innego wyjścia jak tylko rozmawiać merytorycznie. Ja jestem za tym, żeby spotkali się ze sobą eksperci. Ja nie myślę żeby zacząć trzeba było od konferencji. Myślę, że lepiej byłoby gdyby eksperci po obu stronach, bez udziału polityków, spotkali się i spróbowali ze sobą rozmawiać. Profesor nie skończył mówić, gdy przerwał mu prof. Krzemiński wystąpieniem, które było niezwykle emocjonalne. Od tego momentu dyskusja w studiu telewizyjnym znowu ujawniła głębokie podziały, których doskonałą ilustracją, po raz kolejny, stały się rywalizujące narracje na temat katastrofy. Nie widzę w tym miejscu głębszego sensu przytaczania ich argumentów. To, co zrobiło na mnie olbrzymie wrażenie związane było jednak z ledwie słyszalnymi rozpaczliwymi pytaniami profesora Kleibera do zgromadzonych w studiu – Co robić, panowie? Kilkanaście dni później, 19 kwietnia, na łamach internetowego wydania Gazety Wyborczej, przeczytałem wywiad przeprowadzony przez Agnieszkę Kublik z prezesem PAN-u zatytułowany: Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk731. Za pośrednictwem gazety codziennej profesor zadeklarował organizację merytorycznego spotkania dwóch grup ekspertów bez udziału polityków i mediów: – Trzeba nadać debacie merytoryczny charakter, wykazać otwartość, nauczyć się wreszcie rozmawiać także o trudnych sprawach. I dlatego musimy znaleźć sposób, żeby maksymalnie wiarygodnie odnieść się do ustaleń komisji rządowej. Nie mam najmniejszej wątpliwości, że da się w tej sprawie zrobić dużo dobrego. Tylko trzeba do tego podejść uczciwie. Wreszcie dobro wspólne musi wziąć górę nad emocjami i partykularnymi interesami. To warunek wstępny przed przystąpieniem do poważnego potraktowania głosów krytyki. Inaczej za chwilę 70 proc. Polaków będzie uważało, że nie wszystko zostało dostatecznie wyjaśnione732. 731 732 http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_ moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). Tamże. 234 �Po kilku miesiącach propozycja prezesa Polskiej Akademii Nauk nabrała bardziej konkretnych kształtów. Za pośrednictwem mediów, w programie Jeden na jeden733 emitowanym w TVN 24 prof. Kleiber zapowiedział zorganizowanie wspólnej konferencji na przełomie 2013/2014, na którą zamierza zaprosić przedstawicieli dwóch zespołów starających się wyjaśnić katastrofę smoleńską. Dla wielu badaczy współczesnej kultury próba rozwiązania „sprawy smoleńskiej” przez prezesa PAN-u może przywoływać jak najbardziej uzasadnione skojarzenia z działaniami charakterystycznymi dla trzeciej fazy gier społecznych734, wyodrębnionych przez Victora Turnera. Tę fazę cechują propozycje działań przywracających równowagę735. Działania takie polegają na zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie736. Tym razem kluczową rolę mieli odegrać naukowcy reprezentujący dwa rywalizujące o władzę paradygmaty. W tej, być może przerażającej dla wielu walce, wyjątkowy wydaje się głos profesora Kleibera, który reprezentując Polską Akademię Nauk konsekwentnie starał się poszukiwać sposobów rozwiązania konfliktu proponując swoistą terapię na formułowane smoleńskie hipotezy737. Od umiejętnego rozegrania tej fazy gry społecznej zależy, czy następne jej stadium będzie polegało na publicznym i symbolicznym zamanifestowaniu pojednania lub uznaniu nieuniknionej schizmy 738. Warto zwrócić uwagę, że przy tej okazji ówczesny prezes PAN-u starał się pokazać korzyści wynikające z umiejętnego użycia miękkiej siły w ramach tzw. naukowej dyplomacji, o której powstanie wyraźnie zabiegał w artykule opublikowanym w jednym z dzienników: Miękka siła dyplomacji 733 734 735 736 737 738 http://www.tvn24.pl/debata-ws-katastrofy-smolenskiej-nie-wczesniej-niz-za-kilka-miesiecy,356736,s.html (dostęp: 23.09.2013). V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63. http://www.aktualnosci.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1401:aaa&catid=41:wywiady&Itemid=56. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 27–31. 235 �i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem739. Czy możliwe jest skuteczne zastosowanie miękkiej dyplomacji bez uwzględnienia ukrytego porządku mechanizmu rytualnego stymulowanego przez świadomość kosmologiczną? Moim zdaniem nie. Prof. Kleiber, były już prezes PAN, podjął ostatnią spektakularną i nieudaną próbę pogodzenia zantagonizowanych paradygmatów. 1 grudnia 2014 roku lider Platformy Obywatelskiej Donald Tusk zajął prestiżowe stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej, przenosząc się tym samym z Warszawy do Brukseli. 6 sierpnia 2015 roku nowym prezydentem Polski zostaje kandydat Prawa i Sprawiedliwości Andrzej Duda, który zastąpił na tym stanowisku Bronisława Komorowskiego wywodzącego się z ugrupowania Donalda Tuska. 25 października 2015 roku wybory parlamentarne w Polsce wygrywa Prawo i Sprawiedliwość uzyskując bezwzględną większość w dwóch izbach parlamentu, co jest pierwszym takim przypadkiem od 1989 roku. W momencie oddania tekstu do publikacji większość warunków koniecznych do rozegrania dramatu społecznego według ukrytego porządku odpowiadającego mito-logice mechanizmu rytualnego jest już zatem na swoim miejscu… 739 http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku Gazeta Prawna z dnia 18 września 2013 roku. 236 ���ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem Odkrycie winnego mniej w gruncie rzeczy waży niż sprowadzenie niemożliwego do możliwego, niewytłumaczalnego do wytłumaczalnego, nadprzyrodzonego do przyrodzonego740. Mechanizm rytualny został wprawiony w ruch. Na naszych oczach ludzie niszczą ludzi w nieszczęśliwych dla ofiar i sprzyjającym ofiarnikom strukturalnych splotach okoliczności. Gdy kończę pisać ten tekst, społeczeństwo znalazło się w fazie liminalnej. Elementem koniecznym do tego, aby mechanizm wszedł w kolejną fazę, jest zapowiadane od dawna złożenie ofiary z przedstawicieli fundatorów III RP. Po zrealizowaniu tego centralnego wydarzenia w trójfazowym schemacie obrzędu przejścia, drugi mord rytualny odpowiadający próbie gloryfikującej, jak również rytuałowi włączenia, narzuca się w wyobraźni ofiarniczej jako element kompozycyjny będący oczywistą koniecznością w procesie ostatecznego odróżnienia przemocy złej od dobrej i w efekcie doprowadzenia do zakończenia kryzysu. Chciałbym z całą mocą podkreślić, że realizacja dramatu społecznego według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, staje się jednoczesnym wzorcem dla kolejnych dramatów społecznych, które będą się odbywać w naszej przyszłości. To stawia wszystkich biorących w nich udział w roli osób nie tylko rywalizujących o władzę, rację i sprawiedliwość dziejową, ale tych, od których zależy los przyszłych pokoleń. Dzieje się tak wtedy, gdy kolejne pokolenia przejmą od nich „skuteczne” wzorce rozwiązywania konfliktowych sytuacji w ramach dramatów społecznych, wpisanych w ich mito-historyczny kontekst. Uświadomienie sobie tego związku spowodowało, że – co prawda – nie przyjąłem stanowiska żadnej ze skonfliktowanych 740 R. Caillois, Powieść kryminalna…, s. 181. �stron, to jednak czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, pozwalając na zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego. To jest najlepszy moment, aby jeszcze raz przypomnieć, że prawdziwym reżyserem kryzysu ofiarniczego, którego jesteśmy świadkami, jest w istocie szatan741 – w sensie, w jakim go rozumie Girard. Szatan – to mito-logiczna nieosobowa siła, która podpowiada oczywiste rozwiązania, wskazując oczywistych winnych: Wielkie kryzysy prowadzą do prawdziwej tajemnicy Szatana, do jego najbardziej zdumiewającej mocy, jaką jest wyrzucanie samego siebie i zaprowadzanie ładu w ludzkich wspólnotach. (…) To za sprawą tego niebanalnego bohaterskiego czynu staje on się niezbędny, a jego władza pozostaje olbrzymia742. Widownia, czyli wszystkie osoby obserwujące wydarzenia, których inicjatorami są ludzie establishmentu politycznego, nie jest nigdy niewinna, bowiem milcząc, przyzwala na rozwiązanie konfliktu według logiki ofiarniczej. Czyni to z nas wszystkich złowrogi tłum czekający na rytualny mord jednej, a następnie drugiej ofiary, aby w efekcie doczekać upragnionego „złotego wieku”. Każda męka osoby, w strukturalnym splocie okoliczności wpisanej w demoniczną postać, zamienia nas zatem w uważną publiczność: (...) tak samo zafascynowaną tym krwawym widowiskiem jak hollywoodzkimi horrorami. Kiedy widzowie nasycą się już przemocą, którą Arystoteles określa mianem katartycznej, obojętne – rzeczywistą, czy wyobrażoną, wracają do siebie i zasypiają snem sprawiedliwego743. W tym miejscu jeszcze raz czuję się w obowiązku przypomnieć, że mechanizm ofiarniczy został już raz zdemaskowany poprzez męczeńską śmierć Jezusa, który wywodził się, jak wiemy dzięki 741 742 743 R. Girard, Widziałem szatana…, s. 48. Tamże, s. 46. Tamże, s. 49. 240 �Ewangeliom synoptycznych, z rodu Dawida744 nazywanego także jego praojcem745. Jestem przekonany, że już samo mito-historyczne pochodzenie Jezusa stanowi czytelny przykład zamknięcia ram mechanizmu wraz ze zdemaskowaniem jego ukrytej natury. Mechanizm ów prędzej czy później dotyka każdego, nie oszczędzi zatem rodzin polityków Prawa i Sprawiedliwości, jeśli nie w tym pokoleniu, to symbolicznie nawiązując do losów Jezusa, w dwudziestym ósmym. Wtedy także może pojawić się człowiek będący ucieleśnieniem miłości i prawdy, którego mimo to spotka los kozła ofiarnego. Stanie się tak, bowiem kolejne pokolenie pozostanie zaślepione mito-logiką selekcji ofiarniczej, nie licząc się z rzeczywistą winą czy też niewinnością wskazywanych ludzi. Warto pamiętać o bardzo przenikliwych słowach Nietzschego, iż: O ofierze i ofiarowaniu myślą zwierzęta ofiarne inaczej niż widzowie: lecz nie pozwalano im od dawna dojść do słowa746. Dlatego tak ważne jest uważne śledzenie losów osób, które wrzucone w kategorie mito-logiczne stały się paradygmatycznymi realizacjami między innymi Saula czy Agaga. Muszę przyznać, że w pracy nad tekstem będącym relacją z prowadzonego śledztwa obawiałem się kilku konsekwencji. Po pierwsze – podjęcie tego skrajnie niebezpiecznego zadania może w przyszłości obrócić się przeciwko mnie i mojej rodzinie, bowiem, jak słusznie zauważył Girard: Jeśli ktoś obnaży mechanizm kozła ofiarnego, ale w końcu ten mechanizm okaże się silniejszy, to wówczas sprawca zamieszania będzie wprost idealnym kandydatem na ofiarę747. 744 745 746 747 Mt 1, 1–17; J 7, 40–42. Łk 1, 26–32. F. Nietzsche, Wiedza Radosna, Kraków 2004, s. 132. R. Girard, Początki…, s. 80. 241 �Po drugie – uświadomiłem sobie, że w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu rytualnego w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Musimy się liczyć z tym, że z jednej strony reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego zarządzania mechanizmem ofiarniczym. Po trzecie – możliwe staje się wykorzystanie tej samej wiedzy do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Stosując mechanizm rytualny – stosunkowo łatwe jest także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywanie zantagonizowanego społeczeństwa w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Po czwarte – dużo łatwiejsze wydaje się generowanie symboli kardynalnych, a co za tym idzie zarządzanie scenariuszami gier społecznych realizowanych w dowolnym społeczeństwie. Po piąte – ludzie kościoła nie mogliby tak łatwo i bezrefleksyjnie wspierać polityków, którzy proponują rozwiązania problemów wprawiając w ruch mechanizm ofiarniczy. Taki kościół staje się w istocie kościołem szatana reprodukującym mechanizmy zapewniające jego panowanie. Taki kościół metodycznie redukuje swoich wiernych do roli niewolników odgrywających nieświadomie gotowe kategorie postaci symbolicznych, które nieustannie rywalizują ze sobą, a w kulminacyjnych okresach dramatów społecznych prześladują, w końcu rytualnie mordując. Taki kościół nie jest moim kościołem. Mam jednak nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do powyższej analizy utrudni, a być może nawet uniemożliwi, manipulowanie kimkolwiek, skoro wszyscy potencjalnie wiedzieć mogą, w co grają i jak dalece gra jest odległa od „dobrej nowiny”, którą znamy, chociażby dzięki narracji Nowego Testamentu. Na te choroby znam tylko jedno lekarstwo: jawność. Choroby sekretne leczą się tylko ujawnieniem748. 748 W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1956, Kraków 2006, s. 80. 242 �Demaskatorska metoda wyzwolenia z obezwładniającego uroku mitów zaproponowana przez Gombrowicza znajduje tutaj swoje doskonałe zastosowanie. Żeby dostrzec i przeciwdziałać mechanizmowi ofiarniczemu, należy najpierw zrozumieć, w jak wielu sytuacjach stosowaliśmy go sami lub stosowany był on wobec nas. Żeby się od niego uwolnić powinniśmy przeanalizować jego działanie w codziennych sytuacjach, w sposobach, w jakich rozwiązujemy konfliktowe sytuacje, w kategoriach, w których odczytujemy relacje z innymi i projektujemy wyobrażenia dotyczące „innych”. Powtarzając za Heideggerem, refleksji powinniśmy poddać to, jak budujemy, myślimy i mieszkamy w naszym świecie. Bez „zrozumienia egzystencjonalnego”749 naszego udziału w stymulowaniu tego mechanizmu, uwolnienie się spod działania jego uroku wydaje się po prostu niemożliwe. Dlatego też zachęcam wszystkich chętnych do szukania rozwiązania przede wszystkim w konsekwentnym uprawianiu polityki rzeczy małych750, czyli tworzeniu alternatywnych narracji wobec tych, które nam przekazują osoby zaślepione rywalizacją o władzę. Zachęcam także do refleksyjnego przyglądania się swojemu teatrowi życia751 codziennego752, funkcjonowania swojej społeczności w jej lokalnym wymiarze753 oraz mechanizmów instytucji754 naszego państwa. Zachęcam także do refleksyjnego stosunku wobec mediów, które skrzętnie podsycają w nas strach, nienawiść oraz rywalizację755 reprodukując tendencyjny obraz rzeczywistości jednocześnie metodycznie dyskredytując wszystkich, którzy myślą 749 750 751 752 753 754 755 R. Girard, Początki..., s. 220. J. C. Goldfarb, Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. Np. Tenże, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. M. de Certeau, L. Giard, P. Mayol, Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. Y. Jewkes, Media i przestępczość, Kraków 2010, Z. Kloch, Odmiany dyskursu, Wrocław 2006, s. 117–158. 243 �inaczej756. Innymi słowy – zastanówmy się, czy chcemy nadal współtworzyć cywilizację, którą możemy za socjolingwistyczką Deborah Tannen nazwać – cywilizacją kłótni757? Wymieniając tylko kilka z brzegu obszarów zainteresowania, można dostrzec, jak wiele możemy jeszcze zrobić, aby nasze życie nie toczyło się w iluzorycznej potrzebie kryzysów oraz towarzyszących im mordów rytualnych, które tworzą złudzenie ich zażegnania oraz fundowania „nowych” porządków. Może dopiero dzięki temu zwrotowi refleksyjnemu, będziemy gotowi do zrozumienia krzywd, jakie wyrządzili oprawcy swoim ofiarom, nie wiedząc w istocie, co czynią. Z drugiej strony uważam, że dopiero w przestrzeni nieofiarniczej, pozbawionej rywalizacji mimetycznej, możliwe jest rzetelne poznanie mechanizmów, oczywistych nadużyć i mrocznych sekretów charakterystycznych dla okresu III RP. W innym wypadku, co przecież nie powinno nas zbytnio dziwić, nikt w nie zamieszany nie będzie chciał zaryzykować dobrowolnej spowiedzi na ten temat, skoro czekają na niego przygotowane od dawna role kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela czy też, w najlepszym wypadku, ofiarowanego Panu. Innymi słowy, jeśli naprawdę chcemy znaleźć wyjście z tej wirtualnej pułapki symboliczno-rytualnych mechanizmów, w którą wpadamy raz za razem, musimy zrozumieć, że tylko miłość nas może uratować. Rozpoznanie starej gry, polegające na wyjściu poza jej zniewalający schemat wydaje się dużo łatwiejsze dzięki umiejętności metodycznego (rytualnego) wchodzenia w stan poszerzonej świadomości758. Umiejętne korzystanie z technik i metod „psychomagicznych”759 jak je nazwał Alejandro Jodorowsky daje bowiem obiecujące możliwości wglądu i rozumienia mechaniki Umysłu Nieoswojonego w hiperrzeczywistym świecie symulacji. 756 757 758 759 M. Karwat, O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. D. Tannen, Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. S. Grof, Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. A. Jodorowsky, Psychomagia, Warszawa 2012. 244 �Jeśli nas, naukowców działających w służbie publicznej, ma coś różnić od manipulatorów zatrudnionych przez małe i wielkie gangi kształtujące ludzką świadomość, to właśnie głębokie rozumienie owych procesów, wskazywanie kontekstów, w których występują oraz domaganie się nieustannego upubliczniania „tajemnej” wiedzy na ich temat. Stójmy po stronie społeczeństwa. Ujawniajmy wiedzę na temat ukrytych mechanizmów głośno i wyraźnie! Bez względu na to, jak szokująca i skandaliczna wydaje się moja propozycja, w świetle dokonanych tutaj ścisłych analiz strukturalno-semiotycznych leżących u podstaw skuteczności działań magiczno-rytualnych, fundamentalnie kształtujących naszą rzeczywistość, warto ją wziąć bardzo poważnie pod uwagę. Moja propozycja interpretacji wspomnianych procesów społecznych wpisuje się także w debatę na temat kryzysu rewolucji w krajach postkomunistycznych760. Zgadzam się tutaj z Vladimirem Tismaneanu, że wnioski płynące z lekcji tego rodzaju rewolucji, transformacji czy też zmiany systemowej761 oraz przezwyciężania ich kryzysów w krajach postkomunistycznych mogą stać się bardzo ważne dla społeczeństw całego świata. Szczególnie obiecujące w tym kontekście wydają się badania prowadzone w ramach antropologii pojednania762. Jeśli zatem zrozumiemy mito-logiczny kontekst naszych kryzysów oraz uświadomimy sobie działanie mechanizmu rytualnego, przezwyciężając w ten sposób jego sekretny urok, wtedy staniemy się gotowi do szukania alternatywnych rozwiązań w tej bardzo ciekawej grze odbywającej się, tak w naszym 760 761 762 V. Tismeanu, Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. A. Kolasa-Nowak, Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] K. Brzechczyn, M. Nowak (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007, s. 343–350. J. Kurczewski (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012, J. Kurczewski, A. Herman, Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 245 �lokalnym kontekście społeczeństwa postkomunistycznego, jak i potencjalnie w każdym innym. Niech pocieszeniem będą dla nas słowa Lévi-Straussa: Jeżeli ludzie nie zabierali się nigdy do żadnej innej pracy prócz budowania społeczeństwa zdolnego do życia, siły, które ożywiały naszych odległych przodków, są także w nas. Nic nie jest rozegrane, możemy wszystko zacząć od nowa. To, co zostało źle zrobione, można przerobić. „Złoty wiek, który ślepy przesąd umieścił za (lub przed) nami, jest w nas”. Braterstwo ludzi nabiera konkretnego sensu, w najbiedniejszym plemieniu widzimy potwierdzenie naszego obrazu i doświadczenie, które w połączeniu z innymi możemy sobie przyswoić jako naukę763. 763 C. Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 2008, s. 414. 246 �Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Adamczyk A., „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w myśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. Agamben G., Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Agamben G., Stan wyjątkowy, Kraków 2008. Antonello P., de Castro Rocha J.C., Wprowadzenie. Od początku do końca jedno długie dowodzenie, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006. Antropologia doświadczenia, Turner V., Bruner E.M. (red.), Kraków 2011. Antropologia widowisk, Kolankiewicz L. (red.), Warszawa 2005. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Warszawa 2001. Badowska I., Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. Baudrillard J., O uwodzeniu, Warszawa 2005. Baudrillard J., Symulakry i symulacja, Warszawa 2005. Baudrillard J., Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007. Baudrillard J., Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008. Barański J., Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001. Barnard A., Antropologia, Warszawa 2006. Barthes R., Mit i znak, Warszawa 1970. Barthes R., Mitologie, Warszawa 2000. Bertonneau T.F., Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology” 1996, vol. II, nr 1. Biblia Jerozolimska, Poznań 2006. Biernat T., Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999. Bolewski J., Mit i prawda kultury, Warszawa 2007. Bourdieu P., Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006. Bourdieu P., Wacquant L.J.D., Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001. Bourdieu P., Zmysł praktyczny, Kraków 2008. Buchowski M., Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. Buchowski M., Magia i rytuał, Warszawa 1993. Buchowski M., Zrozumieć Innego, Kraków 2004. Buden B., Strefa przejścia, Warszawa 2012. Buksiński T., Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991. Burke K., A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969. Burszta W.J., Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa 2013. Burszta W.J., Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009. Burszta W.J., Jaskułowski K., Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27. 247 �33. Bralczyk J., Wasilewski J., O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 34. Bremond C., Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4. 35. Browning W.R.F., Słownik biblijny, Warszawa 2009. 36. Caillois R., Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. 37. Caillois R., Siła powieści, Gdańsk 2008. 38. Caillois R., Żywioł i ład, Warszawa 1993. 39. Castaneda C., Opowieści o mocy, Poznań 2001. 40. Certeau M. de, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008. 41. Certeau M. de, Giard L., Mayol P., Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. 42. Cezar de Castro Rocha P.A.J., Wstęp, [w:] R. Girard, Początki kultury , Kraków 2006. 43. Chmielewska-Gnojewska J., Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 44. Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918– 1939, Kraków 2005. 45. Czerwińska-Burszta H., Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud” 1986, t. 70. 46. Czeremski M., Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 47. Czeremski M., Struktura mitów, Kraków 2009. 48. Czubaj M., Etnolog w mieście grzechu, Gdańsk 2010. 49. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo, Warszawa 2008. 50. Deflem M., Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002. 51. Domenach J. M., René Girard – Hegel chrystianizmu, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 52. Douglas M., Czystość i zmaza, Warszawa 2007. 53. Douglas M., Ukryte znaczenia, Kęty 2007. 54. Drozdowicz J., Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009. 55. Dziadosz D., Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006. 56. Eco U., Nieobecna struktura, Warszawa 2003. 57. Eliade M., Aspekty mitu, Warszawa 1998. 58. Eliade M., Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990. 59. Eliade M., Traktat o historii religii, Warszawa 2000. 60. Eriksen T.H., Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009. 61. Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988. 62. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. 63. Foucault M., Porządek dyskursu, Gdańsk 2002. 64. Freud Z., Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994. 65. „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006. 66. Geertz C., Interpretacja kultur, Kraków 2005. 67. Geertz C., Zastane światło, Kraków 2003. 248 �68. Gennep van A., Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. 69. Gill A.M., Whedbee K., Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001. 70. Girard R., Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 71. Girard R., Kozioł ofiarny, Łódź 1991. 72. Girard R., La voix méconnue du réel, Paris 2002. 73. Girard R., Początki kultury, Kraków 2006. 74. Girard R., Rzeczy ukryte od założenia świata, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 75. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1993, t. 1. 76. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1994, t. 2. 77. Girard R., Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. 78. Girard R., Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002. 79. Głowiński M., Nowomowa po Polsku, Warszawa 1990. 80. Głowiński M., Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. 81. Goffman E., Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. 82. Goffman E., Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. 83. Goldfarb J. C., Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. 84. Golon M., Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 85. Gombrowicz W., Dziennik 1953–1956, Kraków 2006. 86. Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 87. Greimas A.J., E. Leach, Rytuał i narracja, Warszawa 1989. 88. Grof S., Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. 89. Grzegorczyk A., Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992. 90. Grzegorzewska M., Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006. 91. Hajduk-Nijakowska J., Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 92. Hałas E., Symbole w interakcji, Warszawa 2001. 93. Hein-Kircher H., Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926– 1939, Warszawa 2008. 94. Hobsbawn E., Ranger T., Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 95. Janion M., Romantyzm i historia, Warszawa 1978. 96. Jaskułowski K., Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012. 97. Jawłowski A., Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. 98. Jaźwiński R., Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 99. Jewkes Y., Media i przestępczość, Kraków 2010. 100. Jodorowsky A., Psychomagia, Warszawa 2012. 249 �101. Juszczyszyn B., Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] Potoczka E., Sepkowski A. (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1, Toruń 2010. 102. Józef Piłsudski i jego legenda, Czubiński A. (red.), Warszawa 1988. 103. Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Faryś J., Sikorski T. (red.), Szczecin 2006. 104. Karwat M., O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. 105. Kawalec K., Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] Wrzesiński W. (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998. 106. Kloch Z., Odmiany dyskursu, Wrocław 2006. 107. Kmita J., Kultura i poznanie, Warszawa 1985. 108. Kochan M., Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003. 109. Kociuba M., Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] Filipiak M., Rajewski M. (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006. 110. Kolasa-Nowak A., Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] Brzechczyn K., Nowak M. (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007. 111. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1. 112. Kosidowski Z., Opowieści Biblijne, Warszawa 1988. 113. Kosiński D., Teatra polskie: historie, Warszawa 2010. 114. Kowalski S., Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] Czyżewski M., Kowalski S., Tabako T. (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 115. Kuper A., An Interview with Edmund Leach, „Current Anthropology”, 27 (4) 1986. 116. Kuper H., Wróżbita i detektyw, [w:] MacAloon J.J. (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009. 117. Kurczewski J. (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012. 118. Kurczewski J., Herman A., Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 119. Krytyczna Analiza Dyskursu, Duszak A., Fairclough N. (red.), Kraków 2008. 120. Krzyżaniak B., Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004. 121. Laclau E., Mouffe Ch., Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007. 122. Leach E., Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. 123. Leach E., Lévi-Strauss, Warszawa 1998. 124. Leach E., Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954. 125. Leach E., Aycock D. A., Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998. 126. Lenin W. I., Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór, wstęp i oprac.) Żiżek S., Kraków 2007. 127. Lewellen T.C., Antropologia polityczna, Kraków 2010. 128. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna, Warszawa 2009. 129. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001. 130. Lévi-Strauss C., Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013. 131. Lévi-Strauss C., Opowieść o rysiu, Łódź 1994. 250 �132. Lévi-Strauss C., Smutek tropików, Warszawa 2008. 133. Lipiński A., Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 134. Liszka J.J., The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989. 135. Malinowski B., Mit, magia, religia, t. 7, Warszawa 1990. 136. Marzęcki R., IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 137. Matynia E., Demokracja performatywna, Wrocław 2008. 138. Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 2001. 139. Marszałek R., Mythos Redivivus, Warszawa 2010. 140. Michałowski K., Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 141. Michoń Ł., Pawlak M., Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010. 142. Mieletinski E.M., Poetyka mitu, Warszawa 1981. 143. Mieletinski E.M., Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 144. Mouffe Ch., Paradoks demokracji, Wrocław 2005. 145. Narratologia, M. Głowiński (red.), Gdańsk 2004. 146. Nietzsche F., Wiedza radosna, Kraków 2004. 147. Obeyesekere G., Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. 148. Olczyk T., Politrozrywka i popperswazja. Reklama telewizyjna w polskich kampaniach wyborczych XXI wieku, Warszawa 2009. 149. Ortner S.B., O symbolach kardynalnych, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 150. Paruch W., Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] Ponczek E., Sepkowski A. (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. 151. Piłsudski J., List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] Borkowski J. (red.), Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985. 152. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Borkowski J. (red.), t. 8, Warszawa 1990. 153. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Lipiński W. (red.), t. 4, Warszawa 1989. 154. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 5, Warszawa 1990. 155. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 6, Warszawa 1990. 156. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 9, Warszawa 1991. 157. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Wasilewski L. (red.), t. 2, Warszawa 1989. 158. Pocock D., North and South In the Book of Genesis, [w:] Beattie J. H., Lienhardt R.G. (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975. 159. Propp W., Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003. 160. Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 161. Propp W., Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 251 �162. Propp V., Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984. 163. Ricoeur P., Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003. 164. Ricoeur P., Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008. 165. Ricoeur P., Symbolika zła, Warszawa 1986. 166. Rosner K., Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] Grzegorczyk A., Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997. 167. Rothenbuhler E.W., Komunikacja rytualna, Kraków 2003. 168. Rowiński C., Myśl René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 169. Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, MacAloon J.J. (red.), Warszawa 2009. 170. Sahlins M.D., Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004. 171. Sahlins M., Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. 172. Sahlins M., Wyspy historii, Kraków 2006. 173. Sahlins M., Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. 174. Sanecka-Tyczyńska J., Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011. 175. Saussure F. de, Język jako system znaków, [w:] Rasiński L. (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009. 176. Saussure F. de, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002. 177. Schechner R., Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006. 178. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006. 179. Schultze B., „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 180. Segal R., Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004. 181. Sepkowski A., Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 182. Segalen M., Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009. 183. Shakespeare W., Tytus Andronikus, Warszawa 2000. 184. Sikorski T., IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Potoczka E., Sepkowski A., (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1., Toruń 2010. 185. Sioma M., Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007. 186. Składanowski H., Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] Wojciechowski M., Karpus Z. (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 187. Sorman G., Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 188. Stam R., Burgoyne R., Flitterman-Lewis S., New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000. 189. Staniszkis J., Postkomunizm, Gdańsk 2001. 252 �190. Stibbe M.W.G., John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995. 191. Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995. 192. System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Skórzyński J. (red.), Warszawa 2003. 193. Szacka B., Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] Mokrzycki E., Ofierska M., Szacki J., (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985. 194. Szyjewski A., Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 195. Śleszyński W., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. 196. Śpiewak P., Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. 197. Tambiah S.J., Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007. 198. Tannen D., Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. 199. Thompson J.B., Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010. 200. Tismeanu V., Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. 201. Tokarska-Bakir J., Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008. 202. Tocqueville A. de, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. 203. Turner V., Antropologia widowiska, Warszawa 2008. 204. Turner V., Badania nad symbolami, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 205. Turner V., Gry społeczne, pola i metafory, Kraków 2005. 206. Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 207. Turner V., Liminalność i communitas, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej - kontynuacje, Warszawa 2004. 208. Turner V., Turner E., Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. 209. Turner V., Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. 210. Turner V., Proces rytualny: struktura i antystruktura, Warszawa 2010. 211. Trzciński Ł., Mit bohaterski, Kraków 2006. 212. Ulicka D., Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 213. Urbanowski B., Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997. 214. Uspienski B., Historia i semiotyka, Gdańsk 1998. 215. Walicki A., Miedzy filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983. 216. Wasilewski J., Elita polityczna 1998, Warszawa 1999. 217. Wasilewski J., Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. 218. Watt R.M., Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005. 219. White H., Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000. 220. White H., Proza historyczna, Kraków 2009. 221. Wróblewska V., Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] Kowalski P. (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 222. Wójcik W., Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999. 253 �223. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana, „Arcana” 2006, nr 4–5. 224. Vogel Ch., Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. 225. Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Toruń 2008. 226. Zieliński H., Historia Polski 1914–1939, Wrocław 1982. 227. Zowczak M., O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 228. Zygmuntowicz Z., J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989. 229. Żiżek S., Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010. 230. Żiżek S., Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. 254 �Netografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Anatomia upadku. Artykuł na temat filmu na Wikipedia: http://pl.wikipedia. org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http:// www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012). Film Anity Gargas z większą widownią niż „Śmierć prezydenta” http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownia-niz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Górski A., Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www.sejm.gov.pl. (dostęp 10.11. 2012). Jałowiec J., Zadroga A, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Jarosław Kaczyński: Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article. php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/article. php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article.php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). Kleiber M, Miękka siła dyplomacji i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku „Gazeta Prawna” z dnia 18 września 2013 roku, Konferencja Smoleńska http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013). Kuper A., An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). Na pierwszym planie. Smoleńsk 2010–2013, wydanie specjalne, http://vod.tvp.pl/ audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis. org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Profile Ireneusza Krzemińskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Profil Jacka Rońdy na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). Profile Michała Kleibera http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). 255 �19. Profil Pawła Artymowicza na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). 20. Profile Piotra Witakowskiego: Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_Witakowski, http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 21. Program wyborczy Prawa i Sprawiedliwości z 2005 roku, http://www.pis.org.pl/ dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). 22. Raport Polskiej Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). 23. Raport Rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK) http://www. komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). 24. Rozmowa Agnieszki Kublik z Michałem Kleiberem Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). 25. Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). 26. SDP pisze do prezesa TVP w sprawie emisji filmu Anity Gargas. http://www.sdp. pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). 27. Śpiewak P., Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003, http://www. rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp: 20.11.2011). 28. Tokarska-Bakir J., Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr. 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 29. TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www. wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). 30. Wywiad z J. Kaczyńskim, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). 31. Wywiad ks. inf. Ireneusza Skubisia z Lechem Kaczyńskim, W trosce o silną i uczciwą Polskę http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce- o-silnai-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). 32. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13-14 maja 2006, s. 14–16. Pod zmienionym tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy, dostępny jest na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/ archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 33. Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_.html (dostęp: 19.09.2010). 34. Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). 35. Zespół parlamentarny ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku www.smolenskzespol.sejm.gov.pl (dostęp: 15.09.2013). 256 �Streszczenia Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, zależało mi aby czytelnik mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza, który postępuje niczym detektyw kultury. Dzięki temu zabiegowi czytelnik-detektyw, na początku intrygującej sprawy ma zawsze dostępne jedynie ślady i tropy, które traktowane z osobna, niczego nie wyjaśniają. Ujęte jednak w rytualny kontekst układają się w logiczny wzór, według którego ofiarnik zabija ofiary. Każda zbrodnia dostarcza kolejnych poszlak pozwalających stworzyć procesualny model dokonywanych morderstw, ujawniając jednocześnie ich cel. W toku prowadzonego śledztwa możliwe stało się także zrekonstruowanie ukrytego porządku wcielania się w role ofiarników i ofiar. Okazuje się, że w tej starej grze każdy z nas może zostać pochłonięty przez mechanizm rytualny. Wszystkie zaproponowane w książce rozwiązania formalne pełnią zatem rolę specyficznych egzorcyzmów. Takie podejście stwarza każdemu chętnemu możliwość uwolnienia się spod działania magicznego uroku podążania dawną drogą mordów rytualnych zapowiadających nadejście kolejnego „złotego wieku”. Łukasz P. Michoń 257 �Zusammenfassung von „Mechanizm rytualny” (Ritueller Mechanismus) Über das Modell von dem Opfer-Beschließen einer neuen politischen Ordnung Der Aufbau des Buches wurde als Ganzes dem Prozess der Enthüllung eines rituellen Mechanismus untergeordnet. Als ich mich dafür entschied, legte ich großen Wert darauf, dass sich der Leser mit Leichtigkeit in die Rolle eines aufmerksamen Beobachters der Arbeit eines Forschers hineinfühlen kann, der sich wie ein Detektiv der Kultur benimmt. Dank einer solchen Methode verfügt der Leser-Detektiv am Anfang eines spannenden Falles immer nur über Spuren, die, wenn sie getrennt behandelt werden, nichts erklären. Wenn sie aber in einen rituellen Kontext gefasst werden, bilden sie ein logisches Muster, nach dem der Opferpriester die Opfer tötet. Jedes Verbrechen liefert weitere Indizien an, die ein prozessuales Modell der begangenen Morde zu schaffen ermöglichen und damit das Ziel dieser Morde offenbart wird. Während der Ermittlung war auch möglich die versteckte Ordnung des Verkörperns der Rollen von Opferpriestern und Opfern zu rekonstruieren. Es stellt sich heraus, dass jeder von uns in diesem alten Spiel in den rituellen Mechanismus einbezogen werden kann. Alle im Buch vorgeschlagenen formalen Lösungen erfüllen also die Rolle spezifischer Exorzismen. Eine solche Betrachtungsweise schafft für jeden Willigen die Möglichkeit der Befreiung von der Macht des Zaubers, der die Fortsetzung der alten rituellen Morde ist, welche das nächste “goldene Zeitalter”; ankündigen. Marta Chanas-Nowicka 258 �The Synopsis of The Ritual Mechanism On the Model of the Sacrificial Establishment of a New Political Order The composition of the book is entirely subordinated to the process of detecting the ritual mechanism, which aims at enabling the reader to take the role of a vigilant observer of the work of an investigator who acts like a detective of culture. Thanks to this operation, at the beginning of an intriguing case, only traces and clues are available for the reader-detective, which, treated separately, do not explain anything. However, when placed in the ritual context, they arrange themselves in a logical pattern, according to which the sacrificer kills the sacrifice. Each crime provides further clues allowing to create a processual model of the commited murders and reveal their purpose. In the course of the investigation, it becomes possible to reconstruct the hidden order of embodying the roles of sacrificers and sacrifices. It occurs that, in this old game, each of us can be devoured by the ritual mechanism. Therefore all formal solutions proposed in the book perform the role of specific exorcism. Such an approach creates the possibility of liberation from the magic spell of following the old path of ritual murders announcing the coming of another “Golden Age”. Ewa Herman-Włodarczyk 259 �A szertartás mechanizmus Minden uj politikai berendezkedés áldozatmodelljéről A könyv kompoziciója teljes egészében a szertartások mechanizmusának feltárást szolgálja. A szerző ugy döntött,hogy az olvasót bevezeti a kutatómunka folyamatába, mely a kultura-nyomozás része. Ennek köszönhetően az olvasó-detektiv először nyomokat, tetthelyeket talál és semmi sem világos. Bár a szertartásos kontexusban logikus minta kerül elő, melynek alapján a tettes megöli áldozatát. Ugy tünik,hogy ebben a régi játékban van gyilkossági modell mely a gyilkosság célját is megmutatja. A feltárás folyamán áldozat és tettes szerepe is megvilágosodik. Ebben a régi játékban,bármelyikben is részt vehet. Minden javaslat a könyvben az ördögüzés valamely formája. Igy a rituális gyilkosságok is,melyek a soronkövetkező „Aranykornak” is sajátjai. Gizella Csisztay 260 �Резюме Оврядового механизма Композиция книги целиком подчинена процессу расследования ритуального механизма. Принимая такое решение, я заинтересован был в том, штоб читатель мог легко войти в роль бдительного наблюдателя работы исследователя веущего себе будто детектив. Благодря этому приёму читатель-сыщик, прежде чем получит теоретическое знание на удовлетвояющем уровне про интересующие его явления, сначала всегда распоминает лиш только косвенными уликами. Но никакая из них, принята каждая в отдельности, ничего вначале не объясняет. Приём всех предпосылок в соответствующем ритуальном котексте начинает складываться в легкопонятную и нетрудно предвиденную мифологическую целину. Мои исследования обрядового механизма напоминали таким образом криминальное дело, в катором преступник каждый раз оставляет следы, принимая пример из ранних преступлений проходящих по том же самом сценарию. Экстраординарным оказался факт, что на основе знания этого сценария и его очередных повторений возможным является разоблачение несостоявшегося преступника прежде тем, как совершит он очередное преступление учреждая «новый лад». Все формальные разрешения, предложены и описаны в книге, исполняют роль особых экзорцизмов. Их разобрание, с одной стороны, создаёт возможность освобождения от сглазу механизма приведенного в движение, механизма, который переносит общественных актёров соперничающих за власть в преступничем пространстве. С второй стороны всё таки этотмеанизм осущесвляетса на наших глазах и при нашем удействие ставляя читателя не только в роль детектива, но тоже человека, который по описанию внешности подходит на преступника или жертву, что делает следствие глубоко личным вопросом. Lidia Cichal 261 �ISBN 978-83-933530-7-1 ISBN 978-83-933530-8-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b95cd804fd76444bd82e23463b6d0f.pdf d5b2b067fecdc764d4ea32c89166817b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6171 Title A name given to the resource Od Redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource Etnografia Polska 1958 t.1, s.15-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Podobnie jak w innych dyscyplinach naukowych tak samo w etno­ grafii powstała po drugiej wojnie nowa sytuacja, której wyrazem były głębokie przemiany w zakresie metod, podstaw teoretycznych i zakresu badawczego. Zasadniczych przekształceń doznały również podstawy orga­ nizacyjne nauki. Powołana do życia w 1951 r. Polska Akademia Nauk objęła kierownictwo nauki polskiej we wszystkich jej dyscyplinach szczegółowych. Naczelnym zadaniem Polskiej Akademii Nauk jest or­ ganizowanie i koordynowanie wysiłków badawczych, uzgadnianie planów i wytyczanie długofalowych zadań na przyszłość w oparciu o wspólne założenia metodyczne i teoretyczne. Zadanie to w stosunku do poszcze­ gólnych dyscyplin pełnią w obrębie Akademii różnorodne Instytuty, Komitety i Komisje. W odniesieniu do etnografii zadania te powie­ rzone zostały powstałemu w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Działowi IV. Zakres tematyczny tego Działu nie ogranicza się mimo zwężonej nomenklatury tylko do zagadnień kultury materialnej. Obejmuje bowiem zarówno zagadnienia rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych sto­ sunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości społecznej. Zgodnie z podstawową zasadą, w myśl której każda dyscyplina po­ siada w ramach Akademii swój własny periodyczny organ i własne publikacje ciągłe, Dział I V przystępuje do wydawania nowego czasopisma „Etnografia Polska", poświęconego etnografii, oraz do publikowania zwią­ zanej z nim Biblioteki Etnograficznej. . Zadania tego czasopisma są następujące. Niezależnie od istnienia za­ służonego organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", k t ó r y ukazuje się w odstępach rocznych, oraz innych czasopism periodycznych poświęconych polskiej etnografii, w szczególności miesięcznika „Polska Sztuka Ludowa", a także tych periodyków, które (jak np. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", „Przegląd Zachodni", „Kwartalnik Opol­ ski" czy wydawnictwa Instytutu Badań Literackich) zamieszczają prace etnograficzne, zachodzi potrzeba nowego czasopisma, które by łączyło wszystkie wyspecjalizowane działy etnografii i dawało obok prac ana- �16 OD REDAKCJI litycznych także syntetyczne ujęcia obejmujące całokształt zagadnień etnograficznych. Jest rzeczą jasną, że nowe czasopismo będzie się sta­ rało położyć szczególny nacisk na wysoki poziom naukowy umieszcza­ nych na jego łamach publikacyj. Jest też oczywiste, że tematyka pisma dotyczyć będzie przede wszystkim etnografii Polski. Niemniej dążąc do możliwie wszechstronnego obrazowania rozwoju kultury ludowej w Polsce, czasopismo to jako odbicie polskiej współczesnej myśli badaw­ czej musi oprócz problematyki własnego kraju uwzględnić również etno­ grafię innych narodów słowiańskich oraz pozostałych krajów europej­ skich i pozaeuropejskich. Przechodząc do bardziej szczegółowego okre­ ślenia zakresu tematycznego, związanego przede wszystkim z etnografią naszego kraju, pragniemy zaznaczyć, że nowe czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia zwią­ zane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne, a w szcze­ gólności na problem poznania aktualnej rzeczywistości w toku badań terenowych. Czasopismo będzie umieszczać artykuły dotyczące nie tylko teraźniejszości, lecz również przeszłości kultury ludu pracującego; będzie dążyło do uwzględnienia zarówno starych, reliktowych postaci tej k u l ­ tury, jak i głębokich przeobrażeń współczesnych; będzie uwzględniać nie tylko k u l t u r ę chłopstwa, ale także kulturę klasy robotniczej. Nie­ obca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury. Traktując wszystkie te zagadnienia zawsze w ramach konkretnohistorycznych, „Et­ nografia Polska" będzie umieszczać nie tylko prace omawiające szczegó­ łowy przebieg zjawisk, lecz także prace poświęcone zagadnieniom pra­ widłowości rozwojowych wydobytych z konkretnych procesów historycz­ nych. Wyznaczając w ten sposób bardzo szkicowo podstawowy zakres te­ matyczny, wypada dodać, że w programie czasopisma znajdzie się rów­ nież zagadnienie powiązania nauki z życiem w myśl zasady jedności teorii i praktyki. Redakcja czasopisma będzie dążyć do realizacji tego zadania w dwojaki głównie sposób. Przede wszystkim przez oświetle­ nie na łamach czasopisma takich konkretnych procesów związanych z kulturą ludu pracującego oraz takich prawidłowości związanych z tymi procesami, które niosą konieczną podstawę do właściwego dzia­ łania praktycznego mającego na celu przebudowę istniejącej rzeczy­ wistości w określonym kierunku. Poza t y m redakcja będzie kłaść nacisk na oświetlenie na łamach czasopisma szczegółowych zjawisk, których znajomość dla bieżących potrzeb życia może być doniosła. Zamierzeniem redakcji jest więc umieszczanie artykułów zwracających uwagę na twórcze osiągnięcia i wielkie wartości istniejące w kulturze ludu pra­ cującego, które można włączyć do kultury ogólnonarodowej. �OD REDAKCJI 17 Jest rzeczą jasną, że struktura czasopisma przewiduje umieszczanie zarówno artykułów problemowych, jak i materiałów dyskusyjnych, sprawozdań, recenzji i kronik. Dużą wagę będzie przywiązywać redakcja czasopisma do obszernych i gruntownych sprawozdań z polskiego ruchu wydawniczego oraz z osiągnięć poszczególnych placówek w dziedzinie badań terenowych i prac teoretycznych. Pierwsze tego rodzaju spra­ wozdanie z dwuletniego okresu działalności niektórych placówek Dzia­ łu I V I H K M ogłaszamy w obecnym tomie „Etnografii". Kontynuując w niejednym wypadku prace rozpoczęte poprzednio przez katedry uniwersyteckie, muzea, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze itp., kierownictwo Działu I V I H K M dąży do tego, aby związane z Działem placówki badawcze uzupełniały prace dawniejsze, rozbudo­ wywały je i starały się stale o ich metodologiczne pogłębianie. Dlatego przedstawiając w publikowanych sprawozdaniach pewien etap prac badawczych, redakcja „Etnografii Polskiej" będzie dążyć do wywołania dyskusji nad założeniami metodologicznymi opracowań monograficz­ nych, nad sposobem realizowania tych założeń przez różne ośrodki oraz nad dotychczasowymi wynikami. Oczekujemy od czytelników k r y ­ tycznej oceny, która pozwoliłaby na utrwalenie względnie rewizję założeń teoretycznych i metodycznych zarówno w odniesieniu do zbie­ rania materiałów terenowych i archiwalnych, jak też sposobów ich opra­ cowywania. Redakcja „Etnografii Polskiej" spodziewa się, że podawanie wyników badań, przeprowadzanych w różnych placówkach etnograficznych I n ­ stytutu, przyczyni się do intensywniejszej i bardziej skoordynowanej pracy nad historią polskiej kultury ludowej prowadzonej także przez inne instytucje etnograficzne, nie związane dotychczas z Akademią. W planie redakcyjnym uwzględnione zostaną ponadto krótkie stresz­ czenia tych prac, które nie mogą szybko ukazać się w druku. W przy­ szłości zamierza redakcja „Etnografii Polskiej" wprowadzić również systematyczny dział bibliografii bieżącej, ilustrujący całokształt do­ robku etnografii polskiej. Zapoczątkują ten dział artykuły poświecone historii etnografii polskiej okresu dziesięciolecia, które ukażą się w na­ stępnym tomie wydawnictwa. Poza t y m zadaniem czasopisma będzie w miarę możliwości staranne informowanie o ważniejszych wydarze­ niach w dziedzinie wydawniczej poza granicami naszego kraju. Przedstawiając w ten sposób w krótkim zarysie podstawowe cele nowego czasopisma redakcja zwraca się do wszystkich pracowników na polu etnografii z prośbą o współpracę i pomoc, o nadsyłanie artykułów i o uwagi krytyczne, które by pozwoliły „Etnografii Polskiej" spełnić jej czołowe zadanie: być odbiciem aktualnych najlepszych dążeń i osiąg­ nięć naszej dyscypliny, walczyć o coraz doskonalsze w y n i k i poznawcze. Etnografia Polaka I 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30de23aa506edf3f0d4a494edaeedd1d.pdf 53b351941e5d06e713a02101b600191c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6606 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6176 Title A name given to the resource Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, II / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.90 ( mapa nr 14 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, II Oprac. Anna Mączyńska, Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają len zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne". b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstępach czasu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c22dd759a6fb3170e3131f04f46424ae.pdf 3fd3968df3deb7882d22037d88152241 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6177 Title A name given to the resource Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela ( od poł.XIX w. do poł.XX w.), II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.110 ( mapa nr 15 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), II Oprac. Anna Mączyńska i Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką" [...] 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki [...] 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstępach czasu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8549fae593355d01d61a149523581bec.pdf afa8dabc1b4e6a06cd7f1146e5261484 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6604 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne małżeństwo - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6174 Title A name given to the resource Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela (od poł.XIX w do poł.XX w.), I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.68 ( mapa nr12 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), I Oprac. Anna Mączyńska i Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką" " [...] 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki [...] 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy").Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać - na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/849c64cb1fdfbe6de6d57b4ebab30866.pdf c22f262e00987fd10f7c03d4626a23b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne swaty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6175 Title A name given to the resource Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny, I / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, s.82 ( mapa nr 13 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny I, Oprac. Anna Mączyńska. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne. b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a90d795910c73a530243a0bf1489c6df.pdf d3bf8ad7adb4ecfe6893da44af816d47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Reinfuss, Roman (1910-1998) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2078 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.263-268 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 83. 1999 V. IN MEMORIAM MALWA CHĄDZYŃSKA ( 1909-1998) BARYCZ Idę ku wam Gorc('. jako kil pr::yslani. gd::ie woda u ::ródla pragnienie me koi. S::c::ylÓwi lIhoc::y pragnę ch/onąi' cis::ę ona serce moje mar::eniem kołys::e.. Tak pisała Malwa Chądzyńska Barycz. nauczycielka i poetka. kochąjąca ludzi i zachwycona pięknem świata, który ją otacza!. Urodziła si~ 9 października 1909 roku w Smodnej koło Kosowa. Ukończyła Seminarium Nauczycielskic Sióstr Niepokalanek w Slonimie koło Nowogródka oraz Instytut Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Wieloletnia nauczycielka IV PodczerlVonem, ZaIVoi, Lipnicy Wielkiej na Orawic, II' Zakopanl:m i w Zespole Sanatoriów w Rabce. Pracowała w wielu organizacjach i stowarzyszeniach: Klubie Poetyckim przy Oddziale Gorczańskiego Związku Podhalan w Rabce, Kluhie EkologiC/nym, Polskim Towarzystwie Ludoznawczym - Oddział w Mszanie Dolnej, którego byhlwielolctnim i aktywnym członkiem, Twórczość poetycka Malwy Chądzyńskiej Barycz układała się w cykle: .,Tatry moja miłość", ..L przyrodą na ty", ..Rabka i Gorce". ,.Moim dzieciom", ..Świat dziecka", "Kobietom-matkom", ..Miłość i wierszc" .. .Papieżowi-Pielgrzymowi". Wiersze poetki drukowano w wielu ezasopi,mach i tomikach poczji. W 1994 roku wicrsze Malwy Chądzyóskiej Barycz wydano w almanachu poezji religijncj ./ dllch wieje kędy chce .... a w 1977 roku w tomiku wierszy poetów rabezańskich Sereenl nw/o\t'ane. Malwa Barycz była laureatką VI Konkursu Poetyckiego "Serduszkowy wiersz" organiZ\l\\anego przez Micjski Ośrodek Kultury w Rabce, 13 lutego 1998 roku został wydany tomik wil:rszy Ali/oH: i lFiers::e. Malwa Barycz pisała: IJ::iękllję I'anie za trud. /zy. udręki. więcej /ask mi da/e!;. klólTch nie po/ic::ę. IJ::iękllję ::0 :::vcie w cielliu Twojej ręki chcia/wll d/a Twej chwały .~wiecii:jasnym ::lIic:::em. Malwa ChądzYllska Barycz była odznaczona Krzy7.em Kav,;alerskim Orderu Odrodzenia Polski. Złotą Odznaką Związku Nauczycielstwa Polskiego, Odznaką ZNP za tajne nauczanie, Medalem Komisji Edukacji Narodowej. Odznaką Zasłużonego Działacza Kultury. Zmarła 2 marca 1998 roku. Spoczywa na cmentarzu IVRabce. Ka::imiera Łacny �264 JAN KAPLaN (1915-1998) Dnia 3D grudnia 1998 roku zmarł w Rabce w wieku 83 lat śp. mgr Jan Kapłon. Urodzi! się 6 kwietnia 1915 roku IV Rabce. w rodzinie rzemieślniczo-chłopskiej. ))0 szkoly powszechnej uczęszczał w Rabce. W czerwcu 1934 roku zdał egzamin dojrzałości w Ogólnoksztalcącym Gimnazjum im. Seweryna Goszc/.Yllskiego IV NOllym Targu. typu neoklasyczncgo. W czerwcu 1938 roku uzyskał stopicń magistra praw na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Już w latach uniwersyteckich (1935 rok) wstępuje do Związku Podhałan .- Ognisko Rabka. Z pasją poświęcał się pracy społecznej w środowisku nie tylko rabczm\skim - działał w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krą;oznawczym. Związku Podhalan. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym Oddział Mszana Dolna. którego był prezesem od 1972 roku - do ostatnich chwil życia. W 1989 roku na 65. Walnym Zgromadzeniu PTL wszedl w skład Zarządu (jjównego. Od ł 985 roku był członkiem Towarzystwa Naukowego Płockiego. Omawiając zasługi śp. Jana Kapłona dla ziemi gorczańskiej. nie sposób pominąć również jego pasji dokumentowania: liczne publikacje, opracowania w rękopisach. wspaniałe rotogralie (zob. Udd=ial li' .\Is=anie Dolnej. w: Kronika PTL (/895-1995). red. Z. Kłodnieki. Wrocław ł997. s. 142-ł45). Za aktywną. pełml poświęcenia pracę społeczną i zawodową był wielokrotnie nagradzany odznaczeniami: - tytułem zasłużonego członka Związku Podhalan, - srebrną odznaką prrK. - medalem 4D-lecia Polski Ludowej nadanym z inicjatyw) Urzędu Miasta i Gminy Mszana Dolna_ - Medalem Pamiątkowym w 75 rocznicę Ratownictwa Ciórskiego w Rance. - odznaką za zasługi dla Województwa Nowosądeckiego. Realizując swoje zainteresowanie turystyką zdobył małą Odznakę Narciarską i dużą srebrną Gal'. Adwokatura uhonorowała go ..lłotą Odznaką Zasłużonego Działacza Zrzeszenia Prawników". W dowód uznania Zarząd Główny PTL nadal mu najwyższe wyrÓj.nienie - Członkostwo honorowe. Ostatnią oznakę - turystyczną - uzyskał IV roku 1987. Była lo ..Krajoznawcza oznaka im. Jana Pawła li" w stopniu brązowym - oznakę tę cenił sobie bardzo. Odszedł od nas członek. naszego Towarzystwa. który do ostalnich chwil życia służył nam radą i pomocą. Był człowiekiem wielkiego serca. pogodnego ducha. aktywnym działaczem społcCl.nym i regionalnym. Dobroć i subtelność promieniowała z całej jego istoly. Żcgnam)' śp . .lana słowami Kazimierza Przerwy Tetmajera: - dwie są święle r::ec=y o sile aposlolskie). - piękny i doblY duch c::łowiecy li' gorącej piersi polskie). Sp. Jan Kap/on został pochowany ł999 roku. na Cmentarzu Komunalnym w Rance IV dniu 2 stycznia �265 ZOFIA K1vllECIK ( 1916·1998) Dnia 17 czenlea 199R roku zmarła w Mszanic Dolnej IVwieku 82 lat śp. Zofia Kmiecik. Była członkiniq Oddziału II Mszanie Dolnej od 1954 roku. tj. przez 44 lata. Urodziła się 13 kwietnia 1916 roku IV Mszanic Dolnej. w rejonie zagórzańskim. który serdecznie pokochała. Aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału. o czym świadczy fakt. że przez trzy kadencje. IV latach 19581963 i 1976-197R. oyla członkiem Zarządu Oddziału. Brała udział również IV walnych zgromadzeniach dekgalów. które odoywały się co roku w różnych miejscowościach kraju. W 1936 roku I.olia Kmiecik ukończyła Prywatne Gimnazjum im. Marii Konopnickiej typu humanislycznego IVWieliczce. uzyskując świadectwo dojrzałości. W 1938 roku ukończyła 2-klni Wydział POCZ\()\\y Instytutu Administracyjnego. W październiku 1938 roku podjęła pracę w Urzędzie Pocztowym IVWarszawie. gdzie pracowała do wybuchu Ił wojny światowej. Następnie. do 1952 roku. pracowała II Urzędzie Pocztowym w Mszanie Dolnej. W latach 1952-1962 oyłą zatrLidniona w Pallslwowym Młodzieżowym Zakladzie Wychowawczym w Mszanie Dolnej II' charakterze starszego księgowego. Później. aż do uzyskania emerytury. pracowała IV Urzędzie Pocztowym II Mszanie Dolnej. Zoli a Kmiecik oyła I\yiątkowo pogodną osobą. Z jej uśmiechem można oyło spotkać się codziennit:. Wszyscy. którzy ją znali. podkreślają zgodnie. i.e rozmowy z nią napawały optymizmt:m. Ryła uczynna i zawsze życzliwa dla ludzi. Droga Pani Zofio' Niech Doory Bóg przyjmie Cię do swoj~j chwały. Jan Kaplan JAN KROCZKA ( 1906-1997) Jan Kroczka urodzi I się 26 stycznia 1906 roku w Krakowie jako syn Franciszka i Marceliny z d. l.aeh. Sz.kołę podsta\\ową oraz Państwową Szkolę Przemysłową ukollczył w Krakowie. Podjął pracę kolejno IV ..zjednoczonych Fabrykach Maszyn i Samochodów S. A. Oświęcim", ..Państwowych Zakładach Inżynierii" w Warszawie. zakładzie ..Przemysł Pomocniczy" w Sędziszowie Małopolskim. II' innych zakładach państwowych i spółdzielniach oraz własnej lirmie II Wołowie i Mszanic Dolnej. W różnych okresach Jan Kroczka piastował urząd ławnika, był członkiem Naczelnej Organizacji Technicznej. czlonkiem sekcji Rady Rozwoju Ziemi Limanowskiej. czlonkiem T()\\arzystwa Miłośników Ziemi Sędziszo\\skiej i innych. Za całokształt swej działalności ekonomiczno-g.ospodarczej otrzyma! wiele dyplomów i listów gratulacyjnych z wyrazami uznania. Był wpisany do Księgi Zaslużonych dla Ziemi Limanowskiej i miasta Mszana Dolna. Był bezpartyjny. Jan Kroczka oył twórcą wiciu usprallnień racjonalizatorskich. posiadał 5 patentów, z których jeden. dotycz<\cy samochodu Fiat 621. w postaci rysunków i opisu przekazał do Muzeum Techniki w Wars/.allie. Był członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK, odznaczony Krzyżem AK i Medalem Wojska. Od 1975 roku Jan Kroczka oył członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oddział w Mszanie Dolnej. Zawsze brai żywy udział IV posiedzeniach, wykazywał wiele inicjatywy. niejedna jego propozycja znalazła zastosowanie w Oddziale. W uznaniu zasług na polu kultury, z oka,:i i stulecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, został w 1995 roku wyróżniony Odznaką ..Zasłużony Działacz Kultury". Jan Kroczka z.marl 20 lutego 1997 roku w wieku 91 lat i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Helena Kroc::ka �266 ROMA REINFLJSS ( 1910-199R) W ostatnich latach unikał I\i.;kszych spolk'll1 czy konkrcncji. jcdnak na /apros/cnic swojcgo. Krakowskiego Oddziału Polskicgo Towarzystwa Ludo/Jlawczego. pr..'ybyl na sesj.; naukową związaną z 7-1. Walnym Zgromadzeniem DdegaróII i jubileuszem IOO-lecia tegoż Odd/jalu. Na o[\\,m:iu sesji przyj,,!. obok innych z_aslużonych jego członków. podzi.;kow,mie i kwiaty za wklad 1\' prace T(lI\arzystwa. Prly tej okazii spotkal si.; i z ożywieniem rozmawial z widoma dawnymi uC/Jliami. wsp()lpracO\\Ilikami. pr/)jaciólmi i znajomymi: na spotkanie [O\I·arzyskie. ,mi na \\}ciccz.k.; nic dal si.; mun(l\\ić. Nikt nie przypuszcza!, że \\idzimy go ostatni raz. N'bt.;pnego dni'L 26 wr/.eśnia odszedł na /al\s/.c. Roman Reinfuss. syn Franciszka i 7.olii z Mnerków. urod/il si.; 27 maja 1910 roku \\ Pr/.eworsku. ale dzieeiI1stwo i mlodość sp.;dzał \V innych miastach małopolskich. zwłaszcza 1\ Tarnowie i Gorlicach . .kgo ojciec s.;dzia zmarl w 1919 roku. ale \\ rodzinie bylo \\i<,:cej pmwnik(l\\. toteż. i Roman studiował na UJ prawo. z którego magisterium u/yskal w roku 19.15. Aplikacja w kancelarii notarialnej 1\ (;orlicach ulwierdz.ila go w przekonaniu. iż nic jesl to /.'I\\ód dla niego. WCl.eśniej. pode/as I\ędrów'ek po l3eskidz.ie Niskim. zainteresO\\al si.; pO\\'ażnie kultur" Lelllklm. a swój pierwszy artykuł o Iemkowskim paster~;(wie opuhliko\lal II roku 19.11. Wledy też nawi'lzal kontakt z Sewerynem Udzidą dyrektorem krakO\\skic),!.o Mu/cunl Ltnogralic/.ncgo. ucz.;szczal także jako wolny sluchacz na zajęcia prof. K. MoszYl1skiego. Gdy Roman Rcinfuss zrczygnowal z kariery prawnie/cj. S. {Id/ida z.aproponował mu asystenlurę w muzcum. a po roku mianował go kustoszem. Jako pracol\nik MU/.eum podj<tł R. Reinfuss regularne studia elnograliczne u prof K. Dobrowolskiego (proi'. MoszYl1ski obj;,1 wówcz.as katedr.; w Wilnie) i został jego asystcntem. Pode/as okupacji niemieckiej nadal opiekował się zbiorami muzealnymi. ale jako do/Orea, później laborant. Ig.odnil~ /. zaleceniem wladz konspiracyjnych strzegł ich przed rozkradaniem i wywoz<::m. Po wojnic. już \1 1945 roku skolH.:zył studia. a w rok później uzyskał doktorat na podst3\\ie pracy l.f!/IlkO\l'iejako kowanej w 1949 roku w .,Pracach i Materiałach [·:tnograliunych". jako we samodzielna pozycja). W roku 1953 uKalala si.; jego gm/w elllogra/fena (opublia wznowionej w roku 1998 praca hahilitacyjna /'olskif! druki Illdo· płótnie. ale wlaśnie wtedy zostały zniesione przcwody habilitacyjnc. Roman Reintilss do roku 1951 kontynuowal pracę w Muzeum J:tnograliunym \1 KrakO\\'ie (kustosz i zastępca dyrektora). alc już na przełomie lat 1945/1946 powierz.ono mu /organi/O\I,mie studi()w etnografiCl.nyeh na reaktywowanym {Jniwersytecie Wrochl\\skim. ),!.dzie pracowal do roku 110 ł 949. początkowo jako wykladO\\ea. potem /ast.;pca prolcsora i ~icrownik katcdry. Na Dolny m Śląsku pmwadzil / niellielkim /espolell1 prace lerenol\e nad zahytkO\\ym hudollnicll\em drewnianym. nad kulturą osi<::dlanej (u ludności. a tab.e dokumelltOllal zbiory dolnośhlskich muzc(·lII. Pod koniec 1946 roku podj'1ł si,,: now'ego zadania. które /aci,vy!o na calym jctw dals/ym życiu i zawodowej karier/.c. lostal kienl\lnik iem Sekcji Idobnict\la w p(l\\slaly m w (\wczas 1',l/'lS(\1 ()\\y f1l �267 Instyluci<: Badania Sztuki I,udow.:j, Pla<:ówka til włąo.onu po czt.:rech latach do Państwowcgo Instytutu Sztuki, a \\ 195') roku do Instytutu Sztuki PAN. poszcrzalu stopniowo sw~i zakres badawczy i po kilku lalach ohi.,:ła całość z,agudni<:ń związanych z ludową kulturą plastyczną tradycyjną i WSP(')lez.:sną R, R<:infuss. kllll'y \\ roku 1955 uzyskał Iytul proksora nadzwyczujnego, a w 1971 roku - z\\ yczajn<:go, rw\\adził ją prl.<:/. 34 iat,l do koń<:a 19S0 roku. kicdy to prz<:szedł na <:merytu1''':, Mial wlasną oardm sz<:roko zakrojoną koncepcj.,: badań nad szluką ludową. której nie dane mu hylo r<:aliz,o\\ać nigdy z takim rozmachcm. jak planował. Do tcgo bylby bowiem potrzcbny caly inslytut. a ni<: kilkuosooowa praco\mia, Poprzcz badania wykopaliskowc. kwcrcndy muzealne, archiwalnc i bibliogruliC7..n<:. a rrz<:d.: wszystkim dokumentację w terwie pragnął stworzyć ogromn.: archiwum sztuki lud(l\\<:j. któr<: stanowiłoby bazę dla opracO\\ań monograficzny<:h i syntdyonych, ProC Rcinfuss ni<: z\\'i'l/al si.,: na Siak z żadną uCi'e1nią. jcdnak dzialalność dydaktyczna stanowiła wain<: role j<:go pracy i zaint<:r<:sowań, Rozpocząl ją, jak wspomniano. nu uniwersytc<:ie Wrocla\\skim, W lalach 1946-1949 wykladul równocześnie ':Inografię w Wyższcj Szkole Nauk Spokcznych \\ Krakowi<:. a " latach 1951-1963 sztukę ludow,! na krakowskiej Akadcmii Sztuk Pi.,:knych, W roku 1951 podj'lł zaj.,:cia z<: sztuki ludowej w Katedrz<: Etnografii Słowiun UJ i pnmadzil j.: do polO\\y lat SO, Najwi.,:cej satysfakcji przyniosła mu jednak praca na UMCS w Luhlini<:, W 1957 roku r<:aklywował tam katedr.,: etnograłii. którą prowadził przez 10 lat. WychO\\al w tym czasi<: Irzy rocmiki absoh,cntów (13 osóh) i promowal si'<:ściu doktorów, Byl doskonalym dydaklyki<:m. wykładał jasno i jcdnocześni<: z wiełkim zapałem. Ze swoimi lubelskimi absolwentami zachowal do końca ścisłe przyjacielskie wiFY, !ainlcr<:sowania naukm\o-badawczc Romana R<:infussa byly s/,crokic. koncentrowały si~ jednak w d\\llCh ohszarach. kultury ludow<:j Karpat i jej powiązań z krajami bałkailskimi oraz sztuki ludo\\ej \\ Polsc.: i krajach są~i.:dnich, Od kuhury ruskich mieszkai1ców Beskidów rozpoczął. Matcriały zebran<: w latach lr/.ydziestych na Lelllkowszczyinie. a także wśród Bojków. Rusinów Szlachtowskich i /Iuculów nabrały bc/.cennej wartości po przesiedleniach Lemków i 13ojków. Badania wśród L<:mklll\ \\znowił. gdy zaczęli rowracać do swych dawnych si<:dzib. Wyniki badai1 opracował w licznych arty kułach. a także w książce .~'/adami l.e/tlków (wyd, "Kraj". 1990), Żywo intere~owala go również kultura rói.nych grup górali polskich oraz pogranicze mie,:dzy ludnością górską a mieszkallcallli nizin, I,'lunie tcj tematyki dotyczy ponad 70 pozycji w bibliografii jego dorobku, opublikowanej" 19S0 rokul. a róinicj. na cmeryturze. wielokrotnie do niej powracał. O ludO\\'<:j szluc.: i rz<:miośk artystycznym traktowała większość z J 4 pozycji książkow)'ch Romana Reinfussa. m,in, (;ul'/lcilrslll'O ludowe (1955), M"h/arslwo ludowe w Polsce (1977). LudOI!''' km!'ills!l!'() ilrlrs/l'C::II" (19RO). I,udow'a r::e:ba kamienna l>' Polsce (1989). dziesi,)tki arlyku/(m i rrz)o) nków, a takie zwi.,:z-'J zarys całości - S::/lIka ludowa 1-1' Polsce (1960). Każdą rozprawę przygotll\\'ywal nadcr staranni<: od stron)' mat<:rialowej. w historycznym kontekścic, Prof Rcinfuss ni<: byl uczonym typu gabinetowego. Mimo. iż inter<:sowały go problemy teorel)Czn<: i mdodołogiun<:. pozoslawial jc dla następców uważając. ż<: priorytet ma dokumentacja terenowa i \\Sl~rne opracowania zebranych materia/ów. Pasjonowało go również muzcoznawstwo. zwłaszcza skans<:Tllll\ ski<:. strój i kostiumologia. popularyzacja nauki. a także działalność na rzcu ochrony s/.luki ludowej i l(llkloru. Swkal rozwi,!zań. które umożłiwilyby nie tylko przetrwanie. ak i rozwój tych dziedzin. zwłaszcza zanikai,!cych rękodzieł. W C/,ynnym i pracowitym jego życiu ni<: było czasu na rozrywki. niewiek pozostawało go na \\ypoczyn<:k czy działalność organizacyjną Ni<:przypadkowo jednak otrzymał tytuł honorowego członka 1''11. (19S0 rok), W jcgo po\mjcnnej historii tmale się zaznaczył. chociai raczcj ni<: pOlkjnHmał siC; wysokich hmkcji. Tylko w pierwszych JÓZ<:I~1(Jajka. S<:kr<:tarza (ien<:raln<:go, Prowadził wtedy powojennych kadencjach był zastąpcą s<:kcję metodologiczną przy IG oraz s<:kcj.,: poradnictwa dnogratlcll1ego. Potcm jeszczc wielokrotnic należal do Zarządu Głównego. do zesp0!<'lI\ redakc)jnych m,in, .. Ludu", recenzował wydawnictwa. brał udział \V ważnych dyskusjach. np, na 1<:lllal I'olski"p'o ii/lasu e/l7ogra/ic::I7"p'o, czy Instytutu Kultury Matcrialn<:j, C:zyn- Cicśla-Reinlllssowa. /lihliogmlia prac Nomano Rem[l/Ssa, ..Lud'· 1980. s, 53-66, Ta sama ukazala si, L Smwk 1980, Obejmowała 268 pO/ycji, Do polowy 1988 roku liczba ieh wzrosla (\ około 110 daiS/.) ch poz\'cji, I /, w .. A.:ta SkansclHllogiea" �268 nie uczestniczył w wielu zjazdach Towarzystwa. wygłaszał referaty na temat etnografii i sztuki ludowej Białostocczyzny ( 1961). Limanowskiego (1968). Lubelszczyzny (1973 i 1985). o potrzebie międzynarodowych badań karpackich (1956) i in. W Krakowskim Oddziale I'TL brai udział w wielu pracach zarządu. inspirował różne jego poczynania. m. in. w 1960 roku jako wiceprezes Oddziału zainicjował zespołowe badania nad kultura tradycyjną podkrakowskiej wsi Tyniec. Z zapałem przystąpiło do nich 20 osób. niestety dla wi.;kszości był to zapał słomiany i do opracowania monografii tej wsi nic doszło. Prof Reinfuss należał do Komitetu Nauk Etnologicznych. do kilku komisji naukowych przy krakowskim Oddziale PAN. z których Komisję Etnograficzną prowadzi I w lalach 1984-1991. Przyczynił się \\ ydatnie do powstania Stowarzyszcnia Twórców Ludowych w 1967 roku i do końca patronowl1ł pracom tcgo Stowarzyszenia. Był postacią znan'l i powai.aną w kręgu ludowych artystów i miał wśród nich wielu oddanych przyjaciół. W kondukcie pogrzebowym. odprowadząjącym prochy Romana Reinfussa. niezwykle licznym jak na zimn'ljesicnn'l szarugę. można było zauważyć górali. krakowiaków. a także Lemków w tradycyjnych strojach. A żegnało go przeciągle buczenie pasterskich trombit. I:\••• a Fry.\'·l'ietras=kowa �LJzupdnienil: Artykuły opublikowane wIornie 82 ... Ludu" tłumaczyli: D. N. Collins . .I. lJrry. Maria Antonina C=aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na SyberiiZbigniew .Iasiewicz (z języka angielskiego): E. l3ockhorn. O. Bockhorn. Ponownie IV domu? Siedmiogrod=cy Landlerc;:ycy międ=y Rumunią Mirosław Rucki (zjęzyka niemieckiego): R. Merkien':. KulIlIm ludowa Wileńs=cy:ny w pierws=ej połowie XX wieku - Mirosław Rucki, Monika Leonowicz (zjęzyka rosyjskiego). i Austrią - Renata Misiewicz. �Książka doskonała jako upominek i jako ir6dło wiedzy o tradycyjnych strojach ludowvch. Prawie wszystkie ubiory ludowe w jednej książce, bogaty i nader przystępnyopis. Teresa Karwieka, Ubiory ludowe w Polsce, Wrocław 1995 (s. 156,81 ilustracji. 5 barwnych tablic; cena 12,00 zł W publikacji tej autorka przeanalizowala ubiory ludowe pod wieloma aspektami. Najwięcej miejsca poświęciła zróżnicowaniu regionalnemu wiejskich ubiorów, przybliżyła również rolę stroju ludowego jako wyrazu zamożności, stanu cywilnego, wieku; opisała stroje odświętne i obrzędowe. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKlE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36 50-139 Wroclaw tel. (0-71) 344-46-13 �W oparciu o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, w ramach serii "Archiwum Etnograficzne" (t. 36, cz. I, II, Jll) ukazała się publikacja: ----_~~o--c=-----Brzozowa Jan Świętek, i okolica Zakliczyna Obraz etnograficzny, nad Dunajcem. Zbiór z lilII 1197-190(1. cz. I: Oko/im U lIt (ubiór, pożywienie, d01l1os1 \\,0) I Pram (pastersl wo, hodow lil, ps/.C7.ci;ll'sl wo, rolnictwo, ogrodnictwo, rzemiosło, hilmlel) Wrocław 1989, s. 234, cClla 'i.OO zł C7 .. (wyobra7.enia, kultura II: WierzeJ/iII [etyka), kult, wL'lcrVllilrin, 1cc7.I1iclwo) Wrocła w 1998. s. 247, cCllal S,OO zl cz. Ill: LI/dl/OŚć. T~ody Zwyczaje i I'vj{'cin /llr/WI/C (I{odzina). Wroclaw 19<J9 (w druku) cena ok. 1".00 zł -----c:o::::~~o_C>o-----Zamówienia prosimy kierować Ila adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 Wrocław ul. Szewska 36 leI. 071/344-46-13 �, , NOWOSC wserJl ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH Jan Wieick, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl) Oferujemy również innc tytuly z tcj serii: I. J. P. Dekowski, 2. J. Swieży, Strój podlaski 3. F. Klonowski, 4. B. Kaznowska, 5. T. Seweryn, Strój sieradzki, 1959 W-w (nadbuża{ISki), Strój wanni{lski, W-w W-w 195!! (10,- 1.1) 1%0 Strój bilgorajsko-tamogrodzki, Strój krakowiaków (10,- zl) wschodnich, (10,- W-w W-w 1958 I%0 (reprint (I U,- zł) J 991) (ll,- Zamówienia prosimy kierować na adres: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Szewska 36 50-) 39 WROCŁAW tel. 071-344-46-1 J 7.1) 1.1) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6542fb611c8c8fcf38797823b29954dd.pdf d80cec6e721d76922ba96e8f8e4c1cdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2077 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.227-262 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 IV. KRONIKA SPRA WOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ZARZĄDU GLÓWNEGO POl.SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO 7.A OKRES OD WRZEŚNIA 1996 DO WRZEŚNIA 1999 ROKU 20 września 1996 roku na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Zielonej Górze odbyły się wybory do Zarządu (;łównego. Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: Elżbietę Berendt. Janusza Bobdanowicza. Alfreda Gaudę, Jana Heidcnreicha. Zbignicwa Jasicwicza. Krystyn!,: Kaczko. Zygmunta Kłodnickiego. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską. AI1I1I,:Kwaśniewską. Teresę Lasową. Bogusława Linette. Marię Parnowską. Andrzeja Rataja. Magdalenę Rostworowską. Teresę Smolińską. Zbigniewa Torońskiego. Irenę Soppę. Romana Tuhaja. Bemadetę Tumo. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium Zarządu Glównego w następującym składzie: prezes - Zygmunt Klodnicki. wiceprezesi Bronisła\\a Kopczyńska-Jaworska i Teresa Smolińska. sekretarz generalny - Magdalena Rostworowska. zastępca sekretarza - Alfred Gauda. skarbnik - Zbigniew Toroński. zastępca skarbnikaJanusz BohdanowicL W skład Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Jerzy Adamczewski, Maria Gołubkow. Wojciech Sadowski. Zastępcami czlonków CKR zostali: Mieczysław Soppa i Irena Wronkowska. W skład Sądu Koleżeńskiego weszli: Anna Brzozowska-Krajka, Stanisław Chmielowski. Aleksandra Tyszkowa. W październiku 1996 roku zmarł członek Zarządu śp. Jan Heidenreich i na Jego miejsce Prezydium ZG na posiedzeniu 14.02.1997 roku powołało, zgodnie ze statutem. dr Annę KowalskąLewicką. Natomiast IV grudniu 1998 roku zmarł śp. Janusz Bohdanowicz. pełniący przez wiele lat funkcję zastępcy skarbnika. Zmiany pracownicze w Towarzystwie: 31 stycznia 1998 roku została rozwiązana umowa o pracę z Antonim Kuczyńskim i od tego czasu prace wyda\\nicze pro\\'adzone są na zasadzie zlecenia; I października 1997 roku na stanowisko dyrektora biura PTL powołana została Paulina Suchecka: 31 maja 1998 roku odeszła z pracy w OdilE Maria Niewiadomska; od I stycznia 19'19 roku sekretarz redakcji ..Literatury Ludowej" Bożena Kuczyńska wykonuje swoje obowią/.ki na zasadzie pracy zleconej. gdyż nie jest już pracownikiem zatrudnionym na etacie. W okresie sprawozdawczym odbyło się 10 posiedzeń Prezydium ZG. 4 posiedzenia Rady Wydawniczej oraz 7 zebrań Komisji Rewizyjnej. przy czym przewodniczący GKR lub jego zast.;pea uczestniczyli niejednokrotnie w posiedzeniach Prezydium ZG. Plenarne posiedzenia Zarządu Głównego połączone są zawsze z Walnym Zgromadzeniem Delegatów oraz sesją naukową: 73. WZD odbył si..; w 1997 roku w Mszanie Dolnej wraz z se~ją zatytułowaną ..Między Lachami a Góralami"; 74. WZD odbył si..; w Krakowie IV 1998 roku. a sesja związana była z obchodami stulecia krakowskiego oddziału PTL i nosiła tytuł ,.Przed 10 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia między Wiedniem. Lwowcm. Krakowem a Pragą"; 75. WZD odbył si..; w Golotezyźnie kolo Ciechanowa. zaś sesja była poświęcona ..Roli szlachty mazowieckiej w kształtowaniu polskiego krajobrazu kulturowego". W pierwszym roku działalności obecnej kadencji Zarządu Głównego praca Prezydium skupiała się głównie na sprawach związanych z Pracownią Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga IV Poznaniu. 1'0 wielu próbach uratowania tej pracowni i niemożności utrzymania jej przy PTL ostatecznie utworzony został w Poznaniu Instytut im. Oskara Kolberga, a prezesem Zarządu tego Instytutu został prot: Wojciech Burszta. �228 Wiele czasu i staraJ1 poświ<;:cono też zabiegom mającym na cclu utrzymanie dotychczasowej siedziby Biblioteki i Archi\\'um PTL, które micszczą siv w budynku należącym do Uniwcrsytctu Wrocławskiego. Dzięki życzliwości rektora. zarówno 13ibłioteka jak i Archi\\um pozostały na tym samym miejscu i na dotychczasowych warunkach. 7:agrożony byl r{l\mież byt Ośrodka Dokumentacji i Inlormacji Etnograficznej w Lodzi. ale i tu szC/<;:śliwie udalo si.,: placówkę uratować. Warto podkreślić. żc na posiedzeniu Ogólnopolskiego Przeglądu Dorobku Twórców Ludowych i Popularyzatorów Kultury Ludowej im, Oskara Kolberga została przyznana Ośrodko\\ i nagroda honorowa im. Oskara Kolberga ..Za zasługi dla kultury ludowej (medal i dyplom). Sprawy linanso\\e. poruszane na wszystkich zebraniach Prezydium. \\ naj\\ i.,:kszej cz.,:ści dotyczyły wydawnicl\\. Przychody Tomlrzystwa pochodz'l bowiem gl(l\\nie z ich sprzedaży. totcż często radzono nad usprawnieniem rozprowadzania ksi'lżek i czasopism wyJ,manych przez PTL - czy to drogą kolportażu. czy też sprzedaży komisowej. Dzi.,:ki :I,aangażowaniu całego zespołu pracowników PTL w sprzedaż wydawnictw (biuro. ksivgo\VoŚć. magazyn i sam prezes) ostatni rok kalendarzowy udało się zamknąć bez zadlużcl1. Aby poprawić sytuacjv linansową Towarzystwa nieustannie czynione są starania o pozyskiwanie sponsorów nie tylko na cele \\'ydawnicze. ale szczególnie na org'Hliz,owanie walnych zgromadzeń i sesji naukowych. Pcwnym utrudnieniem dla gospodarowania linansami Towarzystwa jest bardzo późne. CZysto po upływie kilku miesi.,:cy bież,'lcego roku kalendarzowego. przekazywanie ich przez KBN na konto PTL. W związku z wprowadzaniem do szkół programów dOly"CZ'łcych d:l.iedzict\\a \..ulturowego poczynione zostały starania związane ze sporządzaniem monografii regionalnych. W akcj.,: tv winni włączyć się w jak najwiyl\szym stopniu członkowi~ naszego Towarzystwa, Na zebraniach Prezydium wysunięto tel. propozycję zorganizowania przy współudziale Minislerstwa Edukacji Narodowej. konlcren~ji poświęconej programom szkolnym. u\\'Zględniającym wiedzę () kulturze ludowej. Na Uniwersytecie Lódzkim planowane jest studium dla regionalistów i nast.,:pnie wprowadzanie tego przedmiotu do szkól: w przygotowaniu podręu-nika z części'l poświ.,:conil kulturze łudowej mógłby wziąć udział Ośrodek Dokumentacji i łnIllflll<ICji nnograliu-nej w I.odzi. Przedmiotem zcbrań Prezydium ZG były także spm\\'y dOlyu-'lce przygotowal1 do corocznych walnych zgromadzeń delegatów i sesj i naukowych. Przy 7:arządzie Głównym zarejestrowane są oddziały terclHme. przy czym IiClba ich się zmienia. W roku ł996 powslał Oddział w Biclsku-l3ialej. \\ roku 1997 rozwią/,a! się Oddział w Kaliszu. Natomiast oddziały \Ii Szczecinie i Rzeszowie. choć oficjalnie nic zostały rozwiązane. to praktycznie nie istnieją, a zatem w chwili obecnej jest IX oddziałów liczących "lcmie 884 członków. Przy oddziałach w Gdal1sku i Krakowie I'unkcjonujq Koła zainteresowań Kulturą Ormian. przy Oddziale w Opocznie - Kolo Miłośników I'ulkloru Opou-yrbkiego. a w Krakowie ponadto Klub Ilall.:iarski. natomiast z Oddziału Lódzkiego odcszlo Kolo Miłośników Folkloru Lódzkicgo. W roku 1999 przy Oddziale Warszawskim I'TI. Zll\\ iązalo się Koło i'aintcreso\\ań Kulturą Gruzji. Niektóre oddziały prowadzą na swoim terenie róż.norodne prace. Są lo: pisanie arlykuló\\ i prac naukO\\'yeh. badania terenowe. wygłaszanie odczytów. refcrat(m. pr:l.ygotowywanie seminariów. sesji 'naukowych. organiz(manie i współorganizowanie wystaw. konkursów. kiermasz). festiwali. wycieczek. uczestniczenie w pracach komisji artystyc:l,nych. różnych spotkaniach. udział w audycjach radio\\)eh. lekcjach muzealnych itd. Wyczerpuj'lce. S/,czególowe inlormacje zawarte są \\ sprawozdaniach poszczególnych oddziałó\\. Do bardzo aktywnych oddziałów, regularnie nadsyłaj'lcych do /.ei sprawozdania ze swej działalności. należą przede wszystkim oddziały w Krakowie. Lublinie. Lodzi. eidaósku. Mszanic Dolnej. Opocznie. Działalność W okresie wydawnicza sprawozdawczym "Lud": tomy 80, 81. 82; "Literatura Ludowa": kolejne ukazaly zeszyty się: w tomach 40. 41. 42. i 43: �229 "Lód/kie SlUdia Ltnogralicrne": l.35 - Wohec kllllllrV. Prohlemy al1lropologa: 36. 37 - Wid \,·spólc.esl/o. }':Oll1l'/I/I({cj({ i ::miol/o: !\ome/lli1r::e do polskiego ({II({sll ell/ograjicnego: t. 3 i 4: ...'\rehiwulll '·:tnograiiune": t. 36 /Jr::o::owa i okolica /aklicvna. cz. 2. oprac. J. Swi.,:tek: /Jihliogralil/ ('llIograjii Ilolskiej. 193-1-/939 - oprac. A. Andrunik. /986-19911- oprae. J. Ko~cidska: .·lIlas I'olskich Slmjri\l' I./ldmn:ch. l. 33 .. SIrój Górali I.ąekich - w opracowaniu J. Wielka; "I'racc I·:lnologiun.:": (iórale .llll/S11 ,\larokw1!;kiego R. Vorbricha; "Bihlioh:ka Zcshnka": /)\1'1/ polskie pamięmiki :: .):vberii ,. wiek ){J'II i XI '111; Kędy ka::achski sIep. /)::ieI1l1ik deporlm!'allej Z. Kil:rskil:j. Svberia wryla w pamięć d::iecka Z. Fedusa or~l/: !:arol/Jollllal/owic. S::kic I)(lrlrelll hadaca A::ji - oprac. Z. Wójcik . .l-lię<l::.\·/Jo,vllią. I//lklll!'illą .. 'ierhią i I)olską Duśana Drljaćy. W drugim pólroczu 1999 roku \\)jd<l drtlki.:m. /.godnie z planem. nast.,:puj'lce pozycjc: "l.ud" - t. 83: "Lill:ratura Ludo\\a" " t. 43 zes/.)ty 4-5 i 6 (za IlJ99 r.): "l.ódzkil: Studia 1':UlOgraliczne" - t. 39 (tom 38 wyjdzie w roku 2(00): "Archi\\um I:tnogralic/nl:" t. 36. cz. 3 Brzozowa i okolice 7akliezyna - oprac. J. Swiętek: !\omel1lar::e do Ilolskiego allas/I ell/ograjic::nego. t. 5. Ob.:cn ic \\ ydawn ict \Va I'Tl. ukazuj,! si.,: hl:z opóźnień. Na posil:d/l:niu Rady Wydawnic/.cj 25.06.1999 roku ustalono. że we wrzcśniu. w czasie Walnego Zgrtlmadzl:nia Ikkgatll\\. zostanic zgłoszona kandydatura prof. B. Jaworskiej na stanowisko prze\\odnicz,!cej Rady Wyd<l\\niczej oral. dr J. Karpińskiej na stanowisko sekretarza Rady. Ustalono [(:i .. i.c \\ skład komitctó\\ redakcyjnych serii i czasopism PTL będą wchodzić najmniej 3 osoby z \dasnych środo\\ isk. a ponadto zalecane jest uczestnictwo w nich prezesa lub sekretarza gl:nl:ralnl:go PIL Biblioteka im .. 1. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi publikacje głównie z zakrl:su etnografii i ctnologii oraz ważniejsze ctl\\ania z nauk pOkreWIl)l:h: archeologii, historii. antropologii. socjologii. j.,:zykoznawstwa Bihliokka pO\\io;ks/a /biory poprze I. zakupy. wymiano;: wyda\\nictw. dary oraz publikacje oprai in. wła- snej produkcji \\ythl\\nivcj. W okresil: sprawozdawczym zakupiono 202 pozycje. z wymiany pr/ybyło 672 \\OIUIlliny. / darów 274 woluminy. a z własnej produkcji wydawniczej 54 pozycje. I.<[vnie ksi.,:go/bi()r powi.,:kS/yl si.,: o 1202 woluminy i liczy obecnie 39 318 pozycji. Jak \\ idać. gl(l\\nYIll i.ródlelll po\\io;kszania księgozbioru jest wymiana wyda\Nnictw. którą bihlioteka pnmadzi z 38 instytucjami krajowymi i 160 /agranicznymi. Wymiana zapewnia staly dopl) w najno\\s/l:j iikratury clnogralicznej. zwłaszcza czasopiśmienniczej. Dzięki wymianie ró\\niei. publikacjl: \\Iasnl:. \\)dawane prza PTL. docien~ją do najważniejszych ośrodków naukO\\·ych. mU/,dm i lowar/ystw zagranivnych. 7. ksi.,:go/.bioru kor/ystaj'l pracownicy naukowi i studcnci Katedry Etnologii Uniwersytetu Wrodawskil:go i MU/.l:um I-:tnogralicznl:go: ponadto stałymi czytelnikami są historycy. archeolodzy. kulturo/.n<l\\cy. lilolod/.). gl:ogra!()\\ il:. redaktor/y radia i telewizji i inni zainteresowani z Wrocla\\ ia i Dolnl:go Sląska. W czytl:lni w tym .:zasil: udosto;:pniono 10 107 woluminów'. na /cwn<\lrz \\ ypożyuono 3 139 \\'oluminlm: wypożyczono \\ ramach wypoiy ul:li III i.,:dzybi bl iotecznych. Co roku \\ysyłany jl:st do Cl:nlralncgo Katalogu Biblioteki czasopism zagranivnych. k[t'lIT wply\\ają do bibliott:ki PTL.. Biblioteko; prowadzi mgr .Iath\iga Klodnicka. również. kilkanaście arodowcj woluminów w Warszawie Archiwum Naukowe Zbiory archi\\alnl: to gh'l\\'Ilie malerialy sybirackie liczące obecnie 834 numery \\.:. Korzystaj'l/. nich pr/.l:tk wszystkim studenci historii. etnologii i kulturoznawstwa. wykaz inwentarzopracowni- �230 cy naukowi. doktoranci UniwerS)1etu Wrocławskiego. Uniwersytetu Lódzkiego i WSI' w Krakowie. Co roku wypożyczanych jesl około póltora tysiąca tek. Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. Alagdalello 74. WALNE Rostworowska ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIE(iO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZL.:GO. KRAKÓW 24.09.1991{ 74. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego otlvorzył prezcs PTL praC Zygmunt Klodnicki witając serdecznie wSl-ystkich zebranych członków Towarzystwa oraz gospodarzy - dr Annę Spiss. prezesa Oddziału Krakowskiego. i mgr Marię Zachorowską, dyrcktora Muzeum EtnogralCmego w KrakO\I"ie. W imieniu organizatorólv uczestników obrad gorąco powitała Anna Spiss. praes Oddziału Krakowskiego. 1'0 powitaniach prezcs Zygmunt Kłodnieki złożyl na ręce Anny Spiss kwiaty i podziękowania za zorganizowanie 74. WZD oraz z okazji IOO-lecia Oddziału Krakowskiego życzenia dalszych. wspaniałych lat pracy. LisI gratulacyjny. życzenia kolejnych 100 lal oraz piękny wieniec dożynkowy podarowali gospodarzom przedstawiciele Oddzialu II' Mszanie Dolnej. Prezes Klodnicki zlo):ył lakże na ręce .lana Kapłona. z podziękowaniami za zorganizowanie w Zielonej Górze. Jan Kapłon przypomniał o jeszcze 73. jednym WZD pr<:zesa Oddzialu oraz juhileuszu. wyrazy II' Mszanie podziękowania a mialHmieic dr Anny Dolnej. list Oddziałowi Kowalskicj- Lewickiej. która obchodzi pięćd/.iesięeioleeie swojej dzialalności II' TlJl\arzystwie. Prezes Zygmunt Kłodnicki przypomniał. ):e Kraków jest dla Towarzyslwa miejscem szczcgólnym. Wśród najznakomilSzych członków Oddziału Krakowskicgo hyli: Seweryn Udziela jeden z inicjatorów powstania Towarzystwa Ludoznawczego i Jan Świętek - zalożycicl Oddziału w Krakowie. znakomici uczeni. jak Tadeusz Seweryn i Kazimierz Moszyński. Musimy pamiętać o nich w tc:i szczególnej chwili. gdy obchodzimy stulecie naj starszego i najbardziej zaslużonego Oddziału PTL. Dodał także. że ponad stuletnie starania poprzedników mają obecnie swój linał. Na naszych oczach dobiegają szczęśliwego zakończenia działania zmierzającc do włączenia problematyki dzicdzictwa kulturowego do programu edukacyjnego. Prezcs przypomniał. żC PTL zabiegał o to wielokrotnie przez ponad 100 lat. W Iym roku udało się to osiągnąć i mamy w tym swój udział. Nie może jednak zabraknąć członków Towarzystwa przy realizacji zamierzeń władz oświatowych i kulturalnych. Bez pomocy pracowników muzeów. instytutów i katedr etnologii, pracowników domów kultury i szerokiej rzeszy regionalistów. miłośników i twórców ludowych nic da się zrealizować ambitnych zamierzeń. Drugie stulecie Oddziału Krako'lskiego będzic zatem czasem realizacji szczcgólnych planów nakrcślonych przez Antoniego Towarzystwa . .lcstjednocześnic ogromną szansą i wyzwaniem dla Polskiego znawczego. W dalszej części I. Powitania: prezes przedstawił porządek obrad Zgromadzenia: 2. Wybór prze\lodniczącego zebrania: 3. Wspomnienie zmarłych członków PTL: 4. Sprawozdanie Sekretarza Gcneralncgo: 5. Sprawozdanie 6. Sprawozdanie Skarbnika: Przewodniczącego 7. Dyskusja: 8. Sprawozdania oddziałól\: 9. Wolne wnioski. Głównej Komisji Rel\izyjllej: Kalinę. założyciela Towarzystwa Ludo- �231 ad 2. Pre/es /) gnlllnl Klodnieki zaproponował prowadzenie obrad dr Annie KowalskiejLewickiej. Innych propozycji nic zgłoszono. Wyboru dokonano przez akłamację. Dr Anna Lewicka obejmujac przewodnictwo podziękowała zebranym za zaufanie. ad 3. W okresie od poprzedniego WZD zmarli następujący członkowie Towarzystwa: - z Oddziału Krakowskiego: .Janina Bober. członkini Kola Zainteresowań Kultura Ormian i ks . .Jan Mach. człowiek. który wiele zrobił dla zachowania miejscowych tradycji; - z Oddziału II' Mszanie Dolnej: Malwa Barycz i Zofia Kmiecik; - z Oddziału Poznańskiego: Medard Tarko. Zebrani uczcili minutą milczenia pamięć zmarłych kolegól\. Dr Anna Kowalska-I.ewicka przypomniała zebranym. że pani Malwa Barycz była poetką i wiele swoich wierszy poświęciła Polskiemu Towarzystwu Lud07.l1awczemu. Niedawno. ale niestety już po jej śmierci. ukazał się mały tomik jej wierszy. którego kilka egzemplarzy członkowie z Oddziału w Mszanie Dolnej przywieźli do Krakowa. ad 4. Dr Magdalena Rostworowska. sekretarz generalny PTL przedstawiła sprawozdanie z działalności /arz'ldu Głównego PTL za okres od wrzcśnia 1997 do września 1998 roku. W sprawozdaniu omówiono spraw)' organizacxine. dzialałność wydawniczą oraz sprawy biblioteki i archiwum naukowego PTI.. ad 5. Spruwozdanie finansowe wygłosił mgr Zygmunt Toroński. skarbnik PTL. ad 6. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr .Jerzy Adamczewski. Główna Komisja Rewizyjna podkreśliła. te do 31 lipca 1998 roku zostały uregulowane wszystkie zobowiązania płatnicze Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W związku z występuj'lcymi problemami linansowymi i rosnącymi kosztami opIat pocztowych i bankowych Główna Komisja Rewizyjna wnioskowała. aby redaktorzy poszczególnych periodyków w preliminarzach umieszuali pozycje obejmujące wyżej wymienione wydatki. Dotychczas koszty te ponosi Zarz'ld Główny. W dalszcj części omówiono działalność wydawniczą. Główna Komi~ia Rewizyjna podsumOlI uj tę część sprawozdania wnioskolvała o: I. urealnienie i uaktualnienic skladu rad wydawniczych poszczególnych serii i czasopism. 2. wystt;powanie do Komitetu lladań Naukowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki o dolinansowanic zad at] wydawniczych wyłącznie wtedy. gdy w tece redakcyjnej znajduje się gotowy maszynopis ze wszystkimi wymaganymi dokumentami. 3. zlikwidowanic etatu sekretarza redakcji dwumiesio;cznika ,.Literatura Ludowa". Wzorem "Ludu" i "Lódzkich Studiów Etnograficznych" wszystkie prace sekretarza winny być wykonywane na podstawie umowy-zlecenia. 4. udzieknic absołutorium Zarządowi Clównemu za okres od września ł 997 do września 1998 roku. ad 7. Przystąpiono do dyskusji łącznej nad sprawozdaniami. Pierwsza zabrała glos dr Anna Kowalska-Lel\icka. która zl\Tócila uwago; na to, że tak wielka instytucja. jaką jest PTL. funkcjonuje mimo minimałnej liczby etatów. Biblioteka. która liczy 38.872 woluminów i prowadzi wymianę z wieloma ośrodkami \I kraju i za granicą. zatrudnia jedną osobę. Również jednego pracOlll1ika ma archiwum I'TL. Pani Paulina Suchecka. która je prowadzi. przyjęła z początkiem roku dodatko\\o li.lllkcję dyrektora biura . .lest to funkcja bardzo potrzebna. Dyrektor biura nic ma sekretarza i wszystkie prace związane z jego prowadzeniem wykonuje sama. Magazyny mają takżejednego pracownika. który stara sit; pomagać II' bibliotece i przy sprawach bieżących. Księgowość zaś prowadzi pani Anna Lubańska. zatrudniona na pół etatu ma wiele obowiązków. Prezes. skarbnik i sekretarz pracują społecznie. a nadto bywąją narażani na przykrości. W dobie. gdy wszystkim rz,jdzi pieniądz. osoby te należy uważać za dobroczyńców Towarzystwa. bo sponsorują go własnym czasem. Przewodnicząca 74. WZD wszystkim tym osobom serdecznie podziękowała za wysilek i pract; na rzecz Towarzystwa. Delegaci nic mieli pytań co do sprawozdań przedstawionych przez sekn::tarza generalnego i skarbnika. W dalszej ezt;ści Anna Spiss. odpowiadając na zarzut GKR o małej aktywności oddziałów. w tym Krakowskicgo. tłumaczyła. że na nic innego nie starczyło czasu. Zorganizowanie tegorocznego zjazdu było bardzo czasochłonne. "C �232 Przewodnicząca obrad zapytała. czy wiadomo. co sil,: d/icje I odd/ialem \\ /akopanem. /ygmunt Kłodnicki poinformował. 7.e oddział od czasu do czasu od/ywa si.;. W Mszanic Dolncj delegaci z Zakopanego byli jeszc/c obecni. Krystyna Kaczko zapytala o losy ..Słownika ctnogralt)\\' polskich". /\nna Ko\\'alska-I.c\\icka wyjaśniła. że K13N trzykrotnie odrzucal wniosek 1''1'1. o dnfinanso\\'anie prac nad słownikiem. natomiast zatwierdzil wniosek grupy z Warsza\\'Y na opracowanie biogramlm ctnograli·)\\. To. że praca PTL była gotowa do druku. nie przekonało KBN. Prezes Kłodnicki dodał. /e Towarzystwo występowało z wnioskiem o dotację trzykrotnie do K13N i raz do MKiS. /a ka/llym razem słownik byl bogatszy o nowe hasla. Można by spróbować wydać go pod inn'l na/wą np. móglby stać się częścią dluższej scrii o charakterze encyklopedycznym. w kl<'lrejznala/./yby si.; tak/c instytucje etnologiczne. muzea etnograficzne. a z czasem cala kultura ludowa. Jcśli lamysłlcn spolkałby się z aprobatą środowiska. to wówczas można by wyst,jpić z wnioskiem do KHN. Istniejący slownik bylby pierwszym tomem serii. Dr Anna Lewicka I pr/.ykrością nUI\\ a/.yła. /.e boi się angażować czlonk{)\\ w takie d1.iałania. Towarzysl\\'\l \\ jej odClueiu slraeiło l:aul~lIlie publiCInc. bo jako instytucja nie potrafiło dopnll\adzić sprawy do pomyślnego kmica. Przykre jest lo tym bardziej. że dużo osób zaanga/owalo się \\. prace nad slownikiem poś\\·i.;caj'Ic \\ iele Clasu. Sprawa wygląda nicdobrze. Tr/.eba ją odloi.yć jeszcze o rok. Mo/.e coś sil,: zmieni. a mo/.e nale/.) poszukać pieniędzy gdzie indziej. W dałszej części zebrania Jerzy Bruś zaLl\\a/.ył. i/ sytuacja finansowa Towar/.)stwa jest bardzo zła. Z docierających inlilnnaeji można \\Ilioskować. /e rygor hud/etO\\·y \\. sferze oś\\iat). nauki i kultury w prl.)'szlym roku będzie jeszcze większy ni/ w roku bicJ.ącym. Nale/y si.; wi.;e liczyć zc zmniejszonymi nakladami c/.y utrudnionym dostl,:pem do jakichkolwiek dotacji. Mo/c w tej sytuacji należałoby spróbO\\ać pozyskać fundusze z zewnątrz. np. I. funduszy linii Europejskiej. Następnic dodal. że jego zdanicm nastąpi lo odłączcnic Biura \\c Wroelawiu od oddziałów. czego dowodcm może być fakt nadesłania tylko przez 4 oddzialy spra\\ol:d,lIi do /.arządu (,Iównego. Poza tym w ciągu calego roku Oddział w Katowicach nic otrzymal I. Wrocławia żadnego pisma i sam tcż nic nic \\)'sylal. Brak jest więc wsparcia organizacyjnego i nic ma w t) m niCl)jej winy. Po prostu hrak jcst środków . .lerzy Bruś podkreślił. /e \\edlug nicgo /.arz'ld (,I<')\\'ny koncentruje się na d/iałalności wydm\niezej. co jest zrozumiałc. jeśli osoby lalrudnione w nim z tego są opłacanc. Trzcba jednak poważ.nic zastanowić się \\' nadchodz'leym roku nad moż.liwością zmiany statutu. oraz nad opracowaniem pewnych koncepcji. jak pO/.yskać pieni'ld/.e na działalność mcrytoryczną i statuto\\'1 Towarzystwa. Bez picnil,:dzy. nicstel) . nic zrobi sil,: nic. Przed wojmj do Towarzystwa należeli ludzie bugaci. posiadający maj'ltki. /daniem .lerlego Brusia trzeba zastanowić się. w jaki sposób stwor I:yć bazę. klóra zarobi laby na siebie i jeszCle wypracowala środki na działalność merytoryczną. Bardzo dobrze. że jest prowad/.()na d/.ialalność wyda\\nicza. ale nie ma środków pieniężnych na to. aby Zarząd Gł{l\vny /.()rgani/.()\\ai .iak'lś sesję naukową czy popularnonaukową. Jerzy Bruś podkrcślił. że sprawą niepokojącą jest brak nowych. młodych ctnografów. Młodzi mó\yią \\prosl. ŻC PTL nic im nie moie I.ankrować. Przewodnicząca zebrania stwierdziła. /e jesl to okres przcjści'l\\Y. Tak jak \\ iele osób. tak i wide instytucji nic może się odnaleźć w nowych warunkach. SZClególnie I.agubione jest pokolenie starszc i średnic. Dr Kowalska-Lewicka dodala. /e po \\) słuchaniu spra\\ol:daJi odniosła wra/cnie. iż Towarzystwo zaczyna sobie radzić coraz lepiej. nd 9.1'0 przel'\\ie sprawozdania z działalności Odd/.ial(m I'TL pr/.cdsta\\ iii: Oddziału Krakowskiego: Malgorzata Oleszkiewicz: Oddziału Lubelskiego: Anna Brzozowska-Krajka: Oddziału w Mszanie Dolncj: Jan Kapłon: Oddziału TorUliskiego: Hanna Muzalcwska: Oddziału Zielonogórskiego: Irena Soppa: Oddziału Poznmiskiego: Irena Kabat: Oddziału Gdańskicgo: Martyna Michalska: Oddziału \\- Bidsku-l1iałej: Elżbieta Filip: Oddziału Warszawskiego: Helena Kozicka: Oddziału Katowickiego: Jerzy Bruś: �233 Oddziału /alll()jskićgo: !'v!arta Fornal: Oddziału ()pllćzyllSkićgo: .lun łuczko\\ski; Oddziału Opolskićgo: Tćrćsa Smolińska: Oddziału Lódzkiq!ll: 1ałgorzata Wilbik. Anna Kowalska-I.ewicka serdecznie podziękowała delegatom za sprawozdania. Podsumo- Ilując w kilku słowach działalność oddziałów przewodnicz<lca szczególny nacisk p%żyła na konićczność aktYI\izacji dzialalności poszczególnych oddziałów. Niestety. ze względu na pÓ7.ną por.,:. dyskusja nad sprawozdaniami z działalności oddziałów nie odbyła si~. Prezcs Zygmunt Kłodnicki prz.)pomnial. żc w dalszym ciągu nie zgłosił się żaden oddział do zorgani/llllania prz.)szłorounćgo ~iazdu. Czasu jest już bardzo mało. gdyż w połowic paLd/iernika trzeba zloi.yć \~niosek do KBN o dolinansowanic sesji towarzyszącej WZI>. We wnio,ku powinno si.,: podać mićjsce i temat sćsji. Należy więc jak naj,zybcicj zastanowić si~ nad lćmalćm sesji nauk(l\\ej. Oczywiścić pomogą w tym koledzy z uni\\crsyteckich katedr i instytutówetnologii. Anna Spiss podz.i.,:kowala dyrcktorowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie za bezpłntnc udostępnienie sali. w któn:j mogły odbyć si~ obrady 74. WDZ oraz umożliwienie bezpłatnego korzy stnnia z teldiHlllll. a \\szystkim wspólpracownikom za pomoc \V orgnnizowaniu Zjazdu. Wydziałowi Kultury Urzędu Wojewódzkiego za stinansowanie opracowania broslllrki pl. Stulecie I\mkOll"skiego Odd::ialu Polskiego 'l'OIl'ar::yslwa Ludo:nawc::ego 1898-1998 oraz mgr Aleksandrze .Iachćr-Tysz.Kowćj. która jćst jej autorcm i która. gdy okazało si.,:. że picniędzy przekazanych na broslllr.,: jest za malo. doloi.yfa potrzebną kwo(~. Prezes Klodnicki pr/ypomnial. że nie /Ostały jeszcze przeprowadzonc glosowania nad wnioskami zglosz.onymi przcz (illl\\m\ Komisio; Rcwizyjną. Wnioski zostały przyjęte. Na zakoricz.cnić dr i\nna Spiss przcdstawiła kilka komunikatów organizacyjnych i zaprosiła I\szystkkh do zlożćnia podpisll\\ w Księdze Jubilcuszowcj. Na tym 74. Walnc !.gromadzenic Delegatów PlL z.ostało zakOl'lczonc. Małgor:ala Wilhik WSPOMNIENIE / 74. WALNEGO ZGROMADZENIA DELEGATÓW ł'OLSKIH.;O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I. OKA1JI IDO-LECIA OI)DZIAI.U KRAKOWSKIEGO. KRAKÓW 24-26.09.1998 Właśnie II spomnicnić. a nic zwykle sprawozdanie. s7Clcgólnic dla nas. krakO\\ ian \\ainy. Wszak pO\\()łał do życia. naj starszy obccnie. Oddział bo przecicż był lo Zjazd Jubileuszowy. to 100 lat temu. 4 grudnia 1898 roku Jan Świętck Towarzystwa Ludoznawczego w Polscc. Decyzję o organizacji zjazdu \\ Krakowie podjął Zarząd Główny rok wcześnicj na wspaniałym zjeździc \\ Mszanie Dolncj. a Oddzial Krakowski ochoczo podjął wyzwanie. Czujqc od samego pocz.ątku brzcmię odpowiedz.iałności. 7arząd Krakowskicgo Oddziału. pod kierunki<.:m pre/cs Anny Spiss. przez. caly rok z zapałem obmyślal strategię najlepszego wykorzy- stania tego, co Krakó\\ ma gościom do zaoferowania. przygotowując się do zjazdu, w którym o,latecznie \\z.io;ło udział 13D osóh. Wszystkie wysiłki szly równocześnie w kilku kierunkach. z których m\jwai.nicjsz.ymi z.daly się ohmyślanic programu i pozyskiwanie sponsorów. których trudno tu \\szystkich wymienić. W pracach nie tylko brali udział. ale najwięcej czasu i sil poza Panią Prczes poświ.,:cili zjazdowi: skarbnik, a zarazem główny kwatermistrz Alicja Ma/cta i sckretarz. Jan Tomaszcwski (m. in. organizator wycicczki). pomagało też kilku c7.łonków Oddziału. nie tylko I Zarz<ldu. Oddział zdołal wydać jubileuSlOWą broszurę autorstwa Aleksandry .Iacher-Tyszlo\\<.:j Slulecie Arakowskiego Odd::ialll Polskiego TowClr::ystwa LlIdo:nClll'c=ego 1898-1998. \\raz. z.malcrialami Biorąc pod uwag.; zjazdO\\ymi. któn\ oliarowano rakt. i;i sporo osóh z krakowskicgo Ltnogralicznym im. Sć\\\:ryna c/.lonkini Oddziału jt:sl nam wszystkim oddzialujest uczestnikom. zatrudnionych Udzieli. a Maria !.achorowska. dyrektor niczmiennie żyt:l.liwa. biuro organizacyjne Muzeum. zjazdu IV Muzt:um a zarazcm ulokowano �234 w budynku Muzeum przy Placu Wolnica I. Tu równie/ odh) ly si.; 2~ \\T/.eśnia ohrady I'n;/ydium Zarządu Głównego PTI. oraz Walne Zgromadzenie [)elegall·l\\. podczas których omówiono bie;lące sprawy PTI.-u. a 14 delegatów odczytalo sprawo/.dania ro<.:l.ne. Na pewno nie tylko milym. ale i aromatycznym dodatkiem do oh rad była kawa. sel'\\ll\vana \\ przcrw ic prz<.:l. nas/ych sponsorów pp. Zofię i Krzysztof;! Drohomireckich. W h;n sam dzie,"l Il'\\ala w ylę/ona praca hiura organizacyjnego. Nie ohyło się. prz) pewnym zamieszaniu spO\\odowanym gorącymi powitaniami. bez drobnyeh pomyłek polegających na zamianie plakietek identylikacyjnych. alc nie spowodowało to żadnych komplikacji dyplomatycznych. a jedynie ro/.ladO\\ało nerwO\v,\ atmosterę wśród organizatorów. Nastc;pny dzieI\. 25 września. hyl poświęcony sesji naukowej pl. .. I'r/ed 100 1<11) i dzisiaj. I.udOl.nawslwo i etnograJia między Wiedniem. I.\\·o\\em. Krakowem i I'rag;,". Oholl i;IZki sekrelarza naukowego pełnil prot'. dr hab. Wiesial'I' Bielikowski. Sala odczytowa Muzeum Etnograficznego .jest zhyt mała. ahy pomicścić \\ s/)'stkich u<.:lcstników sesji. na tę okazję \\'Y'najęlo \\ic;c okalałą salc,: tealraln'l w P;lIislwO\\ej Wy/s/.cj Szkolc Teatralnej. Tematyka sesji koncentrowala siC; wokół poez'ltk<')\\ ludOl.ll<I\\stwa i etnogralii (prot: dr hab. Wiesław BieI\kowski. prot: dr Richard .Idahek. dr Mieu.)'sła\\ Trojan). pO\\stawania katedr. muz.eów etnogralicznych. to\\arzystw ludoznawczych. (mgr Aleksandra .lacher-Tyszkowa. prot: dr Josef Vaf'eka). a także współczesnego stanu hadań elnograli<.:l.nyeh i Il)lklorysty<.:l.nych w Polsce i Ukrainie (prof. dr hab. Ryszard Kantor. prof. dr Slcpan Pawluk). /apre/cntowano też specyfikę hardziej lokalnej tematyki tych badań (dr RÓ/a (Jodula. dr Anna Kowalska-!.e\\ icka. mgr Bogdana Pilichowska). Materialy z sesji znajdują siC; ohecnic \v druku. Sesja z udziałem wybitnych i znanych etnografó\v i etnologó\\·. polskich i zagranicznych. zostala poprzedzona miłym kiego. i uroczystym akcentem. a mianowicie wręczeniem prezesa Zarządu Gló\\'I1ego. listów gratulacyjnych przcl prof dr. hah. Zygmunta Klodniczaslu/onym (;;.Ionkom ()ddzialu Kra- kowskiego: Aleksandrze .Iilchcr-Tyszktl\\ej. Urszuli Janickiej· Kr/)'wda. Janus/O\\i Kamockiemu. Jadwidze Klimasze\\sk iej. Annic Kowalskiej· - I.c\\ickiej. K Iemenso\\i 1'.1'/) SZloll)\\ iClO\\ i. Romilnowi Reinfussowi. Annie Spiss. Adamowi Tcrleckiemu i Marii Zaelloro\\skiej. Drugi dzieli zjazdu został zakoliczony wieczorkiem towarZ) skim \\ nastrojowych pil'I' nicach lokalu ..Chimera". Była lO oka~ja do mniej już. pO\va/nych i naukowych rozm<'m. spoIkania d;l\\'no nie widzianych kolegów ze studiów czy wymiany doś\\iadCl.eli z działalnosci i prac) lawodowej pomiędzy członkami ró/nych oddzialów PTL umiejscowionych nieraz \\ odlcglych zakątka<.:h Polski. ROZlll()\\'y były tak interesui'lce. /e przygry\\ aj'l<.:e.i młod/.ic/O\vcj kapcli !l)lkowej nie udalo się porwnć do talica wic;kszośei uczestników. W pamic,:ci ohccnych I. pemlOsci;\ utm'alila się niespożyta energia. jaką emalllJ\vał nie tylko w taIicu Jan Kapłon. prezes Oddziału w Mszanie Dolnej. Spotkanie wprawdzie trwajo do późnych godzin nocnyell. ale nic do samego rana. gdyż na następny dziell zaplanowano wy<.:ieezkę. Już kilka dni wcześniej spowite mglą poranki i niepe\\na pogoda. spc,:d/.aly scn z powiek or- ganizatorów zjazdu. I)okladilno \\ szelkieh starari. ahy WSI.) st ko si.; jak naj Iepil:i udalo. ale prze<.:ież na warunki atmosferyczne. które były \\ai.nym elemcnlem \\)cicC/ki. nikl nic mial \\plywu. Najgorsze przewidywania sprawdzily się i ranek 26 \\ rleśnia \\ Krako\\ ie okazał się chłodny i mglisty. Wyrus7.0no trzema autobusami w kierunku malo\\·niCl.ej i)oliny Mnikowskiej. klóra hyla piel'\\s/ym etapcm zaplanowanej wy<.:ieczki. Przed stu laly \\ podohncj scenerii. <.:hoć w innej dolince. sllJlografówali sic,: czlonkO\\ie Oddzialu KrakO\\skicgo na krajoznawczcj wy<.:icczce. Idąc siadami nasI.) ch poprzednikó\\ zaplanO\\ano \\ ykonanie podohnej fotografii. Po dotarciu na miejs<.:c okazało się. że chmury sic,: przerzedził). \\yjr/.alo stOlice i pO\\staly nadspodziewanie Mnikowska. łudność dohre warunki do dzialalności której wizerunek wymalo\\'any zwykła Wykonano przy<.:hodzić. ahy się modlić nie tylko to jcdno silt wszyscy uczestnicy przyjaciół totograf(maly pamiątkO\\e rótograficznej. Mo/e spO\\'odowala to Matka Boska na skale góruje nad dolin;,. Tu przecic/ okoliczna m.in. o pogodę. zdjęcie pod skałą na którym I trudcm pomieścili \\ycieczki. ale poszly \\ ruch apilraty: kolejno \\S/ystkic oddziały się za\vzięcic. mając na w/.ględ/.ie kolejne slulecic 1'1'1 .. Znala/la i grupy sic,:16 lampka szampana. którą wzniesiono toast na cl.eść uC/cstnikl'J\I !..ja/dll. a do tcgo malopolskie specjaly. jak: kielbasa i kukidki lisieekie. bunc O\\czy i OSC) pki IIlillldO\\anl' przez \\ ieloletniego �sympatyka P II. i pr/yjacicla krakowskiego Muzeum Etnogralicznego .lacka Lodzińskiego. 1'0 tych pr/)jemJl)ch. pr/rth: \\s/ystkim dla ciała. chwilach nad strumykiem. trzeba było zadbać o ducha. \\i.;c \\)TuS/.ono dakj. do polożonej opodal Alwerni. W i\h\crni /\\ieJ/ano ri.;knie położony na zalesionym wzgórzu zabytkowy. XVII-wieczny kościól _. sanktuarium dedyko\\ane św. FralH;iszkO\\·i. przy klasztor/.e 00. Ikrnardynów. W tamlejs/)'m kościele majduje si.; otoc/on) Cl.cią obra/ Pana .lezusa Miłosiernego. zwanego Galicyjskim. Cieka\\( \\ tej miejscowości okaz,do si.; również naj starsze w Polsce Muzeum Pożarnictwa. Duże /ainlereso\\anic \\/.bud/i/a ekspo/ycja poś\\i.;cona dziejom i\lwerni. a także dawnym pojazdom konnym i mcchanic/nym ui.ywanym prze/o strażaków. Nic bez /naczenia było serdeezIK pr/)j.;cic uCl.cstnikll\\ przCl. pana Wiesława Rogalskiego l. micjscow..:go Samorządowego Ośrodka Kullur). który pod/.ielil si.; obs/erną wiedzą na temat miejscowości i jej zabytków. Po krótkim spacer/c po Rynku / rcs/tkami zabytkowej zabudowy. udano si.; do Nadwiślańskiego Parku I·:tnogralio.ncgo \\ Wygicłzowie. aby tam spo;dzić reszt.; dnia. Wygicldm pr/yj.\ł uCl.cstnik<'m wycieczki pod każdym wzglo;dem wspaniale. a przypomnieć nah:ży. ie skanscn obchod/il \\laśnie jubikusz 30-lecia. Po oticjalnym powitaniu przez Jerzego \Iotyko;. dyrcktora ·1u/cum \\ Chrzanowie. którego Park jest oddziałem. i Henrykę Haducb. kićro\\nika Parku. pr/y di.wio;kach kapeli ludowćj. \\sz.ys<.:y /Ostali ugosz<.:zeni spc<.:jałnośeiami micjsl:ll\\ej ku<.:hni. przygo\o\\lllJymi przez Koło GospodYI] Wicjskieb z Groj<.:a. Jednocześnie już widać by/o pr/ygoto\\ania do /iiec::ol7ego (danie I. /it:mniaków. boczku. cebuli itp. pieczone \\ Ieli\\ ny III gal'llku na ognisku). Posileni goś<.:ie. zostawiają<.: jednak te zabiegi micjscowym ł~Kh{)\\com. ruszyli do /wićd/ania ekspozycji skculsenowskicj. na której terenie pracownicy Parku ch.;tnie udzićlali \\vćlkich \\yjaśnień. Można siy też b)'lo zapoznać z pracą garnearza i \\ ikliniar/a. Wspaniała pogoda pO:l\volila tym. których sil)' nic zawiodly i tym. którzy zdołali oderwać siO; od /Iiec::ol/eg() oral. wszćlki<.:go innego jadła i napitku. pochlanianyeh przy wtórze przyśpie\\ćk gospodYI] - autorćk tych specjałów. na wędrówky do ruin zamku w Lipoweu. aby zć s/uytu \\ ieży lamkO\\ćj pod/iwiać I'O/ległą panoramę okoli<.:)'. Prl.) przygolowaniach i organizacji Zjazdu nic ustrzeżono siO; od nicdociągnio;ć. ale przecież zado\\oknić i uśmićch na \\\arzaw ue/estników. słowa sćrdeeznyeb podziękowań stanowiły dla organi/.atllrll\\ satys\;,kci.; i nagrod.;. Wyd.mać h;. si.; m0t!lo. i.ć 7-1. Zjazd PTL musi al pozostawić po sobie same dobre wspomnienia. ak jćdnak kładzit: si.; na nich cićJl. WS/.y"y z pe\\Ilością pamiętaj,\ spotkanie z prof Rćinlussćnl ho;d'lcym \\ I.nakomitćj limnić \\. dzień sćsji naukowcj. Nast.;pnego dnia. w ten piękn;. roz~lonćuniony d/idl. spo;d/.Ony przC/ uoestników zjazdu na wycieczce. odszedł od nas I'roksor. ,'ić ma tćż już \\·śród nas Jana Kapłona. zasłużonego prezesa Oddziału w Mszanie Dolnej. który I.marl JO gIlIdnia I tJtJX roku. którcgo zapał i energio; wszyscy podziwiali podczas ly<.:h trzeeh dni. Możć jćdnak dohrze. że w ten \vlaśnie sposób. w otoczce miłycb wspomnień /ja/du. po/.Ostan'l Oni \\ pami.;ci ćzłonków PTL. Odd/ial Krakowski PTL swlecie swojego istnienia i wejście w nastypny wiek działalności postarał siO; gm.lnie uocić dopt:iniaj'lc obchody zapoczątkowane na Zjeździe Towarzystwa uroczystym zebraniem \\Sl.ystkich czlonków. które odbyło si.; 4 grudnia 1998 roku w krakowskim Mulćum I·:tnogrationym. Dala ta ni..: /.Ostała wybrana przypadkO\\o. ponieważ dokładnie 100 lat \\cz..:śnić.j. \\ d/idl Ś\\. Barbary. /chrali się e/łonkowie-zalożyciek Oddziału. Na współczesnym ,potkaniu odu;. tano pro\okól 1 tćgo pierwSl.ego posi..:dzenia. dlOĆ nie bez przeszkód. gdyż okres lć gr;. p i prl.oi.;hidl nić tylko /.dl.ićsiątkO\\ał oraz wpl;. 11<11 na I.mian<; programu I're/ćs. limo to. postarano ctlollków spotkania. si.;. aby nić tylko Odd/ialu. nic pozwalając alc tci odbierał odpowiednio chwilami zamknąć nm\ y mi silami i pom) slami na dals/.q d/iałałność. \\ kroczyć projćktó\\ I.dćcydowano si.; na utworl.cnie sekcji \\ycieokowcj. I zuj'lć \\)cićuk.; na silmacki Spisl. im na przybycie glos <.:zytającej go pani mijając..: stulecie. ak też w następne lata. Wśród wiciu która rozpocz.;!a żywot organi- 15-16 maja ł 9tJ9 roku. ,'vIalgor::atll Oles::kiewic:: �236 JUHILUJSL PROFESOR A 50-LECIA PRACY NALJKOWU Y CZEKANOWSKIEJ-KLJKLI . SKII':J UroczYSIOŚĆ jubileuszowa odbyła się 8 października 1999 roku. w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskicgo. \\' Palacu Kazimierzowskim. ZainicjO\l'ana zostala przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Wydzial llistoryczny Uniwersytetu Warsza\\skiego oral Instytut Muzykologii tegoż Uniwersytetu dla uczczenia I'roJesor Anny Czckano\l'skiej-Kukliliskiej. \\ybitnego c!nomuzykologa. autorki podstawO\\ yeh dla tej dyscypliny prac. takich jak /:'llIogl'll/io 1I111:.1'c::no, Alelodo/agia i melo(Źvka. 1971 (II wyd. 1998. tlum, rosyjskie 1983): /1:lIlllIn' 1111cvc::ne11:ji. 1981: Glówne kierlInki i orienlacje ellloll1l1::ykologii wspólC::l!slll!j. Nej/eksie lIlelodologic::ne. 1983. (II wyd. 1987): Polish Folk MIlsic: Slavonic flerilage Polish hodilioll ('Ol1fellll)()rW)' hellds. kierownika Zakładu Muzyki Ludowej Instytutu MUl.ykologii UW. a \\ latach 1<)76-19<)0 dyrckto1''1 tcgoż Instytutu. wykładająccj na wielu uniwersytetach l.agraniCl.nych. I.aangażowanej od roku 1975 w prace International Folk Music Counsil (od 1981 roku Inkrnational Council for Traditional Music) i szeregu innych stowarzyszeń naukowych zagranicznych i krajowych. cl.łonka Warszawskiego Towarzystwa Naukowego i Polskiego Towar/ystwa Ludol.nawczego. wielokrotnie wybieranej do Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Spotkanie otworzył rektor Uniwersytetu Warszawskiego proC Piotr Węglarbki. Mówił o poważnym dorobku naukowym i dydaktycznym ProCesor Anny Cl.ekanowskicj i o widkiej roli wybitnych prolesoró\\ w rozwoju Uni\l'ersytetu, Po złol.eniu gratulacji Juhilatce przckazal prowadzcnie posiedzcnia w rltce przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Prof'. Z. Jasiewicz. obejmując prze\l'odnictwo uroczystości. podkrcślił znaczenic prac naukowych Profesor Anny CzekanO\l'skiej dla nauk etnologic7.l1yeh. \\ ramach których lak wai.ne miejsce zajmuje etnomuzykologia. Wskazał na to. że przedmiot zainteresO\\ań Profesor!\. Czekanowskiej - niuz) ka. rozpatrywana była przez nią jako dziedzina kultury i w kontekście kultury. jako kultura muzyczna. a ludowe kultury muzyczne. którymi si.; /.ajmowała przede wszystkim jako terenem badań użytecznym. jak Jubilatka napisała w jednej ze swoich prac. dla ..przysporzenia wniosków do ugólnej tcorii kultury". Mówił także o przejęciu i rozwinięciu przez prof A. Czckanowską jednej z interesujących cech polskiej etnologii i antropologii. jaką było i jest łączenie przez wiciu badaczy studiów nad kulturą własnego kraju z hadaniami pozaeuropejskich. w czym Juhilatka poslJa w ślady SI'\\:go Ojca. Etnologiczne co ma charakter łokalny. etniu.ny. narodowy od tego co jest uniwersalne. tcrenó\v odległych. ro/.rói.nienie tego globalne. uczyniła jednym z założeń swoich prac. 7.wrócił także uwagę na zasługi Prof Anny Czekano\\skiej. pracującej w ścisłym kontakcie z nauką światową. \viele publikująccj \I' uasopismaeh zagranicznych i uczestniczącej \I' wielu konferencjach międzynarodowych. dla otwarcia humanistyki polskiej na świat. ważnego zawsze lecz szczególnie po 1956 roku. kicdy pojawiły się pierwsze w tym zakresie możliwości. Przedstawił takżc uroczystość jubileuszu jako ważny zwyczaj środowisk naukowych. stwarl.ająey okazj.; do podziękowań za długoletnią pracę a jednoczcśnie pozwalający na dostrzeżenie osoby uczunego w rozwoju nauki i kszta!tuj,\cy właściwe wzory stosunków w obr.;bie społeczności naukowej. Z kolejnymi przemówieniami gratulacyjnymi wystqpili: prodziekan Wydziału Ilistorycznego UW prof. Wojciech Tygielski. przewodniczący Komitetu Nauk o Sztucc PAN prof'. Juliusz Chrościcki oraz dyrektor Instytutu Muzykologii UW prof Sla\\omira Żerańska-Kominek. Życzcnia złożyli ponadto: prof Zolia Helman z Instytutu Muzykologii !JW. prot: I.olia Sokolewicz z Katedry Etnołogii i Antropologii Kulturowej UW. ks. prot: Jerzy Pikulik z Uni\vcrsytctu Kardynała Stefil.l1a Wyszyńskiego. ks. prof. Ścibor z KUL. prot: Zygmunt Sl.\\eykO\\ ski z Kateelr:- Muzykologii UJ oraz inni przcdsta\\icicłe środowiska naukowego, OdCl.ytano także niektóre z nadesła- nych telegramó\\ i listów gratulacyjnych. W części uroczystości zatytulO\\Unej .. I-:tnomuzykologia polska \\ kontekście dorohku Profesor Anny Czekanowskiej" omó\\ienie roli Jubilatki w ro/woju ctnomuzykologii splatało się ze wspomnieniami. Mówili: prof'. Ludwik Rielawski - /,jl7omu::ykologia 1/(/ pr::e1ollli •... : prof'. Jan Stęszewski -- /-fanka Pro./esor Anna C::ekanowska, Si!?gaiąc pomif,'cią do k0l1Cl1fal -lO. i pOc::ąlkufal 50.: prot: Slawornira Źcrańska-Kominek - Z d::iejó11' hadOli lI1u:yki kufwr I)(GIl'UrOI!l!jskich �237 oraz mgr Tomasz Nowak - /:'Inollllcykolod::y piąlej generac:ii. Zamknięciem tej części spotkania była prczcntacja i \\T<;Cl.cnic Jubilatce specjalnie przygotowanego tomu Anna C::ekanowska. /'allnl'llvs o/UllllOl1l11sicology. dokonane przez dr. hab. Piotra Dahliga. Wystąpicnic swojc ProlCsor Anna Czekanowska poświęciła przemijaniu i obrazom. którc ono pozostawia. () s\\oim /yciu zawodowym mówiła jako ,.nudnym·'. związanym tylko z jedną instytucją. \Ii którcj pracll\\ała - Uniwersytetem Warszawskim a jednocześnie urozmaiconym i bogatym dzięki nauC/.aniu. badaniom i pobytom w innych ośrodkach naukowych. Swoim biografom. nJwnió /artobliwic leC/. stanowczo. wytknęła mitologizację dla potrzeb rytuału jakim jl~st jubileusz. Podzi<;kll\\ala swoim przyjaciołom. nauczycielom i wspólpracovmikom. Po przemówieniu dlugo odbierała /yC/.enia składane przcz zebranych. Uroczystości towarzyszyły występy Chóru Kameralnego Uniwersytetu Warszawskicgo ColIegiul11 Musicum oraz grupy studentów muzykologii UW uczestniczących \Ii warsztatach mgr Ewy Wróbel. W Sali lłotej na uC/.estników Jubileuszu oczekiwała ekspozycja publikacji Profesor Anny CzekaIlOwskiej oraz spotkanie z Jubilatką przy winie. Organizatorami całości uroczystości hyli: dr hab. Piotr I)ahlig. mgr Tomasz Nowak oraz mgr Ewa Wróbel. Ważnym świadcct\\em dotychczasowej działalności Profcsor Anny Czekanowskiej a jednocześnie Jubileusm pOlOslanic księga Palhways of /l411sicology. 5()'iI Anniversary of Research Work oj'/'ro/i's.wr .Inna C::ekanowska. Warszawa ł999. ss. 336. wydana przez Instytut Muzykologii Uniwcrsytetu Warszawskiego. zredagowana przez Piotra Dahliga, Ludwika Bielawskiego i Slawomirę i.era(lsk;,-Kominck. Księga zawiera wybrane. opublikowane już. ale takżc znajdującc się w druku albo jeszcl..e nic wydane prace Profesor Anny Czekanowskiej. ogłoszone w języku angielskim. nicmicckim i rosyjskim _... rozproszonc i dlatcgo dotąd trudno dostępne". Dołączona bibliografia prac Jubilatki umo/liwia zidentylikowanie micjsca i czasu wydania lub wygłoszenia tekstów zamicsl.Cl.onych w tomie. Bezpośrednio związana 7. Jubileuszcm jest Tabula Gratulaloria. biografia Proksor Anny Czekanuwskicj. lista magistcriów i dOKtoratów obronionych pod jcj kierunkicm. artykuł Ludwika Bielawskiego F:.'lhnon11lsicoloK}' on the Tum i Piotra Dahliga On the Continuitv ill J-:tlll1ol1lusicologyoraz zcspół intcresujących fotogralii. Ad mllllo.\' (/ni1o.\·' Zbigniew Jasiewicz SII:DI·:MD/.lr-:SII;CIOLI::CIE PROfESORA KLAUSA BI::ITLA 16 b\ietnia 1999 roku odbyla siy w Austriackim Muzeum Ludoznawczym w Wiedniu (OM VW) uroczystość uczcl.en ia 70-lecia wieloletniego (1977- I994) dyrektura tego muzeum i przewodniCl.ącego Stowarzyszcnia Ludoznawczego w Wiedniu (VVW). proC hon., dr. Klausa Beitla. Wśn')(ł ponad stu I.gromadzonych osób byli obecni przyjaciele i współpracownicy Jubilata z Austrii i z innych kraj{)\\': l. iemiec. Francji. Węgier. Chorwacji. Czech. Słowacji. Polski. Jubilatowi został \Hęczony poświ.,:cony mu. duży zbiorowy tom pl. l\'et::werk f'o/kskllnde. /deen lind Wege. I.awierająey artykuły 46 autorów z 12 krajów Europy. Laudatio oraz życzenia w imieniu ludoznawcll\\ /. obs/aru dawnej Galicji złożył F:. Pictraszek. podkreślając jego życzliwe zaintercsowani..: dla polskiej i ukraińskiej ctnografii tej krainy. Dyrektor Bcitl był jesienią 1979 roku w Polsce. gdzie odwiedził kilka muzeów i zakładów etnograficznych. a kilka lat późnicj zaprosil dyrektora i paru kustoszy z Muzcum I::tnogralicznego w Krakowic du przeglądnięcia bogatych zbiorów z Galicji. głównie wschodniej oraz ich inwentarzy. znajdujących się w Wiedniu oraz w Muzeum Ltnograticznym Schloss Kittsee. Był inicjatorem konterencji nt. etnografii Galicji. zorgani/.o\\·anej \\ pai.dzicrniku 1996 roku we Lwowie (niegdysiejszej siedzibie jej \\'ładz naczelnych) z udziałem uC/.estników z Austrii. Polski i Ukrainy. wystawy pt. Galicja \\ obrazach (z Kronprinl..\\'erk). przcdstawiunej wc Lwowie. Krakowie i Wiedniu. oraz przedsta\\ionej w Kittsee i w Wiedniu od lata 1998 do lata 1999. dużej wystawy ze zbiorów austriackich i ukraińskich. ukazuj;lccj kultury BQjków i I łuculów. �238 Klaus Beitl urodził sii( w marcu 1929 roku w Berlinie jako syn znanego później ludoZIH1WCY Ryszarda Reitla. który pod koniec wojny powrócil do rodzinnego Voralbergu w zachodni<:j Ausll·ii. Tam jako gimnazjalista miody Klaus ujawnił zainteresowanie dla jo;zyków i kultur romańskich. które rozwinął póżniej. obok zainteresowania dla filologii niemieckiej i ludoznawstwa. w czasie studiów uniwcrsyteckich w Wiedniu. 1'0 dopdnicniu swych studiów na Sorbonie oraz w Musće National des Ans et Traditions Populaires II' Paryi.u uzyskal w 1957 roku doktorat na podstawie porównawczej pracy o maskach obrzi(dowych. a w 1960 roku rozpoczął długolctnią pracy IV Osterreichisches Museum mI' Volkskunde in Wien ()MVW). stai'lc siO; hliskim współprClcownikicm jego dyrektora I.eopolda Schmidta. wybitnego I.nawcy austriackiej kultury ludowej. W ciągu około 40 lat lIydał 5 ksiąi.<:k. oglosił kilkad/.i<:siąl anykullm II kraju i zagranicą. kilkasct hasel w wydawnictwach encyklopedycznych i inne. Rcdagowal 10 serii wydawniczych. współpracowal z kilkoma wydawnictllami bihliograficznymi. zainicjoll'at II 1965 roku i lIydawał austriacl\,! hihliografii( ludoznawczą. zostal współwydawcą mio;d/ynarodowcj hibliografii ludoznawczej. W 1977 roku został nasto;pq I.. Schmidta jako dyrektor {)MVW. od 1979 roku jest także dyrektorem muzeum w Kitls<:e (EMK). od 19K3 roku prezesem VVW. Od 1973 roku zapraszany na wykłady przez uniwersytety w Wiedniu i w Grazu otrzymał póżni<:j tytuł profesora honorol\'ego. Wybrany został do widu slOwarzyszer1. komisji i komitet(l\\ naukowych w Austrii i zagranicą. w tym do władz ICOM. Z rozszerzaniem swy ch funkcji podejmował liczne wyjazdy zagraniczne. początkowo do zachodnich. a później. zwłaszCl.a po usulli.;ciu ..i.elaznej kurtyny". także do Il'schodnich krajów Europy i licznych krajóII pO/aeuropejsk ich. N,l\\ i,jZywaniu i utrzymywaniu przezdl licznych kOlllaktów naukowych sprzyjal i nadal spr/.yja jcgo ujmujący. pogodny chClrakter i autentyczn<: zaangażowanie 1\' to. co rohi . .lak odnotowala autorka jcgo zwięzlcj biogralii w Ne/::ll'erk "o/k.l'klll1de. nićwicIe jcst znaez.,cych Illuzdnl' c!nogralicznych w Europie. których Klaus Beitl nie zwiedził i z których nic gościlhy kogoś z wizytą li siehie w Wiedniu. Określany był więc nierzadko jako buduj'lcy pOlllosty porozumienia i wspólpraey ludoznawczej w skali Europy. Osiągnięcia zaś kierowanych przez niego mU/.dm II' Wiedniu i 1\ Kittsce godne są wyróżnienia tym hardziej. że dokonywal ich i dokonuje nie\l·iclki. sprawnie kierowany zespół kilkunastu osób. Obecnie kieruje nim dr Franz (jrieshol'cr przy hliskiej I\spółpracy ze swym poprzednikiem. który nadal jest prezes<:m WW i dyrektorcm hlisko zlli'łZancgo z ()MVW muzeum dnograficznego w Kiltscc. ohejmująccgo zakrcsem dz.ialalności caly ooszar dawncgo państwa Ilabsburgów NAGR.ODA IM. IIUGO (1\ jego czyści austriackiej). STI:':INHAUSA wi.;c takżc (ialick DLA DR.. ANTONII(iO KllC/yŃSKłL<iO Kapitula Nagrody im. Hugo Steinhausa. pracująca pod pr/.cwodnictwcm prof. Ew: ł.o;towskiej. wyróżniła 1\ roku 19<)8 dr. Antoniego KuczYllskicgo. dnologa I. lJnil\crsytetu Wrocławskiego. Dr A. KuC/.yr1ski od wielu lat jest związany z .. Ludcm": jcst autorcm licznych artykułów i rccenzji zamicszczonych w piśmie. wydawał w nim ważne dokumenty do historii etnologii. np ... 111/ohiografię .lana Witorta. inspirował pisarstwo innycl1. m.in. badaczy rosyjskich. przcz kilkanaścic lat zasiadał ponadto w Komitecie Redakcyjnym .. Ludu". Nagroda im. Hugo Steinhausa ustanowiona została II' 1994 roku przez Polsk" Fundacjo; Upo- wszechnienia Nauki oraz Towarzystwo Popicrania i Krze\lienia Nauki i prz.y I.nawana jest corocznie przcmiennie za najlepszą książkę popularnonaukową polskicgo autora. za wyhitną działalność organizacyjną w zakresie upowszechniania nauki i osi"gnio;eia w popularyzacji nauki w prasie. radiu i telewizji. Uroczystość wręczenia dr. A. KUCZYllskiemu tcj prestiżowej nagrody odbyła sii( w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica 1\ Warszawie K k widnia 1999 roku. I.audację wygłosił prof. Krzysztof Jakubowski. Dr Antoni KuczYliski otr/.ymał .i'l za dllutomo\lą książkę Polskie opisanie świata. ,'-;(lIdia:: d::iejów pU::llallia kll//ur /UdIJllych i e/ellliellm'C!l. l. I A::ja i Ali~vka. l. II /Imelyka. Alls(ralia :: Oceanią. Wydawnictwo lJnil\Crsytelu WrOl:łall·skicgo. Wroclaw 1994-1997. Książka. znakomicie wydana i przynosząca wide inlill'lll<lcji. stano\li polączenic �239 sl<mnika hiogralicznćgo i antologii tćkstów z próbą całościowcgo ujo;cia zjawiska gromadzenia i anali70wania przu. Polaków rnah:rialów etnologicznych z tcrenów pozaeuropejskich. Koncepcja ..polskiego opisania świata". hudząea wątpliwości z naukowego punktu widzenia. okazała się przekonuj'lea w pisarstwie popularyzującym naukę i w odbiorze spolccznym. Dzio;ki II)Tó/nićniu /.Ostał dostrz.ćżony i nagrodzony I\ieloletni i efektywny wysiłek pisarski i II) d <lI1 niczy dr. A. Kucz.yr\skićgo. skiaowany przede wszystkim ku dziejom badar\ i obscrwacji eliHllogicznydl dokonYI\anyeh przo Polaków na obszarze ćalcgo świata. Ze szczególnym jednak zaintćresOllanićm dr A. KUCZYllski zajmowal sit; terenami azjatyckimi. zwłaszcza Syberią. Dalekim Wschodem i Kazachstanem. Poszerzyl je zresztą. prz.enosz<\C z autorów tekstów etnologiczn)ch rÓlmic/ na inn)ch Polaków. którzy znalci.li siO; na rozległych obszarach za Uralem. W tym zakresie zaslu/yl si.; m. in. jako zało/yeicl i redaktor Biblioteki Zesłar\ca. autor kilkakrotnie wznal\ianc.i bią/ki .\\·h<'l"/u. (':/<'rvsla la/ polskiej dim.pory (1994. 1995. 1998) oraz współredaktor ohszćrnćj pracy zbionmej Polacy w Ka:achslanie. flisloria i wspólc:esnnść ( 1996). Nagroda ma znaezćnić nić tylko dla laureata. ale również dla całego środowiska etnologicznego. Wskazuje bOllićm na moi.liwości i szcrokic zaintcresowanie popularyzacją wiedzy etno 10gicmćj. ini'ormujć o ćtnologii i budujć .jej obraz w spolcczer\stwie polskim. Zhigniew Jasiewic: HOR YS I\-IAI.KI - 1:1 OGRAF - PRZYRODNIK - KOLEKCJONER Niezw) kk trudno jćst pisać o dorobku i zasługach osoby /yjącej. szczególnie wtedy. gdy pisz<\cych biCZY widoktnia znajomość I. bohah:rem artykulu. Pozwolimy wi.,:c sobie raczej na garść osobist)eh relkksji. nii w pćłni naukowy i wyważony tekst o bliskicj nam pod względem profesji osobie. Borys Malkin (Malkin) to etnolog. przyrodnik. kolekcjoner. fotograf i 111mowiec - dokumentalista. Wybitny badacz ~ullury materialnej tubylczych ludów Ameryki Południowej obszaru pozame/.Oamćl") kail.'kiego i pozaand)jskiego (surowce. technologie. wiedza tubylcza. w szczcg61ności etnoz{'(llogiuna). z.nawea świata przyrodniczego kontynentu poludniowoamerykailskicgo. specjalista II zakrćsie bezkr.,:go\\'ców. rzc;du chrząszczy. rodziny biedronek; człowiek o niezw ykk b<lmnym i praeol\ itym iyeiorysie. Przyszedł na Śll iat w' Witćbsku. w roku 1917. W roku 191X jego rodzicc przenieśli siC; do Warszally. Tu uu,;szClal do kil~u kolejnych gimnazjów . .lego ..kariera" edukacyjna skor\ezyla si.; .jćdnak na piątej klasić ginlllazjalnćj. gdyi. jak sam wspomina. sprawiał niejakie kłopoty natury lIyehol\aI\czej . .lu/ w hardzo mlodym w'ićku wykazywał dużć zainteresowanie światem przyrod) (szczćg(')inie owadami) oraz. gćogralią. Brak matury skłonił go do wyjazdu w roku 1938 za oećan. do krel\n) ch matki. mieszkających w liSA. Borys Malkin zamieszkał w Nowym Jorku. gdzić uczył si.; <lIlgielskiego i parał dorywczą pracą. a weekendy spędzał na krótkich wycieczkach za miasto. low iąc z wicl~ im z.apalem owady. Szybko nawiązał pierwsz.e kontakty naukowe. glóI\ nie I. entomologami s~upion) mi przy American .Huseul11 of Nalural flis/ary w Nowym Jorku. W I ')41 roku przeniósł sit; do Eugene. w stanic Oregon. gdzie uczo;szczal do szkoly zawodowej. W tym samym roku został warunkowo przyjc;ty na Universily ol Oregon i otrzymał stypendium z fundacji udziclaj<lcć.i pomocy młodym emigrantom. Stypendium zostaje przedłużone o I rok. ak lakm 1942 roku Borys Malkin otrzymal konkurencyjne ..stypendium" podpisane prza prc/ydćnla F. D. I{oosevdta - pOll'Olanie do wojska. Prz)d/ielony do sil powietrznych t:Si\ (obsługa nazielllna). sp.;dzil warmii ponad trzy lata (1942-1946). z tego około półtora roku hazach \\'ojskOl\ ych na Pacy liku: na Nowcj GI\ inei Ilolenderskiej. IV północnej. wschodniej i zachodniej Australii i na Filipinach. Caly wolny czas poświęcilna zbieranie pająków dla nowo.iorskicgo :11I/('ricClI1\!II.I'l'11I1l o!,"o/lIralllislol)' oraz owadów dla waszyngtoilskiego Smithsonian IlIs/ilulion. W rezultacie powstaljćden z trzćch najwit;kszyeh zbiorów stawonogów. jakie zostały zćhranć przCl iolnićrzy am<:ryka,'lskich w okresie wojny. Po ;akor\czeniu slużby wojskowej l\Tóeił na L'l1in'rsil\' o!,Oregol1 b) kontynuować rozpoczęte przed wojną studia. Po roku udał siC; II �240 do Anglii. na University College w Londynie'. Tam uczo;szczał na wyklady związane z antropologią. bywał również na wykladach w Instytucie Archeologii I_ondon School ojlc·eonomic.\" oral. Institute ofAfi'ican Studies. Z California Academy ofSciences w San Franeis(;(J otrzymal fundusze na wyjazd do Afryki. gdzie spędzi I przeszlo rok. Trasa podróży wiodła przez Trypolitanio; (obecnie Libia). Tunezj~. Algierię. Niger. Nigerio;. Wybrzeże Kości Sloniowej. Brytyjski i Francuski Kamerun. I~yspę Świętego Tomasza, Angolę i RepublikO; Południowej Afryki. Po powrocie z A tryk i Borys Malkin wraca do Stanów ZjednOClOnych. Decyduje si\ na kontynuację studiów na University of Washington w Seattle (stan Washington). W roku 1<)52 odbył czteromiesięczną podróż. po rozległych przestrzeniach zachodnich stanów USA. poznaj'lc tereny dotychczas mu nie znane: Góry Skaliste - od Idaho po Colorado. Ari/ono;. Nowy Meksyk. Teksas i Kalifornię. W roku 1957 ukończył studia uniwersyteckie i rozpocZil1 pracę w charakt<.:rzc wyk/adowey na University of Minnesota w Minneapolis (stan Minnesota). Przez dwa lata wykładał antropologię ogólną. po czym stwierdził. że.... woli podróżować i zbierać kolekcje etnograficzne i zoologiczne dla muzeów i innych instytucji naukowych. niż z,\imować się dydaktyką lub pracą w muzeum. W ten sposób rozpoczyna się nowy rozdział w życiu Borysa Malkina licz'lcego wówczas lat czterdzieści! (Szczególowy wykaz wyjazdów badawczych i kolekcjonerskich znajduje się w aneksie I tegoż opracowania). W latach 1957-1973. przebywając głównie II Ameryce Południowej i prowadząc tam badania. często odwiedzał Europę. \lo' tym PolskO;. gdzie miał dalszą rodzinę. kolegów naukowców i przyjaciół. W latach 1973-)<)83 /.amiesl.kał na stale w SZllajcarii. w okolicy miasta Solothurn. W tym czasie wyprawiał się czo;sto nic tylko do Ameryki Poludniowej. ale i do Warszawy. wiedziony tam głównic porywami duszy. W sierpniu 1972 roku poślubil wybrankę swego serca, Helenę Przestalską. Na początku lat SO. przenosi si.; na stale do Warsza\vy. *** Na czym polega wklad Borysa Malkina w poznanie tubylc/.ych kultur Amcryki Poludniowej obszaru pozamezoamerykańskiego i pozaandyjskiego') Czy tylko na tym, ie IV ciągu czterdziestu lat odwiedził niedostępne i nieznane zakątki kontynentu oraz zebrał kolekcje etnograficzne liczące tysiące egzemplarzy. wykonał dziesiątki tysięcy zdjęć. nakr.;cil kilometry taśmy filmowej. zapełnil notatkami setki stron sll'ego fieldbook'lI i napisał dziesiątki artykult'>w o charakterze naukowym i popularnonaukowym? Nie. nie tylko! Jak każdy poważny i odpowiedzialny kolekcjoner. Borys Malkin musiał odpowiedzieć na dwa zasadnicze pytania: co zbierać i jak zbierać" Odpowiedi.. jakiej udzielił sobie przed czterdziestu laly sprawiła. że jego zbiory maj,! dziś wielką wartość dla etnologii poludniowoamcrykańskiej. Dlaczego zebrane kolekcje i dokumentacja łotograliczna sporządzona przcz norysa Malkina są ważnc dla nauki? Po pierwsze dlatego. że tworzył kolekcje kultury materialnej i dokumentował przede wszyst- kim te ludy indiańskie. które w latach 50 .. 60. i 70. naszego stulecia byly na granicy wymarcia. W wielu wypadkach był ostatnią. a często jedyną osobą, która taką kultur.; dokumentowała. Prawdziwa antropologia nagląca I Ostatni dokument odchodzącego świata! Na 42 kultury. które badał Borys Malkin. aż 33 są dziś tak silnie zakulturowan.:, iż trudno je odróżnić od lokalnego chłopskiego wariantu kultury narodowej danego kraju. Nast'lpiła pnlllie calkowita dystill1kcja starych wzorców kulturowych. a język tubylczy znają tylko osoby II' starszym wicku. Nastąpił tcż drastyczny spadek populacji takiego ludu. Głębokim przeksztaleeniom uległa tei. kultura mat.:rial na, pierwotne tormy adaptacji do środowiska naturalnego. Jeśli z grupy 42 ludów odejmiemy 5 ludów. które naleiy zaliczyć do indiańskich chłopskich kultur obszar(l\V g(')rskich (tka. !\amsa. Inga. PiJe::.Guamhiano). to tylko 4 ludy obszarów nizinnych znajduj,j si.; d/iś II dobrej kondycji kulturowej: Guajiro. ;Voonamó. J-:mhera i Kuna. Są to ludy liczne, posiadaj,tce wysoko roZ11ini.;tą 1 Tuż po II wojnic światowej rząd federalny USA. po raz pierwszy w historii kgo kraju. pr;ryma! weteranom - tym. którzy z owej propozycji chcieli skorzystać - stypendia na studia techniczne. zawodowe lub wyższe: każdenni z nich opłacal jeden rok i dodatkowo jeden miesiąc sludil)II·. ua wybranej uuclni. za kaidl odsłużony miesiąc. Borys Malkin otrzymał prawie S-letnie stypendium. �241 świadomość kulturową. własnc organizacjc dbąjące o prawa polityczne. własnościowe. społeczne i kulturowe swego ludu, gdzie większość populacji jest dwujęzyczna, a zmodyfikowane wprawdzie - pod wpływcm wielolctnich (czasem wielosetletnich) kontaktów ze światem nieindiańskim - organi/.acja spokczna, kultura materialna i system wierzeniowy tych ludów oparły się zagładzie i dziś wykazują niespotykane możliwości adaptacyjne. Reszta kultur badanych i dokumentowanych przez Borysa Malkina bezpowrotnie odeszła do historii. a zebrane kolekcje i matcriał fotograliczny sil jedynymi dokumentami ich istnienia. Po drugie: wartość zbiorów etnograficznych (kolekcje przyrodnicze. choć często gromadzone równolegle - patrz aneks II - mają odmienny charakter) zgromadzonych przez Borysa Malkina można w dużym skrócie zawrzeć w trzech słowach: ILOŚĆ. CZAS, JAKOŚĆ. Cóż zawiera ta triada') ILOŚĆ: (szacunkowa) to wymierny. materialny efekt badań i eksploracji w postaci kolekcji, dokumentacji fotograłicznej i filmowej, będących w posiadaniu muzeów całego świata i kolekcji prywatnych (wszystko. o czym poniżej. zebrał jeden tylko człowiek). Rozpocząć trzeba od najmniejszej liczby. czyli: 22 dokumentalne filmy etnograficzne. czarno-białe, powstałe w ciągu 31at (1968-1971) na zlecenie IWF IV Getyndze (patrz: aneks IV). Przedstawiają one przekrój podstawowych technik wytwórczych Indian północno-zachodniej Amazonii. Te filmowe etiudy ilustrują takic proccsy, jak: wyrób napoju z kukurydzy (Noanama). proces wytwarzania lapy (Tucuna). wyrób dmuchawki i zatruwanie strzalek «('oj(111. t:mbera). wyplatanie wyciskarki do manioku ·o/an). połów ryb przy użyciu ..barbasco" (Slll/ar). czy preparowanie mąki maniokowej (WiIOlo). Dalcj. ok. 40 najbardziej znaczących placówek muzealnych w Europie i obu i\merykach posiada zbiory Borysa Maikina. Ponad 120 kolekcji etnograficznych i zbiorów archeologicznych trałiło do wspomnianych wył.ej ośrodków (najbogatsze z nich, liczące powyżej 1.000 sztuk każda. pozyskane /.Ostały wśród następujących grup: Kaa 'por-Urubll. Tucuna. Karcu·a. Cojim i :Voanul1ló). 15.000 obi<.:któw etnograficznych (od broni. przez kosze i gliniane naczynia, po ozdoby. instrumenty i akccsoria obrzędowe) dokumentujących rękodzieło ponad 40 grup tubylczych i\m<.:ryki Południowej. 1.500 zabytków szluki prekolumbijskiej (kamienne posążki, ostrza. naczynia ceramiczne), pochodzących z 10 kultur archeologicznych Wyżu Andyjskiego Ekwadoru i Kolumbii (kultury La Tolita. San Juan. Rahia. Tairona i in.). Bogata dokumentacja fotograficzna zamyka siC;liczbą przekraczającą 40.000 przezroczy i fotogralii czarno-białych. Dla dopełnienia ohrazu \\arto przytoczyć także szacunko\vc dane dotyczące zbiorów zoologicznych: około 1.000.000 (') zebranych okazów entomologicznych i herpetologicznych z całego świata, znąidujących siC;w 10 najważniejszych instytutach naukowych i muzeach świata (aneks II). CZi\S. Wszystko to zostało zgromadzone przez jednego tylko człowieka na przestrzeni czterdziestu lat. JAKOŚĆ:. Wszystkie wyżej przytoczone liczby mogą budzić respekt, czy wręcz niedowierzanie. Ogrom zcbranych obieklów łączy siC;z wysoką jakością zdobytego maleriału. Wszechstronne studia (przyrodniczc. archeologiczne i antropologiczne) i wrodzony wręcz instynkt badacza terenowego umożliwiły profesjonalne i kompleksowe kolekcjonowanie materiału badawczego. Nic nie umkn.,:lo jego uwadzc. wszystko miało scns i znaczenie w powstającej kolekcji. począwszy od kawałka sUf(l\\ej gliny (surowiec do wyrobu ceramiki), poprzez zaledwie rozpoczęty koszyk (zatrzymany. jak \\ kadrze łilmu dokumentalnego, ciap obróbki), aż po 12-metrową dłubankc; (lokalny środek transportu). co w odpowiednim zestawieniu dawało lzw. ciągi technologiczne. Wnikliwa obserwacja i znajomość lechnik plecionkarskich Indian poludniowoamerykańskich poz\\oliła badac/.Owi określić 14 różnych rodzajów plccionek wśród Indian Noanama. Doświadczenia z pobytów w innych grupach tubylczych pozwalały bezbłędnie określić np. znaczenie i funkcj.,: danego przedmiotu. Dzięki lego typu nastawieniu do badanej rzeczywistości udało siC;zgromadzić wartościowy materiał naukowy i ekspozycyjny. Kolekcje Borysa Malkina obejmują: - zbiory monograficzne jcdn~i kultury, liczące od 100 do 300 obiektów. jak np. kolekcje Chacobo. Chiriguano. Cofano Galibi. Guajiro. Kaa 'pOr-Url/bll. Karaja. Kuna. Noanama Oyana. Tapirape. TUCllna. Wilolo. )'uco (np. Glenbow Museum w Calgary, Kanada oraz Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Szwajcaria): « �242 - przekrojowe kolekcje kultur danego arealu czy kontynentu. liczące od 500 do gOO przedmiotów codziennego użytku kilku ludów (np. Muzeum Etnogra1iczne w Krakowie): - ciągi technologiczne. czyli zbiory obiektów ilustrujące wybrane aspekty kultury technicznoużytkowej badanych społeczności (jednej lub kilku). np. ceramika z nicwypalanej gliny Indian C1wcobo (z Boliwii) znąjdująca się w American Museum ofNa/uralllis/ory i w Muzeum Etnograficznym w Goteborgu: - kolekcje specjalistyczne, np. instrumenty muzyczne - archeologiczne i etnograficzne (Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu). czy ozdoby z piór (kolekcje prywatne): - pojedyncze obiekty. gromadzone ze względu na unikatową wartość historyczną, np. ostatnic używane kościane groty do harpunów oraz koszyki Indian Yaghan z Ziemi Ognistej, znajdujące się m.in. w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Osiągnięcia kolekcjonerskic Borysa Malkina są w naszym kraju stosunkowo malo znane. nawet w gronie specjalistów. Mimo zaangażowania się w realizację zleceń dla zachodnich ośrodków muzealnych. już w latach 60. można odnotować pierwsze ślady jego kolekcjonerskiej pasji w postaci pojedynczych obiektów czy niewielkich zbiorów. jakie trafiły do osób prywatnych w Polsce (patrz: m.in. KlI//lIra Indian w polskich :::biorach niemll:::calnych. Warszawa - Kraków 1970. katalog A. Krzanowskiego i R. Mańkowskiej). Miniona epoka nic ułatwiala nawiązania oficjalnej współpracy placówkom PRL-u z obywatelem ..impcrialistycznych" Stanów Zjednoczonych . .Jednak nieprzerwane związki z Polską zadecydowały o przekazaniu w darze. w połowic lat 70 .. bogatego. bo liczącego ponad 800 eksponatów. zbioru etnogralic7.llego MU/.eum Etnograficznemu w Krakowie. Po tym okresie inne ośrodki. np. PME w Warszawie. /aczęly nabywać od 13. Malkina broń. ozdoby. ceramikę. plecionki oraz inne przykłady n,:kodzicla indiańskiego z Ameryki Poludniowej (aneks II). W połowie lat 90. obszerny zbiór etnograficzno-archeologiczny (blisko 400 sztuk). wraz z dokumentacją fotograficzną. zakupiło poznańskic Muzeum Narodom:. Stosunkowo duże zbiory Borysa Malkina (ok. 1.500 sztuk) oraz ich wyj'ltkowy charakter. w kontekście stanu posiadania polskich muzeÓw. nic zostały właściwie docenione przez ich posiadaczy - kolekcjonerski dorobek B. Malkina nie został jeszcze w Polsce w pc/ni zaprezentowany. Nąjwięcej dokonalo w tym 7lłkresie Muzeum Etnogratlczne \Ii Krakowie (wystawa w 1976 i 1992 roku). ale żadnej z tych prób nie towarzyszyło wydanie katalogu z prawdziwego zdarzenia. omawiającego całość zbiorów. Mamy nadziejo;. że do wystawy poświęconej dorobkowi osiemdziesięciodwuletniego dzisiaj etnografa wreszcie dojdzie. Śledząc historię życia Borysa Malkina należy przypuszczać. że trudno byłoby znaleźć w czasach współczesnych drugą osobę, której dorobek dokumentacyjny dawałby się choćby w przybliżeniu porównać z dorobkiem tego etnografa. Plasuje się on bowiem \Ii kręgu nąjwybitniejszych kolekcjonerów i dokumentalistów indiańskich kultur Ameryki Poludniowej drugiej połowy XX wieku. nawiązując tym samym do zaszczytnych tradycji wielkich badaczy i kolekcjonerów XV IIL X IX i pierwszej polowy XX stulecia, takich jak rrancis Castclnau. I łenri Coudreau. Carl von Martius. JosefNalterer. Johann von Spix. Karl von den Stcinen czy Theodor Koch-Grunberg. Aneks I (a) BADANIA WYŁĄCZNIE PRZYRODNICZE 1938 - 1994 - USA: Alaska. Arizona. Colorado. Floryda. Idaho. Michigan. Nell Jersey. Nowy Jork. Nowy Meksyk. Oregon. Teksas. Washington 1944-1945 - Nowa Gwinea Holenderska 1945 - Australia: Queensland. Terytorium Północne 1945-1946 - Filipiny: Luzon 1947 - Meksyk: Chiapas. Oaxal:a, Nayarit 1948-1949 - Algieria, Angola, Libia, Kamerun, Nigeria, RPA, Tunezja, Wyspa Św. Tomasza 1955- Meksyk: Sonora. Nayarit: Nikaragua: Rio Waspuc: Kostaryka 1958 -Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia, Wyspy Banksa, Wyspy Lojalności, Wyspy Fidżi 1938-1944, 1946-1957 �243 1960-1961- Trynidad i Tobago, Argentyna (Ziemia Ognista), Chile (na południe od Ziemi Ognistej aż po Wyspy Diego Ramirez) 1962 - Chile: Archipelag Wysp Juan fcrmindez 1965, 1968, 1971 - Antyle Holenderskie: Bonaire, Curac,;ao. Saba, SI. Eustatius, SI. MarlinlSI. Maartcn 1968 - Dominika 1968 - S1. Kitts (ohecnie: SI. Christopher i Nevis) 1974 - Hiszpania: Wyspy Kanaryjskie 1974-1975 - Maroko 1959-1992 - Grecja, Hiszpania, Szwajcaria, Turcja, Wiochy, Polska (b) BADANIA O CHARAKTERZE PRZYRODNICZYM I ETNOGRAFICZNYM 1953-1994 KU"5~Y11'ąpodano J1(CI1Y tuby/c:;ych grup etno-/ingwistyc=nych MEKSYK Cora- 1953. SIan Nayaril. Badania etnozoologiczne. Seri - 1953. 1955. I.atoka Kalifornijska. Badania etnozoologiczne. NIKARAGUA Sumu - 1955. Rzeka Waspuc. Badania etnozoologiczne. BRAZYLIA Karajti - 1957. Sanla Isahel nad rzeką Araguaia. W czasie tej wyprawy - krótki pobyt w Alto Xingu u kilku grup n;gionu: Youa/apeli. Alleli. WOlim, K%p%, Koyopó. Zbioryetnograticzne głównie Korajli. Komjli i Tapirape - 1960-1966. Barra do Tapirape nad rzeką Araguaia. Liczne wyprawy lącznie trwaj'lce około roku. Bardzo dui.e zbiory etnogratiezne dla różnych instytucji, zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Kl/a 'por (Uruhli) 1963-1966. Rzeka Gurupi. Kilka wyjazdów - łącznic ponad 8 miesięcy. l.iczne zhior) dnograłil·l.I1e. Do lego czasu jedyne kolekcje Kaa 'por IV Europie (niekomplt:tne) znajdowały się w British Mus..:um (Museum of Mankind) i w Narodowym Muzeum Etnograficznym w Kopenhadze. w Ameryce Pólnoencj nic było żadnej. Najlepszy zbiór (poza Brazylią) otrzymało (jlenhow Mus,,:ulTl\\' Calgary (Kanada): ponad 700 eksponatów (ok. 60% to piękne ozdoby z piór). w tym około 400 Vładimira Kozaka, reszta Borysa MaIkina, a w Europie, Muzeum Etnograliel.l1e w Bazylei (Szwajcaria): 250 eksponatów. Temhe - 1963. 1965. Canindć nad rzeką Gurupi. Nieliczne, lecz bardzo cenne eksponaty, \\' tym ozdoby rytualne z piór. TlIClIlIlI -- 1966 i 1970. Dwa wyjazdy z bazą nad 19arapć Belem (górna Amazonka). Pobyt kilkumiesi.;ezny. Bogate zbiory. szczególnie różnego rodzaju maski obrzędowe z turury (tapa). PERU SIlipiho - 1960. Rzeka Calleria. prawy dopływ Ucayałi. Zbiory etnograficzne dla American Museum of Natural Ilislory i Museum of the American Indians (Nowy Jork. USA). Zbiory entomołogiCl.ne dla Muzeum Przyrodniczego w Chicago. I.\'hcliłlahull 1960. Rio Calleria. prawy doplyw Ucayali. Niewielki zbiór etnograticzny, z powodu uhogicj kultury materialnej i zaawansowanych procesów akulturaeyjnych. Wilolo - 1960, 1966, 1970. Rzeka Ampiyacu. Pobyt kilkumiesięczny. Pokaźne zbiory etnograficzne. cntomologiezne i hcrpetologiczne. Przy oka~ji badania penetracyjne u Indian OClIinll, 8ora, Orejołle.~ i CO(,lImll. Yagull 1971. Rzeka Loreto- Yacu. Pobyt kilkutygodniowy. Zbiory etnograficznie niezbyt udanc. I. powodu gl.;hokieh procesów akulturacyjnych. natomiast bardzo udane herpetologiczne i entomologiczne. BOLIWIA Oil/coho - 1960. Rio Benicito. Zbiory etnograficzne i inne. M.in. ciekawa ceramika z suszonej na słońcu. niell")'palane.i gliny. �244 ChiriguatlO - 1960. 1965, 1983-1986 (kilkakrotnie), 1990-1991. San Antonio de Parapeti. Liczne zbiory etnograficzne. mimo daleko posuniętej akulturacji. Bogate zbiory entomologiczne i herpetologiczne. Mataco - 1965 i 1985. Crevaux nad rzeką Pilcomayo. granica Boliwii. Paragwaju i Argentyny. Skromny zbiór etnograficzny. łsoselio - 1985 i 1994. Grupa zguaranizowanych Indian Arawak. La Brecha w Baiiados de Isosog. Dept. Santa Cruz. Co do zbiorów etnograticznyeh - material podohny do Chiriguano, ale gorzej wykonany. CHILE Yaghan - 1961. Kilku ostatnich Indian. na utrzymaniu chilijskiej marynarki wojennej, wyspa Navariiio. na południc od Ziemi Ognistej. Kilka eksponatów: groly harpunów z kości wielorybów. model czółna z kory drzewa No!ophaglls (buk południowy). plecionkarstwo. GUJANA HOLENDERSKA (SURINAM) Galibi - 1963, 1965. Dwa wyjazdy. Osady Langamankondre i Christiankondre u ujścia rzeki Marowijne. Bogaty materiał etnograficzny. Na szczególną uwago,: zasługuje ceramika Galibi użytkowa (gigantyczne dzbany do fcrmentacji piwa z manioku) i obrzo,:dowa. Oymra - 1963. Górny bieg rzeki Marowijne (Maroni). Wioska Anapaike. Bogaty zbiór t:tnograficzny. w tym ozdoby z piór. plecionkarstwo. wyroby z drewna i bogate zbiory przyrodnicze. Te ostatnic zbierane dla muzeum Secretaria de Agricultura w Sao Paulo - obecnie nalcżącego do Uniwersytetu w Sao Paulo. DOMINIKA Karilia - 1968. Dokumentacja etnograticzna kultury Karaibów. KOLUMBIA Noallamli (/f"allnancl) - 1968-1972. Wielokrotnie. razem okolo rok pobytu. Kilka różr.ych osiedli wzdłuż rzeki San Juan lub jej doplywów. E3ardzo duże zbiory bogatej kultury materialnej. Uderza zwłaszcza niezwykla różnorodność plecionkarstwa. Borys Malkin zarejestrował 14 lypów koszyków wyrabianych z użyciem prawie wszystkich znanych tcchnik wyplalania. Najlepszy zbiór tej kultury znajduje się w Muzcum Etnograficznym \\ GiHcborgu. - w tym 3 czółnadłubanki od 2,5 m (dziccio,:ce) poprzez średnie. po bardzo duże ponad II-metrowe. Guajiro - 1968-1972. Liczne wyjazdy - w porze deszc.~owej i suchej. Głównie osada Meraehón. E3ardzo ciekawc zbiory dnogralicznt: i zoologicznc. Yuco-Moti/ólI - 1968 i 1969. Soeorpa, Sierra de I'erija. Bogate zbiory etnograficzne. entomologiczne i herpetologicznc. łka (Arhuaco) - 1968. San Sebastian w górach Siara Ncvada de Santa Marta. Niezbyt udany wyjazd ze względu na niechęć Indian do kontaktów z obcymi. KlImsll i [IIgll - 1969. 1971. Dol ina Sibundoy. Trzy wyjazdy. Cickaw)' zbiór dnograliczny (tekstylia. urozmaicony sprzęt codziennego użytku. w tym kuchcnnego, instrumenty muzycznc). skromne zbiory zoologiczne. Collin - 1970 i 1971. Santa Rosa de Sucumbios. górny bieg rzeki San Miguel. Bogate zbiory etnograticzne. entomologiczne i herpetologiczne. Pliez - 1970. Dept. Pasto. Kolekcja tkanin. Emberli - 1971. Górny bieg Rio Saija. Dept. Cauca. l3ardzo wa;inym rczultatem badań było odkrycie nieznanego gatunku żaby, której skórną wydzieliną Ember{1 zatru\\aj<t strzalki do dmuchawek . .ledno z najbardziej toksycznych zwierząt na świccie (trucizna jedncj ;iab)' może uśmiercić do 200 osób). E30rys Malkin zarcjestrował caly proces wyrobu dmuchawki i zatruwania strza· lek. Ch. Myers, hcrpctolog I. Muzeum Przyrodniczego \II Nowym Jorku, .I. Daly. biochemik toksykolog z Narodowego Instytutu Zdrowia w l3ethesda \II pobliżu Waszyngtonu oraz Borys Malkin. opisali lę żabę jako Phy//oba!es !erribilis. GUlImbilll10 - 1971. Dept. Cauca. okolice Popayan. Glównie tckslylia. PANAMA CUlla - 1969. Wyspa Ustupu. Archipelag San Bias. Bogaty material ctnograliczn). \\ tym wyroby tkackie. SZalllaI1Skiepałeczki i inne akecsoria leczniC/c. EKWADOR �245 Colorado· 197 L Santo Domingo de los Colorados. Wyjazd zaledwie kilkudniowy. Kilka ciekawych eksponatów, m.in. wielka marimba raczej nie występująca na kontynencie Ameryki Południowej. Shuar i Achutlr - 197 L Prowincja Pastaza. Zbiór ctnograficzny ograniczony, ze względu na wysoki stopień akulturacji odwiedzanych grup. PARAGWAJ Ache - 1985-1986 i 1994. Chupa Pau, Dcpt. Canindeyu. Do niedawna lud zbierackołowiecki. Kultura mat<:rialna ograniczona z wyjątkiem broni (łuki i strzały). Zbiory entomologiczne i herpetologicznc. C!llImaco('o - 1994. Okolicc Fucrte Olimpo nad rzeką Paragwaj. Zbiory entomologiczne i herpetologiczne. ARGENTYNA Chane - 1986. 1991. Campo Dunln. Prow. Salta. Zbiory etnograficzne - tylko ceramika. Aneks II (a) POLUDNIOWOAMERYKAŃSKIE ZBIORY MUZEALNE O CHARAKTERZE ETNOGRAFICZNYM (I) Muze:a. które: otr/.ymaly najwi.;kszc i najobszerniejsze zbiory etnograficzne: - GknholV Muse:um IVCalgary. Alberta, Kanada. 1964- I974. - Muzcum Etnograficzne w Bazylci. Szwajcaria. 1963-1982. Praktycznic ohic instytucje: otrzymały matcrialy ze wszystkich grup odwiedzonych w podanych latach. Jako najkpszą kolcke:j.; tf/.eba uznać zbiór Kaa'por (Urubu) z Brazylii dla Glenbow Museum. liczący okolo 700 cksponatów. w tym ogromną liczbę ozdób z piór. Wymieniony zbiór to około 400 cksponatów V. KO/aka i nicco ponad 300 R. Maikina. Oprócz Kaa'por największe kokkcje (si.;gaj'lcc ok. 1.000 e:ksponatów każda) zebrane zostały wśród Indian Karaja, Naanama i fl/clIna. nieco tylko mniejsza wśród Cojan. Ogółem dla każdcgo z wyżej wymienionych muzell\1 B. Malkin prze:kazal po kilka tysi.;cy eksponatów. (") Du/e /.bimy sklad;~jące si.; przynąjmni"i z kilku kolekcji różnych kultur: - American Muscum orNaturall-listory w Nowym Yorku, USA: - Muscum ol' the: American Indians w Nowym Yorku. USA; - Muzcum Ltllograłic/Ilc Uniwersytetu w Zurichu, Szwąjcaria: - Muzcum Elnograliezne \\ Berlinie. Nie:mcy: - Muzcum Etnogralkzne: w Gote:borgu. Szwccja; - Muzcum Etnograficznc \\ Ilamburgu, Niemcy: - Muzcum EtnograliClne: \V Krakowie. Polska (darowizna. ok. 800obicktów); - Muze:um I-:tnograliczne \V Monachium, Niemcy; - Muzcul1l Etnograficzne: II" Poznaniu. Oddział Muzeum Narodowego, Polska; - Muzcum Etnogralicznc w Wiedniu, Austria; - Muzcum Etnograficznc wc frankfurcie nad Menem. Niemcy; - Muzcum Instrumcntów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu; - National Muscul1l of Man \Ii Ottawie, Kanada; - Ohcrscc Muse:um w Bremie, Niemcy. (III) Zbiory składająec się z nic więcej niż dwóch kolekcji: - Dcnvc:r Art Museum w Denvcr. Colorado. USA; - Hcard Muscum w Phocnix. Arizona. USA; - Muscum I'aulista (ohccnic Muzcum Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo, Brazylia; . Muscul1l Idaho Stalc Univc:rsity \1' Pocatcllo. Idaho. USA: - Muzcum Uniwcrsytctu II" Brasilii. Rrasilia, Brazylia: - Muzcum Arehe:ologicznc \V Krakowic, Polska; - Muzcum Archcologiczne wc Wrocławiu, Polska: - MU/.cum Etnograłicznc w Gcnewie, Szwajcaria; . Muzeum Etnograficznc II" Lcidcn, Holandia: - Muzcum Etnogralicznc wc frcihurgu 13resgajskim. Niemcy; �246 - Muzeum Narodowe w Szczecinie, Polska; - Narodowe Muzeum Etnograficzne w Kopenhadze, Dania; - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Polska; - Rutgers Univcrsity w New Jersey, USA; - SI. Paul Science Museum w SI. Paul, Minnesota, USA; - Science Museum Milwaukee w Milwaukee, Wisconsin, USA; - Smithsonian Institution w Waszyngtonie, USA; - University of Alberta w Edmonton, Alberta, Kanada: - University of Illinois w Urbana Illinois, USA; - University of Washington w Scattle, Washington, USA; - Uniwersytet w Oslo, Norwegia. (IV) Kolek~ja V. Kozaka Z inicjatywy B. Maikina, Glenbow Muzeum zakupiło ogromną kolekcję zebraną przez Czecha, Vladimira Kozaka, przez wicie lat mieszkającego w Brazylii, który wiclokrotnic, w końcu lat 40. i 50. odwiedzał rozmaite indiańskie ludy Brazylii. Zbiory te mają ogromną wartość dokumentacyjną i poznawczą (ok. 1.700 eksponatów etnograficznych, kilkaset portretó\v Indian z różnych ludów w typowych strojach i ozdobach - rysunki kredką. akwarele). (b) ZBIORY MUZEALNE INNE NiŻ POŁUDNIOWOAMERYKAŃSKIE Zbiory o charakterze etnograficznym: - Field Museum of Natural History w Chicago, USA, zbiory z Melane;;o;ji,ok. 200 sztuk przedmiotów codziennego użytku ludu "Big Namba", wyspa Malekula (Nowc Ilcbrydy, obecnie Rep. Vanuatu), nieliczne obiekty z wyspy Viti Levu (Fidżi): - Glenbow Museum Calgary, Alberta, Kanada, zbiory z Maroka (ok. 200 cgzcmplarzy ol.dób, biżuterii, tkanin. ceramiki, głównie zebranej wśród Berberów Środkowego Atlasu) i I. Polski (ok. 500 obiektów. jak szopki krakowskie, obrzędowe maski żywicekich przebicrańców - zebrane przy udziale J. Karnockiego ~ ceramika stroje, tkaniny): - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria, zbiory z Polski (kilkasct eksponatów. w tym szopki krakowskie) i Bułgarii (ok. 100 sztuk ceramiki). Zbiory archeologiczne (wyłącznie Kolumbia i Ekwador): - Glenbow Museum, Calgary, Alberta, Kanada: - Muzeum Archeologiczne w Krakowie. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Polska; - Muzeum Etnograficzne w Bazylei, Szwajcaria: - Muzeum Etnograticzne w Poznaniu. Polska: - Muzeum Etnograficzne w Wiedniu. Austria: - Muzeum Etnograticzne we Freiburgu Bresgajskim. Niemcy: - Muzeum Instrumentów Muzycznych, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Polska. Zbiory zoologiczne: zbiory entomologiczne: - American Museum ofNatural Ilistory w Nowym Yorku, USA. 1940-1994: - BerniceBishop Museum w Honolulu, Hawaje, USA. 1955, 1962: - California Academy of Sciences w San Francisco. Calilarnia. USA. 1948-1949: - Field Museum ofNatural History w Chicago, USA. 1960-1982: - Instytut Zoologii PAN w Warszawie, Polska: - Muzeum Przyrodnicze w Bazylei. Szwajcaria, 1989-1990: - Smithsonian Institution IV Waszyngtonie, USA, 1945-1946: - University of Indiana w Bloomington, Indiana, USA, 1960-1963: - Zakład Entomologii University ofCalifornia w Berkeley. Kaliti)rnia, USA. 1955: zbioQ' herpetologiczne: - American Museum ofNatural History w Nowym Yorku. USA. 1969-1994: - California Academy of Sciences w San francisco, USA. 1968: - Departamento de Zoologia Secrelaria de Agricultura (ohccnie Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu w Sao Paulo) w Sao Paulo. Brazylia. 1962-1965. �247 (c) WYSTAWY, NA KTÓRYCH PREZENTOWANO INNE MATERIAŁY DOKUMENTACYJNE ZEBRANE EKSPONATY, ZBIORY, LUB PRZEZ BORYSA MALKINA I.. ,Indianie Ameryki Poludniowej z fotografii i zbiorów Borysa Maikina", Muzeum Etnograficzne w Krakowie. 1976 (informator z katalogiem fotografii, tekst B. Malkin), ok. 200 fotografii czarno-białych. kilkadziesiąt obiektów; la. Tytuł j.w .. Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1984, (informator autorstwa M. Zaehorowskiej). liczba obiektów: ok. 300: 2.. .Indianie lasów tropikalnych". Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 1992. liczba obiektów: ok.500; 3. "Wśród Indian Ameryki Poludniowej", Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 1992, (folder autorstwa B. Maikina), liczba obiektów: ponad 100 (zbiory prywatne oraz eksponaty wypożyczone z Muzeum Etnograficznego w Krakowie). wystawa bogato ilustrowana czarno-białymi fotogramami z Muzeum w Krakowie; 3a. Tytul j. w .. Muzeum Pojezierza Lęczyńsko- Włodawskiego we Wlodawie, 1993, folder i obiekty: j. IV.: 4.. ,Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów'" Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, 1992. (katalog pod red. J. Jaskulskiego), liczba obiektów: kilka, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie: 4a. Tytulj.w .. Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu. 1993. katalog: j.w .. liczba obiektów: kilkanaście. ze zbiorów Muzeum Instrumentów Muzycznych Oddziału Muzeum Narodowego w Poznaniu i prywatnych: 5. "Polskie opisanie świata". Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu, 1995 (informator autorstwa J.Jaskulskiego), liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie; 6.. ,Zwierz<;la Ameryki Poludniowej". Muzeum Ewolucji PAN Warszawa. 1995, liczba obiektów: ok. 30. ze zbiorów prywatnych: 46 fotogramów barwnych autorstwa B. Maikina; 7. Wystawa prezentująca dżunglę tropikalną Ameryki Południowej, Muzeum Przyrodnicze PAN w Krakowie. 1995. liczba obiektów: ok. 20, ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Aneks III (a) PUBLIKACJE BORYSA MALKINA - '\-Iexican Ftprlrilllenl, "Pacific Discovery" I (2), 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Trails 0111 ofTripoli. "Pacific Discovery" I (6). 1948, California Academy of Sciences, San Francisco. lJSA. - Sa/wran ('on/ras/s. "Pacilic Discovery" 2 (2). 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA . • Nigerian Odyssey .. '/'acitic Discovery" 2 (4), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. • Clouds Over ('ameroons. "Pacific Discovery" 2 (6), 1949, California Academy of Sciences, San Francisco, USA. - Passage /0 sao Tome. "Pacific Discovery" 3 (5), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Doryline Dragne/. "Pacitic Discovery" 3 (6), 1950, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/a Repor/ .. .Pacific Discovery" 4 (5), 195 L California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Afi'iw 5;oll/h.. .Pacific Discovery" 5 (4), 1952, California Academy of Sciences, San Francisco. USA. - Ango/an Species of Mach/o/es (('o/e op/era. ('o/vdidaeJ, "Publicacao Cultural do Compania dos Diamantcs dc Angola" 15. 1952. Luanda. Angola. - African .~iJecies of ,Ilach/o/es (Co/eop/era. Co/vdidaeJ, "Revue Zoologique et Botanique Africainc" 1951, Bruksela, Belgia. �248 - Seri Ethnozoology. A Preliminary Report. "Davidson Journal of Anthropology"' 2 ( I), 1956, Seattle, USA. - Sumu Ethnozoology: Herpetological Knowledge, ,.Davidson Journal of Anthropology" 2 (2). 1956, Seattle, USA. - Cora Ethnozoology. Herpetological Knowledge. A Bia-Ecological and Cross-Cultural Approach, "Anthropological Quarterly" 31 (2). 1958, Washington D.C.. USA. - Wśród Indian Seri, "Poznaj Świat" 9 (82). 1959, Warszawa. - Sierra Madre Nayarit, "Poznaj Świat" II (84), 1959. Warszawa. - Na Wyspach Banksa, "Poznaj Świat" 12 (85),1959. Warszawa. - Na tropach ludo:':erców z Malekuli, "Poznaj Świat" I (86). 1960. Warszawa. - U Indian Sumu. ,.Poznaj Świat" 2 (87), 1960, Warszawa. - Nad Rio Araguaia, "Poznaj Świat" 3 (88), 1960. Warszawa. - Wśród Czakobów. "Poznąj Swiat"' 2 (99), 1961. Warszawa. - Araguaia po raz drugi. "Poznąj Swiat'· 9 (106), 1961, Warszawa. - Seri Ethnozoology. Occasional Papers of the Idaho State College Museum, no. 7. 1962. 1'0catelo, USA - W dorzeczu Ucayali. "Poznąj Swiat" 4 (113), 1962, Warszawa. - Na Ziemi Ognistej, "Poznaj Swiat'· 5 ( 114). 1962. Warszawa. - W amazońskich selwach. "Poznaj Swiat" 9 (118). 1962. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (I): fvlós Ajllenl, "Poznaj Swiat" 2 (135). 1964. Warszawa. - Wyspy Robinsona Cruzoe (2): Mas A Tierra .. ,Poznaj Świat" 3 (136). 1964. Warszawa. - Przy ujściu rzeki lviaroni, "Poznaj Swiat" 5 (138). 1964. Warszawa. - Wśród Indian w Gzt}anie - Dyana. "Poznaj Swiat" 6 (139). 1964. Warszawa. - W dżunglach Rio Gurupi (I), "Poznaj Swiat" 9 (154). 1965. Warszawa. - W d:':unglach Rio Gurupi (2). "Poznaj Swiat" 1O (155). 1965. Warszawa. - Indianie Tzdama, .,Poznąj Swiat" 4 ( 173). 1967. Warszawa. - Gran Clwco (I): Nad Rio Parapeti, "Poznąj Swiat" 5 (174). 1967. Warszawa. - Gran Chaco (2): Nad Rio Pilcomayo, "Poznaj Swiat'· 6 ( 175). 1967. Warszawa. - Z La Paz do Cusco, "Poznaj Swiat" 8 (177), 1967. Warszawa. - Machu Picchu, ,.Poznąj Swiat" 9 (178), 1967, Warszawa. - Nad rzeką Tapirape, .,Poznaj Swiat" 10 (179). 1967. Warszawa. - Coto Doiiana, "Poznaj Swiat" 6 (187). 1968. Warszawa. - Na Antylach (I): Cura<;ao. "Poznaj Swiat" 7 (188). 1968. Warszawa. - Na Antylach (2): Bonaire. "Poznaj Swiat" 8 (189). 1968. Warszawa. - Na Antylach (3). Saba .. ,Poznaj Swiat"' 12 (193). 1968. Warszawa. - Na Antylach (4): Saint Eustatius i Saint Alartin, "Poznaj Świat"' I (194). 1969. Warszawa. - Na Antylach (5): Dominika i Saint Kills ••. Poznaj Świat" 2 (195). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (I): Sierra de Perija. ,.Poznaj Swiat"' 8 (201). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (2): W śródgórskiej dolinie. "Poznaj Swiat" 9 (202). 1969. Warszawa. - Wśród Indian w Kolumbii (3): Na pólwyspie Guajira. "Poznaj Świat" II (204), 1969, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (I): Nad Rio San .Il1an. ,.Poznaj Świat"' 3 (208). 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (2): Streptomycyna i czary .. .Poznaj Świat" 4 (209), 1970, Warszawa. - Między Kordylierą Zachodnią a Pacyfikiem (3): W indiańskich cha111pach. "Poznaj Swiat" 5 (210), 1970, Warszawa. - fagua znad rzeki Loreto-Yaczi. "Poznąj Swiat" 4 (233). 1972, Warszawa. - U Kofanów, "Poznaj Swiat" I (242), 1973. Warszawa. - Cuna ... Poznąj Świat" 8 (249), 1973, Warszawa. - Rio Saija, "Poznaj Swiat" II (252), 1973. Warszawa. �249 - Noanamó Fishing. Dip Nel. "Etnologische ZeitschrifC' no. l. (Fcstschrift Otto Zerries), 974. Zurich. Szwajcaria. - U Indian rukuna po ra:: drugi. "Poznaj Świat'" 4 (257), 1974, Warszawa. - Indianie Xuara. "Poznaj Swiat" 7 (260). 1974. Warszawa. - (J Indian Axuara .. J)oz~aj Swiat'" 10(263), 1974, Warszawa. - U Indian Witoto i 8ora, "Poznąj Świat" 12 (265), 1974. Warszawa. - A Dangerously roxie New Frog (Phyl!obates) Used by Ihe Embera Indians of Weslern Colomhia, wilh f.)iscussiol1 o{Rlow Gun Fabrication and Darl Poisoning, "Bulletin ofthe American Museum orNaturai History" 161 (2). 1978. New York, USA (z Myers C.W .. Daly .J.W.). - Tierradenlro. "Pozm~j Świat"· 5 (318). 1979. Warszawa. - /\'uraghi. ,.Poznaj Swiat'· II (324), 1979. Warszawa. - I ("of{m: Czworo e cerbollane, "Geodes", II (6). 1980, Mediolan, WIochy. - Rodos ::imą. ,.Poznaj Swiat" 3 (340), 1981. Warszawa. - I(vspa llipokralesa. ,.Poznaj Świat" II (348), 198 L Warszawa. - II pune dogli Indii. ,,(,eodes", IV (9). 1982, Mediolan, Włochy. - GOIlIera.. .Poznaj Swiat'· 3 (353). 1982, Warszawa. - Sumas. "Poznaj Swiat" 2 (385). 1985. Warszawa. - ,\'ullański karawanserąj .. .Poznaj Świat" 10 (393). 1985, Warszawa. - 'v(ljjadowids::u :':aha.~wiala. "Aqua-Ter" I (3). 1992, Warszawa. -I.my f)es::cOIve "'mel~vki Poludniowej (e::. I), ..Aqua-Ter" 2 (3). ł 993. Warszawa. - I.my /)es::cowe ./mel:vki PoludniOlvej (c::. If), "Aqua-Ter" J (7), 1994. Warszawa. - !-asl' /)es::cmve .·Imelyki Poludniowej (c::. III), "Aqua-Ter" 2 (8), 1994. Warszawa. - Indianie. :':ahy i owady. -lO luI wypraw elnograjic::nych i pr::yrodnic::ych do Ameryki Poludniowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa (w druku) (b) RECENZJE KSIĄŻEK - M. Flavin. l3fack and While .. .Pacitic Discovery" 3(4). 1950. Caliłornia Academy of Sciences. San Francisco, USA. - Anlhropology Toduy, cd. A. Kroeber. "Pacitic Discovery" 3 (3), 1959, Calitornia Academy of Sciences. San ł'rancisco. US!\. - R. Maurrais, /.ielone pieklo .. .Poznaj Świat" 6 (175), 1967. J Aneks IV DOKUMENTALNE FILMY ETNOGRAFICZNE NAKRĘCONE PRZEZ BORYSA MALKINA DLA lNSTlTUT FOR DEN W1SSENSCHAFTLlCHEN FILM W GETYNDZE - Noanam{\ - Extraction of Dye and Hody Painting, prod. 1968; 5,5 min. - Noanama - Making a Bark Cloth. prod. 1968; I I min. - Noanama - Plaiting a Fire Fan. prod. 1968; 7,5 min. - Noanam{\- Making a Gourd Dish and Gourd Strainer. prod. 1969; 5.5 min . . Noanama -- Making a Pot Used as House Decoration. prod. 1969; 18,5 min. - Noanamii -- Prcparation or an Unfermented Maize Drink, prod. 1969; 5 min. - Coflm - Making a Blowgun. prod. 1970; 16 min. - Cofan - Making a Spear. prod. 1970; 5,5 min. - Cofan - Manioc Processing. prod. 1970; 7 min. - Cotan - Plaiting a Manioc Press .,lipiti", prod. 1970; 6 min. - Tucuna - Making Bark Cloth. prod. 1970; 6 min. - Witolo- Manioc Processing, prod. 1970; 7 min. - Witoto - Plainting a Manioc Press "tipiti", prod. 1970; 7 min . . Collm - Making a Cooking Pol. prod. 1971; 9 min. - coam - Making a Necklace from Peecari Teeth. prod. 197 J ; 4.5 min. - Cotan - Preparation orthe Stimulant Drink .,yoko". prod. 1971; 3 min. - Embera - Making a Blowgun and Application of Poison to the Dart, prod. 1971; 19.5 min. - Noanam{\ - I':xlracling Juice from Sugar Cane, prod. 1971; 7 min. - Shuara (.livaro) - Fishing with Drugs (Root of..barbasco'"). prod. 1971: 6,5 min. �250 - Shuara (Jivaro) - Making a Cooking Pot. prod. 1971: ł2.5 min. - Shuara (J ivaro) - Making a Feather Headdress, prod. 1971: 9 min. - Shuara (Jivaro) - Making a Musical Bow, prod. 1971: 5 min. Marius= Kairski. KONFERENCJA Janus= .Jaskulski ..LUDY TUBYLCZE - WYMIARY PARTNERSTWA" WARSZAWA.14-l5.05.1999 W ramach "Dni kultury ludów tubylczych świata" (14-16 maja 1999). /Organizowanych w Warszawie przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Koło Naukowe KEiAK UW odbyła się konleren~ja poświęcona problcmatycc obccnej sytuacji oraz przyszłości rdzennych mieszkańców poszczególnych kontyncntÓw. Godny uwagi jest fakt, iż pomysłodawcami. a zarazem głównymi realizatorami tcgoż przedsięwzięcia byli Jarosław Derlicki i Wojcicch Lipiński - studenci KEiAK UW. Udało im się zdobyć wsparcie finansowe w Radzie Konsultacyjnej ds. Studcnckicgo Ruchu Naukowego UW. Fundacji im. S. Batorego. Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministcrstwa Kultury i Sztuki. W czynnościach organizacyjnych pomogły Instytut Archeologii i Etnologii PAN oraz Galeria ..Zachęta". Państwowe Muzeum Etnograticzne w Warszawic u/yczylo sali. w której odbywała się konferencja. Podczas dwudniowych obrad 21 prelegentów zaprczcntowało swoje spostrzc/cnia i wyniki badań w 9 sesjach tematycznych. Obrady otworzyłjcden z organizatorów konferencji. Jarosław Derlicki. 1'0 krótkim powitaniu gości poprosił o poprowadzenie pierwsz~j części obrad prof dr. hab. Lcszka Mroza (KEiAK UW) . .lako obszerne wprowadzenie w problematykę tubylczości planowano dwa wystąpienia: prof. dr. hab. S. Szynkiewicza (JAiE PAN) oraz mgr. P. Trzcińskiego (IS UW). Ze względu na nieobecność drugiego z wymienionych refcrcntów słowo wstępne wygłosił prof. L. Mróz. stawiąjąc szereg pytaI1 roboczych dotyczących kryteriów jakie mają wyznaczać pojęcie tubylczości oraz możliwości i zakres jego stosowania. Problematykę tę kontynuował w swoim wystąpieniu prof. Sławoj Szynkiewiez wskazując m.in. na powiązania i różnice między ruchami ludów tubylczych oraz ruchami chłopskimi. które stawiają za cel walkę o swoje prawa oraz na próby pozytywnych dzialaI1 na rzecz ludów tubylczycb. które w specyficznych sytuacjach mogą stać się przyczyną degradacji kulturowej i fizycznej społeczności. Kolejna sesja poświęcona została ludom Australii i Oceanii. Prowadzenie dalszego loku obrad zostało przekazane dr. hab. R. Vorbrichowi (IEiAK UAM). Pierwszy glos zabrał dr Wojciech Bęben (KEiAK UW). Na początku wystąpienia postawił pytanie: czy w ogólc mo/na obecnie mówić o istnieniu prawa zwycząjowego oraz jakie trudności wynikają I. konfrontacji praw zwycząjowych z prawcm państwowym') Następnie autor przedstawił sytuację w jakiej znalazło się prawo zwycząiowe spoleezności tubylczych z Nowej Gwinei oraz Aborygen<"lw australijskich. Współczesna sytuacja ctniczno-kulturowa Polinezyjczyków z Polinezji Francuskicj była przedmiotem rozważań Rocha Jakuba Olearskiego (IEiAK UAM). Po obszernym zarysie historycznym spokczności. autor przedstawił swoje spostrzeżenia z badaI1lerenowych. Pierwszy dzień obrad został zakończony wystąpieniem dwóch prelegentów w ramach sesji afrykaI1skiej. Ogólny zarys problematyki ludów rdzennych na kontynencie afrykańskim zaprezentował dr Maciej Ząbek (Instytut Krajów Rozwijających si~ UW). Uwypuklił on kwestię marginaliz.acji spoleczności tubylczych. Kontynuację rozważań zaprezentowanych przcz dr. M. Ząhka stanowiło wystąpienie dr. hab. Ryszarda Vorbrieha. Autor opisał obecną sytuacj~ grupy Kirdi z Północnego Kamerunu częstokroć odwołując się do przcmian etnicznych. jakic zachodziły na omawianym obszarze w przeszłości. Na takim tle omówił rolę rozwijąiąccgo się ruchu Kirditude oraz trudności na jakie napotykąjąjego przedstawiciele wc współczesnym Kamerunie. W drugim dniu konfercncji rolę prowadzącego ponownie objąl prof. L Mróz. �251 Planowany harmonogram dnia został zmieniony ze względu na wystąpienie mgr. Pawła TrzcińsJ..icgo (IS UW). Przedstawione przez niego rozważania nad problemem tubylczości jako idcologii i ohiekcie prawa stanowiły uzupełnienie dyskusji przeprowadzonych poprzedniego dnia. Kolejna prclegentka. mgr Joanna I.ewicka (PSPI) omawiala charakter i przebieg indiańskiego Świ,,:tego hicgu na rzeC/. ziemi i życia. Duchowy charakter tego cyklicznego wydarzcnia sprawił, iż jest ono traklOl~anc jako jeden 7.elementów bt;dących wyrazem panindiańskości na obszarze Ameryki Północnej. Nast,,:pne wystąpienie dotyczyło Indian Równin - Crow. Przemysław Bartus7.ek (PSPI) starał sit; zilustrować dzisicjsze problemy z jakimi borykają się Crow w odniesieniu do szeroko prz.edstawionych dziejów grupy. Sesi.; poświycoll<\ Ameryce Poludniowcj rozpocząl dr Mariusz Kairski (IEiAK UAM). Oma\\iając prohlematyk,,: grup żyjących w izolacji kulturowej na obszarze Amazonii poruszył m.in. kwesti.,: hraku idei. które przedstawiałyby wizję rozwoju grup izolowanych oraz zerwania transmisji kułturowcj w owych grupach. którc zetknęły się ze ..światem zewnt;trznym". Nawiązując do poprzednika dr Marek Wolodźko (IS AR, Olsztyn) skoncentrował się na działalności prozelitycznej \~śród spo!cczności zamieszkujących Amazonię. Podczas dwóch kolejnych prezentacji mgr Alicja Pasek (ILiAK UAM) oraz mgr Ewa Prądzyńska (Muzcum Narodowc \\. Szczecinie) przedstawiły aktualną sytuację etnokulturową Indian Kofan zc wschodnicgo Ekwadoru oraz zarys dzialalności misyjnej w tej grupie prowadzonej przez czlonkliw Summa Institutc of Languages. Prowadzcnic ohrad dmich sc~ji azjatyckich przcjął dr M. Kairski. Problematykę łudów tubylczych w Indiach podj<\ł w swoim wystąpicniu dr Dagnoslaw Demski (IEiAK PAN). Glównym \\ątkiem wypowicdzi hyło ukazanic różnic i cech wspólnych ludności plemiennej i chłopskiej na przykładzic grupy Warli z indyjskicgo stanu Maharasztra. Następny zabral głos mgr Przemysław Hinca (ILiAK UAM). Rdercnt omówil trudności jakie napotykają plemienne społeczności pastcrskic na ohszarze Ilimaląjów indyjskich w odniesieniu do sytuacji zaistniałej po tragicznym trzt;sieniu ziemi w północnej cz..,:ści stanu Uttar Pradesh. Pracownik poznańskiego oddziału IEiAK PAN. mgr Rafał Bcsztcrda. ząiął się obrazem współczesnych zmian wśród Kanaurów ze stanu flimachal Pradesh. Prohlem rozpatrywany był w odniesieniu do zmian gospodarczych. które staly się hodh:cm do wiciu przeohrażeń społecznych z.aistniałych w omawianej grupie. Druga sesja azjatycka w główncj mierze dotyczyła obecnej sytuacji uchodźców tybetańskich w Indiach. Organizacj;; i funkcjonowanie osiedli uchodźstwa tybetańskiego w indyjskich Himalajach om(miła mgr Anna Urhariska (fAiEK PAN). Swoją wypowiedź poparła nąinowszymi danymi statystycznymi oraz własnymi obserwacjami z tegorocznych badań terenowych. W wystąpieniu Agnieszki Oleśkowicz-I'opicl (IEiAK UAM) poruszona została kwestia postrzegania zachodniego stylu i.ycia \\śród mlodcgo pokolenia Tybetańczyków pozostających na uchodźstwie w Indiach. Scsja dotycząca ohsl.aró\\· Syhcrii i Arktyki. obejmująca cztery wystąpienia. kończyła dwudniowe ohrad~. Ogólną sytuacj.,: elnokulturową poszczególnych ludów Arktyki zamieszkujących Europ,,:. Azj;; oraz oha kontyncnty Ameryki zaprezentował dr Piotr Klatkowski (IEiAK UAM). rematyka zawt;i.ona już tylko do jedncj społeczności była kontynuowana przez prof. dr hab. Ewę Nowicką (IS UW). Na prl.ykladzie Koriaków autorka przedstawiła kształtowanie się elementów tożsamości etnicl.l1cj w konfrontacji l. postrzeganiem ich przez społeczności sąsiadujące, takie jak Itelmcni luh h\enkowie. Kolejny prelegent Lukas/. Smyrski (KEiAK UW) przeprowadził zwięzłą analizę proccsu kształtowania się tożsamości na obszarze południowej Syberii. Natomiast Wojciech Lipiński (KFiAK UW) omówił problcmy stojące przed stowarzyszeniem Małych Ludów Północy. tworzonym przcz. 26 grup zamieszkujących Jakucję. Konli;rcncję z.akoliczył Jarosław Derlicki dziękując uczestnikom obrad. Zaznaczył, iż podczas dyskusji nic zdołano zdcłiniować określeń ..tubyłezość" czy "rdzenność". ałe zdano sprawę z wiciu terminologicznych nicjasności. W perspektywie wielu wystąpień okazało się. iż problematyka tub~ łezości I.rói.nicowana jest regionalnie. bowiem każdy prelegent przedstawiał ją uwypuklając odmienne krytcria. Podsumowując obrady .I. Dcrlicki stwierdził, ił. kwestię tubylczości powinno si;; odnosić indywidualnie do każdej społeczności z osobna. �Atutem tego spotkania była możliwość zapoznania się z temalyką prac prowadzonych w różnych ośrodkach antropologicznych w kraju. Należy zatem mieć nadzi<:ję. ż.: konf.:rencj.: o podobnym charakterze będą się odbywały cyklicznie, co zapewn.: przyspi.:szy wymianę doświadczeń w środowisku etnologów zaangażowanych w problematykę ludności tuhylcz.:j różnych regionów świata. l)r~('myslaH' !linea KATEDRA ETNOGRAFII/ANTROPOLOGII UNIWERSYTETU W SANKT PETERSBURGU - WAŻNY OŚRODEK KSZTALCENIA ETNOLOGÓW W ROSJI W roku ł964. kiedy po raz picrwszy przyjechałem do ZSRR i dotarłem do ówczesnego Leningradu, nie było tam uniwersyteckiej kat.:dry etnografii. Krótki wyjazd z rami.:nia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturow.:.i UAM do S. Petershurga \V dniach 10-17 cz.:rwea 1999 roku. drugi mój pobyt w tym mieście. znalazł jUl. oparcie w działająecj na tamtejszym uniw.:rsytecie Katedrze. Za pomoc i zainteresowanie dziękuję kierownikowi Kat.:dry pror. A. W. Ciadło oraz prof W. J. Gusiewowi. Uzyskałem nic tylko możliwość zapomania sit; z nie znanym mi dotąd ośrodkiem etnologicznym. Przekonałem się, Ż.: na terenie. na którym dotąd wi.vano uprawianie etnologii raczej z instytutami Akademii Nauk, pojawi/o się siln.: dąż.enie do umocnienia i rozszerzenia dzialnlności i liczby uniwersyteckich katedr etnologii/etnogralii. Innym. nieznanym mi dotąd elementem w obrazie etnologii w Federacji Rosyjskiej. jesl li/ialalność Slowarzyszenia Etnograf(l\\' i Antropologów Rosji (Assocjacija etnografo\\ i antropologow Rossii). utworzonego w roku 1991. przełamująecgo hariery instytucjonalne dziel,\ee etnograli')\\; i tWllr/ącego możliwości dyskusji. m.in. nad rozwojem uniwersyteckiego kształcenia etnograli'm. Przez długi okres na ogromnej przestrzeni Związku Radzieckiego pracowaly jedynie d\\a uniwersyteckie ośrodki etnograficzne. Były to Katedra Etnografii I Jniwc:rsyldu Moskiewskiego. którą przez długi okres kierował S. J\. Tokariew. zastąpiony póiniej przez Ci. Markowa i W Pimiellowa oraz Z<iklad Etnografii Uniwersytetu w Tbilisi. którego załoiycidem i widoletnim kierownikiem był G. Czitaja. Obydwa te ośrodki przygotowywały etnograli.iw w ramach specjalizacji na Wydziale Historycznym: w Thilisi bylo to studium archeologii. etnogralii i historii sztuki. na którym speejalizaej<; w zakresie etnografii wyhierano po lrzecim roku studiów. Jakiż kontrast z sytuacją w Polsce z jej licznymi. od dawna. katedrami i instytutami etnologio.nymi. Na wielu innych uniwersytetach w ZSRR wykladano etnogratit; jedynie jako naukt; ponlOcnicz'l historii. koncentrując sit; przede wszystkim na historii spokczelistwa pierwotnego. I~rak etnografów z wykształceniem spccjalistycznym. dotkli\\y \V republikach z.\\i'Vkowych. uz.upcłniano doksztaleąiąc glównie historyków i filologów na aspiranturach \\ ośrodkach Akademii Nauk. najcht;tniej w Moskwie i Leningradzie. Katedra Etnografii i Antropologii na Uniwersytcei.: w Leningradzie powstała w roku 1968. W historii Uniwersytetu poprzedzały ją wykłady z etnologii L. J. Szternherga. W. Ci. Bogomza iD. K. Zielenina ... prywatnego" docenta na Uniwersytecie jeszcze sprz.eJ I wojny światowej. Uniwersyteckie kszlałeenie etnogratiiw przerwano jednakże w Leningradzie na pocz'ltku lal 50. Wznowienie studiów etnograficznych i utworzenie Katedry "tnogralii w roku 1968 hylo dz.idem Rudol f'a rerdynandowicza !tsa ( 1928-1990). Tragiczne było dziecir'lstwo tego uczonego. Urodził sit; w rodzinie estor'lskiego emigranta politycznego z ówczesnej Estonii. który w ZSRR kierował powiall)w,\ Cl.c-Ka. W roku 1937 rodzice jego zostali areszlowani: ojciec rozstrzelany. a matka osad/Ona \\ ohozie. Rudolf' wraz z hratem zostali wziyci do domu dziecka. W roku ł 944. ściągnit;ty z domu dziecka. staie sit; słuchaczem kursów aktywu komsomolskiego przy Komitecie Centralnym KOlllunistyuncj Partii Estonii. organizowanych pod Leningradem. St'ld /Ostał skierowany do zajt;tego przo Armit; Czerwoną Tallina. w którym tworzy szkolne organizacje komsomolskie. Oddclegowany na studia uniwersyteckie do Leningradu. specjalizuje się w historii Chin i innych kraj\lI\ Dalekiego Wschodu na Wydz.iale Wschodnim. �253 1'0 zakOliC/ćniu studió\\ nic wyjeżdża, jak inni z jego roku, do Chin. Przeszkadza pochodzenie, jest przecież synćll1 ..\\Toga ludu'". Nie pomaga list napisany do Stalina. Jak sobie radził, wc wszystkidl tych latach. ze stosunkiem do rodziców? Ostatecznie znajduje pracę w bibliotece Wydzialu Wschodniego Uniwasytctu. W roku 1952 przyj<;ty został na aspiranturę w Instytucie Etnogratii AN ZSRR. po jej zakończeniu staje si~ jego pracownikiem. W roku 1968 zatrudniony został na Uniwersytecie, gdzie na pustym micjscu tworzy Katcdrę, zresztą z poparciem J. Bromkja, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii AN ZSRR. Związków z Instytutem jednak nie przerywa i w roku 1983 powołany zostaje dodatkowo na kierownika jego Oddziału w Leningradzie. Ważnym kićrunkiem zainteresowań naukowych R. F. ltsa był Daleki Wschód. Z tego zakresu publikuje cal y szćreg artykułów oraz książkę /fistoria etnic=na poIlIdnia Wschodniej A:ji, Leningrad 1972. Kierl)\\'anie Katedrą i dydaktyka uniwersytecka zwraca uwagę uczonego na teori~ i metodyk~ etnografii. Przygotowuje "IJrowad:enie do etnografii, wydane w Leningradzie \\ roku 1974 i 1990. Byl ponadto autorem wielu prac popularnonaukowych i. rzecz raczej wyjątkowa. utworów z z.akrcsu literatury pi~kncj. nasyconych informacjami historycznymi i etnografieznymi. I'rzedst<l\\'ienie tak stosunkowo obszernej informacji o życiu R. F. ltsa znajduje uzasadnienie nic tylko w jcgo tragicznym łosic, z.reszt,! dzielonym z wieloma z jego pokoknia w ZSRR. Związam: jest ponadto z jcgo znaczeniem w środowisku etnologicznym S. Petersburga, w którym nadal silny jest kult tego uczonego. A. W. Cladło, następca R. F. ltsa na stanowisku kierownika Katedry. napisał "Autorytet R. F. Itsa jako badacza. a także jako organizatora działalności nauko\\ej, był w latach 80. praktycznie absolutny" (A. W. Gadlo. Etnograf K jubilieju Rudolfa Fierdil/atldml'ic=a Itsa ... Sankt Pictierburgskij Uniwiersitiet"' ł 998. nr 20, s. ł I). Od roku 1992 Katedr'l Ftnogralii A. W. ('aLlło. spćcjalista \\ zakrcsic i Antropologii Uniwersytetu ćtnologii Kaukazu. Katedra w S. Petersburgu zatrudnia obecnie kieruje prof siedmiu pra- cO\\ników na pelnych dalach i kilku innych na cz\=ściowych. Na studiach dziennych, wieczoro\\ych i zaounych kvtalci si~ ok. IW studentów, studiujących pięć, a na studiach wieczorowych i zaoc.mych vcść lat. Program studiów ohejmuje dużą liczbę obowiązkowych zaj\=ć. nie tyko l. zakrćsll ctnogralii!ctnologii ale również dyscyplin pokrewnych (li.llklorystyki, socjologii, psychologii. lingwistyki) i tradycyjnie związanych z etnologią. takich jak antropologia fizyczna. Przedmioty ćtnologiunć to. poza" Wprowadzeniem do etnografii". także kursy etnografii kontynentalnej i regionalncj. historii dnogralii krajowej i zagranicznej. sztuki ludowej, z metod badali tcre\ll)\\'~ch. rozbudowanc I.aj~cia ze hódloznawstwa etnograticz.nego. w tym z archiwistyki i nllućalnictwa dnografieznego. sćminaria. Ostatnio. tytulem eksperymentu, wprowadzono przedmiot .. Melody kombinatoryczne i statystyczne w etnogralii". Obowiązują praktyki micsięcznć po kai.dym roku studi{)\v, zarówno (acnowe, jak i muzealne. W ramach Wydziału Historycznego. którego cz~ści'ljćst Katedra. prowadzona jest takż.e aspirantunL kończąca niem stopnia kandydata nauk (pięć micjsc dla etnograf{)w), a także "doktorantura", na uzyskanie stopnia doktora nauk. stanowiącego odpowiednik naszej się uzyskapozwalająca habilitacji. Katedra, podohnić jak cały Uniwersytet. pracuje w trudnych warunkach lokalowych (niedostakk pomieszczdl i potrzehy remontowc) oraz braku środków linansowych. Wynagrodzenia pracO\\I1ikó\\ i stypcndia sludent{)\\· są bardzo niskie. a obciążenia dydaktycz.ne kadry nauczającej kilkakrotnić wyi.s!.ć od obowiązujących na naszych uniwasytelach. Mimo trudności. dzięki zdohy\\ariym grantom badawczym, udaje się utrzymać praktyki terenowe obowiązujące po pierl'sz.) m. drugim i trzccim roku studiów. W przeszłości praktyki te prowadzone były w różnych micjscach da\\nego ZSRR Dzisiaj, ze względu na koszty i odczuwane tendencje separatystyczne. koncentruj'l się \\ pMnocno-zachodniej Ro~ii. a w szczególności w obwodzie leningradzkim (taka na/wa nadal obO\\i<v.uje) i w pskowskim. Po praktykach każdego roku organizo\\ane S'l kon!'crcncje terenowych. Możliwości uczycieli aspirant{)\\ i poziom uniwersyteckich, pracy i studentów. Katedry ale równicż \\ środ()\\ isku. W tym zakn:sie Katedra służące określone zasohami Unogratii prezentacji i ocenie są nic tylko jakością kadrowymi i wartością i Antropologii materiałów z badań i zaangażowaniem materiałów \\ S. Petcrsburgu na- naukowych nie ma sobie �254 równych w Rosji. Na wykłady zapraszani są na Uniwersytet pracownicy Muzeum Antropologii i Elnogral1i im. Piotra Wielkiego, oddzielonego w roku 1992 od Instytutu Etnologii i Antropologii im. Miklucho-Makłaja Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie oraz Rosyjskiego Muzeum EtnogralIcznego. znanego ze starych i bogatych zbiorów muzealnych. Tu znąjduje się bezcenne archiwum Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz wielkie biblioteki. Warunki dzialałności naukowej i dydaktycznej. tworzone przez środowisko. są lepsze niż w jakimkolwiek innym mieście. Dzisiaj w Federacji Rosyjskiej. obok katedr etnologii w S. Petersburgu i Moskwie. etnologów kształcą uniwersytety w Omsku, Kazaniu i Jekaterynburgu. Powołanie katedr i studiów ctnologicznych przygotowują uniwersytety w Rostowie i Eliście. Uniwersyteckie kształcenie etnologów stało się przedmiotem konferencji specjalnie w tym celu organiz.owanych (m.in. kontcrencja ..Etnogratia a kształcenie etnograficzne" w roku 1998 na Uniwersytecie w S. Petersburgu). dyskusji na zjazdach Stowarzyszenia Etnografów i Antropologów Ro~ji oraz artykulów (por. choćby A. Eltimowa. The Stale of the Discipline in Russia. Interviews with Russian .·Inthrop%gists . .,Ameriean Anthropologist" t. 99 (4). 1997, oraz L. G. Alieksandrienkowa. Opyt priepodawanija etnografii Amieriki ... Etnograticzeskoje obozrienije" 1999, J). Rozwój etnologii uniwersyteckiej odbywa się bez wzgłędu na poszerzanie się zakresu oddziaływania innych nauk społecznych. takich jak socjologia i. dość nieoczekiwanie, kulturologia. zajmuj<tca miejsce zwalniane przez tilozotię marksistowską. naukowy komunizm i historię Partii Komunistycznej oraz korzystająca z kadr likwidowanych dyscyplin. Wzrost liczby katedr etnologii stal się moiJiwy dzięki przede wszystkim osłabieniu administracyjnego kierowania nauk<t i szerszcj autonomii uniwersyteckiej. sprzyjających rozluźnieniu relacji między liczbą miejsc na studiach a zakładaną liczbą miejsc pracy. Uniwersytety skłonne są w tej sytuacji odpowiadać na potrzeby środowisk lokalnych i młodzieży starąiącej się na studia. Popularność etnologii z kolei bierze się z poszerzcnia jej zakresu. Z dyscypliny stanowiącej przcz wiele dziesięcioleci nauk.,: pomocnicz'l historii przekształciła się. w wyniku starań etnologów rosyjskich i oddziaływań zachodnich, w dyscyplinę o różnych orientacjach teoretycznych. uczestniczącą w rozwiązywaniu złoi.onych problcmów społeczno-kulturowych i politycznych. S. Czeszko, redaktor czasopisma ..Etnograticzeskoje obozrienije". stwicrdził: ..Pierwszą rzeczą. która powinna zostać wprowadzona, to więcej katedr antropologii na uniwersytetach w całym kraju" (A Elfimow. op. cit .. s. 780). 7.hiRl1iewJasiewic:: KULT GÓRY KAlLAS I JEZIORA MANASAROWAR. WYBRANE ZAGADNIENIA Z BADAŃ WYł'RA WY ETNOLOCiICZNE.I ..KAILAS'98" Wyprawa etnologiczna .,Kailas·98" została przygotowana przez Annę Urbańsk<t z Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnołogii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu oraz przez studentów z Instytutu Etnologii i Antropologii KulturOlvej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Cclem wyprawy było zebranie materiałów do kilku tematów Iwi<tzanych z kultem mit:isca. kulturą tybetańską oraz współczesnymi przemianami w diasporach tybctańskich na terenic Himaląjów. Wyprawa trwała od 26 lipca 1998 do 17 lutego 1999 roku. Pełny udział w niej wzięły cztery osoby: Anna LJrbatiska (opiekun grupy), Agnieszka Oleśkowicz-I'opiel. Ałona Susłowa oraz Dariusz Sowul (od 26 września). Ponadto dwóch studentów. Wojciech Choros7.ewski i Marcin Wawrzyniak. przez dwa miesiące (październik. listopad 1998 roku) przeprowadzali badania jako grupa samodzielna. Badania mialy charakter sondażowy. zostały przeprowadzone w następujących mi<-:iscach: Dharamsała - McLeod Ganj w Himachal Pradesh (Indie). Leh i Choglamsar w Ladakh (stan Jammu & Kashmir. Indie). dolina Kathmandu (Nepal). rejon Kailas - Manasarovar w Ngari (Tybet Zachodni). okolice Lhasy w Tsang eryhet Centralny). dolina Yarlung (1')'- �255 bet Centralny). Darjeeling w Zachodnim Bengalu (Indie), okolice Gangtok we Wschodnim Sikkimie. Rabangla w Zachodnim Sikkimie (Indie). Ponadto grupa odwiedziła takie miejsca związane z tybetańsk'l i buddyjską kulturą, jak: Bhodgaya. Varanasi i Sarnath (stan Bihar, Indie) oraz Lumbini i Pokhara (Ncpal). Materialy zebrano do następujących tematów: kult miejsca i zjawisko pielgrzymowania \V kulturze tybetańskiej zc szczególnym uwzględnieniem góry Kailas i jeziora Manasarovar w zachodnim Tyhccie: wply\',' kultury euro-amcrykańskiej na mlode pokolenie Tybetańczyków na uchodJ.stwie i ich wyobrażenia o zachodnim stylu życia: turyści zachodni w Himalajach i Tybecie: obozy uchodźstwa tybetańskiego w Himaląjach - organizacja, funkcjonowanie i problemy współczesne: obecna kondycja świątyń buddyjskich w Tybecie: problemy społeczno kulturowe zwi,vane z sinizacją Tybetu. Cele wyprawy zostały osiągnięte. Zebrano znaczącą ilość materiałów niezbędnych do dalszych prac gabinetowych. które zaowocują zapewne szeregiem artykułów etnologicznych oraz pracami magisterskimi studentów, a także opracowaniem monograticznym. Na zgromadzony material skladają się wywiady kwestionariuszowe i rozmowy (prowadzone były po angielsku. jeśli rozmówca wladał tym językiem. lub za pośrednictwem tłumacza angielsko-tybetańskiego), notatki z obserwacji. kwerendy w bibliotekach i archiwach (Biblioteka Rządu Tybetańskiego na Uchod/.stwic. Archiwum Tibetan Refugee Camp I'.' Choglamsar - Ladakh. Biblioteka Centre for Nepalese and Asian Studies w Kirtipur - Nepal, Biblioteka Triphuvan University w Kirtipur - Nepal. Archiwum Tibet House w Kathmandu - Nepal. Archiwum Tibetan Handicraft Centre \\. Lalitpur - Nepal. Archiwum Tibetan Youth Club w Darjeeling - Indie. Archiwum Tibetan Settlement w Rabangli - Indie). wreszcie tilmy i przeźrocza. Zebrano również dużą ilość materiałów drukowanych lokalnie i rozprowadzanych w diasporze tybetańskiej. Przy okazji przepro\\adzania badań na określone tematy, zebrano wiele informacji dotyczących zagadnień pokrewnych. W tym omówicniu zasygnalizuję jeden z tematów, a mianowicie: kult Góry Kailas i Jeziora Manasarowar. Wywiady na temat kultu miejsca. prowadziłam w Tibetan Refugee Centre w Choglamsar i wśród Tybetańczyków z tzw. społeczności rozproszonej w Leh - Ladakh, w Tibetan Handicraft Centre w Lalitpur - Nepal. w rejonie Góry Kailas (tyb. Kang Rimpocze) i Jeziora ManasarO\var (tyb. Tso Mapham) - Tybet, w Tibetan Refugee Centre w Darjeeling - Indie, \\ Gangtok i w Tibetan Settlement w Rabangli - Sikkim. Wyprawa zakończyła się w lutym 1999 roku, materialy są w trakcie opracowywania. Już teraz można stwierdzić. że konieczne są kolejne. pogłębione badania dotyczące kuhu Kang Rimpocze i Tso Mapham. szczególnie w okresie szczytu pielgrzymkowego. tj. w mąiu - czerwcu dla TybctańCl.yków OT<lI IV sierpniu - wrześniu dla Hindusów. W 1998 roku. ze względu na tragiczne IV skutkach lawiny błotne. które pochłonęły ponad trzysta ofiar. w tym większość indyjskich pielgrzymów, nic bylo mi dane uczestniczyć w hinduskiej yalrze (pielgrzymce). Le względu na okoliczności władze indyjskie przerwały pielgrzymkę. Dotarłam do góry 19 października, w okresie, kiedy już tylko pojedynczy Tybetańczycy odbywali khorę (okrążanie świętego miejsca). spiesząc się przed nadejściem zimowych opadów śniegu. Udało się szczęśliwie przejść trasę wokół góry tuż przcd opadami śniegu. Góra Kailas (6714 m n.p.m.). po tybetańsku zwana Kang Rimpocze (Śnieżny KI"inot), znajduje się w południowo - zachodnim Tybecie, w prowincji Ngari, na terenie ChiI1skiej Republiki Ludowej. Na południe od niej rozciąga się Jezioro Manasarowar, po tybetańsku Tso Mapham. Góra i jezioro należą do naj świętszych miejsc dla hindusów, dżajnistów i Tybetańczyków. zarówno z blin. jak i szkół buddyjskich. Góra Kailas utożsamiana jest z mityczną Górą Meru występującą już w hinduskiej "Vishnu Puranie" 200 lat przed Chr.. której korzenie sięgają tradycji sumeryjskiej. Meru tu serce azjatyckiej kosmologii religijnej. to centrum świata, a-r:ismundi. pępek ziemi. miejsce. w którym powstał świat i uporządkował się chaos. Mityczny obraz Meru przedsta\\ia górę zakorzenioną w siódmym piekle. a sięgającą najwyżej położonego nieba. Cztery t\\'arzc góry. to Cltery strony świata, każdej przypisany jest odpowiedni element, kamień, i:ywiol. kolor. zwiem;. Utożsamienie góry Kailas z Meru występuje już w eposie Ramajana. Hinduska tradycja sięga więc dwóch tysięcy lat, a oddawanie czci temu miejscu i odbywanie doń �256 pielgrzymek,· zwanych yatra, znane jest od około tysiąca lat. Kailas dla hindusów to siedziba tron boga Śiwy - Niszczyciela i Retormatara. Śiwa wyobrażany jcst jako siedzący na szczycic w pozycji lotosu, nagi, medytujący, którego ciało pokryte jest popiołem. Ukazywany jest również w mniej surowej formie ze swą małżonką Parwati, siedzącą mu na kolanie. Wich: legend opowiada a przybywaniu bóstw do tego wlaśnie miejsca, by złożyć hold Siwie lub uczestniczyć w uroczystości, np. w weselu Siwy z Parwati. Góra Kailas. nazywana w literaturze "tronem bogów", "pępkiem świata", to miejsce. w którym bóstwo przybiera ziemską fi.lnnę w postaci góry. Także obszar wokół szczytu jest siedzibą bóstw. świętym miejscem. Indyjska tradycja pielgrzymowania do góry Kailas związana jest z fllktem traktowania Himaląjów w całości jako miejsca naznaczonego przez bóstwa i duchy. Kailas. ze względu na swe mitologiczne odniesienia - tron Śiwy - jest w tym przypadku miejscem najważniejszym. nąjświętszym. Potęguje to niedostępność terenu. surowość klimatu i nictypowy kształt szczytu. Podstawa góry znajduje się na wysokości około 4700 do 5200 m n.p.m .. gdzic ciśnienie spada średnio do 510 hPa. a temperatura we wrześniu moż.e spaść do minus 20 oC w nocy. Góra ma kształt kopulasty. z charakterystycznym. już z daleka widocznym jkbelll na południowej ścianie i poziomym trawersem mniej więcej na wysokości 6000 m n.p.m. Szczyt zawsze jest ośnieżony i góruje nad równą granią pasma Gang Tise Shan. Wielu hindusów pielgrzymuje do innych górskich sanktuariów. takich jak Badrinath, Kedamath. Gangotri. Yamunotri. Amamath, czy Vaishnodevi. Jednakże pielgrzymka do Kailas ma zupełnie inny charakter. Różni ją sposób przygotowania do niej. czas trwania. trasa oraz miejsce (Tybet). Ta yatra trwa 32 dni z Delhi do góry i z powrotem, z czego 24 dni to ciężki trekking przez Himalaje. Nąjważnicjszym punktem są dwie parikramy, czyli okrążenie świętego miejsca. Pierwszą z nich wykonuje się wokół góry. a drugą wokół Jeziora Manasarowar. Pielgrzymi podążają w kierunku zgodnym z ruchem wska· zówek zegara. Parikrwnę wokół jeziora kończy rytualna kąpiel w jego wodach. Wcdług Icgendy nazwa jeziora pochodzi od umysłu Brahmy (monas), który stworzył jezioro zc swej myśli. Obecnie, tzn. w cz.asach okupacji Tybetu przez Chiny. indyjska tradycja pielgrzymowania do Kailas została bardzo mocno ograniczona z przyczyn politycznych. Rząd chiilski zezwala na zaledwie trzystu pięćdziesięciu pielgrzymów indyjskich rocznie. przy kilkusetmilionowej populacji wyznawców sziwaizmu. Procedura wyboru pielgrzymów jest bardzo długa i kosztO\\"· na. Hindusi mąją prawo przekroczyć granicę chiilską tylko w jednym punkcie i w określonej porze roku. w zorganizowanej grupie. Trasa wiedzie z Delhi do Almory (370 km). pociągiem lub autobusem. Dalej autobusem przez Dharchulę do Tawaghat. skąd pielgrzymi wyruszają pieszo przez góry wzdluż granicy indyjsko-nepalski<;i aż do Taklakot w Tybecie. Z Taklakot podje7.dżają ciężarówkami do Darczen, wioski położonej u południowego zbocza Kailas. Najwięcej grup wyrusza w sierpniu i wrześniu, w czasie nasilonych opadów monsunowych i niebezpiecznych lawin błotnych. Trasa jest więc nie tylko bardzo trudna, ale i nicbezpieczna, czego potwierdzeniem była tragedia 1998 roku. Niestety, władzc chińskie nie zGwalają na przckraczanie granicy \\ innych miejscach. Dawnicj. przed 1959 rokiem, piclgrzymi mogli wkraczać do Tybetu łatwiejszymi przejściami w Himachal Pradesh i Ladakh. Tcrazjednak przcjścia te są zamknięte. W związku z ograniczeniami ze strony Chin. co roku \\ kwietniu indyjskic Ministcrstwo Spraw Zagranicznych ogłasza w telewizji i prasie rozpoczęci c zapisów na piclgrzymkę. Spośród milionów zgłoszeń wylosowywanych jest 350 nazwisk. Kandydaci dzieleni są na grupy 25-35 osobowc. Każda grupa ma swojego opiekuna - oficera przydzielonego przcz. Ministerstwo Spraw /.agranicznych. Następnie kandydaci przechodzą szereg testów i badań medycznych oraz prowadzą intensywny trening sportowy przygotowujący do długotrwałego wysiłku fizyczncgo w warunkach wysokogórskich. Oprócz dużych wydatków finansowych związanych z pielgrzymką. każdy musi zapłacić ok% 5 I5 USD za chiilską wize;:z pozwoleniem na wcjścic do Tybetu. Oplata ta jest prawie dziewięciokrotnie droższa niż kwota którą zapłaciłby Europejczyk za analogiczn) dokument. Powyższe trudności w znacznej mierze przyczyniąją się do zaniku lak niegdyś po\vszechnej tradycji indyjskiej. jaką byla coroczna pielgrzymka do Kailas iManasarowar. Wśród pielgrzymów indyjskich są również dżajniści. Święt'l górę naz.ywaj'j gór<j Ashtapada. Wcdług legendy, jeden zzalożycieli d7.ąjniz.l1lu.Rishabanatha, medytuj'lc pod szczytcm, osiągnąl tu duchowe wyzwolenie. Wyznawcy Mahawiry traktują więc to micjsce jako jedno z najważniej- �257 szych miejsc piclgrzymkowych i wraz z sziwaistami odbywają parikrwnę zaró,vno wokół góry, jak i jeziora. W tradycji tybclarlskiej góra Kailas znana była już w czasach istnienia starożytnego królestwa Szang-Szung w zachodnim Tybecie. Nazywana była Kang Tise i identyfikowano ją z mityczną górą na któnl zst~po\\'ali z nieba królowie i z której po swcj śmierci wstępowali z pollrotem do nieba. Dla Ilymaweów bon - religii stanowiącej synkretyczną formę tradycyjnej religii tybetailskiej opartej na szamanizmie z buddyzmem. a obecnie traktowaną jako piąta szkoła buddyzmu tybetańskiego. jest to najświc.;tsza góra Tybetu. siedziba boga Gekho. zwana Górą Dziewięeiopoziomowej Swastyki (l"ungdruk Gil Tseg), mityczną duszą calego świata. Swastyka. jeden z naj starszych symboli w dziejach ludzkości. dla wyznawców biin oznacza moc i potęgę. W mitologii biin góra pw;dst<t\\ianajestjako krysztalowy c::orlen (stupa). W XIII wieku n.e .. buddyjska szkola kargyll, silnie związana z tradycją Milarepy. rozwinęła centra medytacyjne wokół góry Kang Rimpocze i jeziora Tso Mapham. Nasilił się i upowszechnil kult lego obszaru i ruch pielgrzymkowy wśród Tybetańczyków. Pielgrzymowali tutaj nąjsłynniejsi lamowie. jogini. nauczyciele i arystokracja. Do XX wieku w porze od mąja do października rejon rozciągaj'lcy się od Kang Rimpocze do Tso Mapham byl centrum kulturalnym, religijnym i handlowym na dalekim zachodzie Tybetu. Tu krzyżowały się szlaki handlowe z Kaszmiru i Ladakhu do centralnego Tybetu i Chin oraz z Mongolii i Kaszgaru do Indii. Tu przybywali wielc)' jogini. myśliciele i tysiące pielgrzymów. W czasie okupacji chińskiej. II szczególności podczas Rewolucji Kulturalnej wiele tutejszych świątyń i klasztorów zniszczono. a wicś I)arczcn pr/.cmicni!<l sic; II' upadly. zdcmorali/owany kolchoz. Ruch handlowy zamarl, a pielgrzymkol\Y jcst na wyginięciu. Warto dodać. że idea świ.,:tej góry Kailas lIlana jest rÓ\Hlież w ludowych opowiadaniach sikhijskich i kaszmirskich. zapcllne dzi;;ki kontaktom handlowym. jakie mialy miejsce w tym rc:gionie geogralicznYI1l. W mitologii lybelUl'lskiej Kang Rimpocze jcst siedzibą. troncm Demczoga (Samwara - NąjI\y;i.sze S/.czc;ście) - bóstwa tanlrycznego. Wszystkie najświętsze góry Tybetu: Kang Rimpocze. Lapcli, Tsari. Amnye Maczen. są siedzibami Demczoga. ale Kang Rimpoeze jest nąjważniejszą. CZęSIObóstwo to jest przedstawiane w zjednoczeniu ze swym żeńskim odpowiednikiem Dordżc Phagmo. Posiada ona swój tron na malym szczycie Tidżung. przy zachodniej ścianie Kang Rimpoczt.:. Góra utożsamiana jcst z męskim aspektem tego bóstwa tantrycznego. a Tso Mapham zjcgo aspektem ;idlskim. Demczog i I)ordże Phagmo razem symbolizują dualizm współczucia i mądrości. kt(lry prOl\ ad/.i do duchowcgo oświecenia. Wokól głównego szczytu wyrastąią małe IIzniesicnia uwa;iane I.a I Ó bogirl adorujących Buddę - Demczoga. Wewnątrz góra jest mandalą Demezoga zapcinion'l 62 boginiami. Niektórzy rozmówcy uważali. że wnętrze góry wypełnia II calości sam Demczog. W Tybecie góry zazwyczaj s'l traktowane jako siedziby bóstw i z nimi utożsamiane. Przykładem mo;ie być góra Al1lnye Maczen w Armio (Tybct pólnocno-wschodni). Jest ona czczona jako mieszkanie najważniejSIego bóstwa tego regionu, Maczin Pomra. którego mieszkańcy Amdo uI\ażąją la opiekuna. Specyliczna pozycja gór w religii tybetailskiej związana jest z mitologią opisująC'l porz11ukowanie świata. /.iemia przytwierdzona jest przez góry. Są one rodzajem czopów powstrzymujących krnąbrne demony. Są rytualnymi sztyletami (phurbas) przekłuwającymi ziemię. Przytwierdzenie porz(\(lkujc chaos i pozwala kontrolować świat bogów i demonów I.a pomocą rytualól\. Jeśli owe ..kolki" trzymające ziemię są rozmieszczone w krąjobrazie symetr:-cznie. tworzą mandai;;. a co za tym idzie silne centrum obdarzone mocą czynienia pokoju i zapewniające bezpieczerlstwo. Najważniejszym przytwierdząjącym sztyletem w postaci góry jc:st właśnie Kang Rimpocze. ponieważ jest utożsamiane z górą Meru - osią świata. Jego okolicę interpretuje siy jako elemcnty mandali. Cztery źródła rzek wypływające z czterech stron góry: Tsangpo. Satledź. Indus i Karnali. potwierdzają symetryczność otoczenia. Góry. przytwierdzając ziemię. zapobiegaj'l szkodliwym i zaraźliwym działaniom demonów i bóstw. Jednakże w mitologii pochodzenie gór CZystojest Iwiązane z ich cudownym przeniesieniem na obszar Tybetu (legendy dotyczące Kang Rimpoeze. Amnye Machen. Tsipri - poludniowo-wschodnia część Tybelu centralnego). Dlatego glówny szczyt-tron bóstwa - aby nie uniósl się ponownie i nie wy- �258 zwolił złej mocy demonów. zazwycząj przytwierdzony jest przez mniejsze "czopy" w postaci małych szczytów z czterech stron góry. Taka struktura geologiczna pomaga wierzącemu rozpoznać naturalną mandalę i świętą siedzibę boga. Odbywanie pielgrzymki wokół świętego miejsca. zwane khorq, nie tyłko pełni funkcje typowe dla zjawiska pielgrzymowania. takie jak pokutno ekspiacy.ine. dziękczynne. adorujące itp .. ale również zakreśla obszar mandali - świętego miejsca - i niejako potwierdza istnienie mistycznych phurb przytwierdząiqcych świętą górę. określąjąc za każdym razem porządek świata. Czynność ta zapewnia w ten sposób nic tylko uzyskanie lask. wymazanie win i nagromadzenie zasług na lepsze przyszle życic. ale także utwierdza wierzącego w przekonaniu. że niszczycielska sila bóstw jest kontrolowana i przekształcana na użytek odprawiającego rytuał. Z Kang Rimpocze jest związanych wiele opowiadań legendarno - mitycznych wskazujących na niezwykłość miejsca i jego rangę w geografii religijnej Tybetu. uświycąiąc górę czy to przez łączenie miejsca z wielkimi postaciami historycznymi lub mitycznymi. czy też przez nadawanie temu obszarowi lub elementom z jego krąjobrazu cudownych mocy. I tak Kang Rimpocze traktowane jest jako miejsce szczególnie błogosławione przez Buddę Śakjamuniego. który w magiczny sposób miał przylecieć i medytować na szczycie. W buddyjskiej kosmologii tybetańskiej Kang Rimpoeze jest mandalą. na której szczycie znajduje się pałac Buddy. (ióra więc jest równocześnie pałacem Śakjamuniego. Jedna z legend opowiada. że Budda osobiście naznaczyl z czterech stron górę. zostawiając odciski stóp. rozkazując przy tym. ahy nikt nic ośmielił się przekraczać wyznaczonej w ten sposób granicy. wchodząc wyżcj. Istnieje przekonanie. że kto przekroczy ów trawers. ten rozbudzi gnicw Demczoga. Legenda o odciskach Buddy interpretowana jest również jako cztery kołki przytrzymujące góry w micjscu. W ślad Śakjamuniego przyleciało tu z południa pięciuset arhatów (ascetów. którzy osiągnęli doskonałość). Po zachodniej stronie szczytu znajduje się miejsce pełne kamiennych kopczyków ulożonych przez pielgrzymów. zwane Polem Pięciuset Bodhisattwów. Tu właśnie mieli medytować i doznać oświecenia. Po Buddzie medytował tu Padhmasambhawa zwany w Tybecie Guru Rimpoeze. Pozostawił po sobie odcisk w jaskini. w której przebywał. Najbardziej popułarne legendy zwi'lzanc są z XIwiecznym Milarepą. który mieszkał i medytował w tutejszych jaskiniach. Powszechnie jest znane wśród Tybetańczyków zarówno z Ngari. jak i z Tsang. Kham i Amdo. opowiadanie o rywalizacji między Milarepq - przedstawicielem buddyzmu. a kaplanem hon ~- Naru Blindziu. Wersji tego opowiadania jest wiele. Przytoczę dwie charaklerystyczne. Pierwsza jesl wersj'l buddyjską. Rogowic postanowili_ że kto pierwszy zdobędzie szczyt Kang Rimpocze. ten I.ostanie ..właścicielem" góry. a jego religia hędzie dominować. Naru Biind/iu eahl noc wjeżdż.al na swym hębenku nucąc pieśni szamańskie. Kiedy zbliżał się wschód słOliea kapłan był prawic na szczycie. Wtedy jeden z uczniów Milarepy. widząc to. obudził swego mistrza. hy ten się pospieszy/. gdyż może przegrać. Wtedy Milarepa ze spokojem dosiadl pierwszego promienia słolica i w jednej chwili znalazl się na szczycie. Kiedy Naru Bondziu zobaczył nad soh,! zwycięzcę, zapomniał o zaklęciu. bybenek stracił moc i kapłan zjechał na nim w dół. pozostawiając widoczną do dziś wielką rysę na południowej ścianie góry. Naru Bondziu hardzo siy póiniej żalił Milarepie. więc ten ulepił kulkę śniegu i rzueilją ze szczytu w stronę południowo-zachodnią. Powstał w ten sposób maly szczyt. zawsze ośnieżony. który należy do Naru Blindziu. Wersja hlin-po jest nieco inna. Wyścig wygral Naru Biindziu. To on hył pierwszy na szczycie, gdyż Milarepa zbyt ufal swym cudownym mocom. Zaspał. a kiedy się obudził było już za póino. Ale wjechał szyhko na promieniu słońca. a kiedy był blisko wierzchołka oślepi I promieniem kaplana hiin. który wypuściłz ręki swój szamański hybenek. Zszedł. hy go odnalóć. a \I tym e/.asie Milarepa podstępem zajął jego miejsce. Legenda ta tłumaczy dominację szkoly h.al",t;,1'1I \I rejonie gtH} i jeziora. Zdecydowana większość klasztorów należy do tego odłamu . .Jedyny klas/tor hlin-po to Zutulpuk Gompa przy wschodniej ścianie Kang Rimpocze. To mityczne wydar/.enie ma równocześnie potwierdzać zwycięstwo huddyzmu nad starszymi lilrmami religijnymi istniej,!eymi w Tyhecie. Wicie legend związanych jest także z poszczególnymi elementami krajobra/u naturalnego na zboczach góry. jak np. ze źródełkami. t/umacz'le ich genezę i specjalnc wlaści\\-ośei. Wzdłuż trasy pielgrzymkowej wokół góry znajdujq się trzy małe gompy - świ'ltynic będące jednocześnie mieszkaniami rezydujących tam latem mnichów. (;ompy I.osta!y zbudowane wokól �259 jaskill. naznaczon)ch \\czcśnic:iszą obecnością świętych. joginów lub bodhisattwów. Ciuku Ciampa. zali ićs/.ona na ~kak. naprzćciw zachodniej ściany Kang Rimpocze oraz Dirapuk Gompa w północno-zachodnim rogu należą do kargyupy. Po wschodniej stronie znajduje się wspomniana już ZUlulpuk Gompa. Ponadto pod południową ścianą góry są dwie świątynie: Gengta i Silung. Przy Dirapuk i Zutulpuk wybudowano kamienne baraki dla pielgrzymó\v. głównie indyjskich. oraz dla turystów zachodnich. którzy ze względu na rozrzedzone powietrze na tej wysokości nie są w stanic w jćden dzierl. jak w przypadku 1'ybetarlczyków. wykonać kllorę. Zazwyczaj potr/.ehują trzech. cztćrech dni. Na początku drogi. przy południowo-zachodnim narożniku. stoi wysoki larcel/. maszt z flagami modlitewnymi i błogosławionymi szarfami - kIlalami. Według kgendy. pierwszy larcen. zniszczony przez Chirlczyków. zostal zbudowany z drzewa. które wyrosło w centrum świata. na środku wyspy, w centrum jeziora Tso Mapham. Jego symholika axis 1ll1lndi jest bardzo klarowna. Obecny Wrc:en został postawiony prawdopodobnie na początku lat 90. Tyhctańczycy wicrz~\.jednak. żc ten tarc:::en także pochodzi od święlego drzewa. Każdy święty maszt na terenie świ~ltyń tybetańskich czy w świętych miejscach jest nawiązaniem do pierwowlOru spod Kang Rimpocze. Tuż obok znąjduje się kamienny corlen w kształcie tunelu. przez który każdy powinien przejść i pozostawić IN nim lub ohok niego swoją starą odziei. na znak wcjścia w świt;ly ohs/.ar. rozpoczęcia nowego. lepszego życia. Punktem kulminac)jnym kllOlTjcsl momcnt wcjścia na przełęcz Drolma La (5630 m n.p.m.). Jest to miejsce 108 Tar Opickunck. To onc dccydują o uczciwości i sku!cczności odprawianej pielgrzymki. Pielgrzymi wicrzą żc nicuczciwość może się zakOliczyć śmiercią w kamiennym tunelu. Na przełęczy wierni powieszają kIw/v i flagi. odmawiąją mantry. modlitwy i pozdrawiąją opiekunów przcll,:cz)'. Mil,:dzy przcłl,:cz'l a północną ścianą Gang Rimpocze znajduje się mały święty staw Ciaurikund. Prawo do zejścia i odprawicnia kllory wokół tego jeziora mają tylko ci. którzy oheszli górl,: trzynaścic razy. Według tradycji trzynaście kllor wystarczy do uzyskania lepszego następnego wcielenia. Wierz'lcy czo;sto jednak rohią o wiełe więcej okrążeń. nie tylko w pokucie za grzechy. ale takżc jako prośbę o czyjeś oświecenie luh lepsze życie. Niektórzy Tybetańczycy wykonują kllo!'ę poprzCl. c:::aklsal. Polega on na przyl07.eniu zlożonych rąk do czoła. ust i serca., a następnic rozciągnio;ciu sil,:na ziemi z wyciągniętymi do przodu rękoma i powstaniu. Czynność ta powtarzana jest wiclokrotnic. Mio;dzy jednym c:::aktsalel11 a drugim pielgrzym wykonuje trzy kroki. Tcn lizycznic cio;iki sposób oddawania czci w czasie pielgrzymki jest szczególnie ceniony II' Tybecie. Górzysty odcinek wokół Kang Rimpocze. liczący 55 km. Tybetańczycy pokonują II ten sposóh IV czasic dwóch do ośmiu tygodni w zależności od sprawności fizycznej. Jedna kllOYU c:::aklsal odpowiada trzynastu /wykłym okrążeniom. Warto dodać. że wyznawcy han okrążają górt; i jezioro w kierunku przcciwnym do ruchu wskazówek zegara. 1'0 ukończcniu picłgrzymki wokól Kang Rimpocze pielgrzymi odprawiąją khorę wokół 1'so Mapham. Pokonanie odległości około J 00 km po płaskim terenie ząjmuje tyle samo mniej więcej czasu. co wokół góry. przcd okupacją wokół jeziora było siedem świątyń. Zachowały się tylko trzy: Ciu Ciompa. (Jossul i Seralung. Dwie pierwsze zostaly w znacznym stopniu ograbione i zniszczone. Czwal1,j" Trugo Gompt; niedawno odbudowano. Obecnie odbudowuje się piątą z nich - ł.anghonę. Z jc/.iorem również łączy sit; wiele legend. Część z nich łączy jezioro z jego opiekuncm. górą. poprzcz /wi'jlki mitycznych zwierząt lub podzicmne rzeki. Powszechnie znane są opowiadania o /.Iotej rybic - malec. od której pochodzi nazwa jeziora. która zamieszkuje jego głębinę i ukazuje się tylko dohrym i oświeconym ludziom. by spełnić ich życzenia. Znane też S'l opowieści o pływających wyspach zabierąjących na przejażdżkę po jeziorze tylko ludzi czystego serca. Tyhetariscy lekarze uda wal i się nad brzeg jeziora. by zebrać tu specyficzny rodząj trawy i ziół. ..trójkolorowy piasek" leczniczy. kamienie. czy nabrać do pojemnika wody z jeziora o cudownych wlaściwościach. Starano się wyłowić małe rybki. które podane z wodą z jeziora miały hyć najlepszym lekarstwem dla kobiet mąiących problemy z porodem dzieci. Woda z jeziora przc/. I\ielc lat jcst przechowywana i używana jako cenny dodatek do łekarstw. Na zachód od Tso Mapham l.I1ajduje się jezioro Raksas (Raksal). które jest uznawane za symbol ciemności. a jego wody mają mieć moc trującą. Nie odbywa się tam pielgrzymek. W sferze wier/eniowo - mityC/nej jcst to przeciwieństwo 1'so Mapham i jego dopełnienie. �260 Obecnie ruch pielgrzymkowy nie usta!, ale jest zdecydowanie ograniczony w porównaniu do okresu sprzed pól wieku. Największe nasilenie pielgrzymek ma miejsce w m,~ju i czcrwcu. w okresie święta bóstwa Czenrezika. który w czasie pełni zstępuje na szczyt góry. Kaida święta góra przypisana jest do jednego z dwunastu zwierząt z kalendarza tybctańskiqw. Kang Rimpocze patronuje Koń. Tybetallczycy wierzą. że w Roku Konia wszystkie bóstwa i demony zamieszkują Śnieżny Klejnot. Dlatego co 12 lat następuje szczyt pielgrzymkowy do Kang Rimpocze. Tybetańczycy nawet z najdalszych krańców kraju i z zagranicy staraj" się \V tym czasie dotrzeć do góry. Pielgrzymka w Roku Konia obdarza szczególnymi łaskami. Dla Tybetańczyków podrói do Kailas łączy się nie tylko z dużymi wydatkami rinansowymi z oplacnniem chińskich POZ\\Oleń, ale również z utrudnieniami natury prawno-policyjnej. Niektórzy jednak ryzykują i podejmują pielgrzymkę bez zezwoleń. a często nąjkrótszym szlakiem ciągnącym się z Darczen do granicy indyjskiej i nepalskiej uciekąją do Dharamsali w Indiach (siedziba Dalaj I.amy XIV). Na zakończenie warto dodać, że w latach 90. zaczęla się rozwijać na Zachodzie i w bogatych krajach Dalekiego Wschodu turystyka religijna. Polega ona na organizowaniu wycieczek do Kang Rimpocze na konkretne święta buddyjskie. by odbyć khorę wokół góry i jeziora. Ponadto rozwija się również turystyka trekkingowa organizowana z Nepalu do Kailas. W krótkim omówieniu jedynie zasygnalizowałam problematykę badnń prowadzonych przez Pracownię Etnologii IAE PAN Oddział w Poznaniu. rcalizowanych również w czasie półrocznych hadali terenowych w Ilimaląjaeh i Tyhecie. il nna lJrhwlska 9. KOLOKWIUM MIĘDZYNARODOWEGO STOWAIVYS/FNłA NAD LADAKHIEM, LEH, INDII':. 25-27.0lU999 STIJDI()W Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów nad Ladakhicm (IAI.S - Inh:rnational Association for Ladakh Studies) jest organizacją skupiającą badaczy z wielu dyscyplin. kl()rzy w swoich pracach nawiązują do zagadnień związanych z regionem Ladakh (krainy Inanej również pod nazwą ,.Maly Tyhee). Głównym celem założenia IALS hyło ulatwienie kontaktów między osohami zainteresowanymi prowadzeniem badań w Ladakhu. Istotnym aspektem działalności wszystkich członków lAI S jest takie ukierunkowanie swych prac. aby przynosily one wyniki. które mogą być zastosowane w praktyce. Wiele z dotychczas zrealizowanych projektów dotYCl.yło studiliw I lakresu nntropologii kulturowej. W ramach tych działań szczególną uwagt; poświęcollo pO/,naniu buddyzmu. Począwszy od roku naukowców zrzeszonych 198 I. w nieregularnych odstępach cz.asowych. odbywai'! sit; spotkania II' IALS. Są one organizowane II (imnic kołokwium. Spotkania stll'a- rzaj'1 możliwość bezpośredniej wymiany informacji oraz przedsta\\ienia wyników studit"m prowadzonych w różnych dziedzinach nauki. Przedostatni zjazd odbył sit; IV 1<)<)7 roku \I Aarhus (Dania). Wszystkie referaty przedstawiane na kolokwiach S'\ publikowane II' serii sprawozdań. Każdy tom zawiera zbiór tekstów prac odczytanych na poszczególnych spotkaniach. W roku 1999 rolę gospodarza IX kolokwium IALS przej'll komitet organizacyjny w slolic~ Ladakhu - Leh. Jednaki.e realizacja całego przedsięwzięcia stała pod znakiem zapytania do lutego 1999 roku. Przyczyną byla eskalacja konfliktu granicznego II' pohliżu miejscowości Kargil (stan Dźammu i Kaszmir). Uczestnicy kolokwium niemal do ostatnich dni przed w)'lnaezonym terminem spotkania nie byli pewni. czy dojdzie do skutku. Sytuacja ta IIpłynęła na IJnniejszcnie liczby zgloszcll dniach sierpnia. IVjego picrwolnej. i potwierdzell komitet oticjalncj uczestnicllVa organizacyjny li--mnie. wśród z teh czlonkóll podjął dec)'ljt; IAI.S. Ostatecznie. o IOrganilO\\aniu II' pierwszych kolokwium �261 Obrady odbywały sic,:w sali szkoly prowadzonej przez misjonarzy z Kościoła Morawskiego IVLeh. Oficjalnie otwarcie kolokwium nastąpiło 25 sierpnia 1999. Gościem honorowym i otwieraj,te) m obrady była obccna królowa Ladakhu Diskit Angmo. Po wystąpieniu królowej głos zabrał dr Nmvang Tscring. przcwodniczący komitetu organizacyjnego w Leh i członek Komitetu IALS. który powitał wszystkich uczestników i gości. Dr John Bray. honorowy sekretarz IALS. przedstawi I trudności. z jakimi borykal sic,:Komitet przy organizacji 9. Kolokwium. Kolejnym mówq był Ilcnry Osm asIon - prezydent IALS pełniący tc,:funkcję od początku istnienia stowarzyszcnia. Po krótkim przcmówicniu wręczono mu kolejny tom sprawozdania, który poświęcono jcgo osobic. W tcn sposób członkowie IALS postanowili podziękować Sir Hcnremu Osmastonowi (ur. 1927) la ogromny wklad w prace związane z poznaniem rcgionu Ladakhu. Gości powitał równic/ paslor Elijah Gergan. dyrektor szkoły i pastor Kościola Morawskiego w Leh. Po przerwie zaprCi'.entowano krótki program folklorystyczny. podczas którego przedstawiono tańce i pieśni z Ladakhu oraz PIaskowy/u Tybetańskiego. Plan kolokwium obcjmował 9 scsji tematycznych. W ramach każdej sesji przedstawiono 3 do 5 referatów ograniczonych czasowo do 20 minut. Po zaprczentowaniu wszystkich tekstów dancj scsi i odbywała sic,:dysku~ja z udziałem gości. Po oficjalnym rozpoczc,:ciu obrad odbyły się odczyty w ramach dwóch sesji. Pierwsza z nich zostala zatytulowana ..Ladakh \\ kontckście lokalnym i globalnym". Rozpoczął ją John Bray. który mówił o niedawno opublikowanych w I3hutanie materiałach dotyczących osiemnastoIliccznej wi/yty bhutariskicgo lamy w Ladakhu. Kolejny prelegent Martijn van Beek, edytor Ilic,:kszośei publikacji IALS. porusl.ył problem marginalizacji określonych miejsc w Ladakhu \\zglc,:dem szybko ro/wijająeych sic,:du/ych ośrodków turystycznych. W następnym wystąpieniu Helena Norberg-Iłodge w oparciu o fakty omówiła wpływ globalnych przedsięwzięć ekonomicznych na gospodarkc,: i życic IV Ladakhu. To wystąpienie wywolało burzliwą dyskusję na zakończenie sc~ji. Po krótkiej przerwie rozpoczęto kolejną sesję pl. .,Miejsca historyczne". Tashi Dawa Tshangspa w krótkim referacie omówił wyniki własnych prób interpretacji rysunków naskalnych z doliny Nubra. Przygotowany przez Parveza Parwana wykład o historii Kargilu (tematu jak najbardziej wówczas aktualnego) zastal zaprezentowany jako ostatni w tej sesji. Pierwszy dzier\ kolokwium zakOl1czono pokazem przeiroezy przedstawiających zdjęcia wykonane przCl angiclskieh administratorów w pierwszych latach XX wieku. Pokaz został przygotOI~any przel. .lanet Rizvi reprezcntującą Institute of Ladakh Studies. Porównanie obrazów z przeszlo~ei ze stanem obecnym dało rzadko nadarznjącą sic,: możliwość uchwycenia zmian nie tylko architektonicznych. lecz tak/c kulturowych. Drugi dzieri kolokwium rozpoczc,:IO sesją dotyczącą edukacji w Ladakhu. Historic,: rozwoju instytucji edukacyjnych w Ladakhu zaprezentował Prem Singh .lina. Dl.ieje pierwszych misjonarzy morawskich II I.ahulu i Ladakhu przedstawi! wnuk jednego z nich. Christian "eyde. Treść pamic,:tników!\. II. Franckc'go. jednego I. misjonarzy morawskich. przytoczyła Gabriele Reifenberg. Był lO opis szkoly prowadzonej przcz mi~ionarzy w Leh. sporządzony w roku 1890. Jednab.e wyst'IPienicm. kt(lre wywolało najwięcej komentarzy w tej części kolokwium, było wystąpienie Tshcringa Samphela. pracownika oddziału Ministerstwa Edukacji. Przedstawi I on dane dotycz'lee obecncj sytuacji w szkołach Ladakhu. sposobów uczenia i ich skuteczności. Nast<;pna scsja ..Rytual i przedstawienie" obejmowała trl.y referaty dotyczące zagadnień j()lkloru II I.adakhu. Pierllv.a I.abrala glos Spalzes Angmo. w skrócie omawiająe przebieg tańca Baks. który staic sic,:coraz rzadszym c!cmcntem obchodów nowego roku tybetańskiego. PonieIlai. językami konlCn:ncyjnymi na kolokwiach tALS są jc,:zyk angielski oraz ladakhijski, kolejne lI)st'lpienic zaprClentollano w jc,:zyku gospodarzy. Ogólny opis kultury Dardów przygotowany przCl Sonama I'hunlsoga hył na bic/ąco tiumaezony przez Ravinę Aggarwal. Kolejny prelegent. \1ipham Otsal. przedst;l\I il prohlemy. jakie napotyka podczas prób zorganizowania grupy. która zajc,:labysic,:kultYllollanicm tradycyjnych przedstawień teatralnych. Sesja. II kl<')rejporuszano kwestie pozycji kobiet w spo!cczności Ladakhu, rozpoczęta została \1) stąpieniem Sonam Dolm). która omówiła kobiecy punkt widzenia zajęć rolniczych jako źródeł rol.woju. W nastlc'pnyrn wystąpieniu Dolma Tshering przygotowała sprawozdanie o dzialal- �262 ności i zamierzeniach Ladakhi Women 's Alliance. Ravina Aggarwal, ostatnia mówczyni tej sesji. przedstawiła zmiany pozycji kobiet w rodzinach tradycyjnych Ladakhu. Wieczorna sesja dotycząca historii i filozofii zostala zorganizowana w jednym z wielu polożonych wokół Leh karawan-serajów. miejsc, które obecnie spełniają rolę kompleksu turystycznego. Zaprezentowano dwa referaty. Pierwszy. przygotowany przez Loozanga Tsewanga. traktował o rozwoju teorii świadomości w pracach indyjskiego filozohl buddyjskiego Vasubhandu (żyjącego w V w. n.e.) oraz Zygmunta Freuda. Drugą przedstawioną pracą było przypomnienie legendy nawiązującej do bohaterskich czynów Gyąjunga Nagpo z królewskiej osady Stok. Pierwsza sesja ostatniego dnia obrad obejmowała prace prezentuj;lce różne /<Irmy tradycyjnej gospodarki. W tej części kolokwium znalazły się dwa polskie akcenty. Po raz pierwszy w historii IALS na kolokwium zostały przedstawione prace polskich badaczy. Fakt godny odnotowania. tym bardziej. że oba referaty w swej treści nie były bezpośrednio związane z obszarem Ladakhu. Gościnne odczyty dotyczyły regionu Kinnaur (położonego we wschodniej części stanu Himachal Pradesh). Wystąpienie Przemysława Hiney (IEiAK UAM) traktowało o pasterskich Iradycjach. jakie do dnia dzisiejszego zachowały się w Kinnaurze. Rafal Reszlerda (/AiE ()AN. Poznań) mówił o roli tradycji w sposobach interpretacji 7jawisk kulturowych na przykładzic tradycyjnej formy pszczelarstwa w regionie Kinnaur. Obie prace były oparte na badaniach tcrenowych przeprowadzonych w ramach wyprawy "Toward Asia 96/97". Jako trzcci prelegent IV tcj sesji wystąpił Toshihiro Tsukihara, gość z Japonii, który przedstawił efekty swoich prac w I'.akresie badań nad sposobami hodowli w Ladakhu. Na zakończenie przedstawiono jeszcze sześć referatów w dwóch sesjach obejmujących zagadnienia zdrowia IV Ladakhu oraz wpływu działań modernizacyjnych na spoleczność i kulturę. Podczas ogólnej dyskusji kończącej konferencję uczestnicy zgodnie stwierdl'.ili. ;ie sposób i tempo. w jakim przebiegąją praee członków IALS. b.,:dą w przyszłości dostarczały prz,emyśłanych rozwiązań i pomogą stawić czoła niekorzystnym wpływom szybko zachodzących zmian. Zwrócono uwagę. że szczególnie ważnym elementem działalności łALS jesl przygotowywanie materiałów i podręczników dla szkół podstawowych. których treść odpowiada rzeczywistości. zjaką stykają się na co dzień młodzi Ladakhijczycy. Zamknięcia konferencji dokonał John Bray. sekretarz IAL.S. Wyraził nadziej.,: ponownego spotkania w podobnym gronie na następnym seminarium. Ustalono wstępnie. :i.e gospodarzem kolejnego. 10. Kolokwium IALS. które zaplanowano na rok 20t)l, będzie Uniwersytet IV Oxfordzie. !'r::emyslaw /-linea � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81666bf4cf26ab4e4632d5f07eb325.pdf 061930a277ee701a22411e96940cc144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2234 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2076 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.183-226 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 HI. RECENZJE SlUdia Unologiun.: i Antropologiczn.:. l. 2. Kul/ury regionalne i pogranicza Katowice 1999. ss. 385. kul/urowe a .ilriai/onwii' ('Illicna. r.:d. Ir.:na Bukowska-Flordlska. Od 1997 ukazuj.: si.,: z inicjatyw y Zakładu Etnologii przy Filii UniwCfsytetu Śląskiego w Ciesz> nic rocznik ... Studia 1':UlOlogiune i Antropologicznc'". W tym roku Wydawnictwo Uniwersytetu Śhlskiego wydalo drugi tom lego periodyku. Ty tu! tomu Kullury regionalne i pogranicza kllllllrmr(' a .ill·lai/oll/o.i,"'etnlclla oddaje istotO; głównego problemu. osi tematycznej wszystkich 28 zawartych w rra.:y arlykult'l\\. Tom ten prezentuje dorobek konfcrencji. która odbyła się \\ Cieszynie jesieni,j 1996 roku pod hasłem ..Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionali/Jnu w spo!cezeństwach nowoczesnych". Zarówno tematyka konferencji jak i pn::zentll\\ anei pracy IhioJ'(l\\ej dowodzą. że \\ spółczesna etnologia coraz częściej odchodzi od trad)'C)jnego przedmiotu bad,u'l etnograficznych - kultury niewicikich. względnie izolowan) ch spokC/ności w siron.,: dykmatów wielkich. nowoczesnych społeczcństw masowych. których zasadniu,\ cech'l.iest permanentna zmiana społeczna i kullUrowa. Perspektywa ujmowania zia\\isk i procesó\\ kulturowych w ich ciągłym ruchu zdaje się dominować w tematyce oma\\ iancj pracy. Artykuly zostały pod/.idone na cztery cz<;ści. względnie jednorodne. z wyraźnie wyodrębniomi. Picn\sza nosi tytul Region. regionali~fI1 I pogranlee klll/lIrowe jako j'l rełlcksja Ireny BukO\\skiej-f'lon:óskiej na temat przemian kultur regionalnych \\ nO\\'oC/esnych spolcczclistwach. których obraz wewnętrzny ulcgł wzbogaceniu o no\\'e luh zmoderni/Owane wartości. AUlorka proponuje. by współczesna etnologia zajęła ,;it; nie tylko badaniem tradyeji. /miamj i modernizacją. ale także diagnozowaniem stanu degradacji spo!ccznej i kulturowej oraz konsekwencjami kulturowymi (ekologia kulturowa). funkcją tradycji w nO\vocz.:snym spo!cczeJistwie i na pograniczach kulturowych. Jerzy Damrosz dokonuje ,;~slematyki poj.,:ć i prohlemów w zakresie tematyki: wyznaczniki lokalno-regionalne i etniczne. usytuowane \v konkretnej prze:arl.eni społeczno-kulturowej w badaniach zróżnicowania kultury no\\oezesnych spo!cczeristw. Wyznal:zniki takie w sytuacji radykalnych zmian w sferze politycznej. gospodaruej i oŚwiaIO\\·o-kulturalnej mog'1 stanowić. jak zauważa autor. przedmiot dociekań elnologiuno-anlropologiu,nych dotycząC) ch kultur regionalnych i regionalizmów wc współczesn)ch SPO!cUdl,;t\\ach. gdzie nieuslannie ścierają się warslwy nowoczesności i tradycji. Micczysla\\ Trojan dokonuje refleksji na temat studiów etnologicznych nad kulturami europejskimi. n) mi osiami lemalyC/n) prohl{,/Il blil/ml'C::l'. J{ozpoC/yna których interesuj'lcą perspektywę hadawczą może stworzyć skrzyżowanie dwóch płaszczyzn hada\\ezyeh: poslr/.eganie Luropy jako swoistego fragmentu układu globalnego, lub też plejady lokalnych mikrostruktur. ale lakże jako kontiguracji regionów. Swoislcgo przeglądu europejskicj literatury dotycz'll:ej sl.luki lucltl\\ej pod kątem regionalizmu dokonała Barbara Bazielich, prezentując różnorodn,( temalykę monografii z tego zakresu. Anna Szyfcr sformulowala pytanie. czy regiony pogranicza to grup> czy zhiorowoŚć. czy w dobic współczesnej można mówić o regionach. szczególnie na ob';l,arach poddanych różnorodnym wpływom kulturowym i ••ciŚnieniu racji politycznych". takich jak pogranicza. Dorota Simonides omówi la proccs renesansu .,małej ojczyzn)" i \\i<;ziach dla niej charakterystyemych. których podstawą są: wspólne dziedzictwo kulturO\\e i wspólne tradycyjne \\'arlości odziedziczone po przodkach. rodzinie. Pierwszy cykl tcma1\ [~czny kwiczy artykuł f/aheli Bukraby-Rylskicj anali/) zmieniaj'lccj siO; r/eu~ \\istości dzisiejSl.emu uJO\\ ieko\\·i. uwiklanemu lorka konfronluje zaloż.enia przesIaniem aksjologiC/nym. Drugi cykl artykul()\\ leordyczne nosi tytuł: poświęcony dysponuje nauka. \\' skomplikowany nauk o kulturze lder~enle zgodnie z takim tytu!cm. analizo; empirycznych zachodl.'jcych na pograniczach. /.e szczególnym zagadnieniu. jakimi narzędziami oraz jakich wskazań może ona udzielić nurt zdarzeń. W tym kontekście auz głoszonym i peenlkanie przC/ nie. jak to określa. kl/ltl/r /w pogranlc=ach i zawiera. egzemplifikacji procesów społeczno-kulturowych ukicrunkO\\anicl11 na Śląsk. To ukicrunkowanie �184 nie jest przypadkowe - wszak konferencja której pokłosie prezentuj..: olmmiana praca. odbywała się w sercu Śląska Cieszyńskiego. gdzie od czterech lat przy Filii Uniwersyktu Śląskiego runkejonuje i dynamicznie rozwija się kierunek etnologia. W swoim programie kierunek tcn. o nachyleniu antropologicznym. ale też zabarwieniu fillklorystycznym. deklaruje badania śląskoznawcze jako podsta\V~ swoich poszukiwań tcoretycl.llych i cmpirycl.llych. W tej części znajdziemy refleksję Urszuli Kaczmarek na temat dyfuzji kulturowej na pograniczu polskoniemieckim opartą na szezeeillskieh badaniach empirycznych na lemat charakt..:ru i siły proeesó\\ powstawania. adaptacji i przyswajania sąsiedniej kultury drugiego narodu. Zbigniew Jasicwicz pisze o lokalizmie i rcgionalizmie jako dwóch odmianach terytorialności w kontekście procesó\\ migracyjnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych. gdzie więzi regionalne S'l fllktem społeczno-kulturowym. którego specyfika jest jednak jeszcze dosyć slabo l.aryso\\<lI1a. Najbardziej popularny w badaniach nad kulturą problem wielokulturowości podejmuje I\nna Barska. odnosząc go do Śląska Opolskiego. Szczególny wymiar wielokulturowości w tym regionie to. jak stwierdza autorka. postępujący proces wzajemnej akceptacji ludności rodzimej i nap/ywO\\ej. Tego samego regionu dotyczy opracowanie Marii Śmielowskiej. która podejmuje relleksję na temat kwestii narodowej na Śląsku Opolskim. pytając między innymi o toi.samość kulturową i identyfikacje narodowe Ślązaków. Również Urszula Swadźba prezentuje wyniki badań nad identyfikacją narodową i relacjami między kulturą polską a niemiecką na Opolszczyźnic. Omawiany cykl kończą dwa artykuły poświęcone Górnemu Śląsku. W pierwszym Marck S. Szczcpaóski wskazuje na cecby konstytuujące tcn rcgion jako skomplikowane układy społecznc oraz na clemcnty utrwalonej tożsamości regionalnej. na najnowsze oblicze regionu - wielokulturowość. Krystyna Kossakowska-Jarosz podejmuje problem badań ś/ąskoznawczych. cechujących sir,: nieobecnością zagadnień związanych z kulturą popularną. co nie pozwala. zdaniem autorki. na przyjęcie perspektywy uniwersalizującej. koniecznej w badaniach kultury tak spccyticznego regionu jak Śląsk. Artykuły zamieszczone w trzeciej części pracy. zatytułowanej Pr::vnale:':l1oś(-regionalna a .~wiadomośĆ' lo:':samo,~ci kul/lirowej i elnic::nej. można uznać za swego rod/.aju pogłębienie i uszczegółowienie omówionych wyżej zagadnień. Znajdziemy tu przedc wszystkim refleksje na temat różnorodnych wyznaczników tożsamości ctnicl.llej i kullurowcj. Różnc aSpekl) tej problematyki zawierają artykuły ks. Leona Dyczewskicgo. Roberta Szweda i Piolra W'lsala prezentujące wyniki badań prowadzonych na terenie Euroregionu Bug. Ks. L. Dyczewski pisze o elementach znaczących tożsamości kulturowcj rcgionu środkowo\\schodniej Polski. poszukując ich w dziedzinie wartości. miejsc i obiektów. \\ ydarzeń. osób i legcnd. opowiadań. zwycząjów. obyczajów i imprcz kulturalnych. Dystans między grupami etnicznymi analizuje R. Szwed. Autor ten podejmuje też rcfleksję na temat uwarUnkOWall postaw Polaków wobec Białorusinów. Niemców, Ukraińców. P. Wąsala poświęci I swojc opracowanie jeszcze innemu aspektowi badań prowadzonych pod kierunkiem ks. L. Dyczewskiego: funkcji lidera w społeczności lokalnej. Z kolei E. Kłosek podejmuje problcm tożsamości etnicznej śląskiej ludności rodzimej. ujmując tę tożsamość jako. z jednej strony. clement świadomości pOlOCZnej, a z drugiej. przedmiot naukowej refleksji. Małgorzata Michalska natomiast analizuje religię jako wyznacznik tożsamości etnicznej Polaków zaolziaJlskich. podkrcślając ważność funkcji społccznych i integracyjnych religii. Prezento\\any cykl kończy artykul ks. Franciszka M. Rosińskiego na temat roli duchowieństwa w kształtowaniu kultury regionalnej. zwlaszcza w najnowszych czasach. które zdają się sprzyjać działaniom duchownych na rzecz kultury. szczególnie regionalnej. Ostatnią część omawianego tomu komponują artykuły pod wspólnym tytulem Odrębności i ::ró:':nicowanie re/?ionalne. Opisują one to. co zapowiada tytul cz.;ści: róznorodność kulturową rozlicznych społeczności zjej wyraźnymi cechami kulturowymi. Cykl ten otwiera refleksja Teresy Smoliński",j na temat spo/eeznych inicjatyw folklorystycznych podejmowanych przez różne instytucje i towarzystwa regionalne na Śląsku Opolskim. Rysnrd Kantor pisze o kulturotwórczej. a zwłaszcza narodotwórczej roli regionalizmu podhalańskiego w kontckście hislorii ruchu podhalańskiego. Z kolei I\nna Brzozowska-Krajka analizuje podhalanizm i jego Illutaeję amerykańską jako swoistą formę jak najszerzej pojmO\vanej religii - swoistą kocgzystcncję religii wiar~ i religii wierności. Także kolejny szkic - Pa\\ła Schmidta - dolyczy Podhala i polskiego Spisza. �185 przeJawó\\ loi.sa1l1ości spolcezne.j \liśród mieszkańctJ\v regionów. a przede \\ szystkim przejawianej pr/.a nich wi.;zi I h:rytorium. miejscem. gdzie są u siebie. Iwona Kabzińska stawia pytanie, czy zróżnieO\\anie regionalne I.najduje odbicie w świadomości. j.;zyku, wiedzy potocznej mieszkmiców Bialorusi. czy lci. wśród różnych poziomów idcntyfikacji i typów wi.;zi o charaktcrze regionalnym. Kolejne dwa artykuły poświęcone są społeczności żydowskicj: Olga Goldberg~vlulkiewiCl. pisze o zróżnieowaniu regionalnym. z jego paradygmatem kulturowym, ludności żydowskiej zamieszkuj'lcej ziemie polskie, a Andrzej Peć zdaje relację z badań nad tożsamością społeczno-kulturową i.ydów polskieh w USA. Nie przypadkowo tom kończy relleksja Kazimiery i Jacka Wod/(H\i na lemat n:gionali7.mów w perspcktywie większość - mniejszość. Autorzy preLCilluj'l rói.ne rolumienia terminu regionalizm. ukazując najnowsze tendencje w rozumieniu tego zjawiska i w I.akresie d/.iałań podejmowanych wobee różnorodnych zbiorowości regionalnych. Ten szeroki \\achlarl prohlemów i zainleresowań. jaki podejmuje i wykazuje - jak wynika I pO\\ yi..s/ej prl'lentacj i - wsp()lczesna etnologia jest świadectwem, że dyscyplina ta przybiera postać nO\\'ouesnej dziedziny wiedzy o I.rói.nicowaniu kulturowym świata i jego przemianach. Stawia pytania i !tlrlnułujc hipotczy w zakn:sie daleko odbiegającym od swoich korzcni. tradye:-jnych kicrunk(H\ hadań. Wkraua na grunt wielkich nowoczesnych społeczeństw zabierąjąc głos \\ kwestii ich stahiliz.acji kulturowcj. ale przede wszystkim w kwestii przemian kulturowych. Relkksjc z,marte w prczel1\owanym lomie podejmuj,) dyskusję nad zagadni<:niem hędącym nieodł'lczn:- m clemenlem przemian w nowoczcsnej Europie. jak np. tradycyjne kultury regionalnc a nowouesność. pr/emiany ogólnosystcmowc. rewolucje. wojny czyli procesy kształtującc \\ pr/.eszlości i ohecnie ohlicz.<: calych czl;śei tcgo kontynentu. Jak w tym kalejdoskopie przemian sylllują sil; kullury regionalne z.e swoim wielkim bagażcm tradycji'? Czy mają szansę przetrwania i czy moi.na im to; S/ans.; stworzyć') Jakim przeobrażeniom ulegąią w kontekście przemian spoIecznych. polilycznych i ekonomicznych') Jakie wyzwania taka sytuacja LV sferze kultury stawia \\spólezesnej etnologii') Oto pytania. które wyznaczają wa/ny kierunek poszukiWali etnologiczn:-eh i kll')ry malazł wyraz \\ drugim lomie "Studiów Etnologicznych i Antropologicznych". Opraeo\\ania 1.'l\\arle w tej ważnej puhlikaeji na \viele postawionych wyżej pytań udzielają odpo\\i<:dzi. ale lei. \\skazuj'l kierunki przyszlych zadali i poszukiwań. Z wielkim pożytkiem dla etnologii hyłoby. jak moi.na prz.ypuszczać choćby po lekturze omawianej pracy. postawienie pytanie\. e/.y d/jedzina ta \\e \\szystkich ważnych dla świata kultury kwestiach nadąża z ich naL\\aniem. opisaniem. opatrzeniem refleksj'l teoret)'czml? Czy jest już gotowa do analizowania i \\yjaśniania istoty nowego por/e\dkU kulturowego w Europie. który jest wyraźnie stymulowany przez 110\\,1 fal.; etniczności. I. .iaką mamy do czynienia. szczególnie w naszym regionie tcgo kontynentu') Warto zapytać. cz.)' jcst dohrze przygotowana do tego. co prawdopodobnie stanie się punktem wyjścia i punktem dojścia etnologii przyszłości. a mianowicic: uporanic sil; z wielokulturowości,! ś\\ iata i \\ł'lC/.enie siO; w jej kreowanie poprzez szeroko pojętą i jak się wydaje niezhędną, edukacj.; clnologiu.ną !latina Rusek .. Danee krse:-. Studies", Wielka \\! maju t. 1-20. IlJ76-1996/1997. red. Roderyk Lange. Centre for Dance Studies. Brytania. 19lJ9 roku ukazal siO; pod redakcją Profesora Roderyka Langego pierwszy tom rocz- nika "Studia Chon:ologica". którego wydawc'l jest Instytut Choreologii w Poznaniu. Otwiera on no\\ą st:rię rocz.nik()\\ choreologicz.nycil. która zastąpiła wydawane przt:z Centre for Dance Studies (Jersey. Wielka nrylania) pismo zatytulmlianc .. Dance Studies". pod tą samą redakcją. \\! slJlnie \\ okresi..: od 1976 do 1997 roku ukazało się 20 jego tomów. Omówienic treści tomu d\\ udliestego. \\ całości poś\\i.;con..:go zagadnieniom tańca tradycyjnego w Polsce, wraz I. krótką infonnacj'l na temat jego aUlora i zarazem redaktora calej serii. 7Ostalo opublikowane w tomie 82 . ..Ludu" (1l)l)X, s. :>2&-D2). Ie \\/ględu na istotną rolę rocznika .. Dance Studies" w rozwoju �186 studiów i badań nad tańcem. ze szczcgólnym uwzględnieniem perspektywy etnologicznoantropologicznej i kulturoznawczej. warto podsumować ten znac/.<lcy jakościOllo i ilościowo dorobek. Ramy recenzji nie pozwalają na szczcgółowe omówienie zawartości dwudziestu obszernych tomów, dokonamy więc przeglądu oraz krótkiej charakterystyki najistotniejszych zagadnień. odsyłąjąc przy tym zainteresowanych Czytelników do poszczególnych tomów i artykułów. Zakres tematyczny opracowań naukowych opublikowanych na łamach ..Danee Studies" jest bardzo rozlegly. Tom pierwszy oraz druga część tomu drugiego w calości zostały poświęcone zagadnieniom kinetogratii jako uniwersalnego systemu analizy i notacji rucbu ludzkiego. w tym ruchu tanecznego. Zdecydowana większość artykułów i monografii opuhlikowanych w ..Dance Studies" opiera się na analizie tańca II' konkrctnych kontckstach kuilUrowych na podstawie materiałów zebranych przez autorów w trakcie badań terenowych. Lokują si.,: one w ramach antropologii i etnologii tańca. tanecznej folklorystyki lub etnochoreologii, o wyraźnym nastawieniu empirycznym albo empiryczno-teoretycznym. Wszystkie są bogato ilustrowane reprodukcjami zabytków ikonograficznych lub fotografii rejestrujących często unikatowc momenty taneczne. Szczególne znaczenie w rozwoju choreologii jako dyscypliny akademickicj mąją ogólnotcoretyczne artykuły syntetyzujące autorstwa R. Langego. a także jego i innycb autorów opracowania z zakresu historii oraz metodyki i metodologii badań i studiów naukowych nad tańn:m. Poza tym znalazły się tutaj teksty poświęcone zagadnieniom pedagogicznym i artystycznym. którc znacząco poszerzają zakres problematyki tanecznej omawiancj w roczniku. Kinetograt1a stanowi podstawowy instrument warsztatu naukowcgo współczesncgo choreologa. Z tcgo wzgl<;:dujednym z głównych założcń redakcji ..Dance Studies" było promowanie tcgo systemu poprzez publikowanie opracowań poświęconych problemom notacji ruchu ludzkiego według metody Labana-Knusta oraz umieszczanie licznych przy"ładów "inetograficznych nicmaiże w każdym tomie. Tom pierwszy. dedykowany Albrechtowi Knustowi. otwiera artykuł autorstwa R. Langego ukazujący wkład tego wybitnego choreologa w rozwój Labanowskiej notacji ruchu. W tomie znalazło się 10 artykułów analitycznych na tcmat konkretnych l.astosowari kinetografii w różnych dziedzinach badań nad tańcem oraz praktyki pedagogicznej i artystycznej. Przykładowo artykul L. Ullmann - uczennicy R. Lab,ma - poświ.,:cony jest szczcgółowym problemom notacji wybranych zestawów ruchowych (s. 19-29). M. Topaz publikujc tckst dotyczący metodyki nauczania "inetografii (s. 5-14), aG. Rebcr omawia zagadnicnia metodycznc związane z wykorzystaniem kinetogralli w "sztalceniu studentów uczestnicz<lcych w lekcjach tańca historycznego i ludO\"'ego (s. 53-64). Autorzy innych arty"ulów wykazuj'l u/.)'teCl.ność kinetografii w toku pracy artystycznej m.in. w klasie tańca jazzowego (13. Mahoncy. s. 15-1Il) oraz prz)' tworzeniu kompozycji choreograficznych (N. Chilkovsky-Nahumck. s. 30-37). Opracowanie J. Challe!llaas poświęcone jest natomiast analizie struktury technik tańca klasycznego w oparciu o zapisy kinetograt1czne (s. 76-83). a artykuł M. Backer dotyczy zastosowania kinctogramów w rekonstrukcji tańców z XVIII wieku (s. 74·75). W drugiej części tOmu drugicgo ..Dance Studies" znalazły się dwa artykuły: R. Langego omawiający podstawowe zasady Labanowskiej notacji ruchu decydujące o jej uniwersalności (s. 57-63) oraz I. l3aier-Fraengcr - stanowiący raport z historycznego już dziś kongresu .,Dance Notation and Folk Dance Rcsearch" (DrC/.no. 1957), podczas którego około 60 specjalistów z różnych krajów rekomendowało kinctografię jako jcdyny pdny system notacji ruchu spelniąjący wymogi kompletnej dokumentacji Iallca oraz jako fundament wszelkich analiz ruchowych w badaniach nad taricem tradycyjnym (s. 64-75). Tom 9 .. ,Dance Studies" stanowi IV całości podręcznik kinetografii autorstwa R. Langcgo poprzcdzony krótkim wprowadzcniem oraz wykazem podstawowej literatury kinetograliczncj. a także czołowych ośrodków dydaktycznych i archiwów w zakresie kinctogralii. f'odręcl.l1ik tcn. którego pierwsze wydanie ukazało się w Polsce 1975 roku (R. Lange. Podręc::nik kine/ograjii według me/ud y Lahana-Kn/ls/a. PWM. Kraków). potwierdził praktycl.l1ą użyteczność IV nauczaniu tego systemu dzięki klarowności opisu i logicznemu układowi treści. Analiza zawartości dwudziestu tomów ..Dance Studics" wskazuje Ivyraźnic. iż seria ta w znaczący sposób przyczyniła się do ugruntowania oraz rozwoju etnologicl.llych i antropologicznych badań nad tańcem w perspektywie mi.,:dzynarodowej. Szczcgólnie blisb n:daktorowi omawianego rocznika jest antropologia tańca. czemu dał wyraz m.in. w cztercch artykulach o charakterze �187 programowym. wskazująl:)'l:h istotne kierunki badawcze i problemy teoretyczne. a mianowicie: Some Nutes on the Anthrupologv oj"Oance (vol. I, s. 38-46). Dance Folklore and the Urbanised World (vol. 2. s. 1-13). The Sucial and Cultural Significance of Dance as seen in Peasant and Urban Societies (vol. 3. s. 45-(4) i /Jance Folklore and the Non-Professio/1Cl1Dance (vol. 14, s. 11-35). Stanowią one swoiste wprowadzenie do szczegółowych zagadnień omawianych IVartykułach i szerszych opracowaniach monograficznych. Do artykułów monografkmYl:h o charaktcrze antropologicznym lub etnologicznym w ujęciu kontckstualnym można 7aliayć opracowania J. Blackinga na temat tańców rytualnych ludu Venda z. Afryki Poludnio\\l:j (vol. 2. s. 34-56). R. Langego poświęcone uroczystościom religijnym Calungan nu wyspie Buli (vol. 15. s. 9-67), .I. Shennun zawierające charakterystykę tanecznej terminologii MaorysólV (vol. 15. s. 68-99). N. de Shane dotyczące tańców Indian Ksan z.amieszkująl:ych Kolumbi.,: Brytyjskil \\" Kunadzie (vol. 15, s. 100-136). A. Iyer na temat znaczenia skod) tikO\vanych gćstów \V kulturze tunecznej Indii (vol. 18, s. 51-III). Chua Soo Ponga ukazujące chillski taniec leatralny z Mulakki (vol. 18. s. 113-128). E. Popescu-Judetz o roli zawodowych tuneerzy i tuneerek w kultur7.ć Turcji (vol. 6. s. 46-58) oraz o ludowym widowisku muzycznym ..Jienii·· z Moldawii (vol. 17. s. 77-130). V. Proea-Ciortei poświęcone zwyczajowi ,.Calu~" \\" Rumunii (vol. 3. s. 1-43). E. Ocmusa stanowiące opis porównawczy tradycyjnego repertuaru tanecznego dwóch si\siaduii\cych ze sobą greckich wiosek w regionie Epiru (vol. 16, s. 9-33), l. Yiannukisa na temat greckich tradycyjnych zabaw i gier ruchowych (vol. 17, s. 9-47) iM. Zografou o roli tańca w obrzędzie weselnym pontyjskich Greków mieszkających obecnie \\ Macedonii (vol. 17. s. 49-75). Na szezególm\ uwag.; zaslugują trzy obszerne monogrutie etnologiczno-historyczne na temat tuńca trudycyjnego orublikowune jako osobne tomy serii ..Dance Studies". Pierwszą z nich jest praca R. Langego zalylUlowana 7he Dance Folklore Fam Cuiavia (vol. 12). przygotowanu \\' oparciu o intensywne hadania terenowe autora przeprowadzone na Kujawach w latach 19541965. Zustosowane zoslało w niej strukturalno-funkcjonalne podejście w kontckstualnej unali7ie materiału tanecznego. Zbliżony charakter posiadają monografie Y. Guillardu Ew'ly Scullish Reel S'ct/ing Steps Ol/d the Injluence u/the French Quadrille (vol. 13) oraz J. Henderson The TraditionalVonces ofllle Outer Hehrides (vol. 19). W trzech wyżej wymknionych monografiach 7.aStOso\\uno metod.,: porównawcz<l w oparciu o zestawienia kinetogaficzne. W grupic opracowań o orientacji alllropologicznej można umieścić również artykuły problemowe takich autorek juk: A. Panagiolopoulou na temat relacji między taneerzcm prowadzącym a \"spółtuncerzumi w greckim folklorze tunecznym na przykładzie regionu Dorida (vol. 18, s. 949). A. Giurchcseu o improwizacji w tańcu ludowym (vol. 7. s. 21-56) oraz o turyzmie jako kulturowym uzasadnieniu fillkloryzmu tanecznego (vol. 14, s. 47-63) czy E. Balaci poświęcony przemianom dawnych trudycji tanecznych w Rumunii (vol. 8. s. 49-66). W rocznikach ..Dance Studies" znalazły się również wużne z metodologicznego punktu widzenia artykuly z zakresu lillklorystyki tanecznej i etnochorcologii. oprucowane w oparciu o materiuły terenO\\e z krajów eurorejskich. Sil to pruce: E. Pesovara na temut tańców typu Verbunk (vol. I. s. 47-52) i hislorycZllego znaczeniu tradycji tanccznych Cyganów na Węgrzech (\01. II. s. 73-143). w kt('lrych autor stosuje metodę typologiczną opartą na analizie strukturalnej. O. Mladenović poświ<;cona anulizie wybranych form i typów tańca tradycyjnego z Serbii (vol. 4, s. 53-!D): A. lIievej o przemianuch stylistycznych w bulgarskim folklorze tanecznym (vol. 7, s. 57-71): L. Torp zawicraj'lea charakterystykę porównawczą udokumentowanych w Europie tańców łallcuchowych i kołowych (vol. 10. s. 13-48) oraz A. Giurchescu skoncentrowana na analizie rumlIlIskich suit i cyklów tanecznych nu tle porównawczym (vol. II, s. 9-71). W tomie 4... Dance Studies" zamieszczony został znakomity artykuł R. Langego zatytułowany fhe /Jevelopment o/llnthropological /Jance Research, \v którym oprócz rysu historycznego oraz krytycznej occny dotychczusowcgo (do roku 1980) dorobku badań antropologicznych i etnologicl.llyeh nad tańcem znalazla się kategoryzacja i krótka charakterystyka podstawowych metod badawczych stosowanych w choreologii. Opracowanie to opatrzone jest licznymi notami bibliografic/.nymi oral. wieloma ilustracjami. Dopełnieniem tego artykulu są trzy opracowania �188 na temat historii i aktualnego stanu badań nad tańcem tradycyjnym IV Norwegii (I':. Bakka. vol. 5. s. 22-47). na Węgrze<:h (G. Martin. vol. 6. s. 9-45) i w Danii (II. Urup. vol. 7. s. 7-20). Zagadni<:nia metodyczne i metodologicznc badali nad tmicem olllll\vion..: /Ostaly ponadto w kilku osobnych opracowaniach. W tomie ósmym znalazla si.,: kompi<:ksowa roi'prawa R. I.angego poświ<,;<:oIHl metodzie t<:rcnowych badań nad tańcem tradycyjnym \1 uj.,:ciu holislycznym (s. 7-48). Zalącznikami do tego tckstu są m.in.: szczegółowa lista pytar] i prohi<:mów dotyczących tradycyjncj kullury tanccznej i jej przcmian. traktowana jako ni..:m!/o\\na pomo<: w sporz'ldzaniu terenowcj dokumentacji oraz wzory kart maleriałowy..:h słui.ącyeh r..:.j..:stracji i wst.,:pnej analizie podstawowych danych na temat konkretnego inl(JrI11atora i okr..:ślon..:go laliea (lub zaba\\y tanc<:zncj). W tym samym tomie opublikowano artykuł F. M. R. d..: Ay..:stan'm zatY1Ułowan) Hethodoloy;y in the Reconstruction o/Ićxtinct Folk /Jances. i'.awicrający u\\agi na l..:mat badania historycznych mal..:rialów tane<:znych i tańca funkcjonuj'lc..:go aktualni..: w obi..:gu kulturowym (s. 67-74). Z koki elementy metodyki analizy dokumentacji Jilmow..:j w badaniach porówna\\..:zych na przyldadzie grc..:kiego Jalica Zeimb..:kiko. omówion..: zoslaly \1' artykui<: K. Savrami (vol. 16. s. 57-103). Wykorzystanie bezpośredniej obs..:rwacji i wY\\'iadu w kontekstualny<:h badania..:h procesu dydaktyunego w klasic tanecLllej jest natomiast t..:mat..:m opra<:owania J. Alter (vol. 10. s. 49-101). Wiei..: istotny<:h kwestii z zakresu m<:todologii badali dlOr..:ologi..:znych omówionych zostało w artykuła<:h: R. Langego Semiotics and Ol/nce (vol. 5. s. 13-21) oraz A Salt..:ra Structure and Substance in Dance (vol. 4. s. :\7-52). Opracowania te wprowadzają Czytelnika w krąg zagadnicń s..:miotyki i scmiologii tmica. Jeśli chodzi o problematyk<,; pedagogiczną. to wymi..:nić naki.y prz..:d..: wszystkim artykuł) dwojga greckich autorów: D. Stratou (vol. 2. s. 14-33) oraz 1\. Ran isa (vol. 14. s. 65-71 i vo I. 16. s. 35-55) poświęcone omówieniu założeń i rezultatów działalności nastawion..:j na wskrzeszanie tradycji tanec7.l1y<:h (ang. - .. revival") w tormie secni<:znych r..:konstrukcji. prowadzonej od wiciu lat \\ Atenach. oraz realizowanej w jej ramach oryginalnej koncepcji nau<:zania twica tradycyjnego. Systemowi kształcenia nauczycieli talica w Wiclki..:j Brytanii poświę<:ony j..:sl t..:kst S. Stevens (vol. 14. s. 73-S5). P. Brinson II' artykule The Changing iVature (!I' f)once SI/ulies przedstawia natomiast model komplemcntarnych studiów tanecznych jako osobn..:j dyscypliny akad..:mickiej: opierąjący się na ś<:islym zespoleniu pracy naukowcj i dydaktyki (vol. 3. s. 65-76). Serię .. Dance Studies" ..:echuje kultura edytorska na wysokim poziomic. oparta na dającej się wyraźnie zidentylikowa6. konsekwentnie realizowanej myśli prz..:wodniej ryczn..:j. ale również na wielkim zaangażowaniu i sp..:cyfil:znie osobistym i konl'..:pcji mery topodejściu Rodayka Langego. oral. polskie jej redaktora. Świadczą o tym m.in. opracowania polskich aulorlm akcenty w różnych toma..:h. Wspomniane wyżej tomy 12. i 20. \\ całości poś\\i.,:eonc są prohkmatyce tań<:a trady..:yjnego w Polsce. W kilku innych swoi<:h opracO\I·wlia..:h It Lange przyta<:za \Iicle przykładów form i zwyczajów tanec7.I1y<:h udokumenlo\\"<lIlych na zi..:mia..:h polski<:h. W artykule na temat rozwoju antropologicznych badań nad talicem podkreśla zna<:z'l":y dorobek polskich etnochoreologów. W tomie pierwszym opublikowany został t..:kst Marii I>rab..:cki..:j - wybilnego cksperta w zakresie rekonstruowania dawnych tańców dworskich oraz dokum..:nto\\ania folkloru tan..:czn..:go - na t..:mat chorcot..:chniki galiardy (s. 65-73). natomiast w tomi..: 14. ukazał się artykuł Ewy Dahlig - etnomuzykologa z Instytutu Sztuki PAN - poświ.,:cony problemowi synkretyzmu zachowali muzycznych i tane<:znych w polskiej trady..:ji ludll\\cj (s. :;7-46). Tom 12. został poświccony pamięci Ireny Ostrowskicj - \Iielce zaslużonc.i rcdaktorki scrii monografii clno<:horeologicznych wydawanej w Warszawie. Wszystko to świadczy dobitni..: o \\ielkim zaint..:r..:so\\aniu redaktora .. Dancc R. Lange opublikował listkach w zakresie Studies" rozwijaniem oraz promO\\ani..:m ró\\ni,,:7. dwa \\spomnienia o niei.yjc\cych kinetogralii szej współpracowniczce (vol. 10. s. 98-101). (vol. - Dianie Badd..:ley-Lang..:. 5. s. 3-12) oraz Tom 6. zadcdykowany został Giscli swojej R..:bcr. natomiast II' ś\\iccie jui. t!l\óch polski..:j chorcologii. znami..:nitych sp..:cja- ioni..: i prl<:l wide \\spMpracowniue<: pami.,:ci (j.lartina lal najhliżA. Knusta - najwybitniej- szego w<,;gierskiego etnochoreologa . .. Dance Studies" było ważnym pismem ehoreołogicznym na świ..:..:i..:. \\yrażni..: eksponującym ..:uropcjskie badania i studia nad twicem. Podejście ..:mpiryczno-leorcty<:zne stosowane w \I iększości opublikowanych tu opracowali moi.na zddiniować jako holistyczn..:. kOll1..:kslualnc doku- �189 mcnlowanic i analizo\\anic malcrialu tancczncgo i ruchowcgo). gl<;boko osadzone w antropologii kultunH\ej. kst to gló\\ny i nit.?\vykle aktualny kierunck współczesnc:j choreologii. Przemyślana i konseb\cntna sdckcja jakościowa maleriałów publikowanych w roczniku przyczyniła si9 II rezultacie do krystalizacji podstaw epistemologicznych i mctodologicznych europejskiej ..slkoly chon:ologicznej". której jednym z czolowych reprczcntantów jest R. Lange. Warto więc gor'lco /ach.;cić \\S/.ystkidl Czytelników zainleresowanych naukową problematyką tańca do lektury .. Dancc Studics··. /.wlaszcza ;i.c komplet dwudziestu tomów tego rocznika dostępny jest I'Ó\\ nie;i. \\ kilku hihliOlckach akademickich w Polscc. DarilIs:: Kllbinowski OV/l!lIlall' lO::.\·all/o.\'cil!U ro/Njsk ich pod konil!c drugiego lvsiąclecia. TonIIi 1997. ss .. ,2X. red . .I. Mucha. W. 01- szc\\ski. Opracollali dot)CZ'lcych Lu ropy poja\\ia sit; \\iele. również \V naszej dyscyplinie. Prohlcmaty ka curopejska przcstaje bowicm być domeną historyków i politologów (obecnie ich optyka dominujc). ale zaczyna interesować clnologów. wśród nich badaczy identyfikujących sit; z po\\Stająe;l u nas anlropologi;1 kuhurow<\- Ś\\iadczą o tym ostalnie konrerencje naukowe: ..The Task or Ethnology/Cultural Anthropology in lJnilying Europe" ("omań. listopad 1996), .. Structuring or Identities in 20th Celllury ł':urope: East/West Convergencies and Divergencies" (Konstancin .kziorna.. listopad 1997) o nil ... Cultllral Problems or Europe at the 20th Century" (Bachotek, listopad 1996). Wit,:kszość rercratów maty to:::salllo.\:cieuropejskich wygłoszonych pod na ostatnicj koniec drugiego z nich uwzględniono Opracowanie tysiąclecia. w tomie Dy/eto zasługuje na U\\agt,:. chocia;i sklania do uwag krytycznych. Publikacja zawicra cztcrnaścic anykułów. ujętych w cztery panie: ..Jedna Europa czy dwie Europy" ... Wiclokulturowość na Zachodzie. wielokulturowość na Wschodzie", .. Migracje a tożsamość narodowa" ... Badania empiryczne nad tO;i.samościami narodO\vymi: wielość konccptualizacji i mClodologii··. Pod wzgl<;dcm zakresu problcmalyki ninicjszy tom prezentuje się raczej okazak. Calość poprl.cd/Ona zostala wprowadzeniem pod wymagającym tytułem "Dylematy toL.samości gl(m'nYIll problcmem kulturowym Europy'!" Jest ono jednak tylko stresz.czeniem POsz.Cl.cgólnych rozd/.iah·)\\. IIbrcw przcwrotncj deklaracji jego autorów. żc nim właśnie nie jcst (s.6). Konfiguracja /aprc/en\!lwanych dylematów \!l/.samościO\vych w Europie usztywniona została \\ izją polilyCl.nego jcj podziału na Wschód i Zachód. który w jednym tekście znalazł przedlużenie \\ dualnym podziak: ..swoi·· i ..obey" (w istocie nazbyt wyekspono\' •.any wymiar analizy). Dylematy tożsamości europejskich. s/.czcgólnie w okresie milenijnego przelomu. posiadąją wiele \\ymiaróII - od Imałości identylikacji lokalnc.j (niekiedy regionalnej). przez rysujący się kryzys idcntytikacji narodowej. do nicwiek znaczącej przynale;iności do .,globalnej wioski" - zdecydo\\'anie ponadcuropejskiej. Tylko w tożsamościach mieszkańców wschodniej Europy można dostrzec wiek odcieni w \1 ielu krajach posowieckich. Polska i Czechy to już bardziej ..Zachód", a II istnienie j.:dnolitcj 10;isalllości /achodnioeuropcjskiej nakży wątpić (poza elitami). Inaczej \\ y gląda lO I.ja\\isko \\ Skandynaw ii ( ..nordyckoś6" a ..europejskość""). inaczej w Nicmczech lub \\c francji. j.:szczc inaczej li Illicszkariców pt:ryfcrii śródziemnomorskich. proclIrop.:jska jest wei'l;i slaba. a skra ..eurolobii" znaczna. Na tk całości korzystnie prezcntują się glównie opracowania \\ S,l\\eeji M. Abdalli (chociaż zapomniano w nim o świecie kobid). podn;czniktm Ii'ancuskich (T. NiClllaidis) ... wicloetnicznego gdzie identytikacja dotyczące Asyryjczyków proeuropejskit:go klimatu komplcksu współczcsnej kultury rosyjski.:j"" (S. Czcl"\\"onnaja). Walory analityczne i klarownoś6 argumentacji wyróżniąją też opraCt.l\\anie T. Faista na tcmal imigrantów. chociaż wybór lileratury brytyjskiej zdaje sit; być przy padkowy. Na uwagt; /aslugujc równie;i artykuł K. Szymańskiej o cudzoziemcach w Polsce, coral bardziej widocznych \\' nas/.Ylll ;i.yciu społecznym. Jednakże i \V tym opracowaniu pojawiło �190 się kilka spłyceń i pochopnych uwag, które wynikają z niedostatków <maliz.y. jak np. teza o powszechnej ksenofobii Polaków (ta ujawnia się w niektórych grupach naszego spoleezeństwa. jest zjawiskiem niejednorodnym i dość zmiennym). Pojawiające sil,: futurystyczne wizje też do udanych nie należą W artykule S. Czerwonncj razi schematyzm tezy o nieuchronnym rozpadzie Federacji Rosyjskiej pod wpływem ruchów etnicznych: w tekście W. Olszewskiego, z kolei. nie można się zgodzić z prognozowaniem sytuacji etnicznej na byłych polskich kresach. W tytułach paru opracowań znalazły sil,: również potoczne zwroty. a w tekstach przenośnie i ozdobniki. traktowane tak, jakby mialy własną moc analityczną (s. 25. 71. I JJ). Skądinąd wiele informacji zawartych w recenzowanej pracy zaskakuje. ehoeiai. trudno się z nimi nie zgodzić. Zaliczyłbym do nich m.in. przyklad o podn,:cznikaeh francuskich. w których trdei narodowe zostają powoli podporządkowywane ..europejskim". \\Iliosek o kryzysie identyfikacji narodowl:j młodzieży austriackiej (J. Langer). wreszcie dyskusyjn<ljui: wizj.,: alternat)'w)' powszechnej globalizacji w postaci odżywającego korporatyzJnu (B. van Stecnbergen). Właśnie w tym zakresie znaczenie niniejszej pracy wydaje mi sil,: istotne: ukazujc olla szerokie spektrum współczesnych procesów społeczno-kulturowych. niekiedy zasadniczo odmiennydl w poszczególnych strefach europcjskich. pomimo iż specyfika dylematów \vsehodniocuropejskich nie została uwzględniona w stopniu zadowalającym (szkoda. że zabrakło komentarza redaktorów w' tej właśnic sprawie). Natomiast artykuly kilku autorów nic wnosz.<1 wicie nowego do rozumienia całości, gdyż są to jedynie przedruki wczcśnil:jszyeh prac. Zawodzi również kompozycja niektórych opracowań, np. wnioskowanie jedynie na podstawie jednostkowych faktów. w jednym przypadku przerost zbędnych informacji statystycznych, mało zasadne. chociaż dość poważne prezentowanie kwestii tożsamościowych sprzed tysiącleci (!). Dostrzega sil,: też uproszczony. nie zawsze precyzyjny charakter argumentacji. jak np. podanie in Ii.JrInaej i o późnych narodzinal:h antropologii Europy. Ta wszakże nie wyloniła się z pracą 7he ./II/hro/)()/ogy o/l-.lImpe (1994). lecz jej rodowód i in.). Niedostatków jest wcześniejszy. co najmniej o dwadzieścia lat (prace J. Davisa. J. Boissevaina również np. w artykule 1'. Kivisto o kontrowersyjnym tytuk Wie!oks=lalll/jącv lO=samo.fć narodową ej w d=isiejs=ej /,'lIropie Lachodniej. nic brakuje kU!ll/rowość jako cynnik Przede wszystkim zawodzi uwzględniona w nim literatura. w którcj na próżno szukać kłasYl:znydl już prac: lhe Case Jor !mercu/lura! Educalion (A. I'erotli. 19(4). 'the Concept o/a .1111!tiCIlIll/ra! ",'ocielI' (J. Rex. 1985) oraz kilku innych. np.: Racism and Migration in Western f:uropf! (red. J. Wrench, J. Solomos, 1993). czy też Raciali=ed Boundaries ~ o l:Zytdnym nal:hykniu teministycznym (F. Anthias, N. Yuvał-Davis, 1(92). Ponadto autorowi zdarzyło sic,: posłużyć dzivmym przykładcm w sprawie mapy etnicznej Europy /.aehodniej (s. 1(7). W tym kontekście bowiem zarówno Flamandowie, jak i Walonowie nie mogą być traktowani jako mniejszości narodowe w Belgii. Wprawdzie w Wielkiej Brytanii problemy nowyl:h imigrantów zyskały wymiar szczególny (również w antropologii). nic jest ona jednakże synekdoeh<l dla całej Europy Zachodniej. W poszczególnych krajach zjawisko wystc,:puje w innej skali. odmienne są kierunki napływu łudności (ciążenie powiązań kolonialnYl:h). dotyl:hczas(ma polityka imigracyjna. systemy edukacyjne. itp. Nie brakuje w pral:y niedoeiągnic,:ć technicznych, rzutująeYl:h niekil:dy najej wartość merytoryczną. W pierwszcj kolejności chodzi tutaj o taką kompozycjc,: artykułów. która polega na sklejaniu cytatów z przypadkowych nieraz wypowiedzi. Ponadto nalei.ą do nil:h: niekonsekwencje w zapisie prac. np. vol. 2. part 2. s. 4-5. niedokładności tytułów prac i nazwisk ich autorów: poprawnie M. Abei'::s, a nie M. Abele. E. Gellner nic zaś E. Geller (to ol:Zywiśeic błqd literowy). przypadki niezgodności (V. Tishkow(v) również pomyłki czy informacji dotyczących W. A. Tyszkow, \V tytułach publikacji ..socjology". \V w tekście M. Kymlieky. obcojl,:zycznych. (np. wymienione "Nations and Nationality" itp. Wreszcie. jak to coraz częściej bywa np ... Mac Donaldization" literatury M. Kymlicka. niekiedy w spisie oraz M. Kymlickil. leż w tytułach bibliografii Spotyka się czasopism należałoby podać jako ..Nations and Nationalism") pracach zbiorowych. typowych bł.,:dó\V literowych. Thomas\. Kazachstański. wydają się skądinąd spolszczenia tylU/ÓW w spisil: treści. w wersji obcojęzyezllt.:j, a posiadają jedynie streszczenie góry lJralu. nic brakuje. Zbędne podczas gdy w pral:)' znajduj<l się one w jc,:zyku polskim (pic,:ć przypadków l. �191 Słabo uzasadnione jest równió. eytowanie tekstów. które dopiero w tym tomie ujrzały światło dzienne (s. 144). Wreszcie ostatccllla uwaga: ..dniclllośC to nie jedyne pole, na którym manifestują si~ współczesne dylematy tożsamościowe mieszkańców Europy. Takie i podohnc potkni,,:eia nie umniejszają jednak wartośei pracy i nie psują jej wizerunku. Ja\\i sit; ona howiem jako interesująca, konstruktywna oraz godna uwagi, i taką też jest bezsprzecznie. W nicustajllcej dyskusji o kontekstach (hardziej precyzyjnie: wymiarach) tożsamości oraz randze prohlemów towarzyszących badaniom i refleksji nad nimi recenzowany tom artykułów stanowi znaczne osiągnit;cic. Miec=yslaw TrrJjan Lvropsln; ku//umi twos/or jedno/a v ro::mani/os/i: Shornik :: 10. e/nokar/ograjickeho ::ia. red .. 1. Yareka. M. lIolubovit. L. Pelrar\ova. Praga 1997. ss. 248, mapki. ił. sympo- Milośnikom literatury etnograficznej dotyezącej Europy nie wypada obecnie narzekać na brak lektury. gdyż intercsująee prace zaczynają sic;:pojawiać z dość znaczną regulamośl:ią. Niektóre inicjatywy zmierzają do przypominania klasycznego dorobku. inne do rejestracji zachodzących współcześnie zjawisk. kolejne znów znajdują wyraz w refleksji nad stanem dyscypliny. Recenzowana praca mieści si.; zasadniczo w ostatnim nurcie. Ukazala sic;:ona w torrnic specjalnego suplementu do czasopisma "Cesk)' Lid" jako pokłosie dziesiątcj konferencji etnokartograticznej. kt(Ha miała mieisce w Ti\:śt" w dniach 25-29.03.1997 roku. Ty tul jej nawiązuje do jednego Le sloganów współczesnej wielokulturowości - jedność w różnorodności C.Unity in Diversity" . ..Einheit in Yiełlitlt"). Chociaż puhlikacja I.imina kilka artykułów. które z kartogralią etnograficzną mąją niezbyt wiele \\sp()lnego - gdy;; Sil to studia ściśle historyczne. poświęcone glównie budownictwu \\ Czechach - całość prezentuje sit; dobrze. W książce znajdują się opracowania w trzech jt;zykach: angielskim. niemieckim. czcskim i są to zwykle tcksty krótkie. raczej sprawozdawcze. Autorom i redaktorom udało sit; ukazać - w sposób mniej lub bardziej zamierzony - kondycjt; europejskiej "ctnokartogralii" w jej obecnym stanic. W kilku artykułach dość rygorystycznie trzymano sit; zarysowanego w tytule problemu, co nic zawsze było korzystne, niekiedy też autorL) dostrzegalnie roz.ll1ino;lisię z celem zawartym w tytułach artykulów. Niektóre informacje okazaly si,,:nic tylko interesuj'lce, ale również zaskakujące dla polskiego czytelnika. Zaliczyłbym do nich chociażhy: wiadomość o post'tpach słowackiej etnogratii w kartografowaniu kultury ludowej własnej mniejszości na Wt;grzech (P. SlavkovskY). tworzeniu centrów dokumentacji komputero\\ej - na przykład \\ odleglej icei Schippers). rozważania ... na temat zupy \\ środkowej Europic (E. Kisban). a nawet tezę M. Heinza o zapominaniu o Cyganach w ujęciach kartograficznych. W całym tomie zaskakuje nas stosunkowo duży rozrzut zainteresowań, podejść badawczych i propozycji warsztatowych. Jedni badacze dążą do modernizowania refleksji nad dyfuzją, zdecydowanie nawi'llując do instrumentarium klasycznej orientacji "Kulturraumforschung" (Z. Kłodnicki), niektórzy poczynili interesujące eksperymenty w zakresic (jedno) tematycznych studiów porównawczych (L. I'elr;'li\ovil, S. Kovaccvicova), jeszcze inni dążyli do spożytkowania rezultatów opracowań atlasowych w próbach regionalizacji. Reprezcntanci kolejnej grupy gotowi są natomiast przekraczać dotychczasowe granice. badając np. euroregiony (H. L. Cox, J. van der r.:.ooi). trasy pielgrzymek (G. Barna) czy też procesy etniczne w strefach pogranicznych (J. Liszka). Część inicjatyw została \\yraźnie nakierowana na ~iawiska wspólczesne, niekiedy calkiem ciekawe. jak np. agroturystyka (I\. Schrutka-Rechtenstamm), wprowadzanie technik multimedialnych do elnokarlogralii (T. Schippers). konstruowanie nowych symboli narodowych w Macedonii (D Schell). er. �192 nimi Dla mnie bardzo intercsujące są np. próby wprowadzcnia nowych pOl1lyslów i inspirowania dość tradycyjncgo środowiska etnokaI1ograf('l\v europcjskieh: dzisiaj nic wicmy jeszcze I.jakim skutkiem. Chodzi głównie o adaptowanie terminu ..tożsamośC. któr) pojawił siC; \\. ty tułach aż czterech artukulów (.,identity"). Z jednej strony zabiegi te mus/ą cieSlyć. I. drugiej zaś dostarczają kolejnych przykładów w sprawie nadużywania "atrakcyjnych" pomys/(l\\' \\ etnologii europejskiej oraz funkcjonowania w jej ohrębie swoistych mtH.!. W jednym przy padku stało siC; lo nawet podstawą do dość zabawnej rozbieżności mic;dz) tematem (znaczenie jcdnego z atlasów w kształtowaniu się europejskiej tożsamości) a treścią artykułu (historia kartogralii etnograficznej na Słowacji). Dziśjcdnak, kiedy o mcntalnyeh mapach pisze siC; uc;ściej niż o klasycmych kartogramach. ten .kicrunek poszukiwań należy uznać za sensowny i konieuny. Niniejszy tom. podobnie jak ostatnia - jedenasta jui koni"cn;ncja "International European Ethnographic Working Grqup". która miała miejsce jesienią I <)<)Xw polskim Cicszynie (z udziaIem badaczy z ośmiu krajów) dowodzi. :l.e t07.samość europejskicj elnokartogralii /.Ostała w istotnym stopniu nadwątlona. ale o głęhszym kryzysie nie można na Sluc;śeie mówić. I wiciu wypowiedzi wynika, mniej luh hardzicj bapośrcdnio. żc \\ najhlii.szych latach nalcży siC; spodziewać głównie wzmożonej refleksji mctodologiunej. W zwi'Vku z tym zaczynają siC; jui pojawiać wcale cenne pomysły. których realizacja - z pc\\'tlością nielatwa, poz\\oli hyć moi,e na scnso\\ną modernizację kartografii etnograficznej. Dotyczy lo zart)\\ no poszuególnyeh krajów. calej Europy oraz inicjatywy ,.atlasu etnograficznego ziem sIO\\'ial\skich". Pomimo dostrzegalnych niedostatków. niekiedy splycell. zdarzaj<lcyeh siC; tu i ówd/.ie pomyłek literowych. praca jest bezsprzecznie ciekawa oraz wyj'ltko\\'O konstruktywna. Potrzehc; takiego opracowania odczuwało się ostatnio bard/O wyrainie, Należy \\i:;c pogratu!lmać .I. Varece. który posiada w Polsce licznych przyjaciół oraz jego wspólpracownikom z lIstav pro !-:lnogratii a Folkloristiku Akadcmie Vcd w Pradze. wkladu \\' rolwijanie tej wai.ncj dla nasIej dyscyplin~ slcry studiów, Recenzowana praca Evrop.\Av klll/llrni pros/Ol' jednoflI v m::/l/ol1i/osli przyczynia się bowiem istotnie do post9pu w tym zakresie. ,\/iecyslml' hojo/1 Ilalina G r z y m a I a - M o s z C I Y ń s k a. Ewa N o \\ i c k a . (;(I.~cie i gospodar::£', Problem adap/atji kllllllrowej w obo::acll dla /lchod:3ców om:: %cojącvelij(' -,/)()I('cn().~('ioch lokoln..-ch. Zakład Wydawniczy NOMOS. Kraków 199X. ss. 190. Po latach konieczności wertowania wyłącznic biuletyntl\\' pnl\\ nicz)'ch. eod/.iennej pras~ i mozolnego wypisy\\ania spomiędzy książkowych wicrsly \vzlllianek na \l;lllal lagadnienia uchodźstwa., 'polski czytelnik doczekał si9 nan;szeie pierwszego s\\ego rodzaju kompendium wiedzy na ten coraz bardziej aktualny dziś temat. Ilistoria najnO\\'S/.a polskiej demokracji to zaledwie ostatnie dziesięć lat. Do końca emitującym w świat setki tysic;cy ze znanej tylko naszym wschodnim o azyl. Stany Zjednoczone Ameryki. lat osiemd/.iesiątych hyliśmy he/spr/.ec/nie atrakcyjne miejsca dla polskich obywnteli. Według cytowanych pr/e/. auton')\\ danych w roku 1997 z Polski wyjechalo na stale 12 000 osóh, Dane te nic uW/.glc;dn iaj,! wS/akże skladanych prze/. Polaków wniosków o wizy emigracyjne. jaka \\'plywa rokroC/nie np. do sady Stanów Ijednoczonyeh. Powszechnie wiadomo. ie InaC/nie pr/.ewyis/.a ona liczhę wanyeh decyzji pozytywnych. Po roku 1989 nasl11pił jednak nie/wyklv przc!om \\ systemie cjonowania naszcgo państwa na arenie międzynarodowej. bowiem do grupy społeczel\stw funkejonuj<lcych wedlug gospodarki. do takich stając zasad się tym samym krajem lud/i pos/ukuj'leych swojego Illl\\ego miejsca. slynących towarzyszom pomyslo\\ości w sposohach uhiegania si.; Australia i tzw. Europa Zachodnia. to nadal jeszcze bardzo potencjalnym miejseelJl dostc;pu nic mają. Jak ukaz.uj'l przytocl.One GUS-u IiC/h: Amba\\ydafunk- Od lego lJlomentu przyłąc/.ylism~ /.asad demokracji i \\olnorynko\\e.i uhiegania w opracowaniu siC; o azyl tych. którz~ dane. jest to na razie �193 j~szcze II Polsce prohlem racz~j teoretyczny. Rzeczywistym pascm granicznym ..świata zachodu" staniemy się jednak po Ilst'lpi~niu do Unii Europejskiej. O tym między innymi. jak naszc spolcczeństwo postrzega dziś cudzoziemca właśnie w roli swojego ..gościa" i jak skonstruowany jest dzisiejszy kanon polskości. opowiada omawiana przeze mnie ksi'lżka. Ohok rcmltalóll' hadali przeprowadzonych IV latach 1995-1996 na temat ..społecznego standardu stosunku do inności etnicznej"" ohowiązująccgo wśród Polaków oraz przedstawienia podsta\\ll\\ych inli)rmacji prallnych dotyczących cudzoziemców w ustawodawstwie polskim i międzynarodowym. autorkom. jak pisze II. Grzymala-Moszczyńska. przyświecał jeszcze jeden cel ahy zehraną IVopracowaniu wicdzę mogli ..wykorzystać ci wszyscy, którzy w swojej pracy zalI'odowej stykaj'l się z uchodźcami". Książkę można podzielić niejako na trzy różniące się. także autorstwem. części. Część prawniczą. socjologiczno-anlropologiczną i psychologiczną. Pierwsza, którą można by nazwać ze względu na swój charakter takl.e formalno-prawną. jest ogólnym wstępem autorek, zapowiadającym treść. jaką czytelnik znajdzie w opracowaniu. Przedstawia takżc miejsca cele i narzędzia przeprowadzonych badali. Część tę uzupclnia rozdział pierwszy. autorstwa Ewy Nowickiej i Słallomira I.oziliskicgo. gdzie obok rozważania nad funkcjonującą w naszym społeczeństwie delinicją pojęcia "cudzozicmiec" i ..uchodica. azylant". możemy znaleźć szczegółowe dane statystyczne i krótk'l historię regulacji prawnych dotyczących cudzoziemców w Polsce. na tle konwencji przyjętych w Europie po roku 1949. Zamieszczono tam również szacunki co do nielegalnego napływu imigrantów i dane o przeste;pczości cudzoziemców w Polsce. Tyle informacji nalllry prawnej. Kolejne dwa wl.działy (II i III) autorstwa Ewy Nowickiej to przedstawienie rezultatów konkretnych już badarl przeprowadzonych w ostatnich lalach w społeczeństwie polskim na temat naszego postr/.egania ..obcych". Te. jak określila sama au lorka od lat zajmująca się tematyką tolerancji. "ohserwacje porównawcze" wzbogacone zostały o analizę nowego w polskim społeczeństwie prohlemu - postrzegania i wspólistnienia Polaków z osiedlającymi się w Polsce uchodźcami. "Opracowanie wyników zebranych w trakcie kilkuletnich badań nad adaptacją uchodźców w Polsce i adaptacją Polski. tj. poszczególnych społeczności lokalnych i urzędów adminislracji państwowej do uchodźców. ma na celu zarysowanie siatki problemów, które z różnym stopnic:m pilności I\'ymagać będą rozwiązywania". Omówiony został bardzo dokladnie dobór próby i sposób przeprowadzania badall. a takl.e. co wydaje mi si.,: niezwykle istotne. dystans. jaki należy zachować '.Iobec rezultatów wszelkich badali dotyczących świata normatywnego Jednostki. Postawa deklarowana lo niekoniecznie bowiem rzeczywista ,.osobowoŚć·' badanego. Podkreślam tę wl[L~nie uwagę autorki. gdyż stwierdzenie to nic należy do zbyt popularnych II miecie oczekującym maksymalnej wydajności wszelkich badań opinii publiczn~i. Tak. jakhy zapominano. ii. nie lak łatwo jest otwarcie. publicznie przyznać się. że się jest np. zagorzałym rasistą. Ewa Nowicka ujeła to w sposób bardziej elegancki, mówiąc o ..możliwości celowego fałszowania trcści przCl. odpowiadającego podawania wYPOlviedzi «o normie obowiązującej» za wypowiedź «o własnych postawach»". W rozdziale trzecim poświęconym postawom młodzieży wobec cudzoziemców autorka poŚIIięcila lakże miejsce na królk'l polernike z przyjętą przez nauki społeczne hipotezą, iż kontakt z innością wpływa dodatnio na przyjmowaną wobec niej postawę. Zaznaczyła konieczność ullzględnienia "gotowości poznawczej" i charakteru kontaktu przy każdorazowym rozpatrywaniu 1.:g0 lypu zależności. Trzecią. Ilyrói.nioną pr/.eze mnie częścią są ostalnie rozdziały książki autorstwa lIaliny Grzymaly-MoszClYliskiej. Poświecone są omówieniu sytuacji. jaką jest uchodźstwo w jego aspekcie psychologicznym. Tcmat ten pomijany. a często nawet bagatelizowany i traktowany przl:Z lobby urzędniCle jako nieislotny. jest zdaniem autorki niezbędnym elementem analizy lak złożunego zjawiska. jakim jest uchodźstwo. Sytuacja wymuszonej akulturacji. konieczność ż~eia II swoistym z311'ies/eniu spoleczno-kulturowym. wreszcie konstruowanie zupełnie nowej tożsamości na wygnaniu i ograniczone pole podejmowania decyzji co do swojej przyszłości, to tylku niektóre z wymienianych przez autorkę zjawisk związanych z "procesem stawania się �194 i bycia uchodźcą". Podkreśla ona. że są to czynniki. obok sytuacji prawnej i ckonomicmej. mające ogromny wpływ na funkcjonowanie jednostki na uehod/.stwic. I'r/.cdslawiony jcsl lakże zarys poja\\'iająeych się w sytuacji uchodźstwa spusobów akulturacji. Autorka zapoznajc czytelników z takimi pojęciami. jak. między innymi. szok kulturowy. według koncepcji antropologa Kal"cro Oberga. oraz zc specyłiką faz proccsu adaptacji. wcdług 1'. S. Adlera. dcliniującego model szoku kulturowego jako pięciostopniowy proccs edukacyjno-rozwojowy. Wydaje mi si,,:. iż w rozdziałach tych brakuje jednak wyraźncgo zaakcentowania konieCl:no~ki dokładnego pomania zaplecza kulturowego uchodźcy. To właśnie wyjściowy system normatywny i modde /aclHmań Sil malr)cą w konstruowaniu wszelkich interpretacji rzeczywistości przez. uchodie,,: i jego sposobu radzenia sobie z nowymi realiami. Znajomość ..kultury wyjścia" uchod/.cy jest zatem niezwykle \\ai'na przy próbach na\\'iązywania dialogu z azylanicm. Fakt ten. może oczylI ialy dla ..wtajcmniczonego". nie jest. jak myślę. łatwy do wyłowienia z omawianej przel.c mnic lektury. i zwłaszcza dla czytelnika. nit: zaangażowanego bt:zpośrcdnio w badania nad kulturowym /T(lżnicowaniem. Jedna rzecz, która natomiast zwróciła szczególnie moją uwag,,: i II'pra\lila mnie IV sian S\\Oistt:j zadumy to fakt. iż w polskojęzyeznt:,i literaturze ł;lChowej. jak podaje autorka ... nic ma opracowań badalY psychologicznych poświ,,:conych uchodi.com". Fakt tcn zadziwił I1lnie. prl.yznam. znacznie bardziej niż reterowanc w książ.ce rezultaty badań. W rozdz.iale VI /.amieszczune S'l dane z przeprowadzonych przez autorkę wywiadów WŚr()d mics/.kaJicll\v wybranych polskich ośrodków uchodźstwa. W aneksie zamieszczono wzory ankiet zastosowane przez. aulorów. Ciek<l\lym rozwi'lzanicm jednej z nich. jest ulokowana w metryczce tabela odnotowująca stopic,") religijności respondcnta . ..Gość w dom - Bóg w dom" nasuwa się znanc polskic powied/cni.:. Ni.: I.nałc;iono jcdnak spccjalnych zależności między deklarowanymi postawami wobcc "obcych" a stosunkicm ankieto\\anych do I\iary . .lak zatem przedstawia się przysłowiowa ..polska gościnność'''' laintcrcsowanych ods) lam do lektury hędącej swoistą .,jaskółką" z zakresu puhlikaeji na lcmal uchodźstwa. jakic ukazal~ si" dotychczas na polskim rynku wydawniczym. ..lgllies::li({()le.'kmric::-l'opiel S::kice:: socjologii medycyny. red. M. Libiszowska-Żółtkll\\ska. M. Ogr)"/lo-Wiewil·lrowska. W. Piątkowski. Wydawnictwo Uniwcrsytetu Marii Curic-Skłodowskicj. Lublin I<'><'>X. ss. nR. S::kice :: socjologii mecó"cYIIYsą pracą zbiorową. która w z.amicr/eniu jej rcdaktorów ma być prezentacją wybranych kierunków badal1 socjologów llni\vcrsytelu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz współpracuj'lcych z nimi badaczy z innych polskich uc/elni 1\' dziedzinie socjologii medycyny. Jest to subdyscyplina nic w pełni ukształtowana. st'ld nadal posIlIkująca swej przedmiotowej i metodologicznej to7samości. lawarte w tomie artykuly dotycl.<\ dwóch spośród jej różnych nurtów - socjologii tzw. lecznictwa niemcdyunego oraz lanatosocjologii. Picrll SZ) z obszarów może budzić szczególne zaintcresowanie ctnologól\. co najmnicj / dl\óch prz) czyn. Badania nad kulturowymi aspektami zdrowia i choroby oral. tradycyjnymi pr/ckonaniami i praktykami leczniczymi mają w niej już długą historię. drogą swoistej ewolucji I\)'odn;bniły się pod postacią etnomedycyny luh antropologii medyczncj. Drugi I. powodól\' ma charakter znacznie ogólniejszy. Jestcśmy dziś świadkami wzrastaj'lcego. jak si.; wydaje. laintcrcsowania niekonwencjonalnymi metodami leczenia i to pochodZ<lCymi z ró/nych obSl.aról\ kułturlll\ych: co I\i.;cej zainteresowanie to obejmuje różne kręgi spolcczne wspMczcsnych spoleczcństw. W Polsce. jak wynika z przywołanych w ksią7ce badań CBOS. w I<'>91roku sprawami leC/.nictwa praktykowanego poza medycynę oliejalną. w większym lub mnicjszym stopniu. inlcrcsOllala si.; ponad p%wa dorosłych Polaków. Ta slera lecznictwajcst wi.;c Icnomencm ogólnospo!ccznym. Charakter wprowadzający do dyskusji o pozaakadcmickicj mcdycynic. stanic badai1 i tcorii w tym z.akresie ma artykuł W. Piąlkowskiego. I/' .1'11'0111: socjologii leC=lIidlt"U lIiellledvcl1f!go. �195 /)r~eg/ąd llThmnn'h IJrol'o::nji hwlawc::ych. Autor fórmuluje w nim m.in. postulat koniecznej interdyscyplinarności w podejściu do analizowanych zjawisk. zwłaszcza społeczno-kulturowego kontckstu ..innej medycy ny" ohok socjologii ważną rolę przypisuje antropologii kulturowej i psychologii. Dostrzega dwie istotne przeszkody w rozwoju tej dziedziny badań - kłopoty z ujednoliccnicm nazc\\nictwa dla metod i technik leczenia. odrzucanych lub przyjmowanych l wyraźną rezerW'l przez olicjalną medycynę oraz negowanic przez tę ostatnią istnienia zjawisk i pojęć wyjaśniaj'lcych dzialania terapeutyczne podejmowane poza jej obrębem. Ostatecznych rozstrzygnięć \\ tym pief'\\szym zakresie. czego domaga się autor. nie ma i chyba być nic może. Icrrniny u/.ywane dotąd. często synonimicznie. m.in. lecznictwo (lub medycyna) nicoficjalne. niekonwencjonalne. alternatY\\Ile. komplementarne. nicmedyczne wskazuj'l w gruncie rzeczy na \\ ielO\\ymiarowość i kontckstowość zjawiska. także historycznie zmieniające się do niego podcjście. Krytykę od lat postulowanego przez W. Piątkowskiego terminu ..lecznictwo niemedy czne" podejmuje D. Penkala-G,męcka w opracowaniu Radania etn%gicne nad medycyną komplementomą. lo drugie pojęcie jest. jej zdaniem. bardziej adekwatne. gdyż wskazuje na jej charakter uzupclniaj<lcy (nic alrcrnatywny) w stosunku do medycyny oficjalnej. W obu przypadkach w'ltpli\\ości pozostają Pierwszy z. terminów - ..lecznictwo nicmedyczne" jest i niezręczny i sprzeczny wcwnętrznic. \\ koricu medycyna to ogólnie ..sztuka leczenia" (czy tylko ciała czy lak/c ducha lo ju/ inna spnma). Nazwa "medycyna komplementarna" byłaby terminem możli\\ ym do przyjęcia. gdyhy zawsze taką hyła. w rzeczywistości. w wielu sytuacjach, jest jednak altcrnatywną. D. Pcnkala-Gawęcka slusznie podkreśla, iż perspektywy "etnologiczna" i ..soejologiCLna" dopclniają się wzajcmnie. choć różnie rozkładają akcenty w analizie zjawiska zdrowia i chorohy. Pozoslałc artykuly niach prozdrowotnych Heligio 11' frosee religii. ~lo/li\\Ośl' podcjmują już bardziej szczegółową problematykę. Rolą religii w działai leczniczych (uzdrawiających) zajmuje się M. Libiszowska-Żóltkowska. ::drO\1'ic. I/ \'hmnc ::agodnienia ::pogranic::a socjologii medycyny i socjologii przczw \cię/cnia chorohy poprzez wiarę i religijne praktyki jest obecna chyba I\C wszystkich doktrynach tcologicznych. Autorkę interesują zwłaszcza reprezentowane przez \\Spółczcsnc kośl'iclly chrzcścijańskic. w szczególności katolicki. J . .łeszke, /listoryc::ne źródła \t'.\póic::esnveh nlll'/()'l' lec::nie/ml niemedvc::nego i ich spolec::nej akceptacji, pochodzenia prakty k tcrapcutycznych stosO\\:lI1ych \\ dzisicjszej ,.inncj medycynie" poszukuje w czterech różnych źródłach: I. X IX-wicczll\:j mcdyeynie akademickiej (homeopatia, mesmeryzm), 2. lecznictwie \\y\\odzącym sic z nurtu plcbcjskiego (zwłaszcza wodolecznictwie). 3. tzw. lecznictwie ludowym (chlopskim). 4. lecznictwie ..etnicznym", rozwijąjąeym się w kulturach pozaeuropejskich. Do perspektywy historycznej sięgają również dwie kolejne autorki - B. Płonka-Syroka, Postawy !"kar::v flu/skich genel'llcji /830-/859 wubec homeopatii i ich społec::ne uwarunkowanie oraz A 13orysiewicl.. /nuc::ellil' elementów /uumalurgic::nych w lec::nictwie ludowym i w wybranych dok/rvnach medvCl'nv akademickiej. Ten drugi artykuł podejmuje zwłaszcza kwestię roli przekonań i praktyk magicznych \\ dawnym lecznictwie. Cz.,:ść pierwszą książki zamyka tekst M. Komorskiej. Lec::llie/H'OlIiemedvc::ne II' rehahilitucji młod::ie::y niepelnosprawnej. Analiza socjololi gicna flamir;lnikliw. Część druga S::kicriw :: socjologii medVLyny jest w calości niom lanatosoejologii. Śmierć jest wpisana c!ość śmierci w zmicnny. warunkowany na przestrzeni dl.iejll\\. W J'undamentalnym tę e\\olucyjność: m.in. poczucia poświęcona wybranym zagadniew losy każdego z nas, ale nieuniknioność i tąjemnikulturowo sposób określała postawy wobec niej dziele C::/owiek i :,'mierć. P. Aries zdokumentował jej bieguny to "śmierć oswojona" ciąglości cgzystcneji i przynależności i "śmierć na opak". Pierwsza była wyrazem do ..innych", druga. której początki sięgają XIX w .. indywidualizacji życia i segmentacji kultury. W tej drugiej rolę wspólnoty prl.~imuje medycyna. Zawarte w tomic artykuły podejmują różne spoleczne i kulturowe aspekty zjawiska umierania i śmicrci. Roz\\a/anie M. Libiszowskiej-Żółtkowskiej, Religia wobec fenomenu :,'miersię przede wszystkim wokół zagadnienia wpływu, jaki wy- ci lIier::l'niu i flos/aw\'. koncentruje \1 ierają wyobrażenia eschatologiczne Pięć pozostalych opracowali 1'1190. Zbiór l\\orzą artykuly: w różnych systemach religijnych na ludzkie zachowania. jcst już mocno osadzona w realiach empirycznych, głównie Polski M. Ogryzko-Wiewiórowskiej, Komunikowanie o umieraniu i śmierci �196 w warunkach odd:::ialll s:::pita/nego: I. Drozd. SamobójsIwo a rod:::ilw: T. Poldepy. I/ospicjllmjako lealr: B. Muraczyńskiej. SIres :::awodov.·y W opiece paliatywnej pr:::eg/ąd hadwl oraz M. Komorskiej. Pos/(m~1' wobec .fmierci - H~vbrane :::agadnienia. Już sam tytuł omawianej książki - '<-,:::kice:::... wskazuj c na to. iż celem nie jest systematyczny wykład. niemniej jednak podejmuje ona w interesujący sposób poruS/.anc km:stie. a S'\ one przecież elementem naszej codzienności. Jacek Fo/k/OIystyka na pr:::e/omie wiekólr. Bednarski red. K. O. Kadiubiec. Cieszyn 19<)<). ss. 367. Współczcsna folklorystyka to dyscyplina otwarta i nieustannic poszukująca. zakorzcniona w etnologii. coraz częściej swoimi badaniami nad folklorem. mcchanizmami jego funkcjonowania w kulturze i tym podobnymi zagadnieniami wkracza na teren \1 ielu pokre\\n)"Ch sobie dziedzin nauki: socjologii. demografii. psychologii. kulturoznawslll·a. religioznawstwa i innych. Dowodcm na to są publikacje z zakresu folklorystyki z ostatnich lal. ukamjąCl: t.,:dyscyplinę jako dziedzinę świadomą ważności pytaó o swoją istotę i odrębność. o przedmiot badali i różne jego zakresy i świadomą swcj dojrzałości w procesie udzielania odpowiedzi na te pytania. 1)0 takich publikacji można zaliczyć niewątpliwie książkę FolklOlJ'-vryka IW /Jr:::elolllie lI·ieklilF. która pod rcdakcją K. D. Kadłubca ukazała si.,:w 1999 roku w Cicszynie. Ta obszerna praca zbiorowa (zawiera artykuły napisanc aż prza 32 autorów) jest pokłosiem dwóch międzynarodowych konferencji. jakie zorganizowal Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej Filii Uniwcrsytetu Śląskiego w Cicszynie. Pierwsza poświ.,:cona była ..Folklorystyce w kontekście nauk humanistycznych" (20-21./1.1996). a druga ..Współczesnej komunikacji folklorystycznej"" ( 19-20.1 1.1997). W książce tej autorzy. licznie reprezentujący Śląsk Cieszyr\ski. inne regiony Polski. Zaolzia. ośrodki naukowe na SłO\I'acji - w Nitrze i Bratysławic. prezentuj~l przede wszystkim współczesne problemy z zakresu rolklorystyki. Opracowania zalvartc II' tej publikacji są różnorodnc: o profilu teoretycznym i. jak określił lo K. D. Kadłubiee wc wprowadzcniu. pragmatycznym. Nawi,jZują do rozlicznych dziedzin wiedzy o kulturze: nauki o literatur/.e. j.,:zyku. rdigii. teatrze i w dużej części muzyki. Chociaż \V książce nie wyodrębniono cz.,:śei. czy działów obejmujących wzgl,,:dnie jednorodne zagadnienia (zabieg ten na pewno uczyniłby konstrukcj,,: książki bardziej przcjrzystą). teksty tworzące całość układąją się w pewne ogólniejsze kategorie. cykle tematyczne uporządkowane według określonych kierunków poszukiwań lolkłorystycznych. Pierwszy cykl artykułów dotyczy dylematów metodologiczno-teoretycznych współczesnej lolklorystyki i rozpoczyna si.,: rozważaniami na lemat metodologicznych aspektów tej dziedzin) w kontekście jej interdyscyplinarności. a przede wszystkim różnych zakn:s(')\\ rozumienia temlinu folklor (K. D. KadIubiec). Tu też zawierają się rellek~ie nad klasylikacj~ł kultur w aspekcie jej dwóch przeciwstawnych systemów: oralnym i cyrogralicznym (E. Kosowska). Inną kwestią poruszoną w tej zbiorowej pracy są związki badaó etnologicznych z demograficzno-socjologicznymi. które to zllią/ki wynikają ze wspólnego dla ctnologa i socjologa krajobrazu kulturOllcgo Kania). Nic zabrakło w tej części refleksji na nieustannie aklUalny lemat ekologii i ckologizmu. i \1 tym kontekście wizerunku rólkloru jako niel<>rmalnej edukacji środowiskowej (M. A. Luko\\ska). Mówi si.,: tu takżc o roli lillkloryslyki na przelomie slUleci i na przełomie dyscyplin. kiedy folklorystyka staje wobec wymogó\\ pows/echnej interdyscyplinarności (Z. Protill1tolaj. Znajdziemy w tej części również odpowiedzi na pytanie. jak wyglądają współczesne sytuacje wykonawcze. użyteczne zwłas/.cza przy analizie pragmatycznej tekstów (olkloru (J. Lugowska). Do tego cyklu opracowań można zaliczyć rl\\lnieJ rclleksje nawiązujące do teorii komunikacji: szkic poświęcony folklorowej komunikacji diadycznej. komunikacji ..0 dwóch twarzach". której podstawą jest nadawca i odbiorca komunikatu (A. Brzozowska- er. �197 Krajka): rcłkksj.,: na lemal roli patrzenia i widzenia w sytuacji komunikacyjnej (P. Kowalski): głos w b\cstii sporu. czy I.asadne jest włą<.:Zanie wątków kultury ludowej w obszar masowo konsum()\\anej roz.rywki na przykładzie plyty G. Ciechowskiego .,oj D/\D/\ na" (A. Kunce. B. Wesolek) oral opracowanie na temat usytuowania komunikacji tolklorystycznej w kontekście cdukaeji wiclokulturowej. aktualnej problematyki przekazu kulturowego na przykładzie animacji kurpiowskich (M. Samoraj). Drugi cykl opracowali wyrai.nie nawiązuje do badań językoznawczych i literacko-etnologicm)ch. czego s/.czcgółnie intercsującą egzemplifikacją są poszukiwania zależności między folklorystyką a tekstem literackim. lingwistyką tekstu i gramatyką (J. Labocha). Inne opracowania z tego zakrcsu dotyczą utworu literackiego jako przedmiotu zainteresowania folklorysty (.I. Lugo\\ska). ideoleksykalncgo i gramatycznego aspcktu tolkloru narracyjnego (J. Bogocz) takLc retleksje na temal współczesnej problematyki przysłowioznawczej (K. Wrocławski). W cyklu tym mieści si.,: artykuł tego samego autora poświęcony balladzie ludowej w perspekty\1 ie hadall kulturolJlawczych. W ramach omawianego C) klu znalalJa równie7. miejsce interesująca relacia ze słowackich badań na temat związhm slownych nazwisk osób i rodzin z nazwami miejscowości (.I. Cukan). Wśród prezentowanych w omawianej książce tekstów znalazły się również takie. które dotyczą badania lólkloru II jego kontekście kulturowym. eksponując speey1ikę funkcjonowania folkloru II obiegu społecznym. czyli folkloru środowiskowego. Przykładem jest tu artykul dotyczący tolkloru dzieci.,:ecgo \\ kontekście tołklorotwórczej roli szkoly. ściśle związancj z tworzeniem się spec) licznej suhkullllry uczniowskiej (I\. 8Iaszczyk). jak również opracowanie dotyczące now~j kategnrii had,lIi ctnologicll1ych. jaką są legendy miejskie. nazywane legendami współczesnymi. mitem współezesnym itp .. a wyrastającymi na hazie nowych sytuacji egzystencjalnych, które przyniosła zc SOh<\cywilizacja miejsko-przemysłowa (D. Czuhala). Pewna C7..,:Ś~tekstów mieści się w zakresie jednego z najważniejszych nurtów współczesnej t()lklorystyki. jakim jest rejestrowanie t()lkloru. Znajdziemy tu retlek~je na temat wielkanocnych procesji konnych \\ Racioorskim (K. Lach). obrzędowości weselnej i jej funkcji magicznokreacyjncj (K. Leliska-B"k). starannic pieh;gnowanych tradycji mikołajowych w Lące kolo Pszczyny (.I. lJchyła-l.roski). ale równit:ż opracowania łączące badania empiryczne z konkretnymi teoriami - np. hermeneutyczne spojrzenie na picśni życzące zimowe i wiosenne (K. DadakKOlicka). Cykl poś\li~cony różnym aspcktom folkloru muzycznego otwiera refleksja na temat kapel cieszYliskich. l\IOrnleych spccyficzny kontekst sytuacyjny muzycznego folkloru cieszyńskiego. którego charakter II' dużej mierze wyznacza pograniczość Śląska Cieszyńskiego i jego skomplikowanc dl.icje (/\. Wójcik). Dwa artykuły dotyczą współczesnych tendencji w badaniach t()lkloru muzycznego na SI<lwaeji: pierwsz)' mówi o aktualnych zmianach w repertuarze słowackiej tanecznej muzyki ludo\\cj (B. <iaraj). a drugi o miejscu ludowej pieśni w słowackich programach szkolnych. dosy~ skromnie wyposażonych w treści związane z narodowym folklorem (M . .Iagerova). Oryginaln'l prohlematyk.,: omawia artykuł poświęcony muzycznym tradycjom regionalnym i ludowym \1 p<lISkim radiu (P. Dahlig). Inne zagadnienia z zakresu wiedzy o folklorze muzycznym omawiane IV pracy to kwestie żywotności folkloru polskiego na przykładzie żywotności muzyki ludowej (B. Linette). śpiewy pogrzebowe w Polsce i ich cechy regionalne (P. Dahiig) oral Lhva pOl.i<lmy wariantywności w folklorze pieśniowym - wariant dialektowo-stylowy i \larianty\vnoś~ sporadyczna w folklorze wschodnioslowiallskim (G. Kutyriowa-Czubala). Cykl ten i cal" prac.,: kończy szkic POŚ\\i<;cony tcmatyce prac magisterskich o pr01ilu tolklorystycznym podejmo\vany na kicrunku wychowanie muzyczne w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie (K. lurck). Można \\ tym miejscu postawi~ pytanie. czy potrzebna jest w recenzji jakiejkolwiek pracy zbioH)\\ej prezentacja jcj poszczególnych czyści (z konieczności ograniczająca się do wyróżnienia ich tytulów czy kluczowych poję~). W przypadku anałizowanej pracy zbiorowej na pewno jest to zahieg potrzchny. lIkalanie tak rozległego spektrum problematyki podejmowanej przez folklorystów pol.wala potwierdzić tezę o niezwyklej ekspansji folklorystyki na teren różnorodnych bardl.iej i mniej pokrewnych sohie dziedzin nauki. To już nie jest wąska specjaliza"ia �198 w ramach etnogratii. Iccz dzicdzina wiedzy nawiązująca do fOz.legkgo i wieloaspektowcgo programu nowoczesnej antropologii. nic tracąccj ze swojego pola widzenia ealościowcgo kontekstu życia człowieka. Mo/na s<ldzić. że tak wieloaspektowa i inlerdysc) plinarna jak prz.edstawiona prac,L jest współczesna folklorystyka. Pomimo. że publikacja nie posiada uporządkowanego prezentowania tekstów wedlug wyraźnie określonego klucza i rclkk~ji podsumowującej. to jednak praca zbiorowa Folkloryslyka na pr::elomie wiekólv zasługuje na u\\ag.,: nic tylko etnolog()\\. ale wszystkich badaczy współczesnej kultury. Jó::e.!lJudniak S"::tuka ludowa Pomorskie Kujaw. Towarzystwo Pr::es::lo.';ć i lera::niej-l'::mi(\ red. Kulturalne. Bydgoszcz 1997. ss. 312. W. Szkulmll\\ska. Kujawsko223 ił. cz.arno-białych. 1/7 il. barwnych. Ksi,\żka jest picrwszą próbą monograficznego opracowania szluki ludowej Kuim\·. Autorz) poszczegółnych rozpraw to pracownicy muzeów i placó\\ek naukowych w Toruniu. Poznaniu. Bydgoszczy. Włocławku. Warszawie. Krakowie. Lodzi. Inowrociawiu i Koninic. Artykuly /0slaly oparte na kwerendach i archiwaliach zbiorów muzealnych. badaniach lercnowych oraz na dotychczasowych publikacjach. które niejednokrotnie zostaly zwerylikowane i uzupełnione przez przedstawienie zmian. jakie zaszły w ostatnich dziesiyciokciach. Poj.,:cicm szluki ludO\\ej autorzy obejmują artystyczną twórczość wsi. głównie plastyczną. ak tak/.e muzyczm\ i taneczną służącą zaspokojeniu potrz.eb estetycznych ludu. W dziedzinie plastyki lo prz.ede wszystkim rzeźba i malarstwo o cechach indywidualnych nadanych przez twórców (zgodnych jednak z lokalną tradycją). r,,:kodziclo artystyczne i plastyka obrz,,:dowa. Na skutck i/lllacji wsi Sttuka la dlugo nosila swoiste pi~tno odręhności. Musiała zaspokajać gusly odhion:ó\\wiejskich i odpowiadać przyj<;:tym kanonom estetycznym i ob) uajowym. Dziś ta S) tuacja odeszla w prteszłość. Kultura ludowa zanikła. a sztuka przestala służyć swemu środowisku. Powstaje glównic na zamówienie miast na konkursy. dla muzeów. gakrii. sklepó\\-. Odbicga od s\l)ch pierwowzorów. jest innym zjawiskiem. Autorzy starali si.,: uchwycić zmiany zachodz'Iee po II lIojnie światowcj. Ksią/kę wzbogacają liczne ilustracje (ponad 300 t(}togralii barwnych ezarno-białyeh i rysunków). Podano też przykłady melodii i pieśni. Autorty próbuj<1 w)jaśnić róiniee t<lchodt<lce mi.,:dz) tradycyjną sztuką ludową a ..Iudowopodobną". Książka jesl w pewnym sensie hołdem zł%nym mieszkańcom Kujaw. którzy świadomie kultywuj'l własnc lokalne tradycje. przenosząc jc we współczesność i tym samym tworzą baz,,: dła swej regionalnej to/samości. Szczegółowe opracowania poprzedza rozdtiał autorstwa Jana Swi.,:eha dOlyu.'lcy Kujaw jako regionu historyezno-etnograticzm:go. Artykul uzupełnia mapa Kujaw i ich subregionów. W związku z tą drugą mapką trzeba nadmienić. że podział nie wypadł na niej całkielll jasno. Nie wiadomo, czy jest to podział trójczłonowy. tj .. czy Kujawy Polne znajduj'l si.,: mi.,:dzy, adwiślańskimi a Czarnymi. czy też przymiotnik Polne odnosi si" do Kujaw Nadwiślariskich. Trzeba powiedzieć. że podział ten przedstawia się nicjasno także w innych puhlikacjach wydanych przed laty. W swym artykule Z ::agadnie/l demograjic::nvch KujalI' opublikowanym \1 .. I.iteraturze I.udowej'" w 1963 roku. R. Kukier pisze o podziale Kujaw zc stanO\\iska geogralicznego na Czarne czyli Bydgoszczą. geograta Polne Toruniem. R. Galona o przcwadze czarnoziemu Włocławkiem w 1929 roku. Natomiast i ::wyc::ajach weselnych Kukier wyodn;bnia tcj publikacji to tylko okolice Inowrocławia. Nadwiślańskie ciągną na zachodnim zaplcczu si,,: od Bydgoszcz.y krawędzi i Białe - piaszczyste. a Oobiegnicwem. dolnej jak i Nadwiślańskie nie mają charakteru dlatego trudno je wiązać z subregionami na mapce Podział lesiste. jak np. miydz) ten z.ostał wprowadzony opuhlikowanej \I 1975 roku \V Kujawy Ctarne od Polnych. Kuja\1 y Czarne Radziejowa i Brześcia Kujawskiego. Kujawy po Oobiegnicwo. Wisly. W kai.dym lokalnego. kulturowymi. a Kujall"y Polne lo odn;hna razie terrniny Czarne pr:tel Ohr::i(dach według Białe- jednostka i Białe. zarówno Zostały \I"prowadzone przez geografów. Slusznie \\-io;c w dalszym ciągu Swięch �199 do nich nic na\\ i'l/uje. Kullurt; Kujaw wiqżc autor przcde wszystkim z Wielkopolską. aczkolwick nie uważa Kujaw za Cl.t;ŚĆ Wielkopolski. Podkreśla rolę to7.samości kulturowej w społconości kuj'l\\skiej. kh'ml pozllolila na zachowanie odrębności kulturowcj Kujaw jako regionu etnograficzncgo. Dość sZClcg,'IIO\\o omawia stan badań kultury ludowej tego regionu. a także stan muzealnict\\a n::gionalnq;o. I'odkrdla znaCl.nij rolt; Muzeum Etnograficznego \V Toruniu i Muzeum Kujawskicgo lIC Włoclawku oral Muzcum .lana Kasprowicza w InowrocIawiu w badaniach kultury lud()\\cj Kujaw. wydawaniu publikacji oraz organizowaniu konkursów z zakresu sztuki ludo\\(.:j. Om,l\\ia 1<::i li/jogralit; rcgionu i historyczne warunki kształtowania się kultury chłopskicj. I'odkrdla odd/iał; wanic lakich Clynnikó", jak dwór czy obcc osadnictwo . .I. Slli<;ch opraco\\<i1 również rozdział poświęcony budownictwu. Można mieć zastrzeżenia. cz; ta dziedzina kultury zalicza sit; do sztuki ludowej. Zc względu jednak na liczne elem..:nty zdobnicze \V ludowcj architekturzc. rozdziały poświęcone temu zagadnieniu znajdują się we wszystkich ogólnopolskich opracowaniach poświ<;conych sztuc..: ludowej. Szkoda tylko. że w tym opracowaniu brak l\łaśnic danycil o zdobnictwic. Autor podkreśla harmonijność krąjobrazu kułturowego dallnej wsi. niClaklóC<lIlic pit;kna naturalncgo środowiska dzialalnością człowieka. Omawia typy wsi. zagnid i hudynków micS/kalnych. Przy omawianiu rozkładu budynków i ich wnętrz przydaIyb; si" ich plany. Uzupełnicnicm lcgo rozdzialu jcst opracowanic pióra E. Kraszewskiej-Sikorskiej poświęcone drellnianej arcilitcktur/c sakralncj Kujaw. Pisząc o zdobnictwie wnętrza K. Pawłowska przytacza dane I litcratury. a taUe piSl.e o II spółczesnych artystkach ludowych. malujących ręcznie wzory kil iaLO\It: na ścianach. i o makatkach papierowych. jak również o twórczyniach pąjąków ze slom;. sztuC/n; ch k Iviall')\\', o artystkach sypiących wzory piaskicm. Poświ.;ca też uwagę problemowi ludo\\ości 11/.orl)\\' na nl.iansie włocławskim. Mówiąc o wzorach sypanych piaskiem. autorka ulega pokusic. cl.t;ste.i u hadaC/y sztuki ludowcj. przypisywania motywom "Drzcwka życia". ksi';:i; ca. słOlica arcilclypiC/nemu myślcniu magicznemu. "którc ulcgło zapomnieniu". Tymcza,;em sarna technika sypania piaskiem na naszych ziemiach nic wydąjc się czymś archaicznym i chyba trudno II iq/.ać .1;\ z azjatycką mandalą Ciekawe natomiast są wiadomości o czerpaniu lllOn'lw z J..obiercc'm dllorskich. a takżc o wpływie na tę sztuk.; haftu kujawskiego. Nie wiem, doiak odległcj trad;eji można IHIII'iązywać wit:szane pod sufilt::m na Ziclone Święta ptaszki ze slomy i papil'l'u lub I. drCl\'lla. o skrzydłach z łupanych deszczułek. które miały symbolizować Ducha Swi"tego. Te ostatnie znane są \1' J"('lżnych regionach Polski. między innymi na Lubelszczyinie. gdzit: m,1\\ iano. :i.t: ich II'ykunawe; nauczyli si.; strugania takich ptaszków w więzieniach ros;.iskich. Jest jednak mo:i.! iII c, że ta galąi. twórczości. podobnie jak wykonywanie innych ptaszkÓII I drewna. mogla powstać w różnych miejscach niezależnie od siebic. Wnętrzu domu po511i<;con; jest rllll n ież rozdzial dOlyc/'lcy meblarstwa. autorstwa Iwony Świ.;ch. Ta sama autorka omawia tt::i J..owals!llo. plecionkarstwo i garncarstwo. Bardzo cickallie pr/edSla\\ia się artykul autorstwa A. Blachowskiego dotyczący stroju, II którym autor wykorzystał niel.l1ane dotąd zbiory zachowanc w Rosyjskim Muzeum Etnograliclllym w Sankt I'dersburgu. Na podsta\\ic klocków drukarskich. znajdujących się w muzcach Torunia i Włocławka. autor dochod/i do wniosku. że naj starsze motywy zdobnicze, funkcjonujące na Kuj<1lvach co najmniej od XVIII wieku. odżyły w hallach na strojach kujawskich z lat 30. ll<ISl.cgo stulecia. IlaiCiarki miał; się jakoby wzorollać na ornamentach z druków na płótnie. \\ dalslej części opmcowania autor omawia krytycznie ..tYPowoŚć·· ubiorów. która na podstawie Slroju kujml'skiego mÓII I.cspoló\1 II ./lIasie f'olskieh I(llklorystycznych. SlrojrJlII Autor wytyka Ludowych stała się wzorcem nicścisłości w harwnych scenicznych tahlicach kostiu- zamieszczo- l1;eh w lej puhlikacji. BlaehO\\ski podaje delinicję typowości odzieży zastrzeg:\iąc. że typowa dla danego regionu jest tylko taka I(Jrlna. która nie posiada analogii II' sąsiednim regionie. chyba że zostala tam lapo:iyelOna. / tym stwierdzeniem można by polemizować. gely:i sam autor podąjc prl; klad clel'\lonej jaki II ystępująccj zarówno na Kujawach. jak i w Wielkopolsce lub na MalOI\ SIU. nic llumaCląc. jakimi drogami miałyby przebiegać te zapożyczenia . .lako absolutnie oryginalnc kuiawskie ((lrmy Ilymienia aulor kapelusz pilśniowy czarny o twardej główce rozszerzającej się ku gl)r/c. kalian I. pólrękawkiem. z doszytymi rękawami czerwonymi lub z tkaniny II!.Orzyslej. kiereję sukicnll<l z kapiszon..:m. sukmanę granatową lub czarną z peleryną i ..potrze- �200 bami". kobiece czepce białe. haftowane płócienne lub batystowe czy tiulowe. rozłożyste. zwisające z tyłu lub z okrągłym denkiem. owijane wokół głowy zrolowanymi chustkami i nigdy nie mąjące taśmy do wiązania pod brodą, jak to było w czepcach paluckich. Za unikatowe. występujące jedynie na Kujawach. autor uważa również fartuchy z czerwonego inletu zdobione białym haftem. Te jednak występ(J\vały tylko w strojach odświętnych kOllca X IX wieku. Nigdy nic było w typowych strojach kujawskich hal10wanych koszul ani gorsctów. Autor stwierdza. że. biorąc pod uwagę lazy stroju kujawskiego i odmiany lokaInc. nie możemy stworzyć jcdnej wzorcowej formy. Za najbardziej klasyczny ludowy strój kujawski autor uznaj c tcn. kll')ry udokumentował Gerson. a opisał Kołberg. a więc odzież z lat 1850-1870. Po 11\70 roku w ubioracb zamożniejszych Kujawiaków zaczynają przeważać elementy typowc dla miasta. W tym czasic tradycyjne stroje z dużym wkładem ,vłasnej pracy nosi warstwa uboższa. l tu tcż nic do kOllca mol.na się zgodzić ze zdaniem autora, gdyż już i te stroje z połowy XIX wieku nosiły ccchy ubiorów miejskich. tyle. że z wcześniejszego okresu. Dalej autor szczegółowo omawia zdobnictwo stroju i czynniki na nie oddzialujące. jak pisma kobiece, koronki fabryczne itp. Twierdzi. żc praca u podstaw prowadzona w dobie pozytywizmu przez dwory mogła się przyczynić do rozwoju hafciarstwa ludowego na Kujawach w kierunku wzornictwa miejskiego. Bardzo szczegółowo omawia wszystkie części stroju w poszczególnych okresach w odniesieniu do plei i stanu nosicieli. Zwraca też uwagę na trudność w stworzeniu jakiejś modelowej 1<mny stroju ze względu na lazy rozwoju oraz na odmiany lokalne. Przedstawia te odmiany na rysunkach. Uważa. że problematyka strojów kujawskich nie została w pełni omówiona i zasługuj c na pełnicjszą monografię. W innym rozdziale Błachowski zajął się dawną rzeźbą. Na wstępic podkreśla. żc termin "dawna" określa dzieła powstałe przed 1939 rokiem i wykonane przcz rz.eźbiarzy. którzy zmarli przed rokiem 1945. ale także tych. którzy urodzili się w wieku XIX. nawet jcśli ich dzieła powstały po II wojnic światowej. Za datę graniczną pomiędzy dawną a wspólezesną rzeźbą ludową autor uważa rok 1945. gdyż: I. wojna polożyła kres tradycyjnym formom kultury. 2. mecenat powojenny ukierunkowuje ją nawołując do rcalizaeji tcmatyki świcckiej. 3. inspirująco działał nowy pozawiejski rynek zbytu. 4. powstały nowe stereotypy "stylu ludowego". Do autentycznie ludowych twórców działających jeszcze dziś autor zalicza ludzi obdarzonych wewnętrzną potrzebą tworzenia. nie przełicząjących swej pracy na złotówki. Obok dawnych świątków. które powróciły do kapliczek po roku 191\9 (nie jest prawdą. żc wczcśnicj ich tam nie było. tylko często były wykradane przez "miłośników" sztuki ludO\vcj T.K.) poja\viają się nowc. zamawiane u miejscowych twórców. Wcdług autora. ludowa rcligijność stoi na straży sztuki tradycyjnej. Autor zwraca uwagę. że do kujawskiej sztuki ludowej można zaliczyć tylko te rzeźby. o których wiadomo, że powstały na tcrcnic Kujaw. a nic wszystkic. którc tam zostały znalezione. Analiza form zachowanych zabytków pozwoliła autorowi wyłonić trzy zasadnicze grupy rzeźb. Do pierwszej należą takie. w których koncepcja rze/.by rozwiązywana jest samodzielnie bez naśladownictwa łarm stylowych epoki. T\vórca dążyl do realistycznego ujęcia postaci. ale nie umiał tego osiągnąć. Starał się wysunąć na pierwszy plan clementy pełniące funkcję symboli. Czasem tacy twórcy przez powtarzanie pewnej formy dochodzili do rutyny i tworzyli własny indywidualny styl. Druga grupa - to samoucy, rzeźbiący jednak zawodowo. Do tej grupy należy zaliczyć prace tych twórców. którzy nie starali się opanować kanonów stylowych. lecz kierowali się intuicją. Trzecią grupę. nazywaną przez historyków sztuki barokowo-ludowymi. autor zalicza do autentycznych ru. i ich egzystencja twórców była związana ludowych. Tworzyli z wsią. Są to rzeźby oni na zamówienic z wicku paralii X V II. X V III i picrwszcj lub dwopołowy XIX. Znajdują się w wielkich kościołach lub w kapliczkach przydrożny ch. Dużą grupę stanowią tu figury Matki Boskiej Skępskiej. bardzo popularnej na Kujawach (ale tylko w byłym zaborze rosyjskim), choć miejsce jej kultu leży w ziemi dobrzyńskiej. Po po"staniu styczniowym. gd: na skutek represji władz carskich oslabl ruch pielgrzymkowy do Skępego. zaCięto r/eźbić Matkę Boską Skępską na Kujawach. Autor przypuszcza. że niektóre z figurck o ccchach bardzo prymitywnych były rzcźbione przez samych pielgrzymów jako tigurki wotywnc. W roldziale tym autor �201 pr7.~d,ta\\ ia ró\\ni~ż bi<lgrafie kilku artystów. 7nanych nam z przełomu XIX i XX wieku, których zaJicza do grupy drugiej. Rzó.bie wspóh:/esnej poświyconc jcst opracowanie Iwony Święch. Zwraca ona uwagę na trudności \1 /.akwali likO\\aniu niektórych twórców. Są tacy. jak Stanisław Zagajewski czy .\ndrzej RusocKi. Kt(,rych prace odbiegaj'l od kanonów przypisywanych sztuce ludowej. Niektór/y 7. oma\\ianych tW(lre<'m swoją biografią są bardzicj związani z miastem niż ze wsią. Większość z nich tworzyła na zamówienie muzeów. prywatnych kolekcjon~rów. C~p~lii, czas~m Kościola. AutorKa zbija jednak CZysto prezentowany pogląd. że środowisko wiejskic nic aprobuje t\\ón:zości s\lych artysl(·l\\. I'r/ytacza przyklady z.achwytu mieszkaJlców wsi dla ich rzeźb, a lak t. żc rzdby te nic traliaj,\ do środowiska \\iejskicgo. tłumaczy ich wysoką ceną. W dalszym ciągu prZCdSla\\ ia biogralic i t\IÓITIOŚĆ dwunastu spośród trzydziestu najbardzi~j znanych i wielekroć nagradzanych artystó\V Kllja\l·skich. I'laslYK~ \\ obm,:dach i Z\\'yczajach micszkańców wsi kujawski~j omawiają Hubert Czachowski i Krystyna l'awlo\\sKa. Na wst.ypic przcdstawiają tlo ludowcj obrzędowości. jej związek l. da\\nymi Kultami agrarnymi czy z.aclusAowymi. Aczkolwiek rekwizyty obrzędowe posiadają \\alory plastyczne. ich Ilmkcja eslelycma byla raczej drugorzędna. Żywot ich był zwykle krótkotrwaly. gdyż wyKon) wano jc ze słomy. papieru. Na pierwszy plan wysuwają się tu rekwizyty związane z obrzydowością zapustną. żywą na Kujawach do dziś. Autorzy mówią o dwóch poziomach działa!! w tych ohrz.ydach magicznym i społccznym. Pierwsz~ przcjawiały się w barwnych Korowodach /.arustnych prz.cbieraileów z maszkarami zwierzycymi na czcle. Wegetacyjny scns tych dziahul zachowaj się w wypowiadanych t~kstach. a także w symbolicznych postaciach \\egćlacji. jaK koza. bocian. K0I1. nied/wiedź. Symbolikę postaci podkreślają kostiumy zawierające Kosmalość. słomy. dz\\onKi mające odr~dzać zlo. Akccnty spoleczne przcjawiają się w zaba\\ ie rodKozioIKo\\ej. kdnoC/eśnie jednak i tu pojawia się symbolika magiczna w postaci chłopca-golaska luh kozioib. mająca repn:zentować płodność. Inne postacie występujące w tych obch<ldach to lm .. .inni" . .i.yj'lcy roza społcC/.ności,\ wiejską - przedc wszystkim Żydzi i Cyganie. labe \\ydnl\\ny dziad i haha. W lalach mi~dz.ywoiennych do obchodów zapustnych przeniknyły postacie z jasełcK czy \\ido\\isk herodowych. jak aniol. diabeł. śmierć. a także przedstawiciele rÓinych zawodów. nI', kominiarz. fotograf. Autorzy podkreśląją rolę Muzeum we Włocławku \\ podtrzymywaniu tych Z\\ycz.ajów rrzcz organizowanie przeglądów grup z maszkarami zapustnymi. połączonych z przemars/\;m grup karnawałowych ulicami Włocławka. Wymieniają organizatoró\\ ciekawszych zespołów. Podkrcślaj,! też rolę zespołów folklorystycznych w organizowaniu tych imprez .. W dalszym ci'lgu został omó\\iony okrcs wielkanocny. z którym związane są palmy. kolaIki, baranki z cuKru i gliny. jajKa malowane. gaik. który na Kujawach wiązal się jednak z Zielonymi SIl i~tami i bl! jaKhy Kontaminacją Z\\ yczaju gaikowego z ohchodzcnicm domów z kogutkiem dyngusowym. W Z.\\ i'VKu /. Zielonymi Ś\\i<;tami zostało też omó\vione .. Św·ięto Pasterzy". Sporo miejsca roś\\ięcono rebliz.) tom i.niwiarskim i związanym z Bożym Narodzeniem (szopki. choinka). a [,ikże clemen10m plastYKi weselnej. \\' rozdziale poś\\i~conYIlJ zabawkom ludowym Bożena OlszeWSKa omawia różnice występujące \\ zabawkach \\ yKonanych przez dzieci. doroslyeh członków rodziny i artystów ludowych, Vliędzy innymi Z\\TaCa uwagę na rowszcchne w okresie miydzywojennym i w pierwszych latach po wojnie dre\\nial1(; bąki wprawiane w ruch batem. Chłopcy konstruowali te7. pistolelY i różne dn:\lniane narz~dzia. dziewczynki wykonywały lalki z gałganków, Pośród zahawek wytwarzanych przez dorosłych czlonKów rodzin do naj powszechniejszych należaly wiatraki, Konstruowali oni ró\\nió. KołySKi dla laleK. sanlOloty ... kółKa-karuzclki". konie. Niektórzy specjalizowali się \\ pC\lnych \\)Tobach zostały zaba\\li jui za młodu. a w \\'ieku doroslym zostawali rzeźbiarzami. Omówione też ceramic/.ne. I.nalaz/o się \\ ksiqice n'mniei miejsce dla tarica i muzyki \\ rozdziałach aulorstwa Roderyka l.ang.ego i Aleksandra Pm\laka. Aulor charakteryzuje Kujawy jako obszar. na którym dominuj'l 1') Imy mazurkO\\e (Kuja\\ iaK. mazurek. ohcrcK l. przy czym kujawiak jt:st tailcem picrwszoplano\\) m. Podkreśla plynność i harmoniy ruchów. charakterystyczną dla tego tańca. Omawia charakter)styczny dla ohrz.~dO\lości weselnej tanieć ..chodzony", w którym drużba jakby pokazuje �202 pannę młodą zebranym. Autor podkreśla ró7nicl; między kujawiakiem. który stał sil; tariccm narodowym i był tariczony w salonach. a kujawiakiem wiejskim. Omawia równiei pozostałe tarice, podaje kinetogramy i nuty. W związku z tarieem zostal omówiony szczegółowo zwyczaj podkoziołka. Sporo miejsca poświęcono dawnym kapelom. R. Lange podkreśla lei charakterystyczną dla Kujaw krótkość tekstów śpiewanych, w których muzyka instrumentalna dominuje nad śpiewem. O pieśniach z Kujaw pisze w swoim artykule A. Pawlak. Przcdstawia on charakterystykę pieśni obrzędowych związanych z obrzl;dami dorocznymi. Zwraca uwagl; na analogię pieśni "podkoziolkowych" z weselnymi. omawia też przyśpiewki i pieśni weselne. Publikacjl; zamykają dwa artykuły Wandy Szkumlowskiej traktującc o zespołach folklorystycznych i o ochronie sztuki ludowej i folkloru. Autorka wyróżnia ((liklor tradycyjny istnicjący jeszcze po II w~jnie światowej, udokumentowany przez badania terenowe przeprowadzone przez PaJlstwowy Instytut Sztuki, Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz przCl redaktor Annę Jachninę I. Rozgłośni Polskiego Radia w Bydgoszczy. Krytycznie ocenia działalność instruktorów zespołów folklorystycznych. tworzących masowo po II wojnic światowcj przy domach kultury. świetlicach zakladowych i różnych instytucjach oraz stowarzyszeniach. Wil;kszość z nich "ulepsza/a" folklor tworząc aranżacje dalekie od oryginału. Związek I fi)lklorem stawal sil; coraz trudniejszy do odczytania. Autorka zwraca uwagę na niebezpieczeństwo. jakim było zapożyczanie piosenek. tańców i sposobu icb wykonania od innych grup. czasem z odległych n:gionów. a takie ..upolitycznianie" folkloru. Do momentów pozytywnych zalicza organizowanic od 1967 roku Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Spiewaków Ludowych w Kazimierl.ll Dolnym. gdzie jest promowany wyłącznie folklor autentyczny. Festiwale te udowadniają, żc folklor nic lTIusibyć stylizowany. Jako imprezl; pozytywną wymienia również Ogólnopolski Festiwal Folkloru w Płocku w latach 1969-1980. a także. jeśli idzie o Kujawy. imprezy organizowanc od 1972 roku w ramach" Wiosny pod Tężniami" pod nazwą Festiwal Folkloru Kujaw. Autorka ulvaża. że ten kstiwal przyczynia się do integracji regionu. a jednocześnie inspiruje zespoły do przygotowyll.ania programów opartych na miejscowych tradycjach. Jest też miejscem popularyzacji sztuki ludowej Kujaw. Podobną funk~ję pclnią międzywojewódzkie przeglądy zespolów folklorystycznych. Stymulującą rolę pełnią też przeglądy organizowane przez Wojewódzki Zwi,jZek Kółek i Organizacji Rolniczych. Autorka omawia również kapele dawne i współcz.esne oraz I.espoły prezentujące folklor rekonstruowany. zbliżony do autentycznego i zespoły specjalizujące si.; w j(llklorze opracowanym artystycznie i stylizowanym. Powstawały one zwykle z inspiracji zewn.;trznej. były powoIywane do życia przez placówki kulturalne i szkoły. Był to folklor l\yuc7.ony. nic autentyczny. Wreszcie mowa jest o zespołach kół gospodyń wiejskich. W rozdziale poświęconym ochronie sztuki ludowej autorka omawia badania naukoll'C nad folklorem. podejmowane w latach 1945-1975. prowadl.One przcz l'aństwO\I y Instytut Sztuki. Muzeum w Toruniu i wc Włocławku. Polskie Radio w Bydgoszczy. a także prze/. różne ogniwa administracji państwowej oraz stowarzyszenia. przede wszystkim Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne. Omawia też zmiany, jakie zaszły w zakresie opieki nad sztuką ludową i 1()lklorem w związku ze zmianą podziału terytorialnego krąiu w 1975 roku. Podkrcśla roll; konkursów tematycznych. organizowanych przez Muzeum Etnograficznc w Toruniu i we Włocławku. a także o organizowaniu przez te lTIuzea wystaw zagranicznych. Wspomina również. o opiece Muzeum Etnograficznego we Włocławku nad twórczością ludOI,,! Kujaw. mil;dzy innymi o znaczącym fakcie. jakim było otwarcie Kujawsko-Dobrzyńskiego Parku Etnograficznego IV Klóbcc. Organizatorem konkursów na sztukę kujawsk'l jest równicż od 1979 roku Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. Podkreśla też roll; Bydgoskiego Oddziału Polskiego Radia w popularyzowaniu folkloru. Aneks do książki stanowi wykaz i omówienie zbiorów. dotycz'lcych Kujaw. II· poszczególnych muzeach Polski oraz obszcrna bibliografia. Wszystko to. a takie wysoki poziom graficzny. sprawia. że książka stanowi ważne kompendium wiedzy o sztuce lud(l\\ej Kujaw. l"<'I'esa IJ/ll1ill-l\arwicka �203 Ludwik K o I. o I u h. Rodzima wieś opolska. Kultura i ::ycie społec:::ne. SlIIdium socjologic:::no-etnograjicne. Opok I Y98. ss. 271. Ksiąjka. która pojawiła si.,: w ubieglym roku nakladem wydawnictwa Uniwersytetu Opol~kiego warta jesl. nie\\<ltpliwie. poświl,:eenia jej uwagi. wychodzi bowiem naprzeciw niezwykle aktualnej oheenie potrzehie określenia swojej etnicznej. narodowej i kulturowej tożsamości. Rozprawa Ludwika Kozołuha jest studium jednego regionu - jest to ohszerne studium OpolszcZ~lny. jej historii. problem(m i specyfiki - jednakże same mechanizmy decydujące o indywidualnym charakterze regionu oraz narz.,:dzia badawcze i metody analizy wyników badań zastosowane przez autora mogą poslużyć do zrozumienia specyfiki zróżnicowania kulturowego w znacznie szerszym aspekcie. Omawiana pozycja składa si.,: z szcściu głównych cz.;ści. podzielonych na mniejsze rozdziały: część pierwszą zatytułowaną "Zasadnicze pojęcia teoretyczno-poznawcze" autor poświęcił na omówienie poj<;:ć. jakie pojawiają sil,: w dalszych partiach pracy. W poszczególnych rozdziałach zostaly omówione takie zagadnienia. jak: świadomość społeczna. narodowa i religijna. tożsamość jednostki i grupy. problemy związane z wi<;:ziąspołeczną i postawami społecznymi oraz integracją i dezintegracją rcgionalną. "obejmujące swoim zasi<;:giem aspekty etniczne. językowe. kulturowe .. ze szczególnym uwzględnieniem kultury ludowej - oraz prohlemy gospodarcze r~gionu" (s. 47). Kolejnc dllie części omawianej ksią/ki zostaly poświęcone historii regionu od czasów najdawniejszych aj do czas(m współczesnych. z uwzględnieniem takich zjawisk. jak masowe wy.iazdy ludności Opolszczyzny do ówczesnego RFN oraz sytuacja na wsi opolskiej w latach siedemdziesiątych. Najnowszcj historii regionu trwającej do dziś a zapoczątkowanej zmianami polityczno-społecznymi po roku 1989. poświęcona jest część piąta zatytułowana "Wieś opolska a procesy tkmokratyzacji po 1989 roku". W tym rozdziale autor szczegółowo omawia zagadnienia związane z postawą ludności wsi opolskiej po roku 1989. powstaniem i działalnością Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Opolszczyźnie. a także potencjalnymi zagrożeniami hezkonl1iktowego współżycia mieszkańców wsi opolskiej. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie i ocena działalności wspomnianego Towarzystwa SpolecznoKulturalnego Mniejszości Nicmicckiej. Z kolei dwie powstałe cz<;:ścidotyczą problemów stricte kulturowych. Pierwszy z nich poŚII ięeony jest wspólczesnej kulturze ludowej wsi opolskiej. bowiem - co autor podkreśla w tytule kultura występuje tu jako "płaszczyzna integracji i podkreślenia tożsamości" (s. 135). Można II nich znaleźć opis tradycji. zwyczajów i obrzędów występujących na terenie Opolszczyzny. Autor oma\\ia ich liJnkcjc oraz przedstawia (na podstawie badań) ich współczesną rolę. I tak, przykładowo - .J dniem św. Andrzeja (30 listopada) związana jest tradycja różnorodnych wróżh. które w czasach nam współczesnych zatraciły swój pierwotny charakter i przybrały raczej formy zabawy. Wró/by andr/ejkowe znane są prawie 100% badanych. Praktykowane są przez młodzież, a tematyką ich sCI w zasadzic sprawy matrymonialne. Nąjbardziej znaną wróżbą jest lanie do wody roztopionego wosku - wymienilo ją 95% respondentów" (s. 155). W podobny sposób Autor omawia inne zwycząje i obrzędy. dokumentuje pewne aspekty współczesnej kultury opolskiej wsi. Natomiast drugi z rozdziałów poświęconych zagadnieniom kultury dotyczy zjawisk kultury współczesncj. ich funkcjonowania oraz wpływu. jaki wywierają na spoleczno-kulturowy charakter regionu. Podrozdzialy tej części zatytułowanej ..Współczesne oblicze wsi opolskiej"' dotyczą takich zagadnierl. jak szkołą i szkolnictwo. rola Kościoła katolickicgo. funkc:ionowanie bibliotek oraz /ycie kulturałnc i autoidcntytikacja mieszkańców wsi opolskich. Ludwik Kozolub w swojej ksią/ce podejmuje również kwestie związane z pograniczem kulturowym i wymieSlanicm kultur. jakie nastąpiło na ziemiach Opolszczyzny podczas wielowiekowych skomplikO\~anych procesów historycznych. W zakończeniu podkreśla. iż "rozprawa, zgodnie z założeniem. ukazujc na tic historycznym proces kształtowania się i różnicowania tożsamości rodzimych mieszkańców wsi opolskiej, przemian kultury ludowej i jej roli we współczesnym życiu tego środowiska" (s. 232). �204 Uzupełnieniem treści merytorycznych zawartych w omawianej pozycji jest aneks. w którego sklad wchodzą m.in. kwestionariusze do badań terenowych. zdj<;cia oraz wykaz nazw wsi. w których zostały przeprowadzone badania. Ponadto książka zawiera obszermt hihliografi.,:. a także liczIle mapy i tabele. które obrazują omawianą problematykę. Jest to więc szczególowa i w drobiazgowy sposób uj.,:ta mOllo,g,ralia regionu. którego indywidualny charakter i specyfika jcst wyraźnie zaznaczona na mapic Polski. zarówno tej kulturowospołecznej. jak i administracyjnej. do czego w dużcj micrze przyczyniła si.; postawa mieszkańcó\\ i ich poczucie więzi regionalnej. Stanisław G a d o m s ki. Krajobric:: kaplic::ką. Cjórnośląska ()Iieyna Wydawnicza. Katowice 1997. ss. 79: Ałicja G a I e c k a - I' a d u c h o w a. Kaplic::ki IIr::vliro:://(' ::it'mi raciborskiej. Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska. Kalowice 19Y7. ss. 165: Maria L i P o kB i e r w i a c z o n e k. Pr::y śląskich drogach. Muzeum ŚI'lskie. Katowice 1998. ss. 220. Recenzją obj<;te są trzy prace dotyczące małej architektury i rzcżhy sakralnej z. obszaru Górnego Śląska, powstale w latach 1997-1998. Religia i religijność od dawna wiązaly siO; z matcrialnymi ośrodkami J)'cia religijnego. wyrażającymi się w postaci wielkich i malych form architektury i rz.dhy sakralncj. Świ'llynic. kapliczki. figury i krzyże przydrożne hyły i sq matcrialnym wymiarem modlit\\y i rcligijnego kultu. charakterystycznego dla całego obszaru Polski. a szczególnie Śląska o silnie zakorz.enionej tradycji rcligijnej. Mimo upływu czasu i zmiennych losów historii. te z.aCh<l\\alle małe obiekty architektury i rzeźby sakralnej stanowią po dziś dzień charakterystyczny element polskiego krajobrazu. Otulone gałęziami drzew. często zniszczone i poszarzałe. przesyconc zapachem ziół i śpiewem ptaków emanuj'l ciepłem. budząc poczucie bezpicczeństwa i bliskości Boga. który jesl lu .,na wyciągnio;cie ręki..:· Przcl. dlugic lala mala archilektura i rzeiha sakralna z.epchnil,:ta na margines badań, nic doczekała siO;ambitni.:.jszych opracO\\ań. Pierwszą. klasyczną już pozycją prezentującą małe formy architektury i rZe/by sakralnej niemal z calego obszaru Polski była wydana (w okresie socrealizmu') nakładem \\ydawniclwa PAX. książka Tadeusza Seweryna: Kaplic::ki i kr::y::epr::ydro::ne w !'olset' (1'J5X). W IYX9 roku ukazalo się obszcrne opracowanie rzeiby ludowej Romana Reinlussa LlIliowa r::e:':bakamienna w Polsce. Kolejne lata przyniosły szereg opracowań o zasi.;gu lokalnym. Od kilku lat obserwowany jest wzrost zainteresowań rrohlclllatyk,t badawC/ą w zakresie małych form architcktury i rzeiby sakralnej, stanowi,\cych c/I,:sto jedyne ślady dzicdzictwa kulturowego .,małych ojczyzn". Społeczności lokaInc. chcące określić \\łasną tożsamość ... na nowo" odkrywają pio;kno rrzydrożnych kapliczek i krzyży. Wielu historyków i etnologów rodcjmujc próby ich zinwcntaryzowania i opracowania. W ostalnich latach plonem tych dociekań jest kilka pozycji obejmujących tercn Górnego Śląska. W 1997 roku Górnośląska Oficyna Wydawnicza i Centrum D/icdzklwa Kulturowcgo Górnego Śląska wydały dwie albumowe książki: Krajobra:: :: Iwplie::ką S. Cjadomskicgo oraz A'aplic::ki i kr::yże pr::ydro::ne ::iemi raciborskiej A. Gałcckiej-I'aducho\\l:j. PiemsJ:a z nich. z krótkim wstępem. stanowi fotograłiczną prezentatCil,: kapliczek przydrożnych i krzyży z wybranych miejscowości obszaru województwa katowickiego. S. Gadomski. znany fologralik. na barwnych fotografiach ukazał galerię różnorodnych form kapliczek. ligur i krzyży w malowniczego pejzażu śląskich osiedli, miast i wsi. Ten fotograficzny przekrój przybliża przecietnemu mieszkallco\\i Górncgo Śląska ność. piękno i wartości malej architektury sakralnej. Pozwala zauważać \\ najbliższym to. co było dotąd nicdostrzegane. Książka jest zaopatrzona \\ mapkI,: ohrazująq czek. krzyży i figur przydrożnych zamieszczonych w albumie oraz opis u'cści kładnym określenicm roku tundacji kapliczek i krzyży (hel. fundatora). 75 około 150 otoczeniu różnorodotoczeniu położenie liltogralii. kapliz do- �205 Ciekaw'l rucihorskiej. Raciborz,a Pictrowice pozycj.,: stamm i praca 1\. Gałc<.:kic.j-I'aduchowc.j Kaplicki i kr:y:':epr:ydro::ne :iemi maj'lca charaktn iluslrowanego katalogu obiektów znajdujących si.,: na tcrenie i kilku okoliu.nych Wielkie i Rudnik. gmin: lawiera Krzanowicc. Krzyżanowicc. królki wst.,:p. fotograficzny Kuźnia Raciborska. Nędza. katalog z opisem oraz indeks Ilszystkich kapliu.ek. ligur i krzyiy przydrożnych ziemi raciborski~i. sporządzonych przez aulork.,: na podslal\'ie karl adresolvych wykonanych w 1995 roku przez A. Owczarek-Kowalczyk na zlecenie Centrum Dz.iedzict\la KuilllrOI\'ego Górnego Sląska. Książka zaopatrzona jest II sln:szu.cnia 1\ j.,:z.ykach czcskim i niemieckim. W krótkim \vst.,:pic autorka wyjaśnia genez.,: powstania i lundacji kapliczek. figur i krzyży przydrożnych. Illai'lcych naju..,:ściej eharakler dzi.,:kczynny. Opisuje również najczęściej spotykam: typy kapliczek na ziemi racihorskiej. jak np. kapliczki domkowe. stawiane na rzucie kwadratu lub proslok'lla. z ccgły. krytc dwuspadowym daszkiem zwieńczonym trójkątnym szczytem lub fry zem. Wiele u\\agi ,wtorka poświ.,:ca rzcźhie sakralnej. dziykczynnemu votum. najbardziej rozpoIlszcchnionym kultom Śll ięty ch: .lana Nepomuccna. Urbana. Floriana i Matki Boskiej. Choć /amiarcm autorki (jak ZaLnaua wc lIstępic) było opraco\HlJlie przewodnika po ..raeiborskich kaplicznych ścieżkach". ksi,\ż.kę lę można I.aliczyć w poczet opracowań popularnonaukowych. I'iemszą. plmażną prl)hcl naukowej rcJ1cksji. dotyczącą małej architcktury i rzeźhy sakralnej na (iórnym Śh\sku. jest \\ydana w 19')X roku pr/ez Muzeum Śląskie. książka etnologa i pracownika tutejszego muzeum M. Lipok-Bierwiaczonek Pr:y ..iląskich drogacI/. Praca ma charakter albumowy (część fotograliczllo-dokumentalna). jak i popularno-naukowy. systematyzujący dotychczasową wiedzę o maki architckturze i rzd.bic sakralnej z wyjaśnieniem meandrów ich hi:;torii. Składa si.; z dwóch cz.;ści: fotogralicznej i opisowej. Fotografie (ok% 250). w większości czarno-hiałe. wykonał J. Bierwiaczonek. Przedstawiają one kapliczki. krzyże i rzeźbę sakralną z obszaru zachodniej cz.ęści (iórnego ŚI'lska (bez Opolszczyzny) oraz niektóre obiekty położone na ziemi rybnickiej. \\' części llpisOl1 ej autorka dokonuje krytycznego przcglądu opracowań małych obiektów ar- chitektury i r/e/hy sakralnej. które ukaz,liy si.,: od końca XiX wieku do okresu wspókzesnego. t:w<lża. ze żadna I d<llychczasol\ych pozycji nil: wyczerpuje w pełni tcj problematyki. W kolejnych rozd/iajach przed·;!a'.lia I wyjaśnia okoliczności powstania kapliczek. figur i krzyży przydrożnYlh. wskazujcl" na Ich religijny i kullllrowy charakter. Kapliczki. ligury i krzy iC h.,:dc)Ce sakralnymi elementami przestrzeni. porządkowaly ją. nadaJ,lc określony sens. znaczenie i symholikę. Budowane były na rozwidleniu dróg oraz na krańcach dallnej zahudowy: na granicy przestrz.eni znanej (orbis interior) i obcej (orbis exterior). aby każdy. klo \\chodzil lub wjeżdża! do wsi. musiał najpierw pokłonić się Bogu. Odmienność miejsca sacrum ccchO\\ało wyral.ne jego wyodr.,:hnienie. podwyższenie łub oddzielnie ogrodzeniem. Lokalizacja malych ohicktów architektury i rzeźby sakralnej miała także wymiar symboliczny i magiC/,ny. n,lwiązujący do okrcsu pogatiskiego ... Odganiała" si/y groźne dla człowieka oraz bronila im dostępu do siedlisk ludzkich. Pogańska symbolika widoczna jest też w stawianiu kapliCLek i krzyży w sąsiedztwie wysokich. wickowych drzew - symboli wiecznego trwania i odradzania się życi:.!. Male obiekty architektury i rzcźby sakralnej by/y zazwyczaj prywatnymi fundacjami pańskimi luh chłopskimi o charakterze intencyjnym oraz dzi.;kczynnym. Często ich wzniesienie wiązało :;ię z jakimś w'ażnym I\ydarzcnicm historycznym. inspirując ludzką wyobraźnię do tworzenia /mitologi/.llllanej wersji historii danej miejscowuści. Maria I.ipok-Biemiacz.onek i r/óhy sakralnej na (jt"mlym przedstawi/a w swej ksią:icc ŚleIsku. wskazując na wyraźną II krzyżach kamiennych Ilożych Mękach. o cokole pokrytym najC/.;ściej dreWllianc krl,yże z blaszaną postaci,! ukrzyżowancgo , ierll\\nomierna ;;akralnej. jest tu lakże częstotliwość Fakt ten I,p'y autorka z dost.,:pem występowania do surowca bogactwo specyfikę lorm malej architektury tego obszaru, widoczną płaskorzeźbami. Chrystusa. małych (piaskO\,viec) Tu też występują form architektury oraz lokalizacją i rzeźby warsztatów kamieniarskich. Ie względu na znikomą ilość źródeł. trudno do końca ustalić ich właścicieli. czy też II skazać lII'órcóII. Cz.,:Ść pOlOslaje nadal anonimowa i SIanowi wyzwanie do dalszych badań. �206 Na podstawie dobrze zachowanych inskrypcji oraz dokumentacji archiwalnej autorka ustaliła że naj starsze zachowane obiekty architektury i rzdby sakralnej pochodni z XVIII wieku. najwięcej zaś powstało ich w wieku XIX. Skupienie naj starszych zachowanych krzyży na ziemi pszczyńskiej nasUlva przypuszczenie. że ta torma rzeźby sakralnej sląd wlaśnie upowszechniła się na sąsiednich ziemiach Śląska. W zakończeniu autorka wyraża obawy i troskę o przyszlość małych limn an:hitcklury i rzeźby sakralnej. postulując profesjonalizm w prowadzeniu prac konSef\\aIOrskich i zabiegóI\' renowacji. Pozwoliloby to uratować dla potomnych ",nadszarpnięte czasem" małe obiekty sakralne oraz odsłonić dalsze ich nieodgadnione tajemnice. Praca M. Lipok-Bierwiac7.0nek Pr::y śląskich drogach. starannie wydana i napisana piękną. poetycką polszczyzną w oparciu o bogatą dokumentację źródłową i lolograficzną. stanowi cenny przyczynek i inspirację do podobnych hadań i opracowali innych ohszarów Górnego Śląska. również hagatych w małą architekturę i rzeźbę sakralną. Stanowi też punkt wyjścia do opracowania całoksztaltu religijności ludowej na tym obszarze. Trudno nie podzielić poglądu autorki. że ..zasobność śląskiego skarhca" i jcgo wielorakie bogactwo są niewyczerpalnym źródłem badań dziedzictwa kullurowego ..małych ojczyzn"'. zarówno pod względem historycznym jak i etnologicznym. Przedstawione w niniejszej recenzji książki są na to niezbitym dowodem. Krvs/yna Kierela Ga/i::ien. f}hnographische Erdkundung bei den Bojken und / lieu/en in den harpa/en. Beg/ei/buch ::1IrJahres a1lss/ell1lng /998 des Etnographischen Museums ,<"'Ch/OS.I· Kil/see (BIII'genland). Osterreichisches Museum tlir Volkskunde, Wien- Kittsee 199X. ss. 244. Książka stanowi jakby popularnonaukowe wprowadzenie do wystawy o Bojkach i Huculach sprzed okolo stu lat. otllartej od czerwca 1998 roku w salach muzeum ctnogra!il:Zł":go w Kitsee. Wcześniej ukazało się w niewielkiej książce pl. Elhnographie o/m!! (Jren::en pięć artykułów wiedeóskich etnografów a galicyjskich zhiorach OMVW. Są lo rozszcrzone tekst)' retCratów z kontCrencji ..Etnogral1a hcz granic". Lwów. wrzesień 1996. Zasluguje ona na uwagę także u nas, nie tylko muzealników i etnografów. ze względu na jej oryginalnie i przejrzyście ujętą treść. która wprowadza czytelnika. zwłaszcza potencjalnego widz.a tej wyslawy. w s/.erszą historyczno-kulturową problematykę wschodniej zwłaszcza Galicji w lalach. gdy istniala jako część monarchii austro-węgierskiej. Warunki bytu i kultura ruskich górali. Bojków i IlucułÓw. ukazane zostały przez hogate zabytki muzealne. zgromadzone do 19IX roku. uzupełnionych przez nieco dawnych fotografii i obrazów oraz współczesnych wytworów rzemiosła huculskiego. W 1999 roku dołączono fotografie ze współczesnej Huculszczyzny Andrzeja Poleca z Warszawy. We wprowadzeniu do omawianej książki Klaus Beitl wskazałna bogate zbiory zgromadzone IV OMVW. które przez wiele dziesięcioleci stanowiły jakby ..uśpiony skarh" tego muzeum. W nowych warunkach politycznych 1991 roku stało się moi.liwe (zapoczątkowane już kilka lat wcześniej) ponowne ich odkrycie dla ludoznawstwa austriackiego i ukraińskiego. Z okazji zbliżąiąeej się setnej rocznicy ukazania się tomu Galicja w II ielkicj serii .I/anarchia austro· węgierska w słowach i ohra::och (Kronprinzwerk). urz<\dl.Ona zostala w 19')6 roku wystawa ..Galicja w obrazach z Kronprinzwerk" (Lwów. Kraków. Wiedeń) oraz sympozjum we Lwowie ..Etnogralia bez granic. Początki zbioru ludoznawczego i hadal'] karpackich w ich ówczesnym kontekście i ich obecne znaczenie". z udziałem etnografów' auslriackich. ukraińskich i polskich. W 1998 roku została otwarta w Kitlsee wspomniana wystawa. poświęcona Bojkoll1 i Hucułom: II związku z nią kilku etnografów austriackich udało się na krótki zwiad do miejscowości. z których głównie pochodziły eksponaty sprzed okolo stu lal. W kI\ietniu 1')<)<) roku wystallę przeniesiono również do Wiednia na okres 4 miesięcy. �207 Jedenaście rozdzial,)\\ omawianej książki opracowalo siedmiu autorów z Austrii, po jednym i Ukrainy. Wśród nich jest jeden profesor uniwersytetu, trzech dyrektorów muzeó\v etnograticznych i trzech innych pracowników naukowych w stopniu doktora. Zwraca uwag« kompetentnc i przcjrzystc opracowanie każdego z rozdziałów przy zawężonej jednak bazie źródłl)\\ej. pozhav.·ioncj. poza jednym wyjątkiem. publikacji autorów polskich. Podstawą źródłową były publikacje IV jt;zykach niemieckim. angielskim oraz ukraińskim (jeden przypadek). W załączonym wykazie hlisko 120 publikacji naukowych (.. Wybrana literatura dotycząca Galicji") znajdujemy zaledwie 4 artykuły polskich historyków. a wśród 35 pozycji z zakresu publicystyki i literatury 5 aulorów polskich (Schulz. KuśniewicI.. Polec. Witllin. Vinzenz). W dwóch rozdziałach A. Woldana o llucu!aeh i Bojkach IV literaturze zostali wymienieni czterej autorzy polscy i fragmenty ieh tebtó\\' (Karpirlski. Korzeniowski. Pol. Vinzenz). Zabrakło polskich etnografów. II tym nawe! Kolberga. a także wzmianki o pierwszej wystawie sztuki huculskiej w Kolomyi. którą w 1880 roku zwiedził sam cesarz Franciszek Józef. Publikacjc w j«zyku polskim były niedost.,:pne dla aulOrów książki z powodu jcgo nieznajomości. A polskich publikacji z zakresu etnogratii. odnoszących sit; do Galicji. nic mamy. nicstety. w j<;zykach obcych. i w tym ustępujemy ukrairiskim badaczom. którzy zacz.,:li publikować IV Austrii od schyłku XIX wieku i dostarczać zbiory eksponatl'l\\ dla ()MVW. Wśród nich Iwan franko' dostarczył najcenniejszych obiektów etnogralicznych z BojkolIszczyzny. I. Niemiec Autorzy omawianej bi,)żki przedstawili więc obraz południowo-wschodniej Galicji (a nie całej. jak by (o sugerOlval tyluł) i jcj etnografii takim. jakim on jest w oczach Austriaków oraz Ukraińców. zwłaszcza tych. którzy publikowali po niemiecku i później po angielsku. On może różnić si.; mniej lub bardziej od naszego. opartego głównie na polskich. choć także ukraińskich badaniach. Obydwa powinny uzupełniać i wzbogacać obraz warunków bytu, kultury materialnej i sztuki górali ukrairiskich Karpat. Edward Pielras::ek ha K r c k o v i Ć o V {l. /.wischen Tolemn:: lind Barrieren: dos Bild der Zigellner lind Juden in del' slovokisclwll {-olklore. Pctcr ł >ang. Frankfurt am Mein 1998. ss. 317. Eva Kn:kovićov{l kologii w Slowackicj jest profesorem ludoznawstwa ze specjalnością folklorystyki etnomuzyAkademii Nauk. kj książka Lwischen Toleron:: und Borrieren: dos Bi/d der Zigeuller und .ludell in der slovakischen Folklore podejmuje problematyk.; etnocentryzmu i obrazu Cyganów oraz. i.ydÓw II' słowackim folklorze. I.asadniczo praca składa się z sześciu rozdziałów. choć można podz.iclić ją na dwie czt;ści. Pierwsza z zakresu historii kultury i folkloru podejmuie tematykt; wicioclnicznych i wielokulturowych ccch większości narodowościowej (von "Sieh selbst") i mniejszości narodowościowej (..den Fremden" albo .. Anderen"). Druga cz.;ść jest swego rodzaju przcgl,]lkm stcreotypOl\ych. ludowych wizerunków Romów i Żydów uzyskanych poprzez analizt; matcriałów archiwalnych. a popartych dodatkowo badaniami w terenie. Korpus badań stanowi 85 tys. pioscnck. przyslów i ludowych opowiadań od picrwszej do współcze,ności. Profc'llf ":va Krekovicova jako przedmiot swoich badań gólnc motyli). atrybuty o post3lvach Słowak,)\\" informacji o stosunkach ohrazów i cz.,:stotiiwoŚć strukcj.; obrazu autorka ukazuje zasad.,: miczna parodia. ohraz romantyczny) IV puje jako wiclOl\arslwowy obraz innej tekstów i poszczcgólny<:h atrybutów. W II występowania do innych grup etnicznych (Romów mit;dzy \viększością i mniejszościami motywu polowy XIX wieku przyjmujc poszczedająccgo i Żydów). co stanowi narodowościowymi. świadectwo cenne źródło Poprzez kon- przedstawienia rzeczywistości (obcy. inny. figura koodniesicniu do faktu. że wizerunek Żyda i Roma wystęgrupy etnicznej. a jest reprezentowany poprzez zbiór centrum uwagi znajdują się Romowie. a część o Żydach , Wspomnieć można. że ostatnio wsIał odsłonięty pierwszy poza granicami laśnie II" WIcdniu. gdzie na tamtcjszym uniwersytecie uzyskalon tytul doktora. Ukrainy pomnik I. Franki �208 j.:st traktowana jako uzupdni.:nie. Autorka w sposób plastyczny ukazuj.: zaki.ność pomiędzy t:1nocentryzmem na ł<:renic Słowacji a odzwierciedleniem lego .:tnoc.:nlryzmu II' I<Jlklorzc. Pieśni analizowanc w trzech ostatnich rozdziałach ksi,!żki uporzqdkOlI'anc S'I I"cdlug dominujących wątków. W.: wstępi.: pracy profesor Fva Kreko"icova wyjaśnia zjawisko "SIIOjCgO" i obcego" objawiając.:go siC; w postaci mentalnych obrazów (dwoistość z.naczenia obccgo: "Fn:mdcn" i "And,:r.:n") i tego. co w lolkiorze nazwała wyimaginollanym. Autorka pisze. ie obral "swojego" i "obcego" (.. Frcmden" i "Andercn") musi być rozpatrywany II kordacji z warunkami historyC/nymi. Ponadto uważa. że właśni.: w ni.:których gatunkach folkloru odkrywanc przCl. nią wizcrunki ..obcego" i ..inncgo" ("Fremden" i "Anderen") pozostają w niczmienionej postaci albo ulegają transformacji. W pierwszym i drugim rozd/jalc książki aulorka zajmujc się ctnoccnlryzmem i stereotypem Żydów i Cyganów w siollackim 1()lklorze. Wskazując na wply" lalciności historycznych i pokoleniowych. swoją uwagę kicrujc między innymi na stereolypy słowne. które I. \.;olei kszlałtują obraz ..obcego" na przykładzie Zig.:uner". co można tłumaczyć Cy ganów ("Cicrny si jak .,j,:sleś czarny ja\.; Cygan"). Cig(IIl"· .. Du bist schwanz wi.: ein Trzeci rozdział jest ana!i/"l obrazu Cyganów w tymż.: folklorl':. Krekovicov(\ prCl.:ntuje zebrane materialy (pios.:nki. przyslollia. opOIliadania ludolI':) i do\.;onuje ich analizy ze IIzględu na poszczcgólnc atrybuty Cyganów. Poprzcz analizę zjawis\.; ta\.;ich ja\.;: wi/ ..:rune\.; potoClny: język różnorodność ze wzglC;du na plcć (np. młoda Cygan\.;a ni.:szczęśliwie za\.;ochana): szczególne przyzwyczaj en ia oraz normy moralno-etyczne a) skra moralntH:tyczna. b) róinorodne cechy ncgatywnc. c) specyticzne traktowanic dzieci poloż.:ni.: socjaln.:: zatrudnicni.: i praca: wyznanie: wygląd zewnętrzny: dawne zwi'l7.ki historyczne międ/:y Romami a nic-Romami: romantyczny obraz Cygana i Cygan\.; i w oczach Słowa\.;óll. Dzię\.;i lIskazanym wyiej wyrói.ni\.;om analizy autor\.;a zbliża się do omówienia problematyki I.asięgu tolerancji Slowa\.;{lII wobec obcych (bt-'isc/ien 701eran= /Ind l3arriercn ...) W czwartym rozdziale autor\';a snuje rellebje na temat genealogii iydows\.;iej II słOIlackim folklorzc. Analizuje - podobnie ja\.; II' przypad\';u Cyganówmalerialy i.ródloll'':. by Ily\.;azać granice tolerancji w stosunku do tej mniejszości narodowościowcj. listala. podobnie ja\.; II przypad\';u Romów. porZ<ldek dziC;\';i któremu łatwiej jest konstruować Ilnios\';i o "obcości" i ..inności". W przypadku Żydów robi to jedna\.; na nieco mni.:jS/cj próbie materia/(m. Potwierdzeniem stosunku Slowa\.;ów do Romóll' i Ży dów jesl material I.,marly II V I wIdziale książ\.;i. który stanowi analizę i \.;omentarze Krekol'icovei nad granicami tolerancji II IIII"lorze. Jest to część objętościowo największa ze wzgl.;du na liczbę tckStÓII' piosenck II ory ginale oral: ich llumaczenia na język niemiecki. Dlatego. jak się wydaje. [en rozdzjał jest najhardziej interesujący. Dodat\.;owym jego alutem jest \';Iasy/ikacja pioscne\.; według porz"dku: dnonimy: oheślenie ję/·yhmego stereotypu: języ\.; (stanowiący mieszan\.;ę języb slollac\.;o-roros\';iego): ję/.y\.; "parodii" imitujący brzmienic zarabiania mowy Romów: pr/.yzwyczajenia na i.ycie. zatrudni.:nie: stereotypy życiowc i menlalność: poloż.:nie socjaln.:. sposób Żyda i Cygana II oczach Slowa\.;ów: romantyczny obraz Cygana. Przy omawianiu \.;olejnych rozdzialów pracy Lvy Kre\.;ovicovej pominęlam rozdzial pr/cdostatni. \.;tóry stanowi odpowiedź na tczę zawart,!1V tytule ksiąili /.lI'i.l'c/iell !'o/I!/'{//,e /l1U/Barricren ... Omawia ona w nim wyznacmi\';i "swojskości" i ..obcości" i zalcżnośei pomiędzy nimi. IV zlViąz\.;u z historyczną koegzyslencją na tym samym terytorium. SlIoje obrazu badania (\.;orzcni.: i Żyda najczęścic.j li" (żydłaczyli). autorka uprzedzeń). prowad/ila IV trzech tolerancja ukazy Ivane Sil poprz.:z a Cyganie mówili Stwicrdza. stereotypy jyzykoll': "prl:C7. zęby" Słowacy różnicują swój stosunek do obcych brych" można zaliczyć np. Il'ygląd fizyczn)'. a do ..złych" np. "-radzicż cz.y lichll·ę. badaczka zalicza: ncgatywne cmocje. plaszczy;.nach. i bariery. i "przez !ntercsowały .i'r stereotypizacja i.e Ilyobrai.enia i obraz)' nos". II izualnc: Nawd dOlYC/'lce Roma Żydzi - ..Iaj\.;a- ta\.; zllani lokrancyjni Ivsbzując na ich dohre i I:le cechy. Do cech "dotalent Illllzyczny albt) zdolność do handlu \.;mimi. Trzeci,) poruszan,! plaszczy/.n'l uprzcdzcnia i labu II slosun\.;u Sil uprzedzenia. do mniejszości do których elnicznych. �209 Olle typom; haril:ry rozpatrywane są w trzel:h warstwach: pSYl:ho-etycznej, społecznej i kulturolIej. Przykładl:m tahu jest zakazzawil:rania małżeństw poza wlasJ1<\grupą etniczną. Książka Lv)' Krekovicovej porusza problematykę ..swojego"' i ..ohcego"' . .lej walorem jest rozróżnil:nil: znaczenia ..ohl:ego"' na: ..fremden'· (..ohcego") oraz ,.Anderen"' ("innego") . .Jednak najeiekawszl: jest zamieszczenil: części analizowanego materiału źródłowego (rozdział VI). Zwłaszcza dla haJal:l.Y po(kjmujących tematykę ..obcego". a w szczególności tematykę cygańską. OWl:matl:riały mogą stanowić przyczynek do szerszego rodzaju retlek~ji nad społecznością Romów. Dlatl:go tó warto sięgnąć po książkę Krekovićovej Zwiscllen 7a/eran:: und Barrieren ... Omawiana praca. stanowi'lc analizę stosunków i zależności między ..swoimi" a .,obcymi" na terenil: Słowacji. może równil:ż inspirować badania polskie. Na koniec wypada dodać, że książka zaopatrzona /.Ostala w fotogratie i stanowi kolejny tom (2 ł ) cykłu poświęconego hadaniom nad Cyganami. !::ahe/a Po/ańslul S/oW/kia !c'ul"OpeanConlexls o/llIe Fo/k C'u/lure. red. R. Stolicna. Veda Publishing House of the Slovak Acadcmy of Scienc.:s. Bratislava 1997. ss. 366. ił.. mapy. W ostatnich dzil:sięciokciach l:tnologia słowacka może poszczycić się szeregiem osiągnięć. Ograniczając się tylko do puhlikacji. należy wymienić wychodzący od 1953 roku kwartalnik ..Slovensky narodopis". od 196& roku ukazuje się międzynarodowy rocznik ..Ethnologia Slavica" (ostatnio pod tytułem ..Ethnologia Slowaca et Slavica"). Wymieńmy jeszcze .,Narodopisne informacic". klórl: po roku 199(, wychodzą pod nowym tytułem - ..Etnologickć rozprave". Szereg liuących się monogralii zapoczątkował Rudolf Bednarik publikacją Ducllovna a hmolnó ku/lura s/ovenskJ!Io rudu (..Slovl:nska vl,l'itiveda"', 1943). Kulturę ludową Słowacji przedstawiono II drugiej części prac)' I.hiorowcj (eskos/ovenska v/asliveda, cz. 3 Lidovó ku/lura (Praha 196&). W 1972 roku ukat.ała się kokjna praca zhiorowa Die s/owakische Volkskll/lur - Die maleriel!e lind Rei.W~r:e}..·/I/l/lr(red. E. Ilurv<'lIhova i V. LJrbancova). Trzy lata póżniej opublikowano ohszaną prac;; S/ovensko 3. u. 2 !:/ld (rl:d. 13. Filova i 1. Mjartan). W ostatnich latach ukazały się trz)' znaczące praCl: zespołowl: przygolowane głównie przez hadaczy skupionych w Ustal' etnológie Słowacki.:j Akademii Nauk. W roku 1990 opublikowano F.lnograjick)! al/as S/ovenska (red. S. Kovacl:vicova). pięć lat póiniej ukazała się dwutomowa Encyklopedia rlldovej kU/lWy S/ovenska (red. J. Botik i 1'. SlavkovskY). a w 1997 roku drukarnię opuściła książka pl. Slovakia - European Contexls o/l!le Fo/k CU/IIII'e pod redakcją Rastislavy Stolicnej. Niewielki nakład i trudny dostęp do tej pozycji sklonil rl:Cl:nzenta do szcrszego przedstawienia publikacji. Slovakia jl:Sl pracą I.hiurową piętnastu autorów. Wielu z nich brało udzial w opracowaniu etnograticznego atlasu Słowacji. Jest to istotna informacja, gdyż recenzowana praca ma na celu opisanic i wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania kulturowego Słowacji. Autorzy nie poprzestają więc na ukazaniu rozl\oju tradycyjnej kultury w zależności od środowiska geograficznego i różnorakich uwarunkOWali historyc/.nych, w tym zwłaszcza osadnictwa woloskiego. niemil:ckiego, węgierskiego i in.. ak sięgają po prace polskie, czeskie, niemieckie, austriackie, węgierskie i ukraińskie. ahy odczytać procesy zapożyueli, które zachodziły w drodze dyfuzji. Autorzy Iviększości rozdzia/óI\" poprzedzają opisy i interpretacje etnologiczne zarysami historyl:znymi sięgąjąl:. tam gdzil: to było możliwe, do danych archeologicznych. Trudno jest recenLOI\"aćw krytyczny sposóh prac;; zhiorową ohejmującą nieomal całą kulturę ludową. Nad tonami polemicznymi i uwagami hędzil: dominować styl re/ata re/ero. Rolnictwo wraz I. uprawą winnej latorośli. hodowlę i pasterstwo przedstawił Peter Slavkovsk~. którl:go poznaliśmy wczl:śniej jako autora książki !?olilik a je/w próca (Bratislava 198&). Swój obszerny artykuł opatrzył IV pięć map. Na jednej z nich (s. 56) przedstawił obszary, na których już w końcu X IX Ivieku rolnicy posługiwali się narzędziami produkcji fabrycznej (południowo-wschodnia Słowacja oraz okolice Koszyc). na innej (s. 57) zaznaczył zgeneralizo- �210 wam; zasięgi narzędzi i prac archaicznych w pierwszej połowic XX wieku. a mianowicie jednej orki w roku. drewnianego pluga oraz siewu ro;cznego i młocki ccpami. Owa archaiczna strefa obejmujc obszary górskie. podczas gdy obszary nizinne były już w tym czasie nasycone innowacjami. Niekiedy jednak i na południu Słowacji można spotkać stare elementy kulturowe. jak choćby młockę pod gołym niebem przez wydeptywanie przez konie ziarna ze snopów rozłożonych na podwórzu. W tym przypadku mamy jednak do czynienia z półnoen,\ graniq rozległego (i też archaicznego!) obszaru występowania tej techniki młócenia zhoża w ohn;bie Starego Sil iata. Podział Słowacji na te dwie strefy często będzie siO;pojalliać II reccnz.OIlanej pracy. Pisząc o ogrodnictwie P. Slavkovsky wspomina o roli. jaką odegrali hulgarsey ogrodnicy w szerzeniu się upraw nowych warzyw. jak i sposobów n<l\ladniania ogrodów. W poludniowej SlolVaeji do dziś uprawia się winną latorośL eImlnicj pólnocna granica tego Kr/CIHI sięgała rozkgłymi dolinami aż do okolic TrenClyna. Autor wyodrębnia dwa typy winogradnictwa: \V miastach ella niektórych mieszkańców było to główne zajęcie. we wsiach natomiast bylo uzupdnicniern gospodarki rolnej. Zauważa też wplywy osadników niemieckich w tym z.aKresic. Autor omówił także hodowlę bydła i koni oraz pasterstwo OlI icc. To ostatnie rozwijało się w wiekach XV-XVII. Szałaśnictwo słowackie i sposoby przerobu mleka owczego wykazują oczywiście wiele podobieństw do t(lrm znanych z innych c/o;ści Karpat i Bałkanów. P. Slavkolsk)' oparł się głównie na pracach Jana Podolaka, zabrakło jednak próby uka/"lIlia szerszcgo środkowo- i południowo-europejskiego tla kulturowego. Na rozwój rzemiosła silny wpływ wywarła koloni/acja I X III i X IV wieku. głównic 7 krain nicmieekojęzyeznych. Dane ctnograticzne z dwu ostatnich w'ieków świadcz'l. Idaniem Michala Karavskiego. o wpływach kulturowych I obszaru Czech. Śląska. Austrii i Niemiec na sklllackie rzemiosło i wytwórczość wiejską Na ogól rzemieślnicy wiejscy i małomiasteClkowi praCll\lali na potrzcby własnego rynku. liwaga ta dotyczy głównie rzemiosł zllią/anych z ohróhką drell"ll<l i skóry (wyrób siodeł. uprzęży. pasów itp.). kożusznictwa czy garncarstwa. Ale od lej reguły bywa/y intercsujące wyjątki. Oto koszykarzy I l3ardejowa można było spotkać daleko poza Słmlacją. trzosy kupowali polscy kosiarze chodzący na żniwa na Wielką Nizinę Wo;gierską (uw'aga Z. K.l. liptowscy wytwórcy kożuchów sprzedawali je na przyleglych ziemiach polskich. ceramika z warsztatów w Iloncie. Gemerze i Zcmpłinie rozchodzi la się dosyć daleko. między innymi na obszarze dzisiejszych północnych W<,;gier. a sukno wyrahiane w niektórych okolicach Słml<lcji w XVIII i XIX wieku wywożono na obszary d/isiejszyeh Węgier i bylej północnej Jugosławii. Wyroby niektórych rzemieślników trafiały na odlegle nicrai rynki d/i.,:ki szerokiemu zasięgOlI i handlu. Szereg rzemiosł wykonYllali domokrążcy. Kraje s<lsiadująee ze Slowacją przemierzali druciarze. szklarze. kastratorzy. 1nni szukal i pracy sezonowej. np. murarze I. (il')rnej Orawy (także z naszej l.ipnicy Wielkiej - przyp. 'l. K.) najmowali siO; do prac)' w Wiedniu i Iludapeszeie. Rzemieślnicy w trakcie dalekich niekiedy wędr{mek poznawali nowe lecllOiki i lechnologie. doskonalsze wyroby. Prócz lego z szerokiego świata przynosili do swoich miejsCl)\\ości róine nOllinki: roznosili je rzecz jasna także wzdłuż szlaków swoich w.,:dróllek. Któż d/iś w ie. ile im zawdzi<;cza tradycyjna kultura środkowej Europy. Cenne inl()rmaeje na ten temat mo/cm)' znalcźć w nieznanym M. Karavskiemu artykule R. Reinfussa (JIIJIYI1! ::(/1t'Odów ll'l,'drOll'/n'ch 1/lI ks::wltowunie się kllltllry IlIdowej li' KG/patach. w: Stlldia :: ::akresll socjologii, etnografii i historii ofiarowane Ka::imier::oll'i f)obrowolskiemll. Kraków 1972. s. 143-152). W lradycy'jnej kulturze slowaekiej poważn<\ rolę odgrYI\al handel. I.icme wzmianki o obnośnych handlarzach i domokrążnych chii austro-węgierskiej nienie to. mocno ICanova. Za Janem spotykamy zazębiającc C:aplovićcm rzemieślnikach także II' polskim się z rzemioslem i Pallem pochodzqeych fólklorze i wytwórczości'l Dobsinsk)'m autorka I rozległych i literaturze I\iejską Ilymicnia obsl.arów etnogralicz.nej. opracowała olejkarzy monarZagad- I:ubica sprl.edając~ Fach olejki i preparaty lecznicze. handlarzy olejem (głównie lnianym l. borml iC/karzy sprzedający ch destylat z borówek. szafraników. dalej handlarzy koronkami. pł{l<.:icnnik{l\\. II tym handlar/~ suknem pytlowym. rzy bydłem. rzy zhożcm. handlarzy kożuchami. szklarzy i sprzedawców owocami. jar/.ynami. garbarz). sprzedawcl'l\\" mI cz..ego sera i masła. wyrobów sl.klanyeh. sprzeda\lcl'l\I wosku dalej szmaciarzy. sprzedawców kwicz.olów. handla- i miodu. handlagarnków: kolo- �211 dziejów. slclmachów. spr/.edawców ohręczy do sit. sitarzy. sprzedawców koryt. hednarzy, handlarLy brdami. gonciar/y. spr/eda\vców kolomazi. wapna. druciarzy. blacharzy, obraźników. koszykar/Y. miotlarzy. handlal'lY zabawkami. sprzcdawców kos i in. Do I wojny ŚII iatowcj m,:drowali oni po wszystkich krajach Austro-Węgier. zapuszczając się do najdalszych krajów curopcjskidl. a nawet do pólnocnej Afryki. Azji i obu Ameryk (sic!). Niektór/y dorobili się i II różnych krajach zakładali maga/yny lub warsztaty. czasem zostawali w nich na stale. S/cz..:gl·)lni aktywni byli druciarlc ("garnki drutuję!"): \1' końcu XIX wieku było (1kolo 10000 druciar Iy r..:krulUj<lcych się IC 150 wsi słowackich. W 1870 roku w samym tylko Wiedniu nalic/ono ich I 123. Nic wi.;:c dziwncgo. że w wiciu krajach druciarz byl synonimem Słowaka. Olcjkar/.y obliczano na około 3 000 osób: rekrutowali się głównie z 40 wsi w okolicach Turca naśl'lldkow..:j Slowacji. Poza Slowacj<\mi..:li swoje ccntra w Amstcrdamie i w Warszawie. \\' Poiscc i w Rosji il<vywano ich Węgrami. gdyż Słowacja stanowiła wówczas część Węgicr. /. początkiem X IX wi..:ku część I nich poszerzyla swój asortyment. glównie o szafran. stąd w literaturl.": spotykamy ich często pod na/wą .,szafranicy". Założony w Warszawie w 1878 roku dom handlO\I y hraci Ors!.ilgo\'ców skupialokoło 150 olcjkarzy pochodz<lCych głównie z okręgu turczańskicgo. I.ależnic od I.amożności handlarze ci przemierzali szlaki bądź picszo, niosąc towar przymocowany do nosilck naplccl.l1ych luh w koszach. a nawct płachtach na plecach. albo transportując wozami. Pojawienie się kolei ulatwiło im dalekosiężny handel. Wspomnijmy przy okaIji. żc handlarl.": wyrobami szklanymi z Vd'kćho i Malćho l:3oro\'ćho (polskich wsi na Liptowie) mi..:li swoj..: c..:ntra handlo\l": II KrakoIlic i Warszawie. a II' każdym z nich pracowało po około 100 pracownikó\\ i uczniów. Przygotowywani..: poi.YI\i..:nia oraz formy i zwy..:zajc związane z posiłkami opracowała Rasti,lava Stolicn<'l. autorka m.in. książki Jed/a a ne/poje na.i:ich predkov (Bratislava 1991). Artykuł zilustnman)' j,,:sl dwi..:ma ci..:kaw) mi mapami. Na jednej z nich (s. 112) autorka ukazała regionalizację Słówacji z..: wzg.l.;:du na rodzaje tradycyjnych napojów alkoholowych. Strefa wina obcjIlluje poludniowozachodni" część kraju i okolice Koszyc. na pozostałych obszarach tradycyjnym napojcm alkoholow)'m byla wódka. Wśród potraw zhoż.owych znajdujemy szereg podobnych do polskich. Ni..:kt()r..: s,l lap":1II1": bardzo archaiczne. jak choćby kisiel ( .. kysen - polewka z owsian..:j m<,ki. któn\ pl'l..:d ugotowaniem zalewano wodą i zostawiano do swobodnej fermentacji. Kisi..:! taki jadano ni..: tylko Ile wschodniej Słowacji. ale i na Ukrainie oraz we wschodniej Polsce i da!..:.i na pół no..:. ell najmnicj po iemen. a zapewne i dalej. Przcl Sltl\\aeję przcbiega południowa granica slrefy. którą zdaniem I.nawców problematyki charakleryzui'l taki..: poll'<lWy luh ich składniki. jak chich. jarzyny. mięso, piwo i wódka domowcgo w)Tobu: tu bini.": pocl.ąt..:k str..:fil. w któr..:j ważką rolę w pożywieniu odgrywają sery. wina owocowe i ryi .. Autorka zwraca uwag.ę. że chich strdY północnej wyrahiany jest głównie z mąki ż)'tni..:j (tzw. c/.arny ch!..:.b). Na j..:dnej z Illap ukazano. żc na obszarach górskich jeszczc w pierwsze.i polowi..: XX wieku wypickano chleh z mąki owsianej i jęczmiennej. często z dodatkiem mąki żytni..:j. natomiast poludnie i wschód Słowacji charakteryzowal chleb wypiekany z mąki żytnicj micszan..:j I. pSl.cnn,\ luh tylko I. pSl.ennej mąki. lzw. biały chleh (znowu skrąj wiclkiej południowej strefy kullurowcj). Od XVIII wieku miejsce prosa zaczyna zastępować gryka. a od połowy XIX wieku - kukuryd/.a. Robiono z nich między innymi kasze. W XX wieku upowszechnił się ryż. I. któr..:go robiono kaSI": na słodko oraz dodawano do kaszanek i mięsa. Autorka zwraca ullag.ę na zachodnioeuropejskie. słowacką. Doprowadziły one do zmiany charakteru dallnych porannych oblitych "iazwa "ohcd" nadal dotyczy ajbardzi..:j tmały charakl..:r n~ch. Moimir Ikni.a jest aulor..:m arlykułu lustrował swoj..: I\Yllody. Europy. Autor wyodręhnia skladowymi: zasadnicze "obed(lIv" główncgo wykazuj'l głównie niemieckie wpływy posiłków rannych i południowych na kuchnię - miejsce ząjęly lekkie .Jristyki" (kawa. chleb. np. ze smalcem). posiłku. który podawany jest już w porze poludniowej. potrawy podawanc podczas świąt dorocznych i rodzino ubiorze ludowym. na szc/eg.óln<\ uwagę zasługują trzy I.asadnicze typy ubiorów koszulami. spodniami. lilrtuehami t~ Pl' ubior(lI\ kobiecych. któr..: rMnią i pasami. Wśród kilkunastu te. które obejmują męskich i zajmuje Na obszarze się glównie lannami map, którymi Słowacji koszuł zi- obszar środkowej się ich częściami istniały dwa - bez rękawów �212 (..ruhas") i z rękawami. Mniej uwagi poświęca autor spódnicom. /ywotkom (..i:ivótik") i fartuchom. Wśród czepców u/ywanych przez kobiety do nakrywania glowy M. łknza wyodrębnił pięć typów. W północno-zachodniej Słowacji jeszczc w pierIVSIej połowic XX wicku kobiety używały prostokątnych płacht o nazwie ..podvika". W przeszłości tego rodzaju nakrycic głowy było w Europie pospolitsze. Autor zwraca też baczną uwagę na formy obuwia rozpoczynając od kierpców (łapcie z łyka nic byly tu znane). Na podkreślenie zasługuje orientacja autora w literaturze etnologicznej krajów sąsiednich. Na koniec autor podkreśla rolę ubioru jako znaku etniczncgo. przypominając. że w przeszłości w wielu krainach kierpce były ..symbolem" Słowaka. Osadnictwo i budownictwo opracowała Sona Kovael:vicova. autorka kilku książek. między innymi Ć'lovek tvorco (Bratislava 1987). Sicć osadnicza odzwierciedla proccsy kolonizacyjne. te zaś w znacznej mierze zależały od warunków geograficznych. Do połowy XIII wieku zasiedlone zostały niziny (południowe części krąiu) i rozległe doliny rzeczne Morawy. Wagu i Nitry, a na wschodzie - Torys)' i Ciroch)'. Większe wyspy zwartego osadnictwa ukształtowały się na Spiszu. Liptowie i w okolicach Żyliny. Na pozostałych, a więc górskich obszarach środkowej i pólnocnej Słowacji. dominowało rozproszone osadnictwo górnicze. później pasterskie. Z upływem wieków obraz ten mocno się zatar!. między innymi przybyło sporo osad rozproszonych. a na północy upowszechniły się wsie typu łańcuchowego. Ściany budynków były drewniane. a na nizinach - gliniane. Od końca XVIII wieku w niektórych okolicach upowszechniły się domy murowane z kamienia. W tym samym mnicj więcej czasic typowe rozplanowanie ..izba-sień-komora" zaczęło się różnicować wskutek wprowadzenia komina (w sieni). W zamożnych wsiach zachodnicj i poludniowej Słowacji. a gdzie indziej głównie u bogatszych gospodarzy, drobnej szlachty i rzemieślników. upowszechniły się wówczas domy o układzie .,izba-sień-izba·'. Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, że w zagrodach południowo-wschodniej Słowacji nie było stodół. gdyż mlócono tam przez wydeptywanie przez bydło. Tam taki.e nie było spichrzy. a wymłócone ziarno przechowywano w jamach ziemnych. Autorka zwróciła szczególną uwagę na powiązania kulturowe w zakresie konstrukcji i materiałów budowlanych oraz typów budynkóv;, gospodarskich między Slollacją a krajami sąsiednimi. Wśród czynników różnicujących budownictwo wiejskie wymienia uwarunkowania etniczne. wyznaniowe (sic'). gospodarcze. a przede wszystkim geograficzne. Sona Kovacevicova nie podjęła natomiast próby naszkicowania typów i odmian domów; nąjpewniej zdając sobie sprawę z niepewności takich prób. Pomija nawet tego rodzaju literaturę. jak np. V. Mencl, UdoWJ architektura v Ceskoslovensku (Praha 1980). Społeczność wiejską i rodzinę opracowały Katarina Apiithyova-Rusm\kov(1 i Rastislava Stoliena. Autorki opisują społeczność wi<:jskl! w paru aspektach. a mianowicie: wiejski samorząd w jego historycznym rozwoju (od XI wieku). formy spolecznego użytkowania wspólnej własności wiejskiej. problematykę stratylikaeji społeczeństwa wiejskiego. Początkowo kolonizowano kraj według prawa norymberskicgo albo magdeburskiego (tZII. prawo /yliliskie). W wiekach XV-XVII w północnej Słowacji ,.ałoi.ono około 200 wsi na prawie wołoskim. Na uwagę zasluguje wielka emigracja w XVIII wieku. kiedy lo z poludniowych części dzisiejszej Słowacji ludność przenosiła się na tereny dzisiejszych Węgier. wyludnionych w wyniku tureckiej okupacji i zarazy. Na miejsca opuszczone przez emigrantów napłynęła ludność z północy Słowacji. Poważny wpływ w zakresie zarządzania wsi,! nastąpił wskutek zniesienia poddaństwa w 1848 roku. kiedy to administracja przeszla w n;ce urzo,;dnik(nv paIiSlwowych. Mimo przemian, w widu wsiach zachowało się. aż do kolektywizacji po II wojnie światowej. prawo wspólnego użytkowania lasów. łąk i wód. Pamięć o udziałach wc wspólnej własności przetrwała do dziś. Autorki opisują także organizację wypasu owiec. która jest oczywiście podobna do tej po polski<:j stronie Karpat. Struktura społeczcństwa wiejskiego byla mocno zróżnicowana. Ciekawym jej odbiciem był sposób zajmowania miejsc w kościele w zależności od pici. wieku i stanu cywilnego. Ponieważ jest to pierwszy od pół wieku opis zachowań obrzo,;dowych w kościele w Słowacji. zatem wart jest przybliżenia. Do mężczyzn należala prawa strona nawy i galeria_ kobiety zajmowały tylko nawę �213 z lewej slrony. Panny-dziewice stały z przodu na miejscu symbolicznej czystości; miejsce dla dzie\\czyny "prespanki" bylo w tyle kościoła. Mlode i jeszcze bezdzietne mężatki stal y tuż la pannami. Róv,niei. młodz.iei. m.,:ska stała z przodu, za nimi siedzieli gospodarze według swego statusu społecznego. starcy siedzieli na ostatnich ławkach. Przy drzwiach kościoła stali członkowie sP0!cczllośei stojący w nicj najniżej. np. żebracy. Rodziny wiejskie. jeszcze w początkach XX wieku patriarchalne, przeobraziły się w rodziny partnerskie. Dawna wielodzietność (12-16 porodów w okresie rozrodczym) charakteryzowała społeczności katolickic. natomiast w miejscowościach zamieszkałych przez kalwinów i luteranów zabiegano o to. aby w rodzinie było tylko jedno dziecko. Autorki opisały również bardzo ciekawy. po cz.,:śei obrz.,:dtl\vy podział izby. W dalszej cz<;ści wiele miejsca poświęcają sprawom uposażenia synów i córck zawicn~iących małżeństwo. Artykuł kończy opis stosunków pokrewieńst\\'a i instytucji kumostwa. Obrzędami dorocznymi zaj.,:ła si.,: Viera Feglova. Autorka zwróciła uwagę na wpływ wyznania na obm,;dowość ludow'l i w zwi,\zku z tym przypomniala geografię kościołów: rzymskokatolickiego (od Bratysławy i Nitry po Spisz), greckokatolickiego. prawosławnego. luterańskiego i kalwińskiego (ewangelicy skupiają się głównie w małych miastach górniczych wschodniej Słowacji. gdzje dawniej osiadali koloniści niemieccy. kalwini natomiast głównie na południu kraju wśród mniejszości w.,:gierskiej). Wiele obrzędów przypomina polskie i inne środkowoeuropejskie. różniąc się jedynie w szczegółach. W obrzędach okresu zimowego spotykamy przebierańców i maski, szczególnie podobne do tych z krajów naddunajskich. Wiele obrzędów łączyło się z dniem św. Lucji. Szczególnie bogata obrzędowość świąt Bożego Narodzenia wiąże się z kultem zmarłych oraz magią agrarną i hodowlaną Podobnie jak w Polsce, choinka upowszechnia się na Słowacji od końca XIX wieku zwłaszcza poprzez miasta, w których mieszkali koloniści niemieccy. ,.Faśiangy" (z niemieckiego ..Varschang") to okres od Trzech Króli do środy popielcowej nasycony licznymi obrz<;dami mającymi zapewnić pomyślność w rolnictwie, elementami kultu przodków i średniowieczną miejską kulturą karnawałową. Taki..e wiosenne i letnie obrzędy słowackie mają swe rozległe środkowoeuropejskie parantele. Obrz.,:dy wynoszcnia słomiancj kukły (..Morena", ..SmrC·, ..Kiser') praktykowane były w zachodniej i środkowej Słowacji. Ich nieobecność we wschodniej części kraju autorka tłumaczy wpływem wschodniego typu kultury i kościoła wschodniego z juliańskim kalendarzem świąt. Odnotujmy powszechnośc stawiania ..majów" na I. maja i majenie domów na Zielone Świątki. \\! wigiii.; Ś\\ . .lana. niekiedy w inne dni, palono obrzędowe ognie ..vajano" (we wschodniej Słowacji ..SObolky". a wi.;c podohnie jak w południowo-wschodniej Polsce). U Słowian zachodnich ognie obrzędowe hyły cz.,:stsze. aniżeli autorka sądzi (zob. mapę przy książce Die Termine der .Jahre~jeller in r:llropa. Forsc!lItngen =lIm I::thnologischen Atlas £lIropas und seiner Nachbarlander. t. I. red. M. Zender. Giittingen 1980). Dodajmy jeszcze i to, że istnieją różnice jeśli idzie o geograli<; ogni dorocznych w Słowacji; częściowo odmiennie rysują się one we wspomnianej wyżej pracy na mapie opracowanej na podstawie danych z literatury przez Jana Podolaka, a inaczej na mapie E. Klcpacovcj w t;tnograjicJ..Ym atlasie 5'1ovenska. W zakollczeniu V. Feglova podkreśla istnienie dużych różnic w zakresie obrzędowości dorocznej - tłumaczy je odmiennością wyznania i kalendarza juliańskiego wc wschodniej części Słowacji i silnymi wpływami kulturowymi idącymi wraz z kolonizacją niemiecką w pozostałej części kraju. Pewną roI.; przypisuje również kolonizacji wołoskiej. Zwyczaje i obrzędy rodzinne opracowały Viera Feglova i Kornelia Jakubikova. W ogólnych zarysach ohrz.,:dowość rodzinna jest taka sama jak w pozostałych krajach środkowoeuropejskich. Pewne różnicc kład'l autorki na karb szczególnej zachowawczości charakteryzującej tradycyjną kulturo; Słowacji. Do połowy XX wieku w pewnych okolicach przetrwał zwyczaj izolowania matki z dzieckiem przez sześć tygodni w kącie izby oddziclonym od reszty pomieszczenia płachtą. Co najmniej przez tydzień pożywienie dla niej. jej rodziny. a nawet dla sąsiadek odwiedzających położnicę, przynosiła kuma. niekiedy bahka. która odbierała dziecko przy połogu. Reliktem zwyczajowego prawa był obrzęd położenia dziecka na podłogę lub pod stół. skąd podnosił je ojciec, potwierdza- �214 jąc tym samym prawo dziccka do życia i jcdnoczt:śnie swoje ojcostwo. Kumostwo poszerzało krąg krcwnych; na Horchroniu potomkowit: rodziców chrzcstnych uważali si.,: za krcwnych aż do piątego pokolcnia. Ślub i wt:sele wiążą się z wieloma obrzędami wyłączającymi młodych z kr.,:gu młodzieży i włączającymi ich do grupy doroslych. Towarzyszyly tcmu licznc zwyczajc i obrz.,:dy mające zapewnić nowemu małżeństwu dostatt:k. potomstwo i zabezpieczyć od zlych sil. Autorki uważają, że istnieje jt:den zasadniczy scht:mat (struktura) zachowałl obrz.,:dowych w tym zakresie i stwierdzają jego wyst<;powanie w innych krajach naszego regionu. Niektóre z zachowalI obrzędowych autorki odnoszą do czasów wspólnoty indoeuropejskiej. I.apewne archaiczne są ślady nocy poślubnej. sp.,:dzanej ongiś przez pann;,; mlodą ze starszym dru/bą Śmierci towarzyszyły nie tylko obrzędy wylączającc zmarlego zc świata żywych. ale także chroniclcc przed negatyvmym oddziaływaniem nicboSlczyka. ocnc ulI\vanie przy zmarlym. placzc pogrzebowe. sposoby zabezpieczania się przed upiorami znane są oczywiścic na obszarach graniczących ze Słowacją. Wc wschodniej Słowacji do lat trzydz.ieslych naszego wieku przc!rllai prastary zwyczaj przcwożt:nia trumny ze zmarlym na saniach takŻI.:latem. Warto podpOII iedzieć. że tt:go rodzaju tradycja przetrwała na Ukrainie (C Vovk .. ')fudii :: ukraiJl.i:koi e/nograjii ta on/rop%hil. Praha brw .. s. 338n.) i u Rosjan (D. Zclenin. Russische (os/s/lIFische) I 'o/ksk/lnde. Berlin - L.eipzig 1927. s. 325-326). Teatr ludowy opracował Daniel Luther. Źródła teatru ludowego tk wiq w dawnej obrz;,;dowości pogańskiej związanej z ząjęciami rolniczymi i pasterskimi. Chrzcścijallstwo wniosło tematyk.; wiążącq się głównie z narodzinami Pana Jezusa i kgendami o życiu świ<;tych. zwłaszcza o św. Dorocie. Widoczny jcst także wpływ kultury miejskiej, który docierał na wieś między innymi za pośrednictwem szkoly i studentów. Autor zwraca uwago; na z.achowania obrz.,:dowe okresu zimo\\eg,o, zwłaszcza Ś\\. Lucji. św. Mikołaja (przebicrai\c). Ilerod) i jasełka. rekwizyty o charakterze symbolicznym) <lraz na karnawałowy charaktcr ZaChl)\\ml zapustnych. Niektóre obrzędy. jak np ... pochówek basów" (albo innych instrumentów muzycznyl:h). rzadkie .icszue \I' piemszci połowic XX wicku, szerzyly się dopiero w latach siedemdziesiątych i osiemdz.iesiątydl. Daniel Luther omówił także dramatyczną stronę obrzędów weselnych. Także i tu mamy do czynienia z przebierańcami. np. przybycie dwunastu ..zbójników" (zachodnia Słowacja) tallcz'lcych .janośikovsky odzemok" (taniec zbójnicki). W widowiskach ludo\lych cz;,;ste S'I postacie druciarzy. miśkarzy. kowali. kominiarzy, szklarzy. szmaciarzy. ale najcz.;stsze są motywy pasterskie. Na koniec autor wspomniał o amatorskich teatrzykach. które 11Tal..z repertuarem przyszły z Zachodu. Orga Danglova jcst au lorką rozdziału o sztuce ludowej. Zalicza do niej to. co wytwarzałi na wlasne potrzeby mieszkańcy wsi, jak i to. co przcjmowano z zewnqtrl z kullury elitarnei i miejskiej. Kształtowanie siO;udrębnej sztuki wiejskicj na obszarzc W;,;gier (a Ili;,;c i Słowacji) przypada na wieki XIV i XV. Autorka podkreśla wpływ stylu i.ycia na sZlllk.,:. a wi.,:c samowystarczalność i rzemiosło wiejskie uprawiane zwykle zim,! przez rolnik()I\. Od polowy XIX wieku zakładano spółki. szkoły i organizowano kursy. np. tkackie. u.epkarskie. \\YSl)'wkarskie. rzcLbiarskie, zabawkarskie i koszykarskie. Coraz szybszy proces urbanizacji dotknąl także sztukę ludową; wiejscy twórcy. podobnie jak pozostali mieszkarlcy wsi. przejmowali limny nieskornplikowane. Regionalne cechy, wyraźniej widoczne w wytworach wiejskich, w)'kor/.ystywano np. w ornamentyce naściennej. Rzemicślnicy wiejscy przeważnic odd/.iaływali na wi.,:kszc obszary ujednołicając je; dość lu wspomnicć o tkaczach z pogranicza morawsko-slll\\ackiego i z 2:itneho ostrova. We wschodniej Słowacji natomiast do niedawna tkano na własne potm:by. a wyrabiane tkaniny wyróżnialy się gamą barw i zróżnicowaniem regionalnym. Ludowi rzeźbiarze i rzemieślnicy znajduwali szerszy zbyt. Ich dzidami były przydrożnc tigury, krzyże i kapliczki. ohrazy świ;,;tych. wyposażenie lokalnych kościólków i in. Pewien wplyw na sztukę ludową wywarły klasztory. mio;dzy innymi poprz.ez produi-;cję i upowszechnianie obrazów świętych i woskowych replik rzeźb. Rzemieślnicy byli pośrednikami mi.;dzy ś\\ialcm miejskim i wicjskim. światem elit i niższych warstw socjalnych. Autorka wspomina także o speeyticznej twórczości górników z okolic Bailskiej Szczawnicy. zwłaszcza o drewnianych rzeźbach i szopkach z malowanymi pejzażami w tic. oraz tlaszach z różnymi motywami przedslawienio- �215 Ilymi wcwnątrz. Szcroki zasic;g miały malowanc na szkle obrazy o tematyce religijnej. wyróżniaiące siC; hogal<[ (kkoracią kwiatową Traliały one do domów katolickich. protestanci natomiast wieslali na śl:ianal:h oZ.dohnie Ilykonane i umieszczone IV ramce cytaty z Biblii. mające chronić dom i .iego mieslk'Hll:(l\\. Orga Danglova zwral:a też uwagę na style w sztuce wyższej. które II różnym stopniu odz.l\krl:iedliły siC; w szllKe ludowej Słowacji. S'I to glównie tradycje gotyckie i renesans()\\e. w mniejszym stopniu barokowe. Rozdz.iał pośll'ie;wny prozil: ludowej opracowała Gabriela Kili3nov3. Tak7.e literatura ludowa Slo\\aklm Ilykaz.ujc liunc pm\i,vania z tradYl:jami krajów sąsiednich. zwłaszcza Czech, Polski i WC;gicr. Na jcj roZ\\(lj i trwałość wpłynął analfabetyzm. który sprawił. że jeszcze na początku XX wieku prz.ekaz ustny hył głównym kanałem transmisji kultury sIO\\a. Z drugiej strony, co najmnicj od pol()\\y XIX \\ieku. rozwijało się piśmiennictwo i od tego czasu daje się zaobserIlować prz.cnikame ,lo ludowej proz)' motywów. stylistyki i językowych środków języka literackiego. Równil:ż II drugiej połowic ubiegłego wieku gromadzi siC; i publikuje podstawowe zbiory (Pavol Dobsinsk)). Po powstaniu Repuhliki Cz.echoslowaekiej zintensyfikowano badania folklorystyczne, uzna.iąe folklor za wain'l ezc;ść dz.it:dzielwa kulturowego Słowaków. Od połowy lat szcśćdziesiątych folklorystyka słml acka nawiw.ala kontakt z. folklorystyką światową wprowadzając nowoczesne metody bada\\·eze. Autor"a pokrótce omawia wszystkie gatunki prozy ludowej. Z braku miejsca wspomnijmy tylko o opo\\icśl:iach historYl:ZI1ych. jak podania o państwie wielkomorawskim. S\\iC;lopclku. Cyrylu i Metodym. o grodach i zamkach. które IV większości dotarły na wieś w XIX \\ ieku wraz z rosnilcym doste;pem do literatury pisanej. Opowiada się również o sprawiedliwym "rólu MaciejlI. Marii Tcn:sie i .Iózelic II. o Turkach i o zhójnikach z Jurajem Janosikiem na czele. Autorka podkreśla mic;dzynarodowc cechy 1()lkloru słowackiego. a jednocześnie jego większą archaiczność. Odnajduj'lc w nim wątki znane w rÓ7.nyeh częściach Europy. uważa Słowację za obszar. gdzic krzy iuj,! siC; \\plywy id'lee z Zachodu. Wschodu i Południa. Jest w tym dużo racji. ehociai to samo mo/na PO\\ iedzicć o wielu innych krajach curopejskieh. Pieśni ludowc opral:()\\ala 1':V<1 Krekovicov3. Słowacja nic miała tego szczęścia co Polska zbiory Hma Kollilr<l z. lat t!"Z)"dziestych X IX wieku zawieraj'l nieco ponad 2600 pieśni, są więc znacznit: mniejsze od tych. które pozostawi I Oskar Knlbcrg. Od ISSO roku ukazywały się S/uvellSke S/Nn': IV ci,lgu Irz.ydzicslU lat opublikowano w nich 2077 tekstów z melodiami. Warto też przypomnieć dwa t()(l1y S/m'cIIshd, /z/dovvch piesni Beli Bartóka. Dopiero w XX wieku zgromadzono IV archiwach ,Iowackich hardzo bogate zbiory. Zaehodz,[et: procesy Sil podobne do tych. które obserwujemy w Polsce; mamy więc (ołklor) /ln. pnp-Inusic. 1"lk i stylil.:Ici.,:. Istnieje jednak godna zazdrości różnica - w wiciu okolicach po dawnenlU śpiclI a si,: jcszLle tradYl:yjne pieśni. a (lIklor pieśniowy wchodz.i obecnie IV zakres kSl.lakenia og.(,incgo. a naste;pnie 'I.ezcgulnie SlIoisly .. kult" siC; żywcgo do dl.iś mitu o plchL:jskim popierany ji)lkloru przel. IIIadzt: wprowadzony już kOlllunisryane. charakterze Słowaków. w okresic doprowadził Analizując międzywojennym, do ukształtowania kolędy. autorka zwraca u\\agę na granice; stanml i'le,) odhicie zróżnicowania wyznaniowego i częściowo etnicznego wschodnia Słowacja z.al1liesz.kana pr/.ez ludność ukrailiską (wyznania prawosławne i greckokatolickie) wyral.rlie prz.eciwslawia siC; reszcie Słowacji konlynuującej tradycje zachodniocuropejskie. Inleresujący jt:st opis przt:nikania świeckich pieśni owczarskich do repertuaru kolędowego i szopek. W dalszt:.i aęści I:. Krekovicovij analiwjc melodie pieśni ludowych odwołując się między innymi do dorohku A. i O. t-:lschek()w. Odnotujmy Iylko wyodre;bnienie pieśni Izw. starej kultury. upo\lszechniaj'lce siC; 1\ XVII wieku. od zachodniego moIO\\t:j (od kOllea X VIII wieku pod wplywem miasta). go. zdanielll autorki. nawiązują \\ folklorze dzieei.,:cym (pieśni. noszeniu 'lorcny. pr/.ynoSleniu nimI ych i nOlloHKznych pochodzenia pieśni o mclodycc durNąjstarsze przejawy !(llklorll pieśniowc- do tradycji wschodnioeuropejskiej. g.ry. wyliczanki) oraz w fołklorze lata. przy płaczach kolc;dach i pml"inszowaniach. oraz w przejawach stylislycznyl:!l. tzw. rolnil:Zej proponuje rol.\\a:i.yć i Ie; lllożliwoŚć. i/. wschodnie pogrzebowych. w pieśniach 7,achowały obrzędowym siC; one zwłaszcza (pieśni przy wy- IV niektórych hożonarodze- świętojańskich i podobnych (kwarttonalnejJ kultury muzycznej. Recenzent związki są wynikiem większ.ej zachowawezo- �216 ści Wschodu. inaczej - w grę może wchodzić raczej stara przynalóność do strefy archaicznej. aniżeli jej oddziaływanie na wschodnią Slowację. Rozdzial O tańcu opracował Stanislav Dużek. DO\viadujemy sil,":.że specjalistyczne hadania nad tą dziedziną kultury rozpoczl,":ro dopiero w latach pil,":ćdziesi<ltyehXX wieku. Prowadzą je naukowcy z t'Jstavu hudobnej vedy Słowackiej Akademii Nauk. I. trcśei artykułu nic wynika. aby badacze słowaccy posługiwali się zapisem kinetogralicznym LabamI. Autor zwraca uwagę na przemiany w zakresie choreografii pod wpływem prądów kułturlmych płynących od Zachodu. a różnorodność tańców częściowo przypisuje zróżnicowaniu etnicznemu na zicmiach słowackich i w ich sąsiedztwie. Kolonizacji wołoskiej należy zawdzięczać między innymi ..odzcmok·· (.,hajdusky tanec". ,.zbojnicky" itd.) ... medvedi tanec" i podobne. Wraz z kolonizacją niemiecką szerzyły się tańce cechowe i karnawałowe: ""pływy h::, jak i późniejsze kontakty z Austrią i Niemcami. odzwierciedliły się również przy wprowadzeniu lendlera i waloyka. Poważny wpływ na zapóźnienie kulturowe północnej części dzisicjszej Słowacji. widoczne również w fblklorze tanecznym. miała turecka okupacja (160 lat). która odizolowała tę część kraju od Niziny Dunajskicj. Rozwinęły się tu tzw. hajduckie tańce. które przyjęły się w wieloetnicznym wojsku węgicrskim i wśród szlachty. skąd wróciły do środowiska pasterskiego i rolniczego. aby wreszcic stać się narodowym tańcem słowackim. W ostatnich stuleciach powstał i upowszechni! się męski solowy •.verbunk" i czardasz. Wiek XX przyniósł nowe tańce. upowszechniąjące się często poprzez miasta. podczas gdy dawniejsze zaczC;l)' przechodzić do stery folkloryzmu. Wiele podobieństw w zakresie kultury tanecznej łączy Słowaków /. Morawianami i Węgrami. Wiele wspólnych tańców i melodii odnajduje autor w Polsce (mazurki. polonezy). a zwJaszcza w Karpatach polskich (zbójnicki). Słabiej przebadane są tańce ludności ukraińskiej zamieszkującej wschodnią Słowację: autor odnotowuje korowody ... odzemok" (..koz[\ćik") i kołomyjki. Szerokie europejskie tlo słowackiej muzyki i pieśni ludowej zarysował Oskar Elschek. Wyodrębnił on dwie wielkie tradycjc muzycznc: pasterską, charakteryzującą obszary górskie Europy i Kaukazu, oraz rolniczą. Podział ten znąjduje odbicie w rodzajach pieśni związanych z pracą. rytuałami i obrzędami. Autor wyróżnił ponadto trzy zasadnicze tradycje - staroeuropejską. średniowieczną i nowożytną. W muzyce i pieśni słowackiej zauważ.a relikty pochodzenia średniowiecznego. na które w XVIII i XIX wieku nałożyły się wpływy barokowe. klasycystyczne i romantyczne. Zapewne rację rna O. Elschek pisząc, że muzyka i pieśń curopejska. kształtowały siC;między innymi pod wplywcm ludów przybywających w średniowieczu do Luropy. Chyba jednak niewiele o tym wiadomo. Przy okazji następnego wydania S/ova!iii należałoby uporządkować w recenzowanym artykule chronołogicznie kolejność przybywania rÓŻnych lud{m czy narodów do Europy i sprostować nicdokładności i błędy (raczcj nic nalei.alo wymieniać równorzędnie Maurów obok Arabów. ani Tatarów obok Mongołów, nic jcst też prawdą. żc Wandalowie i Goci są przybyszami spoza Europy. ani lo. iż u progu średniowiecza Wandalowie asymilowali się na naszym kontynencie). Autor zwraca uwagę na brak w Słowacji epickich limn picśniowych. znanych choćby w Chorwacji (formy epiczne). na Ukrainie (byliny) czy w Rosji (dumy). Natomiast do picśni typu balladowego. szeroko znanych w Europie, nawiązują pieśni zhójniekie. Duża część repertuaru pieśniowego łączy się z obrzędami dorocznymi i rodzinnymi. Obecnie traC!1one pierwotną funkcję i podlegąją zmianom o charakterze estetycznym. Interesujące jest spostrzeżenie O. Elscheka. iż długotrwale sąsiedztwo słowaeko-węgicrskie sprawiło. że np. pewne archaiczne formy słowackie zachowały się zwłaszcza w węgierskich enklawach w zachodniej Słowacji. Analizuj!IC muz)kę słowacką na tle środkowoeuropejskim autor zwrócił również uwagę na kształtowanie się instrumentarium muzycznego pod wpływem przybyszów na ziemie słowackie oraz zapożyczeń od sąsiadów. Do wpływów najintensywniejszych i najbardziej różnorodnych. a prly tym łatwych do wyróżnienia. zaliczył ludową muzykę węgierską. Mimo lo słowacka ll1u/.yka ludowa zachowała wyraźną archaiczną specyfikę nawiązującą zwłaszcza do wschodniej i południowowschodniej Europy. Wzmagające się w dobie nowożytnej wpływy Zachodu sprawiły. Że obecnie stanowi ona symbiozę dwóch tradycji. �217 Wie,:kszość au[o("(')\\,zwraca haczną uwag<; na gcografię opisywanych dementów kulturowych W tym celu należało IIrjść poza terytorium tego niewicIkiego kraju, Ta dyrektywa legIa LI podstaw prezentowanej monografii, Wie,:kszość autorów wykorzystala mapy i komentarze Etnografickeho atlasu S/ovenska, l'0 nie\Vątplill ie spralliło. ie jakość wnioskowania jest wysoka, Właśnie ta baza, którą stanowią materialy uzyskane podczas gromadzcnia materiałów do At/asu w 250 wsiach słowackich. jak i sam ..ItIas, a takie uI\z~,de,:dnieniedanych porównawczych z krąjów sąsiednich sprawiły. że recenzowana monogralia etnologiv.na jest Ilyraźnie /cpsza od poprzednich. W świetle opral'owań skladających "ie,:na n:l'en/O\Vaną ksiąike,: rysuje "ie,:podzial Słowacji na niewielką i w znacznej mierze kulturowo arehail'zną ue,:ść wsehodni'l i półnomo-wsehodnią. zamieszkałą przede wszystkim przez ludność ukrainską i IcmkOl\sk<\ wyznania greckokatolickiego i prawosławnego (CO odbija si<; głównie II ohr Z":UOII OŚl'iI. Pomsta l;! Sło\\acja dz.ieli się na dwie strety: górsk", znowu archaiczną i nawiązując,! do cze,:ściwschodniej. i nizinną bliską kulturowo terenom węgierskim. a w zachodniej części _. austriackim i czeskim (monl\\skim). Osadnictwo awarskie. węgierskie. później niemieckie, które dolar/o tu jUi w polowic średniowiecza. i jeszcze późniejsze wołoskie. pr/.eorały najdawni<:iszą kultur.,: pr/yniesion'l przez Slllwian osiedlających sio,:tu zapewne w dobie wędrówek ludów. Interesujące byloby szukanie odpowiedzi na pytanie o ślady kulturowe po językowych przodkach dlisiejsz.ych S!<lIIaków. Dziś taka próba ma szanse powodzenia dzięki opublikowaniu rel'enzOl\ancj pracy. jak i /,'Inograjicke!zo atlasu S/ovenskll. ;\utorzy zrobili wiele w tym zakresic i nie,:h te słowa be,:d'loceną mcryloryczn'l rccenzowanej ksiąiki, Na koniec dodajmy łyżk,,: dziegciu do beczki miodu: autorzy nie wykorzystali w pełni najlIainiejSlej literatury etnologicznej z krajów s<lsiednich. Dość powiedzieć. że polskich pozycji recenzent naliczył 25: A:Il/lllra /Ildowa S/owian K. Moszyi\skicgo (w minimalnym stopniu ll\\lgle,:dniająca materialy slowackie!) była cytowana trzy razy. t;li70grajia Po/ski ~ Przemiany ku/tury /udoll'ej dwa razy. a Po/ski at/as ('(nograjic::ny tylko raz. W wii;kszym stopniu, jak się zdaje, IIykorzystano literatur.,: czeską. w<;gkrsk" i niemieckojęzyczną Braki te w pewnym stopniu autorzy IIypclnili odmlłuj,w si.,:do opracOl\(ui uwzględniających ju:i literature,:obcojęzyczną Ksiqika laopatrwna jest w indeks geograficzno-rzeczowy. Dowiadujemy się z niego między innymi. ie alllorly najcze,:ściej przywołują materiały porównawcze z Węgier. Moraw i Polski. r/adziej z Czech. ;\ustrii i Ukrainy. Na dalszych miejscach znajdujemy odwołania do kultury . 'iemiec i Rumunii. a nawet daIszyeh krajów: Bułgarii. Jugosławii i innych. Nieliczne usterki I\' zapisach hihliograficznyeh "I chyba nieodlącznym zjawiskiem w publikacjach. Jeśli idzie ('I stronę bardziej ł<lrInalną lo należy dod;!ć. że książka wydana jest z wielką dbałością. Wśród 307 ilustracii pr/eważaj" pie,:kne ł\ltograłie kolorowe i czarno-białe. Na podkreślenie zasługują tcż mapy opracowane II' ten sposób. ahy czytelnikjuż na pierwszy rzut oka orientował się w ich treści. Lycząe lespolowi wydania pracy także po słowacku sugeruję. aby tę cenną książkę uzupełnić artykułem wpro\lad/aj'leym do wiedzy o kulturze ludowej Słowacji. i próbuje Ilyjaśniać ich prz,yczyny posługując sio,:metodą etnogeograficzną Zygmunt K/odnicki Czechy \I' //alvcIvlli /hohrajicInyj dowidnyk. opr. A. DrbaL M. Krił, A. Motamy, V. Motom)' . .I. Topmka, L\\iw ł99X. ss, 119. Ten inł\lrmator hiogralil'lny został opracowany przez pięciu członków stowarzyszenia Ceska bescda I\e Lwowie i pr/.y współpracy paru osób z Uniwersytetu Lwowskiego. Stowarzyszenie to, lalo/Olle Ile l.wowie jeSlcze w l8ó7 roku. istniało do 1939 roku. a po wieloletnicj przerwie !Ostalo restytuowane w roku 1990 skupiaj_w Czechów ze Lwowa i Ukrainy Zachodniej. Autor prlcumowy. honorOl"y człllnek Ceskej hcsedy profesor Mikołaj Kokssa. przypomniał, że w 1924 roku hl'(}\\ski Clech I,ud\\ ik Fejgl IIydal ksiąi.kę pl. Sto lat cIeskiego :':ycia we Lwowie. a w roku 1995 WYSila IV Prad/e ksi'lika praskicgo Ukraii\ea pl. Ukrajinci w lIechii i na Mormrii (1894199-1i �218 Obecnie wydany niewielki informator podaje zwięzłe dane o Cze:chach. którzy przybyli do Galicji glównie w latach panowania austriackiego i osicdli tu na stałe lub tylko krócej zaznaczyli swą obecność. Obejmuje tylko część z nich (366 nazwisk). przeważnic L. (jalicji wschodniej. Niedostrzeżeni zostali nawet niektórzy ważniejsi spośród nich. jak Franciszek Matejko L. Moraw. który osiadł w Krakowie jako nauczyciel muzyki. a był ojcem najwybitniejszego spośród polskich malarzy historycznych. Jana Matejki. Przykłady można by mnożyć. Nie miejsce tu. aby rozważać dobór postaci w tym infOrmatorzc. Byłoby dobrze. gdyby ukazało się większe opracowanie o roli czeskich przybyszy w b. Galicji a także: ich potomstwa później. wrośniętego w społeczności polską i ukraińską. Znaczna część tych przybyszy. których było zapcwne kilka tysięcy. to byli ludzie o dobrych fachowych umiejętnościach. nic tylko urzędnicy. jak głosi I obiegowy slereotyp. lecz także artyści, zwłaszcza muzycy (jak ojciec .lana Matejki), nauczyciele. także ludzie nauki, jak wspomniany w tym przewodniku. urodzony już w Sanoku syn czeskiego urzędnika Dominik Zbroiek. który został profesorem i reklorem politechniki we Lwowie. członkiem AU w Krakowic. nawet oficerowie WP. jak gen. F. I.atinik. dowódca jednej z polskich armii \\ 1920 roku. Podobnie czeskiego pochodzenia byli wybitni przedstawiciele polskiej nauki i kultury. jak K. Szajnocha. M. KridL L. slarr Mniej ich wchlonęlo środowisko ukraińskie Galicji. a przy tym bardziej tu może niż w Polsce sporo z nich zachowało świadomość swej czeskiej przeszłości. pełniąc ważne funkcje w życiu spokczeristwa ukraińskiego, jak przybyli później do Lwowa autorzy tego informalora. wśród nich trzech pracowników naukowych (w tym profesor filologii słowiańskiej) i dwóch inżynierów. Problem czeskich zwłaszcza a także niemiecko-austriackich przybyszy w Galicji oraz ich potomków tu pozostałych. wydąje się interesujący i ważny poznawczo nie tylko z historycznego. lecz także z socjoetnologicznego punktu widzenia. Poż.yteczne więc mogło by się okazać przebadanie świadomości i postaw wybranego zbioru osób czeskiego pochodzenia (lak XIX-wiecznej jak i świeższej daty) m.in. odnośnie ich świadomości pochodzenia. zachowania czeskich tradycji. oceny cech Polaków i Czechów. oceny obydwu narodowości i ich dorobku. utrzymywania łączności z żyjącymi w Czechach krewnymi i przy'jaciólmi. lakże z innymi osobami czeskiego pochodzenia w Polsce i in. Wiemy. jak duże znaczenie przypisywane jest z naszej strony utrzymywaniu więzi wśród polskich wychodźców i ich potomków zagranicą działaniu ich stowarzyszeń. Na tym tle zastanawiający jesl brak ognisk Ceskej besedy IV Małopolsce. gdy takie istnieją na Ukrainie. Swoją drogą opracowanie dobrego in!i:lrmatora hiograliClnego przybyłych du nas (z\\laszeza do Galicji) i osiadłych Czechów oraz przynajmniej wai.niejszych ich potomków. zaopatrzonego w historyczny i socjoetnologiezny komentarz. warte byłohy zachodu przy odpowiedniej polsko-czeskiej współpracy. To samo odnieść można do osiadłych u nas Niemcó\\ i Austriaków. także Ukraińców i osób innej narodowości. Fdward Antoni G i z a. hemie macedońskie Pietras::.ek na pr::.ełomie Xf)( i XX wiekII. Szczecin 1996. ss. 188. Dla polskich etnografów Macedonia jest krajem pólegzolycznym i słabo znanym. Wprawdzie wydana praca ma charakter historyczny - i tak ją należy postrzegać -- ale może ona również zainteresować etnologów. głównie z powodu niedostatku rodzimych opracowań na temat macedońskiej kultury ludowe{ Dlatego też przedmiotem recenzji są tylko wybrane rozdziały lej pracy. TylU! książki sam podpowiada problem. jakim jest pytanie o kształt kultury ludowej na prze/umie wiekó\\. ówczesne warunki życia wsi i zainteresowanie tymi prohlemami IV klasycznej ctnogralii Europy. Recenzowana praca jest niewątpliwie wartościowym opracowaniem historycznym. Ukazuje sytuację polityczną całego regionu IV tym okresie. zwracąjąc przy tym uwagę na kwestie złożo- 2 Wyjątek stanowi praca M. Pokropka i T. Strączka Sporedbena b/onica i polski/e .le/a Piętki i Twarogi. Skopje 1992. lIIollografiJa na lIIakedonskoto se/o Ja- �219 nych stosunków społecznych i na uwarunkowania etniczne. W związku z tym informacje o ówczesnej sytuacji gospodarczcj i życiu kulturalnym schodzą niejako na dalszy plan. Tym bardziej istolne jest lo. i.e aulor usiłował odnieść się do zagadnień etnogralicznych, korzystając nawet z trzech klasycznych pozycji. Niestety. tutaj spotkały go pewne niespodzianki. gdy i. imię autora W,.ó:':cly i [Jojlldnanill - Stanisława Ciszewskiego nie rozpoczyna się na literę .I, a życzliwie przyj.;ta ponad slo lal temu ksiąi.ka /y::ń jewropejskich naroclow nic wyszła spod pióra niejakiego . Wodowozowa, lecz L N. Wodowozowej. Ważne jednak jest to. że autorowi niniejszej pracy udało się ukazać rangę kilku zjawisk, które w klasycznej etnografii Półwyspu Bałkańskiego były eksponowane, a mianowicie trwałość struktur rodowych. tradycje krwawej zemsty. nad/wycząi niski do końca ubieglego wieku wskaźnik urbanizacji kraju, stan zaniedbań w rolnictwie. powodzenie ruchu hajduckiego. początki rozwoju oświaty. '-.Jienależy oczywiście oczekiwać od autora pełniejszt<i charakterystyki życia wit<iskiego. Etnograliczna literatura na len lemat pochodzi głównie stąd. że ta część Półwyspu Bałkailskiego była dawnym poligonem terenowym dla badaczy ze strety niemieckojęzycznej. a klasyczna etnogratia dała wcale sensowny obr,v hislorii kulturowej tego rcgionu. Dla autora pomocne byłoby skorzystanie i.e znanych dzieł o I\romunach (Kuco-Wołochach) oraz o Macedonii w ogóle) ~ ta druga przypomina charaktery styune dla tei cz.;ści Europy zjawisko dość częstego związania określonych ząjęć z grupami o etniczno-j.;zykowym rodowodzie. Z kolei dość ciekawe wyjaśnienia w sprawie zwycząjów rodzinnych. zabaw i !c.)lkloruw ogóle przynosi praca K. Simiczijewa4. Czytelnika mogą natomiast martwić uproszczenia w argumentacji na temat istoty zjawisk, ich przyczyn. czy leż mniej g!l;bokie wnioski dotyczące niektórych zależności. Na przykład pasterstwo rozwijało si.,: u AlbaiH:zyków oraz Kuco-Wołochów mniej z powodu ich uprzywilejowanej pozycji w państwie tureckim. lecz ze względów naturalnych oraz z powodu siły dawnych tradycji. Prawd~ jest. że zarówno I\rnauei (górak albańscy). jak i grupy wołoskie w niewielkim stopniu mogly podlegać presji wladzy. kcz wynikało to głównie z powodu peryferyjnej lokalizacji ich siedzib. Polityka religijna Turków nic była zaś zbyt rygorystyczna. a ekspansja ich religii była II ostatnich stulcciach /jawiski<:m raczej płytkim. Niektóre grupy albańskie wywalczyły sobie natomiast w przesz/ości dość istotny zakres swobód, na przykład prawo do noszenia broni (głównie Mirydyci z właściwej I\lbanii). a Turcy wykorzystywali ich wojownicze skłonności do ochrony stref nadgranicznych - nic musieli dokonywać konwersji wyznaniowej. Słusznie natomiast dostrz<:gł autor dwa charakterystyczne ~iawiska dla świata posttureckiego z przełomu wicków - dewastacj.; gospodarki od Macedonii po Wołoszczyznę (spowodowaną przez wadliwy system dzierżaw) oraz źle widziany przez słabsze nacje wzrost oddziaływania greckiego. głównie dzi.;ki cerkwi (..fanarioci"). Te właśnie kwestie należały bowiem do grupy zjaII'isk najcz.,:ściej dostrzegany<:h przez polskich podróżników, którzy odwiedzili wówczas Bałkan)". Niekiedy tej zaskakują nas uproszczenia i pochopne opinie autora w sprawach podstawoI\ych. jak chociażby: ..Na przelomie wieków zasadniczo nic się w Macedonii nie działo" (tymczasem działo si.,: hardzo wiele. a dowodzą tego m.in. liczne przykłady z recenzowanej pracy) oraz: ,.W historii cywilizacji i kulturze ogólnoeuropejskit<i Macedończycy odegrali niewielką rolę" - dla clnogra!c.iw wszakże wszelkic kultury ludowe to przykład swoistego (w pełni demokratycznego) ud/jalu w kulturz<: ogólnoeuropejskit<i. Z kolei sformułowanie "charakter narodowy" moje rodzić u czytelnika odmienne skojarzcnia - oznacza ono bowiem zespół cech i nawyków wzgl.,:dnie swoistych dla określonych nacji i niekoniecznie musi zostać odebrane jako miernik procesów narouotwórCl.ych". ; Cj. Weigand. Oie iI ro/lll/nen. Ethnographrsch-phi!ologisch-his/orische Un/ersl/chl/ngen l/ber das Volk Jer sogenanJ1len Makedo-!?o/llanen ocia Lin:aren. t. 1.2. Lipsk 1895; Tenże. Ethnographie von Makeclonien. Geschiclllhch-nalllmaler I/nJ sprochlich-s/a/is/ischa Tei!. L.ipsk 1924. , K. Simiczijew. MocedrJliska IlIJAa II/doll'a, Wrocław 1976. , Przykłady IV opracowanej przeze mnie antologii I.udy i kultury Europy 11' relacjach Polaków. Wrocław 1995. " W tym kontekście na uwagc zasługuje przede wszystkim artykuł L. M. Danfc.)rth.Claims /0 Macedonian IJen/it)". lile MaceJunian (JI/es/ion and the Breakup of Yugoslavia. "Anthropology Today" vol. 9 (4), 1993, s. 3-10. Spotykamy IV niej ciekawe uwagi w sprawie symboliki narodowej. �220 Fascynujące natomiast, przynajmniej dla mnie, są niektórc przyponlllianc polonica, np. inlonnacja a aktywności stronników A. Czartoryskiego w tej cz.,:ści świala. udzial Polaków IV tworzeniu ideologii ..naczertania" i inne, równic ciekawe. Wszelkie uwagi. które by/oby można skierować pod adrcsem autora. mają jednak wymiar jednostkowy i nie ma właściwie miejsca dla ich szczegółowego rozwini.,:cia. Autor sam jest świadom niedostatków pracy. ale musimy też pamiętać, że przezwyci.,:żyl on podslawow'l trudność niedostatek materiału źródłowego. Jcdnakże pomimo drobnych usterek technicznych (niezgodności w zapisie prac), książka A. Gizy zasługuje na uwag.,:. również ze strony środowiska etnologicznego. Aliec::.ysloll' ]i-ojlll7 ./agna W oj c i c k a on the rower /:,'0.1'/ S b a r fI', King Kong on -/'1' Su·eel. Families wili/he Side, Westview Press I 'io/etlce oj'l'over/y 1998. ss. 258. Jagna Wojcicka SharIf wyklada antropologie; w City University w Nowym Jorku oraz w Center for Worker Education przy tym uniwersytecie. Jej ksią:ika jest rczultatem pi.,:lnastolctnich badań etnograficznych prowadzonych przez autorkę oraz przez zespół pod jej kierunkiem IV Lower East Side, ubogiej dzielnicy Nowego Jorku. zamieszkiwancj głównie przez ludność latynoskiego pochodzenia. W latach 1974-1980 badania prowadził staly czteroosobowy (włączając autorke;) zespól, do którego czasowo, dla wykonania specjalnych zadali prlewidzianych w projekcie, dohlczono konsultantke; j.,:zykową oraz speejalistk.,: od żywienia. Nast.,:pnie, do 1990 roku. autorka kontynuowała badania samodzielnie, II' rodzinach, klóre wC/cśniej jui. dobrze poznała. W ten sposób praca uzyskala znaczną gle;hię czasową. co pozwolilo ukazać przemian~ w poszczególnych rodzinach. zarówno te. wynikające z naste;pstwa pokoleniowego, jak i innc. be;dące rczult1!tem zmieniających się czynnikóII' polityczno-ekonomicznych. MieszCl.<le si.,:. generalnie. w nurcie badań antropologii miasta. ksiąi.ka Ilyrói.nia si.,: specyliCl.nym. oryginalnym podejściem i stylem narracj i. .Jak pisze autorka w dodatku omawiającym zastosowaną metodoiogi.,:. przyj.,:tym punktem wyjścia była teoria materializmu kulturowego Marvina Ilarrisa. Stąd wynikało zastosowanie podejścia "etic" - gromadzenie danych o ..zdarzcniach kulturowych. wzorcach z.aehowali. artetaktach .. przekonaniach i ideologiach" w taki sposób. by dane Ie byly obicktywnie wcryfikowalne i miały wartość dla badali międzykulturowych (s. 237). W programie badall zawarto m.in. ustalenie budżetu rocznego 36 rodzin, zebranie danych na tcrnat wyż~ wienia. ksztalcenia dzieci. stosowania narkotyków. Niemniej jednak. w książce przewija si.,: również uje;eie ..emie" - II łicznych wypowiedziach bohaterów. ukazuj,\cych ich punkt widzcnia. ich uczucia. myśli i wartości. Jagna Wojcicka SharlT polemizuje ze sposobem przcdstawiania lzw. kultury ubóstwa II' II ielu opracowaniach z zakresu antropologii miasta. Według niej nllsz}we jest twierdzcnie. iż ludzie hiedni sami są odpOlviedzialni za to. le nie mogą się wyrwać z (mego ..zakl.;tego kr.;gu ubóstwa". We wste;pie określa wprost cel swcj książki .. ukazanie perspeklywy. welłlug której odpowiedzialność za ubóstwo obwinia czynniki zewne;trzne. jak zmiany strukturalne w ekonomice i ich społeczne konsekwencje. Drastyczne pogarszanie si.; sytuacji ekonomicznej mieszkaneów badanej dzielnicy. podobnie jak i innych ubogich dzielnic ośrodków miejskich w USA. od polowy lat 70 .• było wcdług autorki rezultatem generalnej zmiany polityki gospodarczej i społeczncj - ..walkę z ubóstwcm" zamieniono na ..walkę z ubogimi". wytoczono n·)lmiei. hatali.,: przeciw narkotykom i generalnie skutków. losów - .. proklamowano a nic przyczyn poszczególnych ubóstwa. rodzin. wojnę Jagna z przestępczością". Wojcieka że zachowania czy poza prawem (jak handcl Sharfr uznawanc zatem przekonująco zaj.,:to si.,: z.IValczaniem pokazuje. za dcwiacyjnc. narkotykami) Sil II istocie działania na granicy prawa wawczymi rosnącego wynikaj'lcymi z poszukiwania sposobu przeż.ycia. utrzymania rodzin)' bezrobocia i zmniejszenia nakładów na pomoc spoleczną DramatyCl.ne na przykladzie podejmowane strategiami przystoso- w warunkach ograniczcnic �221 możliwości l.Ilalai~nia pracy zostało spowodowane ..deindustrializacją'· Nowego Jorku. które z centrum produkcji :lostalu przekształcone w ..postindustrialny" ośrodek finansów, ubezpieczeń i komunikacji. Autorka prograllHl\\U re/Y gnuje z .. przydlugiej akademickiej analizy". by uczynić książkę przystępną i dolr/e": du S/erokiego kręgu odbiorców. znaleźć ludzi dobrej woli. którzy podjęliby działania dla połcps/enia sytuacji ubogich. stworzenia ..bardziej sprawiedliwego spoleczeństwa" (s. 7). Nie kryje silnego zaangażowania. przejęcia losem swoich informatorów i zarazem przyjaciół. którzy slali się jej bliscy w ciągu wieloletnich badall. Bez owego akademickiego. suchego wykładu ksiąi.ka bynąjmniej nie traci wartości naukowej. \\' Ż) \Iej. inten.;suj'leej. a nieraz II ręcz pasjonującej narracji przeplatąją się obserwacje autorki (która nic tai rll\\nici. Sil ojej I\łasn~j roli w życiu społeczności) z wypowiedziami i opowieściami bohaterów. l'oszC/ególne antropologicl.ll~ tematy prz.~dstawione są poprzez opowiadania o historii poszczególnych rodzin. prz} czym wkle uwagi poświęcono losom dzieci. Dowiadujemy się w ten sposób o wielu charakterystycznych cechach kultury społeczności latynoskiej - m.in. o znaczeniu więz.i pokrcwi~l1stwa i likcyjnego pokrewiel1stwa. przyjaźni. problemach relacji płci. roli ll1ałż~l1stwa i II ięzi pozamałż~liskich. tradycyjncgo znaczenia płodności kobiet dla pozyskania i utrzymania partnera. Autorka wskazujc tak7.e na czynniki prowadzącc do coraz szerszej akceptacji i upO\IS/echnienia zwiqzków nie sankcjonowanych formalnie - mianowicie. zawarcie legalnego małidlstlla f10zbawia kobielę i jej dzieci prawa do otrzymywania pomocy społccznej: dodatku na utr/.ymanie oraz. opieki zdrowotncj. Ślcdzenie losów rodzin w ciągu wielu lat pozwoliło ukazać procesy przemian. Rodziny nuklearne przekształcaj" się w matryfokalne. potem ponOllnie mog'i przcobrażać się IV nuklearnc albo poszcrzonc, przy czym na te przekształcenia \I zasadniczy sposób wpływają czynniki ckonomicZIlC. W ksią7.ce ukazano wyraziście szczególne znaczenie kobiet w i.yciu społecz.ności - ich odpowiedzialność za utrzymanie dzieci i kierowanie ieh rozllojcm. co wi<lże się z. malejącą rolą ojca wskutek nietrwałości związków małżeńskich i partn~rskich. Kobiety pc/nią także role mediatorskie, przez co nieraz zapobiegają krwawemu rOZl\iw.)'waniu konlliklll\\·. Wspomniałam tylko kilka z interesujących wątków przewijąjących się w książce. jakby II ..naturalny" sposób objawiających sil< poprzez opowieści. spisane barwnie i WCiijgające cz.ytc/nika. Poslaci kobiet. takich jak Meri czy Eti. oraz ich dzieci. stają się nam bli"kie. a ich lusy nicobojętne. i o to chyba również chodzilo autorce. Danuta Penkala-Gawęcka Maciej /. il b c k.. ·lmh(}lrie :: /)01' /lamid. Społecno.~ć' w .\ytuacji ::agro:':enia ekologicnego. \Vyd. Akademickic Dialog. Wars/alVa I <;l<;lX. ss. 288. Świat spolecz.ności arabskich inlryguje wielu badaczy, o czym świadczy bogata światowa literatura. Polskie badania S<l dużo skromniejsze, dlatego też prace podejmujące tę problematykę godne są odnotowania i zarekomcndowania. Maciej /.ąbek / tJniwersytetu Warszawskiego. etnolog i afrykanista w książce pt. Arabowie :: nar I (I/tllid. ,){){)(ecl/o.vi \V svtuocji ::aRro:':enio ekologicnego ukazal kulturę wybranych plemion arabskich zamicszkujilcych Sahel7• w Sudanie. 7. perspektywy etnologa szczególnie inlereso\\ał się stupniem cając eulościowemu zując wpływ lktcrminacji zjawisk kulturowych. opisOll'i kultury wybrancj grupy kultury na środowisko już na wstępie a także politycznych. wiele uwagi poświęplemion arabskich ze strefy Sahelu. Analizauważa. iż relatywne wpływy środowiska i kultury na siebie ni~ są rlm ne. Praca sklada dzając czytelnika się / Wpnllladzenia. II problematykę szcściu rozdziałów. stylu życia spoleczności Bibliografii, ali'ykańskich Aneksu i mapy. o arabskim Wprowa- rodowodzie . Sahel . to tcrtllin uznaC/.aj'lC\' rozgranicz.cnic miejsca suchego od mokrego. a także wybrzeże morskie i brzeg pustyni. �Autor wYJasnla m.in. terminologię. Tłumaczy znaczenie słowa dal". któn: w języku arabskim w węższym znaczeniu oznacza obszerny dom. a w szerszym kraj lub ziemię zamieszkiwaną przez grupę rodzinną. Natomiast słowo Hamid jest imienicm Icgendarncgo przodka. załużycicla plemienia. Dar llamid to ..kraj lub ziemia Hamida" (s. II). Rozważania na temat z\\'iązków kultury i środowiska. nierównych wz(~jcmnyeh oddzialywali są wynikiem obserwacji uczestniczącej. swobodnej rozmowy. słllrmalizowancgo wywiadu i ankiety. jakie Autor prowadził \V trakcie hadań terenowych w Sudanie w latach 1985. 19891991. Rozdział pierwszy zatytulowany ..Terytorium Dar I łam id i środowisko przyrodnicze stretY Sahelu" opisuje rzeźbę terenu Sahel. jego wodne zasoby. warunki glebowe. klimal i świat zwierzęcy uraz roślinny. W rozdziale )I • .Proccsy etniczne i osadnicze w Kordufanie w ich ll\varunkowaniu historycznym i środowiskowym" omawia historyczne ksztaltowanie się grup plemiennych. wyjaśniając pochodzenie Arabów z Dar Hamid. a także zwraca uwagę na wzajemne przcnikanie stylu życia miejscowej ludnuści i przybyszów z Egiptu. Zauważa istotn'l rolę. z jednej slrony islamizacji i arabizacji Afrykanów. a z drugicj. afrykanizacji Arabów. Interesujące okazuje się również i to. iż ..niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie. np. Bederija. jeszcze na pocz'ltku X IX wieku nie używały języka arabskiego" (s. 27). Próbując ustalić pochodzenie mieszkaliców Dar Hamid stwierdza. iż są oni .. w dużym stopniu rezultatem (... ) dwukierunkowego procesu. mimo iż nie stanowią - z punktu widzenia ich genezy - jednorodnego procesu. Wi<;kszość tzw. arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża'alin-Danagla i Dżuhajna-Fczara" (s. 27). Grupa Dżuhajna-Fezara wywodziła się z Ilidżazu w Arabii. zawierała leż między sooą związki małżeńskie i odegrala istotną rolę w podboju Egiptu. Natomiast nazwa Dża'ałin lączona jest z nazwą Dangala. co oznacza niedawno zarabizowane plemiona nubijskic. Opisując wewnętrzny podział plemion Dar Hamid oraz ich historię na tle uwarunkuwań politycznych. Autor wskazuje na znaczącą rolę okresów: obecnuści tureckiej (od 1821-1881). panowania Mahdiego (1881-1889). kondominum angloegipskie (1889- ł 956) i nicpudleglego państwa Sudan od 1956 roku. Powstanie Mahdiego (1881) miało również wyraźne cechy rewolucji kulturowej. gdyż podważono ustanowiony przez wladze tureckie nie tylko system administrowania. aie także tradycyjne prawa i zwyczaje. Mahdi zabronil używania amulctów. magii. świętowania z okazji obrzezania. a także zawierania małż.eństwa. muzyki i pielgrzymek do grobowców świętych. co wywołało nieufność wobec systemu podważąjąccgo plemienne prawa (s. 46). Należ) podkreślić. iż system brytyjski przyznawał społecznościom lokalnym pewne przywileje. W aspekcie historycznym Autor prezentuje uwarunkowania przyrodnicze struktury osiedleńczej badanej grupy w XIX i XX wieku. Akcentuje historyczne i środowiskowe czynniki. które składaly się na procesy etniczne i osadnicze stanu kuntederacji Dar Ilamid. Rozdział III ..Kultura Araoów z Dar Hamid na etapie względnej równowagi ckologicznej'" ukazuje tradycyjną kulturę plemion arabskich z terytorium Dar Hamid. Na podstawie zebranych materiałów Autor stwierdził. że wyraźne zmiany wśród ludności dokonały się dopiero IV iamch 50. Ich konsekwencje stały się zauważalnc w latach 60. aż do okresu wiclkiej suszy w latach 1984-1985. kiedy to uświadomiono sobie stan zagrożenia ekologicznego na tych terenach. Określił liczbę 250 tysięcy mieszkańców za granicę ostateczną. po którcj przckroczeniu. przy nie zmienionych sposobach gospodarowania. następuje wyraźny spadek wydolności środowiska (s. 64). Rozdział ten stanowi analizę takich problemów. jak: przepowiadanie pogody na podstawie gwiazdozbioru. zachowania zwierząt. ptaków i planet. opisuje chów zwianlt: techniki i metody uprawy ziemi na sawannie i w oazach (proso. sorgo. sezam): inne dziedziny gospodarki: przetwórstwo płodów rolnych i hodowlę. przemiał zboża: budownictwo. a także ubiory i praktyki higieniczno-kosmetyczne. Analizuje również wpływ środowiska przyrodniczego na stosunki społeczne i wierzenia religijne. Opis rodziny i sposób organizacji przeslrzeni charakteryzuje poprzez zwrócenie uwagi na zagrodę. podstawową jednustkt; gospodarcz'l i spoleczną, zamieszkaOll przcz elementarną rodzinę składającą się z matki. ojca oraz ich dzieci stanu wolnego. lJ ludności osiadłej zagrodę tworzy chata, u koczowników namiot. ..Każda dorosła i zamężna kobieta posiada własną zagrodt; i opiekuje się swą małą rodzill<l (... ) w przypadku małżellst\\ �223 poligamicznych m.;żczyżnic przypada rola dostarczyciela żywności dla kilku zagród'" (s. 164). LJ koczowników namioty są własnością kobiet a prawo wstępu do nich mąją tylko jej mąż i synowic. M.;żczyżni. zwłaszcza starsi. mają własny obiekt. w którym spędząją wolny czas. Mogą im towarzyszyć jedynic kobiety w starszym wieku. Chociaż kobiety nie biorą udziału w debatach. to jednak mają istotny wpływ na podejmowanie decyzji przez mężczyzn. Związki małżeliskic zawierane są najcz.;ściej wśród własnej grupy zamieszkującej obóz. tworząc tym samym wsie krewniaków. co zobowiązuje do wząiemnej sąsiedzkiej lub rodzinnej pomocy. Dystans mi.;dz} zagrodami świadczy o stopniu pokrewieństwa. ,.Odległość między namiotami dwóch sióstr jest mniejsza niż np. między namiotem jednej z nich i namiotem żony jej syna lub namiotami dwóch kohiet h.;dących żonami tego samego mężczyzny. choć między nimi nie ma żadnych innych namiotów'" (s. 166). Przestrzegane są tam muzułmańskie zasady pokrewieństwa i sposoby rozwiązywania związku małżeńskiego. O statusie rodziny decyduje stan mąjątkowy. co należy rozumieć jako liczebność posiadanych zwierząt ilość złotej biżuterii noszonej przez kobiety. a także ohszar uprawianej ziemi i kapitału kupieckiego w postaci towarów i pieniędzy. Opisywaną społeczność ze względu na posiadany mąjątek Autor klasyfikuje w trzech grupach: hogaczy - mających jcdzenie nic tylko dla siebie. biedaków - którym jedzenia wystarcza na cały rok i nędzarzy - którym jedzenia wystarcza tylko najeden dzień (s. 173). Również wykształcenie stanowiło istotny czynnik zróżnicowania społecznego. Islam. zarówno wśród plemion Dar Hamid. jak i w całym Sudanie. jest zróżnicowany. Zdaniem Autora. różne cechyetnokulturowe znalazły odbicie w religijności. przy czym isłam nie naruszył zhyt mocno życia rodzinnego i tradycyjnego stylu życia ludności. Dopuszczano współistnicnic dwóch systemów. muzłumańskego i rodzimego .. .z jednmej strony istnieją otoczeni szacunkiem ortodoksyjni uczeni mU7LIłmańscy. pełniący funkcję prawodawców (... ). z drugiej zaś - np. kapłani miejsccm ych kultów duchów" (s. 177). Podobnie jak w Maghrebie (np. kult marabutów). tak i w Sudanie dostosowywano tradycje rodzime do muzulmańskiej formuly. pozostawiąj'lc je w zasadzie bez zmian. Rozdział czwarty zatytułowany ..zderzenie z cywilizacją przemysłową w środowisku przyrodniczym (od IX9Xdo 19X5 roku)" ukazuje zmiany. jakie dokonały się po zetknięciu się kultury sudariskiej z wpły\\ami europejskimi. zwłaszcza w sferze gospodarki i relacji między przyrostem ludności a uprawą ziemi. Rozdział piąty pl. ..Proces zmian w kulturze w sytuacji kryzysu i zagrożenia ekologicznego po roku 1985" zwraca uwag.; na przeobrażenia. jakie dokonały się w kulturze Arabów z Dar Hamid. Susza. niewłaściwa polityka gospodarcza rządzących doprowadziły do kryzysu środowiskowego. a w dalszej kolejności do podejmowania działań zmierzających do odwrócenia sytuacji. Momentem szczególnym okazał się brak równowagi i odpowiedniego tempa wzrostu zmian kulturowych. Rozdzial szósty ..Pcrspekty\\y rozwoju gospodarczego w strefie Sahelu'·. będący zakończeniem badali ukazuje nicz\\yklc złożoną sytuację społeczności afrykańskich generalnie. Z jednej strony rozwój ekonomiczno-o społeczny. a z drugiej wzrost ludności w połączeniu ze wzrostem upraw i hodowlą zwierząt w strefie Sahelu. naruszył próg wydolności środowiska (s. 256). Zaistniałą sytuację Autor charakteryzuje poprzez czynniki doprowadzające przynąjmniej część spo!cczności do zmian. czego przykładem są migracje zarobkowe. a w konsekwencji inwestowanie zarobionych pieniędzy w handel. rolnictwo. transport itp. Trudną sytuację badanej społeczności Autor upatruje w strukturze własnościowej ziemi i wody. które są wprawdzie komunalne. ałe praktycznie otwarte dla wszystkich użytkowników. co sprawia. iż tereny te traktowane są jako niczyje (s. 262). Uwagę zwraca niewydolny system bankowy. który wymaga przekształceń. aby zachęcić ludność wiejską do oszczędzania i inwestowania linansowych nadwyżek z produkcji rolnej (s. 263). Postuluje stworzenie pozarolniczych sektorów gospodarki. aby odciążyć wieś z nadmiaru rąk do pracy. Ponadto zwraca uwagę. że ..wielka złożoność relacji łączących człowieka ze środowiskiem przyrodniczym wymaga przy analizie przyczyn i skutków pustynnienia zarówno znąjomości środowiska przyrodniczego. tradycji kulturowych. jak i uwzględnienia przemian ekonomicznych i politycznych. Konicczność całościowego podejścia do tematu, nąjlepiej w mikroskali �224 na przykładzie konkretnego terenu. sprawia. że wśród przedstawicieli wiciu dyscyplin /.ajmujących się zagrożeniami środowiskowymi ni..: powinno zaoraklHlć antropolog(')\\ kuituf(myco" (s.264) Książka M. Ząbka j..:st swoistą monografią spokcznoś..:i alrykailski..:j o pochod/eniu arabskim. bardzo interesującą i wartościową. a tahde. schematy. kolorowe zdj.,:eia i rysunki. m.in. stroj..:, fryzury oraz wzory barwienia henną dłoni i stóp dodają j..:j walorów nie tylko inl(lrmac)jnych, ale i estetycznych. Zainter..:suje ona zapewne etno!og{l\\. antropologów. alrykanistó\\'. arahistów, socjologów, a także ekologów. .,Inna 8arska Joanna Warszawa S i e rak o w s k a - D Y n d o. ł998. ss. 207. Granice 1Vvohra:'ni jlo/ill'CIW/ ..1/gllllc::ykrJW. Dialog. Co pewien czas świat obiega wiadomość. że w Alganistanic POIHl\\ nie loc/.y si.; wojna. Gdy taka rzecz ma miejsce w innych regionach powoduje to s/.ybsz:\ lub wolniejsz,\ reakcj.; światowych organizacji. ale w sprawy Afganistanu od pewnego czasu nikl ni..: chce si.,: mieszać. I'róhowałi Brytyjczycy i niedawno Rosjanie. Jak wszyscy pami.;tają. SkOl·lU.yło si.; to I~ltalnic. ZadziWil\iąee wydają się nieustanne konflikty. szcz..:gólnie woh..:e braku zagro/enia ze strony sąsicdnich krąjów. Pojawia się pytanie: czy jest jakaś logika lej walki'! Jakie I.asady rządzą afgatiską polityką') Co organizuje życi..: mieszkaticów') I wreszcie pytanie fundamentalne. jakie są wspomnian..: Vi tytule granice wyobraźni polilyczn..:j Afgaticzyk{m. a tc pytania stara się dać odpowi..:dź autorka, której kompetenej..: do zajmowania się tym lematem potwierdza fakt, że jest sp..:cjalistką od j.;zyków iratiskich. Dzi.,:ki t..:mu mogla korzystać z wielojęzycznych publikacji, w tym afgańskich, co sprawia. że t..:mat j..:st uj.,:ty I. różnych punktów widzenia. Cennym wkład..:m jest bel. wątpienia wykorzystanie prac rosyjskoj.;zycznych. na klóre autorka często się po\\·oluje. Wyłania się obraz kraju bardzo skomplikO\\anego politycznie. społccznic i religijnie. Afgańczycy nie t\\Orzą narodu \~ naszym tego sł<l\\a rozumieniu. Jeśliby pokusić się o jakieś porównania. to można hy ich przyrównać do XVII-\\ieeznej sz.lachty polskiej, nade wszystko ceniącej wolność i swohody oral. równość (oczywiście tylko wśród \\lasnej klasy), ale jednocześnie w..:wnętrznie skłóconej i wakz'lcej o \\pływy. Idea narodu jest w Afganistanie stosunkowo nowa. gdyż liczy kilkadzi..:sillt lal. I'róhy sl\\(lrzenia se..:nlralil.Owanego państwa, podejmowane prz..:z wybitnych przywódcó\\ od XVIII wieku. przynosiły raczej miern..: i krótkoterminowe wyniki. Trzeba było dopiero z.asadnicz..:j prz ...:miany \\ sposohie myślenia i zachwiania tradycyjnych wartości, aby koncepcja narodu mogła oyć częściowo realizowana w ostatnich latach. Należy pamiętać. że nawet dzisiąj w ohliczu przcmian. które laszly \\ świadomości ludzkiej. tradycyjne struktury rodowo-plemiennc są nadal hardl.O siln..:. Ksillżka 1. Sierakowskiej-Dyndo porusza szcreg problemów z\\i'lzanych z..: zmianami w sposobie organizacji afgańskiego świata, powoln..:go przekształcania struktur plemi..:nno-rodowych we w miarę zwartą organizację polityczną. Wartym podkreślenia .i..:st fakt. że czytelnik jest wprowadzany stopnio\\'o w coraz to nowe i bardziej skomplikowane z.agadnienia i dzięki temu może łatwiej przcśledzić procesy kształtujące życic spokczn..: i polilyCZ.lH:. Duiym walorem pracy jest ukazanie historyczno-kulturowego tla. na które naklada aulorka proc..:s pr/emian świadomościowych, czynią..: je bardzicj czytelnymi, a przy Oklllj i daje mo/.Iiwość u/.yskania pewnej bardziej ogólnej wiedzy o Afgańczykach. Lektura sprawia, i.c zaczynamy dostr/egać logikę w tym. co ma tam miejsce. nadal obowiązują Okazuje i sprawiają, się. że tradycyjnc że pewne wydawałoby wartości jak \\olność si.; logiczlle Dowiadujemy się dlaczcgo plemiona, klórc niedawno wakzyly skom radzieckimi teraz są w stanic wojny. Książka jest dobrym polity..:znych bec su/izmu i religijnych. zdobywąiąccgo myśli, kompromisy mowy i czynu nic są moili\\e. ramię w rami.,: prz..:ciwko wojstudium stosunk{)w społeczno- Odwieczny konflikt tadżycko-algailski naoiera nowego wymiaru wocoraz więce.j zwolenników. ł'rzekonuj'lce S'l wyjaśnicnia upatrujące �225 przyczynlakiej sytuacji w Irudnym proccsic wzajemncgo przcnikania sit; przeciwnych sposobów organizacji i:ycia. Chodzi oC/.)\viścic o tradycyjną atgańską strukturt; koła. dla którcj podstawo\\) mi wartościami są rtl\\ność i konscnsus oraz strukturt; piramidy. czyli zhierarchizowanej wladzy. której nośnikiem jest sulizm. To właśnie ekspansja tej formy islamu spowodowała zachwianic tradycyjnymi wartościami. Doprowadziła do sakralizacji władzy, która dotychczas byla \\" sferze prol'ctnum .. .Proccs uświt;cania władzy. który stopniowo. wraz z rozwojcm suJizmu, lOrcl\\al sohie drog..,: do społeczncj wyohraźni. stal się podstawą państwotwórczej ideologii \\. okrć.sie rZ'ldów Abdur Rahmanu. Pańsiwo. na czele którego stanął cmir. hyło słabe, silnie zdecentralizowanć.. a norm) pnmnć.. religijno-moralnc i obyczajowe nic tworzyły jednej całości" is. 159). Sam Rahman wypowiadał sie,: o swych rodakach słowami: .. Musialcm zaprowadzić porządck z tymi sclkami drohnych przywódców. rabw.;iów. rozbójników i rzezimicszków. Wymagało to z.lamania feudalnego i plemiennego systcmu i zastąpienia go jcdną \\'ielką społecznością podporządkcl\\an'l jednolitemu prawu i jednej władzy" Cj. w.). Emir ogłosił. że władza jest czymś danym od Bog.a. a kn',lm\ie pełnią role,: pasterzy strzeg'lcych stada. Stąd mają prawo do pełnicnia rządów na I:iemi \\ I:aste,:pst\\ie stwórcy. Pewicn postęp cywilizacyjny. który mimo ogólnego I:acolilllia dokonal si.,:. jest nasl.,:pnym czynnikiem łamiącym odwieczną strukturc,:. Pojawiła się inlcleklUalna elita nic z.\\i;vana ani z wladzą poszczególnych plemion. ani z autorytetem religijn) m ... Wpł) \\ duc!w\\'ic(ls\ \\a zoslał ograniczony do minimum. gdy władza przeszła w ręce Ludowo-Demokratycznej Partii Alganistanu ( ... ) w społeczeństwie dokonały się poważne przemiany. które pogl<;biala tOćl.ąca ~i<; wiclc lat wojna. Po obu stronach walczących Afgańczyków nowym źródlem prestiiu i wpływów slały si<; stanowiska partyjne" (s. 145). Ograniczenie roli rad) plemiennej i konsensusu doprowadzi lo do możliwości pode.jmowania arbitralnych decyzji przez jednostki spra\\uj'lce \\Iadze,:. Potwierdzenicm tego jest ruch Talibów skupionych wokół Mohamlllada Omara. swcgo charyzmatycznego przywódcy. Jego władza nie wynika z tradycyjnie pasztUllskich wartości jak mc,:st\\"(l na polu walki. czy fizyczna sprawność. Jest ona wynikiem przd\\ iadczenia jego z\\olenników o boskim posłanniclwic Omara. Drugą stroną konfliktu są Tadżycy. Iradyeyjni \\spólmieszk;u\cy Iych ziem. W latach 70. uzyskali oni polityczną i liczebną przc\\agc,: na skutek migracji I:nacznej liczhy Pasztunów do sąsiedniego Pakistanu. Wynikiem lego b) lo pojawienie sic,: na areni..: politycznej wielu charyzmatycznych przywódców niepasztuńslieh. jak choćby slynny Ahmad Szah Massud. Wydawało się w tym momencie. że ostatecznie p.,:kl) bariery tr/.ymaj,\ce Afganistan \\ krc,:gu tradycyjnych zasad. Sukccs Talibów pokazał. żc jest inaczcj i dawne wz.orce nadal S'I gl<;boko zakorzcnione w ludzkiej świadomości. Odpowiedzią na ..ladż) i-;izacj{' areny politycznej była mobilizacja Pasztunów i znaczna radykalizacja postaw. co \\ dalsz.ej perspekly\\ie doprowadziło do powstania ruchu Talihów, związanych glównie z plemieniem Dunani. wychowanków szkM islamskich. Jak więc widać po ustaniu zewnętrznych zagroi.eJl nadszedł Clas by ustalić wewno;trzny układ sił i wyznaczyć kierunki. w jakich .-\fganislan. W)niki tych zmagałl zna każdy. kto czyta gazety. Większość kraju zajmują pójdzie ohecnie Talibowie. a poparcie spoleClnc. jakim sie,: cieszą, nie maleje mimo surowych rZ'ldów, jakie zaprowadzi Ii. OCLywiśeie. to tylko niektóre zagadnieni,L którymi zajmuje si<; autorka. Styl jej pisania spra\\ia. i.e na\\cl najbardziej z;f\vile problemy st,~ją się dla uwai.nego czytelnika zrozumiale. Książka .ie~t godną poleccnia pozycją dla \\szystkieh zainteresowanych problematyką Afganistanu. Znajdą \\ niej różnc inllmllacjc zan'l\\no osoby zainteresowane kulturą i życiem społecznym. jak i zagadnieniami polityczn) mi i ClniCl.nymi. Książka powinna historii tego regionu. mimo że nic stanowi opracowania znaleźć uznanie również u milośników chronologicznego wszystkich faktów dziejc)\\ kraju. /.asadniczą \vartości'llcj pracy jcst to. że LIczy krytycznego które w naszym spoleClelislwie s'! postrzegane jako przejawy fanatyzmu. I ie La religijnym !rozumienia fllndamentalillllem algmiskiej kryją sic,: zasady. których poznanie spojrzenia na sprawy. Okazuje sil< bowiem. może być kluczem do spec~ liki. Michał KlIf/i/1ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5377d34e97f950bdd1de92c6b3e9bda.pdf e325a79257a0639d04aabbdec590d1fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2075 Title A name given to the resource Poglądy i opinie / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.177-182 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. II. POGLĄDY t. 83, 1999 I OPINIE PRZESĄD I ZABOBON ODMIENNE ZACHOWANIA KULTUROWE Zarówno w języku potocznym, jak i naukowym, terminy "przesąd" i "zabobon" stosowane są zamiennie. Wydaje mi się jednak, że język wyraża intuicję merytorycznych różnic obu tytułowych terminów. Zgodnie z tą intuicją pragnę określić przesąd jako akt przekonaniowy, a zabobon jako akt czynnościowy (zachowaniowy). Uzasadnienie zaproponowanej terminologii opieram na etnograficznej anal izie historyczno-ku Iturowej. Zakładam, że oba interesujące zjawiska wywodzą się przede wszystkim z wcześniejszych od nich mitów i rytuałów kultury magicznej. Nawet jeśli rodzą się nowe zachowania omawianego rodzaju, to mają one oparcie w wyobrażeniowym świecie magii, a to oznacza myślenie według określonych, z góry powziętych przesądzelli . Jeśli tworzone są nowe treści, to zasadzają się one na istniejącym już ..szablonie" skojarzeniowym. Jednak zdecydowana większość przesądów i zabobonów wywodzi się z odleglejszych czasowo okresów kultury, \v której powszechniej funkcjonował światopogląd magiczny. Z licznych prac etnograficznych wiemy o związkach genetycznych i funkcjonalnych mitów (przekazów światopoglądowych) i rytuałów magicznych. Na te związki zwrócili uwagę przede wszystkim strukturaliści i funkcjonaliści, ale także wcześniejsi od nich ewolucjoniści (Tylor 1896; Radcliffe-Brown 1952; Mauss 1973; Levi-Strauss, 1978, s. 55 i n.). Wykazali oni, że oba zjawiska wzajemnie się warunkują, a czasem wzajemnie odtwarzają, jedno na płaszczyźnie działall, drugie w sferze pojęć, tworząc całe struktury i systemy (LeviStrauss, 1970; 1978). Przypuszczam, że więź występująca między nimi uległa kiedyś zerwaniu i zaczęły one funkcjonować w postaci oderwanych wątków nazywanych tu przesądami i zabobonami. Jest to myśl nienowa, przedstawił ją już E. B. Tylor w postaci znanej teorii "przeżytków kulturowych" (Tylor, 1896). Pomysł, na którym opiera się część niniejszej pracy, jest zaczerpnięty z teorii powstawania obyczajów E. Kobylińskiej (1985, s. 22-57) i J. Grada (1983, s. 91-120). E. Kobylińska stwierdza, że mity i rytuały o tyle tworzą zwarte systemy, o ile żywotne są mity, które spajają, systematyzują i usensowniają praktyki rytualne (Kobylińska, 1985, s. 25). Gdy mit obumiera, wówczas on sam, jak i współwystępujący z nim rytuał ulegają rozkładowi na szereg odrębnych wątków. Rozproszone, zwolna zaczynają funkcjonować autonomicznie, część z nich staje się obyczajami, a część bezpowrotnie zanika. Te, które przetrwały, uzyskują zazwyczaj nowe skonwencjonalizowane sensy i są opatrywane nową I W artykule nic hC;d'l poruszane kwestie społecznej funkcji i przyczyn ciągłej żywotności przesądów i zahohonów. Opracował to zagadnienie G. Jahoda (1971). �178 kwalifikacją etyczną. Ich semantyka oparta jest na wyuczonej konwencji, gwarantującej skuteczność i powszechność komunikacyjną. Na tym poziomie znajomość pierwotnych założeń znaczeniowych leżących w micie i rytuale nie jest potrzebna do rozumienia komunikatów i zwykle też nie jest znana uczestnikom danej kultury. Geneza, na przykład, współczesnego obyczaju pozostawiania jednego wolnego nakrycia na stole przy kolacji wigilijnej wywodzi się z zaduszkowego obrzędu ku czci zmarłych i otwarcia nowego cyklu wegetacyjnego w życiu danej zbiorowości wiejskiej. J. S. Bystroń pisze na tcn tcmat: ,.Pamiętano o nieobecnych, wspominano ich, zostawiano dla nich wolne siedzenie przy stole, podobnie jak i dla zmarłych. Uczta wigilijna miała wszystkich łączyć razem, pozostawiano więc czasem jadło na stole przez noc dla duchów zmarłych lub też wynoszono je przed dom, widocznie chrześcijańskic święto przyjęło szczątki dawnego obchodu ku pamięci zmarłych" (BystrOJl 1960, s. 40-4 ł). Ten wątek zachowaniowy nie stał się zabobonem dlatcgo, że uzyskał kwalifikację obyczajową z nowąjego racjonalizacją. Ze względu na ciągle jeszcze występujące żywotne wątki tradycyjncj kultury O cechach magicznych, historyczny proces opisywanego rozkładu może być długotrwały i złożony. Generalnie jednak E. Kobylillska i J. Grad konkludują. że da się z danych empirycznych ustalić, iż proces ten, powtórzmy, polega na odrywaniu się od mitu, a następnie rytuału, ich składowych wątków symbolicznych, które zaczynają funkcjonować samodzielnie. Z niegdysiejszego więc systemu mityczno-rytualnego pozostały oderwane formy i treści, a ich sakralny wymiar całkowicie zanikł. W to miejsce pojawiły się obyczaje, które zamiast rytuałów i mitów pełnią społeczną funkcję integrująco-różnicującą. W ślad za przedstawioną koncepcją możemy przyjąć, że część wątków sprzężonych pierwotnie w systemach rytuałów i mitów nie uległa naszkicowanemu powyżej procesowi przemiany w obyczaje, lecz poczęła samodzielnie funkcjonować jako przesądy i zabobony, zachowawszy swoje magiczne podłoże myślowe. W przedstawianym ujęciu przesąd hyłby odszczepionym fragmentem mitu i zachowaniem przekonaniowym, zabobon zaś elementem rozczłonkowanego lub zredukowanego rytuału magicznego i zjawiskiem czynnościowym. Należy raz jeszcze zwrócić uwagę, że cechą przesądu i zabobonu jest ich magiczność, która powoduje, że oba, w odróżnieniu od obyczaju, pobawione są moralnej oceny - liczy się tu, tak jak w magii, fizycznie oczekiwany efekt, a nie etyczny sposób jego pozyskania. Czasami też oba omawiane zjawiska mogą, tak jak obyczaj, wpływać konsolidująco na niektóre grupy społeczne, np. młodzieżowe (Jahoda, ł 971). Należałoby teraz, na podstawie przedstawionej teorii, zrekonstruować źródła kilku przesądów i zabobonów, Przesądami. na przykład, są takic przekonania jak to, że ludzie, którzy mają zrośnięte razem brwi, ulllrą śmiercią nagłą, albo też takie, że małżellstwa zawierane w maju będą nieszczęśliwe. Zródła obu przekonall tkwią w zapomnianych już wątkach mitologicznych, które teraz skrótowo zrekonstruuję. �179 Pierwszy z wymienionych przesądów wywodzi się z wątku mitycznego, według którego cechą niektórych istot demonicznych są zrośnięte nad nosem brwi. K. Moszyóski twierdzi, że "mamy tu do czynienia ze skojarzeniem się w myśli ludu obrazu dwu gęstych zrośniętych ze sobą brwi z obrazem dwuskrzydłej ( ... ) Zmierzniey, duszy ludzkiej ( ... ), wiedźmy lub zmory (Moszyński, 1967, s. 607). I dalej podaje. że według wierzel1 "duch ten wylatuje z nich w postaci ćmy, napada na pogrą7.onego wc śnie wroga i uśmierca go jeśli taka jest jego wola" (MoszyJlski, 1967, s. 607). W przekonaniach ludowych, przyszłe demony lub półdemony posiada/y określone oznaki cielesne zapowiadające ich przyszły status oraz sposób jego osiągnięcia. Skądinąd wiemy, że część istot demonicznych pochodzi z dusz ludzi zmarłych tragicznie, względem których nie zostały dopelnione rylualne "przejścia" w odmienny stan (Stomma, 1981, s. 24-44). W opisanym przekonaniu wątek demonologiczny uległ "zapomnieniu" i tylko uderzająca cecha tizjonomiczna pozostała w związku z magicznym przekonaniem o fatalnej śmierci,jaka czeka tego, który tę cechę posiada. Drugi z podanych przykładów wywodzi się naj prawdopodobniej jeszcze ze starorzymskich, potem słowiaJlskich ludowych wierzell powiązanych z wiosenną - i tu, i tam - obrzydowością zaduszną (Klinger, 1931). Według Klingera ..u starożytnych Rzymian cały maj miał znaczenie pory złowróżbnej, kiedy to pod groźbą rychlej śmierci nie wolno było zawierać małżeJlstw ( ... ). Była to prosta konsekwencja przeświadczenia, że w tym czasie dusze przodków goszczą wśród ludzi na ziemi. Okresem specjalnie im poświęconym była trzydniowa uroczystość Lemuriów, przypadająca na 9,11 i 13 maja" (Klinger, 1931, s. 16). Oczywiście, obrzydowe źródło wymienionego przesądu dla jego wyraziciela nie jest znane. Zabobonami, z kolei, są takie zachowania, jak odpukiwanie w niemalowane drewno, czy też świadome wystrzeganie się witania lub żegnania w progu domu. Oba zabobony stanowią okrojone i reliktowe zabiegi magiczne związane pierwotnie z domniemaną aktywnością demonów. Odpukiwanie w niemalowane drewno miało za zadanie pobudzanie do czujności duchy opiekuńcze domostwa w razie zagrożenia. Ich siedziba mieściła się między innymi pod stołem (nie malowanym) lub w jego obrębie i ich aktywność musiała być jakoś związana z surowym drewnem (Klinger, 1926, s. 36,38,47,49 i n.). Drugi z wymienionych zabobonów wywodzi się z magicznej wiary w przebłagiwanie złośliwych istot demonicznych na wszelkich granicach, zarówno przestrzennych, jak i czasowych (stąd bierze się złowróżbna wymowa godziny północnej). Demony czyhają na nieostrożne ofiary by wyrządzić im szkodę na duchu lub ciele (Stomma, 1981, s. 41-43). Część zabobonów uległa dalszej transformacji i przybrała postać języko\\ych wyrażeJl idiomatycznych, takich jak "trzymać kota w worku" - wyrażenie związane prawdopodobnie z wypędzaniem z worka czarnego kota uosabiającego ducha zapustów (Glogcr, 1900, s. 109), czy ,jak grochem o ścianę" - wzięte od rytualnego wywoływania wilka na wieczerzę wigilijną i odpowiednich in\\okacji (Klinger, 1931; 45). �180 Z magii wywodzi się nawet termin "zabobon", jak wskazują T. Wróblewski i A. Bruckner. Pierwszy z nich wiąże ten termin z nazwą nieznanego już dziś bliżej demona zwanego "bubo" lub "bobo" (Wróblewski, 1967, s. 445). A. Bruckner natomiast twierdzi dokładniej, że opisywane zjawisko "za czasów chrześcijańskich my pogardliwie przezwaliśmy zabobonami, Czesi bobonkami (od boba, straszydła dziecinnego)" (Bruckner, 1985, s. 265). I na koniec słów kilka na temat warstwy znaczeniowej terminu "przesąd". Semantyczna wymowa tego terminu tłumaczy się niejako sama, gdyż zawiera on orzeczenie jednej z zasadniczych cech magicznego sposobu myślenia. Jego właściwością jest właśnie p r z e s ą d z a n i e z góry o nieuchronnym następstwie zdarzeli wskutek podjętej symbolicznie akcji lub też nieuchronnych związkach między elementami otoczenia pozostającymi w związkach magicznych. Stąd też kategorię przesądu można by nawet rozszerzyć, zawierając w niej zabobon, gdybyśmy chcieli określić ich myślową podstawę. W praktyce jednak są to zachowania o wyraźnie odmiennym sposobie manifestowania się. BIBLIOGRAFIA BrUckncr A. 19&5 Mitologia słowiańska i polska, Warszawa. Bystroń.l. S. 1967 'D::ieje obyc::ajów w dawnej Por~ce. Wiek XI ·1-X/·III. Warszawa. Gloger Z. ł 900 Rok polski w :::ycill,tradycji i pieśni. Warszawa (reprint). Grad J. 1983 Obyc::ąj - system komunikacji międ::ykullllrowej ... Lud" t. 67. Jahoda G. 1971 Psychologia pr::esądu. tlum. J . .ledlicki, Warszawa. Klinger W. 1926 Obr::ędowość IlIdowa Bo:::egoNarodzenia. Pozmui. 1931 /Joroc:ne .~więta IlIdowe a tradycje grecko-r::ymskie. Kraków. Kobyliliska E. 1985 Hermeneutyc::na wi::ja kllltlll~v. Warszawa - Pomań. Lćvi-Strauss C. 1978 Ritllal and Myths oj'Neighbollring People, w: Struclll/'(/I ,/nthropoloł-,')' 2, Glasgl)\\ 1970 Antropologia strukluralna. Ilum. K. Pomian. Warsza\\ a. Mauss Moo Hubert H. 1973 Zmys teorii magii. w: M. Mauss, Antropologia i socjologia. I/urn. M. Król i K. Pomian. Warszawa. Moszyński K. ł 967 Kullura ludowa Slowian. l. 2. cz.l. Warszawa. Tylor E. B. 1&96 Cllwili::acja pierwollla. tłum. I. Kowerska. l. I. Warszawa. Wróblewski T. '967 Demony i Ho'ier::eniademonologic::ne. w: A:ultll/'(/ ludowa Wielkopolski. red . .I. l3urszta. t. 3. Poznań. Doru/a AngUlek �181 JAKIE ZNAKI I CZYJEGO ŚWIATA? PYTANIA a ZNACZENIE KOWALSKIEGO LEKSYKONU. ZNAKI ŚWIATA PIaTA W krótkiej przedmowie do Leksykonu. Znaki .{:wiata2 Piotr Kowalski napisał, że jego opus maxnulI1 ,Jest próbą opowiedzenia o sposobach doświadczania i porządkowania świata w kulturze magicznej", której nadał walor wszechobecności - nie ograniczając się ani do Słowiańszczyzny, ani do basenu Morza Śródziemnego (pisząc a kontekstach rodzimych i a egzotycznych). Według autora, uważny czytelnik, "który pamiętając a znanych mu przykładach, rozpozna ukryty pod powicrzchnią naj rozmaitszych zjawisk dawny, głęboki sens zachowaJl, wierzcJl, praktyk religijnych" w rezultacie wnikliwej lektury i własnej pogłębionej refleksji "będzie mógł poczuć się etnologiem". Zachęty autora potraktowaliśmy poważnie. Czytając Lelaykon przyjęliśmy - obiecywana, zatem pewnie i spodziewaną - rolę etnologa krytycznego, acz eliminującego swoje uprzedzenia. Uwagi, jakie w związku z taką perspektywa się pojawiły, dla większej przejrzystości, podzieliliśmy na cztery grupy. Oto one: I. Leksykon. Różnego rodzaju słowniki, leksykony, wydawnictwa encyklopedyczne są cechą charakterystyczną dla współczesności, której przepych rzeczy i zjawisk oraz ich interpretacji jest tak oszałamiający, że łatwie.jszy do wyliczenia niż uporządkowania. Zaletą takich ujęć jest to, że w innych okolicznościach nie kojarzone ze sobą fenomeny ustawia obok siebie dyktat alfabetu, Sytuacja powyższa owocuje z kolei nowym spojrzeniem, odświeżającym, bardziej otwartym na paradoksy i nieoczywistości. A tego nigdy za wiele. 2. Znak. "Znak jest to przedmiot, który ktoś tworzy po to, by dzięki pewnym jego własnościom wywołać w pewnym odbiorcy myśl o przedmiocie innym niż on sam" - pisał przed laty Mieczysław Wallis3. Tak sformułowana definicja, zapewne użyteczna operacyjnie na gruncie nauk o sztuce, w odniesieniu do kultury magicznej jest za to ograniczająca. Potrzeba by tutaj raczej drobiazgowego wyliczania (w rodzaju słynnej definicji Taylora), bo w tym kierunku wyraźnie skierował się Kowalski. Nie pisze on bowiem wyłącznie o wytworach człowieka - co implicite zakładał Wallis - ale także o roślinach (np. orzech i tytOli), zwierzętach (żaba i łasica), owadach (pszczoła i motyl) oraz zjawiskach atmosferycznych (deszcz i rosa). Z takim pojmowaniem znaku trudno się nie zgodzić. Znak ma przecież, w naj przeróżniejszych ujęciach i zastosowaniach, charakter przede wszystkim relacyjny: opiera się na związku tego, co znaczące, z tym, co znaczone. W kulturze magicznej znaczone było zaś i to, co ludzkie, j to, czego nie stworzyła ręka człowieka. Przyjęte przez Kowalskiego rozumienie znaku w innym miejscu staje się problematyczne. Oto na tym samym poziomie znajdują się obok siebie magia Alkmeny i siekiera, apotropeion i palec, substytucja i włosy. Następuje tu po- ~ P. Kowalski. l.ek.-vykol1.Lnaki świata. Omen, pr::esąd, ::nac::enie. Warszawa - Wrocław 1998. 1 M. Wallis. S::luki i ::naki Pisma semiolyc::ne. Warszawa 1983. �182 mylenie zjawiska z jego interpretacją, czy dokładniej, mamy do czynienia z arbitralnym zrównaniem narzędzi magicznych z narzędziami badawczymi etnologa. Koncepcje i terminy zaczerpnięte z tradycji strukturalno-semiotycznej staja się tym samym, poprzez beztroski gest autora !>ck.\ykoJJlI, integralnymi częściami świata znaków kultury magicznej. Okazuje się zatem, że przywołane przez Kowalskiego we wstępie oparcie się na wyobraźni i wrażliwości, doczekało się realizacji w zaproponowanym przezeI1 obrazie kultury magicznej obrazie ukształtowanym w dużym stopniu z wyobraźni i wrażliwości. Znaki Lehykonuodsyłają właśnie do nich. 3. Omen, przesąd. Raczej trudno podawać w wątpliwość okoliczność taką. że kolekcjonowanie, cenzurowanie, ochranianie i kontekstowe wyjaśnianie omenów oraz przesadów (które to zabiegi dominowały w obrębie następujących po sobie szkół myślenia o kulturze) zrodziły w rezultacie instytucjonalną etnologię i przesądziły ojej rozwoju. Lehykon nie jest zapowiedzią czegoś nowego w tej materii, wróżbą zmiany paradygmatu ocalania (jak się wyraził Clifford). czy adekwatniej w odniesieniu do zajmującej nas tutaj pracy - paradygmatu ocalania poprzez interpretację. 4. Znaczenie. Teksty kulturowe zaleca się dzisiaj traktować jako przestrzenie zmiennych znaczeń. Jeśli tedy, na mocy prostych metonimicznych zastępstw, potraktować Lek.\ykon w kategoriach tekstu, to walio posłuchać użytecznej podpowiedzi Terry'ego Eagletona: ,,lnaczenie zawarte w tekścieczytamy u niego - nigdy nie jest w pełni reprezentowane w jakimś pojedynczym znaku, ale jest raczej rodzajem stałego, wspólnego migotania obecności i nieobecności,,4. W tak zarysowanym kontekście Lek.\ykon można potraktować jako heterogeniczny zbiór znaków nie tyle kultury magicznej, co raczej znakó"" odnoszących się do niej. Obecne są bowiem w nim zarówno konteksty biblijne, jak i folklorystyczne. ujęcia zaczerpnięte z prac teologów, jak i historyków. W całość próbuje je scalić systematyzujący porządek strukturalno-semiotycznej metody stosowanej przez Kowalskiego, co doprowadza w efekcie do wspomnianego wcześniej zrównania ze sobą tego, co się opisuje, z tym, poprzez co się to czyni. Zupełnie uzasadnione staje się w tym świetle pytanie o znakach jakiego świata traktuje w istocie Leksykon? Wydaje się, że w takim samym stopniu dotyczy on znaków świata kultury magicznej, co i znaków świata jej wyspecjalizowanych badaczy. Tendencja taka zresztą - JJomen omen - dotyka większości interpretacji konstruowanych obecnie (czego, na szczęście, Kowalski jest świadom i czego nie skrywa za opoką scjentystycznej powagi). Czy jest to zatem znak naszego świata, czy też tylko przesąd o nim? I może właśnie w tego rodzaju pytaniach ukryte jest dla etnologa znaczenie Lek.\ykoJJlI? Wuldel/wr Kul igoH'ski 4 T. Eagleton. Ulerary {heO/y An Inlroduclion. Minnl:a[Jolis 19X3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34200d13579451779646ac6fc9c5511b.pdf c5b5272921e9eecaa237325306c9e056 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Himachal Pradesh (Indie) - pszczelarstwo pszczelarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2074 Title A name given to the resource Kultura pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu Himachal Pradesh / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.155-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83. 1999 RAFAL I3FS/TFRIM I'raco\\n ill i-:lnoiogi i lnst~ IlIt Archeologii i i-:lnologii PAN Po/nml KULTURA PSZCZELARSKA I JEJ MIEJSCE W EKONOMICE INDYJSKIEGO STANU HIMACHAL PRADESH Najstarszymi na świecie źródłami świadczącymi o koegzystencji człowieka i pszczół są rysunki naskalne, które znajdują się na obszarze Indii I. Zostały na nich zobrazowane starożytne sposoby podbierania miodu od dzikich Pszczół o/br=V/liich. Można dopatrzyć się tam odwzorowaI1: długiego przedmiotu o małym przekroju trzymanego przez człowieka w prawej dłoni, drabiny sięgającej aż do gniazda pszczelego (nierównoległość jej boków sugeruje, że materiał. z którego zostala wykonana, odznaczał się znaczną giętkością), obłego przedmiotu trzymanego przez ludzką postać w dłoni (podkurzacz łub np. ceramiczny/roślinny zasobnik spełniający taką rolę), nagich postaci ludzkich, \\ziatujących pszczół i gniazd pszczelich. Biorąc pod uwagę wiek znalezisk, przedstawione tam postaci ludzkie należą do ówczesnych mieszkaI1ców - plemion drawidyjskich. Dokumentowane współcześnie techniki podbierania miodu Jd największych pszczół na ziemi mają swoje korzenie właśnie w tych starożytnych "polowaniach na pszczoły,,2. Należy zwrócić w tym miejscu uwagę 'la bardżo wcześnie vvystępującą wśród ludów przedaryjskich specjalizację prac ! wyjątkowo dopracowaną technikę obchodzenia się z pszczołami'. Posiadając ak cenne, wczesne źródła nie potrafimy jednak odtworzyć pełnego cyklu roz,\ojowego pszczelarstwa na obszarze Indii. Pomiędzy najwcześniejszymi źrójlami a chronologicznie po nich następującymi źródłami literackimi, istnieje Jrzerwa licząca kilka tysięcy lat. Lat polowaI1, doskonalenia technik i być może Joczątków udomowienia pszczół, czyli ich hodowli. Po całych epokach, z których nie zachowały się źródła poszerzające naszą \ iedzę o pszczelarskim kunszcie Drawidów, nastąpiła ekspansja plemion aryj:kich na obszar dzisiejszych Indii. Z tego okresu dysponujemy już m.in. naj- [ Rysunki naskalne majduj'l się w środkowej części kraju (stan Madhya Pradesh). Zostały ato\\ane pomiędzy 15-1 1000 lal p.ll.e. Najbard/iej znane europejskie rysunki naskalne z Altami, (Hiszpania) zape\\ne nic są starsze niż 6000 lat p.n.e. (Crane. 1983. s. 20-21~ Joshi i in., 1980). : Termin: ..polowanie na ps/czoly"' z braku lepszego w języku polskim według: Encyklopedia s=c::elarska, Wars/.alVa 1989. s. 153. Zgrabniejsze jest angielskie .,honey hunting", tratiające odmienność technik stosowanych w przypadkach hodowli pszczół i podbierania miodu/wosku ~ltunkom dziko żyjącym. i NajwCLcśniejsl.e rysunki naskalne dlltyCZą z pewnością P.ccolv olbcYll1iej (Apis dOl'sala). �156 wspanialszym tworem piśmiennictwa wedyjskiego - RiJ., wedq4. Od tego czasu nieprzerwanie aż do VI wieku n.e. możemy śledzić udoskonalanie technik pszczelarskich równolegle z rozwojem sfery sakralnej i symbolicznej związanej z pszczołą.' Sytuacja na omawianym terenie jest bardzo złożona, gdyż występują tam w stanie naturalnym aż trzy gatunki pszczół miodnych. Wszystkie one żyją społecznie i gromadzą miód, tak pożądany przez człowieka, lecz każdy z gatunków żyje inaczej. Inaczej gniazduje, inaczej się broni i co w historii pszczelnictwa jest najważniejsze - tylko jeden z nich daje się hodować. W artykule, po krótkim wprowadzeniu, przedstawiam charakterystykę stanu Himachal Pradesh, omawiam występujące w tym regionie gatunki pszczele oraz związane z nimi tradycyjne pszczelnictwo, aby w podsumowaniu zwrócić uwagę na współczesne tendencje rozwojowe tej gałęzi gospodarki. T L Wprowadzenie Pszczelarstwo było wielokrotnie przedmiotem rozważaJl polskiej literatury etnograficznej. Literatura ta dotyczy jednak tylko jednego gatunku pszczół z rodzaju Apis - Pszczoly miodnej (Apis melli/era). Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowymi opracowaniami a niniejszym szkicem jest próba uwzględnienia wielości gatunków występujących na obszarze Himachal Pradesh. Jest to zupełnie unikatowy region świata, w którym można spotkać równocześnie cztery spośród sześciu gatunków pszczół występujących na świecie. Tradycja pszczelarska w stanie Himachal Pradesh powinna być rozumiana jako działania hodowlane, jak i podbieranie miodu oraz pozostałych produktów pszczelich od gatunków pszczół naturalnie występujących w Indiach (czyli z pominięc'iem Apis mel!{fero). Na poziomie technologicznym mamy do czynienia z wykorzystaniem konstrukcji ulowych nie mających ruchomych ramek (lub bezramkowych). Badania5 prowadzone nad pszczelarstwem oparto na obserwacjach uczestniczących, wywiadach i studiach nad literaturą6. Pszczelarstwo rozumiane jest \V prezentowanym opracowaniu nie tylko jako zjawisko biologiczne, ale przede wszystkim jako zespół przejawów kultury materialnej. Ze względu na nieznajomość miejscowych języków (kilkadziesiąt dialektów i poddialektów), taki sposób ujęcia tematu był optymalny. Prace terenowe miały przynieść wiadomości o okresie zimowania Pszczoły wschodniej (Apis ceronu) i wczesnych pożytkach wiosennych. Kontakt językowy w tej sytuacji mógł być ograniczony ~ Rigweda powstała na obszarze dolnego Indusu ok.4500-2500 lal p.n.e. (jak stwierdzają autorytety indyjskie) lub dopiero ok. 1500 roku p.n.e. (jak w wi<;kszości uważaj,t hadacze euroamerykallsey). , Na wyhranych ohszarach stanu Himachal Pradesh eKsploral:je lerl:nowe prowadziła sludenl:ka wyprawa etnologil:Zna ..Toward Asia"' (listopad '96·- mai '97). W jej skład wszedł Przemvsław Hinea i autor artYKułu. - ó Należało wYKorzy;tać dostypne teKsty publikowane II Indiach i Nepalu. malo znane II Europie. �157 do najpfostszych zwrotów związanych z prośbami o zezwolenie na weJscle do obejścia domowego. pomiary, fotografowanie itd. Zbierane informacje dotyczyły także stosunkowo prostych spraw. jak: kalendarium prac, ilość uzyskiwanego miodu pszczelego, topografia terenu. 2. Charakterystyka regionu Himachal Pradeshjestjednym z mniejszych stanów Indii. Jego powierzchnia jest równa 55 637 km2• Obszar ten stanowi zaledwie 1,69% terytorium kraju 7 \\TaZ z obszarami stowarzyszonymi • Swoje dzisiejsze granice uzyskał w 1966 8 roku . Scalił w swoim terytorium wiele drobnych dóbr prywatnych i część górskich obszarów Pendżabu. Całość stanu jest górzysta. Wysokość poszczególnych punktów wykazuje sporą amplitudę, bowiem zawiera się pomiędzy 350 a 7025 m n.p.m. Tak wielkie zróżnicowanie terenu wynika z faktu, iż omawiane terytorium przecina aż sześć pasm wzniesie!'l, które w zasadzie przebiegają równolegle do siebie, z północnego zachodu na południowy wschód. Na obszarze stanu Himachal Pradesh mamy do czynienia ze znaczną różnorodnością klimatyczną. Od klimatu tropikalnego (semi tropical), poprzez umiarkowany (moderate) do arktycznego (semi arctic) (Balokhra, 1996, s. 4). ~ajbardzie.i istotną cechą omawianego terytorium jest właśnie jego geograficzne zróżnicowanie, które wpływa na odmienność warunków bytowania ludności, zwierząt i roślin'). Ze względu na znaczne zróżnicowanie rzeźby terenu i klimatów stanu Himachal Pradesh. trudno jest precyzyjnie określić rodzaj gospodarki dominującej na jego obszarz.e. Ogólnie można ją nazwać rolniczo - pasterską (agropastoralism). W 1991 roku 63,2°1<) aktywnej zawodowo ludności Himachal Pradesh pracowało w rolnictwie. wytwarzając aż 50% dochodu stanowego. Co ważne. z rolnictwa wyklucza się w powyższym ujęciu: hodowlę zwierząt, leśnictwo, rybołówstwo, zbieractwo, itp. Uwzględnia się wyłącznie bezpośrednią uprawę ziemi. Produkcja rolna i wymiana nie przekracza często granic dystryktu lub nawet lehsilu1o• Wyjątkiem jest tylko stosunkowo nowa gałąź - sadO\\inictwo. Nadwyżki uzyskiwane z produkcji rolnej (w najszerszym znaczeniu), zamieniane są na altykuły do tej produkcji niezbędne, które nie są produ- , WytiCl.:nia opark na danych z lat 1991-1992 u\\zględniajll terytoria Indii okupowane przez Chim i Pakistan (Halokhra. IlJ96. s. 104-1(5). s" W roku IlJ4X pojawiła si.; nazwa Himachal Pradesh jako nowo utworzonego terytorium ze scaknia 30 ksi":Sl\\ I'cndi.ahu i Simli. Późnicj dohlczono obszar Bilaspur (1954). Reorganizacia P.:ndżahu przyniosła Ilimachalowi dalszc obszary ( 1966). Od tego czasu powierzchnia stanu j.:sl niezmienIla. Ilimachal Pradesh pełnoprawnym stanem Indii zostal dopiero w roku IlJ71 (BaiokhriL 1996, s. 5-6). " Charakterystycznym Ija\\ iskiem. potwierdzających występującą tu różnorodność klimat~CLną Sil \\ySlt,:puj'lcc na ohs/arze staIlu łypy lasów - \\yróżnia sit,: ich aż 26. Opisane są najpełni.:j \\ pracy S. S. cgi'ego. 1')l)3. lo Indic dzid'l si.,: adminislracyjnie na stany, dystrykty. tchsile i subtehsile. Tchsiljcst odpo\\ ićdnikicm gminy_ �158 kowane na mieJscu. Siła nabywcza towarów pochodzcnia rolniczego jest w różnym stopniu ograniczonaii. Do naj istotniejszych upraw należą: kukurydza, pszenica, ryż, ziemniaki, jęczmiCl'l, czosnek, rośliny strączkowe, warzywa. Ponadto coraz ważniejsze staje się sadownictwo owocowc. W ramach gospodarki rolnej prowadzone są intensywne pracc wdrożeniowe dotyczące upraw na przemysłową skalę odmian kminku, szafranu uprawnego a także buraka cukrowego. Z najciekawszych przedsięwzięć ostatnich lat należy wspomnieć o prekursorskiej działalności stanu w zakresie produkcji grzybów jadalnych, zainicjowanej przez projekt FAO w 1977 roku. Drugą, równie ważną jak rolnictwo dziedziną produkcj i jest hodowla zwierząt reprezentowana przez następujące działy: hodowlę owiec i kóz, bydła rogatego, drobiu i ryb. Osobny dział stanowią przedsięwzięcia przemysłowe: przetwórstwo owocowo-warzywne, wydobycie minerałów, produkcja pulpy drzewnej i papieru, a także planowane huty stali i aluminium (przy wykorzystaniu względnie taniej energii wodnej). Faktem jest, iż w całej historii obszarów dzisiejszcgo Himachal Pradesh produkcja przemysłowa prawie nie istniała. Nawet okres brytyjski, poza rozwojem kolejnictwa, sieci dróg, produkcji gorzelnianej nie przyniósł długofalowych inwestycji. Współcześnie najlepiej rozwija si~ sektor małych przedsiębiorstw zatrudniających od 20 do 50 pracowników. Po omówieniu podstawowych działów gospodarki Himachal Pradesh przechodzę obecnie do zagadnie"} bezpośrednio dotyczących pszczelnictwa. 3. Gatunki pszczele i tradycyjne pszczelnictwo w stanie Himachał Pradesh Na obszarze badaJl jedną z dość ważnych gajęzi gospodarki stanowi pszczelarstwo. Mamy tu do czynienia z czterema gatunkami pszczół należącymi do rodzaju PSZCz()~V(Apini). Najprostszym podziakm gatunków Apini występujących w Indiach jest prezentowany- poniżej, w którym kryterium różn icującym są formy gn iazdowania: gniazdo oąkryte - jednoplastrowe (typ A) lub ukryte - wieloplastrowe (typ B). Pojedynczy plaster na otwał1ej przestrzeni budują: Pszc::o/a kar/owa/a (Apis jlorea), Pszczoła olbrzymia (Apis dorsa/a) - typ A. Kilka równoległych do siebie plastrów ukrytych tworzą: Pszczoła lvschodllia (A/Jis cerullo), Ps::czoła miodna (Apis mellifera) - typ B. Sposoby gniazdowania pszczół mają podstawowe znaczenie dla człowieka i jego działall hodowlanych. W dalszej części omówienia utrzymuję przedstawioną kolejność gatunków pszczelich. II rynków Przede wszystkim I.e względu na zespól prohlcml)\\ 1\\iv.al1)ch zbylu i slosLlllkO\\O wysokimi kOSl.lal11i produkcji na llhsl.arach I. doslJ,:pl1ości;! nizinnych \\)'/ynnych. �159 Pszczoła kar/ol\'ala (Apisj7orea) Przedstawicielki tego gatunku są najmniejsze spośród pszczół miodnych. l2 Występuje on w zasadzie na obszarze od Iranu i Omanu do Indonezji. Brak go na północ od Himalajów. Najczęściej gniazduje na nizinach, ale zasięg jego występowania może dochodzić do 1500 m n.p.m. Apis jlorea buduje pojedynczy plaster o wymiarach dochodzących do 35 cm szerokości, 27 cm wysokości i około 1,8 cm grubości (Tropical. .., 1986, s. 43)'J. Plaster składa się z pogrubionej części górnej (miodni) i części spodniej, na której znajdują się komórki czerwiu i zapasy pyłku kwiatowego. Większość komórek składających się na plaster ma wymiary: 3 mm szerokości i około 7 mm głębokości. Jedynie głębokość komórek miodni może dochodzić do 50 m11114. Gniazdo sytuowane jest zazwyczaj od 50 cm do 5 m nad powierzchnią ziemi 15. W warunkach klimatycZllych stanu Himachal Pradesh można je znaleźć głównie w dystryktach: Kangra. Sinnaur, Solan. Apisflorea potrafi zgromadzić do 3 kg miodu o wyjątkowym aromacie i smaku Ii,. Dopiero R. P. Whitecomb w sezonie 1980-1981 na podstawie badar'J w Omanie sformułował wniosek, iż nie prowadzi ona oblotów poniżej temperatury + 18°C. L. R. Verma przytacza go jako obowiązującyl'. Cecha powyższa wpływa znacząco na ograniczenie obszaru występowania Apisj7orea, szczególnie w stanie Himachal Pradesh. O tym najmniejszym, endemicznym gatunku wiadomo niewiele. Przed człowiekiem nie możc skutecznie się bronić. Może dlatego też informatorzy twierdzili, iż pozysku miodu dokonują nawet kobietyl8. Rocznie uzyskuje się od rodziny Pszc=o~v kar/owalej \-3 kg miodu (Venna, 1990, s. 246). Najczęściej od\:ina się przy tym całe gniazda tego gatunku. co wiąże się z zagładą rodziny. Znaczenie gospodarcze Apisflorea jest znikome, chociaż miód zbierany przez nią ceni się bardzo wysoko ze względu na jego aromat i własności leczni- 12 Chociaż raporty z kOlica lat 70. i początku ( hop/cal. ... I 98(,. ,. 43 l. lat 80. notują jej obecność także w Sudanie I' l.. R. Verma podaic: ..35 cm szcrokości. 18 cm wysokości i okolo 2 cm grubości"' (Venna. 1990. s 244) I~ L. R. V<.:rma podaie za Singhelll. 1960. gł<;hokość miodni 50 - 70 mm (Verma. 1990. , 244) .. I; Raport 1'1\0 ( 1986) podaje na s. 43: ..3 do 5 m nad ziemi,(. co jest przedziakm zdeeydo- lIanie zhyt I",skim. Podc/as halhui wlasnych potwierdzono \\yslo;powanie gniazd tego gatunku jui od II ysokośei 50 cm nad P(lII ierzchlłią /iemi. 1<> hop/mI. ... 1986. ,. 45 podajc: ..ok% 1 do 3 kg". Dolna wartość jest zawyżona. W oczywisty sposób nic powinno si.; określać minimum. Wynosić ono może np. 0.1 kg dla rodzin osłabi 0n:ch. L. R. Vcnna podaie toisamy prl.edzialjak IV raporcie r 1\0 (Verma. 1990. s. 245). 17 Vcrma. 1990. ,. 245. Nie są mi znanc wyniki podobnych hadań na obszarze pólnocnycb Indii. Lwenlualne różnice mogą być znael.ne. IS Jest lo ciekawy trop hadawcz.y. Praktyka ta wydaje się \\)istępować jedynie w przypadku lego gatunku. Dla om,l\I iancgo ohszaru. \\ysl.;powanie .'/. jlorea jest ograniczone do tcrcnów o klimacic suhlropikaln) m. �160 czel9. Gatunek ten jest wymieniany w literaturze, nie zachowały się jednak opisy dotyczące dawnych . 20 znlm . od starożytncj poczynając, sposobów obchodzenia się Pszczola olbrzymia (Apis dorsala) Pszczoły olbrzymie są największe spośród omawianych. Występują wyłącznie na obszarze Azji21 w strefie klimatów tropikalnego i sub-tropikalnego. Szerokość pasa występowania tego gatunku jest imponująca: od nizin do około 2000 m n.p.m. (Verma, 1990, s. 139). W zasadzie wiele wyżynnych obszarów gniazdowania A. dorsa/a daje się zakwalifikować jako klimatycznie odbiegające od podanych powyżej (za Tropical ... , 1986) - górny pas należy już bowiem zazwyczaj do klimatu umiarkowanego. Gniazdó jest podobne do tego, które buduje A . .florea, z tą różnicą, iż jest ono u A. dorsala znacznie większe. W okresie największego rozwoju rodziny pszczelej, charakterystyczny pojedynczy plaster może osiągać rozmiary od 30 cm do 100 cm szerokości. Jego wysokość zazwyczaj stanowi połowę powyższych wartości22. Gniazda przytwierdzane są nad ziemią. Do tego celu pszczoły wybierają konary drzew, nawisy skalne, szczeliny naturalne, przęsła mostów czy inne twory człowieka. Wysokość usytuowania gniazd waha się od 3 do 6 m nad powierzchnią ziemi (Verma, 1990, s. 240 za Ahmad and Abbas, 1965), ale czasami gniazda znajdują się nawet 0,75m nad ziemiąn Dość charakterystyczne jest przebywanie kilku do kilkunastu kolonii tego gatunku w sąsiedztwie24, nawet na konarach tego samego drzewa czy skalnym nawisie. Najchętniej wybierane przez A. dorsala gatunki drzew to: Mango indyjskie (Mangifera indica), Figowiec (Ficus religiosa), Czapetka kuminowa (Syzygium cumini) (Verma, 1990, s. 240). Tak jak i u pozostałych gatunków rozmnażanie odbywa się poprzez wychodzenie rojów. W silnej rodzinie liczba robotnic waha się pomiędzy 60 a 100 tysięcy, a poszczególne roje liczą od 6 do 12 tysięcy osobników (Tropical. .., 1986, s. 42). IQ Przez znawców medycyny ayurwedyjskiej miód gromadnlll)' przez tcn gatunek pszczół uznawany jest za najlepszy \v leczeniu chorób oczu. owrzodzeli i trudno gojących się ran. We wszystki<;h tych przypadkach aplikuje się miód bezpośrednio na chorc miejsce. 20 Wobec stale zmniejszających się obszaróv/ leśnych jej przyszłość zrównujc si" zA. dorsala. Niestcty ,,1.jlorea nie lokuje swoich gniazd w malo dost"pnych miejscach i nic grozi atakującemu śmiercią. ~I Także na obszarze wysp: Jawa. Sumatra. Filipiny (hopical. ... 19X6. s. 41). ~~Za: li·opicaJ. ... 1986. s. 41. Natomiast L. R. Verma (za Singh, 19(2) podaje szerokość 1.5 do 2 m i wysokość 0.6 do 1.2 m (Verma. 1990. s. 239). 2.l Morse and Laigo. 1969. s. 22 i n. Badania tychi.e są lak istotnI: dla pomania biologii A. dorsala, że uważam za konieczne podanie najniższej wysokośl:i. na której znaleziono gniazda. pomimo iż dane dotyczą ob,zaru Filipin. Nie lwierdzę bynajmniej. il: 5<\ onI: właściwe dla Indii. a \\' szczególności dla Ilimachal Pradesh. 24.,30 do 150 kolonii na tym samym drzl:wie I:zy budynku" (Ruttner. 19X7, s. 112). �161 Legendarnymi stały się zachowania obronne Api.\' don,·ala. Wiele źródeł nawet wyolbrzymia i tak niepokojące fakty. Na terenie gęsto porośniętym roślinnością strażniczki mogą zlokalizować zbliżającego się człowieka z odległości 50 do 100 metrów od gniazda, często zanim on spostrzeże rodzinę. Pojedyncza pszczoła może zaalarmować do 5 tysięcy innych, które wyruszą na poszukiwanie intruza w czasie około l minutl5. Pobudzenie rodziny trwać może od około 30 minut do 48 godzin (Morse i Laigo, 1969; Tropical ..., 1986, s. 42-43). Prawie niemożliwe jest, by raz użądlony obiekt mógł ujść zmasowanemu atakowi rozwścieczonych owadów. Charakterystyczny zapach towarzyszący chociażby pojedynczemu użądleniu bezbłędnie i bardzo szybko naprowadza pszczoły strażniczki na cel ataku. Z różnych opowiada!'1 i opisów wynika, iż zagrożone pszczoły atakują każdy obiekt, który wyda im się podejrzany - nawet przedmioty. Zdarza się też, że Apis dorsala gniazdujące w miejscach gęsto zaludnionyc h·nIe są s kore do ata k' 'ow 0(, - . Najczęściej opisywanym zagadnieniem w odniesieniu do tego gatunku jest zasobność magazynu miodowego. Zdaje się, że rozbieżność ustaleń zależy bezpośrednio od kondycji rodziny i terminu podebrania miodu. Tropical..., 1986 podaje, że Koeniger nie znalazł w pojedynczej miodni więcej niż 20 kg, a często nie było nawet l kg. Średnią ustalono zatem na poziomie 10 kg miodu. Uznano ją za możliwą do uzyskania, przy założeniu dokonania podebrania 27 we właściwym czasie . L. R. Verma podaje18 średnią pomiędzy S-lO kg, zaś jako najwyższą 37,3 kg od jednej rodziny w ciągu roku19. Najprawdopodobniej człowiek podbiera miód rodzinom tego gatunku już od kilktinastu czy nawet kilkudziesięciu tysięcy łat. Zaledwie ułamek tej koegJ zystencji potwierdzają źródła o. Schemat przebiegu "polowania na zapasy" Pszczoly olbrzymiej (Apis dorsa/a) wymaga przede wszystkim współdziałania grupy mężczyzn \I. W zależności, czy gniazda znajdują się pod gałęziami drzew, czy też na osłoniętym miejscu ściany skalnej, potrzebnych jest od kilku do kilkunastu osób. Bezpośredniego podebrania dokonuje w zasadzie jedna osoba, ~, "ZaalarmO\\anc pS/.C/oly gotowc do natychmiastowcgo ataku zostaly zaobserwowane \\ \\iclkiej ilości \\ odległości I. (, km. a niewiclka ich grupa nawet 3. 2 km od gniazda" (Rullner. 1987. s 114). ~6 hopical. ... 1986. s. 42. Popicraj'l to zdanie Morse i Laigo (1969). W całej pozy~ji dąią przyklady: na nicjl·dnol.l1aczność skrajnych ocen zachowania pszczóL ~7 Pozornie to niewielkie lastrzcżenic hudzi spore niejasności. Wobec skomplikowanego. etapowego życia rodliny w trakcic okrcsowych osiedleń i migracji ustalcnie "właściwego czasu" jest ..trudne". ~g la: Singh. 1962. ~.)Nie mając dost.,:pu do puhlikacji Singha z 1962 roku nie potrafi.,: stwierdzić ilu pozysków od tej rodziny wymagalo osiągni.,:cic cytowanego wyniku. 10 Apis dorsa/a nic daje si.,: udomowić. tzn. hodować w specjalnych ulach. do dzisiaj. Próby są pn.madzonc w Ccntral Ike Rcsearch Institute w Punie (stan Maharashtra). dotychczas niestety bez powodzenia. 11 Nic znam przypadków. by zajo;cie to wykonywały kobiety. I to nie tylko na terenie Himachal Pradcsh czy Indii. ale \\ jakichkolwiek kulturach występujących na obszarze endcmicznym dla .-Illis dorsl/Ia. �162 częściowo asekurowana (z góry). Wspina się w pobliże gniazda za pomocą drabiny zrobionej z włókien roślinnych z wplecionymi w nie szczeblami z różnych gatulików bambusów. Poprzeczki te są wykonane z odcinków świeżo ściętych, które są bardziej wytrzymałe na zginanie~2. Polowania obserwowane współcześnie na obszarach granicznych pomiędzy Indiami a Nepalem odbywają się podobnie. W pierwszej kolejności umieszczone zostają w spodniej części plastra krótkie elementy drewniane (zaostrzone z obu stron i opatrzone w długie linki). Przebija się nimi powierzchnię gniazda, uprzednio obficie odymionego, co w sporej części odpędza z jego powierzchni pszczoły\). Końcówki linek przytrzymywane są przez grupę znajdującą się ponad gniazdem. Wtedy można zaostrzonym końcem długiej łodygi bambusowej odciąć spodnią część gniazda. Dzięki linkom nie upada ona bezwładnie nawet z kilkudziesięciu metrów, ajest wolno opuszczana na ziemię, gdzie odbiera ją grupa pomocników. Następnym etapem jest podstawienie kosza pod wciąż nietknięty magazyn miodowy. On również zaopatrzony jest w linki przytrzymywane przez pomocników "z góry". Odcinanie miodni trwa nieporównanie dłużej niż części dolnej. Powierzchnia umocowania komórek jest kilkunastokrotnie większa, a i gęstość miodu nie ułatwia tego zadania. Jeśli obfitość miodu tego wymaga, kosz jest opuszczany na powierzchnię ziemi, opróżniany i ponownie napełniany. W trakcie odcinania miodni praktycznie nie można uniknąć wyciekania poza kosz litrów miodu. Pszczoły co prawda zostają w większości usunięte z gniazda gryzącym dymem, ale i tak tysiące osobników atakuje grupę "pszczelich łowców". Badacze zgodni są, że przy tej lub zbliżonych technikach, zagrożenie życia wszystkich biorących w niej udział ludzi jest wysokie. Najbardziej zagrożony jest dokonujący operacji przy gnieździe, ale pszczoły, łatwo wpadające w furię, 34 atakują także każdy obiekt w promieniu oblotu . Nie jest to jedyny sposób, w który dokonywano i dokonuje się podebrań zapasów z gniazd A. dorsata. Najbliżej obszaru Himachal Pradesh, w sąsiednim Uttar Pradesh pozostawia się plaster z czerwiem, zabierając pszczołom jedynie miodnię (Soman, 199 I, s. 20). Nawet w środkowych Indiach (stan Maharashtra) przebieg i sposób podbierania miodu odbywa się podobnie do opisanego powyżej, właściwego dla południowego Nepalu. Wspólny dla tych trzech przykładów jest wybór wczesnego ranka jako najlepszego okresu dnia na "polowanie,,35. 32 Naprężenia występujące na którymś ze szczebli drabiny są \\ czasie pracy znaczne. Człowiek wykonu:ie na nim szereg rucbów umożliwiającym mu odci~cie gniazda (lub jego części). 33 W tej części nie ma komórek wypełnionych miodem. Składaj,! sit; nań różnc formy rozwojowe owadów i komórki pyłku. Przy znacznych rozmiarach gnia/.da /1 dors{{{(/ i tak waga tej części może dochodzić do 20 kg. 34 Valli i Summers. 1988. s. 660-671; Venna. 1990. s. 109-112; Harrer. 1953. s. 67; Crane. 1983. s. 27-30. Wypadki śmiertelne musiały hyć częste, skoro \V XIII wieku zakazano takich praktyk w Chinach ze względu na ryzyko z nimi związane. ie są mi znane dane pozwalające przedstawić statystykę współczesną. 3' Za: Soman. 1991. s. 20-21. Dla porównania odmienny wybór pory stosuje się w południowych Indiach (stan Karnataka). Preferuje się noce. i to hezksiężycowe. �163 Pozyskiwanie wosku pszczelego odbywało się najczęściej poprzez ogrzewanie kawałków plastra (z czerwiem i pyłkiem) w wodzie. Inna metoda polega na wlaniu rozgrzan~j masy woskowej do naczynia wypełnionego zimną wodą. Następnie formuje się z wosku grube placki albo prostopadłościany (przypominające cegły), w której to formie są sprzedawane. Odbiorcami są najczęściej rzemieślnicy wykorzystujący wosk pszczeli w odlewnictwie metali, przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. M iód z kawałków miodni odzyskuje się poprzez wyciskanie ręczne lub w prostych, drewnianych prasach, co powoduje jego zanieczyszczenie i uniemożliwia długie przechowywanieJ6. Wszystkie opisane powyżej metody pozyskiwania miodu i wosku od dzikich Pszczół olbrzymich powodują, że gatunek ten stopniowo zanika. Ciekawostką jest całkowicie odrębna metoda podbierania miodu przynosząca, jak się wydaje, najmniejsze zagrożenie dla dalszej egzystencji gatunku. Miód uzyskuje się w sytuacjach jego doraźnej potrzeby. Należy precyzyjnie umieścić w miodni przy pomocy łuku strzałę z dowiązaną do jej końca długą, nawoskowaną nicią. Z głębokich komórek miodni krople miodu spływają po nici wprost do podstawionego naczynia. Powtarzając czynność, przy pomocy tej samej strzały, można ponoć uzyskać od 0,25 do 0,5 kg miodu przy równoczesnym minimalnym ryzyku bycia narażonym na atak pszczółJ7. Współcześnie, od. wysokich uzysków miodu i wosku ważniejsza jest jak najmniejsza ingerencja w życie rodziny pszczelej. Cytowani autorzy uznają, iż występujące na obszarze całego kraju techniki podbierania miodu od pszczół omawianego gatunku są w zasadzie podobne. Uzasadnione wydaje się więc przypuszczenie, że także w Himachał Pradesh praktykowane są takie sposoby podbierania miodu. Z dotychczasowych badaJ) własnych autora wynika jedynie, iż zainteresowanie gatunkiem Apis dorsala jest tam bardzo małe, głównie ze względu na masowość hodowli A. cerana31i• 36 Także z powodu najwyższej zawartości wody w miodzie tego gatunku pszczół (do) 7%). )7 TO; technik.; rclacjonowali mi także wiekowi pszczelarze z Doliny Kangry (stan Himachal Pradesh)."Na tcrenie stanu zapomniano już praktycznie o użyteczności luku. Wspomniana metoda jest tak dalece różna od wzmiankowanych w literaturze przedmiotu. iż wymaga rzetelnej dokumentacji wszelkich jcj uwarunkowali . .lej występowanie znane jest jedynie u plemienia Warli (Maharashtra) (wywiad przeprowadzony w listopadzie 1966 roku z dr. Tribhuwanem z Tribal Research and Training Institute. Pune. Maharashtra. Indie). 38 W trakcie przeprowadzonych wywiadów udało się ustalić. że miód A. dorsata jest znany niektórym starszym mieszkańcom dystryktów: Chamba Kangra Kinnaur i Solan. Miód ten nie jest przez nich ceniony ze względu na wysoką zawartość wody i szybką fermentację. Wielu z nich II) rażało popularny pogląd. iż jest to miód trujący. powodujący zawroty głowy i halucynacje. Rzeczywiście. często zdarza się. iż miód pozyskany od A. dorsata jest toksyczny w przypadku gdy w pobliżu gniazd rosną skupiska rododendronów. Jedynie dwaj respondenci. ząjmujący się zawodowo medycyną ayurwedyiską. znali doskonale różne gatunki miodów od Ps=c::oły olbrzymiej. Obaj sprowadzali go ze stanu Uttar Pradesh. Wskazane przez nich miejsca pozyskiwania, szlaki handlu i osoby trudniąc..: się nim nie zostały dotychczas przeze mnie sprawdzone. Dowodzi to jednak. że pozysk miodu i wosku od pszczół gatunku A.dorsata jest prowadzony przynajmniej w sąsiednim Uttar Pradesh. IV pohliżu granicy z opisywanym Himachal Pradesh. �164 Pszczoła wschodnia (Apis cerana) Pszczoła wschodnia rozprzestrzeniona jest w szerokim pasie od Afganistanu po Chiny i Japonię. Gatunek ten jest najbardziej zbliżony do powszechnej w Polsce Pszczoły miodnej. Analiza poszczególnych zachowall osobniczych oraz rodziny pszczelej wskazuje, że więcej cech łączy oba gatunki niż je dzieliJ9. Pszczoła wschodnia (Apis cerana) i Pszczoła miodna (Apis melli/era) to jedyne gatunki pszczół, które zostały przez człowieka udomowione. Warto zatem ich charakterystykę przedstawić w porównaniu. To porównanie ma tym większy sens, iż pozwala ocenić, który z omawianych gatunków jest lepiej przystosowany do specyficznych warunków środowiskowych stanu Himachal Pradesh. Apis cerana wybiera dla swojego wieloplastrowego gniazda miejsce zaciemnione. Plastry mają kształt pół-eliptyczny i składają się, jak i u pozostałych Apini, z komórek heksagonalnych ułożonych obustronnie. Szczególnie w górach A. cerana czuje się znakomicie. Większość specjalistów zwraca uwagę, że w trudnych warunkach wyżyn przewyższa cechami adaptacyjnymi A. mel/ijera40• Jej znaczną zdolność oblotu określa się na poziomie 3 000 - 3 200 metrów (Verma, 1990, s. 224). Bardzo ważną cechą adaptacyjną A. cerana jest częste wyrajanie się lub/i opuszczanie gniazd. W ten naturalny sposób gatunek ten upowszechnia się w warunkach naturalnych, lecz to zachowanie nie sprzyja, ze względów oczywistych, praktykom pszczelarskim (por. Mattu, 1989, s. 185). FOl A Besztcrda Fot. I. Fragment przyświątynnej ściany z rzędami tradycyjnych whudowanych uli skrzynkowych. przeznaczonych dla pszczół Apis cerana (Sangla. dystrykt Kinnaur. Ilimachal Pradesh). 39 •• Ogólnie mówiąc, gatunek A. cerana jest podohny do europ~jskieh ras gatunku Apis me/lilem. tyłka mniejszy" (Tropical .... 1986, s. 37). 40 Tropical .... 1986. s. 39; Verma. 1990. s. 224; Mallu. 1989. s. 183. Także dzięki cesze oblatywania pożytków rozrzuconych w terenie i sezonowo uhogich (Verma. 1990. s. 228). �165 41 Od jednej rodziny można uzyskać od 3 do 5 kg miodu rocznie , dla obszaru Indii średnio 4,3 kg (Verma, 1990, s. 224 za Attwal i Goyal, 1973). Robotnice wykazują przedłużony w porównaniu z A. melli/era dzienny harmonogram prac na zewnątrz gniazda. Pomiary dokonane w Chinach wskazują, iż wynosi on średnio 13, I godzin dziennie, co przy porównaniu z A. melli/era dla tego samego obszaru daje różnicę 2 do 3 godzin dziennej aktywności. Także tzw. skłonność do zachowań agresywnych (w tym żądlenia), jest znacznie niższa niż u A. mellijera. Nawet składniki jadu Pszczoły wschodniej są lepiej tolerowane przez zwierzęta i ludzi, chociaż także powodują ogólnie znane objawy pieczenia, miejscowego obrzęku i swędzenie. Zachowania agresywne pszczół tego gatunku wzmagają się w przypadku wysokich temperatur otoczen ia. Redukując omówienie kolejnych cech biologicznych Apis cerana do minimum, wspomnę dodatkowo jedynie o dwóch, odgrywających w hodowłi ważną rolę. Pierwsza, to mała skłonność do rabunku. Z tego też względu introdukowanie na niektórych obszarach Azji Pszczoły miodnej (A. melli/era), stało się dla Pszczoły l-I'schodniej (A. cerana) istotnym zagrożeniem42. Drugą cechą jest po\vszechne opuszczanie gniazd przez A. cerana, gdy temperatura otoczenia przewyższa +40"C. Wiele pomniejszych doświadczeń i analiz uzasadnia stwierdzenie, że gatunek Apis cerana jest o wiele lepiej przystosowany do warunków chłodu niż gorąca (Verma, 1990, s. 233 i n.). Znów zatem Pszczoła wschodnia okazuje się być lepiej dostosowana do górskich warunków hodowli niż Pszczoła miodna. Początek pasiecznictwa w Indiach związany był właśnie z Pszczołą wschodnią. Budowanie przez ten gatunek wieloplastrowych gniazd w ciemności umożliwiło podjęcie zabiegów hodowlanych - zbudowanie ula. Przełomem było dokonanie braci Ribhu, którzy mieli skonstruować pierwszy ul. Po okresie podbierania miodu z barci naturalnych, najwcześniej budowane w Indiach ule były prawdopodobnie konstrukcjami z wykorzystaniem wiotkich części roślin. Jednakże skąpe wiadomości na temat najodleglejszych sposobów "chodzenia koło pszczół" są nieporównanie młodsze od rysunków naskalnych dotyczących .4. dor.mfa. Nie wiadomo nic np. o rozmaitości dziania barci w pniach drzew, ich kształtach, narzędziach do tego używanych itd. Pod tym względem naj- ~I Zgadza się z powyższym większość ogólnych opracowań tematu (por. Mattu, ł 989, s. 187). Jednakże dane z Sri Lanki. Bangladeszu. Chin uwypukląią różnice "in plus" dla kolonii prowadzonych wzorcowo, gdzie pozysk roczny sięga 15 a nawet 20 kg (dla strefy lasów eukaliptuso\\ych środkowej Sri Lanki 20-30 kg) (Tropical., 1986, s. 38 i n.). ~2 Przypadki. gdy rabunkiem zajmują się robotnice A. cerana są bardzo nieliczne. Gdy w łalach 80. choroba wirusowa czerwiu pozbawiła i.ycia około 90% ogólnego stanu kolonii A. cerana \1 Ilimachal Pradesh (MaUu. 1989. s. 190). A. melli/era dodatkowo poważnie zagrozi Ia dalszemu lrwaniu gatunku. L. R. Venna stwierdza jednoznacznie. iż .,wprowadzenie A. melli/era na wielką skal.,: może spowodować wynis/.czenie A. cera no" (Verma., 1990. s. 233). Cytat ten odnosi się do całego pasa Hindukuszu i Ilimalajów. a nie wylącznie Himachal Pradesh czy Indii. �166 41 wcześniejsze znaleziska z obszaru Polski są dużo starsze . Sytuacja zatem jest dość typowa dla krajów Azji. Wiadomo, że hodowla rozwinęła się bardzo 44 wcześnie, ale rzadko opisywana wprost, jest skąpo udokumentowana . Na obszarze badaJl zaobserwowano występowanie różnych konstrukcji ulowych. Od tradycyjnych uli kłodowych (stojaków i leżaków), uli wbudowanych w ściany budynków do nowoczesnych uli skrzynkowych. Ule kłodowe45 spotyka się na obszarze stanu Himachal Pradesh zarówno w położeniu horyzontalnym, jak i wertykalnym. Dla poziomej kłody (leżak) nie stosuje się specjalnych podstawek. Wydrążony pieJl o długości około 60-75 cm z obu stron czopuje się płaskimi kawałkami drewna, kamieniami lub metalowymi pokrywkami. W jego środkowej części wykonuje się otwór o okrągłym przekroju, mający ok. 6 mm średnicl6. Zatwory uszczelniane są mieszaniną gliny, wody i nawozu zwierzęcego. Do górnej części gniazda, we wnętrzu kłody, przymocowuje się wąskie paski starych plastrów w taki sposób, by pomiędzy nimi znajdowała się szczelina ok. 30 mm. Środkowa część gniazda pozostaje pusta. Pszczoły w pierwszej kolejności odbudowują plastry według umieszczonych, równoległych pasków, później ciągną plastry wewnętrzne (dotychczas przestrzeJl pusta). Pionowy ul kłodowy (stojak) sporządzany jest również z wydrążonej części pnia. Często jest stawiany na masywnej podstawie drewnianej lub kamiennej. Górny otwór zostaje zasklepiony drewnianą pokrywą (wspókześnie także metalową)47. W spodniej części kłody otwory wiercone są w poziomym, równole48 głym do podłoża szeregu. Ich liczba zazwyczaj przekracza jeden . Większość dokumentowanych przeze mnie kłód miała od jednego do trzech otworów. Pra4 widłowością wydaje się wiercenie otworów w spodniej części kłód <J. Wszelkie szczeliny w konstrukcjach ulowych przeznaczonych dla A. cerana muszą być starannie uzupełnione. Pszczoły tego gatunku nie kitują50, co w razie nie zadbania przez hodowcę o szczelność gniazda może powodować zagrożenie ~, Piel) bąrtny wydobyty z dna Odry datowany zastal na ok. 500 rok n.e. (Wróblewski. 1991. s.48). 4~ W indyjskiej literaturze naukov,'cj powszechnic utożsamia siC;istniejące współcześnie konstrukcje ulowe z wcześniejszymi i na ich podstawie próbuje się wnioskować o czasach historycznych (por. Joshi i in" 1981; Verma. 1990; Crane. 1983). ~.i Tzn. powstałe z wydrążonej klody drewna. 46 Za: Verma. 1990. s. I j 2-1 13. W trakcie badań własnych ustalono, iż średnica otworów może dochodzić do l S mm. 47 Zdarza się, że w górnym zatworze wywiercone zostają otwory w liczbie od kilku do kilkunastu. Umożliwiają one pszczołom przejście do nadstawki (super clwmher). klórą może być pusta skrzynka. naczynie ceramiczne (Vama. 1990. s. 113) lub o p%wę krótszy od spodniej części wydrążony pieli (badania własne). ~8 L. R. Verma ( 1990) podaje: ..pięć do sześciu otworów". 4ą Nie udokumentowano podczas badań wylotków umiejscowionych w środkowej części ula (jak to czc;sto·miało miejsce w dawnym pasiecznictwie europejskim) . .lO Kil pszczeli (propolis) jest substancją organiczną o złożonym składzie. przynoszoną do ula przez pszczoły zbieraczki. Głównymi źródłami propolisu są lepkie żywiczne substancje wydzielane przez rośliny. przede wszystkim w okresie wiosny i lata. �167 zdrowia rodziny pszczelej (ze strony owadów, gryzoni, małych płazów i gadów) lub spadek stabilności termicznej gniazda (co dla obszarów górskich jest bardzo istotne). W o'bu opisanych typach uli grubość ścianek wydrążonej kłody waha się od 3 do 12 cm. Zależność grubości ścian od występujących w danej strefie chłodów nie znąjduje poparcia w praktyce badań. Można znaleźć kłody o zasadniczo różnej grubości ścian na jednym stanowisku. Rzadko jednak w czasie zimy ule te nie zostają osłonięte zewnętrznymi materiałami izolacyjnymi. Kilkukrotnie w czasie rekonesansu w tzw. Barot Area (dystrykt Kangra/Mandi) stwierdzono, że ule były mało widoczne spod sterty starej odzieży, kawałków tektury czy innych tego typu izolatorów. Nie widziałem zimowego ocieplania 51 uli słomą czy innymi resztkami pochodzenia organicznego • Najbardziej typowymi dla górskich obszarów Himachal Pradesh są ule umieszczane wprost w ścianach budynków mieszkalnych lub pomieszczeń gospodarc'zych (fixed wall hives). N iemożliwe jest przesądzenie czy są to warianty młodsze od opisywanych (kłodowych)52. Na badanym terenie nie spotyka się, właściwych dla Kaszmiru, Ladakhu i Zanskaru, rzędów uli w wolnostojących ścianach. Mieszkailcy Himachal Pradesh kierowani, być może, wrodzoną góralom praktycznością, wbudowują je w konstrukcje budowlane a innym przeznaczeniu. Jedyną koniecznością jest pogrubienie ściany (ścian) dolnej kondygnacji. W niej zazwyczaj pszczoły znajdują miejsce do gniazdowania. Przekrój poprzeczny uli jest prostokątny, owalny (wydrążona kłoda) lub trapezowaty. W przypadku tych typów uli występuje ogromna różnorodność technik ich wbudowywania. Jednak w każdym przypadku budowniczy musi Fol. i\. Beszlcrda zaplanować miejsce dla uli na najFot. 2. Wbudowane ule skrzynkowe w obejściu wcześniejszym etapie wznoszenia gospodarczym (Kamru. dystrykl Kinnaur. murów. Zależnie od przyjętej techHimachal Pradesh). nologii,. spodnia i górna krawędź ula 51 Temalten pomijany jesl w dOSlt;pnej mi literaturze przedmiotu. Z przeprowadzonych w terenie rozmów wynika. ii. docieplanie uli w czasie zimy jest problemem pierwszorzędnej wagi. Borykają się z nim także naukowcy chcący unowocześnić pszczelarstwo na terenach powyżej I 500 m n.p.m. 52 Wobec wielu niejasności związanych z okresem zasiedlania wysokogórskich dolin himaląjskich. ewolucjonistyczna typologia konstrukcji ulowych bazująca na stopniu ich skomplikowania technologicznego nie musi mićĆ tu uzasadnienia. �168 Fot. 3. Motywy roślinne zdobiące belki i ścianę przednią wbudowanego ula skrl.ynkowego (Sangla, dystrykt Kinnaur. Ilimaehal Pradesh). może wynikać z układu belek konstrukcyjnych lub wpasowuje się gotowy ul w przygotowany zawczasu otwór ścienny. Popularność tych sposobów hodowli nie ułatwia typologizacji uli. Wydąje się jednak, że tradycyjne domy, np. w osadach dystryktów Kinnaur, Kullu, Mandi, Chamba, opierały się najczęściej na konstrukcji szkieletowej z drewna cedrowego (parter), uzupełnianej ciosami kamiennymi o różnym stopniu obróbki. Tym samym przynajmniej dolna i górna ściana uli miała grubość dochodzącą do 15 cm. Ściany boczne (pionowe) niekoniecznie nawiązują grubością do poziomych. Jednakże częste pozostawianie widocznych belek konstrukcji przy równoczesnej dbałości o estetykę ścian budynków powoduje, iż ule zostają zaopatrzone w bardzo solidne ściany boczne. co tworzy w zewnętrznym oglądzie harmonijny akcent wynikający z użycia elementów o jednakowym przekroju. Pomijąjąc względy estetyczne istotne dla człowieka, pszczoły mogą zamieszkać gniazdo cechujące się wysokimi walorami izolacji termiczne/'. Ul jest zamknięty z obu stron płycinami drewna (przód i tył). Ich grubość nie jest na ogół tak znaczna jak ścian bocznych. Przód jest zaopat~zony w pojedynczy otwór w kształcie koła, trapezu lub owalu (Verma, 1990, s. I 17) bądź trójkąta (badania własne). Znajduje się najczęściej u dołu zatworu, a najrzadziej w części środkowej lub górnej. Tylny zatwór przygotowany jest do wielokrotnego otwierania. Nie tylko dokonuje się tamtędy 53 W czasie długich. mroźnych i śnieżnych zim w górach llimaehal Pradesh nawet takie rozwiązania nie są wystarczające. �169 podcinania plastrów, ale także pozbawia się ul tej tylnej ściany w czasie zim/4• W zależności. czy dotyczy to obszarów nisko czy wysoko położonych, plastry podcina się dwa razy lub raz w roku. Pierwszy zbiór ma miejsce późną wiosną (kwiecie111maj), a drugi jesienią (wrzesieIl). W hodowli pszczół w wysokich górach dokonuje się jednego zbioru jesiennego. Plastry wycina się w całości lub jedynie w częśct'. Z tych najbardziej tradycyjnych uli uzyskuje się ok. 4 kg miodu rocznie. Wielu specjalistów zwracało uwagę na trudności w dokonywaniu przeglądów, a tym samym prowadzenia tzw. racjonalnej gospodarki pasiecznej przez pszczelarzy wykorzystujących takie anachroniczne konstrukcje ulowe. Faktem jest jednak, że z nowoczesnych typów uli56 rodziny A. cerana częściej migrują, wyrajają siy lub je opuszczają (Verma, 1990, s. I 18). Fot. 4. Parter budynku mieszkalnego z szeregiem wbudowanycb okrągłych ulikłodowych maro. !\rca. g.ranica dystryktów Kangra i Mandi. Himachal Pradesh). ,4 Ma lO miejsce. gdy ul (ule) znajdują się w ścianie budynku gospodarczego - obory. Stłoczone z\\icrzęta nie S'\ nicpokojone przez pszczoły tworzące IV tym okresic kłąb zimowy. a rodzinu pszczela korzysta z ciepła wydzidanego przez stado. Wiciu informatorów w dystrykcie Kinnaur wskaz.Y\\"<llo na I.,: praktyk.,: jako niezb.,:dną. gdy hodowcy I.alcży na utrzymaniu silnej rodzin\ do wiosn\. . "Silna ~odzina buduje 5-7 równoległych plastrów. Wycinając plastry w całości. pozostawia się 2-3 nietknięte. klórc znajduj'l się najbliżej wylolka. Przy podcinaniu ich Iragmentów (okolo połowy plastró\\). czyni si.; tak zc wszystkimi \V gniddzie. '6 W nowoczesncj intcnsywnej gospodarcc pasiecznej koniecznością stają się okresowe wywózki pasiek na niicj położonc poż)'tki. Ule klodowe do takich praktyk nie są przystosowane. nie wspominając o ulach na stale związanych z budynkami. �170 Pszczoła miodna (Apis mellifera) Przedstawicielki tego gatunku są pszczołami zasiedlającymi największy obszar kuli ziemskiej. Jakjuż wspomniałem, podstawowe typy zachowaJl, budowa gniazda i budowa osobnicza są podobne do A. cerana. Zasadnicze cechy różnicujące to: nieznacznie większa długość ciała i jego masa, mniejsza skłonność do wyrajania się, gorsza adaptacja do długich okresów zimna57. Pszczoły miodne są naj lepszymi zbieraczkami pośród czterech przedstawianych gatunków. Chociaż gatunek ten nie jest endemiczny dla Indii, przez ostatnich około 30 lat zyskał wśród hodowców wielu zwolenników. Już choćby gromadzenie przezeJl w warunkach in.,iyjskich od 14,5 do 19,4 kg miodu (Verma, 1990, s. 224), czyni go bezkonkurencyjnym. Także zasięgi oblotów bliskie 5000 m, stawiąją te pszczoły w hierarchii zaraz za A. donata. Przypomnieć należy, że Apis mellifera jest jednak bardziej agresywna i podatna na choroby niżA. cerana. Ponieważ Pszczoła miodna (Apis mellifera) jest gatunkiem introdukowanym na obszarze Indii, tradycyjne pszczelarstwo nie było z nią związane. W związku z tym zagadnienia dotyczące hodowli tego gatunku omówię w kolejnej części artykułu. 4. Współczesność pszczelarstwa58 w Himachal Pradesh i jego rola w ekonomice stanu Za podstawę nowoczesnego pszczelarstwa uważa się wykorzystanie uli z ruchomymi ramkami. Taka konstrukcja dla A. cerana powstała w południowych Indiach w latach 80. XIX wieku. Nazwana ulem Newtona była upowszechniana w prawie niezmienionej wersji aż do lat 30. XX wieku59. Prace nad coraz lepszym dostosowaniem uli do występujących w Indiach podgatunków i ekotypów A. cerana doprowadziły do współistnienia 15 konstrukcji6o. Współcześnie, potrzeba standaryzacji uli stała się paląca. Najbardziej zaawansowane prace są prowadzone właśnie w stanie Himachal Pradesh. Wprowadzane stopniowo, 57 Wybór cech jest zgodny z wcześniejszymi ich omówieniami dla pozostałych gatunków i nie ma charakteru hierarchicznego. S8 Tu ..pszczelarstwo·' w znaczeniu hodowli. czyli dotyczącej gatunków Apis cerana i introdukowancgo Apis met/ifera. W skali całego krąju wyłączenie ,.lpis dorsala (nie poddąje się próbom hodowli) byłoby zbytnim uproszczeniem (uzyskuje się od niego ponad 60% miodu i prawic 90 % wosku). Jednak dla Himachal Pradesh nieznane są dane pozwalające określić udział produktów od A. dorsala w ogólnym pozysku i handlu artykułami pszczelarskimi. S9 Jednakże robotnice z południowych Indii są znacznie mniejsze od spotykanych na północy. Mniejsza jest także na południu liczebność rodziny. l tak wersja podstawowa nie sprawdziła się na górzystej północy. Dostosował ją dopiero R. N. Muttoo (założycielOgólnoindyjskiego Związku Pszczelarzy - All India Beekeepers' Association, 1937) i nazwał loelikote Villagcr's hive (1944 i dalsze modernizacje do ł956 roku). 60 Wszystkie one znane są pod nazwą zmodyfikowancgo ula Newtona (modi/ied Newlon hive) lub ula wiejskiego (I'il/agers' hive) (Verma. 1990. s. (21). �171 przyjmowane są z nieufnością przez górali, dla których pszczoły stanowią stały element krajobrazu, a nie szansę na dodatkowe dochodll. Wpływ pszczół na rozwój i kierunki upraw rolnych jest wprost związany z rozdzielnością płciową niektórych roślin62. Na opisywanym obszarze można zauważyć stopniowy spadek aktywności owadów zapylających spoza rodzaju Apim<J3. Ta sytuacja sprawia, iż właściwe dysponowanie zasobami rodzin pszczelich Pszczoły wschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis melliferar jest sprawą zasadniczą. Himachal Pradesh jest głównym producentem owoców strefy umiarkowanej. Sady owocowe zajmowały w 1980 roku około 75 000 ha, a dla ich należytego zapylenia było potrzeba nawet 200 000 rodzin pszczelich (ówczesny i bieżący stan wynosi 10 000). Deficyt jest zatem ogromnl5. Bez wątpienia coraz częstsze obecnie sukcesy sadowników wynikają z istniejącej populacji pszczół, głównie jednak z gatunku A. cerana osadzonych w tradycyjnych ulach przydomowych66• W przypadku wielkoareałowej gospodarki rolnej (możliwej jedynie na stosunkowo nisko położonych częściach stanu), dla optymalnego wykształcenia nasion/owoców potrzeba dwóch kolonii Apis mellifera lub trzech kolonii Apis cerana na 1 ha upraw67• Rozwijając istniejącą bazę pszczelą udało się w kilku miejscach stanu68 przeprowadzić ze znacznymi sukcesami tzw. tresurę pszczół, dzięki której pszczoły selektywnie zapylają wybrane gatunki roślin. Chociaż na obszarze Indii są to praktyki nieczęste69, to z pewnością wyznaczają przyszłościowy kierunek hodowli70• 61 Lekkie ule wolnostojące dają siC;przewozić na znaczne odległości. Detale ich konstrukcji umożliwiają wysokie składowanie i dają możliwość załadunku aż kilkudziesięciu uli na platformę jednego samochodu cic;żarowego. Mobilne hodowk mogą być wynajmowane sadownikom na czas kwitnienia ich upraw. co daje szansę podwyższenia opłacalności pasiecznictwa górskiego. 02 Chociaż rozdzielność płciowa roślin była przewidywana przez Theophastusa (IV w. n.e.), pozostala kwcstią nicznaną do lat 80. XIX wieku. oj Współczesność. niestety. przedstawia się podobnie w wielu miejscach świata. Spadek lesistości obszarów. postępująca urbanizacja i stopień zanieczyszczenia środowiska to najglówniejsze przyczyny spychania owadów o małym promi~niu oblotu do enklaw. gdzie nie mogą być bezpośr~dnio pomocnymi dla człowieka. M Przedstawiam sytuację m~jbardziej współczesną oS Przybywa uli nowoczesnych i rozwija się hodowla Ps::c::oły miodnej (Apis mellifera). ale równocześnie spada liczehność hodowanych rodzin Ps::coły wschodniej (Apis cerana). ąjnowsze dane 10 177000 ha sadów (1993 rok) i potrzeba aż470 000 rodzin pszczelich (Verma, 1990. s. 25). 06 Jak wspominałem. jedynie nowoczesne konstrukcje umożliwiąią ich przemieszczanie sezonowe. 67 V~rma. 1990. s. 27. Powstąją tu dwie k\vestie. Pierwsza dotyczy siły rodziny. Obliczono. iż rodzina 60 000 osobników jest wydajniejsza niż cztery po 15 000 osobników. Prawidłowość ta odnosi siO;do obu gatunków. Ponadto A. cerana jest I~pszą zbieraczką pożytków rozsianych, co stawiają zdecydowanie przed A. melli/era w przypadku obszarów górskich. 68 Uwaga dotyczy działań w dystryktach Kangra i Solan. 69 Nawet w skali kontynentu. Dawny ZSRR był pionierem w zakresie tych badań, ale prowadzone były w jego czc;ści curopcjskiej. Chiny wciąż niechętnie skracają okres karencji na nowinki naukowe. if) ie wnikąjąc w szczegóły ekonomiczne i sposoby uzyskiwania takich danych, wiadomo, iż pożytek z krzyżowego zapylania roślin przez pszczoły (tylko Apis). jest kilkunastokrotnie �172 Stanowa produkcja miodu (150 ton w 1989 roku) i wosku (3 tony w 1989 roku), jest ustalona wyłącznie na podstawie danych rynkowych. Także w tym przypadku brak danych odnoszących się do tradycyjnych dróg dystrybucji nie pozwala na rzetelniejsze ustalenia. Faktem jest jednak, iż oba podstawowe produkty dawałyby się sprzedać na indyjskim rynku wewnętrznym w praktycznie nieograniczonych ilościach. Obecna sytuacja pszczelarstwa w Himachal Pradesh jest obrazem współzawodnictwa obu gatunków udomowionych: PSZCz()~Vwschodniej (Apis cerana) i Pszczoły miodnej (Apis mellifera) Do dzisiaj hodowla pszczół ze względu na czynniki naturalne oraz wywoływane polityką stanową/rządową, nie odzy7 skała pewnej stabilności gatunkowej sprzed 1983 roku ': L. R. Verma podaje, że w oparciu o wielorakie dane wyjściowe i obliczeniowe jedna rodzina Apis cerana przyniosła podczas roku 369 rupii dochodu netto, podczas gdy Apis mellifera aż 920 rupii72. Ta różnica sprawia, iż dalekowzroczne plany rządowe dotyczą głównie upowszechniania hodowli A. mellifera (Kaul, 1992). W konsekwencji, w polityce rządu hodowli Apis cerana poświęca się praktycznie mniej uwagi niż pasiecznictwu zApis mellifera. Nie zwraca się przy tym uwagi na fakt, że w warunkach wysokogórskich to przecież Apis cerana jest gatunkiem zdecydowanie lepiej przystosowanym. W dodatku realizacja programów pomocy dla obszarów plemiennych napotyka na trudności wynikające z nieco "patriarchalnego" sposobu traktowania górali przez urzędników państwowych. 5. Przyszłość pszczelarstwa na obszarach górskich Pszczelarstwo jest współcześnie jeszcze bardziej atrakcyjne gospodarczo niż w dawnych czasach. Analizy potencjału środowisk górskich wskazują na znaczne możliwości jego wykorzystania (por. Tropical..., 1986). Zwraca się uwagę na szereg unikatowych cech, które przemawiają za potrzebą tworzenia wciąż nowych rozwiązań praktycznych, intensyfikujących tę gałąź gospodarki. Niska waga, przy stosunkowo wysokiej wartości produktów, trwałość oraz zachowanie przez długi 7 czas pełni własności fizykochemicznych, łatwość przechowywania " poręczność w trakcie transportu to podstawowe cechy charakteryzujące produkty pszczele. wyższy niż przychody ze sprzedaży uzyskanego w tym samym czasie miodu/wosku i innych produktów pszczdich. 71 W latach 1983-1988 ma'>owe występowanic wirusa czcrwiu uśmierciło w llimaehal Pradesh od 90 do 95% rodzin".I. ceramI. Po zakończeniu pełncgo cyklu rozwojowego wirusa kolonie są obecnie zdrowe i intensywnie rozmnażanc. Ich liczba wciąż jeszczc nie jest przywrócona. Co ciekawe. obszary wysokogórskie pozostały wolne od choroby. n Obliczenia dokonane \v roku 1987 (I USD = ok. 20 rupii). Takic porównanic traci sens. jeśli rozpatrujemy gospodarkę na terenach powyżt<i I 800 m n.p.m. (Verma. 1990. s. 71). Od tej umowncj granicy A. me/lijera spisuje się znacznie mniej wydajnic. a IV skrajnych przypadkach nie przeżywa. 7, Kolejność cech według .Iodha. 1989, s. 32 .. ,ł.atwość przcchowywaniu" jest dyskusyjna. Wszystkie produkty pszczcle wymagają znacznych nakładów technologicznych. hy móc jc należycie przechowywać. Silnie chłoną zapachy zewnętrzne. muszą hyc pozyskiwane i przechowy- �173 Pomimo funkcjonowania wielu projektów (w tym i międzynarodowych), mających na celu unowocześnienie pszczelarstwa, także na obszarach wysokogórskich7.\ przyjęte rozwiązania nie przyniosły znaczących efektów. Wiąże się to z wyjątkowo silną niechęcią górali wobec nowinek. Pozostają wierni tradycyjnemu umiejscawianiu uli (w ścianach budynków) i dawnym konstrukcjom. Powszechne i obserwowalne zjawisko początkowej nieufności wobec nowych rozwiązal1 na omawianym obszarze nie przeminęło. Przede wszystkim z tego powodu, iż proponowane konstrukcje nie sprawdzają się w surowych warun75 kach . Trudno także ustalić jak poważną rolę odgrywają w owym oporze wierzenia. Rodzina pszczela jest dla tradycjonalistów widomym znakiem stałej 7 opieki Laxmi a nawet Wisznu />. Ule, tradycyjne w formie i umiejscowieniu, są dla nich stałym (domyślnie - bezpiecznym) elementem krajobrazu. Analiza ekonomiki stanu każe oczekiwać stałego wzrostu znaczenia pszczelarstwa. Wierzę, że możliwe jest nawet wynajmowanie przez sadowników gospodarzących w wysokogórskich dolinach rodzin pszczelich z zewnątrz. Moim zdaniem będzie się to odbywało równolegle do hodowli miejscowej, prowadzonej w konstrukcjach tradycyjnych. Spektakularne sukcesy poszczególnych hodowcówn winny być przykładem godnym naśladowania. Dla większości pasiecznictwo pozostanie jednak wyłącznie dodatkowym zajęciem. Stopiel'! jego znaczenia będzie, szczególnie dla nowicjuszy, ograniczony do kwoty pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży miodu i wosku. Potrzebne są rozwiązania promujące rzetelną wiedzę pszczelarską, by zmienić obecny stan rzeczy. N ieefektywne są realizacje projektów związanych z podniesieniem statusu indyjskich kobiet, poprzez zainteresowanie ich hodowlą pszczół. Według twórców tych projektów pasiecznictwo przydomowe miałoby być jednym z pożądanych rozwiązań wspomagających ludność wiejSką78. Ilane z zachowanicm zasad higieny trudnych do utrzymania II Indiach, a z pewnością tinansochlonnvch. 7. U'wagi czynilt na podstawie badań własnych w dystrykcie Kinnaur (Ilimachal Pradesh). czo;:ści pogranicza dystryktów KangralMandi (Ilimachal Pradesh). 75 Ule nowoC/csne są zbyt zimne. SZCl.ególowa polemika na ten tcmat wykracza poza przyjęte ram) tcgo artykułu. 7(, Wątek wymagający dalszych studiów. Wydaj c silt jednak. że stałość miejsca ula nie jest bez znaczenia. 77 Wywiady przcprowadzonc na pograniczu Himachalu i Pendżabu dowodzą, iż można z wielkotowarowcgo pasiecznictwa uczynić w indyjskich warunkach jedyne źródło dochodu dla widu rodzin. Wiążc się to jednak z założeniem bazy. wywózkami sezonowymi do np. Kaszmiru, rezygnacją z hodowli ..I. CI'I'(II/(/ na rzecz A. melltfera i ogromną desperacją IV okresie przeobrażania gospodarstwa domO\lcgo. JR Podobne projekty realizujc także [eIMOD (International Centre for Intcgratcd Mountain [kvdopment) dla Ncpalu (okolice Jumli. Dolpo). Przy generalnie chwalebnej idei działania te natrafiają na latwc do przcwidzenia trudności. NajcZl;ściej prowadzone są przez specjalistów ds. pszczelarstwa i nic wc wspólpracy z antropologami kultury. Negatywne następstwa realizacji tych proj~kt(l\v mogił być nader tragiczne dla funkcjonowania tradycyinych systcmów rodzinnych. �174 Zdaniem autora ninieJszego artykułu hodowla Apis cerana jest jednym z najbardziej tradycyjnych zajęć dodatkowych ludności Himachal Pradesh. Jak wspomniałem, wprowadzanie na teren stanu nowoczesnych uli przebiega równolegle z powstawaniem konstrukcji tradycyjnych. W dystrybucji nowoczesnych uli mikrośrodowiska górskie są upośledzone. Istniejące agendy rządowe ds. pszczelarstwa, subsydia rządowe, kursy pszczelarskie, działalność KVIC79, pomoc międzynarodowa itp., nie są skuteczne w wywoływaniu pozytywnych zmian na obszarach plemiennych (tzw. tribal areas). Przyczyn głównych upatruję w korupcji urzędników i traktowaniu przez nich członków "grup plemiennych" jako obywateli niższej kategorii, których problemy w praktyce nie są uznawane za istotne. Pszczelarstwo na terenie stanu Himachal Pradesh wciąż potrzebuje nowych rozwiązań gospodarczych. By je z powodzeniem wprowadzić z minimalną szkodą dla ludzi i ich środowiska, uważam za niezbędne przeprowadzenie dalszych, rozbudowanych badań etnologicznych. Podobnie jak w wielu innych dziedzinach gospodarki, chęć szybkiego zwiększenia bieżącej zyskowności nie idzie w parze z ochroną środowiska naturalnego i zapewnieniem możliwości rozwojowych przyszłym pokoleniom. W przypadku specyficznej kwestii pszczelarstwa problem jest jeszcze bardziej złożony. Ta dziedzina ma odniesienia znacznie wykraczające poza ramy jakkolwiek rozumianej gospodarki. Myślę, że wprowadzenie na wysokogórskie tereny nowoczesnych konstrukcji ulowych nie zmieni w najbliższym czasie obecnej sytuacji kulturowej i gospodarczej. Istniejące ule ramkowe nie są w sposób dostateczny przystosowane do eksploatacji w wysokich górach. Konieczne zmiany dostosowawcze zabiorą jeszcze naukowcom wiele lat. BIBLIOGRAFIA Balokhra J. M. 1995 Himachal Wonderland. H.G. Publications. Delhi. Bornus i in.(red.) 1989 En(~vklopedia ps=:c=:elarska.PWRiL. Warszawa. Crane E. 1983 The Archeology of Beekeeping. Duckworth. London. Dictionwy. " 1993 DictionGly of Beekeeping Terms. ICIMOD. Kathmandu. Harrer H. 1953 Seven years in Tibet. Harper Collins Pub!.. Delhi. Jain S. K. 1996 .lvfedicinal Plants. National Book Trust. Delhi. Joshi M. A.. Divan V. V.. Suryanarayana M. C. 1980 Bees and Honey in Ancient India. w: Second International Conf'erence on Apiculture in Tropical C/imates. Indian Agricultural Research Institute. Delhi. 79 Khadi and Village Industries Commission. pszczelarstwa i handlem artykułami pozysku. Organizacja ta zajmuje się m.in. rozwojem �175 Joshi T. R. 1989 .4 DictionaJY of the Pahari Dialects. A Grammar & DictionO/y of Kanwari, Himachal Academy of Arts, Culture and Languages, Shimla. Kallapur S. K. 1950 An Crperiment in The Collection of Wild Honey, .,The Indian Bee Journal" 9110, s. 122-124. Kaul G. D. Developmem o/Beekeepingfor improving Crop Productivity in Eighth Plan (19921992 1997). Ministry of Agriculture. Delhi. Krishnamurty T. 1993 lv/inor Forest Products oflndia, Oxford&IBH Publ. Co.PvLLtd., New Delhi. I.eksykon:>ymboli 1992 I.ek.;ykon ,symboli, red. Marianne Oesterreicher-Mollwo, ROK. Warszawa. 'vlattu V. K. Scope and Strotegies for Apicultural Development in Himachal Pradesh, w: Honey1989 bees in Mountain Agriculture. L.R. Verma (cd.), Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. Michener Ch. D. 1974 The _,,'ocialBehavior o/the Bees. Harvard Univ. Press., Cambridge, Morse R. A, Laigo F. M. 1969 .·/pis dorsata in the Philippines, Philippine Association of Entomologists, Inc. 'vluttoo R.N. Hygienic Metho,} uf Honey ('ollection Fam Wild Bee Colonie; in the Forest, ..In1946 dian lice Journal" 5/6. s. 79-80. :--Jt:giS. S. Himachal Pradesh - The Land and People, Indus, Delhi. 1993 Prakash O. Food and Drink.;' in Ancient India, Delhi. 1961 Rigveda Rlgveda. transl. O'Flaherty W. D., Penguin Books India, Delhi. 1994 Ruttner F, 1987 Biogeography and T(Lronomy of Honeybees, Springer Verlag, Berlin. Soman A. G .. Kshirsagar K. K. 1991 PreliminOl:v Survey on the Rockbel' (Ąpis dordata F.) and Some Observations on the haditional ,Hethods 0/ Honey Hunting, ..The Indian Bee Journal" 53( 1-4). s. 17-22. Thompson C. R. 1940 Handling Apis Dorsata, "The Indian Bee Journal"' 10. 1940, s. 122-124. 1941 Co/lectirJll of Wild Honey, ..The Indian Bee Journal" 3/4, 1941, s. 28-30. Tropical.. 1986 Tropical and Sub-tropical Apiculture. "F AO Agricultural Services Bulletin" vol. 68. Rome. FAO UN, Valli L Summers D. 1988 Honey Hunters of Nepal, "National Geographic" 1111988. vo1.174, no, 5, s. 660671. Verma L. R. 1990 Beekeeping in Integrated Atountain Development, Oxford&IBH Pub I. Co.PvLLtd., New Delhi. �176 Rafał Beszterda APIARIAN CULTURE AND ITS ROLE IN 'II IE ECONOMY OF AN INDIAN STATE OF HIMACI lAL PRADESI I (Summary) Apiculture has been discussed in Polish dhnographie literature numy times. So far, however. the literature has bcen focused on only one species trom the ,,'pis family (..Ipis melli/era). In this paper, in eontrasl. at attcmpt has been made to take into account various species occurring in the area of Himachal Pradesh. This is a very unique rcgion. where Ii.lur dilkrent species of bees occur: the Giant bee (Apis dorsa/a). thc Little bee ("'pis F/orf!(l). the Indian bee (Apis c'erana). and the Honey bee (Apis mellijera). the last being an introduced species. Only the last two species can be cultivated. while the funner two can live only in natural conditions. For each of the species mentioned, specific apicultural technologies were developed. Apicultural tradition in the state of Himachal Pradesh encompasses both cultivation and honey and other honey-by-products harvesting from bee species naturally occurring in India (except Apis mell ijem). Contemporary trends in bee development are primarily fi)cused on spreading the cultivation of Apis mellijera. Another objective in this field is standardization nf bee-hive construction 11: spreading hivc boxes. On the basis of field studies and close reading of literature I have come to the conclusion that such a dircction of development is not optimum jill' Ilimachal Pradesh. In the mountainous conditions ofthis state. it is the .:Ipis cerana that is Ihe best adjusted species. In my opinion cultivation of the Indian bee (Apis cl!rono) is one of Ihe mo si traditional extra occupations of the people of Himachal Pradesh. Thcrcl(lrc along the introduction of modern beehives in this area traditional constructions arc manuj~lCtured. hives among lhe local people is underprivileged. apiculture apprenticeship, etc .. are not e1Tective areas. Hence distribution The apicultun: state agcncies. in triggering positiw changes of modern bee statc subsidies. in those tribal � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e498448d2eed14217f8cd61dfe9f611.pdf d4ae558efcdd84347623898c17a4dfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource obrzędy przejścia inicjacja Aborygeni australijscy - Australia - Arnhem Land Aborygeni australijscy - mitologie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2073 Title A name given to the resource Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzedów ludu Murngin z Ziemi Arnhema / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.133-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83, 1999 JOLANTA KOWAI.SKA Instytut Archeologii i t-:!nologii PAN \\' arsza\\ a RUCHOWE DESYGNATY TRANSFORMACJI OSOBY INICJOWANEJ W CYKLU OBRZĘDÓW lUDU MURNGIN Z ZIEMI ARNHEMA Przedmiotem mego zainteresowania jest symbolika niewerbalnego przekazu zawartego w różnydl formach zachowań zrytuaiizowanych, a więc to, co o kulturze i cziowieku mówi ruch jego ciała, oraz sytuacje kulturowe, w których ów ,język" znąjduje zastosowanie (Kowalska, 1991; 1995). Do popularyzacji tych zagadnień przyczyniły sit;: zwłaszcza prace Desmonda Morrisa przybliżone szerokiej publiczności w serialu BBC Zwierzę zwane człowiekiem i w cyklu publikacji (1974, 1997a. 1997b, 1997c). Mniej znane. poza środowiskiem naukowym, są badania poświęcone komunikowaniu niewerbalnemu, prowadzone od ponad trzydziestu lat w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, jak również stanowiące przedmiot nieco później wyodrębnionych subdyscyplin antropologii - antropologii tańca i ciała. Nie miejsce tu na ich szersze omówienie, zainteresowanych odsyłam do informacji zawartych w moich wcześniejszych pracach (Kowalska, ł 995, s. 26-36; 1999). W pierwszej z nich, poświęconej całościom ruchowo-symbolicznym w mitach i obrzędach, wykorzystałam m. in. unikatowe materiały W. Lloyda Warbera (1937) dotyczące ludu Murngin z Ziemi Arnhema. Podstawą wierzeń Murngin jest mit sióstr Wawilak. , ajważniejszymi są obrzędy wywodzące się z tego mitu Djungguan, Gunabihi, LJlmark i MarindelIa służące inicjacji młodzieży męskiej i nabywaniu przez mężczyzn uprawnień do kolejnych stopni prestiżu. Współzależność mitu sióstr Wawilak i czterech związanych z nim obrzędów Warner określa mianem ,-konstelacji mitu Wawilak". Zaznacza przy tym, że treści mitu stanowią stahl wartość obecną w świadomości Mumgin w każdej sytuacji, normującą nie tylko ich obrzędy, ale i życie codzienne. We wspomnianej pracy zawarłam analizę przekładu treści mitu na język obrzędu jedynie w odniesieniu do Gunabibi. Miało to uzasadnienie; w logice prowadzonego w niej wykładu. pozostawiło jednak niedosyt towarzyszący zwykle świadomości, iż frapującą nas skoJlczoną kompozycję mieliśmy możność przedstawić jedynie we fragmencie. W obecnym artykule zostaną uwzględnione wszystkie elementy ..konstelacji". Historia sióstr Wawilak Mit sióstr Wawilak składa się z trzech epizodów: przybycia dwóch kobiet "z głębi południa'", nieświadomej profanacji przez jedną z nich świętego rozlewiska Pytona, a w następstwie zagłady ich obu, oraz zdobycia przez ludzi se- �134 kretnej wiedzy na temat rytuałów, których celebrowanie miało zapewnić bezpieczną i sytą egzystencję. A oto treść m itu I : "Zdarzyło się to w czasie Bamun", gdy żyli tu ludzie Wongcw" a ludzie współcześni jeszcze się nie pojawili. Wszystko było odmienne (niż obecnie). Zwierzęta były jak ludzie! Dwie siostry Wawilak przybyły z daleka. Wędrowały z głębi południa nad Morze Arafura. Przybyły z krainy Kardao Kardao, która jest klanowym terytorium połowy dua4. Przybyły z ziemi ludzi Wawilak, bowiem Kardao Kardao należy do nich. Wirkul5 była brzemienna. Gungmun6 niosła swe dziecko w kołysce z łyka. Był to chłopiec. Kobiety niosły ze sobą włócznie o kamiennych grotach, puch sokoła i dziką bawełnę. Po drodze upolowały iguanę, oposa i bandicota, by mieć się czym pożywić. Zebrały także nieco dzikiego jamu. Zabijając zwierzęta nadawały im imiona, które noszą do dziś; podobnie stało się z zebranym przez nie jamem. Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, jakie mamy obecnie w kraju Murngin. Do każdego stworzenia, które zabijały, i rośliny, którą zbierały, mówiły: «W przyszłości będziesz IJwraiin\>. Kobiety rozpoczynając podróż mówiły w języku djuan, później rainbarango, djinba, wawilak, na kOllcu zaś liaaJaomir. Nadawały nazwy krainom, które przemierzały. W kraju Wawilak współżyły z mężczyzl~all1i Wongar Wawilak. Mężczyźni ci należeli do połowy dua. podobnie jak kobiety, i to, że ze sobą współżyli, było bardzo złe" (Warner, 1937, s. 250-251). Siostry zatrzymały się w swej podróży. Młodsza z nich, brzemienna, powiła dziecko. Starsza zebrała więcej żywności i wyruszyły w dalszą drogę w kierunku morza. Dopóki przemierzały terytoria Wawilak, zatrzymywały się w wielu miejscach i nadawały im nazwy. Później, gdy wyszły poza obręb ziem Wawilak, szły już bez spoczynku, aż dotarły do wodnej jamy. wielkiej Mirrirminy. w kraju klanu Liaalaomir. Znajdowała się ona u podnóża źródła głębokich podziemnych wód, w których żył Yurlunggur, wielki miedziany pytans. Starsza I Warner relacjonuje treść tego mitu obszernie i bardzo szczegółowo (1937. s. 250-259). Poniższa jego prezentacja stanowi wcrsję nic tylc skróconą. co skondcnsowaną. jednakże początkowy fragment przytaczam in extenso pragnąc przybliżyć ezytclnikowi .. klimat'· rzeczywistości. w której na krótko - tak On jak i ja - będziemy gościli. 2 SamIIn - mityczny okres. w którym wedlc wierzcll Murngin duchy totemów i przodków ludzi zamieszkiwali na ziemi (Tam:':e. s. 566). 3 Wongar - generalnie jesl to nazwa nadawana przez Murngin islolom tOlemicznym. Ludzie i zwierzęta Wongar są - odpowiednio - totemicznymi przodkami ludzi lub totemicznymi zwierzętami (Tam:':e. s. 568). 4 Polowa - grupa krewniacza. \\ której pochodzenie dzicdziezonc hylo II linii męskiej. 7.onek musiał pochodzić z drugiej polowy. Wszystkie klany dziclily się na polowy , Wirkll/- młoda kobieta. która jeszcze nic miała dzicei (Talil:':e. s. 568). 6 Gllngmlll1 - kobieta. ni"' (Tam:':e, s. 567). która ur~dzila dziecko. Na/wa la tlumaclllna AIaraiin. święty. duchowy. pcłen mocy. tabu. Nickiedy (Tam:':e. s. 567). 8 l"urlunggur - pylon-totem. Starszy brat sióstr Wawilak. \ndi i Wiclki Ojciec (Tam:':e, s. 567). 7 lcrmin jesl takic jako lcn używany Mal- dlla i viritja. ..dawczy- jcsljako syno- nim totemu Innc na/wy: Muit. (Junabibi. Bapa �135 z kobiet rozpaliła ogierl i zabrała się do przygotowania posiłku ze zgromadzonych podczas podróży produktów. Umościła też posłanie dla młodszej i jej nowonarodzonego dziecka. Rzekła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Zapamiętajmy to stwierdzenie. W czasie gdy GlIngmun krzątała się, zwierzęta i rośliny, które piekła, wyskoczyły z ognia. Picrwszy uczynił to krab, za nim poszły pozostałe. Bulwy jam li umknęły przybierając ludzką postać; podobnie iguany, jaszczurki, darpa, węże ovarku. skalny pyton, mewy, orły morskie i krokodyle. Uciekając, zwierzęta i rośliny kierowały się do jamy wodnej Mirrirminy, wskakiwały do niej, ..tego źródła Djungguan i Gunabibi", po czym pogrążały się w otchłaniach ,.niewyczerpanych :l.ródeł klanów". Starsza siostra, zbierając korę i łyko na posłanie dla młodszej, splamiła wodę źródła krwią menstruacyjną. która spłynęła do dna, gdzie żył Yurlunggur. Pyton uniósł się i węsząc za odorem krwi wysunął głowę nad powierzchnię jamy wodnej. Wypluł w powietrze wodę, którą miał w paszczy, i z wody tej powstała chmura. Yurlunggur dźwignął się, a w miarę. jak się podnosił, wzbierały wody Mirrirminy. Pyton dostrzegłszy kobiety i ich dzieci zasyczał i wezwał deszcz. Nad obozowisko sióstr Wawilak nadciągnęła chmura. Kobiety nie wiedziały, skąd się wzięła. ponieważ nie dostrzegły Pytona. Szybko wybudowały szałas, by schronić się przed deszczem. i zasnęły, ale obudziła je narastająca ulewa. Starsza siostra domyśliła się, że to Yurlunggur zbliża się, by je pożreć. Próbowała powstrzymać go uderzając w ziemię kopaczką do jamu i śpiewając: "Yur1unggurze, nie przychodź by nas pożreć. Jesteśmy dobre i czyste". Tańczyła przy tym wokół szałasu, a młodsza siostra, która pozostała ukryta w jego wnętrzu, śpiewała razcm 7. nią. Pyton wezwał wszystkie węże, te zaś przybyły i - niewidoczne dla kobiet w panujących dookoła ciemnościach - otoczyły je. Siostry Wawilak śpiewały początk.owo święte pieśni Gunabibi, później Djungguan - wszystko na próżno, deszcz padał niepowstrzymanie. Zdesperowane zaśpiewały pieśni o wielkiej świętości i mocy należące do mężczyzn, a wówczas Pyton pożarł kobiety i ich synów, po czym położył się i czekał na wschód słońca. O świcie odpełzł od źródła, uniósł się i stanął na ogonie. Gdy przyjął pozycję pionową wezbrały wody podziemne i zalały powierzchnię ziemi tak, że nie było widać najwyższych drzew ponieważ Yurlunggur w swym ogromie przewyższał je. Trwając w tej pozycji wyśpiewał pieśni należące do ceremonii MarindelIa, Djungguan, Gunabibi i Ulmark. Odbył następnie rozmowę z wężami należącymi do klanu duo. ustanawiając ich totemy i emblematy. Powiał monsun z południowego wschodu, Yurlunggur zaryczał i osunął się na ziemię całym swym ogromnym ciężarem, tworząc plac do ceremonii Djungguan. Opadły wody pokrywające ziemię. 'a Pyton leżal i rozmyślał. Był przekonany, że kobiety i dzieci uwięzione \\ jego wnc;trzu zmarły, wypluł je więc. Wąż z wyspy Wessel był bardzo wzburzony, gdy przekonał się, że Pyton pożarł swe siostry i ich potomstwo. Powiedział: "Zrobiłeś straszną rzecz". �136 Yurlunggur wrócił do swej wodnej jamy, ale głowę trzymał na powierzchni wody, by móc śledzić, co dzieje się dookoła. Z glębi źródła wypłynęła czuringa i ułożyła się przed nim. Grala sama, choć nikt jej nie dotykał. Dźwięk jej dotarł do kobiet i dzieci, lecz mimo to nadal leżały nieporuszone, dopiero ukąszenia zielonych mrówek sprawiły, że siostry poderwały się z ziemi. Pyton ujrzawszy to, i wezwawszy wszystkie węże, ogłuszył swe ofiary, po czym je pożarł i ponownie przyjął pozycję pionową. "Co zjadłeś?" - zapytał go wąż z klanu Mandelpui. "Bandicota" - sklamał Pyton. "To nie może być prawda" - zareplikował Mandelpui. -"Zjadłem dwie kobiety z połowy dua i dwóch chłopców z połowy yiritjG" - wyznał Pyton i po raz drugi osunął się na ziemię, tworząc tym razem place taneczne do ceremonii Gunabibi i Ulmark. Wpełzł następnie do źródła i powędrował podziemnymi wodami do krainy Wawilak, ponieważ chciał zanieść kobiety i dzieci w ich ojczyste strony. Na miejscu jednak wypluł jedynie kobiety; zmienił je w kamienie i pozostawił tam na wieczne czasy. Chłopców zatrzymał w swym wnętrzu, bowiem oni byli z połowy yiritja, a on z połowy dUG. Podczaś gdy opisane wydarzenia rozgrywały się w kraju Liaalaomir, dwaj mężczyźni WongGr Wawilak usłyszeli straszliwy dźwięk wężowego głosu, ujrzeli błyskawice i poczuli wilgoć deszczu. Poszli śladem kobiet, zabrało im to wiele dni i nocy, aż na koniec trafili na ślad węża. Byli pewni, że kobietom przydarzyło się coś złego. Dotarli do Mirrinniny i na jej brzegu znaleźli mnóstwo mrówek. Odkryli także ślady węża, a ponieważ w źródle woda błyszczała jak tęcza, doszli do przekonania, że tu właśnie wąż ukrył się. Weszli głębiej w zarośla i ujrzeli place do tallca, powstałe, gdy Yurlunggur dwakroć osuwał się na ziemię. Rozejrzawszy się ostrożnie, znaleźli krew kobiet i dzieci. Zebrali ją. po czym wrócili na teren placów taJka. Zbudowali tam szałas wyobrażający ogon węża, zebrali pióra sokoła, dziką bawełnę i skonstruowali czuringę. Tymczasem zapadła noc i mężczyźni udali się na spoczynek. Przyśniły się im dwie kobiety Wawilak śpiewające i tailczące, jak to czyniły, kiedy usiłowały powstrzymać Pytona. Siostry przybyły do śpiących jako duchy, nauczyły ich pieśni, tailców i sposobu celebrowania ceremonii Djungguan, Gunabibi, Ulmark i MarindelIa. Rzekły do mężczyzn: "Ofiarowujemy wam ten sen ( ... ). Nie wolno wam go zapomnieć ( ... ). Musicie talkzyć to wszystko, co widziałyśmy i nazwałyśmy w czasie podróży i co umknęło nam do źródła" (Warner, 1937, s.259). Mężczyźni wykonali po raz pierwszy wszystkie tailce i ceremonie w miejscu noclegu, po czym wrócili do swego kraju. Obrzędy konstelacji mitu Wawilak W micie zostało ludziom nakazane, by w obrzędach należących do "konstelacji mitu Wawilak" powtarzali historię wędrówki i przeżyć dwóch sióstr. Każdy z tych obrzędów, wywodząc się z mitu, odwoływał się do nieco innych jego aspektów. Djungguan, ustanowiony przez Yurlunggura jako pierwszy, był międzyklanową uroczystością, w czasie której dokonywano obrzezania starszych �137 chłopców. Gunabibi i Ulmark wyśpiewane i ukonstytuowane później niż Djungguan, były - odpowiednio - pierwszym i ostatnim etapem inicjacji. MarindelIa. stanowiący krótszą wersję Djungguan, był celebrowany jedynie wówczas, gdy zdaniem starszyzny nie można było zwlekać z obrzezaniem chłopców do nadejścia kolejnej pory suchej, zwyczajowego czasu wszelkich obrzędów z uwagi na dostatek żywności i - po wypaleniu traw - mniejszą uciążliwość podróży. Na czas trwania obrzędów przestrzell była ściśle waloryzowana. Zakładano obozowisko kobiet. w którym mogli przebywać wszyscy uczestnicy uroczystości oraz obóz mężczyzn stanowiący ekskluzywny obszar wtajemniczeń, niedostępny dla kobiet i nieinicjowanych chłopców. Pierwsze z nich kwalifikowano jako ,.z~wnętrZl1y" świat codzienności. Wedle pojęć Murngin "zewnętrzny" znaczy także 'głębszy, bardziej tajemniczy, pełniejszy', Miejsce drugie klasyfikowano jako "wewnętrzny" obszar totemu, Gwwbib/ Obrzęd ten trwał od dwóch do kilku miesięcy, ale mógł przeciągnąć się na\'et do dwóch lat. Organizował go zawsze klan Liaalaomir, czyli ten na którego ziemiach miała znajdować się mityczna siedziba Pytona. Rolę mistrza ceremonii pełnił młodszy brat wodza klanu 10, Poza fazami, które wymagały wspólnego działania, grupy kobiet i mężczyzn były odseparowane, Początek Gunabibi (akt I) wyznaczało wskazanie przez mistrza ceremonii grupy c,hłopców, którzy mieli być poddani inicjacji i przygotowanie czuring. W obozie kobiet śpiewano klanowe pieśni ganna'l i tańczono przy ich wtórze przez wiele wieczorów, do czasu aż zgromadzili się wszyscy spodziewani uczestnicy. Gdy to nastąpiło (akt ł/), na znak mistrza ceremonii, mężczyźni, kobiety i dzieci łączyli się w jedną grupę intonując pieśń gunabibi (jest to jeden z przydomków Pytona, por. przypis 8). Mężczyźni z połowy dua ukryci w pobliskich zaroślach obracali czuringi wydobywając specyficzny, basowy dźwięk identyfikowany jako głos Pytona. Uważano, że to Yurlunggur woła chłopców, którzy mają być inicjowani. Odpowiedzią były okrzyki, najpierw mężczyzny kierującego obozem, a po nim chóru kobiet. Ów szczególny duet kobiet i czuring, ilekroć występował w obrzędzie, symbolizował reakcję przestraszonych ') Na [ćmat (junabibi I.ob.: ióm::l'. W syslLmie pokrewieństwa Murngin braćmi S'l dla siebie mężczyźni będący dziećmi jedne~() malżcńst\va. synami jednego mężczyzny i dwóch różnych kobiet. mający wspólną matkę : różnych ojców. któr/.y S'\ hraćmi. hędący synami dwóch mężcl.yzn, którzy są braćmi i dwóch ,obie\. które są siostrami. należ'l do jednego klanu i tego samego plemienia. należą do bliskiego ,lanu. są członkami mniej hliskieh klanów i plemion (Tam::e, s. 60). II Totem~ ludu Murngin dzielone są na dwie klasy, wyższą i niższą. Należące do klasy wyż;Lej. bardziej ś\\ięte. okrcślane są jako ranga. należącc do kategorii niższej noszą nazwę gOrilla. \nalogicl.t1ie klasyfikowane są embkmaty, pieśni. tańce a nawet wątki mitologiczne. Pieśni talico: należące do kato:gorii garn/({ wykonywano 1"0: wspólnym obozie i mogly w tym uczestni:zyć kobiet). rodczas gd~ ranga. przynakżne ceremonialnemu obozowi m<;żczyzn, były dla nich licdozwolone (Warner. 11)37. s. 5(7). li) �138 bohaterek mitu, pragnących powstrzymać Pytona przed ich pożarciem. Kiedy "dyskurs" dobiegał kOl1ca, dwaj inni mężczyźni z polowy yirilju, zwani wężami yirilju, pełniący funkcję posłal1ców wszystkich zebranych ora7 instruktorów i strażników inicjowanych, zabierali swych podopiccznych do "wewnętrznego" obozu mężczyzn. Od tego momentu chłopców obowiązywał zakaz wszelkich kontaktów z kobietami. Rankiem mężczyźni odchodzili ze wspólnego obozowiska do miejsca, gdzie odbywały się ich ekskluzywne rytuały, podczas których chlopcy pozostawali biernymi widzami. Następował trzeci akt obrzędu, określony przez Warnera "sercem ceremonii Gunabibi'·. Składały się naIl: pieśni, tallce, w których podczas kolejnych dni wyobrażano zwierzęta, rośliny i istoty mityczne występujące w micie, ,.dialog" dźwięku czuringi i okrzyków kobiet (pozostających w swoim obozie), taniec walczących wojowników, a wreszcie pieśll, w której wyliczano nazwy zwierząt, istot mitycznych i określenie pary ludzi łączone refrenem: "samiec, sąmica, jajka". Późnym wieczorem i nocą wykonywano jeszcze taniec oposa, charakteryzujący się silnymi akcentami erotycznymi. Tę całość kinetyczno-dźwiękową powtarzano w identycznej fonnie rano i wieczorem, w ciągu kolejnych dni obrzędu. Koniec trzeciego aktu ceremonii musiał przypadać w porze nowiu księżyca. Wykonywany był wówczas taniec Muita - czyli mitycznego Pytona Y urlunggura. W przekonaniu ludu Murngin tallce tej części ceremonii stanowiły ,.relację" o podróży sióstr Wawilak na północ kraju oraz nadawaniu przez nie nazw z\vierzętom i roślinom. Mówić też miały o "winie" kobiet. które współżyjąc z mężczyznami z tej samej co one połowy i kalając święte rozlewisko Pytona spowodowały, że wszystkie istoty żyjące zyskały pleć. W akcie czwartym mężczyźni, zaopatrzywszy się w pochodnie, wyruszali tallcząc w kierunku wspólnego obozowiska. Od strony przcciwncj nadchodziły kobiety pod przewodnictwem starca i w połowie drogi zasiadały w zwartej grupie o kształcie koła, przykrywając się matami. Dwie stare kobiety krążyły wokół pozostałych, uderzając w ziemię kopaczkami do jalllu i udzielając pouczeil na temat tabu pokarmowych, a wraz z nad~jścielll mc,:żczyzn zawodząc: "Przyjdź i zatrzymaj się tam!/ Zatrzymaj się tam. Nie poteraj [nas]. / Uwolnij nas od choroby. Od choroby krwi. / Będziemy dobrze żyły. Bc,:dziemy zdrowe". Mężczyźni, wraz z którymi przybywali dwaj "węże virilju" - opiekunowie i strażnicy incjowanych - wznosiliii okrzyk (kobiety odpowiadały nail jak na dźwięk czuringi), tailczyli wokół kobiet. po czym otrzymawszy podarki, odchodzili. W tym 'przypadku interpretacja własnych działaI1 przez wykonawców była następująca. Początkowo "węże yirilja" są siostrami Wawilak, poźniej, jak wszyscy mężczyźni, symbolizują węże. Stare kobicty to dwic siostry starające się wypłoszyć Pytona. Nadejście mężczyzn i ich taniec wokół grupy kobiet wyobrażać miał przybycie węży na wezwanie Yurlunggura. W kolejnej, piątej fazie obrzędu, trwającej około miesiąca. dwie grupy posłów wyruszały kolejno z obozu mężczyzn z misją zaproszenia pozostałych �139 klanów do udziału w Gunabibi. W oczekiwaniu na powrót posłów i przybycie gości powtarzano tallcc trzeciej i czwartej części ceremonii. Tallcom trzeciej, \\ których wyobrażano zwierzęta i rośliny upolowane i zebrane przez siostry Wawilak podczas ich podróży nad Morze Arafura, towarzyszyło działanie parataneczne. Przedstawiano w nim ucieczkę zwierząt i roślin z ogniska i ich skok \\ odmęty Mirrinniny. Po nadejściu gości (akt VI), z nastaniem nowiu księżyca, na terenie obozu mężczyzn wykopywano półkolisty rów nazywany karldjur. Był on "sceną" tallca, gdzie ,.w~żc yirifja", a następnie dwaj inni mężczyźni grający role mężczyzny i kobiety, wyobrażali poszukiwanie się i zespolenie pa/1nerów. Przyłączali si\ do nich zaproszeni na Gunabibi goście, ta/lczący jednak nie w obrębie, lecz wokół rowu. Pojawienie się solisty - "błękitnej jaszczurki", który wpełzał do karldjur, kOllczylo tę część ceremonii. Murngin asocjowali opisane działania z mitycznym epizodem snu sióstr Wawilak, zanim zostały pożarte przez Pytona. W tym samym czasie (akt VII) mężczyźni z połowy yiri~ja, w miejscu wydzielonym na terenie obozu "wewnętrznego" wykonywali yermerlindi. Były to pale długości czterech i pół metra, pokryte korą oraz ornamentem z krwi ludzkiej i ptasiego puchu lub dzikiej bawełny. Uważano je za inkarnacje Pytona. \1ówiono: ,,0, tak! To prawdziwi WOlIgar". Późnym wieczorem inicjowanych sytuowano w miejscu znajdującym się wewnątrz luku, jaki tworzył karldjur. "Węże yiritjo" i przywódcy połowy dua ..namaszczali'· swym potem powieki inicjowanych. Następował po tym taniec pary treTnisi i na plac wkraczała duża grupa mężczyzn wyobrażających oposy. Tal1czyli oni poruszając się wokół karldjur, zasypując go częściowo, a następnie wzdłuż prostopadle dOll położonego rowu. Za "oposami" podążali dwaj tancerze wyobrażający siostry Wawilak, zaś jako ostatnia pojawiała się "błękitna jaszczurka", która ponownie wpc/zała do kart((jur. Mistrz ceremonii wznosił o"rzyk: "Gunabibi, Gunabibi!" po czym rów był niemal całkowicie zasypywany. Intonowano pieśll verlllerfilldi i rozpalano ogier't. Mistrz ceremonii z połowy dlla wzywał inicjowanych polecając im: "Patrzcie! Baczcie, co widzicie! Bapa Indi (jeden z przydomków Pytona, por. przypis 7) wynurza się z wody". Wnoszono ycrlller!im/i, inicjowani zaś byli pouczani przez starego mężczyznę, że są to prawdziwc pytony, ponieważ jest w nich duch Muit i są bardzo groźne. Zal\azywano inicjowanym zdradzenia czegokolwiek z tego, co widzieli, kobietom i chłopcom przed inicjacją. Następowało działanie zrytual izowane polegające na kilkakrotnym wznoszeniu do pozycji pionowej i upadkach wyobrażeJ't Pytona. Powtarzano je do momentu, gdy ze szczytów pali została zerwana dekoracja z piór. Wówczas verJIli:rfilldi uk/adana w kartdjur, mężczyźni zaś malowali swe ciała krwią i tłuszczem kangura. Kolejny akt Gunabibi (VIII) stanowiła ceremonialna wymiana kobiet, która \\ praktyce była wymianą partnerów, ponieważ prawo wyboru mieli przedsta\\iciele obu pici. Odbywała się ona nocą, a miejscem akcji było w tym przypad"u wspólne "zewnętrzne" obozowisko. Wymianę poprzedzał taniec kobiet wykon)\\any przed grupą siedzących w półkolu mężczyzn. W myśl wierzeJ't Murngin �140 udział w tym rytuale był obowiązkowy dla wszystkich uczestników ceremonii, pod groźbą choroby współmałżonka i własnej. Uważano go za formę oczyszczenia, powiadano: "To oczyszcza wszystkich. To sprawia, że ciała wszystkich będą dobre [tj. zdrowe] do następnej pory suchej". Kolejnego ranka (akt IX), w połowie drogi pomiędzy obozami, wznoszono konstrukcję składającą się z dwóch rozwidlonych gałęzi wbitych pionowo w ziemię, na których umieszczano trzecią, obwieszoną sięgającymi ziemi, drobniejszymi gałązkami. W rozwidleniu pionowych gałęzi siadali dwaj "węże yiritja". Od świtu rozpoczynał się "dyskurs" pomiędzy czuringami a kobietami. Celebranci przyprowadzali inicjowanych do szałasi!, po czym ustawiali ich w szeregu, nakazując chwycić rękami poprzeczną gałąź. Kilku starszych mężczyzn udawało się do głównego obozowiska, by przyprowadzić kobiety i dzieci w nowe miejsce ceremonii. Jak w akcie IV, tak i tu. dwie niewiasty w podeszłym wieku podczas całej drogi uderzały kopaczkami jamu o ziemię i wykrzykiwały tekst-zaklęcie skierowany do Yurlunggura. Kiedy zgromadzili się wszyscy uczestnicy tej fazy ceremonii. mężczyźni. poruszając się w szeregu, wykonywali taniec wokół ini~jowanych chłopców, ich opiekunów oraz kobiet i dzieci, po czym z powrotem rozdzielano się, jednakże mężczyźni nie 'wracali do swego obozu, tylko pozostawali "na granicy". Zasiadali w linii równoległej do dłuższego boku szałasu. inicjowanych umieszczając za sobą, wyciągali do przodu lewe ręce, a chłopcy przepełzali pod nimi. po czym otrzymywali od jednego z "węży yiritja" nieco pożywienia; zwykle był to orzech kokosowy. Nocą powtarzano "duet" kobiet i czuring. Wódz gromadził wówczas inicjowanych na skraju męskiego obozowiska i powtarzany był taniec mężczyzn wokół chłopców. Następnie mężczyźni i ich podopieczni wkraczali razem, tańcząc w szeregu, na teren obozu mężczyzn, czyli "wewnętrzny" obszar totemu. Interpretacja tej części ceremonii przez jej uczestników przedstawia się następująco. Mężczyźni tańczący wokół inicjowanych, "węży yiritja", kobiet i dzieci, jak w akcie łV wyobrażali węże zgromadzone wokół szałasu sióstr Wawilak, na wezwanie Yurlunggura. Dokonywany po ich tańcu podział grupyna oddalające się do głównego obozu kobiety i pozostających na miejscu mężczyzn, symbolizować miał zróżnicowanie istot na ludzi stanowiących pożywienie węży i węże. Działanie polegające na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi lewymi rękami mężczyzn stanowiło przetworzenie końcowego epizodu mitu, gdzie powiedziane jest, że Yurlunggur zatrzymał w swym wnętrzu synów sióstr Wawilak. W Gunabibi inicjowani zyskiwali status siostrzeńcó\\ Pytona bowiem: "Są oni młodymi wężami biorącymi swe życie z wielkiego". Ceremonię kOllczyły zabiegi puryfikacyjne (akt X). polegające na co najmniej dwukrotnym malowaniu ciał jej uczestników czerwoną ochrą i tłuszczem kangura oraz okadzaniu. Ze szczególną starannością stosowano je wobec osób. które brały udział w Gunabibi po raz pierwszy. Oczyszczenie uważano za zabieg konieczny, gwarantujący zachowanie zdrowia i uniknięcie zranienia przez któreś ze zwierząt występujących w ceremonii. Murngin żywili przekonanie, że: �141 "Po następnym deszczu człowiek zobaczy wiele emu, kangurów i zwierząt wszelkich gatunków. Powie: «Słowo daję, dobrze śpiewaliśmy podczas Gunabibi!»". Przyjrzyjmy się teraz kolejnej fazie transformacji "młodych węży". . p DJlmgguan Prez~ntując treści mitu sióstr Wawilak podkreśliłam zdanie wypowiedziane przez starszą z nich: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Jak pamiętamy, kobiety nie zdołały wprowadzić w życie swego zamiaru, bowiem Yurlunggur rozdzielił je z dziećmi. Zanim to jednak uczynił mityczny Pyton - brat kobiet Wawilak i wuj chłopców - ustanowił ceremonię obrzezania, stanowiącą realizację zamysłu starszej z sióstr. Akcja Djungguan nie zawiera relacji treści mitu, jak Gunabibi, ale odwołuje się do niego jako do normy. Treściami konstytutywnymi są oddzielenie kobiet od ich męskiego potomstwa i zawładnięcie przez Pytona chłopcami, którzy stąją się jego własnością. Warner wyróżniał osiem aktów ceremonii. Na wstępie (akt I) konstruowano drewniany instrument dęty, rodzaj trąby, uważany za inkarnację Pytona. Pierwszy jego dźwięk dawał sygnał rozpoczęcia obrzędu. Zazwyczaj inicjowano jednocześnie dwóch chłopców. Ojcowie dzieci proszeni o pozwolenie zwracali się do mistrza ceremonii: "Ofiaruję ci włócznię i moją opaskę z symbolem klanu, jeśli zmienisz mego synka w młodziel1ca (yaoerin)". Chłopcom mówiono: "Wielki Ojciec Wąż zwęszył twój napletek; chce go dostać". Dzieci przerażone uciekały do matek, a te płacząc i lamentując przez pewien czas nie chcialy wydać ich mężczyznom. Ostatecznie jednak chłopcy byli odbierani kobietom i wysyłani w podróż pod opieką męskich powinowatych. Przed wyruszeniem otrzymywali elementy stroju (białe opaski na ramiona i nakrycia głowy), a także byli w specjalny sposób malowani. Dotychczas chodzili nadzy, jak wszyscy nieobrzezani. Podróż trwała od miesiąca do dwóch. Przygotowywani do inicjacji odwiedzali krewnych i członków bliskich klanów, zaprasząjąc ich do wzięcia udziału w uroczystości. Pod nieobecność chłopców i ich opiekunów trwały przygotowania do uroczystości. Djungguan celebrowano w pięciu miejscach. Poza dwoma obozami: głównym i męskim, wyznaczanych we wszystkich obrzędach ludu Murngin, na terenie tego drugiego wyodrębniano także obóz starych mężczyzn usytuowany za zlokalizowanym tu domem totemu, źródło totemu i "ziemię węża do tal1ca". Obóz mężczyzn nazywano m. in. Maraiin Wongo, co można przetłumaczyć jak "miejsce święte". Nie wolno było w nim przebywać kobietom i nieinicjo\\anym chłopcom. Obóz starych mężczyzn określano jako Wongar Dal - tj . ..miejsce najświętsze". Plac do tal1ca miał ksztah trójkąta (zob. ryc. l), ziemia była tu starannie oczyszczona i pokryta liścmi. Linie A i C symbolizowały boki \\ęża i dwie połowy, na które podzielona była społeczność Murngin: duo (A) i viritja (C), punkt B symbolizował odbyt węża, D jego głowę, krąg E był siedziI: Na temat Djul1gguan zob.: {am::f'. �142 bą Y urlunggura. W głównym obozie przygotowywano plac do tańca nazywany wakinu Wonga, D tj. "obozowisko tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]". W centralnym punkcie placu wznoszono lI'orn-gai-(ja, dwa R)\:. I. I)jungguan. Plac laliea \\ oho/ie 1ll<,:.iU)'1Jl pale związane razem, symboli(Warner. 1937. s. 2(5). zujące inicjowanych. Akt drugi rozgrywał się po powrocie chłopców z podróż.y i przybyciu zaproszonych gqści. Kiedy słol1ce zbliżało się ku zachodowi, matki i pozostałe krewne inicjowanych podnosiły lament, że oto tracą na zawsze swych synów (braci. wnuków), rzeczywiście przechodzących całkowicie wc władanie mężczyzn. Po lamencie kobiety wykonywały taniec wokół warn-gai-Ija. Śpiewały: "Mężczyźni, tym taI1cem oddajemy wam nasze dzieci". Mężczyźni zaś brali na plecy chłopców, którzy przyjmowali taką pozycję, jak małe dzieci noszone przez rodziców, i oddalali się z nimi do swego obozu. W ten sam sposób neofici przebywali drogę pomiędzy "miejscem świętym" i "obozowiskiem tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]" w ciągu wszystkich następnych dni obrzędu. W obozie mężczyzn rozpalano ognisko, mężczyźni siadali w kole a chłopcy w jego wnętrzu, po czym wykonywana była sekwencja pieśni poświęconych zwierzętom totemicznym. Trzecia' część cereman i i, rozgrywająca się nocą, poświęcona była przywołaniu Yurlunggura. Dokonywali tego starzy mężczy7ni wyśpiewując jego imię i nazwę źródła totemów. Przynoszono trąbę, symbol i inkarnację Pytona, po czym dęto w nią nad chłopcami. Ci ostatni kładli się twarzą do ziemi, a starcy przykrywali im głowy kobiecymi plecionkami. Podobnc zachowanic obowiązywało młodych mężczyzn obrzezanych i oczekujących przejścia do wyższej grupy wieku i statusu. Rozniecano ogieI1 i mężczyźni wykonywali taI1cc wyobraż£~iącc zwierzęta totemiczne (akt IV). Tancerze z połowy yirilja wyobrażali szare kangury, duawallaby, a wszyscy skacząc przemieszczali się od punktu B w kierunku ogniska, wspólnie tallczyli wokół niego po czym padali na ziemię tworząc pierścieI1 ciał. Na tym kOI1czyły się działania obrzędowe rozgrywane nocą. Przez cały czas ich trwania inicjowani, wyposażeni w męskie akcesoria (koszyk i włócznię), stali na linii D symbolizującej głowę węża i wysłuchiwali objaśnier'l i instrukcj i udzielanych im przez starszych mężczyzn. Trzecia i cz\varta część Djungguan powtarzane były codziennie przez dwa tygodnie od chwili powrotu inicjowanych chłopców z drogi. Na dzień przed obrzezaniem miała miejsce ceremonia utaczania krwi (akt V). Udział w niej stanowił jedną z możliwości zdohywania przez mężczyzn wyższego statusu. Krew tę wykorzystywano później jako substancję klejącą podczas wykonywania na ciałach uczestników obrzędu ornamentów z puchu i bawełny. �143 Nocą, po ceremonii ofiarowania krwi, w męskim obozie nie wykonywano opisanych wyżej taJlców. natomiast w obozie ogólnym starsze wiekiem kobiety tallczyły wokół pali \I'arJJ-gai-tja. Przybywali mężczyźni niosący okrytych galązkami i liśćmi inicjowanych. Chłopców umieszczano u stóp pali, mężczyźni otaczali ich. wyrywali pale z ziemi, chwytali chłopców i umykali z nimi do s\·vego obozu. Następny (VI) akt rozpoczynało malowanie krwią i dekorowanie puchem i bawełną cial mężczyzn. Podobnie przygotowywani byli inicjowani, tyle że \\ ich przypadku ornament przyklejano za pomocą soku z kłączy orchidei, ponieważ uważano, 7e "krew jest dla nich za mocna". Smarowano im też powieki potem starszego mężczyzny. by "wzmocniC im oczy. Mężczyźni dzielili się na połowy dua i yiritja, po czym każda z grup wykonywała swe tallce. Chłopcy stali w zwykłym miejscu (linia D) instruowani, pouczani i dozorowani przez mężczyzn. Po ostatnich talkach. w których wyobrażano szare kangury i wallaby. chłopców umicSlczano w zaroślach pomiędzy obozami mężczyzn i kobiet. Podczas ich nieobecności przystępowano do kolejnego etapu wtąjemniczenia młodych mężczyzn obrzezanych podczas poprzedniego Djungguan. Mieli oni po raz pierwszy zobaczyć totem. Zanim to nastąpiło. wymykali się z placu tallca. ale ·starsi mężczyźni chwytali ich i sprowadzali z powrotem. Młodzieńcy stali z opuszczonymi głowami. podczas gdy usuwano gałęzie zakrywające źródło klanów (E). Wszyscy mężczyźni leżeli w jego pobliżu, na piersiach mieli wymalowane wizerunki iguany, a w poprzek ich ciał spoczywała trąba - inkarnacja Pytona. Mężczyźni po kolei czołgali się od źródła na plac tańca, podczas gdy trębacz nieprzerwanie dął w instrument. Następnie, w identyczny sposób docierali do inicjowanych młodziellców. Trąba umieszczana była u ich stóp i każdy z nich zachęcany był. by spróbował wydobyć z niej dźwięk ~ głos Pytona. Gdy dokonali tego, byli pouczani przez starszych mężczyzn, by szanowali swych ojców i matki, nigdy nie kłamali, nie uganiali się za kobietami (sic!), które do nich nie należą i nie wyjawiali żadnego z powierzonych sobie sekretów kobietom,.mężczyznom () niższej pozycji ani chłopcom. Obowiązywało ich po tym przez pewien czas powstrzymywanie się od pokarmów mięsnych i milczenie. Ostatni dziell Djungguan (akt VII) rozpoczynało malowanie grotów włóczni ludzką krwią. Nast9pnic, mlodzicl1cY, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, i dojrzali mężczyźni, krocząc razem w szeregu, udawali się do głównego obozowiska. Po drodze zabierali ze sobą chłopców ukrytych dotychczas w zaroślach, niezmicnnic niosąc ich tak, jak noszono małe dzieci. W tym czasie kobiety malO\vały sir; i ozdabiały, po czym tallczyły wokół miejsca, gdzie miało być dokonane obrzezan ie. M icjsce to musiało być pokryte trawą, by krew nie upadła na ziemi(,\ poniewa7. - jak wierzono - dziecko mogłoby wówczas zachorować. Dwaj mr;żczyźni kładli się na plecach, na nich układano chłopców tak, że każdy myżczyzna ob~jmował i unieruchamiał jednego z inicjowanych. Podczas obrzezania chłopcy krzyczeli, mężczyźni odpowiadali im wysokim trylem, który identyfikowano z głosem Pytona. Po dokonanym zabiegu mężczyźni porywali chłopców i hiegli z nimi do swego obozu. Tam opatrywano inicjowanych �144 a następnie mistrz ceremonii ścierał z ciał celebrantów ornament z krwi i puchu. Było to znakiem zakończenia Djungguan i działaniem zabezpieczającym uczestników obrzędu przed chorobą. Chłopców obowiązywał zakaz picia przez następny dzieJ1 pod rygorem wywołania powodzi, oraz ograniczenia pokarmowe do czasu "aż wyrosła świeża trawa", tj. początku pory deszczowej. W dzietl po obrzezaniu (akt VIII) inicjowani poddawani byli zabiegowi oczyszczenia, który miał czynić ich silnymi i sprawiać, by nigdy nie zaznali głodu ani pragnienia. Umieszczano ich na rusztowaniu nad ogniskami, w które wrzucano wilgotne gałęzie i pędy wodnych roślin. Jeden ze starszych mężczyzn ogrzawszy dłonie nad ogniem oczyszczał usta i pępki chłopców recytując przy tym reguły obowiązującego ich kodeksu. Następnie inicjowani otrzymywali pożywienie, po odrobinie każdego rodzaju. Nauczani byli przy tym totemicznych nazw poszczególnych roślin i zwierząt, opanowując tajny język znany jedynie mężczyznom. Na koniec zacierano ślady instalacj i na placu tallca i mężczyźni wraz z obrzezanymi chłopcami i młodziellcami, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, powracali do ogólnego obozowiska. Ci pierwsi, do momentu zagojenia się ran i odzyskania pełnej sprawności, pozostawali pod kontrolą i opieką mężczyzn. Gdy mijał stosowny, czas zdejmowano z nich strój i ozdoby przysługujące inicjowanym, które palono lub zakopywano, a przyodziewano ich w nowe, symbolizujące przynależność do wyższej grupy wieku i statusu. U/marki'" Obrzęd ten sytuował ostatecznie młodzieJ1ca w grupie mężczyzn, ale nie był obowiązkowy dla wszystkich. Możliwe było osiągnięcie pozycji właściwej dla wieku i stosownego miejsca w społeczności bez wtajemniczenia w ezoteryczne ryty U Imark. Sześć pierwszych aktów obrzędu, z dwudziestu jeden wyróżnionych przez Warnera, poświęconych było przygotowaniom. Mogły one stanowić odrębną całość celebrowaną podczas jednej pory suchej, gdy pozostałe odbywały się w następnej. Z reguły jednak wszystkie ryty Ulmark celebrowano w całości. Akcję Ulmark rozpoczynała ucieczka mężczyzn przed kobietami z miejsca granicznego do miejsca wtajemniczeJ1. Tam pozbywali się wszelkiego odzienia i strzygli włosy. Neofici nie taJ1czyli, nie wolno im też było opuścić obozu przed dopełnieniem wszystkich rytuałów wchodzących w skład obrzędu. Przestrzeń obozu była organizowana tak,jak w Djunnguan, tj. wyznaczano trójkątny plac do taJ1ca, obóz starych mężczyzn z położonym na jego terenie domem totemu oraz źródło totemu. Tym razem symbolem i inkarnacją Pytona był bęben uvar; w Gunabibi funkcje tę spełniały yermerlindi a w Djungguan trąba. W czasie wstępnych aktów obrzędu wykonywano taJ1ce wyobrażąjące istoty totemiczne. Kinetyka tańców wykonywanych na trójkątnej "ziemi węża do tal1ca" stanowiła szczególną odmianę krążenia. Tancerze przemieszczali się w nich 1.1 Na temat Ulmark zob.: tam:':e. �145 poczynając od linii () w kierunku punktu B, zawracali do linii D, tam zatrzymywali się, przez chwile dreptali i chwiali się w miejscu, po czym ponownie kierowali się do punktu B. W akcie piątym tej części obrzędu celebranci, tj. mężczyźni mający za sobą wszystkie etapy inicjacji, wykonywali taniec kamiel1ł1ego grotu, którego neofici nie mogli oglądać. Przed przystilpienicm do zasadniczcj fazy Ulmark, w męskim obozie oczyszczano powierzchnię "ziemi węża do taóca", niwelując grunt na głębokość równą grubości męskiego ramienia. Do jednego z boków trójkątnego placu prowadziła wykonana podobnie ścieżka. W ogólnym obozowisku także przygotowywano plac do tal'lca, a w czasie gdy mężczyźni byli zajęci, kobiety wykopywały wokół ich terytorium długą, wijącą się ścieżkę wyglądającą jak ślad zostawiony przez węża. Ofiarowywały następnie stroje i ozdoby mężczyznom, którzy przybywal i do ich siedziby tallcząc przy wtórze grzechotek. Wysyłano poslallców, by powiadomili bliskie klany o spodziewanych uroczystościach i zaprosili wszystkich do wzięcia w nich udziału. Po powrocie posłów i przybyciu gości miało miejsce szczególne działanie obrzędowe. Wszczynano kłótnię prowadzoną w języku będącym miejscową odmianą pidgin. Była to pora i oka:tja do zakoóczenia wszystkich sporów. Kłótnię wyciszał po pewnym czasie wy styp "klauna", zachowującego się na odwrót niż to było przyjęte. Wykonywano po tym jeden z talków wstępnej części obrzędu, podczas którego inicjowani leżeli na ziemi w dwóch szeregach. Po czterech następnych tallcach (na ogniu, jaszczurek falistych, latającego lisa i węża) mężczyźni wybiegali poza teren obozowiska i przemierzali otaczającąje ścieżkę o kształcie śladu węża. Z kolei nast<;powały tallce węży i kangurów, w czasie których inicjowanym pokazywano po raz pierwszy ,.ziemię węża do taóca" i ścieżkę wykopaną przez kobiety. Przckazywano im zarazem wiedzę na temat pewnych wątków mitu sióstr Wawilak. ZakoJlczenie lJlmark stanowiła sekwencja działaó i taóców nawiązujących do mityczncgo epizodu ucieczki z ogniska i skoku w odmęty Mirrirminy zwierząt upolowanych przez siostry Wawilak. Kobiety rozkładały ogieó na ścieżce otaczającej obóz myżczyzn po czym oddalały się do swego, by przyozdobić się i pomalować siebie i wszystko, co posiadały, czerwoną ochrą. Mężczyźni również malowali siebie i swe ruchomości a ponadto strzygli się i golili. Czynili to, by "nadać sobie nowy wygląd". Mężczyźni przekraczali pierścień płomieni, taócząc wędrowali w kierunku zbiornika wody, wspólnie z kobietami dokony\\ali rytualnej ablucji, po czym obie płci wracały do swych obozów. Tam malowano świei.e ornamenty na skórze, zakładano nowe ozdoby i stroje. Inicjowani poddawani byli jeszcze oczyszczeniu, podobnie jak chłopcy po obrzezaniu, \\ Djungguan. Mit i obrzęd Kinctyka przedstawionych wyżej obrzędów pełniła zbliżone funkcje w Gunabibi i Ulmark, gdzie ruch i taniec służyły przede wszystkim zrelacjonowaniu �146 (powtórzeniu) i skomentowaniu wydarzeń praczasu. Natomiast w Djungguan najważniejsze jest dokonanie tego, co w micie było jedynie zamysłem starszej siostry. Śledząc' przebieg Gunabibi, stajemy się - podobnie jak inicjowani - świadkami wędrówki sióstr Wawilak i nadawania przez nie nazw zwierzętom i roślinom, oddanej w tańcach aktu trzeciego ("sercu ceremonii"), a powtarzanych w akcie piątym. Potem następuje relacja o ucieczce roślin i zwierząt z ogniska w odmęty Mirrirminy, w wyniku czego przekształciły się one w totemy. Treść tę zawierają działania parataneczne pojawiające się w piątej części Gunabibi i ostatnim akcie Ulmark. W obydwu przypadkach znajduje ona wyraz w środkach nąjprostszych - biegu, ucieczce, skoku (Gunabibi), przekroczeniu pierścienia ognia płonącego na ścieżce węża i wędrówce do zbiornika wody (UImark) - stanowiących swoistą "imitację" wydarzeó czasu Bumun. Przedstawione epizody mityczne i ich kinetyczne odpowiedniki w obrzędzie zawierają żarazem przekaz o porządkującej działalności sióstr kreatorek. Przemierzyły one świat, nadając nazwy poszczególnym jego obszarom, upolowanym zwierzętom i zebranym roślinom. Nadawanie nazw, zwłaszcza imion własnych, ma znaczenie szczególne - jest pobudzaniem do życia, przekształcaniem bytu nieokreślonego w określony (van der Leeuw, 1978, s. 188-201,243-246). Porządkująca działalność sióstr Wawilak zakłócona została przez nie samepo raz pierwszy, gdy współżyły z mężczyznami W()n~ur Wawilak, należącymi do tej samej połowy co one, i ponownie w wyniku skalania wód Min'inniny krwią menstruacyjną starszej z sióstr. Zachwianie porządku "zawinione" przez kobiety znalazło wyraz w działaniach trzeciego, czwartego i szóstego aktu Gunabibi. Zgodnie z logiką mitów, w których występuje kryzys istnienia świata, destrukcja porządku nie jest trwała, ład jest przywracany, zarazem jednak rzeczywistość ulega transformacji. W micie sióstr Wawilak objawem chaosu jest ulewa, dotykająca naj boleśniej same jej sprawczynie. Rozpaczliwa próba ratunku podjęta przez siostry Wawilak przyniosła skutek odwrotny do upragnionego zagładę. Gdy bowiem zaśpiewały słowa o największej mocy, Yurlunggur pochłonął je i ich dzieci. Z chwilą, gdy się to dokonało, deszcz ustał, a kiedy o świcie Pyton dźwignął się i przyjął pozycję pionową, wezbrały wody Mirrirminy i pokryły wszystko dookoła. W tym krajobrazie - świata zatopionego wodami świętego źródła klanów (można powiedzieć: oczyszczonego) - Yurlunggur wyśpiewał pieśni należące do czterech ceremonii: Djungguan, Gunabibi, Marindelia i Ulmark. Pochłoną! kobiety, sprawczynie kryzysu, i ustanowił obrzędy przywracające ład. Wąż z wyspy Wessel ocenił jego czyn jako straszny, ponieważ Pyton i siostry Wawilak byli rodzeóstwem - należeli do tej samej połowy dua. Zdarzenia te znajdują swój obrzędowy ekwiwalent w działaniach i tallcach szóstej i siódmej części ceremonii. Na tym kOIlczy się w Gunabibi opowieść o historii kobiet przybyłych "z głębi południa", a zaczynają komentarze taneczne i rozwinięcia pewnych motywów mitologicznych, które wypełniają najważniejsze - w opinii ludu Murngin �147 - części ceremonii. To szczególne glosarium skoncentrowane jest wokół podstawowej kwestii, skutków wydarzeJ'1 czasów Bamun dla "współczesnych ludzi". Najbardziej doniosłym wśród nich było stworzenie warunków, w których możliwa stała się egzystencja ludzkiej społeczności i ustalone zostały zasady jej funkcjonowania. Pierwsza faza tych dzialaJl należa/a do sióstr. Nadając nazwy przemi~rzanym podczas wędrówki obszarom, dokonały relatywizacji przestrzeni na "swoją" i "obcą". co w obrzędzie znalazło wyraz w podziale przestrzeni na obóz ogólny (kobiet) i ceremonialny (mężczyzn). Z kolei, stworzyły biologiczne podstawy egzystencji. W micie powiedziane zostało wprost: "Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, które mamy obecnie w kraju Murngin" (Warner, 1937, s. 251). Na koniec wreszcie, ustanowiły totemy. Stały się nimi te z zebranych przez kobiety roślin i upolowanych zwierząt, które umknęły z ogniska i pogrążyły się w "źródle klanów", czyli w Mirrirminie. Podczas trwania ,.serca" ceremonii Gunabibi, jej części trzeciej, rankiem i wieczorem każdego dnia wykonywano była sekwencja tańców, w których wyobrażano wszystkie rośliny i zwierzęta uznane za totemy. Nocą natomiast wykonywano taniec oposa, zwierzęcia lubieżnego. Przedstawiona wyżej interpretacja tych tallców przez Murngin nie pozostawia wątpliwości co do ich podstawowego znaczenia i narratywnej funkcji. Wyobrażano w nich istoty totemiczne, po czym głosem czuringi odzywał się Pyton. Głos ten "przechwytywali"' i powtarzali w swej pieśni mężczyźni. Po chwili, kilku z nich wykonywało taniec przedstawiający walczących wojowników. Warner nie podaje ani miejscowych, ani własnych interpretacji tego taJlca. Przypuszczam, że w osobach jego wykonawców wyobrażano dwóch mężczyzn Wongar Wawilak, których kobiety spotkały podczas swej wędrówki, a którzy zaniepokojeni głosem Pytona i innymi niezwykłymi zjawiskami, podążyli śladem sióstr, stwierdzili ich zagładę i otrzymali od nich we śnie instrukcje dotyczące ceremonii. PieśJl następująca po tym taJlcu, wymieniająca wszystkie zwierzęta i rośliny, które stały się totemami, zamykała tę opowieść snutą w językach dźwięku i ruchu. Zawiera ona jednak także sens głębiej ukryty. Wskazówką jest w tym przypadku pozornie niespójny z resztą działań taniec oposa. Jeśli jednak skojarzymy jego erotyczną treść z mitycznym motywem przekroczenia przez siostry tabu seksualnego, tj. ich współżyciem z mężczyznami WOlIgar Wawilak z połowy dUG, którego dopuściły się w czasie podróży, przyczyny obecności taóca oposa w tej części Gunabibi, a następnie w jej akcie siódmym, stają się klarowne. Drogą prezentacj i negatywnego wzoru bowiem, ustanawiane jest tabu seksualne. Złamanie go miało natomiast swoje skutki w czasie początku i trwale odcisnęło się na życiu ludzi. W pierwszym przypadku przyniosło zakłócenie ładu świata, ale zarazem otv.-orz)'ło "drzwi" na scenę wydarzeó mitycznych przed Pytonem, który przywrócił zachwiany porządek i ustanowił obrzędy konstelacji mitu Wawilak. W tym świetle czyn sióstr okazuje się błogosławioną winą, która umożliwiła przewartościowanie, ucywilizowanie, świata, jakkolwiek same bohaterki mitu zapłaciły za to najwyższą stawkę. W życiu ludzi "wina" sióstr stała się przyczy- �148 ną dwupłciowości wszelkich istot i ich podziału na ..samce, samice i jajka". Taniec oposa, stanowiący kontrapunkt "serca ceremonii Gunabibi", byl w moim przekonaniu symbolem nieodzownego pęknięcia w spójnej strukturze świata. Warner bardzo dobitnie akcentuje koncentrację Gunabibi na istnieniu i zachowaniu gatunku. Stwierdza: ,.Można przyjąć, że konstytutywna część Gunabibi jest symbolicznym wyobrażeniem nieustannego rekreowania życia" (Warner. 1937, s. 397). Rzeczywiście, taJlce szóstej i siódmej czyści wykonywane w obrębie kartdjur, powtarzany taniec oposa, oraz następująca po nich ceremonialna wymiana partnerów, nie pozwalają wątpić o słuszności tej opinii. Ostatnim działaniem sióstr Wawilak, które doprowadziło do stworzenia warunków ludzkiej egzystencj i, było ustanowienie instytucj i in icjacj i młodzieży męskiej. Zgodnie z mitem, starsza siostra przygotowawszy posłanie dla młodej matki stwierdziła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów" (Warner, 1937, s. 252). W dalszej części historii kobiet Wawilak powiedziane jest, że wprawdzie Pyton uniemożliwił im spełnienie tego zamiaru, rozdzielając je z dziećmi, to jednak Murngin, kierując się zamiarem sióstr jako dyrektywą. dokonują tego zabiegu. Znalazł on swój rytualny wyraz w Djungguan. Druga faza porządkowania rzeczywistości należała w micie do Pytona. Po usunięciu "winnych" kryzysu kobiet i ich potomstwa spowodował on wezbranie wód Mirrirminy i wyśpiewał wszystkie pieśni należące do czterech ceremonii. a padając na ziemię utworzył place do taI1ca trzech z nich: za pierwszym razem Djungguan, a następnie Gunabibi i Ulmark. Działalność Yurlunggura prowadząca do zażegnania kryzysu istnienia, czyli pożarcie kobiet, stanowiła element przedstawionych tu wyżej motywów mitologicznych oral kinetycznych całości obrzędowych. Drugim czynem Pytona stalo się ukonstytuowanie mechanizmów obrzędowych zapewniających utrwalenie stanu ładu. W Gunabibi wyrażane to było w dzj"ałaniu zrytualizowanym wchodzącym w skład części siódmej. Składały się naIl: wniesienie wyobrażeI1 Pytona (yerl17erlinc/i) do obozowiska mężczyzn, prezentowanie ich inicjowanym chłopcom i pouczanie o zawartej w nich rzeczywistej mocy Wielkiego Ojca, a następnie seria upadków i podnoszell yerl17erlindi, prowadząca w rezultacie do zerwania z wierzchołków ozdób z piór. Ostatnim działaniem Yurlunggura w micie było określenie przezcJl swych stosunków z ludźmi. W relacji tej ukryte są korzenie niektórych reguł systemu pokrewieI1stwa Murngin. W przedstawionych danych najdobitniej zaznacza się antagonizm Pytona i kobiet, prowadzący do drastycznych form separacji tych ostatnich. W micie uśmierconych i pozostawionych na wieczne czasy "''Ii kraju Wawilak, w ceremonii odsllJ1il;tych od najważniejszych jej części pod pretekstem "winy", jakkolwiek to kobiety właśnie przekazały nwżczyznom WOl1gar Wawilak wiedzę o ceremoniach ustanowionych przez Yurlunggura. W społeczności Murngin starszy brat, a Pyton był nim dla kohiet, miał ściśle określone obowiązki i uprawnienia wobec siostry i jej potomstwa. Przede wszystkim, wyjąwszy okres dziecillstwa, obowiązywał go zakaz kontaktó",\ z siostrą. Jednak w przypadku, gdy kobieta dopuściła się zdrady małżeI1skiej. brat był tym, kto miał prawo ukarać ją chłostą lub nawet śmiercią. Zarazem był �149 on zohowi,vany do sprawowania opieki nad kohietą oraz obdarowywania jej i jej rodziny. W stosunku do synów siostry był ich potencjalnym teściem, ponie\\aż naj hardziej pożądane było małżellstwo z córką brata matki (Warner, 1937, s. 65-67, 93-96; na temat małżeństw krewniaczych tego rodzaju zob.: SzynkiewiCL, 1992, s. 21, 3 l, 34). Trzeba przyznać, że y urlunggur w pełni skorzystal ze swych hraterskich uprawniell, karząc występne siostry, ale też spełnił swe obowiązki wzgl<;dem siostrzcliców. Wyrażony w micie szczególny stosunek własności Pytona wobcc chlopców skrytych w jego wnętrzu, miał swój odpowiednik w d/iałaniu zrytualizowanym dziewiątej części Gunabibi, polegając)m na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi rękami mężczyzn. lnicjo\\ani otrzymywali następnie pokarm, a wieczorem tego samego dnia celebranci tallczyli wokół nich. po czym wszyscy razem, poruszając się w jednej linii, \\kraczal i tallC/ąc do ceremon ialncgo obozu mężczyzn. Sens tej sekwencj i kinetycznej jcst klarowny, zwłaszcza że rozgrywała się ona w finale obrzędu przejści·a. Pelzanie i wSlelkie f<.mny ruchu sygnalizujące niezdolność do korzystania ze zwykłych możliwości motorycznych (zwłaszcza spowodowane uszkodzeniem nóg) stanowić! \",.tym kontekście symbol dokonującej się transfonnacji bohatcra obrzc;du i (lub) jego rytualnych narodzin (Sachs, 1965, s. 129-130; Kowalska, 1991. s. 127-128, 141, 168). Interpretacja taka w pełni zgadza się z przedstawionymi wyżej ustaleniami na temat treści mitu, wyrażanych w tym akcie ccremonii. Z kolei taniec celebrantów wokół inicjowanych, bez wątpienia symbolizuje branie \'" posiadanie, włączanie do wspólnoty; te same treści znajdują dalej wyraz we wspólnym tallcu mężczyzn i inicjowanych chłopców, \\ kraczających razem na teren obozu Gunabibi. Przcka.,; zawal·ty w ruchu Jak przekonaliśmy się, podczas Gunabib, inicjowani byli biernymi widzami tallczonej rclaej i o wydarzcn iach czasu prapoczątku, bądź przedmiotem działall celebrantów. Zabrani z obozu kobiet do obozu mężczyzn, czyli przeniesieni \\ święty obszar totemu, pouczani, instruowani, dozorowani dopiero w ostatniej fazie wykazywali pewną aktywność. Pierwszym jej objawem było przepełzanie pod rękami mężczyzn, drugim - i linalnym - wspólny taniec z mężczyznami. Bezruch, bierność i przedmiotowość są to typowe formy zachowania ludzi oczekujących inicjacji i znajdujących się w jej fazie liminalnej. Sygnalizują oni \V ten sposób swą niedoskonałość, niezdolność do normalnej egzystencj i. Celebranci - pouczajl\cy, kierujący ich ruchami, dyrygujący nimi jak kukiełkami pracują'nad ich uczłowieczeniem, w sensie symbolicznym tworzą ich. "Tchnieniem życia" byl w Gunabibi, w moim przekonaniu, zabieg polegający na pomazaniu powick chłopców potem mężczyzn. Miał on miejsce podczas siódmego aktu obrzędu, kicdy inicjowani stykali się z yermerlindi, tj. inkarnacjami Pytona. W akcie dzicwiątym chłopcy pełzając ,,rodzili się" do nowego życia, a następnie dokumcntowali swój nowy stan i przynależność do nowej grupy, tallcząc wspólnie z mężczyznami. �150 W Djungguan zwracają naszą uwagę trzy formy zachowań inicjowanych. We wstępnej części obrzędu, po odłączeniu od kobiet udawali się oni w drogę, podczas której - jak utrzymywali starsi - zdobywali wiedzę na temat kontaktów z innymi ludźmi. Rzecz znamienna, że w obrzędach przejścia doświadczenie stające się udziałem inicjowanych bardzo często oddawane jest w symbolu drogi, wędrówki, błądzenia (por.: Rose-Evans, 1994). W Djungguan, jak i gdzie indziej, podróż była konstytutywnym elementem inicjacji; co więcej, była to podróż do innych ale bliskich klanów i do krewnych, a więc wyprowadzała inicjowanego na scenę życia wspólnoty. Po powrocie do obozowiska inicjowani przyjmowali, jak w Gunabibi, postawę bierno-przedmiotową, z ta jednak różnicą, że tym razem bardzo dobitnie zaznaczane były ich wiek i status. Kobiety mówiły o nich jako o dzicciach. a mężczyźni nosili ich na plecach jak małe dzieci - ilekroć wymagała tego dramaturgia obrzędu - pomiędzy obozami zewnętrznym i wewnętrznym. Jest to jedyna forma ruchu inicjowanych poza obrębem miejsca świętego. Tańce, śpiew i wszelkie działania obrzędowe były domeną mężczyzn, podczas gdy inicjowani stali nieporuszenie, obserwując rozgrywające się przed ich oczami wydarzenia i wysłuchując pouczeń swych opiekunów. Warner stwierdza nawet, że chłopcy obowiązani byli zachować kamienny wyraz twarzy. Biernie, choć w strachu i z płaczem, przyjmowali samo obrzezanie, po czym zabierani przez mężczyzn biegli wraz z nimi do obozu wtajemniczonych. gdzie poddawano ich rytuałowi oczyszczenia i uczono tajnego, świętego języka. Najogólniej rzecz ujmując, zachowania inicjowanych w Djungguan zamykają się w sekwencji ruch-bezruch-ruch. W czasie kolejnej pory suchej, podczas ceremonii Djungguan poświęconej następnej parze chłopców, wprowadzeni - już jako młodzi obrzezani mężczyźni - brali udział w tańcach i działaniach obrzędowych mężczyzn jako ich pełnoprawni wykonawcy. Oznacza to, że formy ruchu sprzed inicjacji zostały zastąpione przez nowe, do których mieli prawo wyłącznie wtajemniczeni. Faza pośrednia, w obrzędach przejścia określana jako liminalna, była fazą bezruchu i bierności głównych bohaterów obrzędu. Sygnałem zmiany jest zatem w Djungguan sekwencja: ruch-bezruch-ruch (inny jakościowo) oraz nabycie przez inicjowanych prawa do udziału w działaniach dojrzałych mężczyzn. Formy ruchu inicjowanych w Ulmark były jeszcze bardziej oszczędne niż w Gunabibi i Djungguan. Po ucieczce przed kobietami z miejsca "na granicy światów" i· dotarciu do męskiego obozu, zmieniali oni niejako skórę, zrzucając odzienie i ozdoby oraz strzygąc włosy i zarost. Do tego momentu wszyscy mężczyźni działali jako jednolita grupa. Później jednakże wprowadzeni zamierali w bezruchu aż do ostatnich taóców "węży" i "kangurów", podczas których oprowadzano ich i pokazywano im po raz pierwszy "ziemię węża do taóca" oraz wężową ścieżkę wokół obozowiska. Oprowadzaniu i pokazowi elementów rzeczywistości mitycznej towarzyszył przekaz wiedzy na temat odpowiednich wątków mitu - obecności i czynów Pytona na ziemi, a nie w otchłaniach podziemnych wód, które były jego żywiołem i siedzibą. �) 5) o symbolice bezruchu mówiłam wcześniej (por.: Turner, 1964). Działanie polegające na oprowadzaniu inicjowanego przez celebrantów, pojawiające się bezpośrednio po transformacji, symbolizuje wejście neofity w nową rolę. Łączą się w nim demonstrowanie nowej istoty ludzkiej pozostałym wtajemniczonym, bądź całej społeczności, i demonstrowanie inicjowanemu rzeczywistości, \\' którą wkroczył z chwilą dokonania się przemiany. Po dopełnieniu rytuału oprowadzania wszyscy mężczyźni działali ponownie jako jednolita grupa. Uosabiając zwierzęta upolowane przez siostry Wawilak podczas ich wędrówki z głębi południa, powtarzali akt ucieczki z ogniska i skoku w toń Mirrirminy, świętego rozlewiska Pytona. W micie zwierzęta i rośliny przekształciły się \\ ten sposób w totemy. W obrzędzie, mężczyźni posiadąjący prawo do powtórzenia tego epizodu z czasu Bonnm, stawali się depozytariuszami najgłębszej wiedzy ludu Murngin, a więc też - zgodnie z jego kategoriami myślenia - wiedzy najświętszej. Spróbujmy teraz zebrać wszystkie informacje na temat form ruchu inicjowanych w opisanych tu obrzędach 14, zestawiając je z odpowiednimi fazami transformacji, jaka jest udziałem chłopców, młodziellców i młodych mężczyzn. Przed transformacją: w Gunabibi występuje zwyczajny ruch inicjowanych i wędrówka ich reprezentantów; w Djungguan - w przypadku chłopców - ponownie zwyczajny ruch inicjowanych a następnie wędrówka, jaką odbywali pod opieką powinowatych, natomiast w przypadku młodzieńców udział w tańcach mężczyzn; w Ulmark - pobyt na granicy, po którym miała miejsce ucieczka przed kobietami, bieg wszystkich mężczyzn wspólnie do miejsca wtajemniczeń. W fazie transformacji w Gunabibi inicjowani chłopcy trwają w bezruchu, są bierni, poddawani działaniom celebrantów, od których pobierają nauki. Dojrzali męż.czyźni natomiast, taJlcząc snują opowieść o wydarzeniach czasu Bamun i ich skutkach. W Djungguan chłopcy, analogicznie jak w Gunabibi, zachowują bezruch, są bierni, stojąc nieruchorno i zachowując kamienny wyraz twarzy pobierają nauki, a w przypadku gdy zachodzi konieczność opuszczenia obozu mężczyzn są noszeni przez celebrantów jak dzieci. Na czas zaś, gdy ma miejsce \\tajemniczenie młodzieJlców, są wręcz usuwani z obozu mężczyzn, ale nie wracają do obozu kobiet, tylko są umieszczani poza granicami obydwu z nich. M/odzięllcY, z kolei, kiedy nadchodziła pora pierwszego ich kontaktu z totemem, uciekali z placu taJlca, byli chwytani przez mężczyzn, sprowadzani z po\\Totem, po czym stojąc nieruchomo, ze spuszczonymi głowami oczekiwałi odsłonięcia źródła klanów. Cały ciężar działaJl spoczywał w tym momencie na dojrzałych, wtajemniczonych mężczyznach. Zwróćmy jednak uwagę, że wobec kontaktu ze świętością także ich formy ruchu były odmienne niż zwykle, bowiem dystans pomiędzy źródłem klanów i placem tańca oraz wtajemniczanymi pokonywali pełzając. W Ulmark neofici, podobnie jak chłopcy w Gunabibi, oraz chłopcy i m/odziellcY w Djungguan, przyjmowali postawę bierno14 Pominęłam ostatni z nich. MarindelIa. skróconą.\\\;rsj.,: Djungguan. ponieważ - jak wyjaśniłam na wstępie - stanowi on �152 przedmiotową. Stawali się swojego rodzaju "zakładnikami" miejsca świętego, nie mogąc go opuścić do czasu dopełnienia wszystkich niczbc;dnych rytów, a zarazem nie wolno im było nie tylko brać udziału w tańcu kamiennego grotu (podobnie jak we wszystkich innych taJlcach), ani w wc;drówce mężczyzn po "ścieżce węża", ale nawet ich oglądać. Dojrzali mężczyźni natomiast, mający za sobą wszystkie etapy in icjaeji, byl i aktywnymi aktoram i tej fazy LJ Imark. Dopiero w czasie tańców węży i kangurów pokazywano inicjowanym zarówno "ziemię węża do tańca", jak i "ścieżkę węża", udzielając im zarazcm stosownej wiedzy. Podczas f~'zy, która miała miejsce po dokonaniu się transformacj i: w Gunabibi chłopcy przepełzali pod wyciągniętymi rękami siedzących w szeregu mężczyzn. W Djungguan, po obrzezaniu dokonywanym we wspólnym, "zewnętrznym" obozie, celcbranci zabierali ich i biegli z nimi do obozu mężczyzn, młodziellcy zaś wydobywszy z trąby "głos pytona" działali tu już wspólnie z mężczyznami. W Ulmark, podczas wspomnianych wyżej tallców węży i kangurów neofici byli oprowadzani i nauczani. Nowy stan inicjowanych znalazł swój kinetyczny wyraz w przypadku Gunabibi we wspólnym tallcu chłopców i mężczyzn, wkraczających razcm do zewnętrznego, ogólnego obozu. W Djungguan, obrzezani eh/opey po oczyszczeniu i opanowaniu tajnego języka, wspólnie z mężczyznami udawali się do obozu zewnętrznego, czemu towarzyszyło akcentowanie przez celebrantów prawa własności wobec swych podopiecznych. Inicjowani młodziellcy natomiast. od kOllca aktu szóstego (zadęcia w trąbę = wydobyciu ..głosu pytona"), należeli do grona mężczyzn. Podobnie rzecz miała się z neofitami w Ulmark po oczyszczeniu i ponownym - już razem z mężczyznami - ozdobicniu ciał oraz przywdzianiu strojów i ozdób. Przedstawione tu zestawienie prowadzi do zaskakująccgo wniosku. Przekolwjemy się bowiem, że w obrzędach konstelacji mitu Wawilak treść ,,transformacja inicjowanych" znalazła najpełniejszy wyraz w symbolu kinetycznym rebours - bezruchu. Inne ruchowe desygnaty tej treści to ruch per proc lira chłopców noszonych przez mężczyzn, jak ma to miejsce w Djungguan, ruch kaleki - tj. pełzanie chłopców pod rękami mężczyzn w Gunabibi oraz ruch kaleki per prOClIra - mężczyzn przemierzających w ten sposób przestrzeń pomiędzy źródłem klanów, placem tallca oraz wtajemniczanymi, a działających w tym akcie Djungguan w imicniu inicjowanych młodzicllców. a �153 BII3L10GRAFłA Benthall.l .. Polhelllus 1975 r. (red.) JIll! Hody as a Mcdillm o/Expression. at thc fnstillllc o/Conlcmporary Callois Lssays Based on a Course o/Lectllres Arls, London. Given R. 1976 (n\"iof i fad. Warszawa. ("oppel D. de (red.) 199::! {hldcrs/(fnding Nilllufs. London - Nc\\ York. Lliade M. 1997 fnicjacja, ohr::ędv, slowar::vs::enia tajemne: narod::iny mistyc::ne, Kraków. A. van Gennep 1909 f.cs Nitcs dl' f'assage. Paris. lIolm .I .. Bowkcr.l. 1994 Nilcs olthe f'assage. London. C. Laidlaw J. 1994 Thc ./reflef.ll'a/ Actions of Ritua/. A Tlleory of Ritua/ Illustrated hy Jain Rite ol' Worship. Oxford. Kowalska J. Taniec dr::ell'a :':Feia.Uniwersalia kult lirowe w tańcu. Warszawa 1991 "'010 bogów .. 1995 "'0/0 hog(ll". Nuch i l<lniec w milach i ohr::ędach. red. A. Ważniak. Warszawa. Ohr::ę(ŹI'.. 1999 Ohr::I,'LŹV pr::ej.i'cia w r::ec::ywistos'ci kOł/CUXX wiekII. Wprowad::enie ..• Etnogralia lIumprey Polska" (w druku). LaFonlai~lC J. 1985 Iniliation. Rillla/ f)ranw and Secret Know/edge across the War/d. HarmondsWOJ1h. Leeuw Ci. van der 1978 Fenomen%gia religii. Warszawa. 'vlorris D. 1974 1997a 1997b 1997c Rose-Evans Nago ma/pa. Warszawa. 1.lId::kie::00. Warszawa. I.acliowania il1/ymne. Warszawa. I.wia::ę ::wane c::fowiekiem, Warszawa. J. 1994 Passages o(tlie SOllf. RillWI Today. Shaftsbury. Sachs C. IVor!d /Iis/OJT o(the /)ance. New York. 1965 Spencer B. 1914' ,\a/ivc /i-ihes of/he Vorthern Territoly o/Allslralia, 13.. (iillcn J. I,. 191::! .Icross ./lIsll'lllia. vol. 1-2. London. Szynkicwiu S. 1992 I'okn.'wic,z,mro. S/IIdillm etnologic::ne. Warszawa. London. Spencer rurner v. W. 19M Helwir:1and ;\'ell' \\arner /31'1\\"1'1'11.' .·If)prooclies /0 7hc Uminaf Period in Rites de Passage, w: Symposiwn Ihe StllLŹvof Religion. red . .I. Helm, Seattle. L. W . 1937 ." lUack (·il·ili:::atiotl. New York - London. on �154 Jolanta Kowalska or MOTION DESIGNATIONS OF TRANSFORMATION A PERSON DURING TIlE RIlES OF PASSAGE IN THE MURNGIN PEOPLES FROM TilE ARNIIFM LAND (Summary) The anicie prc\cnts an analysis of a rite of passage of mak youth and young men from the Murngin peoples li'um the Arnhcm Land. It l(lCUSCSOil the motion designates Ill' passage lransfilrłmllions. The helieIs o:' the Mumgin peopil:s arc hased on a myth or V,lvilac sisters: the major ritcs or Ihe mylh arc Djungguan. ('unahibi. Ulmarc. and Marindelia. fn Ihe myth people arc lo Id to copy the history of liCe and .journey or two sisters coming from the "depth of the South" hy goillg through Ihe rite ofpassage Each ofthe rites ofthe myth rd<:rred 10 ils Jincrelll aspect: yel they all led to the initiation of the male youth and helped them to will subsequent levels or prestige. Ciunabibi was the lirst StagL on the lVay to initiation. During Djung.guan. an interclan ceremony. older hoys wcre cireul1lcised. while the boys circumcised a yTar hefore were lilrther initiated so as lo lina"y oblain the st,:tus or aduh males. Ulmarc ultimately p("itioned a youth in the echelon of men. yet it was not obligawry with reference to all Yo!ith. It was still possihle lo reach a s!atus appropriate to OIlC'S age an,! an appropriate position in a soeic'!\ \vilhoul being. initiated in thl' esoteric stages ofthis ritc. ,1:lrindella. a shorter vcrsinll or D.iung.l'uan. lVas obs,'ned only whenaccording lO the ellkrs· it I\;,S 1I1,advisahlc to delay th..: eer,~mOl!~ .if cireunteising bo) s liii the suhseLJu.:nt dry s('a~on. \', hich "as the cLIstomary time lilr all the rituals of the Murtlgin people lO lake place. rhe analysis nr thi, rilWlI leads to a slightly surprising .:oneilisi,)n. namcly that in the ritLlal, connected \~ith the Vavilac m) lh. its content i.e. "Iransl~'nllalion or thc initiat..:"'-· wa" best e~pressed iT' a kinetic symhol ,,'/,el'(illrs·in inertia. [n the il!l1inal philS": or each ul' these rites. all the men. lVith no cxcc'ption. lIiP! ~ull. or aSSUllle ;. passivc. (.bjeet-like attitude. and they eithn ar.: suhiect IP actiilns p•.,-fi-lille:d I': 1112" or unly nhs.:rve ihe: ;/Cliul". or in soml~ of the phasl's liii the moment or inili;lIiO!l ibe'. e,!nJh;[ eVCI; s<:e any orliJl' ;le:i(ll1s. Other motion indicators orthc SCIIl1,'contcnt cOii1p"i:i1: 'I 1lli)I.:m.:nt per p/'OCllrcJ. i. ć. boy:, carried hy men. a'. in the ease Djungguall: a lT:tlPJ,; ')III":'11<';IL i.e. Cntwilll1,' "f boys unde" lil..: :lr:1b ol' mel1. as in (iunahibi. and CI cripple nhll c rill' n I r"/' fI'·/,·I.! ,i ner!(mlled hy men \1 ho. ;Ki ill1,'on hehalf uf the youth initiated in I)jungguan. jp lhe "tin,' I;bh:')I' COler the dislance bet'.lcl'n Ih,' source of clans. the daill'lng sLJuan: and those' hei!Jl~ Inill<lII\1. The IICW statLls of the ini.ialcd youth is kinetically manircskd Ihrough joint actiolls ,)1 tile: Illlophyes and their masters. II hich tahe place: in the last phase of each of thc rites. (lI' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40bfc3b142f51672f44f0ad13f41a294.pdf 4f1b03d1c0115734c4ead454856fa6b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne kolekcje etnograficzne Liga Morska i Kolonialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2072 Title A name given to the resource Zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Styczyńska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. l. 83. 1999 \i\N:\ STYC/YŃSKA \lu/,,:uITI An:h..:ologiun..: Lód; i Flnograliun..: ZBIÓR POlAEUROPEJSKI ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI MIEJSKIEGO MUZEUM A LIGA MORSKA I KOLONIALNA W trakcie badali prowadzonych nad historią kolekcj i pozaeuropejskiej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi moją uwagę zwróciły powtarzaj'.lce się \v zachowanych archiwaliach nazwiska osób związanych z Ligą Morską i Kolonialną. Fakt ten stał się punktem wyjścia do szerszych studiów nad tymi działaniami stowarzyszenia, które mogły rozbudzać w społeczellstwie polskim zainteresowania kulturami pozaeuropejskimi'. Liga Morska i Kolonialna to organizacja o charakterze masowym, działająca w okresie międzywojennym, której aktywność przerwał wybuch II wojny światowej. Jej źródeł można szukać już w roku 1918, kiedy powstała "Bandera Polska". W miarę upływu lat stowarzyszenie rozrastało się, zmieniało profil i zakres zainteresowat"J, czego konsekwencją były kolejne zmiany nazwy: Liga Żeglugi Polskiej 1919, Liga Morska i Rzeczna1924, Liga Morska i Kolonialna-1930. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodd powstało w roku 1931 poprzez \\yodrębnienie zbiorów etnograficzno-archeologicznych dawnego Muzeum 'vfiejskiego. Była to wówczas niewielka instytucja, zajmująca lokal a powierzchni 220 m~ i posiadająca 343 zabytki (269 etnograficznych i 74 archeologiczne). której kierownictwo powierzono mgr. Janowi Manugiewiczowi. W ciągu następnych lat rozwinęła się w znaczny sposób. W roku 1934 zdołano uzyskać nowy lokal o powierzchni prawie '000 m2. Zbiory Muzeum w roku 1939 osiągnęły liczbę ponad 14000 pozycji katalogowych. Wśród nich znalazła miejsce liczna (prawie 1500 obiektów) etnograficzna kolekcja pozaeuropejska', W dziale kroniki pierwszego numeru kwartalnika "Wiadomości Ludoznawcze" wydawanego przez lódzkie Muzeum, czytamy: "Początek roku ubieg/ego pr::yniósl utwor::enie nowego 11' Polsce muzeum etnograficznego . .Jest nim Miej- I Art)kul j..:st oparty na jnlnYIll / rozdziałów nl/prawy na. a ro/.bud/ani..: /ainl..:r..:sowaJi etnograti,\ pozaeuropejską II roku 1998 II Instytucic t\rch..:ologii i Etnologii doktorskiej "Liga Morska społeezeJistwa polskiego". PAN. pod kierunkiem naukowym i Kolonialpowstałej prof dr. hab. Anor/.eja AbramOllil'/a. ~ Nazwa Mu/..:um byla pol..:m widokrolnic zmieniana. Obecnie - Muzcum Archeologiczne i Etnogratiun..: II Lod/j. Autorka niniejszego artykulu kieruje Działem Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich t..:go Muzeum. ; O historii MU/.cum pisała m.in. Tcn:sa licIle II' Lod::i Laszczewska. d::ieje. ::hiOlY. d::ia/a/no!;ć·... Prace Por.: Jfll::ellm Arche%gicne i Mnterialy Muzeum i f;tnogra- t\rcheologicznego i EtnograliC/ncgo II I.od/i Scria EtnograliC/lla". nr 21. 1980. s. 11-34. Na temat kołekcji pozaeuropejskiej pisał natomiast Witold NOllosz .- wieloletni kierownik Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich tego Mu/cum. Wys/czcg(')lnienie tytułów /Ilajduje się w wykazie literatury. �110 skie Muzeum EtnoKrąficzne w Lodzi, zmvierające nad/o oddział archeoloKiczny. Pow.~'/alo ono przez usamodzielnienie szczupZvch zbiorów etnograficznych i prehistorycznych, przechowywanych w dml'nem muzeulII miejskiem, a istnienie swe zayvdzięcza inicjatywie A1iasta. r ..) Muzeum ma zaczątek kolekcyj egzotycznych. z któ,:vch znaczniejszymi są zbiór wschodnioa:::jatycki. stanowiący depozyt p. Przeclawa Smolika i interesująca kolekcja z górnego dorzecza Amazonki. Osta,tnia kolekcja zos/a!c, zKromadzona przez p. Aleksandra Freyda, członka ek.~pedycji badmvczej. wydelegowanej przez Urząd EmiKracyjny na tereny koncesyjne w Montm?ji Peruwimiskiej',4. W archiwum Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zachowały się dokumenty z lat 1931 - 1939, dotyczące historii i charakterystyki interesującej nas kolekcji). Wynika z nich, że kierownik muzeum postanowił wykorzystać handlowo - przemysłowe kontakty ·Lodzi z innymi kontynentami do stworzenia zbioru ilustrującego kultury pozaeuropejskie. Nawiązał również współpracę z uniwersytetami oraz instytucjami typu emigracyjnego, licząc na efekty "kolekcjonerskich" zainteresowań polskich podróżników i emigrantów. Wśród wspomnianych instytucji znalazła się także Liga Morska i Kolonialna. Kontakty Muzeum z tym stowarzyszeniem rozpoczyna list z 17 października 1934 roku,' adresowany do wieloletniego działacza Ligi - Mieczysława Lepeckiego, zawierąjący sugestię dotyczącą jego pośrednictwa w nawiązaniu współpracy z powyższą organizacją. Argumentując swą prośbę dotychczasowym niewielkim zrozumieniem mieszkańców Łodzi dla sprawy zbiorów pozaeuropejskich Manugiewicz pisze: "Gdyby natomiast impuls llyszedł z Ligi Morskiej i Kolonialnej lO już pewne udatne próby pobudziżvby przemysł łódzki do lviększej ku temu uwaKi" i dalej: "Wszelki (...) udział finansowy liKi Morskiej i Ko- lonialnej szedlby prawie wyłącznie na powiększenie zbiorów. Radbym aby Pan kopi/on zechcia/ byĆ'rzecznikiem tej sprawy na terenie liKi. Bardzo by/bym wdzięczny za adre.~y znanych Panu osób, które według przypuszczeń g%we by/yby przekazać swe zbiory naszemu Muzeum,,6. r ..) Następne pismo zostało skierowane do Zarządu Głównego LMiK w Warszawie. Kierownik Muzeum wyraża w nim pragnienie nawiązania kontaktu 4 Kronika ... Wiadomości Ludol.llawczc". z. I. 1932. s.20 -21. Cytowanc w artykulc archiwalia są ze wzgl~du na zachowaną oryginalną składnię i pisowni.; wyróżnione w tckścic kursywą. , Jest to korcspondencja wykazy zabytków. rachunki. potwiadzenia I\)'płal. a także ksi.;gi majątkowe Muzeum. Zbiór ten uzupclniąją (nieliczne niestcty) karty katalogu naukowego. C'cnnym dodat- kiem. pochodzącym z nieco późni~is/ego okresu. są karty katalogu Muzeum II I.ipsku. do którego część zbiorów tratila II ł 941 roku. WykorLystlUle w opracOl\ aniu materialy były już w części prezentowane przcz autorkę VI' wystąpieniach na sesjach organilOwanych przez Uni\\wsytet Wrocłal\ski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu ..Polskie opisanie świata" w 1996 roku oraz Uniwersytet Wroclawski - sesja pl. .. Ludy Australii i Oceanii w polskich badaniach etnogralicznych" II 1997 roku. a takżc IV artykułach omawiających histori.; kolekcji pozaeuropejskiej MAil::!" których tytuły zostały \\yszezególnione IV spisie literatury. 6 List .I. Manugicwicza do kpI. M. Lepeckicgo z 18.10. ł 934 roku. MAiEL (Dokumenty Nicktóre cytowane Micjskiego w tckśeie Muzcum materialy Etnograłicznego) archiwalnc zostały nr !\rchil\ium Etnograficzne AI~ MAiUj[)MME/ł934il. zamieszClonc IV aneksie. �III z Zarządem stowarzyszenia w celu wspólnego działania "dla potrzeb zaniedbanej u nas dzied::.iny lIIu::.ealnictwaetnograficznego". Informuje w nim również Ligę o podjęciu współpracy z polskimi podróżnikami w celu utworzenia kolekcji amerykanistycznej. Pisze także: " ... nadzieję przykladamy do gromadzenia poważnych ::.biorówafi~l'kanistycznych, hiorąc pod uwagę poczynania Ligi Morskiej i Kolo- nialnej orct::.::.większające się ::.ainteresowania w kraju A.fiyką. (...) O ek.~pedycji liherJjskiej dowiadujemy się zhyt późno, nie mogli!illlY tedy przygotować interesujących nas spraw H' .\jJo.wJhnależyty zawczasu. niemniej pewne ogólne wska::.ówkiMuzewll lIIoglohy jej uczestnikom przesIać, co by ulatwilo wykorzystanie pobytu na lIIiejscu dla o/J/awianej sprawy,,7. W dalszej części listu Jan Manugiewicz prosi przedstawicieli Zarządu Głównego o ustalenie terminu spotkania, którego uczestnikiem miałby być także prof. Stanisław Poniatowski. Nie wiadomo niestety, czy do takiego spotkania doszło. Dalsze efekty tej korespondencji nie są znane, ponieważ nie zachowały się odpowiedzi na wspomniane listy. W materiałach brak także dowodów podjęcia stałej współpracy instytucjonalnej pomiędzy Muzeum i Zarządem Głównym Ligi Morskiej i Kolonialnej. Można więc domniemywać, że być może kontakty powyższe nie spełniały w pełni nadziei i oczekiwaó kierownictwa Muzeum. Jednakże podjęte działania zaowocowały nawiązaniem przez Jana Manugiewicza indywidualnej współpracy z ludźmi związanymi z Ligą, co w efekcie pozwoliło mu w znaczny sposób poszerzyć kolekcję pozaeuropejską. W zachowanych dokumentach odnajdujemy m.in. nazwiska Kazimierza Armina. Ludwika Anigsteina i Marii Januszewiezowej - osób zaangażowanych w działania kolonizacyjne prowadzone przez Ligę na terenie Liberii. Od nich rozpocznę przegląd i charakterystykę pozyskanych przez Muzeum kolekcji. Kazimierz Annin (jeden z liberyjskich plantatorów). przekazał Muzeum odpłatnie zbiór zawieraj<lcy: rzeźbę w drewnie, 19 masek obrzędowych. miecz oraz sztylet. Transakcja ta znajduje potwierdzenie zarówno w księdze majątku Muzeum, jak i \V zachowanym rachunku, opiewającym na kwotę 325 złR. Ze zbioru tego ocalały zaledwie trzy maski i wspomniany miecz w skórzanej, zdobionej pochwie9. Ludwik Anigstein - znany bakteriolog (rzeczoznawca Rządu Liberyjskiego do spraw higieny) przekazał Muzeum zbiór około 80 zabytków, zawierający m.in. przykłady uzbrojenia, wyroby ze skóry, obiekty sztuki i instrumenty muzyczne (fot. 110). Był to zbiór realizowany "na zamówienie" kierownika Muzeum. , Mowa o pnlll adlOll<:j IV lala<:h 30. na terenie Liberii akcji kolonizacyjnej. poprzedzonej podroż,\ specjalnej dekgacji Ligi. I.ist l Manugiewicza do Zarządu Głównego LMiK - AE MAiELlD 1ME!1934/2 8 Al-- MAiFł.lDMMLlI93XI2. 'i W zbiorach D/ialu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich MAiEL znąjduje się pewna liczba zabytk{m (w tym lakie liberyjskich) ocalałych z okresu międzywojennego. których proweniellcji nic udalo się jak dotąd określić w sposób jednoznaczny. Zdjęcia po<:hodz'l z i\r<:hiwurn Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnogratieznqw \\ Lud/i, Ich autorami S,t Władysław Pohorecki i Kazimierz Weee!. II) �112 Fot. I. Bransoleta z dl:\\"onkami. Lib,ria. nr in\\. M;\iU (zakupiona od dr Ludwika ;\nig.skina). Mowa o tym w liście skierowanym do Manugiewicza .(UII/23 5 sierpnia 1936 roku: "W związku z /is/em Pm/{{ przesIanym mi w 11I/ym r.h. do Uherii w sprawie zbiorów e/noKraJicnych. l11al11 zaszczyt zawiadomif: Pana. że czę.l:ciowo udalo mi się uwzKlędnić PWlskie życenie. przywożąc do Polski niekt()re obiekty. klóre jak sądzę posiadają dla Muzeum warlo.l:ćnaukową"". Natomiast \V zachowanej notatce z 13 grudnia tego roku mowa jest o przesłaniu Muzeum przez dr. Anigsteina 51 negatywów fotograficznych z Liberii. Niestety brak informacji o ich dalszych losachl2. W kolekcji zwraca uwagę spora ilość ozdób metalowych. ciekawy zestaw instrumentów muzycznych: bębnów, grzechotek, instrumentó\\ strunowych, ksylofonów oraz dobierane zespołami elementy uzbrojenia, np.: łuki, strzały do łuków, kołczan; oszczepy i ostrza do nich itd. Niestety w wykazach brak szczegółowego określenia pochodzenia poszczególnych przedmiotów. W obecnej chwili w zbiorach Muzeum znajduje się zaledwie kilkanaście obiektów, które można bezspornie zaliczyć do powyż.sz~i kolekcji. Są to głównie maski, ozdoby i kilka przedmiotów codziennego użytku ( w tym" łapka na szczury"). Niewątpliwie naj bogatszą okazała się współpraca .lana Manugiewicza z Marią .lanuszewiczową (żoną Edwarda .lanuszewicza. jednego z liberyjskich plantatorów). II 12 Al,: M;\ iJ-:/./DM ME/I 936/13. Al-: M;\it-:ł.lDMM L! I 936/26. �113 Korespondencja dotycząca tej kolekcj i jest szczególnie bogata. Rozpoczyna ją list zawierający propozycję przywiezienia z Liberii zbiorów etnograficznych oraz nadana już z terenu plantacji (24 lutego 1936 roku) oferta sprzedaży około 40 obiektów, zebranych wcześniej przez Edwarda Januszewiczal3. Już w październiku tego roku Muzeum otrzymało informację a wysłaniu pierwszej partii zbioru liberyjskiego, do której dołączono rachunek i opis 57 przedmiotów. O stosunku Marii Januszewiczowej do przeprowadzanej transakcji świadczy najlepiej fragment kolejnego listu: .. Robienie zbiorów dla Muzeum nie traktuję jako interes wie/ce dochodowy. gdyż (...) obliczając same wydatki minima/ny procent zostaje d/a mnie. Robię to raczej z zamilowania, oraz z chęci poznania tutejszej sztuki jak również ce/em zaopatrzenia pCl/lskiego Muzeum udostępniającego po:::nanies:::erszymwarstwom sztuki aftykOllskiej"14. Kołejny list, z 8 lutego 1937 roku, informuje a wysłaniu drugiej części zbioru. Zawiera także rachunek za sprzedaż 50 eksponatów i komentarz do tych obiektów. Charakterystykę współpracy obu wymienionych stron dobrze ilustrują dwa listy Jana Manugiewicza nadane w listopadzie 1936 roku. Kierownik Muzeum pisze: ,.Je.<1iwięc czas pozwoli proszę o możliwie pelny material mu- :::ea/n)l.ażeby.<my mie/i mniej więcej skończoną ko/ekcję liberyjską. (...) Przyda/aby się ]Je/na ko/ekcja różnych typów naczy'] choć będą trudności z transportem. Co do masek obr:::ędowych to pożądane jest także skompletowanie po::osla/ej od:::ie::yk/ubołl'iczrJw np. plm'zczy z sitowia itp."I) W następnym piśmie czytamy: jd/i wątle si~v naszej Ehploratorki pozwolą otrzyma Łódź warto.<dow)' owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ladną zaslugą ::rciową. (...) Warto. :::ew:::ględuna charakter Łodzi więks'zą uwagę przylożyć do tkanin. przydalobv się ki/kana<cie kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami >wars:::tat()I1'<w ruchu"I(,. Korespondencja ta świadczy o dużym zaangażowaniu obu stron w ideę utworzenia bogatej, wszechstronnej i co ważne dobrze określonej kolekcji zabytków ilustrujących życie i kulturę ludów zamieszkujących teren Liberii. Są zarazem dowodem na to, że stały wzajemny kontakt dawał szansę pomyślnego zrealizowania tych zamierzeó. Ostatecznie zbiór pozyskany dzięki współpracy z Marią Januszewiczową liczył okola 200 obiektów, przysłanych co najmniej w 4 ratach. Była więc to kolekcja liczna, a dołączona do spisów charakterystyka obiektów, zawierająca określellie funkcji przedmiotu oraz jego nazwę (podaną nieraz w kilku narzeczach), czyni ją jeszcze cenniejszą. Zbiór obejmował m.in. przykłady sztuki 11 Al': Mi\iEI./DMME/1935/43 i 1936/3. Maria Janus7.ewiczowa pośredniC7.y/a także w na\\ iązaniu konIaktów Manugiewicza z przchywąjącymi wówczas v.. Liberii prot: Janem Hirshlcrcm i dr. Ludwikiem i\nigsleinem. Niestety. wracający już do kraju prof. Hirshler nie zdołał zebrać l\okl\cji dla Muzeum. l~ l-ist M. Jarllls/.ell'iclOlI'ej do .I. Manugiewicza. z dnia 18 października 1936 roku. AE MAiLUDMME/1936iI9. I' List J. Manugie\\ icza do M. Janus7.c\\iczonej z dnia 13 listopada 1937 roku AE MAiELlDMMElI936/22. II> .I. IV .. list z 4 listopada 1936 roku. AL: MAiEUDMMEI1936/23 (aneks. nr I). �114 (rzeźby i maski), przedmioty codziennego użytku, strqje, broIl, pojemniki plecione z rafii, naczynia ceramiczne i tykwowe, a także co najmniej 10 instrumentów muzycznych (fot. 2 i 3). Oto krótkie fragmenty jednego ze wspomnianyc ł 1 wy k azow: f'ese Bossa Buze Ciissi 29) piszczolka z rogu gemo kolO/Ima Iell'zio P U III kllńll 30) bęben z hwnhuslI hule ke k/lłl(~v 33) cYJIlhalki z drzewo i li.ści blm/y kIl/Idu hO!11hus(JHych 17 hihej lali huma 39) ha!11ak z rafji slu::qcy jako hIe /;rodek lokoJllomocj i, drewniany drąg nctle::'v przeprowadzic: przez oha uszy nad le::ącym zastępuje nJwnież ló::ko Powyższy zbiór wyróżniał się przede wszystkim tym, że był prawie w całości zbierany ,.na zamówienie", a więc dostosowany do potrzeb. możliwości ekspozycyjnych Muzeum i uzasadniony merytorycznie. Jego wartość podnosi/a obecność dużej liczby przedmiotów codziennego użytku. zbieranych kompleksowo, zawierających po kilka sztuk podobnych przedmiotów (np. tkanin, ozdób. elementów strojów), różniących się między sobą wzorem, rodzajem materiału czy kolorystyką, co moglo pozwolić na uchwycenie różnic w stylach zdobniczych chal:akterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych. Warto także zwrócić uwagę na obecność naczY/l glinianych - przedmiotów nieczęsto przywożonych do kraju ze względu na trudności transportowe. Fol. 2. Ton:hka skór/.ana. Libćria. nr in\\. M/\iU .flo/II/50 (;: kolekcji ·1arii .Ianus/<:\ViCl). 17 AL MAiEł./DMMI-:/I')37/2 (an<:ks. nr 2). �115 Fol. 3. Bęl1l:n~k szcz<.:linllllY. I.ih~ria. nr irl\\. MAiI-:LlE/11/3-l (z kolekcji Marii .Ianllszcwicz). Obecnie zachowało się okolo pięćdziesięciu obiektów, które pochodzą z kolekcji Marii Januszewicz. Są one różnorodne i zawierają zarówno przykłady zdobnictwa i sztuki, jak i pozbawione ornamentów przedmioty codziennego użytku, które choć mniej ..ekspozycyjne'· są niezwykle istotnym elementem zbioru muzealnego. ilustrującym kultury poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących teren Liberii. Ocalała dokumentacja, spisy i komentarze do poszczególnych ohiektów, są pomocne w ich określeniu i opracowaniu merytorycznym. Wskazane jest takie odnotowanie w niniejszym artykule faktu nawiązania przez Muzeum współpracy z lekarzem płk. Jerzym Babeckim, który także brał udział w liberyjskich dzialaniach Ligi Morskiej i Kolonialnej. Księga inwentarzowa Muzeum zawiera wpis informujący o zakupieniu od niego instrumentu IX chordofonicznego . Sądzę także, że uzasadnione będzie umieszczenie w tym opracowaniu informacji o transakcji. jaką Muzeum przeprowadziło z p. Romanem Szabłowskim. który odsprzedał Muzeum sześć obiektów z terenu Gwinei Francuskiej (\\achlarz. torebkę, pantolle, nóż z paskiem i uprząż kOllską). Aktywnym działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej był co prawda Stanisław Szabłowski (także uczestnik akcji liberyjskiej). jestem jednak zdania. że małe prawdopodobiell- I' AL Mi\il.l.. Księga inwentarzowa. cz. l (przcpisana). pOL IS2. Co prawda zachowany biędzG II pis dOlyCly instrUIllGntll zakupionego od pik. Bahiekiego. lecz sądzę. l.t: drohna nie';cisloŚć w risowni mlz.\\iska mojc hyć zwykłym hłędem literowym. Zachowala się także odnośna doklllllGl1lacja Mu/cum II I.ipsku (ancks. nr 3). \I �116 stwo przypadkowej zbieżności nazwisk upowaznla nas do uznania, że także w tym przypadku zaowocowały kontakty Jana Manugicwicza z działaczami • 19 tego stowarzyszenia . Warto wreszcie odnotować fakt istnienia bogatego zbioru afrykanistycznego, powstałego w wyniku współpracy Jana Manugiewicza z Jerzym Giżyckim, podróżnikiem i literatem, a z zamiłowania etnografem. Brakuje, niestety, bezspornych dowodów na to, że był on członkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jednakże czynnym działaczem tego stowarzyszenia był Kamil Giżycki, jego krewny (również podróżnik, literat i dyplomata). Tak więc prawdopodobieństwo dotarcia Jana Manugiewicza do Jerzego Giżyckiego poprzez osoby działające w Lidze jest spore i daje podstawy do zasygnalizowania istnienia powyższego zbioru także w tym artykule. Jerzy Giżycki, podróżujący przez lat kilka po Afryce Zachodniej, zaproponował Muzeum sprzedaż kolekcji w roku 1936. Interesującym dokumentem dotyczącym tej współpracy jest wykaz 74 obiektów, uzupełniony odręcznym potwierdzeniem odbioru należności w wysokości 1500 zł"o. Kolejny list zawiera natomiast objaśnienia do 79 zabytków wraz 21 z obietnicą nadesłania brakujących 5 eksponatów • Cennym uzupełnieniem tych materiałów jest wykonany przez Manugiewicza wykaz obiektów zakupionych od Giżyckiego (obejmujący 168 pozycji)22. Ciekawy jest także list o przekazaniu przez Jerzego Giżyckiego 42 fotografii, zawierający zarazem listę komentarzy do poszczególnych zdjęć2:1. Dokumentacja obejmuje również potwierdzenie zakupu 150 klisz fotograficznych, ilustrujących sceny z życia Afryki Zachodniej, zawierające informację o przekazaniu Muzeum praw do ich reprodukowania24. W chwili obecnej w zbiorach Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich znajduje się 31 zabytków, które bezsprzecznie można uznać za pochodzące z omawianej kolekcj i oraz 21 kał1 katalogu naukowego z naklejonymi zdjęciami. Z klisz szklanych zachowały się zaledwie 3 egzemplarze, z których jeden uległ niestety uszkodzeniu"5. Kolekcja Giżyckiego była różnorodna i za\vierała przedmioty codziennego użytku (m.in. poduszki, sakwy, naczynia z tykwy, nakrywy do mis itd.), broó (m.in. zestaw uzbrojenia wojownika Lobi), stroje, różnorodne ozdoby oraz liczne, zróżnicowane stylistycznie. obiekty z zakresu sztuki. Zabytki pochodziły z terenu dawnego Sudanu Zachodniego, reprezentując m.in. kulturę plemion Massi, Lobi, Fulbe, Bambara, Tuareg (fot. 4 i 5). Wspomniany komentarz do przekazanych przedmiotów zawierał uwagi interesujące dla etnografa. Na przykład nr 44 listy dotyczył san- AE Ml\iEŁlDMME/1936/15. AE MAiEUDMME/l936/11. (aneks. nr4) 21 AE MAiEŁlDMME/l936/9. 22 AE MAiEUDMME/ wykazy/I 936/1. 13 List J. Giż.yckiego do T. Gumowskiego. R1iższych danych na temat tego ostatniego nie udalo się autorce odszukać. AE MAiEŁlDMME/1936/12. 24 AE MAiELlDMME/1937/5. eS Odbitki tych zdjyć znajdują si,,: archiwum Działu Kultur Ludowych Krajó\\ Pozaeuropejskich. 19 10 �117 dalów tuareskich. Opis tego obiektu brzmi następująco: "Noszone są przewainie na hardzo .\ypkilll piasku, gdzie zapohiegają zhylllielllu zapadaniu się, na hard:::ogorącym piasku, /uh na gorqL}'ch kamieniach >hamady< (puslyni kamienistej) lub na terenach poro.~niętych ko/ącemi >kram - kramami< - ro.~Ii/wlIli o wysoko.ki ok% 30 centymetrów, z I1'w/I!mi przez plemię Bambora ../v/usso .. koro - nji" zęhami starej kohiety. .. Sonda/y Ie są zwane przez ple/lIię hambara >\1'010<,co znaczy dos/ownie skóra. Luh >sena - w%< - skóra na nogi. Nazwv IV języku Fulhe nie znam . latomiast nr 14 spisu to luk Fot. 4. Rzcźha łiguralna. Hurkina Faso. nr inw. plemienia Gurunga, opatrzony naMAiF.UE/II/64 (z kolekcji Jerzego Giżyckiego). stępującym komentarzem: "Cięciwa. jak zwykle w Afiyce zachodniej, z >/yka< hambusowego. Norma/ne uzbrojenie wojownika z plemienia Gurunga (liczha poj. Liczba mnoga Gurunsi) z okolic' Leo luh też zamieszkując~vch tam również plemion Dagari i Zanga) sklada się: ( od >wielkiego dZłvonu<) z dwóch luków, 2 ko!c'zanów (l płaski nad le'wvm łokciu. J cylindryczny pod /e.vą pachą - przylrzymywany przez sznur /la lewem ramielliu) i oszczepu o zatruZvm grocie. zahezpieczonym przez kapltl- Fot. 5. I'odlls/ka skórzana. Afryka lachodnia. nr inw. MAil-:ljE/II/16 (z kolekcji Jerzego (ii~yckiego). �118 rek skórzany. Jest lo jedyne mieJsce, gdzie widziałem za/rute Gs::czep}'. Pozalem: nóż, zawieszony ztylu u pasa i toporek. Na glowach IIOSZą Ilieraz my.~liw(y GurU/lsi rodzaj hell7lóH' :: tykwy, slużących rÓlI'lloC=e\llie do c=crpalliu wodv (mam/otogra/ię tych "l<l'ojoH'llików)"6". Ze zdjęć zachowało się zaledwie 20 odbitek. Przedstawiają tancerzy w strojach obrzędowych, budownictwo, sceny z życia wsi itp. Okazały się bardzo przydatne przy identyfikacj i n iektórych obiektów. Ich wartość podnosi dobra jakość techniczna, pozwalająca na wykonanie reprodukcj i i powiększell. Uwagę zwracają także zdjęcia wykonane przez Giżyckiego w kraju [)ogonów (określanych przez niego jako Habe)27. Całość przedwojennej kolekcji musiała mieć znaczną wartość muzealną zarówno ze względu na różnorodność zbioru, staranny dobór obiektów stanowiących pierwotnie prywatną kolekcję, jak i na kompleksowość dokumentacji (także opisowej), uzupełnianej zdjęciami. W materiałach można też odnaleźć dowody kontaktów Jana Manugiewicza z prof. Jerzym Lathem, w sprawie przejęcia kolekcji afiykanistyczne/8. Natomiast Justynowi Wojsznisowi, znanemu taternikowi, kierownik Muzeum udzielał wskazówek dotyczących metod i zakresu penetracji tercnowych, w celu ewentualnego pozyskiwania dla Muzeum eksponatów poludniowoamerykCIIlskich~<). Kolekcj'a pochodząca z tego kontynentu była naj starszą i jedną z ciekawszych części zbioru pozaeuropejskiego Miejskiego Muzeum w Lodzi. Wśród osób, które przyczynily się do jej powstania znaleźli się Kazimierz Warchałowski i Aleksander Freyd. Obaj podróżnicy byli aktywnymi działaczami emigracyjnymi, związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Wcześniejszc doświadczenia Kazimierza Warchałowskiego w zakresie działaJl kolonizacyjno-emigracyjnych w Ameryce Południowej nie pozostały bez wpływu na zorganizowanie przez Ligę akcji osadniczej w Brazylii. Natomiast dr Aleksander Freyd był od 1930 roku przewodniczącym Sekcji Higieny Tropikalnej działającej w ramach Wydziału Kolonialnego tego stowarzyszenia. Jan Manugiewicz nawiązał z nimi współpracę jeszcze przed rozpoczęciem kontaktów'z Ligą i nie jest wykluczone, że właśnie K. Warcbałowskiemu lub A. Freydowi zawdzięczamy podjęcie inicjatywy nawiązania współpracy ze stowarzyszeniem. Dr Aleksander Freyd odsprzedał Muzeum niewielki zbiór 16 obiektów etnograficznych, na który składały się stroje, ozdoby i przedmioty codziennego użytku plemion Campa i Yagua'O (fot. 6). Natomiast kolekcja odkupiona od Kazimierza Warchalowskiego liczyła 87 zabytków i była pozyskana 26 AL: MAitl.l[)MME/1936/11 i 1936/9. Karty znajduj,! si.; 1\ archiwum [)zialu Kultur l.udowych Kraill\\ Po/.acurllpcjskich. W)daje się. żc .Jerzy Gii)'cki byl pierwszym Polakiem. który [)ogonó\\ opisal i sl()togral()\\al. Por.: .I. Giżycki, Hah£' ... Kuricr Literacko NaukO\\y" nr 16. 1l.J31. s. 10·11: {Jiali i ('::arni. Warsza\\'a 27 I 93-L s. 217 - 244 (aneks. nr Sl. 29 Al: MAiEI.IDMME/193511S. At MAiEł./DMME/1936/IX .10 Obecnic 2g pochodzą IV zbiorach z tcgo zbioru. naszego . Muzeulll znajduj,] sil; zalcdl\ic lu:) zabytki. którc na pcwno �119 Fot. (,. B.,:hend; d\\umemhranowy. Peru. nr in w, Ml\iEI./E111/220 (/akupione od dr I\kbandra I-'n:yda), \\ :2 ratael1. Tell ciekawy zbiór zawierał m.ill. liczIle ozdoby z nasion, piór, roślin i z~bów zwierzęcych. naczynia z gliny i tykwy. narzędzia drewniane i kamienne oraz tkaniny - pochodzące z ohszarów Montanii Peruwiaóskiej, kilka obiektów z tcrenu Chilcl1 (fot. 7). a takżc pewną liczhę zabytków wykonanych z kam icn ia (przedm ioty rzeźbione. maczuga). zgromadzonych głów n ie na terenach Peru. Na podstawie posiadanych dokumentów nie sposób jednoznacznie określić dokladncj liC/by ocalałych zabytków pochodzących z tej kolekcji. Zaledwie kilka przedmiotów z Chile (np. ozdoba srebrna, lassa. strzemiona) i z rejonu Ucaya Ii (Ill. ill. dwa naczyn ia. ozdoby, szydlo) Illożna uznać za zabytki odkupiolle z pcwnością od tcgo podróż.nika. Kazimierz Warchalowski skierowal do Muzeum także innych kontrahentów. B) li to Wacław Chrostowski. od którego Muzeum pozyskalo zabytki z terenu Ameryki Południowcj i Afryki Wschodniej'" oraz dr Zdzisław Szymoóski, który sprzedał Muzeum liczną kolckcję (około 200 ohiektów) ilustrującą kultury Indian dorzccza Ucayali, a także pomnicjszoną głowę ludzką, wykonaną przez Indian znad rzeki MaraJlon. Co prawda brak jest dokumentów potwierdzających przynależność SzymOllskiego do Ligi. ale jestem zdania, że uwzględnienie jego osoby w naszych rozwa:i.aniach jest zasadne właśnie ze względu na osohę Kazimierza Warchalowskiego - inicjatora i pośrednika kontaktów lekarza z Muzeum'l ..Sądzy. że powsta Iy zbiór można traktować jako jeden z efektów współpracy Manugiewicza 7. osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Zdzi'1,\1: M;\iFI!I)\HvlU) ': /\/', MAil,:! ').\5n (aneb. ksi.,:ga maj'ltku d~lIs/a ChroslO\\Skiego :; /\1: M;\il:UDMMI:iI /nanego ')'\5/-ł. nr (». MM/-:. p%~~ 171 i 156. Być może chodzi baJaua I\m~ryki Po!udnio\\cj. tu o krcwnego - Ta- �120 sław Szymollski był lekarzem, specjal izującym się w zagadnieniach chorób tropikalnych. W roku 1928 wyjechał do Peru, podejmując się sprawowania opieki medycznej nad grupą polskich osadników w jednym z ośrodków kolonizacji polski~j nad Ucayali. Organizatorem i dyrektorem tej akcji był wielokrotnie wspominany Kazimierz Warchałowski. Po upadku tego przedsięwzięcia, Szymollski wrócił na kilkanaście lat do kraju. Z tego okresu pochodzą Iiczne prace jego autorstwa:;-l. Współpracę z łódzkim Muzeum SzymOllski nawiązał w roku 1935. Na złożoną przez Jana Manugiewicza propozycję odstąpienia posiadanej kolekcji z terenu Montanii Peruwiallskie/5, podróżnik wyraził skłonność sprzedania Fol. 7. Ozdoba kobieca. Chile. nr in\\'. Muzeum zbioru za sumę 2200 zł. OpiMAiEŁ/E/ll/236 (z kolekcji Kazimierza sując jego zawartość, zwrócił szczególWarcha/cl\\skiego). ną uwagę na posJa. d aną "s/ynnq g / owę Indianina zmniejszoną do wie/koki pię.\:ci", określając ją jako "preparat" bezcenni('. o.statecznie, zbiór zdeponowany w Muzeum do czasu uregulowania należności, wyceniono, korzystając z konsultacji prof. Stanisława Poniatowskiego, na sumę 1600 zł. Wart odnotowania jest takt, że towarzysząca transakcji niezwykle bogata i pełna emocji korespondencja dotycząca rozliczell i zaległości płatniczych Muzeum wykazuje zadziwiające podobiellstwo do dzisiejszych realiów:;7. Zbiór zgromadzony dzięki współpracy ze Zdzisławem Szymońskim obejmował liczne ozdoby, stroje, środki toaletowe, tkaniny, warsztaty tkackie, plecionki, naczynia, przedmioty gospodarcze i łowieckie, instrumenty muzyczne, a także urządzenie służące do deformacji główek niemowlętom i wspomnianą zmniejszoną głowę ludzką (fot. 8). Obecnie w zbiorach naszego Muzeum znajduje się 18 zabytków, które możemy bez wątpienia uznać za pochodzące z powyższej .kolekcji oraz 12 obiektów, których pochodzenia nie sposób ostatecz- 34 Są to zaró\\'no opracowania medyczne. jak i zamicszClanc II Clasopismach wspomnienia z podróży do Peru. Kilka z nich ukazalo się IV •• Morzu". Wi,,:ks/.<l iloś\' informacji na temat działalności Zdzisława Szymońskiego. IV tym także na te maI jcgo Ilsp()łprac)' I. łódzkim Muzeum można uzyskać z opracowania autorki Indianie ,\/onlanii 11' opisach dr Id::islm1'(/ S::vI1101iskiego. złożonym do druku \\' redakcji ..Prac i Materiałów Muzcum Archeologie/.nl'go i Elnograliczn<:go IV Lodzi". ;, AE MAiLUDMMUI935/4(aneks, nr 7). 36 Ar: MAiEI./DMMI:/I935!7. 17 AE MAiEI./DMMI:/1935/R: 1935/19 i 1936/7 (aneks. nr 8). �121 Fot. 8. lir/ądz<:ni<: do spłaszczania główki niemowlęciu, nr inw. MAiEL/E/1I/113 (z kolekcji dr. Zdzisława Szymoński<:go). nie ustalić, ze względu na podobiellstwo przedmiotów pozyskiwanych od innych podróżników (m.in. A, Freyda i K. Warchałowskiego). Uzupełnieniem tego zbioru są zachowane odręczne notatki Szymońskiego, zawierające charakterysty~ę sprzedawanych obiektów oraz uwagi dotyczące kultury Indian dorzecza Ucayali. Prawie każdy z przedmiotów umieszczonych w wykazie opatrzony jest odpowiednim komentarzem. Możemy tutaj odnaleźć m. in. następujące uwagi: .,ku.{:lI1a:; kory drzewnej. którą używają najdziksi. Nabyta w górnej części Ucayali. Używająją /fl(ijanie, którzy nie mają kontaktu ze swymi w,~pólplemie'lcallli i którzyjeszc::e nie umieją tkać. Zdejmują korę z drzewa, mocząją i potem biją kamienialIIi. a:: kora zrobi się miękka i elastyczna", czy też "tabliczka do ucisku gl/J1l'kinoworodka Indjan = Czamasów. Zakladająją na czolo i silnie związują i tak na kilka IIIiesięcy. Czolo w tyl się odchyla, oczy na wierzch wychodzą. PotellI oczy wracają do normy, ale czolo na zawsze jest w tyl odchylo,..1R Ile Ciekawe są także wspomniane komentarze dotyczące gospodarki i obyczajów Indian Shipibo, określanych przez lekarza jako Czama. Oto ich krótki fragment: ,.Uprawa roli _. rolę drugorzędną odgrywa. Rolnictwo to zajęcie, którem Indjanin pogardza. System: Las się .ścina i wypala lecz nie karczuje. Banany. yuka. kukurydza, 'yż oto plody rolnicze. Fasola nieluhiana. Rolę upra'v wioją glównie kohiety mężczyźni ~ylko wycinają las ,,-,. Wartość tego rękopisu podnoszą rysunki, a także liczne wykrzykniki o znacznym zaangażowaniu ich autora. Al-: Mi\iICL/DMMJ:lI<H5/45. Al-: MAiEI./DMMLlI935/ 46. Materialy powyższe 11<:IIspolnnianym artykule autorki. Ponadto ich fragmenty ni<: Świata" (przypis 5). i podkreślenia świadczące 3~ 3') zostały prawic w calości przytoczone przedstawiono na sesji ..Polskie opisa- �122 Z korespondencji wynika, ze kierownik Muzeum planował zorganizowanie cyklu odczytów dla publiczności muzealnej, prowadzonych przez Szymońskiego, lecz nie udało mi się w zachowanych materiałach odnaleźć potwierdzenia 40 realizacji tego zamierzenia . Lektura zachowanych archiwaliów musi wywołać pewne refleksje. Świadczy bowiem niezbicie, że Muzeum już od początku działalności borykało się z poważnymi kłopotami finansowymi, które powodowały przeciąganie terminów płatności, dokonywanie oszczędności w rozliczeniach pocztowo-telekomunikacyjnych z kontrahentami itd. i niewątpliwie musiały znacznie utrudniać realizację działaó podejmowanych przez kierownika Muzeum. Interesującym źródłem są także materiały dotyczące skomplikowanych formalności celnych i przeliczeJl dewizowych. Z omawianych zbiorów do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele obiektów. W znacznym stopniu uległy one rozproszeniu, zniszczeniu czy zaginięciu w okresie ostatniej wojny. W roku 1941 prawie cały zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego, liczący pod koniec lat trzydziestych około 1460 zabytków, został przez niemieckie władze Muzeum sprzedany do Muzeum w Lipsku, a następnie odsprzedany Instytutowi Etnologii przy Uniwersytecie w Getyndze (299 obiektów), Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu (276 z.abytków) oraz Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu w Kolonii (148 obiektów)~I. Przedmioty, które udało się ocalić w Łodzi (niecałe 140 zabytków) lub odzyskać w drodze działall rewindykacyjnych z Museum fur V61kerkunde w Lipsku (około 300 obiektów) stanowią cenny trzon zbioru Działu Kultur Ludowych Krajów' Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi42. Zachowana dokumentacja archiwalna dotycząca ich historii jest dzisiaj wartościowym źródłem umożl iwiającym identyfikację i interpretację merytoryczną obiektów. Świadczy ona także o wszechstronności działaó podjętych przez Jana Manugiewicza w celu stworzenia kolekcj i pozaeuropejskiej w łódzkim Muzeum. Jest dowodem na to, że zbiór był nie tylko liczny, ale dość dobrze określony i opisany. WaIte podkreślenia jest to, że kierownik Muzeum nie ograniczał się jedynie do odkupywania interesujących go fragmentów istniejących już zbiorów, ale starał się współuczestniczyć w ich tworzeniu, sugerując zakres, charakter i sposób pozyskiwania obiektów, biorąc pod uwagę aktualne potrzeby i możliwości Muzeum. Ważne jest także, że w doborze ewentualnych kontrahentów brał pod uwagę ich kompetencje, możliwości pozyskiwania obiektów i zainteresowania. Oczywiście miał świadomość współpracy z amatorami, o czym świadczą, jak sądzę, dość szczegółowe zalecenia dotyczące zakresu i sposobu pozyskiwania zbiorów zamieszczane w korespondencji, selekcja zabytków po- ~o AE tvIAiELlDtvltvlE/l936/4. Dane powyższe zaczerpnęlam ~I i Etnograjic::ne 11' Lod::i. d::ieje z opracowania: T. LaszC/cwska. ,Ihce/lnl ,-/rcheologiC::/I1! ::biory - d::icilalno'\:c:. op. cil.. s. 16. ~2 Pozostałe obiekty uznano za zaginione \\ trakcie działań wojennych pro\\adzonyeh nic Niemiec. na tere- �123 zyskiwanych z kolekcji prywatnych czy konsultowanie zakupów z profesorem Stanisławem Poniatowskim. Jednakże warto zwrócić uwagę, że wśród kontrahentów Muzeulll znajdujemy także nazwiska osób wykazujących znaczne zainteresowania etnografią (K. Warchałowski, Z. Szymoński, J. Giżycki), czemu dawali wyraz w publikacjach zawierających opisy kultury napotykanych grup etnicznych4.1. Działania powyższe umożliwiły zapewne zrealizowanie ciekawych, cieszących się uznaniem publiczności wystaw (iI. II). Dzięki zachowanym dokumentom niemieckim, głównie opisowi zabytków przygotowanemu w roku 1940 przez władze niemieckie Muzeum w związku z planowaną sprzedażą zbiorów, można było w przybliżeniu odtworzyć istniejący wówczas układ ekspozycji pozaeuropejskiej. Dokonała tego Teresa Laszczewska w opracowaniu dotyczą44 cym historii naszego Muzeum • Wynika z niego, że zbiory pozaeuropejskie zajmowały trzy sale wystawowe. Pierwsza - to zbiór z Ameryki Południowej, eksponowany w siedemnastu gablotach. W drugiej sali prezentowane były zbiory azjatyckie (cztery gabloty). Natomiast trzecia sala zawierała zabytki pochodzące z Afryki, grupowane w osiemnastu gablotach w układzie tematycznym, z uwzględnieniem zróżnicowań regionalnych. Z szacunkowych wyliczei1 wynika, że opisane w niniejszym artykule kolekcje, pozyskane dzięki nawiązaniu przez kierownika Muzeum kontaktów z osobami związanymi w rozmaity sposób z Ligą Morską i Kolonialną, stanowiły mniej więcej połowę zbiorów pozaeuropejskich Miejskiego Muzeum Etnograficzneg~ w Lodzi. Ich wartości muzealnej nie wolno nie doceniać choćby z tego względu, że Janowi Manugiewiczowi udało się zebrać co najmniej dwa zespoły obiektów pochodzących ze stosunkowo niewielkich obszarów, pozyskanych w krótkim czasie, ilustrujących w różnorodny sposób kultury zamieszkujących je grup etnicznych (Liberia i dorzecze Ucayali). Ponadto pozyskane wówczas zabytki były na tyle interesujące, że nawet dzisiaj, mimo burzliwych losów, które drastycznie zmniejszyły ich liczbę i wpłynęły na ich stan zachowania, stanowią cenny trzon kolekcji pozaeuropejskich naszego Muzeum, zawierając obiekty unikatowe w skali kraju (m.in. deseczkę służącą do spłaszczania czoła niemowlętom, łuk muzyczny, czy flet kościany z rejonu Ucayali, dzwonki do łuków plemienia Lobi, czy przykłady tradycyjnej sztuki afrykai1skiej z terenu Liberii). Wartość zbiorów podnosi wspomniana jednorodność terenu i czasu, w jakim zostały pozyskane. W odniesieniu do zabytków z Montanii, zachowane około 200 obiektów pozwala nadal na zilustrowanie podstawowych cech kultuPor. m.in.: K. Warehalowski. Na wodach Ama::onki. Warszawa 1938; J. Giżycki. Biali 1934 oraz Międ::y mor::em a pustynią, Warszawa 1936. Jerzy Giżycki i Zdzislaw Szymoński hyli także autorami artykulów zamieszczanych w ..Kurierze LiterackoNaukowym" ... Morzu" i ..Kurierze Porannym". Relacje te nic są wolne od subiektywizmu. emocjonalnego podcjśeia do tematu. w niektórych przypadkach widoczny jest brak dostatecznej wiedzy ctnograficznej (1:0 szezególnic widoczne jest w opisach autorstwa Zdzisława Szymońskiego). lecz można w nil:h odnalcż~ wiele interesujących opisów typu etnograficznego. 44 T. Laszczewska. :\IIceulI/ Archeologic:;ne .... op. cit .• s. 13. 43 i C::arni. Warszawa. �124 ry mieszkallców tego rejonu Peru45. Natomiast kolekcja afrykańska pochodząca z okresu przedwojennego pozwala (po uzupełnieniu) na zaprezentowanie podstawowych cech tradycyjnej sztuki i zdobnictwa Afryki Zachodniej. Oceniając powyższy zbiór z perspektywy czasu, należy stwierdzić, że był on efektem rzeczywistego zaangażowania Jana Manugiewicza w ideę utworzenia kolekcji pozaeuropejskiej naszego Muzeum. Na bazie niewielkiego zbioru (głównie azjatyckiego), przejętego z byłego Muzeum Miejskiego, udało mu się zebrać kolekcję ciekawą, niemałą i co istotne, planowo i konsekwentnie uzupełnianą. Widoczne jest także, że znaczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrało nawiązanie współpracy z osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. BIRLlOGRArI/\ l3iałas T, 1983 Giżycki Liga :\lorska i Kolonialna 193()-1939. Gdallsk. .I, 1934 Biali i carni. Warszawa, 1932 Ilahe ... Kuri.:r Literacko - Naukowy" nr 16. s, 10-11. 1936\1ięd:v mor::em a pustynią. Warszawa. Królikowska L. 1980 Jan jolno-Mo/1l1giewic ~ ::olo::yciel Miejskiego A/lI::ellnl I:'tnograjic::nego IV Lod::i (/931-193'h "Prace i Materiały Muzeum Archcologicznego i Etnograficznego IV 1.IH!?j I..aszuewsk r. a 19lW Seria '·.tnografiC/.na·· ,\lu::elllli 1(I'dwu/ogiene nr 21. s. 41-47, i Etl1ografic::ne IV Lod::1 "Pr,lce I Materialy MuzeuITI Archeologicznegl' nograiie/na" nr 21. s. 11-39. Nowosz W. 1969 1970 Styczyńska Amt'n'konistyc::na t1::ieje i litnogralicznego ::hio/'v II' d::iall/l/1o.~ć, ł.odzi. koleA.cja w Afll::eum ;/rcht'ologic::nYIJl i !:'tnograjicnym Seria Et- w I.od::i. ,..Prace i Materiały Muzeum Archeologiu:nego i Ftnograliczncgo w ł.odzi. Seria Etnograficzna" nr 13. s, 153-167, AjiJ1k0l1skie maski i r::t'::'by obr::ędowe w ::hiorach ,HII::ellm .·lrclieologic::nf.'go i E1nograjic::nego w Lod::i. "Prace i Materiały Muzeum Archwlogicznego i Etnogra licznego w Lodzi, Seria Etnograticzna" nr 14. s, 169-175. A. 1992 Rola Jer::ego Gi::yckiego 1V Ilvor::enill kolekcji ajiykani,l'tyc::nei ,'vli(~jskiegoA/II::ellm Etnograjic::nego w Lvd::i. "Kronika Miasta Lodzi" t. 2 .. s, 131-137, Liga Morska i Kolonialna, a ro::bud::.anie::aintereSO\I'1I/1etnografią po::aellropejs/.:ą spolec::eństwa polskiego, rozprawa doktorska. Maszynopis w Bibliotece Instytutu 1999 Archeologii Warchalowski i Etnologii Polskiej Akademii Nauk II' Warszawie. K, 1938 Na wodach Ama::onki. Warszawa. SzynlOJ1ski Z. 1930 1934 'Lądem, mor::em, r::ekami. ,.Morze" z. 7 i dalsz.:. Z ::ycia Indian ::nad Ama::onki, Tam gd::ie nie dotarl ::aden wiew kllltllry. "Kurier Poranny" 45 Wybrane zabytki Anny Kowalskiej-Lewickiej l 9 września. z tej kolekcji zostały SllljJibo. Wrocław wykorzystane 1969. jako material ilustracyjny w prac~ �125 I\NEKSY . ., fJ'2 ::1/):.' ." A J;;b['iJ listopada .4 J9. ..-ł'JL~,'" ~- "i,.,{, N ISroano•• n •• Pani 6 ,,~~,~, "- I Niemal w~łldając do koperty list do Szanownej Pani otrzymałem wiadomości wraz z rachunkiem i spisem wysłanych przedmiotów. Jak widzę sprawy stoją doskonale. zbiór gromadzony jest bardzo starannis. Nawiązując do mego przewidywania o nabraniu przez Panią w przys~łości doświadczenia w zakupywaniu sądziłem. te są to ceny 'netto. Jeśli natomiast włącza Pani laszty to są wcale umiarkowane, bo istotnie koszty gromadzenia zbiorów etnograficznych .~ bardzo często przewytszają wartość przedmiol W wypadkach jaskrawszych motna podawać oeny oryginalne, a na osobnern zestawieniu /również pokwitowanem/ koszty transp~u. przejazdów, wyszukania itp. Chyba nie biezze mi Pani bardroo za złe owej niewczesnej uwagi.Nie mniej proszę mieć w pa~ięci na6zą umow~. przewidującą pewn" honorarjum. Nie chciałbym mieć na s.mieniu strat Pani zwłaszczh wobec dutego wysiłku fizycznego i zdrowotnego związanego z tą pracą· Projektowane otwarcie działu afrykanistycznego odłotyliśmy w oczekiwaniu na dodatkowy lokal i Pani materjały. Obecnie motemy zaryzykować większy zbiór aniteli projektowało się pierwotnie i.jeśli wątłe siły naszej Eksploratorki pozwol,. otrzyma Lódź wartościowy owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ładną zasługą życiową. Horopatrując się w .pieie wysłanych przedmiotów widzę, te wszystkie odpowiadają potrzebie. Warto, ze względu na charakter Lodzi, więkeząuwagę przyłotyć do tkanin, prZYdałoby się kilkanaście kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami "warsztatów" w ruchu. Z uwagi na silny wyraz czynnika społeczne u ludów nadgwinejskich warto znów zgromadzić sporą kolekcję przedmiotów związanych ze zwyczajami i produktów, tak tam nawsk społecznej sztuki. Zresztą ma Pani doskonałe wyczucie terenu 1 nie wątpię w dobre rezultaty. O uZYSKanie dewiz nie jest nam,Jak się okazuje, trudno. Bietącą należność prześlemy Dr. Szamocie, a pr~yszłe, Jeśli potrzeba, motemy wyełać do Liberji. Serdecznie dziękuję za pierwszą tyczę obojgu p •• ństwu powodzenia i muzealnych eprawach. partję zbiorów i s~czerze na przyszłość w prywatnych I jst .lana Manugicwicza do Marii Januszewicz z 4 listopada (Al: Ml\iEL/E/DMME/1936/23), 1936 roku �126 -==-7ó2r~ Pasy ~ pit.oiorKl5V~ l Ol1:().uu~ .~._._ --43) Ochraniaoz łuczniozy. (Większy) ,.. / . 44) Sandały Tuareg6w. 45) 7 amulet6w sudańskich. 46) Paciorki drewnlane.p6~n.8udaN.frana. '47) Pugilares czerwony. Okolice B~oko. 48) II bronzowy. Okolice T,mbuktu. -49) Tabakierka bambusowa. G6rna Wolta. . - 50) Derka wielka (Mostlllkera) Paster~e Pullo. 51) 3 derki bla~e. Okolica DOri. p6~n.górn~Wolta ._..52) Derka bawe~nlana. Z~ote Wybrzete. _ 53) 2 Wachlar ze. 7' ;7> 54) Wierzcho~ek Maski obrzędowej. 65) Nót .Mossl.Górna Wolta. 56) Nót z rękojeścl~ moslęt~.Nlgerja ang. 57) Tabakierka z pęcherza. Mossl. Górna ~oltA. 58) Bransoleta męska marmurowa. Górna ~olts. 59) Kosz. Nigerja. 60) 2 pary grzechotek od ~uków plemienia Lobi.Górna 101ta 61)1Jrzebleń drewniany. Plemię Bambara. Sudan franc. 62) Tabakierka bambusowa. Plemię 1.IOssl.Górna ·I/olts. 63) K~ódka arabska. Okolice Tlmbuktu. Ruden frAnc. 64»2 futera~y na kosmetyk. Plemię Pullo. Górna 'ilolta. 65) Ochraniacz ~uczniczy. Ma~y. Plemię LObi. Górna "mlta. 66) Przepaska na czo2:o.z paciorków. Okolice Timbuktu. 67) 7, bransolet z paciorków. Okolice Timbuktu,/ 68) 7 bransolet ze s~omy i trawy. Plemię Hossi.Górna '.'Iolta. 69) 5 bransolet mosiętnych notnych. j" , 70) 3 II aluminiowych II p. -- 71) 2 przetyczki kamienne do warg. Plemię Bobo.Górna "olta. '-72) 3 pierścienie na palce do nóg.Okolice Ramako.Plemię Bambara • • 73)LJ4 pierścienie mosiętne. ?' - '·74)75 groty od strza2 1', Jerzy aitycki Zakopane Willa"Nietwoja" Parcele urzędnie~~ .. 1 I ~.;".f!' ...•.~.. 'p-4 Fragment wykazu z opisem zabytków. autorstwa Marii Januszewicz. dotyczący jednej z partii nadesłanych eksponatów (AE Mt\iEŁlDMMElI(3712). �127 l ~'I ~ ~ 8 ci z;: 'o; .:t: ~c .I: :~ ,~ I- '~ ~ J ~\{ -.; " ~ O O c E E 2 ~ ~ •• •• VI i\~ E " ~ C Q o c > r::: ::I .c ••~ I- l- lU •• I- "ts 1: < c " "0"0 r::: C ::I U .x .• " > l- " ~ > ci ,,:o z: E" 'Ol: ,,:o VI .I: I_"O Q 4 ~ ~ "< "" "" '~ ~ -ti c o ~ -; I •.. VI c .:t: C. L-: "•• :I: { ~ 'Ol: ~·'v " ~ 'Ol: U l- Q " "ts C os ~ <::> ----.N- T ".•. ·I,~"·I}"· _:r~'· ..;~ Karla kala logu Muscum rur Viilkcrkundc IV Lipsku, dotycząca instrumentu zakupionego od pIk Jerzego 13ahickicgo (ze zhiorów Dzialu Kultur Ludowych Krąjów Pozaeuropejskich MAiEŁ). �128 Za zbiór aneryk~nistyczny przedmiotów: 3 1 l 1 1 2 10 l 5 1 4 2 l l l 1 l "klad~j~cy si~ z następuj~cvch baków peruwjai,skieh pas z nasion z nsd Ueaya1i grzebyłc. "" fi fajka makana łuki strzał rzeźba kamienna kuj z tykwy róg do wody siekierki kH.loienne ozdoby srebrne Chilijskie lasso bat bat (BJl-kador) pas tkany. Chilijski igła z koBei otrzymałem od rae,jskiego Muzeum Etnograficznego Zł. jczterysta w ; odz,i 480,-- oSiemdziRsi,tj (-) Kazimierz Wnrchałowski "';"J'szawa, Rybnki 30 m .10. ':arszawa, dnia 5 marea 1935 roku. ZAKSIĘGOW'NO • ksł.d~e in'Nent3fl ..,.J.L.. 9CUO> Udl •• n •• podoi., ; •. :ti' +:~-.., ;"ł £1. ~:l ' .,' ~t XfJ' ,t (/. j6JJ .' iJ ,f ~ / • '; P- ' .. ../ If OWI P1'Y;> 'ti- t.'.HI. ~ł;~ .... '\. -.••. ,.'-I':.s:~!;.,....•. Fragment wykazu zabytków potwierdzeniem zakupionych od Jerzego Giżyckiego. z naniesionym odręcznym odbioru należności (Al: tvIAiEł./DtvItvIE/I 936/1I ). �129 -;; :ł -" II Z .5 -1 " ·c " N -O O ..c. u a..O \ .•'u . -"'c.• .• ••.,..~ ~ / A C A ~ ..c >, .~ O o. Vl u . ~l;\ ~~ ~ ~.• ::E .• 'u ~ ~ C O -"c Jl'" Karta katalogu Miejskiego Muzeum Etnograficznego z naklejonym zdj.,:ciem autorstwa Jerzego Giżyckiego.(ze zbiorów DKLKP MAiEL). �130 1l "/' --'-<i', 1 __:,' /C.,. 5 r. 81/35. W.sznnowny Panie Od Panlł Ka~1mierza Pan ;)Okt6r podo~as nadzil zbiory chwili zbiór spoc.lalny korzystnej bę.dŹ w r:~ie nowym lokalu, się w tej nRsze skupia zbi6r muzealnej, bardzo ozasie gro- ze szozeg61i ms Ąrneryknnistycz~ (zbi, Radzibyśmy przej~, oriary. zachowu.lt'c w6wczlls pomieszozony b~dź tat nR drodze odb~lIie siq prosimy te i innyoh). dzi ••.;!: 1r.Jienin ofiarodnwOT Poniewn~ w na.lblitszym VI w polsoe p.~archRłowskiego oprawie siQ. mater j a2 porudniowo -ameryku{,skl najwiQkszy Pana Doktora. dO"iadujq w !llontawj1 peruwini:skiej etno"rRflol'me.'l.4uzeurn ry dr.Freida. l "Iarohałowskiego swego pobytu nem ~Rintere8owaniem w tej Doktorze o motHwle w tlllrdzo odst~pnej. otwarcie Muzeum rTClhłe wypo"ledzel' sprawie. ~czQ wyrazy nsletnego szaounku kustosz (Jan unnuglewioz) A" •... '":;.. , -~ ./#.~ ". ·~~J7;~~~/ .~~.~ ~'f'~.,.~ List Jana Manugiewicza do Zdzisława Szymońskicgo I.S marca 1935 roku (AE MAiELlDMMUI935/4), �] 31 Wykaz skr<itllw. AE MAiUJDMMUnr - Archiwum Etnograticzne Muzeum Archeologicznego ncgo w Lodzil Dokumcnty Miejskiego Muzeum Etnograficznego I nr DKLI:(I' .. Dzial Kultur Ludowych Krajów Pozacuropejskich. LMiK _. I.iga Morska i Kolonialna. MAiE!.-- Muzeum Archeologiczne i Ltnograticzne w Łodzi . i Etnogralicz- .\nna Styczyriska NON-I:lJROI'EAN COLI.ECTION OF THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM YS. TIlE MARINE AND COLONIAL LEAGUE IN ŁÓDŻ (Summary) This article w n CI': m s thc history ol' the non-European collection of the Ethnographic Museum (at prcsef1t calkd the Archeological and Ethnographic Museum) in Lódź, founded in 1942. Thl' then head of the Museum, .Ian Manugicwiez, wished to take advantage of the industrial and trade connections of the city so as to found an exotic collection in Łódź. He established cooperation with I'olish cxplorers. universities, and emigration institutions, among them the Marine }nd Colc)flial League. Owing (o his consistent and arduous efTorts, in the late 1930s the Museum ~athered almost 1500 exhibits from Africa. Asia, and South America. The Archeological and Ethnographic Museum in Łódź is in possession of some documents t'rom the !irst period. including ktters, inventories. lists of exhibits, etc. On the basis of those Tlateria!s it is possiok [o kam. at least pal1ially, aoout the methods and effect of the efforts un.lcrta"en oy .Ian !'vlanugiewicz lO set up the collection. The article 1~H:uses OIJ a pan ol· the collcction from Africa and South America, which came n\o tlH':pos:,e,:sion till' ,\11Iseum thanK:; to its clloperation with people associated (at ditTerent kgrees) \\ lib the MarilJc <mel I..·olonial I.eaguc. It is cmph:lsilCd in the article that" exhioits pur.·Ilas~d ,ja tksc <':Olllleelillll' constituted almost half ol· the pre-war non-European collection of 11<:City 1':thnogr;q>llie MUSl'llnl ill I.(\d;. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9424b8f42a389294952707efd673e031.pdf 40a50e3ec9518a64fa04e6af28daff97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2228 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etyka Polska - pożywienie przekaz międzypokoleniowy Słowacja - pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2070 Title A name given to the resource Niektóre aspekty wielopokoleniowego przekazu norm i wartości / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.79-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoličná, Rastislava Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. I. ln. 1999 RASTISLA VA STOU(:N;\ Instytut Etnologii Sllmaeka Akademia Nauk Bratysława (EKTÓRE ASPEKTY MIĘDZYPOKOLE IOWEGO PRZEKAZU NORM I WARTOŚCI. NA PRZYKLADZIE WSPÓŁCZESNYCH ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z PRZYGOTOWYWANIEM I SPOŻYWANIEM POSIŁKÓW W SŁOWACJI I W POLSCE Życie człowieka jako istoty kulturowej wymaga posługiwania się społecznymi kategoriami, które zapewniają mu orientację i komunikację, w najszerszym tych słów znaczeniu, między jednostką a społecznością. W tym sensie także zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków stanowią kulturową wartość pozwalającą zaspokajać pewne potrzeby społeczne. Idzie tu o otwarty i historycznie zmienny system informacji przekazywany w tradycyjny sposób, w którym pokolcnie młodsze uczy się od starszego. Pożywienie jako system kulturowy, podobnie jak inne, jest determinowane wartościami, normami i konwencjami, które jednocześnie ograniczają i konstytuują jednostkę w jej postępowaniu (Tolksdorf, 1976, s. 66-67). Właśnie zwyczaje związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków należą do najbardziej stabilnych wartości kulturowych poszczególnych grup społecznych czy etnicznych. W ramach projektu badawczego "Międzypokoleniowy przekaz a pokoleniowe aspekty cech i norm kulturowych", realizowanego w Instytucie Etnologii Słowackiej Akademii Nauk, postanowiłam przebadać współczesne zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków w Słowacji i w południowej Polsce (na Śląsku CieszYllskim i Górnym). Zainspirowała mnie krótka dziennikarska notatka, której autor stwierdził: "Wspólne spożywanie posiłków ma znaczenie dla rodziny. Już teraz przeciętna rodzina amerykaóska zasiada wspólnie do stołu raz lub dwa razy tygodniowo. Wspólny obiad lub kolacja jawią się jako coś wyjątkowego". Byłoby interesujące, aby sprawdzić, jak wygląda sytuacja w tym zakresie w rodzinach słowackich i polskich, zwłaszcza, że w ostatnich dziesięcioleciach w obydwu krajach pojawiły się lub nasiliły różne i w dodatku niestabilne czynniki i okoliczności wywierające w coraz większej mierze wpływ na cechy i normy kulturowe, w tym również w zakresie pożywienia. Na Słowacji badaó na ten temat dotychczas nie przeprowadzono. Pokrewną tematyką, a mianowicie fenomenem gościnności, zajmowała się Z. SzrombaRysowa prowadząc badania terenowe i ankietowe w kilku miejscowościach \\ zachodniej części Beskidów (Szromba-Rysowa, 1988). �80 Chociaż rodzina nie jest jedyną grupą społeczną, w której obrębie przebiega proces socjalizacji i wychowania, to jednak powszechnie przyjmuje się, że wpływ I"odziny jest najważniejszy (Biernacka, 1983, s. 378; Ratica, 1983, s. 534). Zapewne nikt nie wątpi, że także wspólne spożywanie posiłków należy do ważniejszych form międzypokoleniowej transmisji tradycji, wartości i wzorów zachowania w rodzinie, kiedy to dzieci uczą się od starszych członków rodziny, a więc tego wszystkiego co M. Mead nazwała kulturą postliguratywną (Mead, 1970, s.174). Jaki jest więc obecny stan tradycyjnej kultury w tym zakresie na Słowacji i w Polsce? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć analizując rezultaty ankiety przeprowadzonej równocześnie w obu krajach '. Ankietę wype/niły przeważnie respondentki z wykształceniem średnim. Respondentki z wyższym wykształceniem przeważały w mieście. Jeśli chodzi o ich wiek, to większość z nich mieściła się w -przedziałach 3 ł -40 i 41-50 lat. Przeważały rodziny z dwójką i trójką dzieci. Mimo że ankieta nie była przeznaczona dla dokładnie określonej grupy 2 kobiet , udało się uzyskać względnie wiarygodną próby, która może reprezentować tendencje występujące w obrębie interesującej nas tematyki we współczesnych słowackich i polskich rodzinach. Od wieków do tradycyjnych wartości należało wspólne spożywanie posiłków przez członków rodziny; charakteryzowało ono wszystkie warstwy społeczne. Stół i spożywanie przy nim posiłków tradycyjnie łączyły się z określonymi sposobami jedzenia, miejscami zajmowanymi przez domowników czy biesiadników, etykietą, formami i tematyką konwersacji. Istniała oczywiście zasadnicza różnica między spożywaniem posiłków w rodzinie chłopskiej, w której st6ł często stał w kącie jedynej izby mieszkaln~i i w której posiłek przygotowywała i podawała gospodyni, a spożywaniem posiłku w domu mieszczańskim czy zamożnego ziemianina, gdzie jadano w oddzielnej izbie - jadalni. a posiłki przygotowywała i serwowała służba, nie mówiąc już o biesiadowaniu w domach arystokratycznych, gdzie ucztowanie trwało kilka lub wiycej godzin i było skomplikowanym rytuałem z określonymi normami zachowania się poszczególnych współbiesiadników. Badając współczesne zwyczaje przy stole w naszych krajach winniśmy odnieść się zwłaszcza do kulturowych wzorów, które ukształtowały się wcześniej w rodzinach wicjskich. Na Słowacji należy się ponadto liczyć z wpływem mieszczaJlstwa, w Polsce natomiast w większym stopniu z wpływem dworów i dworków szlacheckich. I Ankiet<,: przeprowadzi lam w 1998 i 199<) roku. Była ona przćl:nauona dla kobid żyjących w pełnej rodzinie: zalażono. i.e codziennie przygotowuje si.; i spoi.ywa w niej posiłki. Ankiety wypełniały respondentki lub ieh dzieci - studenci wyższyeh uu.clni na SI(l\\acji i II Pabee (Cieszyn), 80 ankiet wypełnionych na Slowaeji rozdzielono na dwie grupy środO\liskowe: z rodzin wiejskieh uzyskano 26 odpowiedzi. z rodzin miejskieh 54 odpowiedzi. 2 Ankiety wypełniły przeważnie matki studentów \\ydziałóII humanistyu.nyeiJ II' 8ratysła- wic, Trnavie. (Śląsk Nitrze. Cieszyński Baóskicj i Górny) Bystrzycy. rozdzielono PreslOwie i Cies/ynic. na dwie grupy: 1<)9 ankiet ze wsi podlOd/i / poludniowej 68. a z miasta Polski - 131. �81 Na pytanie, czy w domu (mieszkaniu) jest stół, przy którym mogą spożywać posiłki wszyscy członkowie rodziny, odpowiedzi były twierdzące. W ankietach wypełnionych na Słowacji tylko raz znaleziono informację, że z braku dużego stołu członkowie rodziny jedzą przy małym stoliku, co uniemożliwia wspólny posiłek. W dwóch innych przypadkach stwierdzono, że mają dwa stoły; przy stojącym w kuchni jada się w dni powszednie, a przy stole stojącym w pokoju gościnnym - w niedziele i święta. U większości rodzin stół znajduje się \V kuchl,li lub w pokoju (największej izbie), niekiedy w hallu. Odpowiedzi z Polski ukazały odmienną tendencję; tu przypadków, kiedy w mieszkaniu są dwa stoły, jcst bez porównania więcej, niż na Słowacji, Na wsi takich przypadków było 64%, a w mieście - 47%, przy czym respondentki zwykle informowały, że przy stole kuchennym jada się wspólnie w dni powszednie, a przy stole w izbie (jadalni) - w niedziele i święta. Wzór, w którym stół znajdował się w największej izbie domu czy mieszkania. zdaje się świadczyć o preferowaniu mieszczallskiego lub ziemiańskiego stylu bycia przez polskie rodziny. Na Słowacji natomiast, jak się zdaje, przetrwał wiejski wzór mieszkania, w którym stół przeniesiono z pierwotnego domostwa jednownętrznego do kuchni, gdzie się wspólnie jadało posiłki. Także współcześnie w słowackich domach lub mieszkaniach często i podczas świąt jada się' w kuchni, natomiast w wielkiej izbie jest tylko mniejszy stolik, przy którym podaje się kawę, herbatę, potrawy na zimno itp. Wydawać by się mogło, że liczba i lokalizacja stołów zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej rodziny. w szczególności od wielkości mieszkania, pozycji ekonomicznej, umeblowania, jednakże zupełnie wyraźnie rysują się odmienności w tym zakresie między rodzinami polskimi a słowackimi. Przedstawione tu wstępne konstatacje \\ymagają dalsz~i analizy. która wyjaśniłaby te tendencje. Na pytanie, czy przy stole rodzina zasiada regularnie każdego dnia, odpo\\iedzi były następujące: na Słowacji w rodzinach wiejskich w dni powszednie nie jada się wspólnie w 57,6%, a w rodzinach miejskich - w 59,4% przypadków. Badania ukazały zatem, że w obu ankietowanych grupach, w ponad poło\\ ie rodzin, ich członkowie w dni powszednie ani razu nie spożywają wspólnych posiłków. W południowej Polsce (Śląsk Górny i CieszYłlski) w rodzinach wiejskich w dni powsZ<.:dnie nie jada się wspólnie w 36% przypadków, a w rodzinach miejskich w 34%, a więc w przybliżeniu w 1/3 zbadanych rodzin. Pozostałe odpowiedzi z obu krajów przynoszą informacje o jednym wspólnym posiłku w ciągu dnia - śniadaniu bądź wieczerzy. Zwłaszcza na Słowacji doszło zatem do zasadniczej zmiany tradycyjnego modelu w zakresie zwyczajów związanych z jedzeniem - materiały etnograficzne i historyczne pozwalają sądzić, że jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, zarówno na wsi jak i w mieście, jadano posiłki wspólnie. Współczesny materiał uzyskany drogą ankietową pozwala stwierdzić, że członkowie radliny zasiadają wspólnie do stołu głównie w niedziele i święta, przy czym najczęścit:i wymieniano Boże Narodzenie i Wielkanoc. �82 Na pytanie, ile osób siada przy stole do wspólnego posilku, respondentki podawały liczby od trzech do siedmiu, najczęściej wymieniano cztery do pięciu osób. Informacje te wyraźnie korespondują ze współczcsnym modelem rodziny na Słowacji i w Polsce, tj. z dwojgiem lub trojgiem dzicci. Pytano również o to. czy członkowie rodziny mają stałe miejsce przy stole. Na Słowacji odpowiedź twierdząca padła w 84,6% w przypadku rodzin wiejskich i w 85,8% w odniesieniu do rodzin miejskich. W Polsce w rodzinach wiejskich stałe miejsce przy stole stwierdzono w 70%, a w miejskich - w 73,5% przypadków. Wyraźna przewaga odpowiedzi twierdzących wskazuje na to, że współczesna słowacka i polska rodzina akceptują tradycyjną normę, w tym przypadku stabilny porządek zasiadania przy stole, nie podlegającą silnenlll wpływowi zewnętrznemu widocznemu w dowolnym wyborze miejsca, np. w stołówcc czy restauracji. Interesujące i jednocześnie potwierdzające poprzednie konstatacje są odpowiedzi podkreślające, że ojciec siedzi na honorowym miejscu za stołem. Fakt ten świadczy o nadal silnej tradycji zachowania stałego porządku przy wspólnym posiłku rodzinnym, zgodnie z którą najbardziej honorowe miejsce przy stole na wsi przysługiwało gospodarzowi, a w mieście ~jcu - żywicielowi rodziny. Ojcowska władza była w przeszłości powszechna, zwłaszcza w patriarchalnej rodzinie rolniczej, przejawiała się miydzy innymi w tym, że podczas posiłku przyslugiwał mu główny kąt za stołem, który uważano za miejsce poświęcone (bywał nad nim domowy ołtarzyk albo święte obrazy), stąd miał kontrolę nad wszystkim, co działo się w izbie. Przy jedzeniu zjedncj misy do niego należała największa łyżka, on też jako pierwszy zaczynał jedzenie, również jakość potrawy z jego strony misy była najwyższa (Svecova, 1976, s. 447). Z czasem, gdy wnętrze domu czy mieszkania uległo zmianie, a stół został przesunięty ku środkowi izby lub przeniesiony do kuchni, najwygodniejsze miejsce. a więc takie, z którego najlepiej można było widzieć całe otoczenie, przysługiwało ojcu. Podobnie stało się także w środowisku miejskim. Następne pytanie dotyczyło tradycyjnego zachowania się przy stole, a mianowicie, czy członkowie rodziny modlą się lub żegnają przed wspólnym posiłkiem. Respondentki z wiejskich rodzin na Słowacji odpowiedziały pozytywnie w 76,8%. Na marginesie uzyskano interesujące wypowiedzi dodatkowe, taką np., że codziennie przed posiłkiem każdy modli si(,: sam. natomiast podczas świątecznego wspólnego posiłku za wszystkich modli się ojciec, niekiedy po tej modlitwie cała rodzina śpiewa jeszcze nabożne pieśni. Jedna z respondentek napisała, że przed jedzeniem modli się będąc u swoich rodziców, natomiast we własnym domu już tego się nie praktykuje. Od miejskich n:spondentek uzyskano 40,4% pozytywnych odpowiedzi, a więc przeważały odpowiedzi negatywne. Na Śląsku Górnym i Cieszy6skim w rodzinach wiejskich na to pytanie twierdząco odpowiedziało 80% respondentek, a w rodzinach mi~jskich 79,4% odpowiadających na ankietę. W przybliżeniu, w połowie wszystkich odpowiedzi na to pytanie informowano, że tak posl<;:pujc się tylko przed wspólnym jedzeniem podczas większych świąt dorocznych, na przykład na Boie arodzenie i Wielkanoc. �83 Odpowiedzi na ankietę dokumentują roznlce między mieszkańcami wsi i miast słowackich. Wyraźnie widać, że w środowisku wiejskim dłużej aniżeli \\ mieście przetrwały utrwalone tradycją wzory zachowania się przy stole. Jest to zapewne cfektem większej kontrol i społecznej, która jest dużo prostsza na wsi aniżeli w mieścic, gdzie jednostka i rodzina stały się znacznie bardziej anonimowe, a w zachowaniu czy sposobie bycia w większym stopniu autonomiczne. Wysoki procent pozytywnych odpowiedzi uzyskanych od wiejskich respondentek z oou krajów dokumcntujc jednak siłę i trwałość rodzinnych trad)cji, do których należą zwyczaje modlenia się lub żegnania się i dziękowania Bogu za pożywienie. W związku z tym warto przypomnieć, że respondentki byly głównie w średnim wieku, a więc przeszły na Słowacji dosyć długi okres tZ\V. wychowania ateistycznego. Nast9pne pytan ia ank iety dotyczyły problematyk i tradycyj nych ról męża i żony w trakcie rodzinnego posiłku. W wiejskich domostwach na Słowacji na pytanie, kto podaje potrawy na stół, prawie wszystkie respondentki od po\\iedzialy. że czynią to one lub ich córki. Tylko w jednej ankiecie znalazła się odpowiedź, żc każdy przynosi sam sobie jedzenie na stół. W rodzinach miejskich w 9% odpowiedzi stwierdzono, że posiłki na stół podaje ojciec. Podobne wyniki przyniosły ankiety ze Śląska Cieszyr'tskiego i Górnego: na wsi do stołu podaje matka lub m~istarsza córka, w rodzinach miejskich 5% odpowiedzi mówi o pomocy ojca w tej czynności. Niewielki udział ojca w pomocy przy przynoszeniu i podziale posiłków świadczy o tym, że na Słowacji i w południowej Polsce przetrwał tradycyjny model, charakterystyczny dla rodzin wiejskich i miejskich, w którym zajmowanie się przygotowywaniem i podawaniem posiłkó\\ należało do typowych prac kobiecych. Jak już wspomniano. zachowała się tradycja wspólnego spożywania posiłk6\\. zwłaszcza w niedziele, podczas różnych świąt rodzinnych i dorocznych, głównie podczas wigilii Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Warto więc wspomnieć o potrawach. które obecnie uważa się za typowe dla tyeh świąt na Słowacji i w poludniowej Polsce. Na Słowacji ,,typową" potrawą wigilijną, zarówno \V mieście jak i na wsi, jest polewka z kwaśnej kapusty i ziemniaczana sałatka z ryb'1' W rodzinach wiejskich jada się ponadto polewki grzybowe, fasolowe, z soczewicy i grochu, "opekance" z makiem (niewielkie pieczywka polane miodem rOl.ciei1czonym wodą) gotowane pierogi, dalej owoce i miód. W rodzinach miejskich po polewce z kapusty podawane są polewki grzybowe, rybne, buraczane, z soczewicy i grochu, z pieczywa wspomniane już "opekance", opłatki. kołacze, pierogi, a także owoce i miód. Z tego wyliczenia wynika, że w obu środowiskach podaje się tradycyjne potrawy wigilijne. W miastach i miasteczkach Śląska Górnego i CieszYl1skiego jada się najczęściej. wedle respondentek, czerwony barszcz z uszkami, ryby (głównie karpie), ..makówki" i kapustę z grochem. niekiedy z grzybami. Dosyć często wymieniano jeszcze polewkę grzybową, żur, polewkę rybną, kompot z suszonych owoCÓ\Vi pierogi z kapusą Zaskakująca odpowiedź a podawaniu "kutji" z gotowanej pszenicy z makiem i miodem świadczy zapewne a tradycji przeniesionej �84 ze wschodniej Polski lub z Kresów Wschodnich. Na wsi śląskiej potrawami najczęściej· podawanymi na stół wigilijny są ryby (karpie lub śledzie), kapusta z grzybami, "makówki" (potrawa z tartego maku gotowanego na mleku, z dodatkiem bakaliów, orzechów, sucharków lub bułki krajanej w plastry) i "moczka" (potrawa z piernika i innych dodatków). W odpowiedziach na ankietę wymieniano także polewki z ryb, grzybów, grochu i konopi (.,konopiatka"), kapustę z grzybami albo fasolą i gotowane suszone owoce. Również odpowiedzi na pytanie o potrawy wielkanocne dowodzą przetrwania tradycji na Słowacji. Należy podkreślić, że wysoki procent współczesnych rodzin słowackich przestrzega postu w Wielki Piątek. Z zebranych ankiet wynika, że w 80,7% rodzin wiejskich i w 87,3% rodzin miejskich w dniu tym zachowuje się post i jada się głównie ryby i kluski. W Niedzielę Wielkanocną podaje się tradycyjne potrawy. W obu grupach dominuje szynka, kiełbasy, serek twarogowo-jajeczny i gotowane jajka podawane z chrzanem lub z ćwikłą. Pośród dalszych tradycyjnych potraw wymieniano kołacze, .,paskę" albo "wielkanocnego baranka", potrawę 7 bułek, wędzonego mięsa i jaj nazywaną "babą" albo "strateną kurą". Ankietowani odnotowali także podawanie pieczonej koźliny, mięsa jagnięcego lub baraniny, co również należy do wielkanocnej tradycji na Słowacji. W południowej Polsce (na Śląsku CieszYl1skim i Górnym) w rodzinach miejskich i wiejskich na Wielkanoc podaje się głównie szynkę, kiełbasę, gotowane jajka, chrzan, ćwikłę, żur z jajkami, "baby". makowce. mazurki i "barank j". Przetrwanie tradycyjnych wzorów konsumpcyjnych podczas tych dwóch najważniejszych świąt na Słowacji i w południowt:i Polsce jest oczywiste, a jeśli wziąć pod uwagę ich trwałość, zwłaszcza w środowisku miejskim, aż zaskakujące. Wydaje się, że w tych stwierdzeniach znajduje odbicie znana teza o tym, że właśnie potrawy podawane podczas świąt kalendarzowych opierają się zewnętrznym naciskom i najdłużej zachowują swój tradycyjny charakter. Wiąże się to przypuszczalnie z tym, że rodzaj potraw podawanych podczas tych świąt zawsze miał w społeczności charakter znaku, który często był ważniejszy aniżeli sama potrawa. Dalsze pytania ankiety były nakierowane na problematykę wiążącą się z przygotowywaniem potraw w domu. Interesowało nas, czy i o ile zmianom uległy role kobiet i mężczyzn w tym zakresie. Powszechnie wiadomo, że wostatnich dziesięcioleciach, gdy większość kobiet na Slowacji i w Polsce zaczęła pracować zawodowo, do prac domowych, w tym tab:c przy sporządzaniu posiłków, musieli aktywniej włączyć się mężczyźni. Na Słowacji, na pytanie, czy w domu gotuje także mąż, respondentki z miasta udzielily 61, I % odpowiedzi twierdzących, że mąż niekiedy gotuje - 12,9% badanych. Respondentki ze wsi odpowiedziały pozytywnie w 38,4% przypadków, że gotuje dorywczo - w 26,5%. Wynika z tego, że obecnie w 74% badanych rodzin miejskich i w 64,9% rodzin wiejskich mężowie potrafią przygotowywać posiłki. W polskich ankietach na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało 28% respondentek wit:jskich; w 24% odpowiedzi znajdujemy informację, że mąż tylko �85 pomaga albo gotuje oka7jonalnie. W rodzinach miejskich na pytanie, czy mąż umie gotować liczby rozłożyły się odpowiednio: 41,1 % i 39,6%. W sumie zatem 52% mężów respondentek wiejskich i 80,7% mężów z miasta potrafi przygotować posiłek. Te dosyć wysokie wskaźniki dowodzą, że w odróżnieniu od stanu mni~i więcej sprzed trzech-czterech dziesięcioleci, kiedy to przy gotowy\\anie posiłków nalcżało wyłącznie do kobiet, sytuacja zmieniła się radykalnie, j to nie tylko w miastach, ale i na wsi. Łączy się to zjuż wspomnianą konstatacją. że mąż musiał włączać się do prac domowych, z przygotowaniem posiłków \\łącznie, gdyż kobicty pod naciskiem czynników ekonomicznych i socjalnych, ksztahujących się co najmniej od lat 50., podejmowały pracę poza domem. W tym samym mnicj więcej czasie rozpadały się tradycyjne rodziny wielopokoleniowe. w których matkę w kuchni mogła zastąpić babka. Przyjmuje się, żc już od chwili, gdy człowiek nauczył się użytkować ogieó i zaczął na nim warzyć strawę, do kobiety należało przygotowywanie posiłków dla rodziny. Następne pytanie ankiety dotyczyło wieku, w którym kobiety uczyły się gotować. Na Słowacji respondentki z prawie wszystkich rodzin wiejskich (96, I%) nauczyły się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako najniższy wiek podano ósmy rok; tylko jedna z respondentek podała, że nauczyła się gotować dopiero po ślubie. W miejskich rodzinach 74% respondentek nauczyło się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako naj niższy wiek podano dziewiąty rok, natomiast osiem respondentek (14,8%) nauczyło się gotować dopiero po ślubie. Wyraźnie zatem widać, zwłaszcza w wiejskiej grupie respondentek, że wychowywano je w sposób tradycyjny, szło a to, aby nauczyły się gotowania przed ślubem. Odpowiedzi rcspondcntek z miasta są bardziej zróżnicowane, jednak i tu widoczna jest tradycjonalistyczna postawa jeśli chodzi o rolę kobiety w małżer'tst\vie. W Polsce respondentki ze wsi w 80%, a z miasta w 82,7% umiały goto\\ać przed wyjściem za mąż, zwykle już w wieku 12-15 lat. Odpowiedzi na dwa ostatnie pytania są bardzo interesujące. Z jednej strony dowodzą, że zarówno słowackie, jak i polskie dziewczęta wychowywano w duchu tradycyjnym, ucząc je przed ślubem prac kuchennych związanych z przygotowywaniem posiłków. Z drugiej strony, pod wpływem czynników zewnętrznych, które zaistniały \\ społeczellstwach Słowacji i Polski w okresie tzw. budowy socjalizmu, kiedy to kobiety były nakłaniane do podejmowania pracy poza domem, mężowie musieli nauczyć się prac kuchennych, co zasadniczo naruszyło ich tradycyjny status w rodzinie. Wydaje się zatem, że właśnie we współczesnych rodzinach śred:liej generacji równolegle przebiegały procesy, w których z jednej strony prze:rwała tradycyjna rola kobiety jako "strażniczki domowego ogniska", a z dru~iej najczęściej ta sama kobieta musiała sprostać zadaniu i roli, które zostały jej .przydzielone" w socjalistycznym społeczeóstwie. W ten sposób role kobiet mężczyzn (żon i mc;żów) w zakresie prac związanych z przygotowywaniem )osiłków nie tylko ulegały modyfikacji, ale i w jaskrawy sposób odchyliły się )d tradycyjnego wzoru, który przez stulecia funkcjonował w rodzinach słowa c,ich i polskich. �86 Z badall etnologicznych wiadomo, że poprzednie generacje kobiet gotowały najczęściej tradycyjne potrawy, które podawano niekiedy codziennie przez całe tygodnie, przy czym gospodynie przygotowywały je "z pamięci", nie korzystając z jakichkolwiek kucharskich instrukcji. Zainteresowanie wyższą kulturą gotowania i spożywania posiłków można zaobserwować w XX wieku, przy czym należy podkreślić, że uwaga ta dotyczy głównie środowisk miejskich, gdyż warstwy wiejskie miały zupełnie inne historyczno-społeczne punkty wyjścia w tym zakresie. Na wsi w pierwszej połowie XX wieku zaczęto przeprowadzać różne kursy kucharskie, na których kobiety uczyły się przygotowywać nowe i bardziej wymyślne potrawy. Dalszymi źródłami informacji stopniowo stawały się także środki masowego przekazu i książki kucharskie. W ankiecie znalazło się pytanie o to, jakie źródła informacj i o sposobie przygotowywania różnych potraw wykorzystują współcześnie kobiety słowackie i polskie. Większość respondentek odpowiedziała, że zwykle zapisują receptury do domowego notatnika. Respondentki najczęściej odpisują receptury: I. z czasopism, kalendarzy i magazynów, 2. od przyjaciół, znajomych i sąsiadów, 3. od koleżanek z miejsca pracy, 4. z telewi7ji lub radia, 5. od matki lub babki; rzadziej są to notatki. 6. z własnych eksperymentów, 7. ze spostrzeżell w trakcie pobytów za granicą. Jest zatem oczywiste, że transmisja wiadomości i doświadczeń z zakresu umiejętności kulinarnych nie przebiega, jak dawniej. niemal wyłącznie w ramach przekazu rodzinnego, a więc z matki na córkę, ale że informacyjny kanał, z którego czerpią współczesne kobiety, jest o wiele szerszy. Ankieta potwierdziła, że do zwyczajnego wyposaż.enia słowackiego i polskiego domu czy mieszkania należą książki kucharskie. Respondentki podawały różne ich Iiczby zawierające się w przedziale 1-20. Na pytan ie, czy kobiety dziedziczą książki kucharskie po matce lub babce odpowied/iała twierdząco około 1/3 respondentek. Zebrane i częściowo przedstawione dane mówią o tym, że we współczesnych słowackich i polskich rodzinach w zakresie umiejętności kulinarnych istnieje wyraźne otwarcie się na nowe doświadczenia i informacje. Zwyczajnym wyposażeniem domu są dziś kucharskie książki i z własnej inicjatywy zbierane kucharskie przepisy. W tym zakresie nie widać zasadniczych różnic między rodzinami wiejskimi i miejskimi. W przyszłości można oczekiwać jeszcze większego przyspieszenia tego trendu, gdyż w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej nowych książek kucharskich. W odróżnieniu od przeszłości, kiedy to charakter potraw w naszych krajach był w znacznym stopniu ograniczony lokalnymi źródłami żywności i kulinarnymi tradycjami, można stwierdzić, że współcześnie kuchnia słowacka i polska znacznie się urozmaiciły, przede wszystkim potrawami przcjc;tymi z tzw. międzynarodowej kuchni, co wiąże się z dostępem do różnorodnych informacji i ogólnym zjawiskiem globalizacji kultury. Rezultaty ankiety, dotyczącej różnych aspcktów przygotowywania pożywienia i konsumpcji we współczesnych rodzinach słowackich i polskich, przyniosły ciekawe rezultaty. Okazało się, że obiegowe opinie, jakoby współczesne �87 Kobiety prezentowały styl życia zupełnie odmienny od poprzednich generacji i tradycyjne wartości i normy Kulturowe szybko zarzucały, są tylko częściowo prawdziwe. Do ich weryfikacji potrzebne będą dalsze nakierowane gnozeologicznie analizy. Badania dOKumentuj<1 decydującą rolę rodziny w podtrzymywaniu tradycyjnych wartości. w tym przypadKu - \V zakresie pożywienia. Rodzina jest pierwszoplanową instytucją, w której dochodzi do naturalnej i ciągłej transmisji tradycji kulturowych z generacji na generację. Dla swych członków odgrywa znaczącą rolę fonnatywn<l. Dokumentują to zwłaszcza dane z ankiety dotyczące przetrwania tradycyjnych norm zachowania podczas wspólnego posiłku, jak na przykład: trwaly porz<ldek zasiadania przy stole, żegnanie się lub modlenie członków rodziny przed wspólnym posiłkiem, rola kobiety przy rozdzielaniu daI1 i przetrwanie tradycyjnych potraw podawanych podczas świąt dorocznych. Wyniki ankiet potwierdziły również wpływ różnorodnych czynników ze\\nętrznych, które wyraźnie zmodyfikowały tradycyjne normy związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków na Słowacji, Śląsku CieszYI1skim i Górnym. Można dostrzec, że pod wpływem zmieniających się czynników społecznych i eKonomicznych wyraźnie zmieniła się rola męża w rodzinie; zostal on zmuszony do bardziej aktywnego włączania się do prac w kuchni, w tym także dó przygotowywania posiłków. W odróżnieniu od przeszłości, znacznie rozszerzyła się baza informacyjna, z której wszyscy mogą czerpać nowe wiadomości o sposobach sporządzania potraw i o ogólnych tendencjach w zakresie pożywienia. Także większa dostępność różnych, często także zagranicznych, surowców i przypraw wnosi do pożywienia współczesnych rodzin większą różnorodność posiłków i nowe doznania smakowe. W ostatnich dziesięcioleciach rozszerzył się zatem paradygmat elementów kulturowych, z których czlonkowie rodziny mogą wybierać te, które odpowiadają im w zakresie pożywienia. W tym wyborze nie brakuje czynnika emocjonalnego, który także w przypadku tradyej i kulinarnych odgrywa niebagatelną rolę, Ludzie często ląCZ<1określoną potrawę z konkretną sytuacją społeczną. Ogólnie jednak można stwierdzić, że każda wspólnota kulturowa formuje się i zapewnia komunikację rodzimych tradycji i zwyczajów (również w zakresie pożywienia) przede wszystkim za pośrednictwem rodziny, tak dzieje się również we współczesnej Słowacji i południowej Polsce. Także wówczas, gdy przenoszone z pokolenia na pokolenie wartości kulinarne modyfikują się ulegając wpływom unifikacji i globalizacji. Należą jednak nadał do tych elementów kulturowych, które wyrażaj<l tożsamość rodziny. BIBLIOGRAFIA Hm/illll'; l':/Il!lr narodopis" ('II/t/lI'e l. 1/1/1/ (/ l'(ch.\' l' dedinskej sp%"llosti tradieie a premenv .. 'slovcnskY 31. s. 377-3X5. CII/lImi/lllelll. ., Stl/dv in (Jenemtion (Jap. Ncw York. �88 Ratiea D. I<odinnó ~:vchova ako forma 1983 intergenerahlr'lto pr('n(lSlI e/n(lklllllirnych ..slovenskY narodopis" t. 3 I. s. 534-540. Szromba-Rysowa Z. 1988 Pr::y wspólnym stole. Wrocław. Svecov3 S. PróvOllloc Mavl' rodiny 1" rolnickej rodine na Slm'el/skl/ ... SlovenskY' 1976 t. 24. s. 446-457. Tolksdorf narodopis" U. 1976 Ratislava /radicii . Strl/k/uralisclte XaltrunR!orscltllng ... Ethnologia Europaea" vol. I). s. 64-122. Stolicn{l SOME ASPECTS OF GE ERATIONAL TRA SFER Ol' NORMS A D VALUES. THE EXAMPLE OF CONTEMPORARY CUSTOMS ASSOCIATED WIIIII'REPARING AND EATING MEALS IN SLOVAKIA AND POLAND (Summary) The present article is a rcsult of a research project conccrning inh:rgencrational transfer and a generation-speci lie character in the area of cultural values and nonns. The research focused on customs related to meals preparation and consumption. A questionnaire conducted in 19981999 in Slovakia and in southern Poland (Upper Silcsia and the Teshen region) yielded interesting results. It partially dclied the commonly held belieC ae<.:ording lO IIhich modern lillnilies. whose lite style considerably differs from the lite style of previous gcnerations. frequently give up tradi- tional values and norms. The conducted studies have proved that a family still plays a decisive role in sustaining cultural values. also in the lield of meal preparation and consumption. This thcsis is supported by such facts as observance orthe traditional code of conduct at the tahle. e.g. keeping the same scats at the table. making the sign of the cross or praying before a meal. the role or the wife in serving meals. as wt:ll as by serving the same traditional dishes during annual holidays (especially the Christian Eve supper or Eastcr breakfast). Also. the studies confirmed thc inlluence of various and still varying social and economic factors. These cxternal nictors havc definitely affectcd the role or thc hushand. \\'ho now joins some kitchen chores. tram which one draws decades havc brought members may choose including meal preparation. Unlikc in the past. no\\' the inl<xmation hase. recipes and learns about nutritious trends. has largely expanded. The last an expansion of thc paradigm or cultural clements from which ramily their lavorite culinary clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f27be696d4eb461ae5abf03826c9fb9.pdf c2703ebfc2ef580cbd4ddfa2799ca97e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4339 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Roman Reinfuss Z badań mad budownictwem ludowym w jewództwie kieleckim Antoni Kroh Zbójnik podhalański w kulturze polskiej . . 79 Józef Furdyna Józef Wrona •— rzeźbiarz ludowy z Tokarni . 99 Z A R C H I W U M wo­ 67 H I S T O R Y C Z N E G O Jerzy Czajkowski Budownictwo ludowe w w połowie X V I I I wieku okolicy Częstochowy 103 R E C E N Z J E Ryszard Brykowski 117 1 K R O N I K A S U M M A R Y Anna Pytlińska-Spiss. Przegląd wybranej lite­ ratury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Na stronie 2 5 12*> 127 Adam i Ewa, drewno. Wyk. Piotr Zelek, Krzyżówka k. Krynicy. Fot. Jan KurkieWicz tytułowej: Bóg Ojciec w karecie, obrazek na szkle. Podhale. Fot. Jan Świderski �W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c i o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i — W i t o l d Kaliński. R e d a k t o r t e c h ­ n i c z n y — Z b i g n i e w Cieślik. U k ł a d g r a f i c z n y — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 3 1 3 2 7 1 , w e w n . 20 l u b 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eff366d454017b9c215d995bb2d5644.pdf dd2ecca321fa5619e5df9c884438b60f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3452 Title A name given to the resource Historia, tradycja, antropologia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Historia, tradycja, antropologia (tezy) Czesław Robotycki 1. Historia i antropologia (etnologia) dopełniają się jako perspektywy badawcze kultury. Zachodzące między nimi nieporozumienia i paradoksy wynikają z dwóch powodów: 1.1. Ze stale obecnej w historii jako nauce pozytywistycznej tendencji wyjaśniania i kultu faktów. 1.2. Z mechanizmu recepcji historii w świadomości potocz­ nej poprzez społeczne ramy odbioru oraz mechanizmy folkloryzacji przenoszą się stwierdzenia naukowe w świat legendowo-bohaterski, w tradycję, w wiedzę stereotypową i przeświadczenia. 2. Z takiej natury istnienia tez i tekstów naukowych należy wyciągnąć podstawowy wniosek epistemologiczny odnoszący się zarówno do historii jak i antro­ pologii: fakty nigdy nie mówią same za siebie, zawsze ktoś przemawia w ich imieniu. Jest to jednak teza filozoficzna a nie antropologiczna czy historyczna. 3. Świadoma własnych ograniczeń antropologia budując metatekstowe autorefleksje odwołała się do filozofii i teorii literatury. 3.1. Od filozofii pochodzą tezy stwierdzające w antropolo­ gii, że: 3.1.1. Nie ma metod wyjaśniających w badaniach kultury. 3.1.2. Świat przyrodniczy nie wytwarza sensów - wartości to domena kultury ludzkiej, a więc to w niej zachodzi semioza - ujawnianie znaczeniowej warstwy znaków, nadawanie sensów. 3.1.3. Sposób użycia wyrazów ma wpływ na ich znaczenie, ważna jest więc nie tylko logika ale i retoryka. 3.1.4. Obraz przeszłości jest projekcją teraźniejszości. Dlate­ go tradycja - tylko pozornie jest historyczna jest wartością, obyczajem, stereotypem. 3.2. Z teorii literatury korzysta antropologia gdy mówi: 3.2.1. O kulturze jako systemie komunikacji, jako o tekście, gdy używa pojęć: tekst kanoniczny i apokryficzny, gdy mówi o obiegach i poziomach kultury. 3.2.2. Kiedy stwierdza, że teksty kultury współczesnej ist­ nieją intertekstualnie, że zasadą ich interpretacji może być dialogowość. 3.3. Antropologia ma nowe problemy: 3.3.1. Poszukuje nowych formuł opisu etnograficznego, pro­ ponując opis gęsty, etnografię nieprzezroczystą, aksjo­ logiczną. 3.3.2. Ze względu na wielość sensów i wartości istniejących w kulturach stwierdza trudności z „przekładem kul­ turowym" dekonstruując własne teksty i postawy ant­ ropologów. 3.3.3. Kultury współczesne istnieją antynomicznie, ponieważ 44 są one zbiorem ofert równoważnych wzorów kulturo­ wych. Społeczności akceptują każdy z nich - a mogą być one ze sobą sprzeczne. Taki dysonans może zlikwidować tylko absolutyzacja norm, a więc zmitologizowane argumentowanie. Takie kulturowe zabiegi „maskujące" paradoksy to łup współczesnego ant­ ropologa. 4. Historia też staje wobec samej siebie. Powstaje jej nowa epistemologia. 4.1. Rozmaitość wersji innej historii: „nowa historia", historia nieklasyczna, historia narratywistyczna, mikrohistoria. 4.2. Historia zapożyczyła się u antropologii i teorii literatu­ ry, gdy zaczęła stosować ich kategorie pojęciowe, poglądy na rzeczywistość społeczną, oraz tezę o relaty­ wizmie kulturowym. 4.3. „Alternatywne" historie zwróciły uwagę na nowe problemy, na antropologiczne traktowanie tematów, na dyskursywne czytanie źródeł, na teksty historyków jako poważne fikcje, na retorykę i jej chwyty jako zasady pisarskiej. 5. Historia i antropologia (etnologia) mają nowe miejsca wspólne - „zawarły życiowy kompromis" - J. Le Goff. 5.1. Obie inaczej patrzą na własne teksty, mają wspólne problemy i słownik kategorii, ale poza tym pozostały nieporozumienia. 5.1.1. Niewłaściwie bywają używane kategorie antropologi­ czne, subiektywność relacji etnograficznej nie jest równoważna subiektywizmowi historyka. Jego subiek­ tywizm dotyczy wyobrażeń o przeszłości - czegoś już nieistniejącego, łatwo więc może wpaść w pułapkę psychologizmu (naiwnego). Dobrym przykładem mo­ gą tu być opisy magii i czarów. Czy więc narracja o obcych w przestrzeni (antropologia) i w czasie (historia) jest tym samym? 5.2. Poza refleksją metanaukową historia i antropologia (etnologia) spotykają się na poziomie potocznego użycia ich tekstów. Obie kreują zbiorową świadomość - tradycję. 5.2.1. Historycy i etnologowie wiedzą, że ich teksty bywają ideologizowane i , że dopuszczano się wobec nich nadużyć. Historia i tradycja to przecież symboliczne autorytety każdej zbiorowości. 5.2.2. Główną tezą o wypowiedziach historyków i antropolo­ gów jest stwierdzenie, że istnieją one jako światopo­ glądy. Nie o przeszłość zdarzeń i kultur chodzi, lecz o stosunek do nich sterowany wartościami, które zawsze są współczesnością. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463ad773a0e6df1acef9308d744d8828.pdf aaae8906f06b85643f1557a3dfd7c368 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3453 Title A name given to the resource Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.45-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu (Tekst wygłoszony na seminarium „Historia i system")* Wiesław Juszczak Wbrew tytułowi naszego spotkania, moja wypowiedź nie będzie ani historyczna, ani - co bardziej naganne - sys­ tematyczna. Prezentowany szkic składa się z bardzo wielu cytatów (z jednego, za to ogromnego tekstu), które mają wyznaczyć pewne drogi i przede wszystkim otworzyć wrota wątpliwościom. Może okaże się po tym, czy cel został, i w jakiej mierze został osiągnięty. Ja sam będę próbował powstrzymać się, w miarę możności, od wniosków (w każdym razie od wniosków zbyt kategorycznych, choć moje założenia, uprzedzić muszę z góry, są chyba kategorycznie skrajne. Będę usiłował je taić na tyle, na ile potrafię). Uwagi moje będą krążyć głównie wokół kilku fragmentów z Schopenhauera Die Welt als Wille und Vorstellung, którego to dzieła życie i, jak sądzę, niebezpieczna (używam tego słowa i ironicznie i bardzo serio) - niebezpieczna aktualność w tej chwili właśnie u nas się zaczyna, dzięki świetnemu prze­ kładowi Jana Garewicza (tom pierwszy opublikowany przed dwoma laty, tom drugi - w zeszłym roku). Świat jako wola i przedstawienie wchodzi zatem do polskiego obiegu języko­ wego na blisko dwieście lat od pierwszego wydania pierw­ szego jego tomu, opracowywanego w latach 1814-1818, i wydrukowanego w rok po ukończeniu. Żeby od razu zamknąć te wstępne informacje, dodam, że wznowienie tomu pierwszego, łącznie z napisanym w ciągu przeszło dwudziestu lat tomem drugim, nastąpiło w 1843 roku, oraz że obie edycje były kompletnym fiaskiem. Recepcja traktatu, w Niemczech samych, rozpoczęła się naprawdę w początku siódmego dziesięciolecia uhiegłego wieku. Nasze spóźnienie można przeto trochę skrócić. Z tym jeszcze, że wpływy tej filozofii wyraźnie zaznaczyły się na przełomie stuleci w polskich kręgach filozoficzno-literackich. Niemniej, jak sądzę, teraz, dzięki publikacji przekładu Garewicza, sytuacja może się diametralnie zmienić, tym bardziej, że Schopenhauer zjawia się w polskiej wersji w momencie bardzo silnego zaintereso­ wania filozofią oraz religią i sztuką Wschodu (zwłaszcza Indii), i że zjawia się już po względnie gruntownym, oczywiś­ cie w dość zamkniętym gronie, przyswojeniu czy przynąj- * Teksty W i e s ł a w a Juszczaka i następny, Waldemara Okonia, przedstawione zostały na Seminarium Metodologicznym Stowarzy­ szenia Historyków Sztuki, które miało miejsce w Nieborowie w dn. 24-26 października 1996 r. Oby teksty ukażą się w książce zawierają­ cej materiały z tego spotkania p.t. Historia a system w wydawnictwie Arx Regia, Ośrodku Wydawniczym Zamku Królewskiego w War­ szawie, pod redakcją M a r y l i Poprzęckiej. Autorom i Pani Profesor Maryli Poprzęckiej redakcja składa podziękowanie za zgodę na opublikowanie tych tekstów w naszym piśmie. mniej orientacji tyczącej filozofii Heideggera, Jaspersa, Gadamera itp. Wszystko to, wolno tu powiedzieć, łączy się w pewną całość, choć jest to całość może bardziej niż pozornie niespójna. W każdym razie całość, kontury której bardzo trudno wykreślić. Jednak tym, co w ogóle o jakiejś całości pozwala w tym przypadku mówić, to traktowanie sztuki jako pewnego sposobu poznania, i stawianie prawdy przed pięk­ nem w upatrywaniu jej celu podstawowego. Taki kierunek, nadany myśleniu o sztuce, mocne uderzenie tego tonu - stosując porównanie wzięte z akustyki - niejako budzi szereg alikwotów, których miejsce, czas i uwikłanie niekiedy by wa zaskakują*, c. Ow szereg jestnie doopanowania i jego rekonstrukcja wymagałaby - żeby posłużyć się najbar­ dziej znanym przykładem - przeczytania ponownie tego wszystkiego, co Tatarkiewicz przeczytał do swej Historii estetyki, robiąc to z innym, niż jego, nastawieniem. Chociaż i w tym kompendium wiele przydatnych naszemu dowodze­ niu tekstów zostało zebranych. Tatarkiewicz jednak nigdy nie poświęca im większej uwagi, i - jak wiadomo - pojęcie „prawdy" nie znalazło się w jego Dziejach sześciu pojęć. Co do prawdy zatem: co najmniej od połowy naszego stulecia, od opublikowania tekstu Heideggera napisanego w latach trzydziestych, Der Ursprung des Kunstwerkes, nie sposób w myśleniu o sztuce tego pojęcia ominąć. Dzięki oddziaływaniu jeszcze wcześniejszemu od samej lej pub­ likacji tego, co Heidegger pisał i mówił, ontologiczne ujęcie twórczości artystycznej i jej „śladów", czyli dzieł, zadało decydujący cios estetycznemu podejściu do sztuki: cios, którego najpełniejszym i bezpośrednio odnoszącym go do całego przed- i pokantowskiego rozwoju estetyki była Wahrheit undMethode Gadamera (1960). Te dwie rozprawy, by się tu do nich ograniczyć, nie pozwalają nam już dzisiaj ominąć kwestii związku sztuki z rzeczywistością, czy raczej Rzeczy­ wistością (przez duże „R"), związku poprzez który każde twórcze działanie zmierzając do prawdy, a siedliskiem owej prawdy czyniąc Rzeczywistość, można luli należy określić jako eo ipso: r e a l i s t y c z n e . Jednym zdaniem: onlologicznie pojmowany cel sztuki, podważając jej estetyczne cele w ogóle, ale umieszczając jena dalszym planie, czyni ją realistyczną w samej istocie. Dys­ kusji, przy takim założeniu podstawowym, podlegać może to jedynie, jak rzeczywistość samą będziemy widzieć, pojmo­ wać, definiować. Wspomniane „odkrycie" Heideggera i myślicieli za nim podążających (wśród których Jaspers wysuwa się na pierwszy plan), jesi w gruncie rzeczy przypomnieniem tego, jak u początków naszej (europejskiej), a może i każdej kultury, 45 �zasadnicze, powszechne rozumienie twórczości związane było zjej odniesieniem do prawdy (dodajmy, że j a k o k a t e g o r i a ontologiczna, prawda stanowiła cci sztuki, zadanie postawio­ ne twórcy, w działaniu, którego wyznaczała zarazem w e k t o r etyczny). Archaiczna poezja grecka każe badaczom zająć stanowisko wobec tego problemu, jako problemu naczelnego, zupełnie nieraz niezależnie od wziętych tu z filozofii przykładów. Żeby nie szukać daleko: w roku 1979 Anna M . Komornicka wydała znakomitą rozprawę, o wiele mówiącym tytule, Studia nad Pindarem i archaiczną liryką grecką. W kręgu pojęć prawdy i fałszu. Mamy tam do czynienia ze sztuką szóstego i piątego wieku. Jeżeli tu pominiemy, z braku miejsca, bardziej złożoną kwestię ekfraz z eposów Homera, oraz jego „teorię sztuki" zawartą w tych fragmentach, gdzie mówi się o poezji wprost, a także w kilku jego inwokacjach do Muz - jeżeli to pominiemy i cofniemy się tylko do początków wieku siód­ mego (czy przełomu ósmego na siódmy), do Hezjoda, znajdziemy we wstępie do Teogonii ustęp mówiący o tym samym. Mamy tam do czynienia z pewnym artystycznoreligijnym toposem, przez niektórych badaczy uznawanym za literacką konwencję, przez innych za opis rzeczywistego doświadczenia o quasi-mistycznym lub po prostu mistycznym charakterze, doświadczenia zwanego epifanią pasterską, po­ świadczanego wcześniej niż w Grecji na obszarach blisko­ wschodnich (m.in. w Starym Testamencie). Samotny pasterz, strzegący swego stada w wysokich górach, doznaje wizji, która go czyni prorokiem lub poetą, albo poetą-wieszezem, ponieważ w owych epokach profecja i poezja bywa czymś jednym. W przypadku Hezjoda jest to „spotkanie" pasterza z Muzami na dzikich stokach Helikonu: niewytłumaczalne wydarzenie, czyniące z prostego wieśniaka wszechwiedzące­ go barda. „Napełniły mnie boskim głosem, bym sławił sprawy minione i przyszłe", śpiewa Hezjod. Muzy, nazwane przezeń K0\)pai UETÓdo-o Aioo a p T t Ś T i e i a i . Przymiotnik apTiETOicj, który Henryk Podbielski, w rozprawie o owym proojmion do Teogonii („Roczniki Humanistyczne KUL", 1974, z. 3), oddaje przez „prawdomówny", bynajmniej tylko do tego znaczenia nie może być u Hezjoda jeszcze sprowadzony. Najbliższy kontekst tego wyrażenia podważa w dodatku tę jednoznaczność. „Córy wielkiego Dzeusa" nie są wyłącznie „prawdomówne", i same to wyznają: \ 5uxv yeuSEo: 7ioŻ./.a l£ytw £Tuu.otoiv o|ioia, \'8m.ev 8', etjc ei3etaou£v, akr\§iu yT\pvaacr&a\. ( w . 27-28) „Umiemy (potrafimy) mówić wiele kłamstw (rzeczy fał­ szywych) podobnych do tego, co prawdziwe (lub: rzeczywis­ te, słowo eTDUOO może mieć tu, jak u Homera, oba te znaczenia), potrafimy też, jeśli chcemy, opiewać (rzeczy) prawdziwe (nie ukryte)". Ostatnie słowo: ict aA,r|i!)ea, trzeba traktować jako właśnie (domyślne „rzeczy") prawdziwe, a nie „prawdy" (różne), tak jak przeciwstawne ij/euSea. Historia słowa apxiE7rrio pokazuje, że do Pindara miało ono sens obojętny lub negatywny względem pojęcia prawdy. Mimo swej etymologii (dcpTioo" = „stosowny, odpowiedni, słuszny, trafny" etc. + E7too = „słowo, mowa, opowiadanie", czasem „pieśń", itd.), u Homera i Hezjoda znaczy przede wszystkim „wymowny", „obrotny w języku", i przez to samo może mieć „sofistyczny" charakter. 46 Wiele napisano o tych dwu wersach z Teogonii. „Czy obie alternatywy odnosi poeta do własnej twórczości, czy raczej przeciwstawiają poezji epickiej Homera, jak twierdzi obecnie wielu uczonych" - pisze Podbielski. Nie byłbym skłonny przyznawać racji tej większości. Z jednej strony można w tym zdaniu upatrywać krytyki jakichś nie zachowanych utworów poetycko słabych, o błahej treści, można w tym dostrzegać ostrzeżeń przed poezją niskiego lotu, można też widzieć tu (właśnie przez ukazanie opozycji) retoryczny chwyt, wzmac­ niający prawdę tego, o czym Hezjod będzie mówił dalej. Bo jemu Muzy objawiają nie tylko jakąś prawdę, ale prawdę najwyższą i zakrytą w zasadzie dla śmiertelnych: prawdę o świecie bogów. W końcu to, co zawiera Teogonia, jest absolutną prawdą o rzeczywistości absolutnej, która obejmuje nie tylko zmysłowe zjawiska, ale rozciąga się daleko poza nie. Ta prawda dostępna jest tylko dzięki łasce Muz mówiących do Hezjoda: potrafimy kłamać, umiemy zwodzić, ale tobie ukażemy prawdę, otworzymy przed tobą najbardziej „strome drogi sztuki" jako mądrość, by się posłużyć tu wyrażeniem późniejszym, pochodzącym od Pindara, który wobec różnych działań artystycznych użył zbiorczego terminu (ń ooĄmi. W pierwszych zatem, w naszej kulturze, wypowiedziach o sztuce odsłania się wyraźnie jej istota, zakrywana coraz mocniej w miarę upływu wieków. Historię można winić o to przed wszystkimi innymi naukami. Ona bowiem pierwsza zadaje cios mitycznemu myśleniu, „archaicznej ontologii", na której tle tworzenie może się naprawdę ukazywać takim, jakie jest, tym czym jest. Dla Schopenhauera historia stanowi model i nazwę zbiorczą wszystkich nauk. „Historia śledzi nić wydarzeń - pisze - jest pragmatyczna, gdy wyprowadza je zgodnie z prawem motywacji, które określa pojawienie się woli tam, gdzie oświetlają poznanie. Na niższych szczeblach jej przedmiotowości, gdy wola działa jeszcze bez poznania, historia naturalna rozpatruje prawa przemiany jej zjawisk jako etiologia, a to, co w nich trwale, jako morfologia, która za pomocą pojęć ułatwia sobie ujęcie swego niemal bezkresnego tematu, zbierając to, co ogólne, by wywieść z niego to, co szczególne. Wreszcie nagie formy, w których w poznaniu przedmiotu indywidualnego pojawiają się idee rozciągnięte w wielość, czyli czas i przestrzeń, rozpatruje matematyka. Wszystkie one, których wspólną nazwą jest nauka, postępują zatem zgodnie z regułą podstawy dostatecznej w jej rozmaitych postaciach i tematem ich pozostaje zjawisko, jego prawa, związki i wyrastające stąd stosunki" (I, 292-293). Słowa wyjaśnienia wymaga to, jak Schopenhauer pojmuje regułę „podstawy" (czy, jak się częściej w filozofii mówi, „racji") dostatecznej. Jest to, jak pisze w Parerga und Paralipomena najzwięźlej, „tylko forma chwytania przez nasz umysł zjawisk, czyli powierzchni rzeczy". Reguła podstawy dostatecznej pozwala jedynie uchwycić zewnęlrzność, nie pozwala więc wyjść poza zjawisko, zjawiskową stronę rzeczy. Jeżeli przy pomocy owej reguły zatem chcemy „uchwycić wewnętrzną istotę natury", popadamy w sprzeczność. Regula la więc umożliwia nam stwierdzenie, że podmiotowi po­ znającemu zjawiają się jakieś rzeczy, „rzeczy w sobie", których istota jest dla nas nieprzenikniona. Tu jest Schopen­ hauer kontynuatorem myśli Kanta, kontynuatorem, jak okaże się, zgoła nieortodoksyjnym. W Die Welt als Wille und Vorstellung czytamy: opisując regułę podstawy dostatecznej �„potraktowałem czas i przestrzeń, o ile rozpatruje się je w postaci czystej i niezależnej od ich treści, jako szczególną i osobną klasę przedstawień. Tak więc choć bardzo ważne jest odkrycie Kanta dotyczące charakteru owych ogólnych form naoczności, a mianowicie tego, że są naoczne same w sobie i niezależne od doświadczenia, i że są poznawalne w całej swej prawidłowości, na czym opiera się niepodważalność matematyki, to niemniej ważną ich właściwością jest to, że reguła podstawy dostatecznej, która doświadczenie określa jako prawo uzasadniania sądów, występuje tutaj w nader szczególnej postaci, którą nazwałem p o d s t a w ą b y t u , a która w czasie jest następstwem jego momentów, a w prze­ strzeni położeniem jej części, określających się nawzajem w nieskończoność" (I, 36). Następuje tu zatem, jeśli tak można to określić, „uzewnętrznienie" apriorycznych form zmys­ łowości. Jeśli zrozumiemy to założenie, kontynuuje Schopen­ hauer, nie będziemy żywili wątpliwości, „jak ważne dla wejrzenia w najgłębszą istotę (lej reguły) jest właśnie po­ znanie najprostszej z jej postaci, a wiemy, że jest nią czas. Podobnie jak każda chwila istnieje w nim tylko dlatego, że usunęła poprzednią [...], by równie szybko zostać usunięta, podobnie jak przeszłość i przyszłość (pomijając skutki, jakie pociąga ich treść) nic mają większego znaczenia niż dowolny sen, a teraźniejszość jest tylko nierozciągłą i nietrwałą granicą między nimi, tak też. odnajdziemy tę samą nicość w każdej innej postaci reguły podstawy dostatecznej i zrozumiemy, że podobnie jak czas, również przestrzeń, a tak jak ona, również wszystko, co jest zarazem w przestrzeni i w czasie, czyli wszystko, co wynika z przyczyn i motywów, posiada tylko względny byt, istnieje tylko dzięki czemuś i dla czegoś rodzajowo podobnego, tj. istniejącego w taki sam sposób. W istocie stary to pogląd: Heraklit opłakiwał wieczny przepływ rzeczy; Platon zdeprecjonował w nim przedmiot jako coś, co wiecznie się staje, lecz nigdy nie jest; [...] Kant to, co tak poznane, przedstawił jako zjawisko jedynie rzeczy samej w sobie; wreszcie prastara mądrość hinduska powiada: 'To M a j a, zasłona utudy, która przesłania oczy śmiertel­ nikom i zmusza ich, by widzieli świat, o którym nic można rzec ani, że jest, ani, że go nie ma, bo jest jak sen, jak odblask słońca na piasku, w którym wędrowiec z daleka dostrzega wodę, albo jak rzucona lina, w której widzi węża'. Wszyscy oni nic innego nie mieli namyśli i oniczym innym nie mówili, niż tylko o tym, co i my teraz rozpatrujemy: świat jako przedstawienie, podległy regule podstawy dostatecznej" (I, 36-37). I jeszcze: „Czas to nic innego niż tylko ta właśnie postać reguły podstawy dostatecznej i innych właściwości nie ma. Postacią reguły podstawy dostatecznej jest następstwo; następstwo jest całą istotą czasu" ( I , 38). Dlatego może pierwszy z przytoczonych tu fragmentów czyni z. historii podstawę wszelkich nauk: przedmiotem nauk bowiem jest to, co należy do sfery przedstawień (Vorstellungen). Wróćmy do lego miejsca: wszystkie formy historii, czytali­ śmy, „których wspólną nazwą jest nauka, postępują zgodnie z regułą podstawy dostatecznej w jej rozmaitych postaciach i tematem ich pozostaje zjawisko". A dalej Schopenhauer pisze lak: „Lecz jakiego rodzaju poznanie rozpatruje jedyną prawdziwą istotę świata, która istnieje poza wszelką relacją i niezależnie od niej. prawdziwą treść wszelkich zjawisk, nie podlegającą żadnej przemianie i dlatego na wieki poznaną w jednakowo prawdziwy sposób, jednym słowem i d e e . które są adekwatną przedmiotowością rzeczy samej w sobie, woli? Jest to s z t u k a , dzieło geniuszu. Powtarza ona uchwycone drogą czystej kontemplacji wieczne idee, to, co istotne i co pozostaje we wszystkich zjawiskach świata, i w zależności od materiału, w jakim je powtarza, są to sztuki plastyczne, poezja lub muzyka. Jej jedynym źródłem jest poznanie idei, jedynym celem - przekazanie tego poznania. Podczas gdy nauka, śledząc wiecznie zmienny i nietrwały nurt wielorako ukształtowanych przyczyn i skutków, skazana jest na dalszą drogę, ilekroć osiąga swój cel i nic znajduje nigdy ostatecznego celu ani pełnego zaspokojenia, podobnie jak nie można biegnąc osiągnąć punktu, w którym chmury dotykają horyzontu, to sztuka, przeciwnie, wszędzie jest u celu. Wyrywa bowiem przedmiot swej kontemplacji z nurtu zda­ rzeń na świecie i dysponuje izolowanym, a to pojedyncze zjawisko, które było znikomo małą cząstką owego nurtu, staje się dla niej reprezentantem całości, ekwiwalentem nieskoń­ czonej wielości w czasie i przestrzeni; pozostaje ona więc przy tym pojedynczym zjawisku, zatrzymuje bieg czasu, znikają dla niej relacje; tylko to, co istotne, tylko idea jest jej przedmiotem. Dlatego możemy ją określić po prostu jako sposób rozpatrywania rzeczy niezależnie od reguły podstawy dostatecznej, w przeciwieństwie do rozpatrywania, które właśnie podąża za nią, a które jest drogą doświadczenia i nauki. Ten ostatni sposób rozpatrywania zjawisk porównać można z nieskończoną poziomą linią, pierwszy natomiast z linią pionową, która przecina tamtą w dowolnym punkcie. Sposób posłuszny regule podstawy dostatecznej jest rozum­ nym sposobem rozpatrywania i tylko on obowiązuje i pomaga zarówno w życiu praktycznym, jak w nauce; natomiast ten sposób, który abstrahuje od treści owej reguły, jest sposobem rozpatrywania genialnym, i tylko on obowiązuje i pomaga w sztuce. Pierwszy sposób rozpatrywania stosował Arys­ toteles; drugi, w całości biorąc - Platon. Pierwszy przypomina potężną burzę, która posuwa się naprzód bez początku ni celu, wszystko gnie, porusza, porywa; drugi - spokojny promień słońca, który przecina drogę tej burzy, zupełnie przez nią nietknięty. Pierwszy przypomina niezliczone krople wody w wodospadzie wprawione gwałtem w ruch. które zmieniając nieustannie położenie nic spoczywają ani na chwilę; drugi -tęczę, która stoi bez. ruchu nad tym szalejącym odmętem" (I, 293-294). Postawienie sztuki lak wysoko w hierarchii poznania (wyżej umieszcza Schopenhauer jedynie filozofię, ale tym problemem nie możemy się już tu zajmować), dokonuje się dzięki przekroczeniu epistemologii Kanta poprzez wprowa­ dzenie kategorii „woli", której naturę i działanie pozwala ostatecznie ogarnąć Platona nauka o ideach. Próba połączenia owych dwu systemów, na pierwszy rzut oka karkołomna, zyskuje u Schopenhauera logiczny i jasny tok. „Rzeczy same w sobie" nie są przed nami tak zamknięte, jak ulrzymywał Kant. Wewnętrzna istota rzeczy pozostanie niepoznawalna i obca nam tak długo, jak długo trwać będziemy na stanowisku cpistemologicznym obwarowanym regułą podstawy dostate­ cznej. W tym bowiem przypadku, powtórzmy, trzymamy się tylko zewnętrznego oglądu rzeczy. Lecz w każdej istocie tym, co istotne i realne zarazem, jest wola. „Wola, która jest, bo chce, a chce, bo jest", jak czytamy w Parergach. Człowiek, będąc sam „rzeczą w sobie", dzięki „bezpośredniej samowiedzy", poprzez to, co nazwać by można introspekcją, odkrywa 47 �w sobie czynnik woli. Czytamy: „ponieważ posiadamy o sobie nie tylko wiedze zewnętrzną (daną w oglądzie zmysłowym), ale również wewnętrzną, zaś wszelkie poznanie zakłada z istoty swej coś poznawanego i poznającego, zatem to, co poznajemy w nas samych, nie jest czymś, co poznaje, lecz czymś, co chce, podmiotem woli, wolą. [...] identyczność podmiotu woli z podmiotem poznającym, dzięki której (i to koniecznie) słowo 'ja' zawiera w sobie i oznacza oba, jest kluczem do świata [lub lepiej: 'węzłem wiążącym świat', Weltknoten] i wobec tego jest niepojęta. Albowiem pojąć możemy tylko stosunki przedmiotów, zaś dwa przed­ mioty o tyle tylko mogą stanowić jedność, o ile są częściami jednej całości. Tutaj natomiast, gdy mowa o podmiocie, nie obowiązują już reguły stosowane przy poznawaniu przed­ miotów, a prawdziwa identyczność poznającego z tym, co zostało poznane jako coś, co chce, czyli identyczność pod­ miotu i przedmiotu, dana jest bezpośrednio" (Über die vierfache Wurzel des Satzes, 1813). Powtarzając w skrócie: świat jest identycznie czymś jed­ nym dzięki woli obecnej w każdej rzeczy, od nieożywionych po ożywione i rozumne, od kamienia po człowieka. Dzięki tej identyczności wewnętrznej każda rzecz może być poznana „w sobie" na irracjonalnym (co, między innymi znaczy: nieempirycznym) obszarze „porozumienia międzypodmiolowego", jeśli tak się wolno wyrazić. Czym jest właściwie wola? Jest tym, na przykład, powiada Schopenhauer, co przyrodnik uzna za wykraczające poza dziedzinę swych dociekań, i nazwie siłą natury. Jest tym, w przybliżeniu, my powiemy z kolei, co Bergson określi wyrażeniem elan vital (zapewne nie bez wpływu autora Die Welt als Wille). Dalej wreszcie, jest tym, co Platon nazywa ideą lub sferą idei. Schopenhauer mówi wprost: „we wszyst­ kich ideach, tj. we wszystkich silach przyrody nieorganicznej i we wszystkich postaciach przyrody organicznej, objawia się j e d n a i t a s a m a w o l a , tj. wchodzi w formę przed­ stawienia, w p r z e d m i o t o w o ś ć . Jej jedność musi więc też dać się poznać w wewnętrznym pokrewieństwie wszyst­ kich jej przejawów" (1,237). I w końcu: idea pojęta na sposób Platoński, jest tym, co Kant nazywa noumenem. W len sposób łączy Schopenhauer te dwa systemy, że w obu dostrzega podobny, lub wręcz taki sam stosunek do świata zjawisk, albo zjawiskowości empirycznie poznawanego obrazu rzeczy. W tym punkcie pozostaje wierny epistemologii Kanta. Ale, podążając dalej za Platonem, nadaje tezie Kanta o fenome­ nach i noumenach charakter czy wymiar ontologiczny. Garewicz ujmuje to w lapidarny sposób: „Przejście do metafizyki okazało się możliwe dzięki przypisaniu waloru ponadczasowości istocie skończonej. Czas jest bowiem tylko formą, w jakiej podmiot ujmuje swe przedmioty. Podmiot poznania nie istnieje w czasie, czas istnieje w nim. Identyczność podmiotu poznającego z podmiotem woli oznacza, że ja występuje jednocześnie w porządku czasu i w porządku wieczności. Kaniowskie wyróżnienie sfery fenomenów i noumenów nabiera tu charakteru tezy metafizycznej. Noumen staje się w interpretacji Schopenhauera odwieczną substancją świata, która w porządku czasu przybiera coraz to nową postać. Tej substancji nadaje on nazwę woli, gdyż jedyną jej właściwością jest dążenie do uzewnętrznienia, do obiek­ tywizacji". Idzie tu więc, ściśle rzecz biorąc, jak dodaje Garewicz nie tyle o samą kategorię woli, ile o „wolę 48 uprzedmiotowioną lub o uprzedmiotowienie woli". „Ta kate­ goria - czytamy jeszcze jedno zdanie z tego komentarza - ma posłużyć do zrozumienia wszelkich zależności występujących w doświadczeniu zewnętrznym, a przede wszystkim ładu lub bezładu panującego w świecie." Noumeny czy idee (w Platońskim sensie) należą do obszaru nie zmysłowej lecz bezpośredniej naoczności (o czym świadczyć może sama etymologia tego drugiego terminu). Na tym obszarze dopiero możemy, jak mówi Schopenhauer, „rozwiązywać zagadkę bytu", albo inaczej - odpowiadać na pytanie: „czym jest życie?". 1 na obszar ten człowiek ma i może wkraczać w dwu jedynie danych mu z ducha rolach: jako filozof, i jako artysta. Wspomniałem, że nie będziemy bliżej rozważać tu różnic, ustalanych przez Schopenhauera między dwiema tymi dzie­ dzinami. Ale ograniczymy się do krótkiego przytoczenia z drugiego tomu Świata jako woli, z rozdziału poświęconego istocie sztuki: „w dziełach sztuki jest wprawdzie zawarta wszelka mądrość, lecz tylko virtualiter i implicite, natomiast filozofia stara się ją dać actualiter i explicite, i w tym sensie pozostaje do nich w takim stosunku, jak wino do gron winnych. Filozofia obiecuje więc realny, czysty zysk, zdobycz trwałą i niezniszczalną, gdy tymczasem osiągnięcia i dzieła sztuki dają tylko coś, co trzeba stwarzać wciąż na nowo" (II, 583). A na marginesie należy zacytować jeszcze to wielkie zdanie, w którym filozof mówi. co właściwie to „stwarzać na nowo" znaczy (II, 583): „Przed obrazem każdy powinien stać jak przed władcą, czekając, czy i jak się on do niego odezwie, ale pierwszemu odezwać się do niego nie wolno, tak jak do władcy, bo wtedy usłyszy się tylko siebie samego." Przejdźmy wreszcie do zagadnienia ostatniego. Jak dokonuje się. jak przebiega, na czym polega poznanie w obrębie sztuki? Jak więc, zarazem, widzi Schopenhauer proces twórczy? Frag­ ment teksiu pochodzi z księgi trzeciej tomu pierwszego: „możliwe, ale wyjątkowo tylko występujące przejście od pospolitego poznania pojedynczych rzeczy do poznania idei następuje nagle; mianowicie, kiedy poznanie odrywa się od woli, właśnie przez to podmiot przestaje być tylko podmiotem indywidualnym i jest teraz czyslym, bezwolnym podmiotem poznania, który nie poszukuje już relacji zgodnie z regułą podstawy dostatecznej, lecz pogrążony w kontemplacji na­ stręczających się przedmiotów leży poza związkiem z jakimi­ kolwiek przedmiotami i w tym się wyczerpuje. [...] Jeśli mocą ducha wznosząc się w górę porzucić zwykły sposób patrzenia na rzeczy, jeśli przestać śledzić tylko ich wzajemne relacje, zgodnie z regułą podstawy dostatecznej, czego ostatecznym celem jest zawsze stosunek do własnej woli; a więc jeśli nie rozpatrywać już w rzeczach ich 'gdzie', 'kiedy', 'dlaczego' i 'po co', lecz jedynie i wyłącznie ich 'co' [...]; jeśli nie pozwalać też, by świadomością władało myślenie abstrakcyj­ ne, rozumowe pojęcia, lecz zamiast tego całą mocą ducha zwrócić się ku naoczności, pogrążyć się w nią całkowicie i pozwolić, by całą świadomość wypełniała spokojna kontem­ placja obecnego właśnie, naturalnego przedmiotu, czy to jest jakiś widok, jakieś drzewo, skala, budynek, czy jeszcze coś innego; kiedy człowiek się całkiem w tym przedmiocie z a g u b i, tj. zapomina o sobie jako o indywiduum, o swojej woli, i istnieje już tylko jako czysty podmiot, niezmącone zwierciadło przedmiotu, tak jakby przedmiot istniał zupełnie sam, bez kogoś, kto go postrzega, i nie można było w ogóle odróżnić tego, kto ogląda, od naoczności, ponieważ stali się �tym samym, skoro cala świadomość wypełniona jest całkiem i opanowana przez jeden jedyny naoczny obraz; skoro więc w taki sposób przedmiot znalazł się poza wszelka relacją z czymś innym, a podmiot - poza relacją wszelką z wolą, wówczas tym, co się poznaje, nie jest już pojedyncza rzecz jako taka, lecz i d e a , wieczna forma, bezpośrednie uprzed­ miotowienie woli na tym szczeblu; i przez to właśnie człowiek pogrążony w naoczności nie jest już jednostką, gdyż właśnie indywiduum zagubiło się w takiej naoczności, lecz jest c z y s t y m , nie posiadającym woli, nie doznającym cier­ pienia, pozaczasowym p o d m i o t e m p o z n a n i a . [...] W takiej więc kontemplacji pojedyncza rzecz staje się za jednym zamachem ideą swego gatunku, a oglądająca jedno­ stka - czystym podmiotem poznania. Jednostka jako taka poznaje tylko pojedyncze rzeczy; czysty podmiot poznania - tylko idee" (I, 283-285). Wyrzeczenie się siebie, tzn. wykroczenie poza indywidual­ ne „parcie" woli, przekroczenie, które Schopenhauer nazywa w pewnym miejscu „negacją woli życia", jest wielką, trudno osiągalną drogą do sztuki. W tym akcie zapomnienia o sobie artysta porównywalny jest ze świętym, którego czyn tylko świadczy o jego powołaniu i spełnieniu powołania: tu „punk­ tem wyjścia czynu, moralnie rzecz ujmując, jest bowiem nie abstrakcyjne, lecz uchwycone intuicyjnie, bezpośrednie po­ znanie świata i jego istoty" ( I , 578). Jednak, nic jest to poznanie ani w takim sensie, jak artystyczne, ani jak filozofi­ czne. Jeśli bowiem to ostatnie w szczególności daje jest względem kategorii woli określić tylko negatywnie, jako jej zaprzeczenie, świętość o tym samym dostarcza nam pewnej pozytywnej wiedzy. Świętość, czyli „stan, jakiego doświad­ czyli wszyscy, którzy osiągnęli pełne zaprzeczenie woli, a który nazwano ekstazą, zachwyceniem, iluminacją, zjed­ noczeniem z Bogiem". Ale „stanu tego nie należy właściwie nazywać poznaniem, bo nie ma już formy podmiotu i przed­ miotu, a ponadto dostępny jest tylko własnemu doświad­ czeniu, którego dalej przekazać nie można" (I, 618-619). W tym zbliżeniu ostatnim, tworzenia i przeżycia mistycz­ nego, Schopenhauer - może głównie poprzez lekcję hinduiz­ mu i buddyzmu, poprzez pisma Mistrza Eckharta, gdy o mistykę chrześcijańską chodzi - zwraca myśl naszą z po­ wrotem ku temu, od czego zaczynaliśmy tutaj. Sztuka, jak w archaicznej myśli greckiej, jest mądrością i poznaniem. Atakuje wprost rzeczywistość w totalnym jej wymiarze. Jest realistyczna zatem. Ale „realistyczna" w jednym z dwu, co najmniej znaczeń, jakie ten termin może w myśleniu o świecie samym i w myśleniu o sztuce mieć. Znaczenia te podpowiada raczej, niż ostrzej definiuje, jeszcze jeden passus z Die Welt als Wille und Vorstellung. Materialny świat, czytamy na początku pierwszej księgi, świat fenomenów, świat refleksji historycznej i wszystkich innych nauk, jest światem działań. „Cala istota materii sprowadza się do przyczyny i skutku: jej bytem jest działanie. Bardzo trafnie nazywa się więc po niemiecku kwintesencję wszelkiej matcrialności r z e c z y w i s t o ś c i ą . Słowo to znacznie lepiej oddaje sprawę niż. 'realność'" ( I , 38-39). Oczywiście Schopenhauer używa w pierwszym wypadku terminu ,4le Wirklichkeif', łącząc go z - czy wyprowadzając od czasownika „wirken" - działać; w drugim przywołuje słowo ,Mie Realität". Po polsku mamy: „rzeczywistość" i „realność". Realizm sztuki odowiada zatem „realnemu raczej, niż „rzeczywistemu" światu. Tam natomiast, gdzie, i wówczas, kiedy sztuka zdradza swą istotę, porzuca istotne swe poznawcze cele, kiedy próbuje zbliżyć się do nauki, pełnić funkcje uboczne, czyniąc z nich swe zadanie główne (np. służąc historycznym lub społecznym potrzebom, wiążąc się ze zmiennym, przemijalnym, akcydentalnym), lam nigdy osiągnąć nie zdoła poziomu o b i e k t y w n o ś c i i d e i , poziomu tego, co r e a l n e . Pojęcie „realizmu", zwłaszcza w swoim dziewiętnastowiecznym znaczeniu i w znaczeniach najbardziej w historii sztuki rozpowszechnionych, odnosi się do czegoś, co sztuką w ścisłym sensie i do głębi nie jest. Odnosi się do eskapizmu artystycznego. Do „twórczości", której brak odwagi wyrzeczenia, której brak ascezy, brak bezwzględnej siły atakowania szczytów. Pindar mówił o stromych zboczach sztuk. Eliot, po wiciu stuleciach, powiada, że ludzki rodzaj zbyt wiele rzeczywisto­ ści znieść nic może. Dałoby się to ostatnie strawestować i tak: nic może szczególnie dziś znieść Rzeczywistości zbyt wiel­ kiej. Dotyczy to przeważającej większości „ludzi sztuki" (w niedookreślonym, mętnym znaczeniu), nie dotyczy artystów, zawsze nielicznych dzięki którym sztuka nigdy nie przestanie trwać. {październik 1996) 49 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d78701e83034fbc4f07689369ae5851f.pdf 85eaa185ad3f1eca871e54f5d93424fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource łowiectwo Asyryjczycy - łowiectwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1940 Title A name given to the resource Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.161-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 MICHAEL ABDALLA Katedra Orientalistyki UAM Po/nan ŁOWIECTWO LUDOWE NA POGRANICZU U WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW SYRYJSKO-TURECKa-IRACKIM Kiedy zapoznajemy się z historią starożytnej Mezopotamii i oglądamy słynne sceny "polowań na lwy" zdobiące pałace królów asyryjskich wydawać się nam może, iż w wyniku myśliwskich trzebieży krainę tę zupełnie pozbawiono dzikiej zwierzyny. A jednak co najmniej część jej przetrwała. Asyryjski uczony Bar Ebraja "Bar Hebraeus" (1226-1286) poświęcił cały rozdział jednej ze swych książek prawno-teologicznych zagadnieniom łowiectwa i rybołówstwa, rozpatrując je z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej w odniesieniu do tradycji Asyryjczyków 1. Przytacza opinie dostojników Kościoła Wschodniego na ten temat, stwierdzając m.in., że duchownym nie przystaje polować na zwierzynę, ani jej zabijać. Naucza też, że żadna zwierzyna, która zdechła podczas polowania, nie nadaje się do jedzenia, koniecznie bowiem musi z niej wypływać krew. Wyjątek stanowią ryby "nune" i szarańcza - "qam~e"2. Zabijając zwierzynę nożem, myśliwy powinien być odwrócony twarzą na wschód i w takiej pozycji trzymać ciało zwierzęcia, zwłaszcza zaś jego głowę. W momencie przykładania ostrego noża do gardła zwierzyny, należy wypowiadać formułę: "bsem Abo" (W imię Ojca). Bar Ebraja twierdzi, że nie wolno jeść koniny, mięsa wielbłąda ani osła, chyba że człowiekowi zagraża śmierć głodowa. Tylko w takiej sytuacji dozwolone są wszelkie rodzaje jadła. Mięso lisa "ta'lo", węża ,,~ewyo" 3 i jeża "qufgo", l Bar Ebraja, "HL/dii)'e II/e!ul qOłHine 'iloniiye w nomuse 'o/monoye" (Wprowadzenie do kG/lOnów ko.~eielllyeh i prow ,I'wiediehl, Bar Hebraeus Verlag, Holland 1986, s. 275-281 (w jęz. asyryjskim). Autor wymienionego dzicla występuje w literaturze europejskiej jako "Bar Hebraeus" (12261286) - duchowny Kościoła Syryjskiego i zasłużony działacz ekumeniczny, prawdziwy prekursor (jomo tllliversa/e epoki odrodzenia, uniwersalny myśliciel i pisarz, lekarz i astronom, egzegeta biblijny, teolog i Inawca prawa kanonicznego, historyk, filozof i gramatyk, poeta i encyklopedysta. Autor 36 oryginalnych dziel, przetłumaczonych na wiele jcrzyków. 2 U starożytnych Asyryjczyków, podobnie jak i wiciu innych ludów Bliskiego Wschodu, szaranczę wykorzystywano jako pożywienie. Georges Contenau, Życie codzienne w Babi/onii i A.\yrii, PI W, Warszawa 1963, s. 68. 3 Na Bliskim Wschodzie mięso węży jest jadane, choć nie praktykują tego Asyryjczycy. Obserwowałem kiedyś grupę 7.ołnierzy syryjskich ze specjalnych formacji, zwanych "Magawlr". Wycięli z ciała wcr/a odcinek długości około 15 cm (od strony głowy), resztę - po zdjęciu skóry, używanej czcrsto do wykonywania pasów - smażyli nad ogniskiem. Z pionowo trzymanego węża wyciekał w czasic sma/cnia biały płyn. Przyrz"dzonc mięso żołnierze skonsumowali. �170 "qg6ga" można traktować według indywidualnego uznania. Ciężkim grzechem jest natomiast zabicie jaskółki ,,~lawn6!o", ,,~nawni!e" lub pszczoły "dab6se". Na zakończenie swych wywodów Bar Ebraja apeluje do myśliwych o uczciwość, ostrzegając zarazem handlarzy mięsa i przetworów mięsnych przed fałszowaniem sprzedawanych towarów. Wywodzące się z XIII wieku wskazówki - trzeba podkreślić - są nadal przestrzegane przez Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie4. Zbierając informacje o łowiectwie ludowym u Asyryjczyków oparłem się na własnych wspomnieniach z okresu dzieciństwa spędzonego na wsi Tel Alo, w północno-wschodniej Syrii. W tejże sprawie zwróciłem się także do kilku studiujących w Polsce moich rodaków pochodzących z tego samego regionu (informatorzy: 1, 2, 3 i 4). Ich relacje okazały się nader przydatne. Skarbnicą wiadomości na ten temat stał się przede wszystkim mój ojciec (informator 5). Sporo szczegółów technicznych, dotyczących kształtu i budowy poszczególnych narzędzi i urządzeń łowieckich oraz całość wywodów językoznawczych zaczerpnąłem z opracowania Benyamena Haddada 5. Pomimo, iż wspomniany autor omawia rodzaje sprzętu łowieckiego znane u Asyryjczyków w miejscowości EI-Qosz w Iraku, okazały się one - poza drobnymi wyjątkami - identyczne z tymi, które znałem z rodzinnego regionu AI-Dżazira w Syrii, lub o których usłyszałem od moich informatorów. Na górzysto-równinnych terenach, które do dziś zamieszkują Asyryjczycy, można spotkać różne gatunki zwierząt. Występują tam m.in. atakujące owce wilki "dibe" 6. Budzą strach dziki "br6ze", ,,~zura" 7 i niedźwiedzie 4 Mor A!anasios - zmarły w 686 roku, 45. patriarcha Kościoła Syryjskiego jest podobno pierwszym w dobie chrześcijańskiej autorem tekstu poświęconego zagadnicniom łowiectwa. ze szczególnym uwzględnieniem zwierząt, których mięsa nic powinno się jadać. Gregorios Paulos Behnam, "Adiib ar-risala 'inda As-Syriiin" (Listy apostolskie jako literatura u Asyry;czykó\I"). ser. Studia Syriaca, Aleppo 1980, s. SO (w jęz. arabskim). 5 Benyamen Haddad, "Uddalu-,~~aydi /i-I-Qo§" (Sprz((t łowiecki w Al-Qosz), w: ,.Min turii{in<1 aś.~a'bi /i qura naynawa" (2 naszego /ólkloru wiej.~kiego w okolicy Mosulu), Komisja d/s Kultury Mówiących po Asyryjsku, Bagdad 1982, s. 8-45 (w jęz. arabskim). 6 Miesz.kańcy wioski Tel Alo niejednokrotnie słyszcli w nocy wycie wilków. Do owiec przydzielano psy obronne, których wilki panicznie się bały. W obawie przed wilkami pasterze starali się nie zasnąć, kiedy noc ze stadem spędzali na zewnątrz zagrody. U Arabów, hodujących przeważnie większą niż Asyryjczycy liczbę owiec, pasterze często przebywali poza wsią, śpiąc pod gołym niebem. Zbliżający się do stada wilk miał ponoć w pierwszej kolejności atakować śpiącego pasterza. Łapami usuwał ziemię spod jego głowy, aby następnie chwycić go za krtań' Zdarzyło się to podobno także w powyższej wsi (informator S). 7 W niektórych rejonach Tur Abdinu (południowo-wschodnia Turcja, przy granicy syryjskiej) Asyryjczycy uprawiali m.in. ryż. Było tak np. w wiosce Qanaq (w której żył mój dziadek do czasu zajęcia jej przez Kurdów w roku 1926). Pewnego dnia mieszkańcy wsi zostali zaalarmowani. iż na polu ryżowym grasuje duży dzik. Mężczyźni podzielili plantację na pasy, i z bronią w ręku ruszyli przed siebie. Groźne zwierzę należy trafić w oko, ucho lub ryj. Dzik wyszedł wprost na dziadka. który popisał się celnym strzałem. Zanim ucichł huk broni, dzika bestia rzuciła się na strzclca. wciskając go po kolana do błota i łamiąc jego karabin. Padła dopiero po przebiegnięciu kilkuset �171 ..debe"H, żmija "kurfo", "J:1ewyo" i skorpion ,,'lqarvo". Obok lisów "ta'le", poluj,!cych przeważnie na kury, szczurów "gurda" nieustannie wyrządzających znaczne szkody na plantacjach i w zapasach zbóż, szerszeni "debilre", pożerających winne grona oraz różnego ptactwa, zadomowiły się w Mezopotamii jelenie "hazale", "gazaJe", "ayle", których poroża często dekorowały wnętrza mieszk'ań, kozice ,,'eze d-wale" i muflony "erbe d-wale". Ilość i jakość zwierzostanu są uwarunkowane panującym w poszczególnych rejonach klimatem i innymi czynnikami, m.in. ukształtowaniem terenu 9. Polowania trwają cały rok, przy czym najbardziej nasilonym okresem łowów jest czas od zimy do wiosny. Zimową porą zarówno dorośli jak i dzieci często zastawiają pułapki na ptactwo szukające pokarmu. Czyni się to zazwyczaj prostymi sposobami, głównie poprzez zwabianie ptaków do kilku ziaren pszenicy umieszczonych pod sitem. Sito opada na ziemię po pociągnięciu sznurka przez myśliwego. Delikatne mięso ptasie jest chętnie konsumowane, ale bywa i tak, że ciekawsze okazy, wyróżniające się np. kolorowym upierzeniem, służą dzieciom do zabawy, aby po kliku dniach odzyskać wolność. Są to takie ptaki jak: potrzeszcz "qulbo", skowronek borowy "titiye", sroka ,.czoczane", która podobno przynosi wieść o zbliżającym się gościu, kukułki ..zaqraqa" i dudek "diddok". Inne, np. kuropatwy "qaqw6ne", trzyma się w klatkach i karmi przez jakiś czas, a następnie tresuje się do walki (informator 5). Na pograniczu syryjsko-tureckim zimą często pada śnieg. W tym czaSIe z górzystych terenów Turcji zlatują wielkie roje czarnych ptaków meco metrów. Historia ta uczyniła dziadka sławnym. Gdy mieszka/eOl w Syrii często przedstawi/cm się w nicktórych micjscowosciach jako "wnuk tego, który zabił dzka". ~ O nicdżwicdziu mówiło sit;, żc gdy jcst syty, nic zjada swcj ofiary, lecz spryskuje j'! swym moczem. Pod,!ża ona wówczas za nim jakby w transie i nie może sit; z niego wyrwać dopóki nic ujrzy krwi plynącej ze zranionego zwierzęcia. Zwiedzaj,!c asyryjskie wsie w Górach Tijarskich (region Hakkari w południowo-wschodniej Turcji) w połowie ubieg/ego stulecia, słynny angielski archeolog Hcnry Layard pisał: "niedźwicdzic potrafią siać taki poploch w tej okolicy, że z nastanicm zmroku chłopi nic odważają się samotnic wychodzić na dwór". Layard H. A., W poszukiwaniu Niniwy, wyd. Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1983, s. 162-163. O nicdżwiedziu i górskich kozłach wystt;puj"cych w górach Gilo i okolicach Hakkari wspomina też Maciej Popko, Turc;a. Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 302. " Najbardzicj obfituj'lcym w zwicrzynt; łown,! jest - jak wyjaśnia Hanna Basso w artykule ..A.\-.\aydu 'il/(Ia a/-a,{uri,vun .fi bl'l nalll'ln" (Łowiectwo u Asyryjczyków w Mezopotamii), Qala Suryaya, Bagdad 1'.175, t. 3, nr 10, s. 68-70 - teren bagnisty, zwany "Ahwaz", u ujścia Tygrysu i Eufratu, nieopodal irackiego miasta Basra i jego okolice. Asyryjczycy mieszkający w micście Basra udaj" sit; w listopadzie na polowanie na gęsi (o wadze niekiedy do 5 kg!), w grudniu - na jelcnie i dropie. w styczniu - na kuropatwy i bażanty, w łutym - na kaczki i różne ptactwo, a w marcu - na dziki i zaj'1cc, Sczon udanych łowów kOl1czy się w tej okolicy w połowie kwietnia. Autor twicrdzi ponadto, iż ogromna ilość ptaków przylatuje tam zimą z Syberii, do której odlatuj,! latem. Dobry łowca potrafi dziennic upolować okolo 50 ptaków, lO jeleni i 5 dzików. Gęś można tam spotkać na wolnym od zabudowall tercnie i w zaroślach. Kuropatwa, której mit;so uchodzi za przysmak, wystr;puje wśród wysokiej trawy. Jelenie zaś wzdłuż poludniowej granicy iracko.irallskiej, a stada dzików - w łanach pszenicy i plantacjach kukurydzy. Na te zwierzęta Asyryjczycy poluj,! używaj,!c strzelby. Aby nie p/oszyć zwicrzyny, myśliwy ukrywa się w zaroślach. Ucickającc okazy ~oni samochodem (zły łowca) lub biegiem (dobry lowca). �172 mniejszych od gołębi, o nazwie "gag", "qarhe" lub "sehoriata". Gdy żerują na cienkiej warstwie śniegu, strzela się do nich 'śrutem, trafiając po kilka, a nawet kilkanaście sztuk naraz; przy czym należy zauważyć, że nie wszystkie są jadalne. Najpopularniejszym narzędziem do polowania na ptaki jest zwykly kamień "kITo", "kipa", "kefo", używany powszechnie i z wielką nieraz skutecznością. Biorąc pod uwagę terytorialny zasięg jego zastosowania, można się pokusić o stwierdzenie, iż jest on u Asyryjczyków takim narzędziem jak pałka u Arabów. Do dziś bowiem arabscy Beduini zamieszkujący Mezopotamię używają pałek o długości 40-50 cm, często zakończonych twardą kulką wykonaną z asfaltu i żwiru, nie rozstają się z nimi nawet w obrębie osad. U Asyryjczyków obyczaj "chodzenia z pałką" prawie nie istnieje. Ludzie starsi wiekiem posługują się kijem "hatro", wykorzystując go do podpierania się, nie zaś do celów obronnych. Wyjąte'k stanowią jedynie niektórzy młodzieńcy o których mówi się, że demonstracyjnie pragną upodobnić się do Arabów, kierowani o wiele bardziej swoistą modą, niż zasadną, obronną potrzebą na wypadek np. ataku zwierzęcia. Na terenach zamieszkałych przez Asyryjczyków zwierząt jest zresztą mniej niż na obszarach arabskich. Ponadto większość asyryjskich osad posiada punkty usługowe, sklepy a niekiedy nawet warsztaty, co zmniejsza potrzebę podróżowania, a tym samym konieczność zabezpieczenia się przed różnego rodzaju niemiłymi czy wręcz groźnymi niespodziankami (informator 5). Przebywając we wsiach zamieszkałych przez Arabów, rzadko widziałem dzieci polujące na wróble procą "czatal", "qista" - co było widokiem niemal codziennym w osiedlach asyryjskich. Można zatem sądzić, że taka kategoria łowiectwa u Arabów w Mezopotamii jest mniej popularna.-W okresie letnim na arabskich terenach pojawiały się jednak grupy łowców sokołów "bilza", "bas" - ptaków nazywanych "szlachetnymi" lub "wolnymi". Myśliwi przybywali prawdopodobnie z Kuwejtu. Rozbijali namioty na ścierniskach, zwracając tym na siebie uwagę ludności. Schwytane sokoły sprzedawali ponoć za duże sumy cudzoziemcom na specjalnym targu w Kuwejcie I 0. Chwytaniem sokołów, lub innych drapieżników, zajmowali się również Asyryjczycy mieszkający nad rzeką Chabur w Syrii. W tym celu posługiwali się tresowanymi gołębiami "yawne" (informator 2). Gołąb z nałożoną na tułów siatk<! połączoną z długim i mocnym sznurem stanowił przynętę. Z chwilą zauważenia lecącego drapieżnika myśliwy uwalnia gołębia trzymając jednak za sznur. Rzucający się na 10 Polowanie z sokołami na pustyni stanowi ulubione zajęcie rodzimych mieszkarlców Kuwejtu. Świat Arahski, Praca zhiorowa, Kontynenty, Warszawa 1977, s. 109. Podobno istnieją obecnie w Syrii dwa punkty skupu takich ptaków, w Damaszku i Aleppo. W polowaniu na "wolne" lub "szlachetne" ptaki uczestniczą również Asyryjczycy, a niekiedy nawet obywatele innych krajów, np. Iranu. Łowcy posługują się nieraz przynętami. Są nimi gołębic przywiązane mocnym sznurem zakończonym siecią. Myśliwy wypuszcza golybia na pewn,! wysokość w momencie zauważenia "wolnego" ptaka w locie (informatorzy 2 i 4). Informatorzy twierdzą. że polowania na dziki nadal należą na tym terenie do atrakcyjnych łowów, I.wlas/cza jeśli S,! organizowane w październiku i listopadzie. �173 ofiarę drapieżnik zaczepia pazurami o siatkę na przynęcie, wówczas myśliwy, ciągnąc sznur z gołębiem chwyta drapieżnika I I. Do dość popularnych praktyk łowieckich Asyryjczyków należy również poslugiwanie siC; psami myśliwskimi "kalbe d-~aydo", głównie chartami, zwanymi "tazi", do polowania na zające, w tym również do wydobywania tych zwierząt z nor. Stosuje się też inne sposoby, wykorzystując różne narzędzia lowieckie - od prostych i mało wydajnych, przeznaczonych głównie dla dzieci i młodzieży, czc;sto wykonywanych przez samą młodzież, do bardziej skomplikowanych, używanych przez dorosłych mężczyzn. Dodatkowo też, w poszukiwaniu groźnej zwierzyny - zwłaszcza takiej, która wyrządza właśnie jakieś szkody - korzysta się z pomocy tropicieli (informator 5). Niezależnie od innych celów, łowiectwo u Asyryjczyków jest też bez wątpienia pewnym rodzajem rozrywki uprawianej w wolnych chwilach wyłącznie przez mężczyzn, bądź też w ramach zorganizowanych zawodów. Nie podlega jakimkolwiek formalnym ograniczeniom prawnym ani zakazom religijnym, jest zajęciem drugorzędnym, podejmowanym w czasie wolnym i nie kolidującym z pracami na roli bądź w gospodarstwie domowym. Za główne cele uprawiania łowiectwa przez Asyryjczyków można w związku z tym uznać: I. Unieszkodliwienie tych gatunków zwierząt, które stanowią bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie dla człowieka, inwentarza, roślin i płodów rolnych. Wierzy się, że niektóre zwierzęta są odwiecznym wrogiem człowieka (np. gady "rahso", a szczególnie żmije i węże, o których krążą fantastyczne opowieści). Po~szechnie uważa się, że żmija jest naturalnym wrogiem człowieka od czasów Adama i Ewy. Udzieliła gościny Szatanowi w swym ciele i pożarła ziele życia, którym Gilgamesz, bohater mezopotamskiego eposu, miał chronić ludzkość od chorób i śmierci. Toteż zmagania z nią urastają do prawdziwie bohaterskich czynów. Tego rodzaju motyw polowania dominuje. 2. Polowanie na zwierzęta, których mięso jest jadalne i dozwolone do spozywanla. Sprzęt łowiecki Do dość popularnych kiedyś, a dziś już rzadziej spotykanych narzędzi łowieckich nalei.y "miqra'a", "qalla" (proca). Sposób jej wykonywania pokazuje dość szczegółowo rysunek I. Robi się ją z białej przędzy wełnianej. Czasem używa się też wełny kolorowej do dekoracji ł2. Kamień umieszcza się w środkowej, najszerszej części pasa (a). Oczko (b) znajdujące się na końcówce sznurka zakłada się na kciuk. Drugi koniec (c) sznurka jest zaciśnięty palcami dłoni. Ruchem prawej ręki wprawia się ją w szybkie obroty. W momencie zwalniania jej końcówki (c) z dłoni, uwolniony kamień z dużą siłą i pręd- II Tylko niektóre gatunki schwytanych drapieżników sprzedawano po bardzo wysokich cenach. Inne, np. krogulce, wypchane służyły jako "strach" w ogrodach, winnicach i na polach (informator S). I ~ Po w/.orze "l1lyqra'a" mo7.na by/o poznać, do którego ze wspó/wicśniaków ona należy (informator 51. �174 Rys. I. "MTqra'a", "Qalla" (proca - typ biblijny). (rys. M. Abdalla za H. Haddad). kością podąża w kierunku celu. Używa się jej do polowania na duże ptaki i do wystraszania dzikiej zwierzyny 13. Wprawny myśliwy rzadko chybi celu 14. Asyryjska "miqra'a" jest pierwotną formą procy, za pomocą której Dawid zabił Goliata (l Ks. Samuela 17, 49-50). Owa biblijna proca nie byla taką, której do niedawna używało się w Polsce. Ta ostatnia bowiem stanowi u Asyryjczyków oddzielną broń, zwaną "qista", "czatal". Być może "miqra'a" w takim kształcie, jaki do dziś spotyka się u Asyryj'czyków na wsi, nie była w Polsce znana t s. Używany w niej kamieó bywa kilkakrotnie większy od kamienia używanego w "qista". Dobrze wprawiona w ruch "miqra'a" rzuca kamieó na znaczną odległość i z taką siłą, że może on zabić człowieka, zwłaszcza jeśli "ugodzi go w czoło", zgodnie ze sformułowaniem biblijnym. 13 "MTqra'a" była często używana przez chlopów i pasterzy jako pasek, stanowiąc~ dekoracyjną część stroju (informator 5). 14 Na początku lat 70. nad terenami zamieszkalymi przez Asyryjczyków w Syrii zacz.,:ly się pojawiać samoloty opryskujące rośliny. Latający na małej wysokości samolot płoszył pasące się stado owiec. Zdenerwowany i bezradny pasterz, nie mogąc zebrać rozpierzchłych owiec, chwycił za "mlqra'a" i z chwilą kolejnego zbliżenia maszyny celnie ugodzil pilota kamienien. W efekcie tego zdarzenia pilot ratował siy przymusowym lądowaniem. W rezultacie pasterz trafił do więzicnia. a współwieśniacy z jego wioski ponieśli poważne konsekwencje (informatorzy l i 4). 15 Nie mamy informacji czy biblijny typ procy był kiedykolwiek znany w Polsce. �175 Pochodzący od powyższego wyrazu czasownik "qara'" oznacza po polsku linczowanie lub chłostę. Jednak nazwa broni nie nawiązuje do takiej czynności, gdyż prawdopodobnie nigdy nie używano jej do wymierzania kary. Językoznawcy są skłonni uznać, iż geneza nazwy ma związek z rozdzierającym powietrze świstem pasa i odgłosem uderzenia w cel. "AquIta", "pa~~a", "fa~o" (klepce) to nazwy jednej z pierwszych samołówek. Dwie pierwsze nazwy są stosowane u Wschodnich Asyryjczyków, trzeci zaś - u Zachodnich. Końcówka "ta" w rzeczowniku "aqu1ta", tak samo jak .,a" w "pahha", czynią je rodzajem żeńskim. Utworzony z pierwszego wyrazu czasownik "agal" oznacza po polsku uwiązać lub uwięzić. Słowo "pahha" lub ..ra~o" można tłumaczyć po polsku jako zasadzka lub pułapka. .. Główną część tej samołówki (rys. 2) stanowi podstawa (a) z drewna w kształcie spłaszczonej litery "C", wycięta z pnia dębowego. Poniżej górnej Rys. 2. "Aquila", "Pahha", "Fiiho" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). �176 powierzchni obu końcówek znajduje się otwór zakończony od strony zewnętrznej szerszym wgłębieniem (b). Od jednego otworu do drugiego przebiegają dwa rzemienie (c), mocno skręcone za pomocą dwóch kołków drewnianych spoczywających w owych wgłębieniach. Rzemienie służą jako sprężyna. W środku boku podstawy przymocowane są za pomocą drewnianych gwoździ dwie końcówki pręta zgiętego w sposób podobny do pętli (d). Czasem taką pętlę formuje się ogrzewając pręt. Drugą, podobną pętlę (e), wykonuje się poprzez związanie rzemieniem (f) końcówki innego pręta (g). Tę część pętli wkłada się pomiędzy skręcone rzemienie główne, w takiej pozycji, jak to wyobrażono na rysunku. Obie pętle, przylegające do siebie dzięki dzi~lłaniu sprężyny, powinny mieć mniej więcej taki sam kształt. W środku boku podstawy przymocowany jest powróz (h). Wchodzi on w otwór klocka (i) trzymając go dzięki owinięciu nim przynęty 0). Klocek ma zwężenie na wysokości sięgającej poza obręb pętli. Wokół tego zwężenia zwija się rzemień, który wbity do gruntu trzyma pętlę (el w napiętej samołówce w położeniu poziomym, pod klockiem. Przed użyciem samołówkę obsypuje się w całości lekką ziemią, tak że na powierzchni widoczna zostaje tylko przynęta. W zależności od wielkości elementów "aquIty", używa się rozmaitej przynęty (ziarna pszenicy, kawałki mięsa itp.) do chwytania różnej wielkości ptaków i lisów. Klepce poruszane za pomocą zgiętego, sprężystego pręta dały początek wielu samołówkom metalowym, które z czasem całkowicie wyparły prymitywne, drewniane pierwowzory. Opisana wyżej "aqulta" zniknęła już blisko 30 lat temu. Rysunek 3 przedstawia metalową jej odmianę, wykonaną w całości z drutów i powrozów. Ma ona jednak mniejszy zakres zastosowania. Używa się jej do łapania ptaków. d C o b e Rys. 3. "AquI ta" (klepce met.). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). �177 Dwa identyczne łuki (a i b), stanowiące podstawowe elementy "aquity", wykonane są z mocnych drutów. Skręcony cienki drut wspólnej osi, którego końcówki zahaczają o ramiona łuku (a) nadają mu sprężystości. Ten łuk, za pomocą przerzuconego języczka (c) łączonego z małą pętlicą osiową, napina się skręconym powrozem w miejscu wycięcia (d). Tu umieszcza się przynętę w postaci kilk u ziaren pszenicy. Próba dziobania przez ptaka uruchamia cały mechanizm spustowy pułapki. Także i tę samołówkę zakrywa się ziemią, zostawiajc!c na wierzchu tylko ziarna. Przytwierdza do podłoża za pomocą dużego gwoździa (e), aby schwytany ptak nie uleciał razem z nią. Z chwilą poruszenia stróżyka, łuk (a) zostaje zwolniony i przyciska ptaka 16. "Aqulta d-aqubre" (klepce na myszy, rys. 4) jest wielokomorową pułapką na myszy, szeroko stosowane! w gospodarstwie domowym, gdzie w glinianych budynkach ilość tych gryzoni, zagrażających zapasom, stanowi poważny pro- a b I I I I I I r I l l I I c Rys. 4. "Aquila d-aqubre" (klepce na myszy). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). 1" Niceo podobne! samo/ówkt;. leu drewnianą, w kształcie muszlowatej siatki, zwaną klepiec siatkowy. stosowan,! w niektórych okolicach Polski do chwytania drobnego ptactwa, omawia K. MoszyIiski. Kullui'a Iw/owa .'l/owian. Warszawa 1967, t. l, s. 37-76. Ma ona o wiele prostszą konstrukcjt;. ale wydaje sit; być bardziej sk uteezna dzięki wyposażeniu w siatkę przywiązaną do każdej pętli. Zasit;g tego typu klepców ze spn;żyną w kształcie powroza nic wykracza - jak twierdzi K. Moszyriski (op. cil .. 1967). poza obszary wysoko ucywilizowane lub znajdujące się w sferze ich wpływów. l': Lud L LXXVII �178 blem gospodarczy. Jednorazowo, w zależności od liczby przegród, może ona chwycić 3-4 myszy. Nad każdą przegrodą, oddzieloną od drugiej drewnianą ścianką, umocowany jest na wspólnej drewnianej podstawie zestaw drutów tworzących oddzielną pułapkę. Główną jej część stanowią dwa druty na kształt prostokąta: poziomy naprężony (a) i pionowy (b). Dwa pionowe i dłuższe boki prostokąta (b) przy zastawianiu łapki wciska się przez otwory w tejże podstawie. Trzeci zaś bok poziomy (c), znajdujący się pod podstawą, sięga prawie ziemi. Przytwierdzony na stałe w przedniej części podstawy języczek przyciska wspólny bok prostokątów i zahacza a zwisający stróżyk z przynętą. Konstrukcja pułapki powoduje, że szkodnik znęcony pokarmem, wdzierając się do przegrody, znajdzie się na przyziemnym boku pionowego prostokąta. W momencie zwalniania się zaczepu, sprężyna powoduje poderwanie myszy i unieruchomienie jej między drutem a deską. Ciekawe, że często widok zdechłej myszy tkwiącej już w jednej przegrodzie nie stanowi ostrzeżenia dla innej, która akurat wdziera się do następnej przegrody, gdze ją czeka podobna śmierć. Wydaje się, że zanim wieśniacy wpadli na pomysł konstruowania różnego typu "agulty", musieli radzić sobie z myszami na terenie gospodarstwa stosując zwykły sprzęt kuchenny. Mianowicie: "garuma", czyli wałek do ciasta. i "dasti!a" - garnek, kociołek. Ten prymitywny zestaw nadal jest znany i stosowany obok "agulty". Zastawia się takie urządzenie na noc. Garnek napełnia się wodą. Wałek oblepia się miazgą sezamową, której zapach nęci gryzonie. Następnie kładzie się go na garnku, tak aby swobodnie toczył się po brzegu naczynia. Mysz, która wdrapuje się po ścianach garnka, trąca wałek. Ten odsuwa się od niej, a zwierzę wpada do wody. W walce z polnymi myszami praktykuje się bodaj tylko jeden sprawdzony sposób. Polega on na wykurzaniu dymem ciągnącej się nieraz na znacznym obszarze sieci nor. Do tego celu potrzebne są co najmniej dwie osoby. Po dokładnym rozpoznaniu terenu, zamykają otwory nor, z wyjątkiem dwóch. W jeden z zostawionych otworów kieruje się dym. Drugim otworem uciekają myszy, które pilnująca osoba zabija. Do niecenia ognia używa się tradycyjnie stalowego krzesiwa "kipa d-nura". Krzesiwem uderza się o krzemień, krzesząc iskry. Do mitjsca uderzenia przykłada się suchą, surową wełnę, która się zapala w wyniku ciepła powstającego przy tarciu. Sieczka znajdująca się obok, w płytkim zagłębieniu. łatwo się zapala od tlącej się wełny. Do wdmuchiwania dymu do wnętrza nor służy miech "npabtana" wykonany ze skóry, podobny do miecha kowalskiego. rzadziej drążek trzcinowy w postaci rury, w któn! dmie się ustami. Aby lepiej wykorzystać powstały dym, tlącą się sieczkę umieszcza się w prostokątnym pojemniku metalowym, zaopatrzonym w dwie rury umocowane na przeciwległych jego bokach. Powietrze wdmuchiwane przez zewnętrzny otwór porywa gromadzący się w środku pojemnika dym i kieruje go drugą rurą, wchodzącą w norę myszy. Walka z polnymi myszami nigdy nie była sprawą właściciela jednego tylko gospodarstwa rolnego. Przeprowadzali ją wspólnie, w sposób zorganizowany. właściciele kilku sąsiadujących ze sobą pól. Mobilizowała ona niejednokrotnie mieszkańców całej wioski. �179 Plantacje arbuzów i melonów rozpościerały się na obrzeżach asyryjskich wiosek, dając obfity plon dorodnych owoców. Młode jeszcze owoce często bywały wyjadane przez zające i lisy, a niekiedy - nawet wilki i niedźwiedzie. Zwierzęta te stanowiły również zagrożenie dla winnic, gdzie często się chroniły. Dla ich pochwycenia, bądź odstraszania stosowano specjalny typ klepców, zwany "agula" (rys. 5). Rys. 5. "Atjula" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). "Agula" jest w całości wykonana z żelaza. Jej podstawę stanowi gruba obręcz (a) o średnicy około 30 cm. Naokoło dolnej powierzchni obręczy przyklejone jest płótno lniane (b), tak że nakrywa ono przestrzeń utworzonego kręgu. "Agula" działa na zasadzie rozwartych kleszczy, zwieranych sprężyną, a uruchamianych mechanizmem naciskowym. Do zastawiania "aguly" potrzeba dwóch osób. Umieszczona zostaje wieczorem tam, którędy zwierz chętnie chodzi. Ścieżkę zwierza poznaje się po śladach lub po nadgryzionych owocach. Czasem zastawia się kilka sztuk na przejściach różnych zwierząt. Noga zwierzęcia, trafiając w zagłębienie, naciska płótno, uruchamia mechanizm naprężonych kleszczy, powodując ich zatrzaśnięcie się. Zaopatrzenie ,.aguly" w łańcuch, zakończony wbitym w ziemię klinem, uniemożliwia uwolnienie się zwierzęcia i jego ucieczkę. Polowanie na ptaki zabiera myśliwym najwięcej czasu. Latających ptaków nie trzeba szukać daleko, są wszędzie, chociaż miewają swoje ulubione zakątki, do których myśliwy stara się je zwabić. Poza terenem zabudowań wiejskich, na mało ruchliwym płacu, zwykle odwiedzanym przez ptaki, przygotowuje się �180 specjalne mIejSCe budując kamienną budkę o powierzchni około 1m2. Przykrywa się ją strzechą (rys. 6). Przed budką zagarnia się ziemię tak, by formować małe podwyższenie długości około 3 metrów i szerokości równej szerokości budki. W tym kopcu wykonuje się płytkie wgłębienie o nieco mniejszej powierzchni niż sam kopiec. W głębienie posypuje się ziarnem przez kiłka kolejnych dni, po to by zwabić większą ilość ptaków. Myśliwy udaje się do budki wczesnym rankiem, zabierając ze sobą specjalt1(! siatkę. We wgłębienie sypie ziarno, a siatkę rozkłada na kopcu. Jej prawy, długi bok przymocowuje do ziemi kijami, które owija siatką. Rogi lewego boku siatki ł<!czy Rys. 6. Zasadzka na ptaki. (rys. M. Abdalla za R. Haddad). mocnym sznurem. Sznury te, przerzucone za dwoma kijami wbitymi na początku i końcu lewego boku kopca, przeciąga razem do środka budki. Myśliwy, znajdujący się wewt1(!trz budki, trzyma obie kOI1cówki sznurów i przez otwory w ścianie obserwuje ruch ptaków. W momencie, gdy większa ich ilość znajduje się we wgłębieniu kopca dziobiąc ziarna, błyskawicznym ruchem ściąga sznury. Siatka rozwinięta nagle ku lewej stronie kopca opada na większą część ptaków, które następnie myśliwy chwyta żywcem. Kolorowe daje dzieciom, a resztę przeznacza na niedzielny obiad. Tym prostym sposobem można w ciągu kilku porannych godzin schwytać niekiedy kilkadziesiąt ptaków, wśród których trafiają się kuropatwy, bażanty i gołębic stepowe. Siatka u Wschodnich Asyryjczyków zwana jest, w zależności od regionu "garda", "soka", "soka" lub "sokta". U Zachodnich zaś znamy jej nazwy: "sabka". "sabka" lub "sbakta". Po arabsku brzmi ona "sabaka", i ta właśnie nazwa jest coraz powszechniej używana przez Asyryjczyków. Prostszą odmianą "soka" jest zapewne "mkabbe" (rys. 7). Zamiast siatki używa się kosza wiklinowego. W zimowe dni, gdy ziemia pokrywa się śniegiem, ptaki szukając pokarmu, kierują się w stronę zabudowaI1. Wiedz<!c o tym, gospodarz wysypuje na dziedzińcu trochę nawozu naturalnego lub sieczki, po czym posypuje je ziarnem pszenicy. W ich pobliżu trzyma kosz podparty kijem połączonym ze sznurem. Człowiek czai się w pomieszczeniu. trzymając drugi koniec sznura. W momencie gdy ptaki gromadz<! się by dziobać ziarna, gospodarz ściąga sznur. Kosz spada na znajdujące się pod nim ptaki. �181 Rys. 7. ,.Mkabbe" (kosz na ptaki). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). Do polowania na ptaki służy również sidło. Jest ono bardziej popularne u Asyryjczyków Wschodnich (w Iraku i Iranie), niż u Zachodnich (w Syrii i Turcji). W Iraku znane są popularnie jako "nas pa" lub "niswe", ale mieszkańcy regionu EI-Qosz nazywaj<! je "sirubi" (po arabsku: "sark", I.m. "sirak''). Istnieje przypuszczenie, iż ta nazwa wywodzi się z hebrajskiego wyrazu "sirub", oznaczającego wi<!zadło do butów. Zresztą, zarówno arabskie "sirak", jak asyryjskie "sirubi" wskazują na wspólne ich pochodzenie. W pierwszym przypadku oznacza pasek buta, który zakrywa przegub stopy, w drugim zaś taki sam element, ale wykonany z wełny. Sidło składa się ze sznura wykonanego przeważnie z końskiego włosia. Jedną jego końcówkę mocuje się w ziemi, druga zaś tworzy pętlę (rys. 8). Wokół i wewnątrz pętli posypuje się ziarno. Ptak trafiwszy głową lub nogą w otwór sidła zaciąga w pewnym momencie oko i w ten sposób się chwyta. Takich sideł zastawia się nieraz kilka w jednym mIeJscu. Kolejna samołówka stosowana do chwytania ptaków nosi nazwę ..~abka" 17. Zastawia si<! ją w miejscach odwiedzanych przez ptaki. Po wyko- Rys. X. ,.Naspa" (sid/a). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). 17 Znana w polskiej literaturze raehowej jako ,.pastka", "paść" lub "s/opiee". K. Moszyński, "p. cil .. s. 62. �182 paniu małego wgłębienia w ziemi, przy jednej z krawędzi wgłębienia ustawia się płaski głaz, podparty kijem spoczywającym na drugim, którego pewien odcinek wchodzi we wgłębienie (rys. 9). W środek wgłębienia i na zewnątrz, wzdłuż określonej linii, sypie się ziarno. Ptak, dzipbiąc ziarno, przesuwa się w kierunku wgłębienia. W momencie dotknięcia poziomego kija równowaga glazu zostaje naruszona. Po spadnięciu zamyka on ptaka w dołku. - ~'-t.-. I -~ ":::"\17=.- _ _:<.~. _ ~---"""'V{:~. B. Haddad). W polowaniu na ptaki wykorzystuje się również właściwości kleiste niektórych roślin. Roślina zawierająca substancje o dużej kleistości zwie się "dabaq". Wyraz ten, oznaczający roślinę, służy jednocześnie do określenia sporządzonego z niej lepu (po asyryjsku - "dabuqana"). (W ostatnich latach krążący po wioskach sprzedawcy oferowali gotowy, suchy wyciąg roślinny o właściwościach lepu. Miał on postać granulatu o ciemnej barwie. Sprzedawcy nie zdradzali z jakiej rośliny ów wyciąg pozyskiwali, ani z jakiej części roślinnej pochodzi. Granulat łatwo rozpuszczał się w letniej wodzie. Często handlarze proponowali również jakieś nasiona. Miały one czarną barwę i wielkość nieco mniejszą od nasion grochu. Rozcierano je w moździerzu do postaci papki, bez dodatku wody). Z lepu formuje się nitki, które się owija na patyczkach. Patyczki następnie kładzie się w poprzek nad wąskim odcinkiem koryta potoku lub strumienia, blisko lustra wody (rys. 10). Ptak, który staje na patyczkach, aby napić się wody, ma trudności z odklejeniem nóg. Inny, prymitywny sposób znęcania, a następnie chwytania ptaków, zwie się "yabusta". Wyraz ten nawiązuje do czasownika "ybas", czyli schnąć, gdyż używa się tu wysuszonego rodzynka, który łączy się z nitką (rys. 11l. Przy połykaniu rodzynka, do gardła ptaka dostaje się również kawałek nitki ,,~U!o". Myśliwemu pozostaje tylko delikatnie pociągnąć nitkę, by ptaka schwytać. W zależności od gatunku ptaków, czasem zamiast rodzynka używa się nasion bobu "baqelle" lub ciecierzycy "hemse". Wspomniana metoda bywa nieraz stosowania do łapania zabłąkanych kur "gio!e", "tarnoglo!o". �183 Rys. 10. "Dabllqana" Rys. II. "Yabllsta" Łowiectwo (patyczki z lepem). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). (rodzynek jako rodzaj rozrywki na nitce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). młodzieży Prawie wszędzie na terenach Bliskiego Wschodu zamieszkałych przez Asyryjczyków sportową bronią młodzieży była w latach 60. proca - cza!al", .,qista". Pierwsza nazwa, znana wśród Asyryjczyków Zachodnich, ma prawdopodobnie turecki rodowód i oznacza po turecku kolec. Drugiej nazwy zaś używają Asyryjczycy Wschodni. "Cza~al" składa się z trzech części, przy czym każda z nich jest wykonana z innego materiału (rys. 12). Kapa o owalnym kształcie zrobiona jest ze skóry. U jej boków znajdują się dwa otwory. Widełki w kształcie litery "V" otrzymuje się przez wycięcie odpowiedniej gałązki z dwiema odnóżkami. Często dla nadania surowym widełkom naj korzystniejszej formy poddaje się je działaniu ciepła. Ramiona łączy się z kapą paskiem gumowym, wiążąc jego końcówki mocną nitką. Pasek ma długość 20-30 cm, szerokość około I cm. Im twardsza guma, tym dalej miota kamień. Gumę w procach dla dzieci wycina się z uszkodzonych dętek do rowerów. W okresie wolnym od zajęć dzieci, zarówno w wioskach, jak i te z miasta, za pomocą procy bez przerwy polują na wróble. Procę zawieszają na szyi nawet podczas obiadu. Innym, ulubionym zajęciem dzieci w okresie letnim jest zabawa w zabijanie szerszeni. W godzinach najwyższej temperatury owady te opuszczają swoje gniazda w poszukiwaniu pokarmu. Ulubionym ich przysmakiem są owoce �184 Rys. 12. "Czatal", "Qiśta" (proca). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). winnej latorośli. Żywią się ich słodkim sokiem. Szerszenie są też bardzo groźne dla pszczół. Często właśnie hodowcy pszczół prosili dzieci o wytępienie tych owadów, oferując im nawet za to pewną zapłatę. Najskuteczniejsze narzędzie stosowane w walce z szerszeniami to krótki kij, do którego przybito prostokątną deskę lub blachę. Za pomocą tego narzędzia dzieci atakowały szerszenie w locie. Nie każde, nawet silne i celne uderzenie szerszenia deską lub blachą gwarantowało jego natychmiastowy zgon. Spadającego owada trzeba jeszcze dobić butem. Walka z szerszeniami, będącymi w gniazdach, polegała na zalepieniu wejścia gniazd gliną i zostawieniu małego otworu w środku. Wychodzące otworem pojedyncze szerszenie były miadżone dwoma płaskimi kamieniami. Przebywająca w pobliżu gromada dzieci również brała w tym udział, stanowiąc obstawę broniącą dostępu przed wracającymi do gniazda owadami. Płoszono je machając zdjętą z siebie i trzymaną w ręku odzieżą· Dzieci interesowały również inne owady, np. żuki. W otwór źdźbła słomy pszenicznej wkładano dwie końcówki włosia końskiego, oślego lub muła. tworząc pętlę (rys. 13). Dzieci tak manipulowały końcówkami włosia, by pełzający po ziemi owad znalazł się w obrębie pętli. W krajach Bliskiego Wschodu widok skorpiona nie jest zjawiskiem rzadkim. Mieszkaócy wiosek wiedzą nawet kiedy te owady mogą opuszczać swoje kryjówki. Strachliwych uspokajano, że jeśli materac, na którym się śpi. zostanie otoczony sznurem, skorpiony nie przekroczą tej bariery. Skorpiona uważano za "króla zwierząt", gdyż jest z nich wszystkich najbardziej "honorowym"; jeśli znajdzie się w niebezpieczeństwie sam popełnia samobójstwo. Dzieci często czyniły sobie z tego okrutną zabawę. Do kryjówki owada wlewały wodę, po czym wkładały źdźbło słomy. Skorpion, czuj,!C niebezpieczeństwo czepiał się słomy, którą następnie dzieci wyci'!gały. Stawiały �185 Rys. 1:1. Źdźhlo l. włosiem. (rys. M. Abdalla za B. Haddad). owada w środku przygotowanej wcześniej obręczy ze słomy pszenicznej i rozpalały ogicll. Owad, otoczony zewsząd ogniem, daremnie szukał wyjścia. Zatrzymywał siy w środku koła i kłuł się śmiertelnie. Folklor myśliwski W niektórych wsiach asyryjskich można niejednokrotnie zauważyć dekoracyjne malowidła utrwalone na ścianach izb mieszkalnych, przedstawiające dzikie zwierzęta: lisy, wił ki, niedźwiedzie, węże i inne. Niektóre malowidła wyobrażaj,! całe sceny myśliwskie I H. Oprócz malowideł nawiązujących do łowiectwa są jeszcze opowiadania i piosenki ludowe znane na ogół większości Asyryjczyków. Pragnę podkreślić, iż faktyczny folklor myśliwski Asyryjczyków jest o wiele bogatszy, niż to może wynikać z mego szkicu. Zebranie istniejącego materiału o folklorze, który na pewno nadal funkcjonuje zwłaszcza na wsi, wymagałoby jednak wnikliwych studiów i większej liczby informatorów pochodzących z pogranicza syryjsko-turecko-irackiego. Posiadana przeze mnie literatura jest nader uboga, a wyjazd w rodzinne strony nie jest aktualnie możliwy. Oto więc garść informacji, które udało mi się zgromadzić. - Dialog miydzy myśliwym a jeleniem (informator 2): Myśliwy do jelenia: Tyś jest jeleniem, żyj,!cym w górach i stepach. Ja zaś - myśliwym, idącym krok w krok za tobą. IX Istnieni.: tego rod/.ajll malowideł w domach asyryjskich wieśniaków w Górach Tijarskieh w połowic X I X wiek li odnotował wspomniany wcześniej archeolog Henry Layard. Określił on ten rodzaj ddorowania wn<;lr/. mieszkalnych jako "zamilowanie do sztuki, które dawało siC; tam wS7<;dzie I.auwai.y'::". Twierd/i on też, że ,.skoro w rozmowie dotknc;ło siC; tego tematu, Asyryjczycy stawali siC; od ra/u hardzo elokwentni i z przejc;ciem opowiadali o swych wyczynach oraz pr/ygodach podc/as polowali w górach". Przytacza ponadto nicodosobniony przykład pojcdynku, jaki na kilka dni pr/.cd jego przyhycicm do wioski Zawita, stoczył wiejski młodzieniec z dzikim niedźwiedziem, maj.!cym ponad dwa metry wZ.rostu. �186 Jeleń do myśliwego: Jeśli zabierzesz mnie do miasta, to umrę ze zmartwienia. Góra jest moim ojcem, a step - matką Dlaczegoś mnie zniewolił, myśliwcze? Czy w twym sercu nie ma choć odrobiny litości? Świat krzywdzi wiele istot. Tak już jest! Na polowanie na jelenie w górach wybrali się ojciec ze swoim synem. Aby zwierzynę zwabić, przyodziali się w skóry jelenia. Każdy z nich szedł w inną stronę. Ojciec spostrzegł zgrabnie poruszającego się jelenia. Strzelił. Tym jeleniem okazał się niestety jego własny syn (informator 2). - W wiosce Tel Hermez, nad rzeką Cha bur w Syrii, żył niejaki Adda (zmarł w 1983 roku). Znany on był w całej okołicy jako najlepszy ustawiacz połamanych kości. Ale nie tylko to uczyniło go sławnym. Uchodził za człowieka żyjącego ściśle wedle humanitarnych zasad. Był m.in. zagorzałym przeciwnikiem stosowania dynamitu do łowienia ryb. Uważał taką praktykę (zresztą dość popularną i nie potępianą nawet przez oficjalne władze państwowe) za barbarzyństwo. Tym, którzy nie chcieli go słuchać w tej sprawie kategorycznie odmawiał udzielania pomocy, choćby mieli i po 20 złamań kości. Uważano go również za bardzo pobożnego człowieka, którego słuchały nawet zwierzęta. Jego przygodę z niedźwiedziem, który słysząc prośbę Addi: "Si b-urlJ.olJ."(Idź swoją drogą) oddalił się, opowiada się w tamtych stronach do dziś (infrmator 2). Do niedawna asyryjscy wykonawcy amuletów (amulet: "k!uto", "yudo", "parośa") sporządzali teksty, które miały chronić wybierających się w podróż przed atakami dzikich zwierząt, lub uczynić plon myśliwych bardziej udanym. W roku 1897, na Kongresie Orientalistów w Paryżu przedstawiono teksty, które następnie wydano w Londynie w roku 1912 i przedrukowano w roku 1976 w Holandii 19. Zawarte w tym dwujęzycznym, asyryjsko-angielskim dziełku różne teksty, w liczbie 95, zaopatrzone 28 rysunkami, datują się na rok 1889. Pochodzą one z zamieszkałego przez Asyryjczyków regionu Urmia w Iranie. Oto 12 tekstów z tego dziełka, które dotyczą łowiectwa. Dodajmy, że zwyczaj pisania amuletów na różne okoliczności praktykują Asyryjczycy i obecnie. Przed powrotem z letnich wakacji w Syrii w 1988 roku informator numer 3 otrzymał sporządzony przez swego ojca amulet, którego treść miała uczynić jego powrót do Polski bardziej pomyślnym. "U czynienie zwierzyny łownej dostępną" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Szymon Kippa (Piotr) i Andrawos (Andrzej) rzucili swe sieci i otrzymali obfity połów ryb, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną temu, który nosi te słowa, jego psu i kompanom 19 Herman Gollancz, T/w book or protection, heing a collection ofSyriac c/wrms. A PA - Philo Press, Amsterdam 1976. Zamieszczone w opracowaniu teksty amuletów nosz,! numery: Codex A - 14 (s. lI, XXXIV); 21 i 22 (s. 15, XXXIX); 27 (s. 18, XLII); 37 i 38 (s. 23, XLVII-XLVIII): 42 (s. 26, L); 47 (s. 28, LII); Codex C - 14 (s. 84, LXXX); 15 (s. 85, LXXXI); 23 i 24 (s. 88-89. LXXXIV). �187 oraz górom, po których chodzą. Rozwiązuję ją przy pomocy Żywego Boga, który rozwiąże ją w niebie. Jak Bóg uwolnił Józefa z niewoli egipskiej, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną dla ... syna ... W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Panie, zajrzyj z niebios na ziemię, by te łowy nie stały się udziałem innych synów, ani nie groziła im śmierć. Daj im (myśliwym) mięsa niczym piachu, a skrzydlate ptactwo nieba - jak piasek mórz. Cnotliwi staną się wówczas silnymi w chwale. Niech zwierzyna łowna przychodzi ze wschodu i zachodu, z czterech stron świata: niech przychodzi i wpadnie w ręce jego (myśliwego) i w zasięgu broni ... syna ... Amen!". "Zamykanie psich pysków" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Wielkością Twego ramienia, Panie, niech psy utoną niczym kamienie. Ucisz je, o Panie Boże, ucisz je mocą kamienia, który został przytwierdzony przy wejściu do grobu naszego Zbawiciela. Niech ów kamień uciszy psy, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi i Mor Yuhanona (Jana) Chrzciciela i modlitwy wszystkich męczenników wiary i świętych naszego Pana. Amen! Poświęć trzy kęsy i wrzuć je psom !". "Uwiązanie złej bestii" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mój brat Mojżesz - sługa Boga pasł owce na terenie siedmiu gór. Spotkały go trzy nieczyste postacie: zły człowiek, zły wilk i zły lew. Wiąż mi, Panie złego człowieka w imię Ojca, złego wilka w imię Syna i złego lwa w imię Ducha Świętego. Uwiąż mi złego lwa, by nie zbliżył się do ciała, ani do domu tego, który nosi niniejszy amulet, przez modlitwę Maryi Dziewicy. Amen!". "Klątwa Rabbana Hurmitda, który pomógł opętanym psom" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Rabban Hurmizd od Persów, syn dowódcy Józefa, w czasie jego męczeństwa skierował swoje modlitwy, prośby, błagania i ukłony do Litościwego i Miłosiernego Boga. Powiedział on: Panie Boże Wszechmogący, Panie Dobroci, proszę Cię i błagam, by opętany pies nie gryzł nikogo, kto wspomni Twe Swięte imię i imię Twego sługi, Hurmizda od Persów, lecz oddal szkodliwego lwa, drapieżnego tygrysa, czającego się wilka i wszystkie zwierzęta drapieżne od tego, który nosi te słowa, od jego domu, synów, córek i od wszystkiego co posiada i posiądzie, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi. Amen !". "Zamknięcie wilczych paszcz przed owcami i bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Modlitwa, prośba, błagania i ukłony Mor Daniela Proroka sprawiły, że gdy zszedł do dołu głodnych lwów, nie wyrządziły Mu krzywdy. Niech moc łaski Mojżesza Proroka i sygnetu Salomona Bar Jaki zamkną, okiełznają i scementują paszcze wilków, niedźwiedzi i lwów, paszczę każdego szkodliwego zwierzęcia przed tym, co posiada i posiądzie ten, który nosi niniejszy amulet, przed bydłem i owcami ... syna ... Również niech będą zamknięte, okiełznane i scementowane ich paszcze i języki; jeśłi są one otwarte niech się wykrzywią, a jeśli są wykrzywione �188 niech się otworzą. Przez modlitwy Mor Rabbana Hurmizda, prośby Mor Eliasa i ukłony Mor Daniela Proroka niech zamkną się paszcze wilków. niedźwiedzi i wszystkich zwierząt szkodliwych. Amen !". "Związanie węży" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zwiąż nogi gotowego do skoku lwa i młodego smoka. Niech ich ciała wejdą w łańcuchy. Niech Bóg pokruszy zęby i wyrwie kły w paszczach przeklętych węży jadowitych i węży głuchych, które nie słuchają głosu zaklinacza ani czarownika. Niech Pan zmiażdży głowy smoków w wodzie, skruszy głowy smoków Lewiatana i wszystkich węży: centkowanych, czerwonych, czarnych i białych z rodu głuchych, a także węży. które chodząc ozdabiają się; połączywszy się z ciałem pawia zaszkodzily mu tak umiejętnie, że praktykują to od wtedy i praktykować będą po wsze czasy. Amen!". "Związanie skorpionów" "Trzymaj dwa skorpiony razem (i powiedz): jesteście związane, okiełznane i scementowane z pomocą aniołów: Gabriela i Michaela. Zamykam pyski skorpionów z pomocą łaski Mojżesza Proroka, nakrycia Eliasa, wniebowstąpienia Eliasa i sygnetu Salomona Bar Jaki. Amen !". "Zamknięcie dzioba wróbla i pyszczka myszy" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zamykam usta kradnącego. pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka i paszcze zwierz,!t cztcronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mon błogosławionej Maryi i z pomocą tego, który związał niebo, ziemię, potoki, strumienie, zwierzęta czteronożne, ptactwo nieba i dżdżownice. Zamykam pyszczki zwierząt pełzających, usta złodzieja, dziób ptaka i wróbla przed plonami tego, który nosi ten amulet. Wiążę je z pomocą tego, który zstąpił z nieba i ustanowił święte sakramenty. Wiążę usta kradnącego, pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka, paszcze zwierząt czteronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mort błogosławionej Maryi przed plonami ... syna ... Amen !". "Związanie wilka przed bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Daniel, wielki Prorok, gdy został wrzucony do lwiego dołu, modlił się klękaj,!c, powiedział: Panie Boże WszechmogąCY, proszę Cię, by ani wilk, ani niedźwiedź, ani pantera, ani tygrys nie zbliżył się do żadnego, kto wspomni Twe imię, Pana naszego Jezusa Chrystusa, i moje imię, Daniel, i do jagniąt tego, który nosi te słowa. Niech zamkną się paszcze, języki i zęby wilka, niedźwiedzia i tygrysów przed kozami, owcami i wołami tego, który nosi niniejszy amulet. Amen !". "Związanie psa" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Maryja i nasz Pan szli drogą· Maryja powiedziała naszemu Panu: oto zbliża się do nas nasz pies! Nasz Pan odpowiedział: zobacz, zwiążę go i zamknę żelaznymi IcIl1cuchami i mo- �189 slęznyml kamieniami. Niech dusza i cialo by nie szczekały, opanowały, ani okradły Amen!" . .,Związanie węży (potworów morskich - psów rozbójnika tego, kto nosi wejdą w żelazo, niniejszy amulet. smoków) .,W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Głos wielkiego czarownika l mędrca zamknie ucho, by nie słyszało szczękania zębów lwów. Wyrwij je. Panie. jak woda, która się przelewa. Wiążę czarnego węża, czerwonego węża, szarociemnego węża, cichego węża, smoka, syna smoka. Zargin, Zargin, Zerizyn, Zargigin. Wiążę je z pomocą Proroka Jeremiasza, Wielkiego Mojżesza, króla Ezaja, Proroka Ezechiela i Proroka Daniela. Wiążę wszystkie gatunki węży i złe gady i oddalam je od ciała i duszy dzieci tego, który nosi ten amulet. Amen !". ..0 udany pOlilW" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Pan Bóg kazał sprawiedliwemu Noemu, mówiclc: zrób sobie arkę drewnianą i zabierz na jej pokład ze wszystkich zwiem!t ziemi i ptaków nieba, tak niech zgromadzą się latające ptaki przed tym, kto nosi niniejszy amulet. Niech zdobycz napłynie ze \\schodu i zachodu, z północy i południa, z mórz i wysp, z gór i pagórków i z kaidego miejsca; niech wpadną w ręce tego, kto nosi ten amulet, przez modlitwy Mor Szymona Kippa (Piotra), Andrzeja, Mateusza, Marka, Łukasza, Jana i Pawła. Amen !". i cnotliwemu Zdaję sobie sprawę, że ten szkic daleki jest od zaprezentowania kompletnego obrazu dziedziny kultury ludowej określanej mianem tradycyjnego łowiectwa. Jestem także pewien, że przedstawione tu sposoby niejednokrotnie znajdowały bliskie odpowiedniki w kulturach chłopskich Europy. Mam jednak równocześnie nadzieję, że opisane przeze mnie sposoby oraz przytoczone fragmenty folkloru myśliwskiego przybliżą nieco polskiemu czytelnikowi obraz życia codziennego moich rodaków z pogranicza Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. NOTATKA O INFORMATORACH (wszyscy pochodzili z Syrii) 1. Jibrail Mousa I miasta AI-MalikiYl: (dawniej Derikl, doktorant Politechniki Poznańskiej, , Elias Ischaq z wioski Td Shamiram nad rzek" Chabur, doktorant w Instytucie Ochrony Roślin w PO/.naniu. 3. I-/anna Isho MaJek /. wioski Tel Tamer nad rzek" Chabur. doktorant w Instytucie Historii Sztuki w Poznaniu. -l. Sarcm Mousa I. miasla AI-Malikiye (dawniej Derik), student Akademii Wychowania Fizycznego II' PO/naniu. 5. Kuri Abdalla - do JlJ5X roku mieszkał w miasteczku Qabre Hewore (Qubur Al-Bid, obecnie AI-Qahtaniyc) oral w lr/ech wioskach: Shalhumiye, Mezgafte, Tel Ala, od 1958 w mieście Kamyszli. �190 Michael Abdalla FoLK HUNTING OF CONTEMPORARY ASSYRIANS LIVING IN AREAS BORDERING SYRIA, TURKEY AND IRAQ (Summary) We learn from ancient history textbooks that hunting was a favourite pastime of Assyrian kings. On reliefs that remained to date we see hunting scenes, often studied by school children and university students in many countries. Stone sculptures of a "wounded lioness" and "winged bulls" are excellent examples of great talents of ancient Assyrian artists and their ability to depict the behaviour of animals in various situations. The problem of hunting is often discussed by Assyrian Christian writers. The clergy preached about the need to observe certain rules, to comply with faith. The article docs not discuss the problem of hunting from a historical perspective but as an element of present day folklore of Assyrians. The author describes customs related to hunting, hunting equipment, and provides information on animals and folk beliefs connected with them. There is also a description of activities pursued by adolescents inspired by hunting. The author also discusses hunting folklore, both oral and written. The author quotes twelve talismanic texts, known and used for over 100 years. They protect the animals and hunters and contribute to hunting success. There are also brief descriptions of Assyrian hunters and short comparative notes. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f13834b81760b4e65a806e11644932ae.pdf fd652768af07c4200e3df34bbf9d1383 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3692 Title A name given to the resource Spis treści tomu VII r.1953 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.384 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A R. VII — 1953 SPIS Il I I — 1 IIIIIU TREŚCI 3. 3-8 nr 1 nr 3 nr nr nr nr nr nr nr 1 3 1 6 1 1 4-5 nr nr nr 4-5 4-5 6 nr nr nr nr nr nr 2 2 6 3 6 2 nr nr 6 6 nr 4-5 nr nr 3 4-5 nr 4 -5 nr nr 3 1 nr nr nr 2 3 3 nr 1 nr 3 ARTYKUŁY Bazielich Barbara Ludowy haft śląski s. .165—171 Cieśla-Reinfussowa Zofia Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego s. 38—55 Czasznicka Zofia Zdobione gorsety ludowe s. 159—164 Dzięgiel Leszek Malowane kafle z Leżajska s. 33—37 Frankowski Eugeniusz Hafty kurpiowskie s. 382—383 Jackowski Aleksander O wartości poznawczej folkloru s. 9—25 . . Kotula Franciszek Leżajski ośrodek ceramiczny s. 26—32 . . . . Kotula Franciszek Rzeszowska majolika ludowa s. 303—319 . . . Krassowski Witold Chałupa polska na przełomie X V I i X V I I wieku s. 281—302 Krzyżanowski Julian Ludowość w poezji Kochanowskiego s 345—356 . Pieńkowska Hanna Dekoracja malarska kościoła w Orawce s. 335—347 Pietkiewicz Kazimierz Zagadnienia opieki nad twórczością ludową s. 95—106 Piotrowski Stanisław O twórczości ludowej s 67—72 Piwocki Ksawery Próba definicji kilku pojęć s. 323—326 . . . . Przeździecka Maria Nieznany drzeworyt ludowy s. 153—158 . . . Przeźdsiecka Maria Zdobione „duhy" podlaskie s. 377—381 . . . Reinfuss Roman Aktualne zagadnienia ludowej plastyki s. 83—94 . Reinfuss Roman Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludo­ wym s. 327—334 Reinfuss Roman Polskie ludowe kowalstwo artystyczne s. 348—376 . Rosen-Przeworska Janino Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego s. 357—380 Seweryn Tadeusz Niszczenie dzieł sztuki wynikiem zabiegów magicz­ nych s. 149—162 Seweryn Tadeusz Ludowa grafika staropolska s. 201—244 . . . . Starzyński Juliusz O ludowości i sztuce ludowej polskiego. Odrodzenia s. 199—200 Telakowska Wanda Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego s 135—141 Vetulani Cecylia Pasłęckie formy piernikarskie s. 56—58 . . . . Wojciechowski Aleksander Z dyskusji nad pojęciami — „sztuka ludowa" i „ludowość w sztuce" s. 73—82 Wojciechowski Aleksander Wycinanka sannicka s. 142—148 . . . Zaręba Alfred Tańce ludowe w Szwecji s. 172—177 SPRAWOZDANIA, RECENZJE, KRONIKA Cieśla-Retnfussou>a Zofia Wystawa sztuki ludowej w Wysokiem Ma­ zowieckiem s. 59—60 Glapa Adam Elementy ludowe w pokazie szkół artystycznych Poznania s. 186—137 . . �Glapa Adam Recenzja przewodnika Stanisława Błaszczyka .,Dział kul­ tury i sztuki ludowej w Rogalinie'' s. 190—192 Głowa Zofia Barbara V I I powojenny konkurs szopki krakowskiej s. 62—63 Grzeszczak Maria Recenzja książki „Zarys rosyjskiej ludowej twór­ czości poetyckiej epoki radzieckiej" s. 131—132 Grzeszczak Maria Recenzja książki: M. P. Sztokmar „Issledowanija w obłasti russkowo narodnowo stichosłożenija" s. 192—196 Przeździecka Maria Wystawa „Tkactwo Świętokrzyskie" w Kielcach s. 61—62 Przeździecka Maria Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego wojewódz­ twa łódzkiego s. 178—185 Przyłuska Zofia i Wierzchów" Aurelia Z konferencji twórców ludowych s. 107—130 Reinfuss Roman Recenzja albumu „Architektura po'ska do połowy X I X wieku" s. 187—189 Reinfuss Roman Recenzja teki „Manesove narodopisne studie" s. 189 Reinfuss Roman Recenzja „Katalogu garncarstwa ludowego wojewódz­ twa rzeszowskiego" s. 189—190 W. T. G. W. Andrzej Czarniak Pająk s. 64 nr 3 nr 1 nr 2 nr 3 nr 1 nr 3 nr 2 nr nr 3 3 nr nr 3 1 �Wszystkie wydawnictwa Państwowego Instytutu Sztuki są do nabycia w więk­ szych księgarniach „Domu Książki", a w szczególności w następujących punktach: BIAŁYSTOK — Rynek Kościuszki 12/14. B Y D G O S Z C Z — Dworcowa 14. B Y T O M — Stalina 10. CZĘSTOCHOWA — A l . N.M.P. 14. GDAŃSK-WRZESZCZ — Grunwaldzka 8. G L I W I C E — Zwycięstwa 35. K I E L C E — Sienkiewicza 30. K O S Z A L I N — 1 Maja 14. KRAKÓW — Podwale 6. L U B L I N — Krakowskie Przedmieście 52. ŁÓDŹ — Piotrkowska 147. O L S Z T Y N — Plac Wolności 2/3. O P O L E — Ozimska 8. POZNAŃ — 27 Grudnia 23. RZESZÓW — 3 Maja 2. STALINOGRÓD — 3 Maja 12. S Z C Z E C I N — Sikorskiego 6. TORUŃ — Rynek Staromiejski 30. WARSZAWA — Krakowskie Przedmieście 7. WROCŁAW — Stalinogrodzka 21. Z A K O P A N E — Krupówki 28. Z I E L O N A GÓRA — Żeromskiego 16. Księgarnie te przyjmują zamówienia na czasopisma PIS. Poza tym czasopisma PIS są również do nabycia w Klubach Międzynarodowej Książki i Prasy. S t o ł e c z n e Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, W i ś l a n a 6. Zam. 2781. Pap. ilustrac. kl. III 100 g A l ł kred. III kl. 90 g BI + karton cham. III kl. 250 g B I . Nakład 2600 egz. — 4-B-20775. pap. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f55f1ab7517cb71c4ce2ed90f347fab.pdf ad51293b745a695943572b82b06c6e3a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3693 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 1 P A Ń S T W I U ROK O W Y VIII I N S T 1<)54 Y T V 7 S Z T U K I �Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina S i k o r H h k a . Chotyzie (pow. starachowicki). ZESPÓŁ REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r S t a n i s ł a w H i ż (zastępco redaktora naczelnego), M g r Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman R e i n fuss, M g r Jan Sadownik, M g r M a r i a n Sobieski, M g r Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI TREŚĆ str. Stanisław Piotrowski Janina Rosen-Przeworska Zofia Cieśla-Reinfussowa Współczesne dowego zagadnienie stroju lu­ 3 U b i ó r na ziemiach polskich w okre­ sie wczesnego Średniowiecza (Ma­ teriały do historii ubioru ludowego) . 14 Dywany dwuosnowowe braci S k ł a danowskich 36 Roman Reinfuss Malowanki ścienne z Chotyziów . . 50 Aleksander Wystawa pokonkursowa w y c i n a n k i kurpiowskiej w M y s z y ń c u . . . Wystawa sztuki ludowej B i i g o r a j szczyzny 55 Blachowski Maria Przeździecka 62 » ROK 1954 STYCZEŃ-LUTY P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T NR 1 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb5e105ff6ccde5547fd0f6b1a96077.pdf 0fa50f021c264a2297ab31fc7b9a70ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazury - sztuka ludowa tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3696 Title A name given to the resource Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.36-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYWANY DWUOSNOWOWE BRACI SKŁADANOWSKICH Z W Y S Z K O W A ZOFIA W ś r ó d czynnych d o ' dziś w a r s z t a t ó w tkackich, w y ­ k o n u j ą c y c h tzw. tkaniny dwuosnowowe, j e d n y m z ważniejszych jest pracownia braci S t a n i s ł a w a i W ł a ­ dysława Składanowskich (ryc. 1), z n a j d u j ą c a się w Wyszkowie, miasteczku położonym w powiecie p u ł ­ tuskim, na p o ł u d n i o w y c h kresach Kurpiowszczyzny. Według tradycji rodzinnej z a w ó d tkacki ma b y ć w rodzie S k ł a d a n o w s k i c h dziedziczony od 300 lat, na­ tomiast z przeprowadzonych w parafii wyszkowskiej b a d a ń ksiąg metrykalnych, sięgających X V I I I w i e ­ ku, wynika, że najstarszym z uchwytnych dla nas w materiale ź r ó d ł o w y m członków tej rodziny b y ł Jan S k ł a d a n e k , m i e s z k a j ą c y w połowie X V I I I w i e k u we wsi Porządzie, należącej w ó w c z a s do tejże parafii. Syn jego Tomasz nadaje swemu nazwisku brzmienie szlacheckie i w y s t ę p u j e j u ż jako S k ł a d a n o w s k i . Czy przodkowie dzisiejszych tkaczy r ó w n i e ż zajmo­ w a l i się t y m zawodem, trudno jest stwierdzić, gdyż księgi metrykalne nie z a w i e r a j ą w t y m k i e r u n k u ż a d ­ nych w s k a z ó w e k . Dopiero o ojcu żyjących dziś tkaczy wyszkowskich wiadomo na pewno, że t r u d n i ł się w y ­ robem dwuosnowowych d y w a n ó w . W e d ł u g z a p i s k ó w z k s i ą g parafialnych, urodził się on w r o k u 1860 w T u m a n k u koło Niegowa, gdzie później przez czas j a k i ś p r o w a d z i ł p r a c o w n i ę t k a c k ą . Około r o k u 1900 prze­ niósł się do Wyszkowa i tam osiadł na stałe. W Wysz­ kowie urodzili się jego synowie do dziś żyjący: Stani­ s ł a w (1901) i W ł a d y s ł a w (1905). Prócz d w ó c h wyżej wymienionych p r a c o w a ł o t u do niedawna jeszcze k i l ­ k u tkaczy tego samego nazwiska, którzy jednak z a w ó d t k a c k i porzucili. N i e k t ó r z y z nich przenieśli się na Ziemie Odzyskane, gdzie znaleźli zajęcia bardziej i m 36 CIEŚLA-REINFUSSOWA o d p o w i a d a j ą c e . S p o ś r ó d tych, k t ó r z y odeszli od zawo­ du tkackiego, najzdolniejszym m i a ł b y ć podobno 16letni S ł a w e k S k ł a d a n o w s k i , p r z e b y w a j ą c y obecnie w Warszawie. S k ł a d a n o w s c y t k a j ą swe dwuosnowowe dywany w e ł ­ niane na szerokim warsztacie p o d n ó ż k o w y m o czterech nicielnicach. P r a c u j ą zawsze we dwóch, gdyż jeden nie b y ł b y w stanie p r z e w l e k a ć osnowy i p r z e r z u c a ć czółenka na całą szerokość tkaniny. W y m i a r y d y w a ­ n ó w w a h a j ą się mniej więcej około 1.5 X 2 m . Ojciec S k ł a d a n o w s k i c h w t y m samym mniej więcej czasie, kiedy ze w s i przeniósł się do Wyszkowa, a w i ę c oko­ ło r o k u 1900, n a b y ł warsztat ż a k a r d o w y , na k t ó r y m t k a ł czas j a k i ś swe dwuosnowowe dywany. Wzory szablony) do ż a r k a d u wyrabiano dla niego w Łodzi, na podstawie r y s u n k ó w dostarczonych na papierze k r a t ­ k o w a n y m . Jeden t y l k o z tych w z o r ó w był „ n a gotowo" sprowadzony z Łodzi. Miał to b y ć wzór ,,w róże", k t ó ­ ry jednak nie podobał się odbiorcom do tego stopnia, że S k ł a d a n o w s k i z a p r z e s t a ł go stosować w swoich d y ­ wanach. Nabywcy na ogół n i e c h ę t n i e ustosunkowywali się do w y r o b ó w ż a k a r d o w y c h nawet w ó w c z a s , gdy t e c h n i k ą t ą tkane były wzory tradycyjne. Przyczyna tej niechęci leżała w momentach technicznych. W a r ­ sztat ż a k a r d o w y nastawiony na o k r e ś l o n ą gęstość tkaniny przy zastosowaniu w e ł n y o nieco innej g r u ­ bości powoduje d e f o r m a c j ę wzoru, czego m o ż n a unik­ n ą ć przy z w y k ł y m warsztacie, gdzie gęstość tkaniny regulowana bywa o d p o w i e d n i ą gęstością płochy, do­ bieranej do grubości n i t k i . U r z ą d z e n i e to pozwala na otrzymanie poprawnego w z o r u przy każdej grubości użytej przędzy. �Ryc. 1. Bracia Stanisław (z lewej) i Władysław kowa (pow. Pułtusk), wytwórcy dywanów Obecne dywany S k ł a d a n o w s k i c h tkacie są z reguły w d w u kolorach, przy czym zestawienia barwne za­ leżne są od gustu z a m a w i a j ą c y c h (najczęściej czerwony z czarnym, zielony z czerwonym lub r ó ż o w y m ) . W i ę k ­ szą ilość k o l o r ó w p r ó b o w a ł w p r o w a d z i ć S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec), j e d n a k ż e w e d ł u g informacja s y ­ n ó w odbiorcy nie ustosunkowali się do tego p o z y t y w ­ nie. Jeden z takich czterokolorowych d y w a n ó w w y ­ konanych przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a n o w s k i e g o (ojca) o rozmiarach 300 X 500 cm znaleziony został w Starej Wsi, pow. W ę g r ó w , i n a s t ę p n i e odrobiony w nowej szacie kolorystycznej przez D o m i n i k ę B u j n o w s k ą z W ę g r o w a w r o k u 1952 (ryc. 2). Dywany S k ł a d a n o w s k i c h kompozycyjnie są bardzo proste; wzór s k ł a d a się z d w ó c h części, a mianowicie: pola ś r o d k o w e g o i o b r a m i a j ą c e j je z czterech stron bordiury. Czasem dodatkowym elementem są obrze­ żenia, z n a j d u j ą c e się po z e w n ę t r z n e j stronie bordiury w formie dwukolorowej kostki, a ponadto jeszcze nie­ kiedy kilkucentymetrowe paski mocno zbitej tkaniny. W y k o ń c z e n i e b r z e g ó w s t a n o w i ą frędzle, biegnące w z d ł u ż wszystkich k r a w ę d z i dywanu l u b t y l k o znaj­ d u j ą c e się przy jego węższych bokach. Wzorów, k t ó r e obecnie stosują S k ł a d a n o w s c y w swych wyrobach, jest niewiele. Liczba ich sięga zaledwie 10, z czego p o ł o w a to m o t y w y służące do w y p e ł n i e n i a pól ś r o d k o w y c h , p o ł o w a zaś u ż y w a n a jest do tkania bordiur. W e d ł u g informacji żyjących dziś S k ł a d a n o w s k i c h , te same wzory m i a ł s t o s o w a ć też i ich ojciec. Wzory u ż y w a n e przez S k ł a d a n o w s k i c h do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h p o s i a d a j ą swe nazwy. S p o ś r ó d nich najbardziej t y p o w y jest w z ó r „w k o ł a " zwany też „ g w i a z d ą z pazurkami". Jest to rodzaj rozety; składającej się z 4 z ę b a t y c h p ł a t k ó w , oddzielonych od siebie „ p a z u r k a m i " w postaci j a k gdyby stylizowanej palmy. Stosując o m ó w i o n y tu m o t y w tka się dywan „w d w a k o ł a " (ryc. 3), b ą d ź „ w t r z y " (ryc. 4). Ze względu na to, że szerokość d y w a n ó w jest mniej w i ę ­ cej jednakowa (około 150 cm), w pierwszym wypadku* dodaje się b o g a t s z ą b o r d i u r ę , k t ó r e j szerokość r ó w n a się prawie ś r e d n i c y „gwiazdy", w drugim wypadku Składanowscy z Wysz­ dwuosnowowych. bordiura jest o p o ł o w ę węższa. W ś r ó d starych dywa­ n ó w wyszkowskich z d a r z a j ą się czasem tkane ,,w 4 koła" bez bordiury . 1 N a s t ę p n y m motywem u ż y w a n y m do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h są tak zwane przez S k ł a d a n o w s k i c h ..dębowe liście", s t a n o w i ą c e w rzeczywistości m o t y w winorośli (ryc. 5), k t ó r y bez zmian stosowany jest w tej rodzinie jakoby od k i l k u pokoleń. Odmienny cha­ rakter p o s i a d a j ą dywany tkane „ w k r a t ę " (ryc. 7) o u k o ś n y c h k w a d r a t o w y c h oknach, z k t ó r y c h k a ż d e w y p e ł n i o n e jest przez cztery umieszczone na k r z y ż k w i a t k i sześciopłatkowe. Na zasadzie u k o ś n e j k r a t y zbudowane są r ó w n i e ż dwa dalsze wzory d y w a n ó w , mianowicie w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8) oraz w z ó r „ p r u s k i " (ryc. 6), k t ó r y w e d ł u g w i a d o m o ś c i przekaza­ nych S k ł a d a n o w s k i m przez m a t k ę m i a ł b y ć przynie­ siony „z M a z u r ó w " . Kompozycja ś r o d k o w a ujęta jest w Wąską r a m k ę w postaci jednej (ryc. 4), d w ó c h (ryc. 6) lub trzech (ryc. 5) l i n i i prostych, oddzielających pole w e w n ę t r z n e od dekoracji k r a w ę d z i o w y c h . S p o ś r ó d w z o r ó w stoso­ wanych na b o r d i u r y najprostszy przedstawia ryc. 13: s k ł a d a się on z połączonych n a r o ż a m i u k o ś n y c h k w a ­ d r a t ó w , biegnących między l i n i a m i prostymi. Pozo­ stałe trzy wzory k r a w ę d z i o w e zbudowane są na za­ sadzie l i n i i ł a m a n e j . W miejscach z a ł a m a n i a umiesz­ czone są abstrakcyjnie potraktowane m o t y w y r o ś l i n ­ ne (ryc. 9) lub geometryczne (ryc. 10, 11, 12). Ze w z g l ę ­ d ó w technicznych (zbijanie w ą t k u przy pomocy p ł o ­ chy), we wzorach krawędziowych powstaje często pewna różnica p o w o d u j ą c a , że bordiura w z d ł u ż b o k ó w dłuższych ma nieco inne proporcje niż ta, k t ó r a za­ myka boki krótsze, mimo że w obu wypadkach wzo­ ry zbudowane są w sposób identyczny (ryc. 5). Rza­ dziej zdarza się, by wzory k r a w ę d z i o w e zdobiące boki dłuższe i k r ó t s z e d y w a n u różniły się m i ę d z y sobą w kompozycji czy doborze m o t y w ó w . Przypadek taki 1 D y w a n tego rodzaju posiada Apolonia Jaroszewska z Orzechówki, pow. W ę g r ó w . 37 �przedstawia fotografia d y w a n u ze Starej Wsi (ryc. 15), wykonanego w roku 1901 przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a nowskiego (ojca). Z w y k l e w jednym z r o g ó w dywanu, czy to na polu ś r o d k o w y m , czy na bordiurze, umieszr czona jest data wykonania oraz monogram właściciela (nigdy zaś wykonawcy). Pracownia S k ł a d Ł n o w s k i c h obsługuje teren w sze­ rokim promieniu. Z a m ó w i e n i a o t r z y m u j ą z Suwal­ szczyzny, z okolic Czyżewa k. Ostrowi Mazowieckiej i zza Buga. Ostatnio z a m a w i a j ą u n i c h r ó w n i e ż wyszkowianie, a nawet ta część okolicznej ludności, k t ó r a przeniosła się obecnie na Ziemie Odzyskane. Tkanie dywanu dwuosnowowego jest p r a c ą ż m u d n ą i p o c h ł a n i a j ą c ą wiele czasu. Dla p r z y k ł a d u należy po­ dać, że wykonanie jednego dywanu w dwa l u b trzy ,,koła z pazurkami" o wymiarach 1,5 X 2 m wymaga jednego tygodnia pracy dla d w ó c h ludzi siedzących przy warsztacie po 10 godzin dziennie. Obecnie ilość z a m ó w i e ń na dywany dwuosnowowe p o w a ż n i e zmala­ ła, dawniej jednak było ich tyle, że pracownia z t r u ­ dem mogła z a m ó w i e n i o m podołać. Ś w i a d e c t w e m tego jest informacja J u l i i Dziemianowskiej (ze Starej Wsi), k t ó r a przed I w o j n ą ś w i a t o w ą m u s i a ł a czekać cały rok, zanim S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec) w y k o n a ł jej trzy z a m ó w i o n e dywany. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy Bujnowską (Węgrów) 33 W e d ł u g informacji Składanowskich poszczególne wzory nie wszędzie b y w a j ą jednakowo lubiane. I tak na p r z y k ł a d w z ó r „w k r a t ę " rozchodzi się najbardziej w okolicy Ostrowi Mazowieckiej, „w koła z pazurka­ m i " popularny jest przede wszystkim na Kurpiach w okolicy P u ł t u s k a , zaś wzór „w d ę b o w e liście" w ogóle bywa mniej zamawiany, gdyż jest „ d r o b n y i za­ mazany", W m a ł e j ilości rozchodzi się r ó w n i e ż wzór „pruski". Produkcja warsztatu S k ł a d a n o w s k i c h , o g r a n i c z a j ą c a się do stałego powtarzania k i l k u w z o r ó w odziedzi­ czonych po ojcu, posiada wszelkie cechy produkcji rzemieślniczej. Charakteryzuje j ą wysoki poziom tech­ niczny wykonania przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u inwencji t w ó r c z e j . Jest zjawiskiem bardzo znamiennym, że ci dwaj tkacze w ciągu swego pracowitego życia nigdy nie usiłowali sięgnąć po nowe wzory i m o t y w y czy bodaj w p r o w a d z i ć pewne zmiany w o b r ę b i e tego zes­ połu form, k t ó r y został i m przekazany w dziedzi­ ctwie. W tkactwie dekoracyjnym często spotykamy się z t y m , że pewien m o t y w czy też cały w z ó r w ę d r u j e z pracowni do pracowni i b y w a tam niemal bez zmian stosowany. Spotykamy się z t y m z a r ó w n o w ś r ó d za­ wodowych tkaczy (np. na zachodnim Podlasiu), jak — wzór „w gwiazdy z pazurkami" — skopiowany w 1952 roku przez D o m i n i k ę ze starego dywanu tkanego przez Stanisława Składanowskiego (ojca). �39 �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy — wzór „w dębowe Uście" — wykonany przez braci z Wyszkowa. Składanowskich �41 �Ryc. 9. Wzór krawędziowy z dywanu dwuosnowowego, stosowany w pracowni Składanowskich z Wyszkowa. �Ryc. 12. Wzór krawędziowy i w ś r ó d kobiet wiejskich, w sposób dorywczy. z dywanu dwuosnowowego. stosoioany w pracowni zajmujących się tkactwem Ciekawe w y n i k i daje p o r ó w n a n i e d y w a n ó w w y r a ­ bianych przez S k ł a d a n o w s k i c h z podobnymi t k a n i n a ­ m i , pochodzącymi z innych o ś r o d k ó w . Jak wiadomo, zasięg dawnej i dzisiejszej produkcji d y w a n ó w d w u osncwowych na terenie Polski obejmuje Mazury (oko­ lice Ełka, Olecka, P i s z u , Grajewa), Podlasie zachod­ nie (pow. W ę g r ó w i Sokołów) i wschodnie (pow. Bielsk z o ś r o d k a m i w Ciechanowie i B r a ń s k u ) oraz powiaty: sokolski i augustowski. Geograficznie o ś r o d e k wysz­ kowski sąsiaduje najbliżej z pracowniami Podlasia zachodniego, czynnymi jeszcze na p o c z ą t k u bieżącego stulecia. W okresie, kiedy wyroby ojca S k ł a d a n o w 2 Konrad H a h m : Jena—Berlin 1937. Ostpreussische Bauernteppiche. z Wyszkowa skich rozchodziły się za Bug, na teren p o w i a t u w ę ­ growskiego i sokołowskiego, istniało t a m k i l k a pracow­ ni tkackich (w Kosowie, Toczyskach, Sokołowie Pod­ laskim) , k t ó r y c h produkcja b y ł a S k ł a d a n o w s k i e m u n i e w ą t p l i w i e znana. Wyroby zachodnio-podlaskie, o bardzo charakterystycznych wzorach geometrycznych czy r o ś l i n n y c h , w najmniejszym nawet stopniu nie oddziałały na pobliski ośrodek wyszkowski. N i e w ą t ­ pliwy natomiast związek zachodzi m i ę d z y n i e k t ó r y m i wzorami stosowanymi przez S k ł a d a n o w s k i c h a t y m i , które w y s t ę p o w a ł y na starych tkaninach mazurskich. Jednym z p r z y k ł a d ó w może tu b y ć w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8), k t ó r y w formie niemal identycznej rozpozna­ jemy na fragmencie zniszczonego d y w a n u mazurskiego 3 4 3 2 Składanowskich Roman Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachod­ niego. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr 4—5. jw. 4 �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy wykonany przez Stanisława Składanowskiego (ojca) z Wyszkowa w 1901 roku. Wzór „w dębowe liście". Bordiura jak na ryc. 10 i 11. 44 �Ryc. 16. Mazurski dywan dwuosnowowy. (ryc. 16). Ten sam zasadniczo wzór, ale wzbogacony o motyw k w i a t o w y , nieznany S k ł a d a n o w s k i e m u , w y stępuje r ó w n i e ż na i n n y m dywanie mazurskim z okolic E ł k u (ryc. 17). Dalszych analogii dostarcza nam m o t y w „ d ę b o w y c h liści". Na dywanie S k ł a d a n o w s k i c h m o t y w ten, k t ó r y , jak p o d k r e ś l o n o wyżej, przedstawia w istocie g a ł ą z k ę winorośli, w y s t ę p u j e w d w ó c h wariantach p o w t a r z a j ą - Ryc. 17. Mazurski dywan dwuosnowowy. 45 �Ryc. 18. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoioowego. cych się na z m i a n ę w układzie szachownicowym (ryc. 5). Jeden wariant staaowi g a ł ą z k a w postaci listka i schematycznie potraktowanego grona, drugi s k ł a d a się z d w ó c h listków od siebie o d w r ó c o n y c h Ten ostat­ ni w ł a ś n i e m o t y w w formie bardzo zbliżonej spotyka­ my t a k ż e na starym, zniszczonym dywanie mazur­ skim (ryc. 14). I n t e r e s u j ą c y c h analogii d o s t a r c z a j ą r ó w n i e ż motywy k r a w ę d z i o w e . I tak na p r z y k ł a d w z ó r stosowany na bordiurze przez S k ł a d a n o w s k i c h , złożony ze s t y k a j ą ­ cych się n a r o ż a m i k w a d r a t ó w (ryc. 13), czy jeden ze w z o r ó w zygzakowatych (ryc. 12) z n a j d u j ą ścisłe o d ­ powiedniki na dywanach mazurskich (ryc. 18 i 22). Do w z o r u bordiurowego przedstawionego na ryc. 11 zbliżony jest wzór w y s t ę p u j ą c y przy k r a w ę d z i d ł u ż ­ szej dywanu z okolic E ł k u (ryc. 19), wykonanego na początku ubiegłego stulecia. Szereg wskazanych wyżej zbieżności, zachodzących między wzorami w s p ó ł c z e s n y c h d y w a n ó w dwuosnowowych produkowanych przez braci S k ł a d a n o w s k i c h a w y s t ę p u j ą c y m i na dywanach mazurskich z k o ń c a X V I I I i połowy X I X wieku, wskazuje na to, że przy­ najmniej część z a s o b ó w ornamentalnych, j a k i m i dy­ sponuje pracownia S k ł a d a n o w s k i c h , stanowi dziedzic­ two odleglejszej przeszłości przekazanej do naszych czasów w formie prawie nie naruszonej. Jest z j a w i ­ skiem i n t e r e s u j ą c y m , że tak bezpośrednich analogii między wzorami współczesnych t k a n i n dwuosnowowych a z a b y t k o w y m i tkaninami mazurskimi nie uda­ ło się dotychczas o d k r y ć ani na terenach s ą s i a d u j ą ­ cych z Mazurami (Augustowskie), ani w ś r ó d dwuosnowowych d y w a n ó w z p o w i a t u sokolskiego, mimo że one, jak słusznie stwierdził w swej pracy A . Wojciechow­ ski, z a r ó w n o w ogólnej kompozycji, jak i w zakresie m o t y w ó w ornamentalnych w s k a z u j ą na w y r a ź n e po­ w i ą z a n i a z d a w n y m tkactwem m a z u r s k i m . Wzory t k a n i n sokolskich czy augustowskich nie p o s i a d a j ą j u ż charakteru bezpośredniego dziedzictwa warsztatowego, jakie obserwujemy p o r ó w n u j ą c poszczególne m o t y w y S k ł a d a n o w s k i c h ze starymi w y r o b a m i mazurskimi. 5 s Aleksander Wojciechowski: Dwuosnowowe t k a n i n y białostockie. „Polska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12. 46 Wzór określony przez S k ł a d a n o w s k i c h jako „ p r u s k i " (ryc. 6) nie ma odpowiednika w znanych nam wzo­ rach d y w a n ó w mazurskich. Podobny schemat w y p e ł ­ nienia pola ś r o d k o w e g o spotykamy w jednym z d y ­ w a n ó w dwuosnowowych, z n a j d u j ą c y c h się w koście­ le w J a b ł o n n e j (pow. S o k o ł ó w Podlaski), gdzie jednak poszczególne elementy t w o r z ą c e ornament s ą bez po­ r ó w n a n i a uboższe (ryc. 20) od tych, k t ó r e zdobią d y ­ wany S k ł a d a n o w s k i c h . D w a pozostałe wzory z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą wysz­ kowskiego o ś r o d k a tkackiego (wzór „ w k r a t ę " i „ w k o ł a " czy „ w gwiazdy z pazurkami") nie p o s i a d a j ą analogii ani w starych tkaninach mazurskich, ani w znanych nam późniejszych wyrobach augustowskich, sokolskich czy zachodnio-podlaskich. Z n a j ą c jednak konserwatyzm, z j a k i m stare m o t y w y tkackie b y ł y przez p r a c o w n i ę S k ł a d a n o w s k i c h z pokolenia na po­ kolenie przekazywane, m o ż e m y przypuszczać, że i te wzory r ó w n i e ż należeć m o g ą do zasobu m o t y w ó w starych. A n a l i z u j ą c w y r o b y S k ł a d a n o w s k i c h na tle posiada­ nego m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o , stwierdzić musimy, że najwięcej b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń łączy je z t k a n i n a ­ m i mazurskimi. Należy jednak podkreślić, że w zespole wzorów stosowanych przez S k ł a d a n o w s k i c h znalazła swe odbicie jedynie m a ł a cząstka m o t y w ó w znanych nam z tkactwa mazurskiego. Szereg natomiast r o z w i ą ­ zań kompozycyjnych czy m o t y w ó w (jak chociażby m o ­ t y w y zoo- i antropomorficzne) w ogóle nie weszło do inwentarza form dekoracyjnych, u ż y w a n y c h przez o ś r o d e k wyszkowski. P r z y c z y n ą tego zjawiska jest być m o ż e to, że w y r o b y mazurskie t w o r z ą dość roz­ legły wachlarz form, k t ó r y c h pochodzenie warsztatowe jest najprawdopodobniej r ó ż n e . Nie w c h o d z ą c w szcze­ gółową analizę d y w a n ó w mazurskich, p r a g n ę jedynie zwrócić u w a g ę na istnienie w ś r ó d nich d w ó c h grup, różniących się od siebie wyrazem plastycznym. Do jednej z grup, liczebnie mniejszej, n a l e ż ą dywany o d u ż y m bogactwie m o t y w ó w , niejednokrotnie r ó ż ­ niących się między sobą w szczegółach l u b w ogóle nie p o w t a r z a j ą c y c h się, gęsto w y p e ł n i a j ą c y c h pole ś r o d k o w e w sposób, k t ó r y na pierwszy rzut oka robi �Ryc. 1&. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoviowego. w r a ż e n i e u k ł a d u dość swobodnego, jeśli nie chaotycz­ nego (ryc 21). Biegun przeciwny s t a n o w i ć b ę d ą dywany grupy drugiej, w k t ó r e j na plan pierwszy wybija się u k ł a d wzoru, p o d p o r z ą d k o w a n y ściśle założeniom geome­ Ryc. 20. Dywan dwuosnowowy trycznym, s k ł a d a j ą c y się z niewielkiej ilości powtarza­ j ą c y c h się e l e m e n t ó w (ryc. 22). D y w a n y pierwszej grupy, z a r ó w n o ze w z g l ę d u na treść, j a k i f o r m ę oraz u k ł a d m o t y w ó w dekoracyjnych, m o ż n a z a k l a s y f i k o w a ć do kategorii w y r o b ó w ludowych, k t ó r y c h t w ó r c a m i znaleziony w kościele w Jabłonnej (pow. Sokołów Podlaski). 47 �Ryc. 21. Mazurski dywan były zapewne kobiety wiejskie, podobnie jak to ma miejsce do dziś na terenie Augustowskiego czy Podla­ sia. Natomiast dywany grupy drugiej, o s w y m ubo­ gim, technicznie b e z b ł ę d n y m wzorze, o u k ł a d z i e zdy­ scyplinowanym aż do oschłości, robią w r a ż e n i e czegoś obcego ludowej twórczości, p e ł n e j temperamentu, nie uznającej monotonii i nudy. Być może, że wspomnia­ ne tu dywany grupy drugiej s t a n o w i ą pewnego rodzaju odpowiednik zachodnio-podlaskich d y w a n ó w „ t k a c o w skich", wyrabianych przez zawodowych tkaczy. Ce­ chą d y w a n ó w „tkacowskich", jeśli chodzi o wyroby podlaskie, jest w ł a ś n i e rzemieślnicza doskonałość tech­ n i k i wyrobu, niewielka ilość stosowanych m o t y w ó w 48 dwuosnowowy. i ich u k ł a d w y k l u c z a j ą c y w s z e l k ą dowolność i swobo­ dę kompozycji. Jeżeli w y s u n i ę t e wyżej przypuszczenie o r z e m i e ś l n i c z y m pochodzeniu części d y w a n ó w mazur­ skich jest słuszne, m o g ł o b y to w pewnej mierze t ł u ­ maczyć, dlaczego w tej w ł a ś n i e grupie w z o r ó w znaj­ dujemy analogie dla w y r o b ó w o ś r o d k a wyszkowskiego. Jest bowiem rzeczą z r o z u m i a ł ą , że do rzemieślniczych w a r s z t a t ó w tkackich tego t y p u co warsztat S k ł a d a nowskich ł a t w i e j p r z e n i k a ł y wzory z innych pracowni zawodowych tkaczy, niż z tkactwa wiejskiego, do k t ó ­ rego wyszkoleni r z e m i e ś l n i c y tkaccy odnoszą się w sposób lekceważący. Opinie te p r z e d o s t a w a ł y się r ó w ­ nież do ś r o d o w i s k a wiejskiego p o w o d u j ą c , że dywany �Ryc. 22. Mazurski dywan „ t k a c o w s k i e " b y ł y w y ż e j cenione od w y k o n y w a n y c h przez tkaczki wiejskie. Te ostatnie często s t a r a ł y się n a ś l a d o w a ć wyroby swych zawodowych k o n k u r e n t ó w , czym t ł u m a c z y ć należy p o d o b i e ń s t w o w i e l u m o t y w ó w , Ryc. 14, 15, 16, 18, 19, 21 i 22 reprodukowane Fotografie dwuosnowowy. k t ó r e — j a k na p r z y k ł a d m o t y w w i n o r o ś l i czy szereg wzorów k r a w ę d z i o w y c h — z tkactwa zawodowego p r z e n i k n ę ł y do produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w włościańskich w Augustowskiem czy na Podlasiu. są z pracy: Konrad Jena—Berlin 1937. i reprodukcje wykonał St. Hahm, Ostpreussische Bauernteppiche. Deptuszewtki. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2789fbe18a31eb7d7a0a8485cd17ca26.pdf e0585316e8e48e186ac15a922eeb1745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3697 Title A name given to the resource Malowanki ścienne z Chotyziów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Malowanka ścienna. Malowała Maria Bartosz. Chotyzie (pow. starachowicki). M A L O W A N K I ŚCIENNE Z C H O T Y Z I Ó W ROMAN Szeroki rozgłos, j a k i w ciągu ostatnich k i l k u lat zyskały s ł y n n e na całą P o l s k ę malowanki ludowe z Zalipia na P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , zwrócił u w a g ę ba­ daczy i szerokich warstw społeczeństwa przede wszy­ stkim na ten niezwykle ciekawy ośrodek. Inne nato­ miast podobne ośrodki g u b i ą się w cieniu, chociaż również zasługują na to, aby ich artystyczne osiągnię­ cia stały się przedmiotem zainteresowania e t n o g r a f ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki ludowej. W czasie b a d a ń terenowych, prowadzonych od lat k i l k u przez Z a k ł a d Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego PIS, niejednokrotnie spoty­ kano po wsiach w n ę t r z a zdobione przez kobiety w i e j ­ skie malaturami, czy to w y k o n y w a n y m i wprost na wybielonej ścianie, czy też m a l o w a n y m i na papierach, u ż y w a n y c h do dekoracji ścian podobnie, jak gdzie in­ dziej stosowane są tkaniny czy wyszywane m a k a t k i W sprawozdaniach z prac badawczych, j a k i e ukazy­ wały się w „Polskiej Sztuce Ludowej", n o t o w a l i ś m y już tego rodzaju odkrycia. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć wzmianka o malarstwie ś c i e n n y m w Jadachach ipow T a r n o b r z e g ) o ręcznie malowanych dywanach papie­ rowych z Przedborza (pow. Kolbuszowa) , czy mala2 1 R. Reinfuss: Z obozu naukowego w W e r y n i . ..Pol­ ska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12, s. 139 i ryc. 11 na s. 140. * 3.w. s. 139. 50 REINFUSS turach, zdobiących w n ę t r z a d o m ó w w Pliskowoli (pow. Sandomierz) i Woli Jachowej (pow. Kielce) . W archi­ w u m Z a k ł a d u znajdują się ponadto nie publikowane dotychczas notatki, w s k a z u j ą c e , że m a l o w i d ł a ścienne w postaci papierowych „ d y w a n ó w " w y s t ę p u j ą również w gminie B o l e s ł a w (pow. D ą b r o w a Tarnowska) orarz w powiecie ł a ń c u c k i m (wieś Sietesz i in.). W czasie tegorocznych p o s z u k i w a ń , prowadzonych przez .Zakład w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części w o j e ­ w ó d z t w a kieleckiego, u d a ł o się r ó w n i e ż w jednej z ba­ danych miejscowości n a t r a f i ć na i n t e r e s u j ą c e malo­ w a n k i ścienne. Była to m a ł a wioska Chotyzie. położo­ na w powiecie starachowickim, k i l k a k i l o m e t r ó w na południe od Ciepielowa. W Chotyziach zwyczaj dekorowania ścian przy po­ mocy malatur nie posiada odleglejsze] tradycji. Daw­ niej w n ę t r z a izb zdobione tam b y w a ł y g a ł ą z k a m i jed­ liny, czasem s p o t y k a ł o się też naklejane na ścianach wycinanki, jakie jeszcze i dziś n i e k t ó r e dziewczęta potrafią w y c i n a ć . Malowane ręcznie dekoracje wyko­ nywane na papierze pojawiły się w chotyziskkh izbach po raz pierwszy dopiero w grudniu ubiegłego roku, kiedy w z w i ą z k u z p o r z ą d k a m i ś w i ą t e c z n y m i zabrał? 3 3 4 R. Reinfuss: Badania terenowe w regionie kielecko-sandomierskim. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr l . s. 42 i ryc. 13 na s. 41. j w . s. 42. 4 �się dziewczęta do przyozdabiania m i e s z k a ń . Chociaż historia malowanek w Chotyziach jest tak k r ó t k a , że sięga nieledwie dnia wczorajszego, trudno jest już ustalić z całą pewnością, k t o pierwszy w p a d ł tam na pomysł zdobienia izb malowankami, zwłaszcze że no­ wa forma dekoracji pojawiła się niemal równocześnie w k i l k u domach. 'Nie ulega wątpliwości, że p r y m w ś r ó d młodocianych malarek (w Chotyziach malowaniem dekoracji ścien­ nych z a j m u j ą się dziewczęta w w i e k u 14—16 lat) wie­ dzie Janina Sikorzanka, córka m a ł o r o l n e g o chłopa, k t ó r a spośród wszystkich m a l u j ą c y c h d z i e w c z ą t w y ­ różnia się n i e p r z e c i ę t n y m talentem plastycznym. Jani­ na Sikorzanka urodzona 1.II.1937 r. uczęszczała do szkoły podstawowej w pobliskich Ł a z i s k a c h . Po ukoń­ czeniu k l . 7 w y j e c h a ł a na dwa tygodnie do Łodzi, gdzie chciała zapisać się do liceum ogólnokształcącego. Gdy z braku miejsca skierowano ją do technikum budowy maszyn, p r z e r w a ł a po k i l k u dniach n a u k ę , zwłaszcza że pobyt w Łodzi u t r u d n i a ł y jej kłopoty mieszkanio­ we. Po powrocie do Chotyziów Janina Sikorzanka za­ jęła się p r a c ą d o m o w ą . Wtedy po raz pierwszy na tar­ gu w Zwoleniu zobaczyła rozchwytywane przez kobiety wiejskie malowanki z Zalipia, wydane przez C e n t r a l ę P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w formie dru­ kowanych na papierze makat. Sikorzanka przyjrzała się malowankom, ale sama ich nie kupiła. „Po co m i a ł a m k u p o w a ć , kiedy mogę sobie sama w y m a l o w a ć . " Z czasów pobytu w szkole walały się w ś r ó d rupieci domowych k r e d k i szkolne i farby akwarelowe. Po powrocie do domu Sikorzanka odszukała je i na z w y k ł y m papierze kancelaryjnym zaczęła k o m p o n o w a ć swe pierwsze wzory przeznaczo­ ne dla dekoracji ścian. te, podobnie zresztą j a k i obydwie siostry Sikorzanki, nie są oczywiście samoukami w ścisłym tego słowa znaczeniu. Wszystkie bowiem uczęszczały b ą d ź też jeszcze uczęszczają do szkoły, s k ą d w y n i o s ł y pewne „wiadomości warsztatowe", j a k choćby u m i e j ę t n o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się p ę d z l e m i farbami. P r ó c z tego uczono je oczywiście w szkole r ó w n i e ż „ r y s u n k ó w " i „ m a l o ­ wania". Prawie k a ż d a z nich posiada w domu teczki z pracami szkolnymi, z a w i e r a j ą c y m i niezwykle poucza­ j ą c y m a t e r i a ł dla badacza sztuki ludowej. Okazuje się bowiem, że m i ę d z y t y m , czego dziewczęta uczyły się w szkole, a t y m , co m a l u j ą dla dekoracji ścian, istnie­ je absolutny rozbrat. Rysunki i m a l o w a n k i „do szko­ ł y " to typowe prace dzieci. S ą to mniej l u b więcej nieporadnie wykonane obrazki, p r z e d s t a w i a j ą c e sce­ ny z życia codziennego, ilustracje do o p o w i a d a ń z czytanek czy zadania na tematy takie j a k , Idzie wiosna", albo tzw. „ s t u d i a z natury", w postaci doniczek z k w i a ­ tami, b u k i e t ó w itp., malowane z w y r a ź n ą t e n d e n c j ą do ujęcia realistycznego, co orientuje nas o k i e r u n k u , w k t ó r y m szła inspiracja szkoły. Natomiast zupełnie inaczej p r z e d s t a w i a j ą się prace tych samych autorek, przeznaczone na „ścianę". W pracach ich z tego zakresu przebija s i ę przede wszy­ stkim dążność do osiągnięcia możliwie największego efektu dekoracyjnego. Celowi temu p o d p o r z ą d k o w a n a jest z a r ó w n o kompozycja w z o r ó w , j a k ł ich strona P o c z ą t k o w o p r ó b o w a ł a wzory w y k o n y w a ć kredkami, „ale to nie wychodziło, bo było blade". Zaczęła więc m a l o w a ć akwarelami i te dopiero dały rezultaty, k t ó ­ re ją w pełni zadowoliły. Pierwsze m a l o w a n k i wyko­ nała Sikorzanka dwa lata temu przed „ G o d a m i " i po świątecznych p o r z ą d k a c h zostały j u ż one naklejone na ścianie razem z k i l k u wycinankami, k t ó r e r ó w n i e ż w t y m czasie wycięła dla przyozdobienia izby. P r ó b y malarskie Sikorzanki s p o t k a ł y się z d u ż y m uznaniem rówieśniczek. Jedne z w r a c a ł y się do niej z p r o ś b ą o namalowanie podobnych wzorów, inne zaś same z a b r a ł y się do malowania. Pierwsza seria malo­ wanek p r z e t r w a ł a w domu S i k o r ó w do Wielkanocy 1953 r. Przed ś w i ę t a m i podniszczone j u ż ozdoby zo­ stały usunięte i spalone, a na ich miejsce Sikorzanka w y m a l o w a ł a nowe, k t ó r e w sierpniu r. ub. d a r o w a ł a ar­ chiwum Z a k ł a d u . Przy malowaniu drugiej serii malo­ wanek p o m a g a ł a jej młodsza siostra Irena (ur. 1938 r.) • która w y k o n a ł a samodzielnie 3 sztuki. W chwili, kiedy ekipa Z a k ł a d u p r z y b y ł a do Choty­ ziów, prócz domu S i k o r ó w malowankami udekorowa­ nych było jeszcze szereg innych izb, z czego w y n i k a , że nowa forma dekoracji w n ę t r z znajduje się w sta­ dium w y r a ź n e j ekspansji. Obok Skorzanek malowa niem w z o r ó w dla dekoracji ścian zajmuje się szereg dziewcząt z 6 i 7 klasy szkoły podstawowej, spośród nich w y m i e n i ć należy I r e n ę Burek (lat 14), Cecylię Kwiecień (lat 15), M a r i ę Kowalczyk (lat 15), M a r i ę Bartosz (lat 14) i J a n i n ę Kominek (lat 14). Dziewczęta Ryc. 2. Malowanka ścienna. Malowała Janina Chotyzie (pow. starachowicki). Kominek. 51 �kolorystyczna, czy forma poszczególnych m o t y w ó w be?, wyjątku „czerpanych" ze świata roślinnego, o ile wol­ no wyrazić się w ten sposób o motywach, które z for­ mami botanicznymi stoją w związku co najmniej l u ź ­ nym. Ciekawego p r z y k ł a d u dostarczają nam t u wybitnie dekoracyjne m a l a t u r y wspomnianej już w y ż e j J a n i ­ ny Sikorzanki. A u t o r k a ta, obdarzona n i e p r z e c i ę t n y m wyczuciem koloru, odznacza się dużą śmiałością w operowaniu barwami. M a l u j ą c swe k w i a t y abstrahuje ona od obserwacji przyrodniczej. Formy kielichów kwiatowych, podobnie j a k i liści traktuje w sposób schematyczny, p o d k r e ś l a j ą c ich kształt k i l k a k r o t n y m konturowaniem w r ó ż n y c h kolorach (tabl. 2). Tło malatur stanowi zwykle biały kolor papieru; jedynie w kompozycyjny jest tu mniej przejrzysty 1 robi w r a z ó nie pewnego niepokoju, spowodowanego odmiennym rozmieszczeniem gałązek z listkami, k t ó r e t w o r z ą tło dla k i e l i c h ó w k w i a t o w y c h . Bardziej indywidualny charakter posiada malowanka trzecia (ryc. 3), k o m ­ pozycyjnie też raczej s ł a b a , ale p o s i a d a j ą c a k w i a t y ciekawie r o z w i ą z a n e , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m gra­ ficznym, jak i kolorystycznym. Prace wszystkich pozostałych malarek z Chotyziów stoją niżej od prac Sikorzanek. B y ć może ponad prze­ c i ę t n y poziom w y b i j a się jeszcze p i ę t n a s t o l e t n i a M a ­ ria Kowalczyk. W czasie, kiedy ekipa Z a k ł a d u prze­ b y w a ł a w Chotyziach, w izbie K o w a l c z y k ó w odbywa­ ły się w ł a ś n i e generalne p o r z ą d k i . Stare malowanki n o r m a l n ą koleją rzeczy znalazły się w piecu, a nowych L «•*« R y c 3. Malowanka ścienna. Malowała Irena dwóch wypadkach wprowadza malarka ciepły kolor czerwony. Z w y j ą t k i e m jednej malowanki, na k t ó r e j widzimy p o j e d y n c z ą g a ł ą z k ę z a k o ń c z o n ą kwiatem o sylwetce podobnej do tulipana (tabl. 1), wzory jej, złożone z w i e l o p ł a t k o w y c h k w i a t ó w i gałązek, posia­ dają u k ł a d symetryczny o w y r a ź n i e p o d k r e ś l o n e j osi pionowej i poziomej. Wolne partie tła pozostające po krajach i rogach w y p e ł n i a niekiedy Sikorzanka w p r o ­ wadzając proste elementy geometryczne w postaci l i ­ nii ł u k o w a t y c h lub falistych (tabl. 3). Duże p o d o b i e ń s t w o do wyżej opisanych zdradzają malatury wykonane przez młodszą S i k o r z a n k ę , I r e n ę . Z trzech prac dwie, z a r ó w n o jeśli chodzi o f o r m ę k w i a ­ tów, j a k i b a r w ę , n a w i ą z u j ą do w z o r ó w malowanych przez siostrę. Różnica polega jedynie na tym, że u k ł a d 52 Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). jeszcze nie było, gdyż w y t ę ż o n e prace ż n i w n e nie sprzyjały zajęciom artystycznym. Dorobek M a r i i K o ­ walczyk rqprezentuje w archiwum Z a k ł a d u jedna tylko malowanka, m a j ą c a s t a n o w i ć duplikat k t ó r e j ś ze zniszczonych, wykonany przez a u t o r k ę z pamięci ..na poczekaniu". Ubogi 'ten m a t e r i a ł nie pozwala oczywiście w y r o k o w a ć o talencie m ł o d e j autorki, wska­ zuje jednak na to, że potrafi ona w sposób interesu­ jący o p e r o w a ć b a r w ą , podczas gdy opracowanie po­ szczególnych e l e m e n t ó w oraz ich wzajemny u k ł a d , po­ zostawiają w t y m w y p a d k u sporo do życzenia. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Sikorzanek, k t ó r e swe malo­ wanki w y k o n u j ą wprost p ę d z l e m bez uprzedniego r y ­ sunku, K o w a l c z y k ó w n a najpierw rysuje ołówkiem wzór na papierze. Jest to rysunek bardzo ogólny, za- ��Tablica I I . Malowanka ścienna. Malowała Janina Sikorzanka. Chotyzie (pow. starachowicki). �Tablica TH. Malowanka ścienna. M a l o w a ł a Janina Kominek. Chotyzie (pow. starachowicko �w e ' r a j ą c y rozkład g ł ó w n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e g o zre.=zmalarka w dalszej pracy nie zawsze przestrzega. Wedhig szkicu omawiana tu malowanka m i a ł a np. kwiatów, z k t ó r y c h jeden, największy, umieszczony b. ł centralnie, pozostałe zaś cztery na osiach popro­ wadzonych diagonalnie. t a 5 v W wykonaniu farbami czwarty kwiat, k t ó r y miał wypełniać lewy dolny r ó g k a r t k i , zastąpiony został ga­ łązką z czterema w y d ł u ż o n y m i listkami. Chociaż ma­ lowanka m i a ł a być ścisłym p o w t ó r z e n i e m wzoru po­ przednio wykonanego, rozwiązanie kolorystyczne jest inne. K o w a l c z y k ó w n a , p o s ł u g u j ą c się m a ł ą p a l e t k ą szkolnych farb akwarelowych, dobierała barwy na no­ wo, z a s t a n a w i a j ą c się nad k a ż d y m kolorem i próbując niekiedy z e s t a w i e ń na m a ł y m karteluszku, leżącym w pobliżu. M a l o w a n k i Janiny Kominek i Cecylii K w i e c i e ń po­ siadają pewne cechy w s p ó l n e . Jedna i druga w sze­ regu swych prac powtarza ten sam motyw, m a j ą c y p r z e d s t a w i a ć naczynie z k w i a t a m i , ale tak wykona­ nymi, że nie p o w i ą z a n e ze sobą g a ł ą z k a m i liście i kie­ lichy k w i a t ó w j a k gdyby unosiły się w powietrzu nad stojącą p o ś r o d k u doniczką (tabl. 4). W n i e k t ó r y c h z tych malatur nawet kolorystyczne r o z w i ą z a n i e jest identyczne, co świadczy o t y m , że dziewczęta (miesz­ kające sobą w b l i s k i m sąsiedztwie) w z o r u j ą się w swych pracach jedna na drugiej. Bardziej samodziel­ ne prace K o m i n k ó w n y ani w rysunku (ryc. 2), ani w barwie nie p r z e d s t a w i a j ą nic specjalnie interesującez e go. Natomiast w ś r ó d prac Cecylii K w i e c i e ń , prócz tych, k t ó r e m o ż e m y u w a ż a ć za wykonane w s p ó l n i e z K o m i n k ó w n ą , i d w ó c h innych opartych na swobodnie przetworzonych wzorach Sikorzanek (motywy k w i a t ó w o kielichach obwiedzionych w i e l o b a r w n y m konturem), znajdujemy m a l o w a n k ę , w k t ó r e j z a r ó w n o ciekawe rozplanowanie m o t y w u , j a k i forma k w i a t ó w , czy wreszcie ze smakiem dobrany zespół b a r w świadczy pozytywnie o talencie autorki (ryc. 4). Ostatnia z wymienionych poprzednio malarek Maria Bartosz, mimo m ł o d e g o w i e k u (liczy około 14 lat), w y ­ wiera p o w a ż n y w p ł y w na swe m a l u j ą c e k o l e ż a n k i , k t ó r e c h ę t n i e n a ś l a d u j ą jej wzory. W p ł y w ten zawdzię­ cza nie tyle osobistym zdolnościom, ile raczej specjal- nemu zbiegowi okoliczności, k t ó r y przyczynił się do ugruntowania jej autorytetu. Mianowicie matka M a r i i Bartosz, zajmująca się od dawna r o b ó t k a m i kobiecy­ m i , uczęszczała w 1936 roku na kurs hafciarski zorga­ nizowany w Ciepielowie przez j a k ą ś o r g a n i z a c j ę spo­ łeczną. Z kursu przyniosła do wsi szereg w z o r n i k ó w , z a w i e r a j ą c y c h głównie wzory do haftu. Z tego „skar­ b u " c h ę t n i e korzysta c ó r k a , p r z e n o s z ą c te l u b inne motywy na m a l o w a n k i ścienne. S p o ś r ó d jej w z o r ó w w y m i e n i ć n a l e ż y koszyczek z k w i a t a m i (ryc. 1), na k t ó r y m n i e w ą t p l i w i e w z o r o w a ł y się dwie poprzednio omawiane m a l a r k i . Skromny i dla całości polskiej sztuki ludowej m a ł o ważny materiał zebrany w Chotyziach stanowi w istocie cenny przyczynek, n a ś w i e t l a j ą c y tak t r u d n y 53 �do uchwycenia proces powstawania nowych w danym środowisku przejawów twórczości artystycznej. Widzimy tu, jak przypadkowy impuls, w tym wy­ padku pochodzący z zewnątrz, staje się katalizatorem wyładowania się drzemiących i nie uświadomionych poprzednio dyspozycji artystycznych. Widzimy, jak w pierwszym etapie twórczości ujawnia się w malowan­ kach szeroki wachlarz indywidualności artystycznych, od pełnych temperamentu malarskiego i na wskroś oryginalnych prac Sikorzanek do wzorowanych na drukowanych wydawnictwach malatur Marii Bartosz. Na tle z r ó ż n i c o w a n e j p o c z ą t k o w o twórczości poszcze­ gólnych malarek, już w drugim roku rozwoju nowej gałęzi zdobnictwa zaczynają z a r y s o w y w a ć się pierw­ sze przejawy w p ł y w ó w i zapożyczeń. Wzory powtarza­ ne z p e w n y m i zmianami przez inne m a l a r k i zostają niejako sprowadzone do w s p ó l n e g o mianownika, na­ b i e r a j ą c zwolna podobnego wyrazu, k t ó r y w przy­ szłości zadecyduje o wytworzeniu się specyficznego stylu, w y r ó ż n i a j ą c e g o prace malarek z Chotyziów od podobnych w y t w o r ó w , pochodzących z innych ośrod­ ków. Reprodukcje wykonał 54 J. Langda. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/203b4e5ab6c9cedeb6cb49e45b5c9773.pdf 30d56bdf9dacf58d5b04f66b8a205c44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:870 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:800 Title A name given to the resource Mit Alkmeny / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 L U D W I K STOMMA MIT ALKMENY* Szereg skomplikowanych intryg i rozgrywek między bogami olimpij­ skimi poprzedziło — jak zgodnie podają Hezjod, Homer, Apollodoros, Teokryt, Pindar, Diodor i Tzetzes — narodziny Heraklesa, nieślubnego syna Zeusa i przedstawicielki rodzaju ludzkiego Alkmeny (żony Amfitriona). Sprawa była delikatna już choćby ze względu na co najmniej dwu­ znaczną sytuację Hery — prawowitej małżonki Zeusa, wymagała więc dużej subtelności i taktu. Zeus jednak zbytnią subtelnością nigdy nie grzeszył. Gdy więc zbliżał się czas rozwiązania Alkmeny zaczął się głośno przechwalać przyszłym ojcostwem, aż zaprzysiągł, iż książę, który urodzi się w rodzie Perseusza przed zapadnięciem zmroku, będzie wielkim k r ó ­ lem. Na to tylko czekała Hera. „Nie zwlekając ruszyła do Myken i przyspieszyła bóle porodowe Nikippe, żony kró­ la Stenelosa. Potem pośpiesznie udała się do Teb, zasiadła przed drzwiami Alkmeny krzyżując nogi, szaty zawiązując w węzły i splatając palce, przez co opóźniła na­ rodziny Heraklesa do chwili, gdy Eurysteus, dziecko siedmiomiesięczne, leżał już. w k o ł y s c e " . „Inni natomiast o p o w i a d a j ą , że z polecenia Hery porodowi przeszka­ dzała Ejlejtyja, a wierna służąca Alkmeny, żółtowłosa Galantis lub Galen, w y s z ł a z izby porodowej i podała nieprawdziwą wiadomość o urodzeniu się dziecka Alkme­ ny. Zaskoczona Ejlejtyja zerwała się wówczas, rozłożyła dłonie, wyprostowała nogi i wtedy to przyszedł na świat Herakles" . 1 2 3 Tak, czy inaczej narodziny Heraklesa zostały wystarczająco opóźnione, by stracił on pierwszeństwo na rzecz urodzonego rzeczywiście przed za­ padnięciem nocy Eurysteusa, dla którego musiał też później wykonywać swoje sławetne prace. Magia zazdrosnej Hery okazała się skuteczna. Prze­ analizujmy ją więc dokładniej. * Materiały bibliograficzne tu użyte weryfikowane były w dość szerokim zakresie w trakcie badań terenowych ina terenie w o j e w ó d z t w : białostockiego, chełmskiego, no^ wosądeckiego, przemyskiego, siedleckiego, suwalskiego i zamojskiego. Zebrane ma­ teriały pozwoliły na skonstatowanie żywego do dziś istnienia większości form magii Alkmeny w Polsce. R. G r a v e s , Mity greckie, Warszawa 1974, s. 411. Pauzaniasz, Owidiusz, E l i a n i Antoninus Iiberalis. G r a v e s , op. cit., s. 412. 1 2 3 �100 L U D W I K STOMMA Mamy v/ cytowanym micie do czynienia z akcjami dwojakimi: 1) w ce­ lu uniemożliwienia (zatrzymania) porodu — zaplecenie węzłów, splecenie palców, skrzyżowanie nóg; 2) w celu spowodowania (otwarcia) porodu — rozplecenie palców i rozprostowanie nóg. Akcje te są ewidentnie tożsame z zabiegami magicznymi stosowanymi podczas narodzin dziecka na ziemiach polskich. I tak dla spowodowania, lub przyśpieszenia porodu rozkłada się tu ręce , rozplata palce , otwiera d r z w i , okna , skrzynie , szuflady , posyłając nawet gońców do kapłana, by otworzył puszkę z komunikantami lub — na terenach prawosław­ nych — carskie wrota i wznosząc modły do Boga o odemknięcie choć na krótką chwilę nieba i piekła . Rozplata się wszelkie możliwe węzły , wybija dziury w ścianach i dachu , zdejmuje się z palców położnicy pierścienie i obrączki , rozpuszcza jej włosy , wywraca i niszczy oko­ liczne płoty . Przez cały okres narodzin obowiązuje też zakaz przędzenia i szycia . Gdyby ktoś natomiast chciał złośliwie poród wstrzymać, doko­ nywać winien czynności odwrotnych w stosunku do wyliczonych, przy czym najczęściej spotykanymi w takim wypadku działaniami są właśnie zastosowane przez Herę splatanie palców, zakładanie nogi na nogę oraz robienie węzłów na u b r a n i u czy (u Żydów polskich) zamykanie szuf­ lad . 4 6 7 8 5 9 10 1 1 12 13 11 1S 16 17 18 1 9 20 21 4 W. Ł ę g o w s к i, Zwyczaje i obyczaje. Stypy pogrzebowe, obrzędy ślubne, chrzciny i inne zabawy ludowe, głównie pod względem na hygienę, „Wędrowiec", 1899 z. 2, s. 487; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kraków 1893, s. 77. J . G. F r a z e r, Zlota Gałąź, Warszawa 1965, s. 217; Talko-Hrynce­ w i c z , op. cit., s. 77-78. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I I , cz. 1 e. 292. J . S. B y s t r o ń , Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków 1916, s. 20. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 292-293; B y s t r o ń , op. cit., s. 20, 27. B y s t r o ń, op. cit, s. 20, 28. Tamże, s. 20. S. P o n i a t o w s k i , Obrzędy rodzinne, „Wiedza o Polsce", t. 3, cz. Etno­ grafia Polski, Warszawa 1932, s. 328; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; Talko-Hryn­ c e w i c z , op. cit, s. 73. T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 76. J . Š w i ę t e k, Lud nadrabski od Gdowa po Bochnię, Kraków 1893, s. 599; B y s t r o ń , op. cit., s. 20; F r a z er, op. cit, s. 216; M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, 292. D. L e p k i j , De jaki werowania pro detynu, „Zorja", t. V I I : 1886, s. 269. B y s t r o ń , op. cii., s. 20. " M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 291. N. Z., Z Opatowa, „Gazeta Radomska", 1888 nr 57, s. 3. В у s t r o ń, op. cit, s. 15, 35. L . M а г с e w i с z, O zabobonach i gusłach przy narodzeniu dziecka, Kraków Ш 6 , s. 29; F r a z e r, op. cit, s. 217. K . W ó j c i c k i , Kłechdy, starożytne podania i powieści ludu Polski i Rusi, Warszawa 1972, s. 220-221; M а г с e w i с z, op. cit, s. 30; A. F i s c h e r , Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 112; S. C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 20-24. M a r c e w i c z , op. cit., s. 28. 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 l s 1 4 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �101 MIT A L K M E N Y Cel podejmowania wyszczególnionych działań, które (jak i formy od nich pochodne) nazywać będziemy w dalszym ciągu artykułu magią A l ­ kmeny jest na tyle wyraźny, że pozwala na łatwą, jednostkową inter­ pretację biologizującą, polegającą na skojarzeniu rozwiązująco-otwierających działań magicznych z fizjologicznym procesem porodu . Sytuacja komplikuje się jednak, gdy zauważymy, że magia Alkmeny towarzyszy również powszechnie innym obrzędom cyklu rodzinnego, co przy umow­ nym oznaczeniu akcji otwierania, rozplatania, zakazów przędzenia i szy­ cia, robienia dziur, zdejmowania obrączek i pierścieni etc. — jako- akcji ( + ), odwrotnych zaś — jako ( —), przedstawia się tabelarycznie nastę­ pująco: 2 2 23 2 4 Działania z szeregu magii Alkmeny Akcje (+) W celu spowodowania (otwarcia) porodu W celu zatrzymania porodu Przed chrztem i wywodem Po chrzcie i wywodzie Przed ślubem Po ślubie W celu uniemożliwienia ślubu W celu przyspieszenia śmierci (skrócenia agonii) W celu uniemożliwienia śmierci Po śmierci 106 - 12 3 - 2 25 59 l I 37 - 26 28 Razem 2 2 Akcje (—) 20 109 18 47 24 227™ 2lT 2 7 2 9 3T Symboliczna nazwa zjawiska (a nie „magia węzłów'', np. — jak niektóre działania tego szeregu nazywa Witort) konieczna jest dla podkreślenia: 1) że do tego samego szeregu zjawisk zaliczane będą działania z punktu widzenia formy bar­ dzo zróżnicowane, 2) że formy te mieć mogą w innych kontekstach rytualnych zu­ pełnie inne znaczenie, a więc np. nie każdy w ę z e ł jest elementem magii Alkmeny, tak jak i nie zawsze magia Alkmeny związana jest z z a w i ą z y w a n i e m i rozwiązywa­ niem w ę z ł ó w . Skojarzenie w XIX-wiecznej literaturze etnograficznej powszechne. Vide też T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 75. Wszelkie dane cyfrowe dotyczą próbki reprezentatywnej 50 wybranych po­ zycji bibliograficznych. Ważny jest więc nie walor bezwzględny danych, ale propor­ cje między nimi. Typowym przykładem przedślubnej magii Alkmeny ( + ) jest ceremoniał rozplecin. Vide L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1973, s. 7-12. Typowa akcja — ceremoniał oczepin. S t o m m a , op. cii., s. 23-29. 27 Przypadki pojedyncze, nie potwierdzone porównawczo, uznaję — zgodnie z za­ leceniami Lévi-Straussa — za zaburzenia i w y ł ą c z a m je z rozważań. Klasycznym przykładem jest tu spotykane na terenie całej Polski „zawiązywa­ nie potencji" pana młodego, w celu uniemożliwienia mu konsumpcji związku. В. В ar a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969, s. 100; F r a z e r , op. cit, s. 217-218; T a l k o - H r y n c e w i c z , op. cit., s. 203. Vide przypis 27. Prócz wymienionych do względnie pospolitych form należy również: rozpę­ tywanie koni, niszczenie progu, zdejmowanie pokrywek z garnków etc. Wymienić dodatkowo należy: okręcanie łóżka łańcuchem lub powrozem, r y ­ glowanie drzwi, metaforyczne zamykanie świata (?) poruszanym w powietrzu klu­ czem etc. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 29 3 0 3 1 �L U D W I K STOMMA 102 Jeżeli wyeliminujemy teraz chwilowo z rozważań praktyki złośliwe („czarowne" — jak je nazywa W. Abraham w odróżnieniu od zwykłych działań magicznych) oraz mające na celu przeciwdziałanie naturalnemu, zgodnemu zresztą z cyklem obrzędowym, porządkowi rzeczy (jak unie­ możliwianie śmierci w ogóle), uzyskamy konsekwentny łańcuch na­ stępstw: Akcje magii Alkmeny ( + ) . narodziny . akcje magii Alkmeny (—) ... ( + ) . wywód i chrzest . ( - ) ... ( + ) . ślub . (—) ... ( + ) . śmierć . ( + ) i ( - ) . Każdy z obrzędów rodzinnych poprzedzony więc zostaje magią A l ­ kmeny szeregu dodatniego, sfinalizowany zaś tąże — szeregu ujemnego. W analogii do łatwo czytelnych praktyk narodzinowych powiedzieć by się chciało, iż obrzędy rodzinne zostają na początku swym spowodowane (otwarte), na zakończenie zaś uniemożliwione (zamknięte). Sens takich działań uchwycić możemy dopiero przy przyjęciu Van Gennepa teorii obrzędów przejścia . Życie ludzkie składa się otóż, podług jego interpre­ tacji pojmowania czasu w kulturách ludowych, z łańcucha następstw stanów (Vétat). By zmienić stan x (np. kawalerski) — co staje się za po­ średnictwem obrzędu — na stan y (np. małżeński), trzeba najpierw wyjść (co wiąże się z całą procedurą magiczno-rytualną) z początkowego stanu x, następnie poddać się zespołowi obrzędowemu okresu przejścia , by-wresz­ cie zostać magicznie zamkniętym w nowym stanie y. W tej sytuacji magia Alkmeny, odnosząc się nie do obrzędu jako osobnego obiektu, ale do pod­ danych jego operacjom ludzi, miałaby na celu ( + ) otwarcie, spowodowanie wyjścia ze stanu początkowego, zaś (—) w nowym stanie zatrzymania. Interpretacja taka, zgodnie z trzecim Lévi-Straussa warunkiem budowy modelu, zdaje sprawę ze wszystkich obserwowanych faktów (patrz po­ wyższa tabela). Teoria' Van Gennepa obejmuje jednak nie tylko obrzędowość cyklu rodzinnego, lecz również — w całej pełni — dorocznego. Przyjmując opar­ te na jej zrębach wyjaśnienie stosowania magii Alkmeny winniśmy więc konsekwentnie zwrócić z kolei uwagę na obrzędy przejścia cyklu dorocz­ nego i towarzyszące im (czy raczej stanowiące w kulturze ludowej ich zasadniczy trzon) praktyki magiczne. Magia Alkmeny występuje t u w tych 3 2 33 34 3 3 3 2 Celowo pominięty tu zostaje problem dwojakości akcji pośmiertnych, gdyż trudno określić, które z niich stanowią element ceremoniału pogrzebowego, a które wybiegając w przyszłość ułatwić mają powrót (powtórne narodzenie) zmarłego, łączą się w i ę c raczej z narodzinami. A. V a n G e n n e p, Rites de passage, Paris 1909, s. 14-18, 271-279. Sam okres przejścia znajduje się poza oboma stanami rozdzielanymi, łącząc jednocześnie elementy ich obu. Daje się w i ę c opisać zdaniem A = (x + y) i (—X -\ y). Uwaga: formuła ta nie ma charakteru zdania logicznego. Należy podkreślić, iż do obrzędów przejścia zaliczamy te tylko, które rozgra­ niczają zróżnicowane kategorie czasowe. Nie każde w i ę c święto doroczne jest ob­ rzędem przejścia. 3 3 3 4 3 5 �MIT 103 ALKMENY 36 samych co w cyklu rodzinnym formach , ale w innym ich statystycznym nasileniu. I tak, o ile w cyklu rodzinnym najczęściej występowały czyn­ ności zamykania i otwierania drzwi, okien, szuflad, splatania palców, tworzenia węzłów oraz przepasywania lub rozczesywania włosów, t u na plan pierwszy wysuwa się zakaz (lub alternatywnie — nakaz) przędzenia i szycia , otaczania łańcuchami stołów i innych obiektów, zawiązywania nożyc , obwiązywania i obchodzenia ludzi, zwierząt, roślin, obiektów gospodarczych czy sakralnych, wybijania i zatykania dziur etc. Najwy­ raźniej sze przejawy magii Alkmeny odnajdujemy przy następujących świętach: 37 38 39 40 Święto (obrzęd przejścia ) 4 1 Św. Dymitr 11 X l Św. Łucja 13 X I I Wigilia Bożego Narodzenia 24 X I I Sylwester (Nowy Rok 31 XII) 1 I Matka Boska Gromniczna 2 II Zapusty Zwiastowanie NMP 25 Tli Wielkanoc Św. Jerzy 23 I V Zielone Świątki Św. Wit 15 VI Wigilia św. Jana Chrzciciela 23 VI Św. św. Piotr i Paweł (Petropaweł) 29 VI Przemienienie Pańskie 5 VIII Św. Michał (?) ok. 24-29 I X 4 2 4 3 Razem 3 6 Akcje (+) Akcje (—) 6 27 28 3 11 14 4 30 8 4 2 7 5 8 3 6 10 59 9 4 2 39 7 1 1 14 5 15 2 160 174 — Chodzi tu o ogólną tendencję, istnieje bowiem pewien niewielki zbiór form magii Alkmeny specyficznych dla poszczególnych cyklów obrzędowych. Występuje (akcje +) przy wszystkich objętych tabelą świętach. Vide m. im: R. T o m i c k i , Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społeczności wiejskich, (maszynopis w dyspozycji Katedry Etnografii UW), Warszawa 1972, s. 8485, 129-1:30; W. K o s i ń s k i , Materyały etnograficzne zebrane w różnych okolicach Gałicyi Zachodniej, Kraków 1903, s. 62, 63, 66, 78, 84; W. K l i n g e r , Doroczne święta łudowe a tradycje grecko-rzymskie, Kraków 1931 s. 77; B a r a n o w s k i , op. cit., s. 80; Ś w i ę t e k , op. cit., s. 558; B y s t r o ń , op. cit., s. 15. Jest to piękny przykład potęgowania magii przez zamknięcie obiektu, który z natury ma właściwości przeciwne. W. S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, Lwów 1904, t. I I I , s. 248, a także s. 12, 14, 18, 221, 224, 226, 243, 246, 248-250, 268, 294. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 318-324. Podkreślić należy, że wszystkie wyliczone w tabeli obrzędy przejścia mają bardzo wyraźny charakter solarny. Nie uwzględniono natomiast obrzędów przejścia cyklu gospodarczego. Święto obchodzone przede wszystkim na terenach zamieszkanych przez lud­ ność prawosławną. Jak w y ż e j . Stosowanie magii Alkmeny jest tu dość wyraźnie związane z jesiennym zrów­ naniem dnia z nocą, połączenie zaś jej. ze ś w i ę t e m św. Michała jest przypuszczalnie dość późne ( X I X wiek?). 3 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 3 �104 L U D W I K STOMMA I na tym jednak nie koniec. Van Gennepowskie pojęcie „stanu" (po­ mimo że on sam nie poprowadził swego rozumowania w t y m kierunku) nie da się ograniczyć l i tylko do sfery obrzędowości. Wszelkie definicyjne warunki „stanu" spełniają wszakże również i takie sytuacje życiowe, jak choroba i alternatywnie stan bycia zdrowym, stan pomyślności i klę­ ska żywiołowa etc. Rzeczywiście — im też towarzyszą typowe przejawy magii Alkmeny. I tak spotykamy się z nią (akcje + ) wśród działań ma­ jących na celu zakończenie choroby (wyjście ze stanu bycia chorym) — 42 przypadki, mających ułatwić wzrost zboża •— 21 przypadków, umożli­ wić wzniesienie domu, mostu, przeprowadzenie drogi — 17 przypadków. Z kolei magia Alkmeny ( —) występuje przy profilaktycznych praktykach przeciwchorobowych (zatrzymanie w stanie bycia zdrowym) — 44, złośli­ wych czarach uniemożliwających choremu wyzdrowienie (zatrzymanie choroby) — 26. Stosuje się ją ( —) także dla zatrzymania domu, rodziny czy dobytku w stanie bezpieczeństwa lub dostatku — 82, zabezpieczenia się od kontaktu z demonami i duchami — 54 p r z y p a d k i etc. Ten ostatni przykład, któremu przeciwstawia się magia Alkmeny ( + ) stosowana dla sprowadzenia demonów — 20 p r z y p a d k ó w lub nawiązania kontaktu z Bogiem — 26 p r z y p a d k ó w , jest dla nas szczególnie interesujący. Jakaż zmiana stanu następuje t u bowiem? 4 4 45 46 47 W wypadku relacji Bóg : człowiek sprawa wydaje się, przy odwołaniu się do podstaw kosmogonii ludowej Słowian, względnie nieskomplikowa­ na. Bóg i człowiek pozostają wszakże na innych płaszczyznach kosmicz­ nych wyraźnie od siebie oddzielonych. Bez względu na obfitość koncepcji i prób uściślonego sformułowania tej oddzielności możemy śmiało stwierdzić, iż jest ona wystarczająco ostro w kulturze ludowej zarysowa­ na, by uznać odrębność stanu Boga (stanu, w którym znajduje się Bóg) i stanu ziemskiego (w którym znajduje się człowiek). Że zaś — o czym była już mowa — pierwszym warunkiem jakiejkolwiek zmiany stanu jest wyjście ze stanu początkowego x, więc nic dziwnego, że próbom zbliżenia się człowieka do istoty boskiej towarzyszyć musi magia Alkmeny ( + ). Odniesienie tego rozumowania również do- relacji ludzie : istoty demonicz­ ne natrafia jednak na duże trudności. Wszyscy badacze polskiej demono­ logii ludowej zgodni są bowiem co do tego, iż demony słowiańskie nie 48 4 9 4 4 V a n G e n n e p , op. cit, s. 271-279. Ś w i ą t e k , op. cit., s. 539-540; T o m i c k i , op. cit., s. 82-84. К. К o r a n у i, Czary i gusła przed sądami kościelnymi, „Lud", t. X X V I , z. 2, s. 11, 17. M. in. M. E 1 i а d e, Sacrum — mit — historia, Warszawa 1970, s. 89. F . G a j c z y k , Teodulja, Kraków 1900, s. 112-132. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, Warszawa 1830, s. 150, 170-171; R. L i 1 i e m t h a 1 o w a, Święta żydowskie w przeszłości i teraźniej­ szości, Kraków 1919, s. 26; B a r a n o w s k i , op. cit, s. 106; K l i n g e r , op. cit., s. 58; K o s i ń s k i , op. cit, s. 11; M o s z y ń s k i , op. cit, t. I I , cz. 1, passim; T o ­ m i c k i , op. cit, s. 77-81, 83, 88-90, 100-102. 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 �105 MIT A L K M E N Y stanowią (jak tego chciał Lelewel) istot samoistnych, będąc jedynie wcie­ leniami pośmiertnymi ludzi pewnych specyficznych kategorii, co mogłoby oczywiście sugerować zatarcie różnic między ich stanem z, a stanem v odpowiadającym poszczególnym fazom cyklu rodzinnego . Taka sytuacja rzutowałaby z kolei negatywnie na możliwość i celowość stosowania magii Alkmeny. Aby wyjaśnić tę niejasność, konieczne wydaje się ustalenie owych „demonogennych" kategorii ludzkich. Kto mianowicie staje się po śmierci demonem? Odpowiedzi na tak postawione pytanie udziela nam poniższa tabela : 50 51 Nr Kategoria „demonogenna" 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ilość przypadków Martwe płody Porońcy Niechrzczeńcy Zaręczeni, zmarli przed ślubem Zaręczeni, zmarli podczas własnego ślubu Samobójcy Wisielcy Utopieni Zmarli inną nienaturalną i gwałtowną śmiercią 30 47 79 12 35 33 29 82 35 Razem 392 Wyliczone t u kategorie szczegółowe zawęzić można bez najmniejszego r y ­ zyka nieprawomocności logicznej, do trzech szerszych: 1. Tych co złamali zasadę następstwa stanów (poz. 1 i 2 w tabeli). 2. Tych co dokonali zmiany stanu bez dopełnienia obowiązującego (magia Alkmeny!) w takiej sytuacji rytuału przejścia (poz. 3, 6-9) 3. Tych, którzy umarli w stanie przejścia (poz. 1, 2, 4, 5). I znów trzy te kategorie streszczają się w jednej — najogólniejszej: — tych, którzy wyszli (w sensie biologicznym) i nie wyszli (w sensie magiczno-rytualnym) ze stanu x oraz weszli (sens biologiczny) i nie weszli (sens magiczno-rytuamy) do stanu у . Demonami zostają więc po śmierci ci, którzy (obojętne — świadomie czy nie) wyłamali się z łańcucha na­ stępstw stanów, sytuując się poza którymkolwiek z jego- stałych ogniw (albo — z innego punktu widzenia w paru ogniwach naraz), czyli w per­ manentnym stanie przejścia. Tłumaczy to częściowo fakt, na który na tym już etapie zwrócić należy szczególną uwagę, iż f o r m u ł y : opisująca okres przejścia (temps de passage) i charakteryzująca stan „demonogenny" (stan 52 53 5 0 Np. fazie cyklu rodzinnego między śmiercią, a powtórnym narodzeniem. W tabeli uwzględniono tylko 91,22°/o ogólnego zbioru (vide przypis 24) przy­ padków, ze względu na to, że pozostałe 8,78°/o rozproszone jest aż na 17 kategorii i ma wyraźnie charakter zaburzeń. Zgodnie z przyjętą uprzednio nomenklaturą opisujemy w i ę c zjawisko również jako A = (x + y) i ( - X H y). A = (x + y) i ( - X H y). 5 1 5 2 5 3 �106 L U D W I K STOMMA ludzi, którzy przekształcić się mają w istoty demoniczne), wykazują cał­ kowitą identyczność. Zostawmy na chwilę to zagadnienie, wracając do kwestii form (rozu­ mianych całkowicie opisowo-mechanicznie) magii Alkmeny. Podzielić je można na dwa typowe rodzaje: A. Związane z czynnościami otwierania i zamykania, a więc: otwiera­ nie i zamykanie drzwi, okien, skrzyń, szuflad, puszki z komunikantami, carskich wrót, niszczenie dachów, ścian, płotów, wybijanie i zatykanie dziur etc. B. Związane z czynnościami zawiązywania i rozwiązywania, a więc: różne praktyki z węzłami, fragmentami sieci rybackiej, opasywaniem, obwijaniem czy obwiązywaniem ludzi, zwierząt, roślin i przedmiotów, otaczanie sznurami i łańcuchami stołu, czoła — wieńcem, palców — obrączkami, czepienie, nakazy i zakazy szycia, przędzenia itp. Podział ten, całkowicie nieprawomocny, oparty na subiektywnych i nieprecyzyjnych przesłankach, nie ma żadnego oczywiście istotnego zna­ czenia i dokonany został po to wyłącznie, by ułatwić uzmysłowienie, że do każdego z wyodrębnionych roboczo rodzajów A i В dorzucić można cały szereg podobnych form działania, stosowanych w tym samym celu i cza­ sie, a więc semantycznie identycznych z wyliczonymi. Jedną z nich jest posiadające względnie bogatą bibliografię etnograficzną tworzenie tak zwanego' koła magicznego . 54 5S Pisze K . Moszyński: „Funkcję magicznego zamykania pełnią: pas, przewiązka, łańcuch, koło magiczne, pierścień, wieniec etc. [...] Więc np. gdy Poleszuk podróżu­ jący w ziełonoświątecznym tygodniu na wozie po swych puszczach usłyszy dziwne odgłosy zapowiadające bliskość r u s a ł e k , kreśli dokoła wozu toporem koło na tyle obszerne, by demon nie mógł go przez nie dosięgnąć ręką. Identycznie zachowują się w podobnym wypadku kobiety poleskie, przechodzące lasem czy pracujące na głuchych, zatraconych wśród borów niwach; tylko' zamiast toporem kreślą nożem k o ł o na ziemi. [...] Przykłady dobrałem szczególnie jaskrawe i typowe; mniej pięk­ nych można by przytoczyć w i ę c e j " . 56 51 Dodajmy od razu, że jako analogiczne do tworzenia koła magicznego wylicza też Moszyński słusznie zwyczaje oborywania wsi i pól lub zawią­ zywania ich w „metaforycznym węźle*' . Koło magiczne w takiej formie, w jakiej stosuje je poleski wieśniak, wydaje się jednak przykładem naj­ prostszym, a więc i najbardziej przydatnym do wstępnej analizy. Na czym polega istota działania w tej formie magii Alkmeny? Otóż zamykając (symbolicznie opasując) pewną przestrzeń, zatrzymuje ją Po58 5 4 M. in. Т. S e w e r y n , Ikonografia etnograficzna, „Lud", t. X X X I X , s. 340; R. G a n s i n i e c , Pas magiczny, Kraków 1934. 55 "Występuje ono nie tylko w kulturze ludowej, ale także dawnej magii „pro­ fesjonalnej" (F. R i b a d e a u - D u m a s , Histoire de la magie, Paris 1965 s. 80-156). 56 Wyjaśnienie demonicznego charakteru rusałek — T o m i c k i , op. cii., s. 8:1. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, з. 319, 322. Tamże, s. 323. 5 7 5 8 �107 MIT A L K M E N Y leszuk w początkowym (aktualnym) stanie x. W momencie rysowania koła stan ten panuje po obu stronach okręgu. W chwili jednak, gdy sy­ tuacja na zewnątrz ulegnie zmianie (np. atak istot demonicznych), nowy — zaistniały tam stan nie będzie mógł objąć zamkniętej magicznie prze­ strzeni, a więc i zaszkodzić znajdującym się w niej obiektom. Oczywiście zmazanie okręgu lub jego części wywoła natychmiast skutek diametralnie r ó ż n y — taki, jak sygnalizowane już wcześniej zniszczenie płotu, progu *czy Utworzenie dziury w ścianie albo dachu. We wszystkich tych przypad­ kach mamy bowiem do czynienia ze zjawiskami identycznymi nie tylko na płaszczyźnie semantycznej (magia Alkmeny), ale również instrumental­ nej. Tak, jak koło magiczne ogranicza dowolną — zależną od zapotrzebo­ wania stosującego magię — przestrzeń q, tak ściany, próg, dach czy okna są elementarni ograniczającymi przestrzeń wewnętrzną domu (szerzej — każdego budynku). Przedstawicielami tej samej kategorii będą też kon­ sekwentnie: zamykające przestrzeń obejścia i pól miedze czy płoty, gra­ nice wsi, mury cmentarne, pobrzeża wód, a także d r o g i i ich rozstaje. Wszystkie one rozgraniczają bowiem przestrzeń, a co za t y m idzie — w odpowiednich warunkach — również stany, wszystkie więc stanowić mogą podmiot magii Alkmeny. Czymże są jednak same? Do jakiej kate­ gorii przypisać należy przestrzeń samej miedzy, granicy wsi, progu? Zarówno księgi teoretyków m a g i i , jak i wierzenia ludowe , a nawet rozliczne formuły p r a w n e dotyczące granic dają t u odpowiedź jedno­ znaczną. Granice są eksterytorialne, t j . obiekty tej kategorii należą do obu rozdzielanych szeregów transformacji (tu stanów x i y) i jednocześnie nie należą do żadnego z nich. Opisać dadzą się więc jedynie przez owe he­ glowskie, a nieprawidłowe z punktu widzenia logiki formalnej zdanie: 5 9 60 6 1 62 63 64 A = (x -i- y) i (-X H y) Zdanie to okazywało się nam już przedtem dwukrotnie niezbędne — dla określenia istoty (specyficzności w stosunku do< stanów „normalnych") okresów przejścia w cyklach dorocznym i rodzinnym, a także dla schara­ kteryzowania istot demonicznych („demonogennych"). Jest to zbieżność o zasadniczym znaczeniu. Jeżeli bowiem dotychczasowe rozumowanie jest prawidłowe i istota trzech omawianych tu, a pozostających na pozornie 5 9 K . B a s c h w i t z , Czarownice, dzieje procesów o czary, Warszawa 1971, s. 15, 17, 21. Z braku miejsca nie przytaczam tu materiału dowodowego, uprawomocniają­ cego dołączenie kategorii dróg — będzie mu poświęcony odrębny artykuł. Niektórzy etnografowie, jak np. Moszyński, przyjmują implicite, że ze w z g l ę ­ du na zróżnicowane wartościowanie w kulturze ludowej poszczególnych fragmentów przestrzeni, granice wsi, miedze, płoty, próg etc. z a w s z e rozdzielają stany. Wspominają o tym Theophrastus Bombastus zwany Paracelsusem, oraz Johan­ nes Trithemius. M o s z y ń s k i , op. cit., t. I I , cz. 1, s. 202, 322; S w i ę t e k , op. cit., s. 459. T. Ł ę t о с h a, Granice i spory terytorialne w Afryce, Warszawa 1973, s. 19-26. 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 �108 L U D W I K STOMMA dość odległych płaszczyznach, zjawisk jest w rzeczy samej identyczna, to muszą one wykazywać wyraźny związek, do wymienności i potęgowania przez siebie włącznie. Rozpatrzmy zagadnienie na poziomie związków b i ­ narnych. Teoretycznie możliwa jest relacja opisanych zdaniem A = = (x + y) i (-'ar + —y) kategorii w trzech parach: a — istoty demoniczne („demonogenne"): granice przestrzenne (progi, miedze, płoty, drogi etc.) b — istoty demoniczne („demonogenne"): okresy przejścia (tak w cyklu rodzinnym, dorocznym, jak i dobowym •— 24-godzinnym ) с — granice przestrzenne: okresy przejścia. Każdej z tych relacji (a, b, c) odpowiadają poszczególne z poniższych tabel: 6S Relacja a Granice miedze płoty progi drogi brzegi inne nie wsi wód mające cech A 6 6 Miejsce pochówku istot „demonogennych" Miejsce pojawiania się istot demonicznych Miejsce nawiązywania kontaktów z diabłem Miejsce sabatów czarownic 67 Razem Relacja b 80 65 19 55 18 11 66 21 62 26 30 30 3 7 6 5 2 4 7 5 1 26 10 7 3 19 47 156 80 93 124 70 76 - 36 okresy inne istoty istoty okresy przejścia cyklu dobowego prz. nie wstanie nie 12 24 wschód zachód razem w cyklu A prz. w stanie . w cyklu dorocz. w cyklu A dobowym dorocz. w okr. prz. 6 8 Okresy pojawiania się demonów Okresy możliwości nawiązywania kontaktu z de­ monami Razem 69 6 5 146 7 - 20 166 1 8 26 26 - 4 4 59 79 38 3 62 13 92 5 43 33 7 40 .209 28 237 Okresami przejścia w cyklu dobowym są: północ (godz. 24), południe (godz. 12> oraz wschód i zachód słońca. T u oczywiście w sensie —> pod płotem, pod progiem. Oczywiście czarownice jako istoty ż y w e nie należą do kategorii demonów. A = (x + y) i ( - X + - y ) . Rozdzielenie tych kategorii ma tylko ilustracyjny charakter. 6 6 t 7 6 8 6 9 �109 MIT A L K M E N Y Relacja с (1) Działania o charakterze rytualnym, na granicach wsi, miedzach, drogach etc. Relacja с (2) Zakaz przebywania na granicach lub przekraczania ich N % w okresach przejścia cyklu dorocznego w innych porach cyklu dr. w okresach przejścia cyklu dobowego w innych porach dnia, nocy 126, 96,9 4 3,1 180 92,7 14 7,4 kobiety w ciąży 80 młodzi kondukt ze w okr. ślubu zmarł. 43 inne — nie zw. z o. prz. 33 7 Jak widać istnienie korelacji znajduje we wszystkich trzech wypad­ kach bardzo wyraźne potwierdzenie liczbowe. I tak relacja a osiąga w przypadku miejsc pochówków istot „demonogennych" aż 98,9°/o współ­ zależności, a dane te są niewiele niższe w wypadku relacji b (odpowiednio 96,4% i 92,5%) i relacji c. Potwierdzałoby to wyraźnie prawomocność do­ tychczasowego rozumowania, nie stanowiąc jednak jej ostatecznego dowo­ du, którym może być dopiero stwierdzenie relatywnej przynajmniej toż­ samości analizowanych kategorii. Zacznijmy od tego, że każda z nich ma zdolność potęgowania się przez „nasilenie cech". Tak więc złośliwszym (czy raczej mocniejszym) demo­ nem (Y) będzie utopiony nieehrzczeniee niż zwykły topielec albo niechrzczeniec zmarły śmiercią naturalną; pan młody, który się powiesił w trakcie ceremonii ślubnych, niż zwykły wisielec etc. Podobnie w w y ­ padku granic przestrzennych (Z) — większą frekwencją demonów cieszą się rozstaje czy skrzyżowania dróg niż zwykły prosty trakt, ziele rosnące pod ogrodzeniem zwiększa swoją moc leczniczą, jeśli jest to akurat miej­ sce zejścia się dwóch albo więcej płotów itd. Jeszcze jaskrawiej objawia się rzecz w przypadku czasów (okresów) przejścia (V). Kwiat paproci za­ kwita jedynie o północy początkującej święto św. Jana Chrzciciela, tojad nabiera właściwości aphrodisiacalnych każdego południa, ale pewność jego skuteczności uzyskać można dopiero w południe Zielonych Świąt i (susz) św. Łucji. I te przykłady można by mnożyć, aczkolwiek podkreślić należy od razu, iż takie jednostkowe (jednokategoryjne) potęgowanie jest w kulturze ludowej Słowian stosunkowo mało- pospolite. Ludowe przepi­ sy magiczne częściej bowiem łączą w sobie (nie ograniczając się zresztą do nich) elementy wszystkich kategorii „alkmenicznych" . „Statystycz7 0 7 l 7 0 Chodzi tu o kwestię pochówków i miejsc pojawiania się, gdyż pozostałe ob­ jęte zostały tabelą jedynie w celach porównawczych. „Wszystkich" w sensie „wszystkich wyliczonych w artykule", gdyż istnieją inne jeszcze zakresy występowania magii Alkmeny. 7 1 �110 L U D W I K STOMMA 7 2 na" ludowa, paramedyczna „recepta" brzmi: „Weź nić ze sznura wisieK ca, dodaj doń а a , a , i ziele a zerwane na skrzyżowaniu miedz w po^. ludnie dnia św. Jerzego..." opiera się więc między innymi na wymiennym, potęgowaniu „alkmenianów", ergo opisywalna jest wzorem: ъ 2 3 4 n f = Y • Z" • V " • aj • a •... • a 2 n który to' wzór potwierdza ostatecznie (potęgować się wzajemnie mogą tylko kategorie tożsame) prawomocność naszych dotychczasowych rozwa­ żań, a co za t y m idzie — prowokuje do ich chwilowego zakończenia. C h w i l o w e g o — to słowo chciałbym podkreślić szczególnie mocno. Zaprezentowany t u szkic nie tylko bowiem nie jest zamkniętą całością, ale wręcz — bez kontynuacji traci (pomijam kwestię wyjaśniania zagad­ nień szczegółowych) rację bytu. Dokonane uporządkowanie pewnych^ za­ niedbywanych lub wulgaryzowanych przez teoretyków magii i obrzędo­ wości słowiańskiej i wykazanie ich ścisłego, integralnego związku może być wszak punktem wyjścia do prawidło wszy ch badań nad całym szere­ giem aspektów kultury duchowej ludu polskiego. W t y m względzie za najważniejsze przesłanie niniejszej pracy uważałbym zaś: Uznanie niemożliwości rozłącznego badania zagadnień związanych z ro­ zumieniem przestrzeni i czasu w kulturze ludowej. Jej struktury rozwi­ jają się bowiem w trzech równorzędnych wymiarach — czasowym, prze­ strzennym i teognozyjno kosmicznym , jeśli można tak określić oś ziemia (człowiek) — niebo (Bóg), ze wszystkimi jej kosmozoficznymi aspektami. Pominięcie którejkolwiek z tych płaszczyzn nie tylko zubaża, ale — op, więcej — znakomicie zafałszowuje obraz wytworów ludowej kultury du­ chowej, robiąc z niego płaską i jałową karykaturę. J 73 Uniwersytet Warszawski Katedra Etnografii ul. Nowy Świat 69 00-046 Warszawa 7 2 Poddano analizie 200 takich formuł. Z wyjątkiem 4 przypadków, a więc 98% potwierdziły one relacjonowane tu obserwacje. N. Mastret nazywa ten wymiar po prostu kosmicznym, co wydaje się jednak zbytnio zawężać jego sens. > - •- • 1 7 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0c480c5cd824cfba0b7f430f8e26aa6.pdf 0d33428d62fcc14b01b6951e850d57e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:873 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:803 Title A name given to the resource Garncarstwo ludowe w dolinie Alto Chicama w północnym Peru / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.185-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Roma; Krzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J KRZANOWSKI • GARNCARSTWO LUDOWE W DOLINIE ALTO CHICAMA W PÓŁNOCNYM PERU Dolina Alto Chicarna leży w północnym Peru, w centralnej części ma­ sywu andyjskiego. Nazwą Alto Chicarna określany jest górny bieg rzeki Chicarna, spływającej do Pacyfiku. Administracyjnie region ten należy do prowincji Otuzco w departamencie La Libertad. W jednym z dystryk­ tów tej prowincji, Usquil, leży ośrodek garncarski Caulimalca, zaopatru­ jący całą dolinę Alto Chicarna (rye. 1). Caulimalca jest niewielką wsią położoną na lewym zboczu doliny, na wysokości 2500 m n.p.m. Niedawno została ona przecięta drogą łączącą Usquil z Huaranchal. Wieś liczy około 300 mieszkańców, utrzymujących się głównie z uprawy roli, a ponadto zajmujących się garncarstwem. Z uwagi na wyspecjalizowanie się w t y m rzemiośle Caulimalca słynie szeroko jako wieś garncarzy. Taka specjali­ zacja nie jest zresztą czymś nadzwyczajnym, gdyż np. sąsiednie Cuyuchugo to wieś plecionkarzy, a Coina — handlarzy. W samej Caulimalca w y ­ rabia się też, ale na małą skalę, gliniane, suszone na słońcu cegły do bu­ dowy domów oraz dachówki. Kilka rodzin zajmuje się również tkactwem. W trakcie naszego pobytu w Alto Chicarna w 1973 r. (maj—grudzień) przeprowadziliśmiy badania nad rzemiosłem, skupiając się głównie na garncarstwie w Caulimalca. Region ten pod względem etnograficznym nie był dotąd badany. Tak więc wszystkie materiały służące za podstawę niniejszego opracowania zostały zebrane przez autorów bezpośrednio w te­ renie. Wykorzystano również ceramikę znajdującą się w bogatej kolekcji prywatnej dr. O. Kaufmanna W Caulimalca odwiedziliśmy większość garncarzy, a z dziewięcioma wybranymi przeprowadziliśmy szczegółowe wywiady, posługując się kwe­ stionariuszem z zestawami pytań testowych . Pozwoliło nam to na uzy­ skanie, jak sądzimy, pełnego i reprezentatywnego obrazu garncarstwa w Caulimalca. 2 1 Dr Oswald Kaufmann jest założycielem szpitala i dyrektorem Fundación M é dico-»Social, utrzymującej na zasadach charytatywnych wiejski ośrodek zdrowia w L a Huaca, w bezpośrednim sąsiedztwie Caulimalca. Kwestionariusz został opracowany przez autorów z uwzględnieniem specy­ ficznych w a r u n k ó w miejscowych. 2 �186 Rye. 1. Mapa północnego Peru z zaznaczonymi ośrodkami garncarskimi Proces wyrobu ceramiki składa się z szeregu etapów: zebranie surow­ ca, przygotowanie masy garncarskiej, wyrób naczyń, suszenie i wypalanie. Glina nadająca się do wyrobu naczyń nie występuje w obrębie wsi Caulimalca. Wydobywa się ją około 1 km na północny wschód, w pobliżu wsi Coina. Kopanki gliny leżą więc na polach, należących do mieszkań­ ców Coina, iktórzy jednak ceramiki nie w y r a b i a j ą . Tak więc Oaulimalca to wieś garncarzy, którzy (poza nielicznymi wyjątkami) nie mają własnych źródeł surowca. Zdobycie go stwarza pewne trudności z uwagi na to, że prawie wszystkie złoża gliny leżą na polach uprawnych i ich właściciele z Coina niechętnie zgadzają się na eksploatację. Glinę oczywiście odstę­ pują nie bezinteresownie. Według relacji garncarzy surowiec kupują oni 3 Jedyny wyjątek to garncarka w L a Fundición, przysiółku Coina. �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 4 187 5 płacąc po 10 do 20 s o l ó w za saco , przy czym zapłatą może być też kilka wykonanych przez nich garnków. Przynoszenie gliny z daleka i jej stosunkowo wysoka cena to duże utrudnienia dla garncarzy z Caulimalca, na które też niejednokrotnie narzekali w rozmowach. Glina nadająca się na ceramikę występuje w ściśle określonych miej­ scach w formie tzw. vetas (żyły, pokłady). Jak mogliśmy się przekonać, jest to glina powstała ze zwietrzenia skał magmowych, intruzywno-wylewnych, typu andezytowego. Mimo że intruz je andezytowe występują dość często na obszarze A l t o Chicarna, to jedynie okolice Coina dostar­ czają glinki garncarskiej. Być może przyczynia się do tego domieszka zwietrzałych iłołupków, które są przecięte intruzją. Z tych samych okolic, co glinę, przynosi się też kamień (zwietrzały andezyt), który następnie jako tłuczeń służy do schudzania gliny. Przyniesioną glinę suszy się, a następnie rozdrabnia i przesiewa. Roz­ drabniania dokonuje się specjalnym, tylko do tego celu używanym, 'drew­ nianym młotem, zwanym masu (ryc. 2). Jest to walcowaty tłuczek dużych rozmiarów (całkowita d ł u g o ś ć 1—1,3 m) wykonany z jednego kawałka 6 Ryc. 2. Ubijanie gliny z tłuczniem Fot. A. Krzanowski 4 1 dolar U S A = 43,38 solów. Rozpowszechniona w Sierra Norte miara towarów sypkich, głównie kuku­ rydzy, ziemniaków, itp: Saco (hiszp.), to worek dawniej tkany z w e ł n y , obecnie coraz częściej nylonowy, o wymiarach 80 X40 cm. Przy wszystkich lokalnych nazwach związanych z garncarstwem zastosowano pisownię hiszpańską. 5 6 �188 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I drzewa eukaliptusowego. Masu jest używany także do rozbijania kamieni i przygotowywania odpowiedniego- tłucznia. Rozdrabnianie gliny i ka­ mieni odbywa się na specjalnym placu, zwanym huetron (ryc. 2). Jest on okrągły, o średnicy około 2 m, w całości brukowany płytami kamien­ nymi i wgłębiony w ziemię na około pół metra. Huetron znajduje się zaw­ sze blisko domu i posiadają go wszyscy stele trudniący się garncarstwem. Glinę po rozdrobnieniu przesiewa się, odrzucając większe grudki i ka­ mienie. Następnie glinę i tłuczeń miesza się razem, zwykle w stosunku 2 : 1 (ale także 1 : 1), przy czym proporcje te nie są zbyt ściśle przestrzegane. Na huetronie formuje się stożek z tak przygotowanego' surowca i dodając stopniowo wody tworzy masę garncarską. Glinę miesza się ugniatając rękami lub nogami i tak przygotowaną przenosi do ocienionego miejsca, gdzie (stale uzupełniana wodą) jest przechowywana przez okres 15 do 30 dni. Tak długo przechowują glinę tylko niektórzy garncarze, prze­ ważnie ci, którzy mają opinię najlepszych. Zwykle gliny używa się już po 2—3 dniach lub wręcz od razu po- zmieszaniu z wodą i ugnieceniu. Wszystkie naczynia wykonuje się z form. Jest to' reguła, od której nie ma żadnych wyjątków. Garncarze nie wiedzą nawet o istnieniu innych sposobów produkcji ceramiki. Formy, którymi się posługują, umożliwiają tworzenie naczyń o ograniczonej ilości typów kształtów i do' pewnego stopnia także typów wzorów zdobniczych. Nie wytwarza się nowych ro­ dzajów form — będące w użyciu służą wielokrotnie w procesie wyrobu naczyń, a gdy ulegną zniszczeniu, reprodukuje się je na podstawie istnie­ jącego naczynia danego typu. Garncarze nie pamiętają przypadku stwo­ rzenia nowego rodzaju formy, a zapytani wprost, nawet nie wyobrażają sobie takiej możliwości. Formy są gliniane i wykonywane z tego samego surowca, co naczynia. Tworzy się je w następujący sposób: zewnętrzną powierzchnię naczynia, z którego ma powstać forma, owija się dokładnie cienką tkaniną, co ma zapobiec przywarciu gliny; następnie oblepia się naczynie w a r s t w ą gliny 0 grubości mniej więcej 2 cm, rozcinając ją po krótkim suszeniu na dwie symetryczne części, przy czym cięcie prowadzi się tak, aby jeśli naczynie posiada ucha lub inne elementy wystające, przechodziło ono przez nie. Po dalszym, parugodzinnym suszeniu rozwiera się obie połówki formy, wygładza ich wewnętrzne powierzchnie usuwając ślad odbitej tkaniny 1 ewentualne uszkodzenia, po czym żłobi się negatywowy rysunek wzoru zdobniczego. Tak przygotowaną formę suszy się i wypala identycznie, jak naczynia. Przy wyrobie naczyń poza formą używane są następujące narzędzia: chungo — otoczak rzeczny, najczęściej z twardego kwarcytu; caZZo (calZúa) — płaski, wygładzony kawałek drewna eukaliptusowego, wydłużony w kształcie, z jednej strony okrągły, z drugiej ostro zakończony; bavana — kawałek miękkiej skóry, najczęściej cielęcej i niewielki metalowy nożyk. �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 189 Ryc. 3. Wylepianie połówki formy. Wokół garncarki naczynia podsychające w formach Fot. A. Krzanowski Wyrabianie naczynia rozpoczyna garncarz od włożenia grudy gliny do wnętrza połówki formy trzymanej na kolanach. Grudę t ę uklepuje na placek i rozprowadza po całej powierzchni brzuśca. Następnie formuje z gliny wałki wkładając je w miejsce uch (jeśli naczynie takowe posiada). Dalej nakłada i rozprowadza glinę na kołnierzu, wypełniając ostatecznie całą formę (ryc. 3). Teraz wygniata i ubiją silnie glinę palcami oraz wygła­ dza ją z grubsza dłonią. Po skropieniu wodą dokładnego wygładzenia do­ konuje posługując się chungo (ryc. 4). Nadmiar gliny wystającej poza for­ mę obcina nożykiem. W identyczny sposób wypełnia też drugą część for­ my. Następnie obie połówki ł ą c z y ze sobą, wygładzając starannie od wewnątrz miejsca spojenia . Po 2-3-godzinnym podsuszeniu (ryc. 3) formę rozwiera się i wyjmuje surowe naczynie. W miejscach spojeń wygładza się jego powierzchnię ze­ wnętrzną za pomocą chungo, a używając callua nadaje się ostateczny kształt brzegowi kołnierza. Końcowego wygładzenia dokonuje garncarz używając namoczonej w wodzie bavany. Tak przygotowane naczynie ustawia się na 3 godziny na rosca (ryc. 4), czyli krążku uplecionym 7 8 7 Przy dużych naczyniach prawidłowe połączenie połówek form ułatwiają znaj­ dujące się na nich nacięcia. Jeśli naczynie posiada ujście tak małe, iż niemożliwe jest w ł o ż e n i e doń dłoni, wygładzenia dokonuje się używając nabitego na patyk małego jabłka. 8 �190 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 5. Wypalanie naczyń Fot. A. Krzanowski �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 191 z trzciny, szmat i skóry. Ma to zapobiec wypaczeniu naczynia podczas su­ szenia. Teraz następuje ostateczne polerowanie przy użyciu chungo ca­ łej powierzchni naczynia wolnej od zdobień. Następnie naczynie suszy się około dwóch dni na zmianę: raz w cieniu, raz w słońcu. Kolejnym etapem jest wypalanie wysuszonych naczyń. Dokonuje się go w specjalnie przygotowanym ognisku. Naczynia układa się w ko­ piec tak, by otwór jednego naczynia przytykał do półokrągłego brzuśca drugiego. Na kopiec ten składa się nieraz 'kilkadziesiąt naczyń, przy czym większe znajdują się zawsze u spodu, natomiast na nich spoczywają mniejsze. Całość otoczona jest wieńcem starych, potłuczonych i wypalo­ nych garnków, które oprócz osłony od wiatru, ułatwiają również wła­ ściwe ułożenie materiału służącego do wypalania. Składają się n a ń szcza­ py drewniane, wysuszone odchody krowie lub ośle i sucha trawa. Tak przygotowany stos, zwany hogata, podpala się równocześnie ze wszy­ stkich stron i utrzymuje ogień przez cały dzień (ryc. 5). Ten sposób wypalania wymaga starannego ułożenia zarówno naczyń, jak i materiału opałowego, gdyż wiele naczyń pęka w żarze ogniska, lub też są wypalone nierównomiernie, z czarnymi albo szarymi, plamami. Wypalanie kończy proces wyrobu naczyń, gotowych już teraz do użyt­ ku (ryc. 6). Cechą wyróżniającą ceramikę Alto Chicarna spośród innych, sąsied­ nich ośrodków garncarskich, jest całkowity brak malowania. Wszystkie Ryc. 6. Ś w i e ż o wypalone naczynia Fot. A. Krzanowski �192 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I wyroby rnaja naturalny kolor wypalonej gliny, to jest ceglasto- lub kremowoczerwony, a skutkiem nierównomiernego wypalenia posiadają często •nieregularnie szare lub czarne plamy. Glina jest gruboziarnista, a grubość ścianek wynosi średnio 5 mm, przy dużych naczyniach osiąga­ jąc 12—15 mm. Powierzchnia zewnętrzna naczyń jest gładzona, a cza­ sem nawet polerowana do połysku, przy czym nie dotyczy to miejsc po­ krytych reliefową dekoracją, które są nierówne i porowate, tzn. takie, jakie pozostały po odjęciu formy. W Caulimalca wytwarzane są naczynia różnych typów, w obrębie których część jest czasem zdobiona. Tak typy naczyń, jak! i motywy zdobnicze mają swe nazwy, wyłącznie z nimi związane, którymi precy­ zyjnie posługują się zarówno garncarze, jak i użytkownicy. Ponadto po­ szczególne rodzaje naczyń mają określony zakres zastosowań. W trakcie naszych badań w dolinie Alto Chicarna stwierdziliśmy, iż obecnie oraz na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat wytwarzana była ceramika o 39 róż­ nych kształtach. Kształty te, a także przeznaczenie naczyń, wzięliśmy za podstawę podziału na następujące typy (tab. 1): garnki, callanas, misy, dzbany, kubki, urpus, tinajones, naczynia figuralne, inne. Tab. 1 Typy ceramiki Ilość odmian w obrębie typu Przeznaczenie do gotowania do prażenia i smażenia do jedzenia i mycia się 75 9 7 do przechowywania pły­ nów do picia do fermentacji i przecho­ wywania chicha do przechowywania pły­ nów lub ziarna 5 garnki callanas misy 3 3 4 dzbany 7 reliefowa rzadko brak brak brak wyjątkowo relie­ fowa reliefowa czasem brak kubki urpus 4 3 brak rzadko plastyczna brak tinajones 1 brak naczynia figuralne inne 10 4 Udział w produkcji w 1973 r. w% Dekoracja plastyczna rzadko naci­ nana lub reliefowa plastyczna reliefowa odciskana 2 1,5 0 0,5 ? 0 G a r n k i . Są to naczynia najczęściej wyrabiane i stanowią około 75% bieżącej produkcji. Wytwarzają je wszyscy bez wyjątku garncarze. Spowodowane jest to przede wszystkim powszechnością zastosowania tych 9 9 Dane te są przybliżone i zostały oszacowane na podstawie ilości naczyń, które były produkowane w warsztatach w trakcie badań terenowych oraz o wielokrotne obserwacje dokonywane na targach w Coina i Usquil. �193 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU naczyń w gospodarstwie domowym. Gotuje się w nich i przechowuje je­ dzenie. W typowej kuchni takich naczyń znajduje się około 10, a częste używanie powoduje szybkie ich niszczenie. Dlatego też popyt na te na­ czynia jest nieustanny i największy. W Alto Chicama opisywane garnki określa się nazwą olla , a od niej wszystkich garncarzy nazywa się oZZereros. OZZa (ryc. 7: 1-3) ma brzuisiec elipsoidalny, przy czym jego średnica jest zawsze większa od wysokości mniej więcej o V . Szerokie ujście jest obrzeżone niezbyt wysokim kołnierzem rozchylonym na zewnątrz. Przy zbiegu kołnierza z brzuścem umieszczone są symetrycznie po obu stronach naczynia niewielkie ucha. Mniejsze garnki robione są również bez uch. Przy zachowaniu wyżej opisanego kształtu i proporcji, garnki wytwa­ rzane są w całej gamie rozmiarów. Największe mają średnicę brzuśca około 50 cm, a najmniejsze około 8 cm (ryc. 8), przy czym głównie produ­ kowane są garnki o rozmiarach pośrednich. Wśród nich, posiadaniem i n ­ dywidualnej nazwy wyróżnia się garnek cabelata. Jest to potoczne skró­ cenie określenia cabe una lata de agua na naczynie o pojemności jednej puszki . Inna szczególna odmiana to oZZa con tapa, czyli garnek z pokrywką (ryc. 7: 3; 8). Naczynie i pokrywkę wykonuje się w osobnych formach, których pojedyncze egzemplarze ma tylko jedna garncarkia. Oprócz posia­ dania pokrywki, naczynie to wyróżnia się nieco innym kształtem oraz wypukłym, pionowym żeberkowaniem brzuśca. Większość garnków (ok. 90%) ma brzuśce ozdobione reliefową dekora­ cją. Zdobienie wypełnia płaszczyzny identycznego kształtu, umieszczone symetrycznie po obu stronach naczynia. Wzory dekoracyjne występują­ ce na garnkach są bardzo różnorodne (ryc. 15). Stwierdziliśmy, iż właśnie na naczyniach tego typu występuje blisko 90°/o wszystkich wzorów stoso­ wanych przez garncarzy w Caulimalca. Owe reliefowe zdobienia, a także różne Wielkości garnków, są właściwie jedynymi cechami, które różnicują wewnętrznie ten typ naczynia. Kształty ich są niemal identyczne, nie tworzą odmian, a tylko oZZa con tapa zasługuje na specjalne wyróżnienie jako jedyne (nie tylko w tym typie, ale wśród wszystkich z Caulimalca) posiadające pokrywkę. Callanas. Naczyń tego typu wytwarza się stosunkowo mało (ok. 9% bieżącej produkcji), ale są one popularne i powszechnie używane. W gospodarstwie domowym służą do przygotowywania cancha (prażonych ziarn kukurydzy, fasoli, bobu, kawy) oraz churrasco (smażonych kawałków mięsa). Można więc powiedzieć, że spełniają one funkcję patelni. 10 3 1 1 12 1 0 Olla (hiszp.) — garnek, kocioł. Cabe una lata de agua (hiszp.) — mieści jedną puszkę wody. Popularna w całej sierra peruwiańskiej miara objętości płynów, zwłaszcza wody lub benzyny, mierząca ok. 20 1. Do odmierzania używa się na ogół tej samej wielkości puszek po olejach czy oliwie, stąd nazwa. 11 1 2 13 — Etnografia Polska, XX/1 �194 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Opr. R. Krzanowska Ryc. 7. Typy n a c z y ń produkowanych w Caulimalca: 1-3 — garnki; 4 — callanas; S-S — misy; 9-15 — dzbany. Powierzchnie zakreskowane w orygi­ nale pokryte są wzorem �195 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Ryc. 8. Dwie odmiany garnków o wysokości 7,5 i 13 cm Fot. M. Doktor Ten typ naczyń rozpowszechniony jest w całej peruwiańskiej sierra i wszędzie nosi tę samą keczuańską nazwę — callanas. Mają one kształt elipsoidalny (ryc. 7:4), przy czym wysokość stanowi /з średnicy naczy­ nia. Ujście o kształcie owalnym znajduje s .ę w górnej połowie naczynia, nieco z boku (ryc. 9). U góry, powyżej ujścia, umiejscowione jest ucho. Forma służąca do wyrobu callanas nie uwzględnia ucha, dlatego wiele na­ czyń tego typu jest go pozbawionych. Do innych, już po wyjęciu naczynia z formy, ucho dolepia się prostopadle lub równolegle do ujścia. Wszystkie callanas mają jednakowy kształt i różnią się między sobą tylko położe­ niem ucha lub jego brakiem oraz rozmiarami. Największe mają 28 cm średnicy, a najmniejsze 8 cm. Te ostatnie są produkowane właściwie jedy­ nie jako zabawki dla dzieci. Cechą charakterystyczną tego typu naczyń w rejonie Alto Chicarna jest brak jakichkolwiek zdobień. M i s y. Podobnie jak callanas misy są popularne i powszechnie u ż y ­ wane w gospodarstwie domowym. Służą one do jedzenia, przygotowywa­ nia potraw i mycia się. Misy o dnie Zaokrąglonym mają średnicę od 10 do 34 cm (ryc. 7: 5, 7). Misy o dnie płaskim (ryc. 7: 6) mają średnicę 20 cm i wykonuje je tylko jedna garncarka. Wśród mis wyróżnia się tzw. cazuela (ryc. 7: 8) o dnie lekko spłaszczonym, posiadająca na obrzeżeniu dwa płaskie uchwyty, 2 ; 1 3 1 3 Cazuela (hiszp.) — rondel. �196 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 9. Callanas o w y s o k o ś c i 10 i 15 cm Fot. M. Doktor umieszczone naprzeciw siebie. Cazuela jest wyrabiana w kilku wielko­ ściach, od 20 do 34 cm średnicy. Zasadniczo misy nie są zdobione. Spotkaliśmy się tylko z jednym w y ­ jątkiem — reliefową dekoracją zewnętrznej powierzchni dna najmniejszej miski (ryc. 7: 7). D z b a n y . Są to naczynia bardzo popularne, aczkolwiek nie używa się ich w gospodarstwie domowym w takiej ilości, jak garnków czy mis. Służą do przechowywania różnych płynów, a zwłaszcza wody. Spośród innych typów naczyń wyróżniają się bogactwem kształtów, (których (nie licząc odmian w rozmiarach) zarejestrowaliśmy aż siedem (ryc. 7:9-15). Najczęściej produkowane są dzbany o dużym, lekko elipsoidalnym brzuścu (ryc. 7:9, 10) i wyraźnie zaznaczonym wysokim kołnierzu, mniej lub bar­ dziej rozchylonym. Na ogół posiadają jedno ucho, czasem mogą mieć dwa, w sporadycznych zaś przypadkach są uch pozbawione. Dzbany te produ­ kowane są w różnych rozmiarach, od 11 do 32 cm wysokości. Od opisanych wyżej, wyraźnie różnią się dzbany o smukłym kształcie, cechujące się łagodnym przejściem kołnierza w brzusiec oraz płaskim dnem (ryc. 7: 13-15). Stwierdzono występowanie trzech odmian tych dzbanów, w t y m jeden bez ucha. Ponadto zarejestrowano występowanie dwóch rodzajów dzbanów (ryc. 7:11, 12), które wydają się być formami przejściowymi pomiędzy opisanymi już odmianami. Mają one wyraźnie odznaczające się, niewielkie .kołnierze, nieco wydłużone brzuśce i płaskie lub lekko wklęsłe dna. Dzbany o elipsoidalnym brzuścu w zasadzie (poza nielicznymi wyjątka- �Opr. R. Krzanowska Ryc. 10. Typy naczyń p r o d u k o w a n y c h w Caulimalca: 1-4 — kubki; 5-7 — urpus; 8 — tinajones �198 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I mi) są pozbawione dekoracji. Natomiast pozostałe z reguły ją posiadają, przy czym, co charakterystyczne, powierzchnia pokryta zdobieniem relie­ fowym ma kształty zróżnicowane, całkowicie odmienne od typowych, występujących na garnkach. K u b k i . W Caulimalca zarejestrowaliśmy wytwarzanie kubków w 4 odmianach. Są to naczynia stosunkowo' rzadko produkowane (ok. 2°/o ogólnej produkcji). Są one małe, o wysokości od 8 do 12 cm (ryc. 10: 1-4). Trzy z nich mają kształty proste o brzegach nieco rozchylonych ku górze, przy czym mogą być one bez ucha, z uchem z boku iub z pałąkowatym uchwytem. Kubki te nie są zdobione, choć w jednym przypadku w dol­ nej części występują drobne rowki (ryc. 10: 3). Nieco odmienny od wyżej opisanych jest kubek z dzióbkiem, który kształtem przypomina nieco dzbanek. Wyróżnia się on ponadto posiada­ niem na brzuścu wypukłej aplikacji przedstawiającej najprawdopodobniej lamę (ryc. 10:4). Urpus. Są to największe z obecnie produkowanych naczyń i przezna­ czone wyłącznie do przygotowywania chicha . Wytwarza się ich niewie­ le, chociaż produkcja nie ma charakteru zanikającego. Wprost odwrotnie, mają one stały zbyt. W całej zresztą peruwiańskiej sierra ten typ naczyń służy do wyrobu chicha i wszędzie nosi keczuańską nazwę urpu. Produkowane w Caulimalca mają prawie kulisty kształt brzuśca i dość wysoki, rozchylony kołnierz (ryc. 10: 5, 6), u podstawy którego dodawany jest czasem pogrubiający wałek. Jedynie jego posiadanie lub brak różni między sobą naczynia, gdyż wielkość jest zawsze stała (47 cm wysokości i 42 cm średnicy brzuśca). W niektórych domach wsi Caulimalca spotkać można jeszcze inny typ urpu (ryc. 10: 7), cechujący się brakiem kołnierza oraz posiadaniem pary uch na górnej części brzuśca. Aczkolwiek pojedyncze egzemplarze tego rodzaju naczynia są ciągle używane, to obecnie już się go- nie w y ­ twarza. Urpus nie są zdobione. Czasem powleka się je natomiast żywicą z krzewu tayu, co nie ma na celu ozdobienia ich, lecz zapewnienie więk­ szej szczelności. W Caulimalca urpus robią tylko nieliczni garncarze, gdyż wytwarzanie ich uznane jest powszechnie za trudne. Duża wielkość naczynia wymaga znacznego nakładu pracy i dobrej znajomości rzemiosła podczas samego procesu wyrobu, a i wypalanie nie jest łatwe, gdyż wiele urpus pęka w ognisku. Tinajones. Typ ten jest reprezentowany przez naczynie, którego jedyny będący w użyciu egzemplarz, spotkaliśmy w Caulimalca. Obecnie tinajones nie są już produkowane. Przeznaczone one były na magazy­ nowanie wody lub przechowywanie ziarna czy innych produktów. u 1 5 14 Chicha (keczua) — alkoholizowany napój w rodzaju piwa, produkowany ze sfermentowanej kukurydzy. Tinajón (hiszp.) — wielki dzban, balia. 15 �199 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U Tinajón, który t u opisujemy (ryc. 10: 8), jest największym ze stwier­ dzonych przez nas naczyń. Posiada owoidalny brzusiec o średnicy 54 cm, przechodzący w szerokie ujście z prostym kołnierzem. Całkowita wysokość naczynia wynosi 63 cm. Pozbawione jest ono jakichkolwiek dekoracji. N a c z y n i a f i g u r a l n e . Wyróżniliśmy ten typ ze względu na kształt naczyń, będący odwzorowaniem głównie zwierząt. Są one pokazane na tyle realistycznie, na ile pozwala technika ich produkcji. Przedstawiają przede wszystkim kaczki (ryc. 11:1-4) oraz inne ptaki. Ponadto za wzór dla kształtu naczynia posłużył w jednym przypadku byczek oraz w jed­ nym prawdopodobnie pancernik. Tak charakterystyczne kształty naczyń wymagają szczegółowego omówienia. 1 0 5 i 1 10 cm i Opr. R. Krzanowska Ryc. 1:1. Typy naczyń produkowanych w Caulimalca: 1-10 — naczynia figuralne; 11-14 — inne �200 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Spośród kaczek dwie są faktycznie naczyniami posiadającymi niewiel­ kiej średnicy ujście zaopatrzone w stosunkowo wysoki kołnierz (ryc. 11: 1,2). Dwie pozostałe są natomiast skarbonkami. Otwór wrzutowy na­ dający im tę funkcję wycina się już po wyjęciu figurki kaczki z formy. Skarbonka przedstawiona na ryc. 11:3 wyróżnia się posiadaniem uchwytu strzemieniowegO', tak charakterystycznego dla przedkolumibijskich naczyń kultur Chimu czy Mochica. W tamtych jednak naczyniach strzemię to było zarazem i uchwytem i ujściem, podczas gdy w kaczce z Caulimalca jest to tylko uchwyt, pełny w środku. Inne ptaki (ryc. 11:5-7) trudno zidentyfikować, wyjąwszy naczynie zwane perdeztita (ryc. 11: 6). Figurka byczka (ryc. 11:8; 12) została przystosowana do funkcji naczy­ nia poprzez wymodelowanie ujścia na zadzie oraz ucha na grzbiecie. Istnieją odmiany byczków, różniące się niewielkimi szczegółami, takimi jak umieszczanie reliefowego zdobienia z obu stron tułowia lub dodawa­ nie jarzma na rogach. Niewielka figurka prawdopodobnie pancernika (ryc. 11:9; 12) posiada ujście w grzbiecie, nadające jej symboliczną funk­ cję naczynia (faktycznej zaprzecza zbyt mała pojemność). Ostatnim, czyli dziesiątym ze spotkanych przez nas naczyń figuralnych, jest tzw. huaco (ryc. 11:10), które zachowując uproszczony kształt ptaka (owalny brzusiec z wymodelowanym zarysem skrzydeł oraz domniemany ogon zamieniony w ujście) posiada głowę o ludzkich rysach. Huaco to zniekształcona nazwa keczuańska , stosowana dziś w języku hiszpańskim na oznaczenie figurek lub naczyń przedkolumbijskich, zwłaszcza o ce­ chach kultowych. Przeznaczenie naczyń figuralnych jest niejasne. Garncarze w zasadzie nie wyrabiają ich obecnie, choć do większości z nich posiadają formy. Twierdzą, że nie ma na nie zbytu. Większość z tu opisanych pochodzi z ko­ lekcji dr. K¡aufmanna. I n n e . Do żadnego z poprzednich typów nie mogła być włączona zgru­ powana t u ceramika. Z czterech jej rodzajów tylko jeden jest naczyniem (ryc. 11:11; 13), a mianowicie dzbankiem o dość prostych kształtach. Od opisanych już dzbanków wyróżnia się posiadaniem na brzuścu modelowa­ nej ozdoby w postaci kotopodobnego zwierzęcia. Głowa, łapy i ogon są wyraźnie widoczne, aczkolwiek pozbawione szczegółów, natomiast roz­ płaszczony tułów zaledwie zamarkowany występem wokół kołnierza. Brzu­ siec ozdobiony jest również obustronnie oryginalną dekoracją reliefową, wykonaną taką samą techniką, jak na garnkach i innych dzbanach. Jed­ nakże, co jest rzadkością, reliefy po obu stronach nie są — mimo zacho­ wania ogólnego schematu — identyczne. Poza tym również wzór różni się 1 6 17 18 16 Perdeztita (hiszp.) — przepiórka. Uzyskanie od w y t w ó r c y informacji na ten temat nie było możliwe, gdyż na­ czynie to pochodzi z kolekcji dr. Kaufmanna i nie jest obecnie produkowane. Od huaca — miejsce lub przedmiot kultu. 1 7 1 8 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 201 Ryc. 12. Naczynia figuralne: byczek, wys. 14 cm; pancernik (?), wysokość 6,5 cm Fot. M. Doktor zasadniczo od spotykanych na innych naczyniach. Dzban ten nosi nazwę huaco, podobnie jak wcześniej już opisane naczynie figuralne. Pozostałe rodzaje ceramiki pochodzą z kolekcji dr. Kaufmanna. Nie są one obecnie wyrabiane i nie znamy ich przeznaczenia. Żadne nie jest na­ czyniem. Figurka (ryc. 11: 12; 13) przedstawia w sposób uproszczony postać ko­ biety w długiej sukni z rękoma wspartymi na biodrach. Zaznaczone są Wyraźnie piersi oraz — odciśnięte prawdopodobnie za pomocą patyczka lub trzciny — oczy i usta. W kolekcji dr. Kaufmanna znajdują się trzy takie figurki, o różnych rozmiarach i proporcjach. Największa ma 17,5 cm wysokości, średnia 16 cm, a najmniejsza 10,5 cm. Tułów figurki jest peł­ ny, natomiast stożkowata część dolna (spódnica) pusta, ale zasklepiona u spodu płaskim dnem. Odmienne proporcje figurek oraz pewne szczegóły techniki wykonania wskazują, iż zostały one ulepione, a nie wyproduko­ wane z form. Technika lepienia i odciskania jest wyjątkowa i obecnie w Alto Chicarna nie stosowana. Opisane figurki były naj prawdopodobniej zabawkami. Trzeci rodzaj tej nietypowej ceramiki to przypuszczalnie kadzielnica (ryc. 11: 13). Ma ona kształt ściętego stożka otwartego u góry i zaopatrzo­ na jest w cztery niewielkie otworki służące być może do jej zawieszania. Ostatnim egzemplarzem w tej grupie jest ceramika (ryc. 11: 14), której przeznaczenia z uwagi na dziwny kształt trudno' się nawet domyślać (być może była to grzechotka lub skarbonka). Pusty w środku, nieregularny stożek ma z boku podłużny, niewielki otwór. �202 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Garncarze z Alto Chicarna ozdabiają niektóre ze swych wyrobów sto­ sując różne techniki (tab. 1). Zasadnicza jest dekoracja reliefowa, nato­ miast inne, takie jak odciskanie, nacinanie i modelowanie, występują bardzo rzadko.. Te trzy ostatnie nie są nigdy stosowane dla tworzenia sa­ modzielnych motywów zdobniczych, a jedynie wyodrębniają lub podkre­ ślają pewne elementy na naczyniach figuralnych. Dekoracja reliefowa powstaje równocześnie z naczyniem, dzięki wzo­ rom wyżłobionym na wewnętrznej powierzchni formy. Efektem stosowa­ nia takiej techniki jest otrzymanie lekko wypukłego (na ok. 1-2 mm) wzo­ ru. Reliefowe zdobienie występuje zasadniczo tylko na dwu typach na­ czyń, t j . garnkach i dzbanach, a ściślej na ich hrzuścach. Wyjątkami są: Ryc. 13. Huaco o wysokości 17 cm i laleczka o wysokości 17,5 cm Fot. M. Doktor jedna odmiana misy, ze wzorem reliefowym na dnie, byczek zdobiony w ten sposób na bokach swego tułowia oraz dzbanopodobne naczynie, zwane huaco. Dekoracja reliefowa obejmuje symetryczne powierzchnie po obu stro­ nach brzuśca. Prawie zawsze mają one jednakowy kształt i identyczny wzór. Jeśli już w jakimś przypadku wzór ten różni się po obu stronach naczynia, to jedynie pojedynczym motywem, przy zachowaniu ogólnego tematu i układu. Ozdobione powierzchnie mają w uproszczeniu najczę­ ściej kształt prostokąta o lekko zaokrąglonych bokach lub półkola, zwró­ conego łukiem k u dołowi (ryc. 15). Takie właśnie są typowe dla wszy­ stkich zdobionych garnków. Na dzbanach zdobienie umieszcza się na po­ wierzchniach o innych kształtach, bardziej nieregularnych (np. ryc. 7:15). Kształt ozdobionej powierzchni nie wydaje się mieć związku z motywami �203 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U dekoracyjnymi, gdyż identyczne wzory spotyka się zarówno na powierzch­ niach „prostokątnych", jak i półkolistych. Są one często podzielone liniami poziomymi (np. ryc. 15: 3, 12) lub rzadko łukowatymi (ryc. 15: 11) na pola, w obrębie których występuje jeden lub kilka motywów, ułożonych r ó w ­ nież poziomo. Przy braku podziału na pola (25% przypadków) poszczeTab. 2 Grupy motywów motyw 1 motyw 2 motyw 3 motyw 4 motyw 5 motyw 6 motyw 7 motyw 8 motyw 9 motyw 10 motywy geometryczne motyw 11 motyw 12 motywy fitomorficzne motyw 13 (zoomorficzny) Ilość odmian w grupach w stosunku do całkowitej ich liczby w % 3 11 6 1 18 5 3 13 16 1 76 11 11 22 1 Częstotliwość stoso­ wania motywów we wzorach w % 5 14 6 poniżej 29 9 poniżej 9 10 poniżej 83 14 3 17 poniżej 1 1 1 1 gólne użyte do dekoracji motywy zachowują ową poziomość (ryc. 15:2). Taki układ jest jedną z głównych cech. charakterystycznych zdobnictwa ceramiki z Caulimalca. Ogółem stwierdzono' 64 odmiany motywów podstawowych, z których wiele posiada wspólny rdzeń lub cechy zbliżone, pozwalające na połącze­ nie tych motywów w 13 grup (ryc. 14). Najbardziej zróżnicowane są moty­ w y geometryczne, obejmujące 76% wszystkich odmian (tab. 2). Dużo mniejszą różnorodnością cechują się motywy fitomorficzne, natomiast brak odmian jedynego stwierdzonego motywu zoomor licznego. Na ogół propor­ cjonalna do ilości odmian w grupach jest częstotliwość stosowania poszcze­ gólnych motywów we wzorach (tab. 2). I tlak motywy geometryczne, naj­ bardziej zróżnicowane, są stosowane najczęściej (83%). Składają się one z elementów podstawowych, takich jak: kropki, linie proste, zygzakowate i faliste, łuki oraz proste figury geometryczne. Wiele motywów powstało dzięki kombinacji kropek z innymi elementami pod­ stawowymi. W grupie 1 (ryc. 14) znajdują się wyłącznie kropki, których układ pozwolił na wyodrębnienie dwóch motywów. Kropki w dekoracjach są licznie reprezentowane, ale jako odrębny motyw występują one dość rzadko, a jeśli, to najczęściej w postaci rzędu. Grupa 2 to motywy złoża1 �204 BOMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI ne z prostych kresek. Na uwagę zasługują t u motywy 2c-e zbudowane z krótkich, pionowych lub ukośnych kresek. Prawie zawsze występują one jako jedyny motyw na danym naczyniu, pokrywając całą dekorowaną powierzchnię (ryc. 15: 1). Naczynia tak ozdobione mają swoją nazwę — ollas de piedra (garnki z kamienia). W trakcie prac terenowych nie udało się nam ustalić pochodzenia tej nazwy. W grupie 2 najczęściej stosowany jest motyw ukośnych kresek (ryc. 14: 2f). Znacznie rzadziej występuje jego kombinacja z kropkami (ryc. 14 : 2g), mimo iż posiada własną nazwę: palitos (patyczki) lub fósforos (zapałki). Grupę 3 tworzą motywy powstałe z przecinających się l i n i i prostych, budujących w ten sposób siatkę kwadratów lub rombów. Często stanowią one jedyną dekorację naczynia i mają też własne nazwy, пр. За i 3b — cuadrángulos (czworokąty) oraz 3c — coco. Ta ostatnia nazwa wymaga wyjaśnienia, gdyż nie chodzi t u bynajmniej o owoc palmy kokosowej, lecz o popularną zabawę dziecięcą, polegającą na przeplataniu palcami sznurowej pętli. Tworzą się wtedy różne figury geometryczne, a jedna z nich przypomina właśnie „coco", Najpopularniejszą (tab. 2) grupę stanowią motywy oparte na l i n i i zyg­ zakowatej (ryc. 14: 5). Przez garncarzy z Alto Chicarna jest ona nazywa­ na qenqu . W grupie 8 umieszczono motywy powstałe na bazie łuków, prawie zawsze połączonych ze sobą w szereg, przy czym mogą one być zwrócone wypukłościami w górę lub w dół. Ostatnią ważną grupę (9) motywów geometrycznych stanowią linie fa­ liste. Nazywane są one przez garncarzy cerros (góry) lub qenqu. To ostatnie określenie używane jest również dla zygzakowatych motywów grupy 5. Jak mieliśmy okazję się przekonać, niektórzy garncarze traktują te dwie grupy jako identyczne, nie uważając za istotną różnicę pomiędzy ostrymi załamaniami linii zygzakowatej a łagodnym przebiegiem l i n i i falistej. Mogłoby to sugerować, że zróżnicowanie tych grup nastąpiło sto­ sunkowo późno w ewolucji motywów. Motywy fitomorficzne zostały podzielone na dwie grupy (11 i 12). Podstawowym elementem grupy 11 jest schematycznie narysowane drzew­ ko (Ha), do którego dodawane są czasem jakby „doniczki" ( l i b , с, g) oraz kropki na gałązkach, mogące imitować kwiaty i owoce (lld-g). Motywy grupy 11, mimo niemal identyczności, są wyraźnie dzielone przez garnca­ rzy z Alto Chicarna na palmitas (bez kropek) i alverjitas (z kropka­ mi). Od grupy 11 wyraźnie wyodrębniają się pozostałe motywy fitomor­ ficzne (grupa 12). W zdobnictwie pojawiły się one niedawno i dopiero 19 2 0 19 2 0 Qenqu (keczua) — linia zygzakowata. Palmita (hiszp.) — dosłownie palma, liść palmy; przenośnie drzewko lub ga­ łązka. 21 2 1 Alverjita (hiszp.) — bób. �205 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Motyw g 1 O O O O O O O o o o „ o 0 o g f Motyw a с j d 2 9 111111 111 I I J I M i I I M M I I M M I I 1 M M I I '.V, V i , ,'iV 1 " I I I II e '//V/V/' f / / / / / / / / / / / g rrrrrrrnr Motyw ! ¿ % ^ £ ^ ^ 3 Motyw a 6 Х Х Х Х Х Х Х Х b O с O Motyw a Motyw 10 Motyw 11 a ii b d tú f 7 /2\ g a Motyw Motyw 8 V_y v ^ ^£ v_y b a ¿T* Motyw k Motyw 5 12 \f <<< < о Л Л А А ьA A M с A A A A Motyw S 13 7 Opr. К. Krzanowska Ryc. 14. Zestawienie m o t y w ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �206 KOMA K R Z A N O W S K A , A N D R Z E J K R Z A N O W S K I zaczynają zdobywać popularność. Znani są ich autorzy, którzy też stale tworzą nowe odmiany tych motywów. W odróżnieniu od palmitas i alverjitas, nazywane są one flores . Generalnie uwidacznia się t u tendencja ku bardziej realistycznemu przedstawianiu roślin (np. 12d, e, g). Jedynym reprezentantem motywów zoomorficznych jest schematyczny rysunek ptaka (motyw 13). Spotkaliśmy go tylko na jednej formie naczy­ nia, należącej do garncarki, która motyw ten stworzyła. Oprócz motywów powyżej wymienionych i pokrótce opisanych oraz zamieszczonych na ryc. 14, w kilku przypadkach stwierdziliśmy umie­ szczanie we wzorze pojedynczych liter alfabetu, takich jak A, d, M i N (ryc. 15: 7). Litery te nie mają żadnego specjalnego znaczenia, nie są ani znakami garncarskimi , ani też inicjałami nazwiska garncarza. Są one traktowane wyłącznie jako motyw zdobniczy, a wybrano- te właśnie dlate­ go, że w zasadzie ich lustrzane odbicie jest takie samo, co upraszcza w y ­ konanie formy. Wszystkie wyróżnione motywy dekoracyjne są niemal dowolnie łą­ czone w różne kombinacje, których przykłady pokazano na ryc. 15. Nie zauważono żadnej świadomej tendencji w dobieraniu motywów przy kompozycji wzorów, których ogółem zarejestrowano 97. Liczba ta obej­ muje zapewne większość, choć nie wszystkie z aktualnie stosowanych, gdyż autorzy w czasie prac terenowych nie mieli możliwości odwiedzenia każdego garncarza. Zaobserwowano natomiast, że niektórzy wytwórcy sto­ sują kilka zaledwie wzorów, inni wielokroć więcej; u jednych wzory są proste, oparte na dwóch, trzech motywach podstawowych, u innych skom­ plikowane, komponowane z wielu różnych elementów. Można tu więc, aczkolwiek z pewną ostrożnością mówić o „stylach" poszczególnych garn­ carzy. Oni sami też widząc rysunki wzorów potrafią określić, który z nich wykonuje naczynia tak ozdabiane. Wśród garncarzy z Alto Chicama w y ­ różniają się ci, którzy są autentycznymi twórcami nowych motywów (ryc. 14:12, 13) i wzorów (ryc. 15:9, 13), choć oczywiście inspirowanych napływającymi z zewnątrz wyrobami fabrycznymi, jak emaliowane ma­ lowane naczynia czy drukowane tkaniny. Jednakże ci właśnie garncarze wprowadzają i narzucają nowy styl. Tym niemniej garncarzy takich jest zaledwie kilku, stosunkowo mało w porównaniu z dużą grupą, która posługuje się jakby machinalnie tradycyjnymi motywami i wzorami. Nie umieją oni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak właśnie zdobią swe na­ czynia, a czasem ich odpowiedzi są niejasne. Na przykład naczynie zwane olla de piedra jest uważane za lepsze, mimo że ani kształtem, ani techno­ logią produkcji nie różni się od innych. Ozdobione jest ono natomiast wzorem (ryc. 15:1), który kiedyś prawdopodobnie był związany ze specjal22 23 1 2 2 Flor (hiszp.) — kwiat. Stwierdziliśmy tylko jeden przypadek używania znaku garncarskiego. Miał on kształt niewielkiej palmita nacinanej w świeżej glinie na brzuśeu niektórych naczyń, produkowanych przez jedną rodzinę. 2 3 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 207 ••¡¡:¡¡;¡;¡¡¡¡:¡¡'8 10 11 12 ZZZZZZZZZZZ2 13 \1£ л\\\\\\\\\\у\\ Орг. R . Krzanowska Ryc. 15. Przykłady w z o r ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �208 ROMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI nym typem naczynia — do dziś przetrwała tylko tradycja motywu zdob­ niczego. Tym bardziej silne wydaje się trwanie przy tradycji, iż przy wykony­ waniu nowej formy z naczynia, jej wewnętrzna powierzchnia zostaje w y ­ gładzona i odbity wzór zatarty, co t y m samym wymaga wyżłobienia nowe­ go. Ta więc faza wyrobu formy daje możliwość wytworzenia nowego wzoru, stwarza pole dla popisu fantazji i umiejętności garncarza. Korzy­ stają z niej wspomniani przez nas twórcy motywów zdobniczych. Więk­ szość jednak garncarzy kopiuje stare wzory, a jeśli już tworzy nowe, to używając ciągle tych samych, tradycyjnych motywów. Tak więc można sądzić, że geneza tych motywów sięga dość odległych czasów. Poszukując paraleli wśród dawnej ceramiki peruwiańskiej, najwyraźniejsze znaleźliśmy w zdobnictwie inkaskim. Z 11 wyróżnionych przez nas grup motywów „tradycyjnych" (1—11) aż 10 jest identycznych z inkaskimi. Bierzemy tu pod uwagę tylko te rodzaje naczyń inkaskich, których zasadniczymi elementami zdobniczymi były malowane wzory geometryczne, występujące w ogromnej ilości odmian i r o d z a j ó w . Oczy­ wiście zespół motywów zdobniczych z Caulimalca jest znacznie uboższy. Tym niemniej bardzo istotne jest, że wszystkie one wchodzą w skład ze­ społu motywów inkaskich. Mówiąc o identyczności mamy na myśli grupy motywów, co nie znaczy, że wszystkie odmiany w grupach znajdują swe starsze odpowiedniki. I tak na przykład wszystkie odmiany motywów z grupy 3 znajdujemy na ceramice inkaskiej, natomiast z grupy 5 tylko cztery (ryc. 14: 4a, b, d, i) z wszystkich jedenastu. Trzeba t u wyjaśnić, że tak klasyfikacja grup motywów, jak i t y m bardziej odmian, jest trudnym problemem. Dostępna nam literatura , klasyfikująca malowane motywy zdobnicze ceramiki inkaskiej, nie jest pełna i zawiera duże rozbieżności . Klasyfikacja stosowana przez autorów do zdobnictwa Caulimalca również może być dyskusyjna. Z obu tych przyczyn trudno przeprowadzać porów­ nania, zwłaszcza w zakresie odmian i czasem mogą one nie odzwierciedlać 24 25 26 2 4 J . F . B a c a, Motivos de Ornamentación de la Cerámica Inca-Cuzco, t. I, L i m a 1974. F . K a u f f m a n n D o i g , Manual de Arquelogía Peruana, Lima 1973, s. 561; B a c a , op. cit.; D. В o n a v i a, R. R a v i n e s , Influence inca sur la cote nord du Perou, „Bulletin. Societě suisse des Américanistes", No 35: 1971, s. 12. Podane przez K a u f f m a n n a (op. cit.) zestawienie 27 m o t y w ó w inkaskich nie może być w ogóle brane pod uwagę przy szerszej analizie porównawczej. Są one w z i ę t e tylko z jednego typu naczyń (aryballi), bez żadnego uporządkowania czy próby klasyfikacji, a na dodatek stanowią zaledwie niewielką część w ogóle w y s t ę ­ pujących. B o n a v i a i R a v i n e s (op. cii.) prezentują 19 grup motywów, wy­ dzielonych na zasadach zbliżonych do tych, które stosowaliśmy dla ceramiki z Cauli­ malca. Jednakże zestawienie to ma poważne luki, co widać w y r a ź n i e w porównaniu z najnowszą publikacją dotyczącą m o t y w ó w zdobniczych ceramiki inkaskiej ( B a c a , op. cit). W swej książce Baca zamieszcza katalog prawdopodobnie wszystkich zna­ nych dotąd m o t y w ó w geometrycznych, obejmujący 735 odmian (w tym także kolo­ rystycznych). Ogromna ta praca zawiera jednak wiele braków i niejasności w za­ kresie klasyfikacji i wyjaśnienia genezy poszczególnych m o t y w ó w . 2 5 2 6 �209 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U stanu faktycznego. Także trzeba wziąć pod uwagę, że na przykład tak popularne motywy grupy 5 mogły z biegiem czasu ulec rozbudowaniu, zresztą stosunkowo prostemu (przez dodawanie kropek), i to właśnie jest przyczyną znalezienia małej ilości bezpośrednich odpowiedników w zdob­ nictwie irikaskim. Z kolei odmiany 2c-e, mogły zostać wydzielone sztucz­ nie i różniąc się jedynie wizualnie są t y m samym motywem wykonanym raz mniej, raz bardziej dokładnie . I dlatego też na zwykle bardzo staran­ nie zdobionych naczyniach inkaskich znajdujemy tylko odmianę 2c. Zastanawia brak w zdobnictwie inkaskim odpowiedników ósmej gru­ py motywów. Mogły się one pojawić później bądź też wywodzą się z i n ­ nych, nieinkaskich tradycji. Osobnego omówienia wymaga wzór umieszczony na dzbanopodobnym naczyniu, zwanym řiuaco (ryc. 11 : 11; 13). Elementy, z których się składa, nie zostały przedstawione na ryc. 14, z uwagi na znaczną odmienność i trudność wyodrębnienia ich z wzoru. Wydaje się, iż całość nie ma związku stylistycznego z innymi motywami z Culimalca, ani też żadnych wyraźnych paraleli ze zdobnictwem jakiejkolwiek ceramiki przedhiszpańskiej. Można by więc to zinterpretować jako powstały niedawno, sponta­ niczny wytwór jednostkowy. Niewątpliwie jednak grupy motywów 1—7 i 9—11 mają odpowiedniki w zdobnictwie inkaskim. Tak więc pod względem motywów zdobniczych garncarstwo z Caulimalca można traktować jako wywodzące się z trady­ cji inkaskiej. Analizując natomiast typy kształtów naczyń dochodzimy do wniosku, że brak wyraźnych paraleli genetycznych z ceramiką inkaską. Jedynie callanas mają kształt zbliżony do janccana (kankana) , popularnego na­ czynia w czasach Inków, z tym, że są pozbawione nóżek. Ich przeznacze­ nie było i jest identyczne. Odmiennie rzecz ma się z naczyniami typu urpu: istnieje zgodność przeznaczenia i nazwy, brak natomiast podobień­ stwa kształtu. Naczynia figuralne wydają się nawiązywać kształtami do tradycji garncarskich przedhiszpańskich kultur północnego wybrzeża, Chimu, a może nawet Mochica. Za tymi związkami przemawia jeszcze silniej sa­ ma technika wyrobu i zdobnictwa naczyń z Caulimalca. Tu i tam stoso­ wano formy i dekorację reliefową. Powyższe uwagi nasuwają wstępny wniosek, że garncarze z Caulimalca są spadkobiercami k i l k u tradycji dawnego garncarstwa peruwiańskiego, a w każdym razie na pewno inkaskiego i Chimu . Sami garncarze, a tak27 28 29 2 7 Potwierdza to fakt nierozróżniania przez garncarzy tych odmian, określanych jedną n a z w ą — olla de piedra. L . A. P a r d o , Clasificación de la cerámica cuzqueña del Antiguo Imperio de los Incas, [w:] Historia y Arqueología del Cuzco, t. I I , Cuzco 1957, s. 575, 580. Problem powiązania stylu i technologii garncarstwa Caulimalca z dawnymi, przedhiszpańskimi kulturami Peru, będzie przedstawiony szczegółowo w przygotowy­ wanym przez autorów artykule. 2 8 2 9 14 — Etnografia Polska, XX/1 �210 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I że inni mieszkańcy wsi, nie sięgają ani pamięcią, ani legendą czasów, w których nie lepiłoby się garnków w Caulimalca. Ten rodzaj rzemiosła t k w i więc głęboko w ich własnej tradycji (niezależnie od ulegania takim czy innym wpływom, trudnym na razie do sprecyzowania), wskazując na zapewne wielowiekowe wykonywanie go właśnie w Caulimalca. Wieś liczy około 50 gospodarstw i właściwie w każdym wykonuje się gliniane naczynia. Garncarstwem zajmują się całe rodziny, bez względu na płeć i wiek. Wszyscy, z którymi przeprowadziliśmy wywiady sądzą, że łatwo nauczyć się tej pracy. Dlatego też zapewne nierzadko spotyka się dzieci 10-letnie lepiące garnki, oczywiście niewielkich rozmiarów. Wyko­ nanie dużych naczyń wymaga znacznie większego nakładu pracy i siły fizycznej. Także transport gliny i tłucznia do domu, rozdrabnianie, ubija­ nie i ugniatanie z wodą nie należą do lekkich czynności. Z tych też praw­ dopodobnie przyczyn nasi rozmówcy uważali w sumie swą pracę za nużącą i męczącą. Nie można też wykonywać naczyń przez okrągły rok, a ściślej, efektywne wypalanie możliwe jest jedynie w miesiącach letnich (czer­ wiec—grudzień), gdy nie pada deszcz. Mimo iż wszyscy właściwie w Caulimalca parają się garncarstwem, widoczne są znaczne różnice w poszczególnych warsztatach. Tylko niewie­ lu garncarzy ma osobne pomieszczenie do pracy, a większość wykonuje garnki po prostu przed domem. Jedni mają wszelkie potrzebne narzędzia i wielką ilość form, innym brak huetronu do ubijania gliny, ubijają ją więc na płaskim kamieniu; jeszcze inni mają niewiele form lub w ogóle ich nie posiadają i pożyczają od sąsiadów. Wiąże się to ze znacznymi róż­ nicami w ilości naczyń wykonywanych przez poszczególnych garncarzy (od k i l k u do stukilkudziesięciu na miesiąc). Obecnie zaznacza się tendencja do skupiania produkcji w rękach kilku rodzin. Wytwarzają one większość ceramiki powstającej w Caulimalca, z t y m że zainteresowanie ich skupia się przede wszystkim na tych typach naczyń, które mają szeroki zbyt. I tak na przykład żaden z tych garncarzy (testowanych przez nas) nie pro­ dukuje naczyń figuralnych, mimo iż posiada czasem do nich formy. Na­ czynia takie wykonują natomiast nieliczni, drobni wytwórcy, a i ci też tylko kilka egzemplarzy rocznie. W ogólnej produkcji w 1973 r. stanowiły one zaledwie 0,5% (patrz tab. 1) i prawdopodobnie w ciągu najbliższych k i l k u lat przestaną być wytwarzane. W trakcie badań terenowych nie udało się nam ustalić, czy naczynia te mają lub miały jakieś specjalne przeznaczenie, gdyż w gospodarstwie domowym raczej nie znajdują prak­ tycznego zastosowania. Przeciwnie inne typy, a zwłaszcza 1—4 (tab. 1), są stale i przez wszystkich używane, co też znajduje odzwierciedlenie w wiel­ kości produkcji. Poza dzbanami charakteryzują się one ubóstwem odmian kształtów. Ilość odmian podana w tabeli 1 daje właściwie pozorny obraz zróżnicowania w obrębie typów, gdyż na przykład garnki czy callanas mają w zasadzie zawsze ten sam kształt. Różnica polega jedynie na braku lub posiadaniu uch czy pokrywki, a w przypadku callana również na �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 211 Ryc. 16. Garncarki z Caulimalca sprzedające naczynia na targu w Coina Fot. A. Krzanowski położeniu ucha względem osi symetrii naczynia. Zachowanie kształtu nie przeszkadza różnicowaniu wielkości naczyń, które pod względem rozmia­ rów tworzą całą serię ogromnej ilości egzemplarzy o zmiennej wielkości. Mała produkcja kubków (2%) związana jest z faktem, że te naczynia są traktowane raczej jako przedmiot zbytku, gdyż powszechnie do picia uży­ wa się tykw. Natomiast z zupełnie innych przyczyn produkuje się w nie­ wielkich ilościach urpus (1,5%). Jak już mówiliśmy naczynie to służy wyłącznie do- fermentacji i przechowywania chicha, który to napój produ­ kuje stosunkowo niewiele osób. Mimo' iż wykonanie urpit wymaga dużego wysiłku oraz dodatkowych zabiegów nie stosowanych przy innych naczy­ niach (uszczelnianie żywicą), nie zauważyliśmy zaprzestawania lub zmniej­ szania się produkcji. 1 �212 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Wytwarzane przez garncarzy naczynia przeznaczone są bądź na własne potrzeby, bądź na sprzedaż i wymianę. Wytwórców produkujących tylko dla siebie jest niewielu. Pozostali zaopatrują swymi wyrobami obszar doliny Alto Chicama i regiony przyległe. Garncarze nie korzystają w zasa­ dzie z pośrednictwa handlarzy, aby sprzedać swe wyroby. Na targ wybie­ ra się z towarem zawsze ktoś z rodziny. Sprzedaż ma miejsce głównie na targach odbywających się w większych miejscowościach raz w tygod­ niu, przy czym w najbliższej okolicy dni te nie pokrywają się, pozwalając wędrować od targu do t a r g u . Garncarze z Caulimalca sprzedają swe naczynia głównie w Coina (ryc. 16) i Usquil, a także Huaranchal, Lucma i Chuquizongo. Czasem wyprawiają się dalej (w promieniu ok. 100 km od Caulimalca) do Otuzco, Quiruvilca, Santiago de Chuco i Huamachuoo (patrz ryc. 1). W sporadycznych wypadkach nabywcami większych partii naczyń są handlarze, którzy podobno wożą je na sprzedaż na wybrzeże. 30 Specyficzną formą handlu jest wymiana, która ma jednakże ograniczo­ ny charakter. Zajmują się nią przede wszystkim drobni wytwórcy, którzy z niewielkimi ilościami naczyń wędrują do małych osad i odosobnionych zagród w górach, aby wymienić je na żywność. Docierają oni aż do Julcán na południu i Celendin na północy. Caulimalca jest jedynym w dolinie Alto Chicama ośrodkiem garncar­ skim, nie licząc kilku pojedynczych garncarzy w innych wsiach, którzy produkują znikome ilości naczyń, wyłącznie na swoje potrzeby. Jedyną bezpośrednią konkurencję stanowią garncarze z Mollepata, których w y ­ roby docierają bardzo daleko. Jak mieliśmy okazję się przekonać, były one również sprzedawane na targu w Coina, wsi sąsiadującej z Caulimal­ ca oraz w stolicy dystryktu, Usquil. Ceramika z Mollepata pod względem zdobnictwa i techniki wyrobu jest bardzo zbliżona do tej z Caulimalca, a wyróżnia się znacznie większym urozmaiceniem kształtów oraz bardzo charakterystycznym, nieregularnym malowaniem zieloną polewą. Przeciw­ nie, ceramika z Cajamarca, drugiego sąsiedniego ośrodka garncarskiego , jest zupełnie inna i w niczym nie przypomina naczyń z Caulimalca czy Mollepata. Przede wszystkim jest robiona techniką lepienia z wałeczków, a zdobnictwo opiera się głównie na malowaniu. 1 Trudno przeprowadzić bardziej dokładne porównanie trzech wymienio­ nych ośrodków garncarskich, jak> że Mollepata jest zaledwie wspominana w bardzo ogólnych pracach , a o Cajamarca nie znaleźliśmy żadnej wzmianki. Niemożliwe jest też ukazanie Caulimalca na tle całego współ­ czesnego garncarstwa p e r u w i a ń s k i e g o , gdyż nie było ono dotychczas 31 32 8 0 L . E . V a l c á r c e l , Indian markets and fairs in Perú, [w:] Handbook of South American Indians, t. I I , Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institu­ tion, bull. 143, Washington 1946, s. 477-482. B. M i s h k i n , The contemporary Quechua, [w:] Handbook of South Ame­ rican Indians, s. 433. Bierzemy tu pod u w a g ę jedynie tę część Peru, która należy do tzw. andyj8 1 3 2 �213 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U prawie w ogóle badane. Nie można bowiem brać pod uwagę różnych drobnych p r a c o charakterze ogólnym, a poza t y m natrafiliśmy jedynie na kilka artykułów , bardziej szczegółowo zajmujących się pojedynczymi ośrodkami w różnych regionach Peru. Taki stan badań nad współczesną ceramiką peruwiańską jest t y m bardziej niepokojący, że rozpowszechniają się naczynia metalowe i plasti­ kowe, wypierając z użycia gliniane . W Caulimalca uważa się powszechnie, że naczynia gliniane są nieza­ stąpione. Niektórzy garncarze na pytanie, czy ich garnki będą zawsze po­ trzebne, odpowiadają bez wahania: „oczywiście, a w czym byśmy jedli?". Opinia o nowych naczyniach przywożonych przez handlarzy nie jest za­ chęcająca. Uważa się je za gorsze argumentując, iż jedzenie się w nich psuje i traci smak. Są one też zbyt drogie, co podkreślali wszyscy roz­ mówcy, ale tylko nieliczni orientowali się, ile rzeczywiście k o s z t u j ą . Garncarstwo ludowe powinno jak najprędzej stać się przedmiotem sze­ rokich badań, zanim nie zaniknie zupełnie w obecnej formie, przeradza­ jąc się w sztukę pamiątkarską. Przy okazji zaś badań obrazu współcze­ snego, można będzie zapewne prześledzić zasięgi dawnych wpływów k u l ­ turowych (jak to próbujemy ustalić dla Caulimalca), dostarczając niemało ciekawego materiału dla studiów etnohistorycznych. 33 34 3 5 36 Roma Krzanowska, Andrzej Krzanowski ALFARERÍA P O P U L A R E N E L V A L L E A L T O C H I C A M A EN PERU SEPTENTRIONAL E l valle Alto Chicama está situado en Perú septentrional, en la parte central de macizo de Andes (departamento L a Libertad). Esta región no era objeto de estu­ dios bajo el aspecto etnográfico hasta hoy. Durante su estancia en el Alto Chicama, los autores llevaron a cabo las investigaciones sobre la artesanía, concentrándose skiego kręgu kulturowego, nie uwzględniając peruwiańskiej montanii i nizin ama­ zońskich. Na temat tych ostatnich istnieje kilka dobrych (w tym również polskich) opracowań. L. C a s t a ñ e d a L . , Arte popular del Perú, Lima 1971; F . S t a s t n y , Folklore у arte colonial del Perú, Lima 1970; A. J i m é n e z В., Arte popular Peru­ ano, L i m a 1970. F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chilca, Perou, „Bulletin. S o c i e t ě S u i s s e des Américanistes", No 35; 1971, s. 21-26; R. R a v i n e s , Investiga­ ciones arqueológicas en el Perú: 1965-1966, „Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1969, s. 247-249. Wyjątkiem jest książka J . С. S p a h n i — La cerámica popular del Perú, L i m a 1966 — w której opisuje on w sposób jak dotąd najpełniejszy 4 ośrodki garncarskie w Peru. Szybkie tempo tego procesu podkreśla na przykład R. E b e r s o l e w swej socjologicznej pracy — L a artesanía del Sur del Peru, México 1968, s. 78. Ceny naczyń glinianych zależą niemal wyłącznie o d wielkości naczynia i wahają się od 2 do 30 solów, natomiast garnków metalowych od 100 do 200 solów. 3 3 3 4 8 5 3 8 �214 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I especialmente en la alfarería. E l único centro de alfarería en esta región lo es la aldea Caulimalca (dibujo 1), donde casi todos los habitantes se ocupan de la producción y la venta de la cerámica. E l proceso de producción de la cerámica consta de una serie de las etapas. L a arcilla fresca está secada, luego desmenuzada con el martillo especial, de madera masu sobre la plaza redonda que se llama huetron (dibujo 2). Del mismo modo se procede con la piedra machacada (la roca volcánica) sirviendo como temperante de la arcilla. Después de mezclar la arcilla con la piedra machacada (de costumbre en proporción 2 :1) se añade la agua y a l amasar se forma la masa cerámica que después de unos días de conservar sirve para producir la cerámica. Todos los recipientes se producen de los moldes, que son de arcilla y constan de dos partes simétricas. E l alfarero distribuye la arcilla en cada parte del molde separadamente (dibujo 3-4), luego las u ñ e y deja para secar durante algunas horas. Después de abrir el molde se deja el recipiente fresco para secar durante unos días. Para quemar los recipientes se los dispone en las hogueras, se cubre con los recipientes Viejos y el combustible. E l hogar así preparado se quema (dibujo 5) por todo el día, después los recipientes están preparados para usar (dibujo 6). E n Caulimaca está producida la cerámica de varios géneros y de 39 diferentes formas, entre las cuales se puede distinguir los tipos sigientes: — Ollas: de varios tamaños, son lo m á s frecuentemente producidas (dibujo 7 :1-3 y 8) — callanas: de varios tamaños, muy populares (dibujo 7 :4 y 9) — escudillas: varios tamaños y formas, popularos (dibujo 7 : 5-8) — cántaros: muchos tipos y tamaños, populares (dibujo 7 : 9-15) — vasos: varios formas, poco producidos {dibujo 10 : 1-4) — urpus: varias formas, los m á s grandes de los recipientes producidos, dado su uti­ lización limitada — solo para la producción de l a chicha (dibujo 10 :5-7) — tinajones: actualmente no producidos (dibujo 10 :8) — recipientes figurativos: actualmente no producidos (dibujo 11 :1-10 y 12) — otros (dibujo 11 :11-14, 13). E l rasgo distinctive de la alfarería de Alto Chicama es su falta total de la pintura. L a decoración está exclusivamente de relieve (sólo los recipientes figurati­ vos la tienen de plástico o incisa) y aparece sólo en las ollas, más raramente en los cántaros y esporádicamente en las escudillas. L a decoración en relieve está estam­ pada del molde en la producción del recipiente y ocupa las superficies rectangulares o semicirculares, simétricamente en los flancos de los vasos. L a s superficies están cubiertas por el dibujo, que es la combinación de los motivos geométricos (en parte predominante), vegetales o excepcionalemente animales. E n total, se ha notado hasta 64 modificaciones (13 grupos) de motivos (dibujo 14) y 97 modelos (ejemplos en el dibujo 15). L a cerámica de Caulimalca parece demostrar acusadas relaciones genéticas con l a cerámica prehispánica en su forma y decoración. Diez grupos de motivos decora­ tivos de Caulimalca tienen sus correspondientes en la decoración incaica. L a s formas de los recipientes demuestran las relaciones o con l a cerámica de los Incas (por ejemplo: callanas) o también con la cerámica de Chimu (especialmente los recipien­ tes figurativos). E l probléme de las relaciones genéticas con Caulimalca exige sin embargo un estudio más detallado que están preparando los autores. Traducción Emilia Kunawicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ccccc22a3984266854174674b12b683.pdf dcfb92105de9a93a29356100d01ae1d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:875 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:805 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.237-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 NOWY KSIĘGOZBIÓR N A U K O W Y Od siedmiu lat działa w Polsce ośrodek naukowy, którego księgozbiór może dostarczyć etnografowi nader cennych materiałów z dziedziny zjawisk społeczno-kulturowych Trzeciego Świata. Z końcem roku 1967 utworzono przy obecnej A k a ­ demii Rolniczej w Krakowie międzywydziałowy Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych, którego biblioteka liczy obecnie 2640 to­ mów. Instytut w swoim profilu badawczym nastawia się przede wszystkim na rol­ nictwo i leśnictwo strefy tropikalnej i subtropikalnej, ale nie ogranicza się by­ najmniej do zjawisk przyrodniczych czy technicznych. Przeciwnie, pragnie badane przez siebie zjawiska dostrzegać w jak najszerszym kontekście kulturowym, społecz­ nym, gospodarczym i politycznym. Stąd ponad połowa gromadzonych w bibliotece książek to prace traktujące o człowieku w aspekcie kulturowym. Z tej w ł a ś n i e przyczyny pragnąłbym zwrócić u w a g ę na księgozbiór nowej pla­ c ó w k i naukowej tych wszystkich, którzy interesują s i ę problematyką społeczności pozaeuropejskich. Trudno zaprzeczyć, że znakomita większość tych społeczności ży­ jących w obrębie krajów określonych umownie „Trzecim Światem" to społeczności rolnicze oraz takie, których pierwotna gospodarka polega na przyswajaniu sobie dóbr czerpanych z środowiska naturalnego, w jakim żyją. Współczesna naukowa literatura antropologiczna z roku na rok coraz wyraźniej uwzględnia ten aspekt w badaniach nad kulturami człowieka strefy gorącej. Ponieważ omawiany Instytut nastawiony jest na badania problemów rolnictwa, w ł a ś n i e taki typ książek przeważa w jego księgozbiorze. Obok monografii poświęconych pierwotnym praktykom rol­ niczym społeczności plemiennych, przedstawianych na tle całokształtu ich życia, mamy tu także ciekawe studia nad gospodarką pierwotną, nad wydajnością pracy człowieka posługującego się prymitywną technologią. Znajdujemy tu dalej studia ekologiczne, obrazujące efekty, jakie kultury plemienne w y w o ł u j ą w środowisku naturalnym. Jednakże oprócz szczegółowych monografii poszczególnych plemion Instytut zgro­ madził w swoim księgozbiorze szereg dzieł poświęconych problemowi zmiany kultu­ rowej, dających przykłady zarówno w postaci konkretnych, drobnych społeczności, plemion, wiosek czy dzielnic miast tropikalnych, jak też przykłady operujące całymi zespołami krajów, regionami geograficznymi lub syntetycznie omawiającymi wy­ brane przejawy zmiany w skali ogólnoświatowej. Poważna ilość książek traktuje o problemach kulturowych w perspektywie hi­ storycznej. Możemy poznać dzieje kształtowania się poszczególnych plemion, regio­ nalnych zespołów państw, dzieje lokalnych instytucji społecznych. Te dzieła, oma­ wiające przeszłość, stanowią w a ż n e uzupełnienie licznie reprezentowanych w księ­ gozbiorze pozycji, zajmujących się współczesnymi procesami państwowotwórczymi, tworzenia się nowych narodów, ponadplemiennych lojalności, problemów języka jako więzi ponadplemiennej, roli środków masowego przekazu. Etnograf, którego interesują problemy kulturowe Afryki, Azji czy Ameryki Ła­ cińskiej, obok wymienionych w y ż e j zespołów dzieł z zakresu zjawisk kulturowych �238 KRONIKA znajdzie w omawianym księgozbiorze także szereg pozycji wprowadzających go w podstawy przyrodnicze gospodarki człowieka w tropiku i subtropiku. Ponadto w Instytucie istnieje możność przekonsultowania różnych kwestii przyrodniczych, 0 które zahaczają rozważania etnograficzne, z poszczególnymi członkami zespołu naukowego placówki. T a możność międzydyscyplinarhych kontaktów i konsultacji jest dość chyba istotnym walorem instytutu, gdyż przy dzisiejszej specjalizacji pra­ cownik nauki nie jest w stanie sam zgłębić specyfiki dyscyplin, znajdujących się na marginesie jego głównych zainteresowań. Biblioteka Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropi­ kalnych Akademii Rolniczej w Krakowie jest praktycznie rzecz biorąc jedyną w Polsce placówką naukową, która zajmuje się systematycznie gromadzeniem ma­ teriałów właśnie w aspekcie rolnictwa, gospodarki leśnej i ekologii strefy tropikal­ nej i subtropikalnej, aczkolwiek oczywista książki z tych dziedzin trafiają również 1 do innych księgozbiorów naukowych w kraju. Jednak profil Instytutu umożliwia systematyczne gromadzenie, katalogowanie i udostępnianie czytelnikowi tych infor­ macji naukowych, które dla pozostałych księgozbiorów naszych są zasadniczo pew­ nym marginesem. Terytorialnie najobficiej reprezentowana jest w księgozbiorze Afryka. Liczebnie słabiej i mniej kompletnie reprezentowana jest Azja, aczkolwiek tu znów stosun­ kowo bogato występuje literatura poświęcona różnym problemom współczesnym P ó ł w y s p u Indyjskiego. Skromniej także reprezentowana jest w bibliotece Ameryka Łacińska, chociaż w ostatnich latach księgozbiór wzbogacił s i ę o szereg interesują­ cych pozycji w języku hiszpańskim i portugalskim. Najskromniej reprezentowana jest Oceania, aczkolwiek w ł a ś n i e stamtąd Instytut dysponuje niezwykle ciekawym dziełem na temat wydajności pierwotnej gospodarki papuaskiej, tradycyjnych ustro­ jów agrarnych społeczeństw wyspiarskich oraz obrzędowości rolniczej. Przeważająca większość pozycji to literatura w języku angielskim, mniej liczne są prace w języku francuskim i niemieckim. Pewna ilość dzieł specjalistycznych, przyrodniczych napisana jest po rosyjsku. Stosunkowo nikły procent zgromadzonych materiałów stanowią wydawnictwa polskie, co świadczy o proporcjonalnym ubóstwie polskiego piśmiennictwa naukowego na tematy tropiku i subtropiku, jeżeli nie uwzględnimy obszernej publicystyki i wydawnictw popularnych typu podróżniczego, nie gromadzonych naturalnie w omawianej bibliotece. Ambicją Instytutu jest tworzenie ogólnokrajowego ośrodka informacji naukowej z w y ż e j wymienionych dziedzin. Stąd biblioteka już obecnie dysponuje także syste­ matycznie prowadzonymi katalogami nabytków zarówno warszawskiego Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, jak i Instytutu Rolnictwa Tropikalnego i Wete­ rynarii Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku. W najbliższej przyszłości zało­ żone zostaną podobne katalogi nabytków dla dalszych ośrodków naukowych, przede wszystkim polskich. Właśnie idea tworzenia ogólnopolskiego ośrodka informacji i dokumentacji rol­ nictwa i leśnictwa tropiku i subtropiku skłoniła placówkę do systematycznego po­ większania księgozbioru drogą z a m ó w i e ń zagranicznych i zakupów na targach książ­ ki. Dla przykładu ilość nowych nabytków za rok 1974 zamyka się liczbą 422 książek. Instytut Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krakowie mieści się tuż poza obrębem miasta, w miejscowości Prusy (poczta 32-010 Kocmyrzów, tel. 462-478). Korzystać na miejscu z księgozbioru może każdy w godzinach od 8 do 15. Wypożyczenia poszczególnych książek odbywają się na zasadach normalnych wypożyczeń międzybibliotecznych, za pośrednictwem Biblio­ teki Głównej Akademii Rolniczej w Krakowie. Ponadto biblioteka Instytutu służy poradnictwem zarówno na miejscu, jak i drogą korespondencyjną. Warto dodać, iż w -ostatnim roku księgozbiór uzupełnia się archiwum przeźroczy, systematycznie gromadzonych w czasie w y j a z d ó w pracowników instytutu. �KRONIKA 239 W dobie rosnących zainteresowań naukowych Trzecim Ś w i a t e m i rozwijających się kontaktów Polski z krajami tropiku i subtropiku sprawne informowanie o mate­ riałach naukowych, nowych i aktualnie uzupełnianych staje się rzeczą istotną dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych badających tę problematykę. Dzia­ łalność nowego krakowskiego ośrodka naukowego może przysłużyć się nie tylko przyrodnikom, technikom czy ekspertom handlu zagranicznego, lecz z pewnością po­ móc może etnografowi i socjologowi, który zajmuje się społecznościami strefy go­ rącej. Leszek Dzięgiel Z P R A C E K S P E D Y C J I ZAKŁADU ETNOGRAFII I H K M P A N W M O N G O L I I — R O K 1974 Prace polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii w roku 1974 podporządko­ wano kilku celom, z których zasadniczym było zakończenie fazy badań terenowych w studiach nad m ł o d y m pokoleniem pasterzy. Badania te podjęto we współpracy z Mongolską Akademią Nauk w roku 197;1, ich założenia i przebieg referowane były rokrocznie także i na tych łamach Prowadząc je w 1974 roku z maksymalną, jak na warunki mongolskie, operatywnością zebraliśmy pokaźną ilość materiałów: 56 wy­ w i a d ó w na temat sytuacji społecznej, w a r u n k ó w bytowych, kwalifikacji zawodowych i aspiracji młodzieży pasterskiej oraz 48 w y w i a d ó w na temat znajomości tradycji w tym pokoleniu (są to wywiady towarzyszące, zbierane równolegle u tych samych informatorów). Została w ten sposób przekroczona założona na początku naszych badań suma stu w y w i a d ó w podwójnych, która to liczba wydaje się wyznaczać gra­ nicę istotności próby. Razem z materiałami zebranymi w latach ubiegłych dysponu­ jemy bowiem 111 parami w y w i a d ó w , licznymi danymi statystycznymi i pomocni­ czymi. P o n i e w a ż większość w y w i a d ó w przeprowadziliśmy z konieczności z dziewczętami-dojarkami (ze względu na nieobecność mężczyzn, oddelegowanych na grupowe sianokosy) nie została niestety w y r ó w n a n a dysproporcja płci: znaczna przewaga kobiet-informatorek. Zrealizowaliśmy natomiast zamiar objęcia próbą także młodych ludzi niechałchaskiego pochodzenia. Wśród tegorocznych informatorów mamy repre­ zentantów różnych grup etnicznych: Darchatów, Caatanów, Chotgojtów, Miangatów, Torgutów i in. Te szerokie badania umożliwiły nam sporządzenie raportu dla Mon­ golskiej Akademii Nauk, który uzupełnia i weryfikuje nasze wnioski ubiegłoroczne. W sprawozdaniu tym wskazaliśmy pewne posunięcia w dziedzinie polityki rynko­ wej, gdzie dzięki wprowadzaniu do stałej sprzedaży niektórych artykułów trwałego użytku niezbędnych dla pasterza-araia można by wzbudzać i rozwijać dążenie do podnoszenia kwalifikacji i wzrostu produkcji pasterskiej. Tym samym celom mo­ głoby też służyć wprowadzanie gradacji rang w obrębie jednolitego dotąd zawodu pasterza. Byłby to bodziec niematerialny i chyba skuteczny, albowiem w tradycji społeczeństwa' mongolskiego leży wysoka ocena dla społecznie nadanych tytułów. Proponujemy też udoskonalenie wzoru pasterza lansowanego przez środki masowego przekazu, zmianę obrazu miasta, które w oczach młodego pasterza rysuje się w po­ staci zbyt „różowego" stereotypu, stanowiąc dodatkowy magnes w tendencjach mi- 1 Patrz: J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia Polska", t. X V I I : 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakladu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1972, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad społeczeństwem mongołskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „Kwar­ talnik Historii Kultury Materialnej", rocznik X X I : 1973, nr 3: J . S. W a s i l e w s k i , Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakladu Etnografii IHKM PAN w ro­ ku 1973, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1. �240 KRONIKA gracyjnych. Mamy na swoim koncie pewne propozycje dotyczące polityki zatrud­ nienia, sugestie w sprawie poborów do wojska, nieuchronnych, lecz drenujących gospodarkę pasterską z najbardziej dynamicznej i przyszłościowej części młodzieży. Ekspedycją kierował, jak co roku, prof, dr Witold Dynowśki. Ponadto w bada­ niach uczestniczył prof, dr Ludwik Bazylow, prowadzący w Ułan-Bator poszukiwa­ nia archiwalne w zakresie historii Mongolii. W badaniach terenowych brali udział: dr Sławoj Szynkiewicz, mgr Lech Mróz oraz niżej podpisany. Odbywały się one w dwóch fazach. Pierwsza, miesięczna, przebiegała w północnej strefie Mongolii, w ajmaku chubsugulskim (stolica — Muren). Zetknęliśmy się tam z kilkoma intere­ sującymi grupami etnograficznymi nie należącymi do dominującego w M R L zespołu chałchaskiego. A w i ę c przede wszystkim Darchaci, trzon ludności tej części kraju, grupa, której geograficzny locus classicus stanowią obszary na zachód od jeziora Chubsuguł. Tam właśnie, na terenie somonu Rinczin-Lchumbe, przebiegała zasadni­ cza część badań nad młodymi pasterzami. Pod w z g l ę d e m geograficznym jest to rejon modrzewiowej tajgi, poprzerzynanej skalistymi górami i rozległymi dolinami rzek, stanowiącymi latem bujne pastwiska wykorzystywane przez wszystkie hodowane w Mongolii rodzaje zwierząt (owce, kozy, krowy, konie, wielbłądy, jaki i renifery). Ciepłe i słoneczne lato trwa tylko 45 dni, przy tym jest ono nadzwyczaj wilgotne (ciągłe deszcze), przez pozostałą część roku warunki egzystencji są bardzo trudne ze względu na syberyjskie mrozy i śnieg. Dzisiejsi Darchaci są potomkami dawnych łowieckich grup leśnych, które w p ł y w o m kulturowym ze stepu, niesionym przez grupy chałchaskich pasterzy, ulegały powoli — poczynając od X I I I w., tj. pierwszych podbojów Czyngis-chana. Ich odrębność widoczna była jeszcze w X I X w., a i dziś dostrzec ją można w takich zjawiskach, jak stosunkowo słabe rozpowszechnienie re­ ligii lamajskiej, niewielka orientacja w zakresie zasad tej wiary, zupełne n i e w y s t ę ­ powanie w jurtach ołtarzyków domowych. Tradycja szamanizmu jest za to jakby żywsza niż gdzie indziej (drzewa szamańskie, rozbudowane owony — miejsca kultu związane z szamanizmem, acz z reguły wykorzystywane przez lamaizm). W zakresie szczególnie mnie interesującej problematyki jurty jako jednej ze sfer przestrzeni stanowił ten teren dość specyficzne pole badań. Historia jurty jest tu stosunkowo krótka — do X I X w. przeważającą formą domostwa był szałas, jurta została przejęta tylko jako wynalazek materialny, bez towarzyszącej ideologii czy mitologii. Wydaje się zresztą, że i w innych sferach kultury duchowej współcześni Darchaci są grupą jakby uboższą od sąsiadów; być może sprawił to fakt przypisania ich w ubiegłym stuleciu jako poddanych (szabinar) głowy klasztoru lamajskiego w Mongolii, urgijskiego Dżebdzundamba-chutuchty. Poddaństwo to w p ł y n ę ł o z pewnością na zatarcie tradycji starszych, przedlamajskich, nie przyniosło natomiast widocznie wystarcza­ jącej ilości nowych a trwałych treści w zakresie kultury duchowej. Kolejną grupą, z którą zetknęliśmy się w ajmaku chubsugulskim, byli tzw. Caatanowie. Nie jest to w ł a ś c i w y etnonim (sami używają nazwy „TJrianćhaj"), lecz określenie upowszechniające się obecnie u ich sąsiadów, a znaczące w języku mon­ golskim „pasterze renifera". Niejasności terminologiczne biorą się stąd, że grupa ta — o d ł a m T u w i ń c ó w — dopiero od niedawna uczestniczy w życiu p a ń s t w o w y m , poprzednio zaś koczując w strefie granicznej między niepodległą Republiką Tuwy a Mongolią nie wchodziła w skład stałej ludności kraju. Jeszcze na początku lat 50-tych były to niewielkie, zubożałe grupy pasterzy renifera, żyjące w tajdze pora­ stającej Sajany, w. rejonach odległych od skupisk ludności mongolskiej. Proces prze­ obrażania się tej grupy przebiegał błyskawicznie i jak się zdaje bezboleśnie, mimo że zainicjowany był dyrektywami administracyjnymi. Obecnie tylko część Caatanów prowadzi wysokogórską hodowlę renifera (somony Rinczin-Lchumbe i Ułan-TJuł) w ramach spółdzielni produkcyjnych analogicznych jak na pozostałych obszarach Mongolii. Znaczna część żyje w stałych osadach, takich jak np. rybacka osada nad jeziorem Cagaan Nuur, gdzie prawie wszyscy rybacy to Caatanowie, a w i ę c ci, którzy �241 KRONIKA jeszcze przed kilkunastu laty nie tylko ryb nie łowili, ale (jak większość grup pa­ sterskich Azji Centralnej) wcale ich nie jedli. Z Caatanami przeprowadziliśmy wy­ wiady dotyczące przebiegu procesu przejścia z pasterskiego trybu życia na osiadły; zbieraliśmy też materiały dotyczące ich tradycyjnej kultury (np. ciekawe zjawisko zbliżane do szamanizmu rodowego) traktując to jako badania penetracyjne i biorąc pod uwagę fakt istnienia już gruntownych studiów w zakresie etnografii T u w i ń c ó w w ZSRR. Ostatnią wreszcie grupą etnograficzną, z którą zetknęliśmy się w północnej Mon­ golii, byli Chotgojci, mieszkańcy południowej części ajmaku ehubsugulskiego. Jest to dziś grupa zupełnie już upodobniona do Chałchasów, zarówno jeśli chodzi o tryb bytowania i kulturę materialną, jak i zagadnienia społeczne i duchowe. Druga faza badań terenowych, w której uczestniczyli Sławoj Szyńkiewicz i ja, to pobyt na przeciwległym, południowo-zachodnim krańcu Mongolii w ajmaku kobdoskim (stolica-Kobdo). Rejon ten charakteryzuje wielkość drobnych grup etnogra­ ficznych zarówno pochodzenia mongolskiego (Torguci, Dzachczinowie, Eleci, Urianchajowie, Miangaci, Derbeci i in.), jak i etnicznie obcych — Kazachowie, Uzbecy, Chińczycy, Rosjanie. Krótkie badania penetracyme prowadziliśmy w Bułganie już na południowy zachód od pasma Ałtaju Mongolskiego, nad granicą z C h R L . Trzon jego ludności stanowią spenetrowani przez nas Torguci oraz Kazachowie (z którymi ze względu na odrębność języka przeprowadziliśmy tylko parę w y w i a d ó w ) . Torguci Bułganu są w znacznej mierze potomkami tych spośród Ojratów (zachodnich Mon­ gołów), którzy w pierwszej połowie X V I I w. wędrowali jako Kałmucy nad Wołgę, w 1771 roku zaś zdecydowali się na tragiczny powrót w stepy Mongolii i Dżungarii. Odyseja Kałmuków, w trakcie której lud ten został zdziesiątkowany, żyje do dziś w tradycji ustnej Torgutów. Właśnie ta heroiczna tradycja bardzo wyróżnia ich spośród innych grup; sam inwentarz materialny jest tu bowiem zbliżony, podobnie jak i te treści kultury duchowej, które są zuniwersalizowane w całej Mongolii, np. wiara lamajska. P o n i e w a ż nasze krótkie badania nad życiem rodzinnym i domo­ wym przyniosły niezwykle ciekawe rezultaty, prace etnograficzne zaś nie były tam nigdy szerzej prowadzone (byliśmy też zapewne pierwszymi Polakami na torguckiej ziemi), zamiarem ekspedycji jest kontynuowanie działalności badawczej na tym w ł a ­ śnie terenie. Perspektywą takich badań mogłoby być włączenie ich do studiów nad integracją grup etnograficznych i mniejszości narodowych we współczesny naród mongolski. Jerzy Sławomir Wasilewski A F R Y K A N I S T Y C Z N A K O L E K C J A R O G E R A D E L A BURDĘ Rzeźba i snycerka tradycyjna Afryki Zachodniej fascynują od lat zarówno uczo­ nych, jak i kolekcjonerów. W miarę, jak wykupywane są autentyczne, przedstawia­ jące istotną wartość zabytki, okazy sztuki plemiennych artystów — wzrasta ilość falsyfikatów i pospolitych produktów „turystycznej koniunktury". Rośnie także war­ tość owych autentyków sprzed kilkudziesięciu lat, kiedy szansa na zakup cennych obiektów sztuki afrykańskiej była o wiele większa. Na peryferiach amerykańskiego miasta Richmond w stanie Wirginia znajduje się jeden z najciekawszych chyba zbiorów rzeźby zachodnioafrykańskiej, jakie są w posiadaniu prywatnych kolekcjonerów. Właścicielem jego jest Roger de la Burdę, który mimo francuskiego nazwiska przyznaje się do polskiego pochodzenia. Ojciec właściciela, Rudolf, zapoczątkował gromadzenie owej kolekcji w pierwszych dziesię­ cioleciach naszego wieku, przebywając na terenach dzisiejszej Nigerii. Następnie po­ większono zbiór przez włączenie do niego kolekcji, jakie zebrali K . Tomczek i W. Świątek. Pod koniec lat 60-tych obecny właściciel, będąc zresztą etnografem, 16 — Etnografia Polska, Х Х Д �242 KRONIKA odwiedził południową Nigerię, gdzie prowadził badania nad sztuką tych obszarów i jej funkcją w tradycyjnej kulturze plemiennej. Kolekcja rodziny de la Burdę jest — w przeciwieństwie do wielu prywatnych zbiorów sztuki egzotycznej — nie tylko obszerna, ale i starannie od strony etnogra­ ficznej udokumentowana. Dr Roger de la Burdę stoi na stanowisku, ż e pomimo konserwatywnego i unifikującego środowiska swej kultury plemiennej artysta afry­ kański zachował swoją indywidualność twórczą. Owej sile wyobraźni czarnych rzeź­ biarzy z południowej Nigerii służyć ma ekspozycja zbioru i pod k ą t e m tej w ł a ś n i e idei jest zorganizowana. Dodajmy, że mocną stroną kolekcji jest jej homogeniczny charakter, jej zwartość tematyczna. Aczkolwiek większość obiektów zgromadzonych w kolekcji posiada naj­ w y ż s z e walory estetyczne, to jednak nie tylko takie kryterium przyświecało twór­ com zbioru. Bardzo często brały górę zainteresowania naukowe etnografa. Z ważniejszych obiektów w y m i e n i ć należałoby ozdobny napierśnik z muszli kauri, u ż y w a n y przez kapłankę kultu Szango z poludniowonigeryjskiej wioski Imeleke koło Owo, a także zwieńczenie laski przedstawiające mitycznego króla i założyciela owego kultu. Kolekcja dotyczy dość niewielkiego obszaru na zachód od ujścia Nigru, położonego- m. in. na bagnistych wybrzeżach zatoki Beninu. Etnicznie ze wschodu terytorium to graniczy z plemieniem Ibo, od zachodu z Jorubami, a od północy z Igbira. Z tego samego więc obszaru pochodzą obiekty związane z różnymi, lokalnymi formami kultu, jak np. przykłady rzeźb podwójnych, przedstawiających kobietę i męż­ czyznę, związanych z kultem bóstwa Edan. Ekspozycja umożliwia prześledzenie ewo­ lucji stylu. Brązy. Jorubów, z których plemię to słynęło od w i e k ó w znalazły w kolekcji swe odzwierciedlenie w szeregu bransolet. Można na ich przykładach zaobserwować prze­ miany, jakim ulegało to rzemiosło- artystyczne poczynając od X V I stulecia po dzień dzisiejszy. Większość bransolet zakupiona została w Afryce w latach 1912-1928. Niektóre nosili lokalni w ł a d c y jako oznakę w ł a d z y i bogactwa. Inne Wkładali człon­ kowie wspólnot kultowych Ogboni i Oro. Właśnie z tymże kultem Oro w i ą ż ą się dwa wielkie zwieńczenia głowy, jakie wkładali niegdyś jorubscy członkowie tego bractwa, udając się na uroczystą procesję. Orszak taki ruszał do chaty człowieka oskarżonego o zbrodnię i wymierzał mu karę śmierci, na jaką skazał przestępcę plemienny trybunał. Ubiór ten zakupił w roku 1908 W. Świątek w jednej z rybackich wiosek Jorubów w Epe. Ciekawy zespół tworzą maski kultury Benin-Bini, które autorzy kolekcji da­ tują n a X I X , a nawet i na X V I stulecie. Przedstawiają one zarówno wizerunki wo­ jowników, jak i zwierząt, które czczono. Wśród nich znajdują się maski w kształcie baranich głów, przywiezione przez nie wymienionego z nazwiska polskiego podróż­ nika w roku 1885 z kraju Bini. Nie tylko przedmioty kultu reprezentują zresztą dawny kunszt, zachodni oaf rykańskich rzeźbiarzy. W kolekcji znalazł się zespół ozdobnych naczyń drewnianych, po­ chodzących także z terytorium plemiennego Jorubów. Służyły one do przechowywa­ nia orzeszków, u ż y w a n o ich w czasie przyjęć, ofiarowywano w prezencie. Kolekcja rodziny de la Burdę jest dziś znana w Stanach Zjednoczonych zarów­ no w kołach amatorów, miłośników sztuki afrykańskiej, jak i wśród etnografów interesujących się tymi zagadnieniami kultur Afryki. Swego czasu jedna z masek, związana w Afryce z kultem płodności Epa, zdobyła nagrodę na dorocznej wystawie kolekcjonerów w Virginia Museum of Fine Arts. Dla nas, niezależnie od wartości naukowych, dodatkową ciekawostką będzie polskie pochodzenie właścicieli i to, że część eksponatów pozyskali w Afryce Zachodniej polscy podróżnicy i misjonarze. Leszek Dzięgiel �243 KRONIKA B A D A N I A NAD K U L T U R Ą LUDNOŚCI CYGAŃSKIEJ NA P O D T A T R Z U W końcu lat sześćdziesiątych Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie rozpoczęła badania nad Cyganami zamieszkałymi na terytorium Polskiego Spiszą. Badania te, w okresie późniejszym zakreślone na szerszą skalę, wchodzą w zakres kompleksowych studiów, prowadzonych przez Katedrę na Spiszu od lat kilkunastu *. Mają one charakter badań grupowych w kilku wybranych dzie­ dzinach kultury Cyganów i obecnie obejmują teren całego Podtatrza, a prowadzone s ą pod kierunkiem dr. Z. Białego. Materiał terenowy pozyskiwany jest głównie przez studentów etnografii, którzy prowadzą badania pod kątem wybranego tematu przyszłej pracy magisterskiej. W badaniach wzięli też udział przedstawiciele innych dyscyplin, są one również Ryc. 1. Osiedle cygańskie, Czarna Góra, 1972 Fot. A. Bartosz kontynuowane przez absolwentów etnografii. I tak w roku 1971 przeprowadzono ba­ dania antropologiczne Cyganów w Czarnej Górze i Jurgowie (w sumie około 150 osób) . W tym samym czasie zinwentaryzowano w tych osiedlach budynki cygańskie. W najbliższym czasie przystąpi się do studiów nad cygańską muzyką. Materiały z za­ kresu higieny i zdrowotności Cyganów zawierają wyniki badań prowadzonych na wakacyjnych praktykach przez studentów Akademii Medycznej i Akademii Rolni­ czej z Krakowa. Prowadzona jest praca nad współczesnym modelem rodziny cy­ gańskiej na podstawie materiału zebranego w osiedlu cygańskim w Szaflarach. 2 1 Efektem tych badań jest około 35 prac magisterskich z różnych dziedzin kul­ tury, wykonanych w Katedrze Etnografii Słowian U J w Krakowie. Zob. też Z. B i a ­ ł y , Główne kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad problematyką wsi gór­ skich, „Prace Etnograficzne", Zeszyty Naukowe U J , nr 6: 1972, s. 44-52. Inicjatorem i autorem badań antropologicznych był K . Kaczanowski z K a ­ tedry Antropologii U J w Krakowie; wyniki zostaną opublikowane. 2 �2U KRONIKA Przedmiotem badań są też kontakty Cyganów ze Spiszą z rodzinami zamieszkałymi w Nowej Hucie. Aby zainteresowanym problematyką cygańską studentom dać podstawy teore­ tyczne do naukowych badań w tej dziedzinie, Katedra uruchomiła w roku akade­ mickim 1973/1974 (w semestrze zimowym) wykład wprowadzający w zagadnienia cyganologiczne, prowadzony przez prof. Т. Pobożniaka. Efektem badań etnograficz­ nych, poza pokaźną liczbą opracowanych w y w i a d ó w i materiału ilustracyjnego, są pierwsze prace magisterskie oraz przygotowane do druku artykuły. 3 Ryc. 2. Cygańskie domy w Kowańcu, 1973 Fot. A. Bartosz Zainteresowanie Cygnanami Karpackimi (Wyżynnymi) datuje się w Polsce od drugiej połowy X I X w., a w y p ł y n ę ł o zasadniczo na marginesie szerszych zaintereso­ w a ń problematyką karpacką . Cyganami Karpackimi zajmowano się głównie w okre­ sie poprzedzającym I I w o j n ę ś w i a t o w ą , natomiast późniejsze prace cyganologiczne 4 5 3 Tematy prac A. B a r t o s z , Gospodarowanie Cyganów na Spiszu (1972); M. D ł u g o s z , Obrzędy rodzinne i ich funkcje społeczne u Cyganów na Polskim Spiszu (1974); A. J a k l i ń s k a , Osiadłe społeczności cygańskie Polskiego Spiszą w opiniach miejscowych górali (1974); E . W i l c z y ń s k a - D ł u g o s z , Pożywienie Cyganów spiskich w XX w. (1974). Cyganie stanowili istotny akcent w kulturze wsi karpackich, por. M. G ł ad у s z, Z problematyki badawczej w Karpatach Polskich, [w] Ludová kultura v Kar­ patech, Bratislava 1972, s. 67. I . K o p e r n i c k i , Textes Tsiganes, Kraków 1926-1930; J . R o z w a d o w s k i , Język cygański, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, K r a k ó w 1915, s. 461; t e n ż e , Worterbuch des zigeunerdialekts von Zakopane, Kraków 1936; S. E s t r e i ­ c h e r , Cyganie w Polsce, [w:] Encyklopedia polska, t. 3, dz. 3, cz. 2, Kraków 1915, s. 457 n.; E . K l i c h , Fonetyka cygańszczyzny rabczańskiej, tom Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Rozwadowski, Kraków 1927, s. 267-282; t e n ż e , Cygańszczyzna w „Chacie za wsią" Kraszewskiego, Kraków 1931. 4 5 �245 KRONIKA 6 niemal zupełnie ich p o m i j a j ą . Zwraca przy tym uwagę fakt, że prawie wszystkie prace o Cyganach Karpackich poświęcone były w pierwszym rzędzie ich językowi. Jedynie dzięki zanotowaniu w celach językoznawczych tekstów bajek i opowiadań mogą one służyć za źródło badań folklorystycznych. Inne dziedziny kultury tych Cyganów zostały słabo w pracach cyganologicznych udokumentowane. Odnośnie wcze­ śniejszych okresów, nic objętych tradycją ustną trzeba się więc zdać niemal zupełnie na przypadkowe zapiski w opracowaniach monograficznych oraz w relacjach podróż­ ników. Nieco informacji zawierają archiwa kościelne, Powiatowe Archiwum w No­ wym Targu oraz archiwum. Wydziału Spraw Wewnętrznych UP' w Nowym Targu. Cyganie Karpaccy stanowią w Polsce grupę wyraźnie różniącą się pod w z g l ę d e m kulturowym i językowym od innych grup Cyganów, zamieszkujących nizinną część kraju (Cyganie nizinni, Kelderari, Lowari i inni) . Są oni z dawna osiadłą grupą C y g a n ó w ; na Podtatrzu zamieszkują co najmniej od X V I I I w . Sądzi się, że ich przybycie na tereny Karpat związane było z okresem migracji w o ł o s k i c h . W ó w c z a s to, porzucając terytorium Bałkanów, gdzie przebywali przez czas stosunkowo dłuższy, wyruszyli wraz z gromadami koczowniczych pasterzy w kierunku północnym. Cyganie, trudniący się najczęściej obróbką metalu, pozostawali być może w pew­ nych, mniej lub bardziej luźnych związkach z ludnością wołoską, wykonując na jej rzecz najrozmaitsze wyroby kowalskie, mosiężnicze itp. Przy tym te związki ekono­ miczne, zapoczątkowane na Bałkanach, były kontynuowane w czasie wspólnych mi­ gracji oraz potem, po ich ustaniu. Na północ, do Europy środkowej prowadziły ich dwa odwieczne szlaki migra­ cyjne. Jeden biegł zewnętrznym łukiem Karpat, z Wołoszczyzny, wzdłuż Prutu i Dnie­ stru, dalej na zachód. Drugą trasę wytyczała dolina Dunaju i Cisy, wewnątrz ł u k u karpackiego i prowadziła z Niziny Węgierskiej na Słowację i poprzez przełęcze kar­ packie do Polski. Obraz osadnictwa cygańskiego z przełomu X I X i X X w. w y r a ź n i e wskazuje na te dwa szlaki, na których stopniowo Cyganie się osiedlali . Cyganie, nawet osiedleni w stałych osadach, przez długi jeszcze okres byli ele- _ mentem bardzo ruchliwym. W okresie szczególnego zapotrzebowania na usługi i wy­ roby kowalskie (na wiosnę) porzucali swe siedziby i migrowali do wsi, gdzie znajdowali korzystniejsze warunki zarobku. Szybki rozrost populacji cygańskiej zmuszał ich także do stałej emigracji i osiedlania się w coraz to nowych wsiach. W ten spo­ sób Cyganie rozprzestrzeniali się niemal z każdym pokoleniem, dając początek no­ wym osadom. Obraz pierwotnego osadnictwa cygańskiego na tych terenach uległ pewnemu za^tarciu na skutek bardzo ż y w y c h migracji Cyganów po ostatniej wojnie. Migracje te, , nie zakończone jeszcze, choć już o wiele słabsze niż w latach bezpośrednio po I I wojnie, miały — jak wszędzie — charakter jednokierunkowy — migrowano do miast. Niektóre skupiska Cyganów zupełnie w ten sposób zniknęły. Definitywnie opuścili swe dawne siedziby np. Cyganie z Kacwina i Trybsza. W innych wsiach ich liczeb­ ność uległa znacznemu obniżeniu. Okres powojenny zaznaczył się nie tylko w strukturze rozsiedlenia Cyganów na _ Podtatrzu, ale też radykalnie zmienił całe ich dotychczasowe życie. Zaraz po wojnie 7 8 9 10 u 6 Zob. bibliografia, którą podaje J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, s. 381-383. ' Tamże, s. 130 n. Na podstawie pewnych źródeł (H. S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce w XIV-XVI w., Warszawa 1954, s. 182) można wnosić, iż osadnictwo to da­ tuje się mniej więcej od wieku X V I , zob. też L . M r ó z, O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", 10: 1966, s. 184. Liber Mortuorum 1799, Archiwum Parafialne w Jurgowie. " R o z w a d o w s k i , Język cygański..., s. 457, K . M o s z y ń s k i , Kultura lu­ dową Słowian, Warszawa 1967, s. 374; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 225-226. E s t r e i c h e r , Cyganie w Polsce..., s. 459. 8 9 11 �24в KRONIKA rozpoczęto usilne starania o przesiedlenie Cyganów na tereny, gdzie istniał brak rąk do pracy, ewentualnie zapewnienie im pracy na miejscu. Największy odpływ ludności cygańskiej z tych terenów przypada na lata 1948-1955. Wtedy to budowano N o w ą Hutę i pewna liczba Cyganów udała się tam, znajdując bardzo dogodne w a ­ runki pracy. Część Cyganów wyjechała na ziemie zachodnie, głównie w okolice Głubczyc i Kłodzka. Ci, tak nisko w swych wioskach postawieni ludzie, widząc duże możliwości awansu społecznego, poprawy swojej dotychczasowej, nienajlepszej doli, wykazali się niejednokrotnie wielką ofiarnością i zapałem do pracy. Przybysze z ubo­ gich wsi podtatrzańskich musieli jednak przeżyć wiele upokorzeń zarówno ze strony Ryc. 3. Osiedle cygańskie w Szaflarach, 1973 Fot. A. Bartosz nie-Cyganów, jak też i obcych im kulturowo Cyganów wędrownych, zanim wtopili się zupełnie w n o w ą społeczność miejską. Pewna część Cyganów, napotykając trud­ ności w adaptacji do życia w społeczności uprzemysłowionej, powróciła po jakimś czasie do rodzinnych wiosek, gdzie do dziś pozostaje. Cyganie do połowy lat pięćdziesiątych powszechnie trudnili się kowalstwem, które było podstawowym źródłem ich utrzymania, uprawianym zresztą tradycyjnie, jeszcze podczas ich dawniejszych wędrówek. "V\^ związku z tym, że zajęcie to nie dawało jednak dochodu wystarczającego w zupełności do zaspokojenia potrzeb ro­ dziny cygańskiej, podejmowali się oni najrozmaitszych innych prac, jak tłuczenie kamieni na drogach, muzykowanie, praca najemna w gospodarstwach góralskich i in­ ne. W mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu cygańskie kobiety żebrały, zachodząc do góralskich d o m ó w ; obecnie zwyczaj ten zanika. Nie mając żadnych możliwości pracy poza najbliższym środowiskiem wiejskim, Cyganie pozostawali do wspomnianego okresu w dość bliskiej symbiozie gospodar­ czej ze społecznością góralską. Symbioza ta była istotnym warunkiem określającym egzystencję cygańskich rodzin. Model ich gospodarowania zakładał bowiem czerpanie środków do życia wyłącznie z zewnątrz. Ich gospodarstwo domowe, odmiennie niż się to dzieje w każdej rodzinie chłopskiej, nie wytwarzało żadnych dóbr alimentacyj­ nych. Wszelkie dobra konsumpcyjne, głównie żywność, pozyskiwali od górali w za­ mian za s w ą pracę lub w postaci jałmużny. �247 KRONIKA Od drugiej połowy lat pięćdziesiątych następuje stopniowe uniezależnienie się od społeczności wioskowej Cyganów, którzy przestają na rzecz tej społeczności wy­ k o n y w a ć dotychczas świadczone prace. I tak, usługi kowalskie zostają przejęte przez wysoko kwalifikowanych rzemieślników niecygańskich, a praca najemna przestaje Cyganom odpowiadać w sytuacji, gdy znajdują możliwości korzystnego zarobku w przedsiębiorstwach państwowych. Dawny układ społeczno-ekonomiczny, który do pewnego czasu określał rodzaj więzi występujących między Góralami i Cyganami, uległ rozpadowi, a tym samym zaistniały zupełnie nowe warunki, w których obie społeczności stały się ekonomicznie od siebie całkowicie niezależne. Kyc. 4. Cygan z Czarnej Góry, 1970 Fot. W. Dudziak Nie wszyscy Cyganie z równą aktywnością potrafili skorzystać z nowo powsta­ łych możliwości poprawy dotychczasowego życia. Dlatego też władze lokalne, zwłasz­ cza w ostatnich latach, służą Cyganom wszelką pomocą, ułatwiając im dorównanie w poziomie życia pozostałej ludności. I tak, daje się im pierwszeństwo w otrzymaniu atrakcyjnej pracy; dla najbiedniejszych rodzin udzielane są zapomogi pieniężne i rze­ czowe; umożliwia się im indywidualne budownictwo itd. Trzeba przy tym zauważyć, �2-Í8 KRONIKA że rejon nowotarski, obejmujący obszar Podtatrza, to największe skupisko ludności cygańskiej w porównaniu z innymi terenami P o l s k i . Znając problemy, jakie w ł a ­ dze napotykają w administrowaniu tą grupą ludności, można sobie wyobrazić, jak wiele wysiłku trzeba, aby działalność aparatu państwowego była zadowalająca dla obu stron. Jest to o tyle trudne, że większość Cyganów mieszka na wsi i nie­ rzadko władze gminne nie dostrzegają istotnych potrzeb zamieszkałej na swym tere­ nie ludności c y g a ń s k i e j . W o wiele lepszej sytuacji są Cyganie, którym przydzielono mieszkania w mieście. Najczęściej mieszkania takie otrzymują te rodziny, których członkowie są zatrudnieni w przedsiębiorstwach państwowych i wykazują s i ę w ł a ­ ś c i w y m (według uznanych przez nie-Cyganów norm) podejściem do pracy. Mieszka­ nia te dostają w pierwszym rzędzie rodziny najuboższe, nie mogące sobie o własnych siłach zapewnić minimum w a r u n k ó w należytej egzystencji . Ci, których stać na to, dostają mieszkania spółdzielcze. Inne rodziny budują domy na miejscu pierwotnego osiedla, wykupując odpowiednią parcelę od gminy czy właścicieli prywatnych. Osiedla cygańskie, podobnie jak dawniej, z reguły sytuowane są w pewnym oddaleniu od zabudowań wiejskich, na nieużytkach, przy potokach, na terenach zalewowych. Z da­ leka wyróżniają się charakterystyczną, zwartą na ogół zabudową, pozbawioną najczę­ ściej budynków inwentarskich. Mimo to, iż buduje się coraz więcej nowych domów, liczba rodzin zamieszkujących w bardzo nędznych warunkach jest jednak jeszcze dość pokaźna. 12 ls 14 Interesujący nas Cyganie, choć w dużym stopniu ulegli asymilacji, do dziś zachowali bardzo sprawny i w dalszym ciągu aktywny język. W rozmowach między sobą posługują się wyłącznie językiem cygańskim. (Dzieci w wieku przedszkolnym mają nawet pewne trudności z językiem polskim, co jest jeszcze widoczne w pierw­ szych klasach szkoły podstawowej.) Język ten wykazuje wiele zapożyczeń z języka polskiego, słowackiego, a także węgierskiego i innych, co wskazuje na kierunki migra­ cji i kontaktów. Postępująca coraz gwałtowniej w ostatnich czasach asymilacja społeczności cy­ gańskiej nie objęła jeszcze wielu dziedzin ich kultury. W dalszym ciągu obrazuje ich swoista obyczajowość, rządzą się właściwymi im normami. Zarówno życie ro­ dzinne, jak też organizacja ponadrodzinna, wykazują cechy specyficzne, cygańskie. W obrzędowości rodzinnej na szczególną u w a g ę zasługuje obrzęd zaślubin odbywany w tradycyjnej formie, z udziałem „starosty" celebrującego akt małżeństwa. Slub bywa zawierany przed osiągnięciem przez narzeczonych przewidzianego prawem wieku, ale po kilku latach jest legalizowany w odpowiednim urzędzie i zazwyczaj w kościele. Również w sferze działalności gospodarczych przejawiają się cechy od­ mienne niż u społeczności chłopskich, w otoczeniu których Cyganie żyją. Społeczność cygańską charakteryzuje odmienny stosunek do pracy, do akumulacji dóbr. Ich dzia­ łalność produkcyjna w całości niemal podporządkowana jest konsumpcji bieżącej. Dopiero w ostatnich latach następują dość istotne zmiany w stylu gospodarowania, co przejawia się w zewnętrznych formach życia — buduje się nowoczesne domy, wyposażone nie gorzej niż domy bogatych górali; w wielu rodzinach zauważa się duże zmiany, w sposobie odżywiania się, ubierania itd. 1 2 W Nowotarekiem (Podtatrze) zamieszkuje 1180 Cyganów — dane z 1972 r. Około 75°/o Cyganów w Nowotarskiem mieszka na wsi. Pozostałe 25% w mia­ stach — w Zakopanem, Nowym Targu, Szczawnicy. Trzeba jednak zaznaczyć, że np. w Nowym Targu mieszkają przeważnie na dalekich przedmieściach. W latach 1962-1966 Prezydium M R N w Nowym Targu przydzieliło mieszkania 6 rodzinom cygańskim, w tym 3 mieszkania w nowym budownictwie. W Rabce osiedlono we w s p ó l n y m domu (w 8 mieszkaniach) — 6 rodzin, które mieszkały w trudnych warunkach w lesie. Podobnie zatroszczono się o Cyganów w Szczawnicy. W latach 1966-1967 mieszkania otrzymało 17 rodzin z terenu powiatu (68 osób). W Czarnym Dunajcu wybudowano na koszt gminy 2 domy dla 4 rodzin. Materiały z Powiatowego Archiwum P a ń s t w o w e g o w Nowym Targu. 1 3 1 4 �249 KRONIKA Celem krakowskich etnografów jest między innymi rejestracja wskazanych prze­ j a w ó w tradycyjnej kultury cygańskiej oraz ukazanie kierunków zmian tej kultury w warunkach życia współczesnego. Dotychczas zebrany materiał pozwoli na cało­ ściowe opracowanie kultury Cyganów ze Spiszą. Opracowanie to przewidziane jest jako jeden z t o m ó w monografii kultury ludowej Polskiego Spiszą. Adam Bartosz B A D A N I A NAD P R Z E M I A N A M I W , R O D Z I N I E W I E J S K I E J ( W A L E R I A N Y I NOWA H U T A , W O J . S K I E R N I E W I C E ) — S P R A W O Z D A N I E Z BADAŃ Współczesna rodzina wiejska i kierunki jej przemian były tematem badań prze­ prowadzonych przez studentki: D. Kalinowską, A. Kuleszę, M. Nowik, B. Osińską, E . Regulską, pod kierownictwem dr. Andrzeja Woźniaka z Katedry Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego. Badania ograniczone zostały do dwóch wsi woj. skiernie­ wickiego, oddalonych od siebie o 6 km: Walerian i Nowej Huty. Współczesnych publikacji na temat tego terenu brakuje. Informacje o historii wsi znaleźć można w „lustracji w o j e w ó d z t w a rawskiego 1789", u Oskara Kolberga (Mazowsze. Obraz etnograficzny", t. I cz. 1) oraz w Słowniku geograficznym Kró­ lestwa Polskiego i innych Krajów Słowiańskich Z uzyskanych danych wynika, że Waleriany powstały w X V I I I w. z leśnej osady „budników". Wieś należała do majątku Korabiewice. Pod koniec X V I I I w. mieszkało w niej 9 gospodarzy. Bada-jąc wsie budnicze Kolberg stwierdza, że w X I X w. zauwa­ ża się tendencje do rozszerzania upraw rolnych przy jednoczesnym zaniku tzw. „przemysłów leśnych" stanowiących przedtem podstawę utrzymania mieszkańców. Na zasadzie analogii można to stwierdzić o Walerianach. Na temat Nowej Huty informacji brak. W wyniku badań terenowych wykonanych w okresie 27-30 I V i 9-13 I X 1974 roku uzyskano 37 w y w i a d ó w (24 z Walerian, gdzie mieszkają 43 rodziny, i 13 z Nowej Huty, na 23 rodziny); przeprowadzono zbiorową ankietę z młodzieżą uczącą się lub pracującą, ankietę w szkole podstawowej (12 z Walerian, 7 z Nowej Huty), skorzy­ stano z danych statystycznych z Urzędu Gminnego dotyczących ludności (skład ro­ dzin, wiek, pochodzenie), powierzchni gospodarstw i ich jakości, podziału wsi, uzy­ skano informacje z miejscowej parafii w Puszczy Mariańskiej. Materiał ten stanowi podstawę do dalszej analizy, przy czym należy zaznaczyć, że ze względu na sprawozdawczy charakter artykułu niektóre problemy potrakto­ wano skrótowo. Warunki społeczno-ekonomiczne wsi polskiej okresu przedwojennego były na tyle odmienne od tych, jakie ukształtowały się w Polsce Ludowej po 1945 roku, że w y d a ł o nam się wskazane rozpatrywanie przemian w strukturze i sytuacji rodziny wiejskiej z uwzględnieniem podziału na dwa w./w. okresy. Brak zasadniczych różnic w strukturze społeczno-ekonomicznej Nowej Huty i Wa­ lerian przed 1939 r. pozwala na łączne o m ó w i e n i e tematu dla obu wsi. W 1921 r. istniało w Nowej Hucie 16 gospodarstw, a liczba mieszkańców w y n o s i ł a 107 osób; w Walerianach — 20 gospodarstw i 154 mieszkańców. Gospodarstwa były zróżnicowane pod względem wielkości, żadne jednak nie przekraczało 20 ha. Średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 2-4 ha. Mało urodzajne 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów X I V , Warszawa 1880-1895; t. V I I — 1886 i t. X I I — 1892. Słowiańskich, t. I - �250 KRONIKA gleby — klasa V , V I , rzadziej I V — warunkowały strukturę upraw. Uprawiano głównie żyto, owies, ziemniaki, łubin, rośliny pastewne, w niewielkiej ilości warzy­ wa. Gospodarstwa nie były nastawione na specjalizację zarówno w uprawach, jak i w hodowli. W dużym stopniu realizowano model rodziny samożywieniowej. Natomiast w mie­ ście lub na targu zaopatrywano się powszechnie w artykuły przemysłowe i te arty­ kuły spożywcze, których nie można było w y t w o r z y ć w ramach w ł a s n e g o gospodar­ stwa. Praca w gospodarstwie wykonywana była w obrębie rodziny. Punktem wyjścia do powstania rodziny jako jednostki społeczno-gospodarczej było zawarcie małżeństwa. Poznanie się następowało zwykle w tradycyjnych miej­ scach spotkań mieszkańców wsi, tzn. n a zabawach, weselach, targach, w kościele, u rodziny lub młodzi znali s i ę od dziecka. P o n i e w a ż w tych miejscach spotykali się ludzie z najbliższych okolic, dlatego też małżonkowie pochodzą najczęściej z tej samej wsi, parafii lub gminy. Gdy o małżeństwie decydowało uczucie, zasadniczym kryterium branym pod uwagę były cechy charakteru przyszłego współmałżonka. W ó w c z a s decyzje podej­ mowali sami młodzi, często nawet wbrew woli rodziców. Rzecz charakterystyczna — w tym przypadku nie w y s t ę p o w a l i pośrednicy. Innymi motywami zawarcia związku był majątek kandydata (decyzję o małżeństwie podejmowali rodzice, a dziewczyna była zmuszona podporządkować się ich woli) lub chęć zabezpieczenia gospodarstwa i opieki dzieciom (wdowy). Znamiennym dla tego rodzaju sytuacji b y ł fakt w y s t ę ­ powania pośredników, którymi zawsze był ktoś z rodziny. Różnica wieku między małżonkami była m a ł o w a ż n y m czynnikiem. Kobiety wstępowały w związki mał­ żeńskie w wieku 17-30 lat (w 65% poniżej 21 lat), a mężczyźni 20-44. Wyprawianie uczty weselnej, z reguły w domu panny młodej, było powszechnie przyjętym, a jednocześnie niezbędnym elementem dopełniania się obrzędu zaślubin. Zwykle fundusze pochodziły od rodziców obojga młodych, ale zdarzały się wypadki całkowitego finansowania wesela przez przyszłego męża — wówczas, gdy był on bądź wdowcem, bądź też starym kawalerem i występowała dość znaczna różnica wieku. Wyposażenie młodych małżeństw było zasadą powszechnie przyjętą. Najczę­ ściej otrzymywali oni inwentarz, ziemię, w y p r a w ę , rzadziej pieniądze. Młodzi zaraz po ślubie dążyli do usamodzielnienia się, ponieważ dopiero posia­ danie rodziny, dzieci oraz gospodarstwa nadawało status pełnoprawnego członka spo­ łeczności wiejskiej. Na podstawie uzyskanych informacji można wnioskować, że w zdecydowanej większości częściowe usamodzielnienie się nastąpiło zaraz po ślubie (do roku). Polegało ono na samodzielnej uprawie i hodowli. Problem posiadania w ł a s n e g o domu był dużo bardziej złożony. Młodzi albo z a ­ kładali oddzielne ognisko domowe (gdy kupowali ziemię wraz z budynkami), albo mieszkali przez okres 1-3 lat u rodziców, wznosząc w tym czasie nowy dom. Niektó­ rzy pozostawali na stałe w domu rodziców, zwłaszcza jeśli mieli objąć po nich go­ spodarstwo. We wszystkich jednak przypadkach młodzi prowadzili oddzielne gospo­ darstwo domowe. Kierunek inwestycji w nowo zakładanych rodzinach był w zasa­ dzie podobny: tzn. budowa lub naprawa b u d y n k ó w gospodarczych i mieszkalnych, dokup ziemi, zakup sprzętów gospodarczych i rządzie] kupno zwierząt. Rodzina jako jednostka gospodarczo-społeczna spełniała jeszcze inne funkcje: prokreatywną, zabezpieczeniową i wychowowczą. Celem małżeństwa, co podkreśla każdy informator, było posiadanie dzieci. Stanowiły one rękojmię trwałości związku. R ó w n i e w a ż n e w y d a j ą się względy natury praktycznej, przy ówczesnym bowiem poziomie technicznym prac rolnych warunkiem niezbędnym do prawidłowego pro­ sperowania gospodarstwa była „duża ilość rąk do pracy''. Poieważ rodzina wielodzietna była w stanie sama obrobić małe lub średnie gospodarstwa, a te dominowały, dlatego też stosunkowo rzadko korzystano z pracy najemnej. Wśród rodzin mniej licznych lub posiadających m a ł e dzieci występowała powszechnie zasada wzajemnej pomocy. �KRONIKA 251 Jedynie w dużych gospodarstwach najmowano ludzi z rodzin najbiedniejszych luto wielodzietnych, płacąc zwykle w naturze, rzadziej w pieniądzu. Posiadanie dzieci łączyło się z funkcją zabezpieczeniową rodziny. Rodzice nie­ zdolni już do pracy pozostawali na dożywociu u dziecka, zwykle tego, które obej­ m o w a ł o gospodarkę. Wzmiankowano także o wzajemnej pomocy w rodzinie w wy­ padkach losowych — choroba, śmierć, nieurodzaj. Polegała ona zwykle na opiece lub pomocy w naturze. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na ukształtowanie się mo­ delu rodziny wielodzietnej. Przeciętna ilość dzieci w rodzinie w a h a ł a się w grani­ cach 4-6, a nierzadko dochodziła do 10-12. Obowiązek opieki oraz wychowania dzieci spoczywał przede wszystkim na matce. Ojciec b y ł niepodważalnym autorytetem — decydował o sprawach gospodarstwa, jego obowiązkiem było zabezpieczenie rodzinie bytu. Stosunek do kształcenia dzieci był z reguły pozytywny, lecz jednocześnie ogra­ niczony możliwościami finansowymi rodziny. Nauka w zasadzie ograniczała s i ę do 4-klasowej szkoły podstawowej. Dzieci od najmłodszych lat były wdrażane do wszel­ kich prac związanych z gospodarstwem — w polu, w zagrodzie i domu. Początkowo były to prace lżejsze, jak pasanie krów, pilnowanie domostwa, opieka nad m ł o d s z y m rodzeństwem, jednak już w wieku 12-13 lat chłopiec był zdolny do wykonywania ciężkich, typowo męskich prac. W rodzinie wiejskiej istniał dość ścisły podział pracy. Do obowiązków kobiety Obok troski o dzieci, należało utrzymanie domu, doglądanie dobytku, uprawa warzyw i inne. Męskie prace to ciężkie roboty polowe (orka, siew), prace naprawcze w gospodarstwie. Zajęcia wymagające dużej liczby rąk (sianokosy, żniwa, zwózka, wykopki itp.) wykonywano wspólnie. Ziemia była w ł a ś c i w i e jedynym źródłem utrzymania. Zajęcia poza rolnicze w y s t ę p o w a ł y sporadycznie. Miały one charakter prac sezonowych, dorywczych. Okres wojny i okupacji spowodował znaczne zniszczenia w Obu wsiach, a jed­ nocześnie przyczynił się do zahamowania rozwoju rolnictwa. Tuż po wyzwoleniu rozpoczyna się proces odbudowy i rozbudowy wsi. Ilość gospodarstw w obu wsiach zwiększała się osiągając w połowie lat 50-tych maksymalnie liczbę 30 w Nowej Hucie i 43 w Walerianach. Wzrosła również liczba mieszkańców. Było to wynikiem zarówno rozwoju demograficznego, jak i możliwości nabycia ziemi po niskich cenach — co spowodowało n a p ł y w ludności z innych gmin, a nawet w o j e w ó d z t w . Jednak już od początku lat 60-tych rozwój obu wsi nie b y ł równomierny. W a ­ leriany w wyniku zbudowania szosy łączącej Żyrardów ze Skierniewicami uzyskały bardzo dogodne połączenie komunikacyjne z ważnymi, pobliskimi ośrodkami prze­ m y s ł o w y m i i administracyjnymi okręgu. Pociągnęło to za sobą dalsze zmiany: w 1962 r. w i e ś zelekryfikowano; założona spółdzielnia ogrodnicza wprowadziła kontraktację ogórków i kapusty — co częściowo zmieniło we wsi strukturę upraw. Przy ogólnej powierzchni ziemi ornej 168,2 ha dalej przeważa żyto — 59,6 ha, owies — 25,3 ha, ziemniaki 41,8 ha oraz łubin i seradela. Jednak coraz więcej gruntu przezna­ czają mieszkańcy pod uprawę warzyw kontraktowanych. Faktem decydującym o obec­ nym charakterze wsi była możliwość zatrudnienia jej mieszkańców w miejskich ośrodkach przemysłowych. Dlatego mieszkańcy Walerian to w większości rodziny chłopo-robotnicze. W uzasadnieniu decyzji podjęcia pracy w mieście informatorzy najczęściej wymieniają takie czynniki, jak: przymus ekonomiczny, zabezpieczenie fi­ nansowe na starość w postaci emerytury lub renty. Znamienny wydaje się fakt, że pracujący poza rolnictwem nie zamierzają na stale przenosić się do miasta. Po­ dobny jest stosunek ludzi młodych, którzy obecnie uczą się w szkołach zawodowych lub technikach i w niedalekiej przyszłości podejmą pracę w przemyśle. Zdecydowani są oni mieszkać na stałe na wsi. Nie wszyscy jednak utożsamiają to z pracą na roli. Większość wyraża chęć sprzedania w przyszłości gospodarki po rodzicach, przy za­ chowaniu jedynie domu i małej działki na warzywa. Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w drugiej wsi — Nowej Hucie. Od- �252 KRONIKA dalona od Walerian o 6 km w kierunku Skierniewic i o 3 km od szosy, otoczona dookoła lasami, do tej pory nie nawiązała żywszych kontaktów gospodarczych i kul­ turalnych z ośrodkami miejskimi. Jeszcze w 1971 r. nie było we wsi światła. Stale zmniejsza s i ę liczba mieszkańców (obecnie 85). Na 30 gospodarstw 7 jest całkowicie opuszczonych. Pozostałe gospodarstwa nastawione są na tradycyjną gospo­ darkę rolno-hodowlaną bez wyraźnej specjalizacji. Stały jest odpływ ludzi młodych do ośrodków miejskich. Obecnie na 23 rodziny zamieszkujące N o w ą Hutę aż w 9 wy­ padkach to staruszkowie nie mogący podołać pracy na roli. Gospodarstwa te nie mają następców. Dzieci, zdobywszy wykształcenie zawodowe, przeniosły się do miasta i tam pracują, pomagając niekiedy finansowo rodzicom. Tych, którzy we wsi zostali, warunki zmuszają do szukania dodatkowej pracy poza rolnictwem. Możliwości takie stwarza P a ń s t w o w y Zakład Poprawczy znajdujący się w sąsiedniej wsi — Studzieńcu. Mężczyźni pracują tam najczęściej jako wartownicy, a kobiety w kuchni. K i l k u mężczyzn ze wsi pracuje także w Puszczy Mariańskiej na kolei. Większość informa­ torów zgodnie podkreśla, że bez dodatkowych źródeł zarobków nie utrzymaliby ro­ dziny. Wraz ze zmianą podstaw ekonomicznych stopniowo przekształca się model ro­ dziny. Rozpatrując okoliczności kojarzenia małżeństw nie zauważamy zasadniczych zmian w porównaniu z okresem przedwojennym. Kryterium terytorialne w dalszym ciągu dość istotnie ogranicza możliwości doboru współmałżonków — młodzi najczęś­ ciej pochodzą z tej samej wsi, razem chodzą do szkoły, często spotykając się. W po­ koleniu najmłodszym (ur. po 1950 r.) sytuacja niekiedy przedstawia się inaczej — miejscem poznania jest zakład pracy. Zdarza się, że małżonkowie pochodzą z dość odległych okolic, a także z różnych środowisk społecznych. Uczucie stanowi główny motyw zawarcia związku. Średnia wieku młodych zawierających małżeństwo wynosi 21-23 lata dla kobiet i 23-26 dla mężczyzn. Natomiast ciekawe zjawisko można zaobserwować w obu wsiach w ostatnich latach (1968-1975) — w związki małżeńskie wstępują ludzie coraz młodsi. Rodzice narzeczonych nie mają w ł a ś c i w i e żadnego w p ł y w u n a podjęcie decyzji o małżeństwie. Istotną różnicę między okresem przedi powojennym można zauważyć w wyposażeniu młodego małżeństwa. O ile dawniej podstawę stanowiła ziemia, inwentarz i wyprawa, obecnie młodzi częściej otrzymują od rodziców pieniądze na zagospodarowanie się. Po wojnie obserwujemy stały i sy­ stematyczny spadek liczby dzieci w rodzinie. W latach 40-tych kształtowała się ona w granicach 3-5. Podobny model rodziny utrzymuje się do połowy lat 60-tych. Od tego okresu obserwujemy dalszy spadek urodzeń. Małżeństwa najmłodsze posiadają maksymalnie dwoje' dzieci i taką liczbę u w a ż a j ą za najkorzystniejszą. W dalszym ciągu podkreśla się, że posiadanie dzieci jest obowiązkiem, a jednocześnie przywi­ lejem rodziny. Natomiast tylko w sporadycznych wypadkach i, rzecz charaktery­ styczna, wśród rodzin najliczniejszych, podkreśla się czynnik ekonomiczny; zdecy­ dowana większość informatorów ogranicza liczbę dzieci warunkami ekonomicznymi rodziny. Liczba dzieci powinna być uzależniona nie tylko od możliwości zabezpie­ czenia najbardziej podstawowych potrzeb (wyżywienia i odzieży), ale jednocześnie od możliwości ich wykształcenia, dania zawodu, zapewnienia przyszłości. Dzieci, podobnie jak dawniej, wdrażane s ą do wszelkich prac w gospodarstwie domowym, natomiast dużo mniej czasu poświęcają na pracę w polu i zagrodzie. W wychowaniu dzieci istotną rolę odgrywa szkoła — umożliwia bowiem młodym zdobycie zawodu, co zapewnia im pracę lżejszą, a jednocześnie bardziej opłacalną pod w z g l ę d e m finansowym. Charakterystyczny wydaje się fakt, że urodzeni po 1950 r. posiadają wykształcenie ponadpodstawowe. Są to zwykle szkoły zawodowe. W kilku wypadkach młodzi z tych wsi są po wyższych studiach — odeszli jednak do miast. Zdobycie wykształcenia jest jednocześnie najczęściej podawanym moty­ wem ucieczki ze wsi, zwłaszcza w Nowej Hucie. Wyraźnej zmianie uległa również rola ojca i matki w rodzinie w związku z pod- �KRONIKA 253 jęciem pracy zarobkowej. Jeżeli tylko dzieci pracują poza rolnictwem, to ojciec na­ dal odgrywa rolę głowy rodziny. Jeśli m ą ż pracuje poza rolnictwem, w ó w c z a s w i ę k ­ szość funkcji związanych z pracą w gospodarstwie przejmuje żona; ona podejmuje w a ż n e decyzje (struktura upraw, kupno nawozów, kontraktacje, sprzedaż produktów rolnych itp.). Pomoc męża i dzieci ogranicza się do wykonywania najcięższych prac polowych. Kobieta pracuje zawodowo zazwyczaj tylko wtedy, gdy posiada w domu matkę lub teściową, która jest w stanie zająć się domem i dziećmi, ewentualnie wówczas, gdy dzieci są już dorosłe. W Nowej Hucie dominują ludzie starzy, gdyż dzieci założywszy w ł a s n e rodziny odeszły do miasta lub innej wsi. Natomiast w Walerianach zdecydowanie przeważają rodziny 2-pokoleniowe, stanowiące V3,8°/o wszystkich rodzin. Danuta Kalinowska, Anna Kulesza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a09c4d3d64fa578d47292b7d6d175f9.pdf 4952e7ad77675fd41de667f113e3a1ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:807 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1976 �R E D A K T O R : WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O : J O Z E F BURSZTA, MARIA B I E R N A C K A , MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T B Z E B A - P O J N A B O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres. R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Printed in Ksycki Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1976. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 16,70, ark. druk. 14, ark. form. Aj 19. Papier powiek, kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 3 I 1976. Podpisano do druku 3 I 1976. Druk ukończono w czerwcu 1976 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 'nr 105/76 L-15 — Cena zł 55.— �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a — W p ł y w wartości n a p r o c e s b a d a w c z y w naukach spo­ łecznych 11 Streszczenie Zbigniew T. w W i e r z b i c k i monografiach Zofia Sławoj j . angielskim — 34 Metodologiczne rozważania o ponownych w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h Sokolewicz — S z y n k i e w i c z Tradycyjny — Grupy 35 wzór k u l t u r o w y pasterzy mongolskich k r e w n i a c z e u Mongołów. S t u d i u m 67 orga­ n i z a c j i w społeczeństwie p o s t r o d o w y m Streszczenie w 85 j . rosyjskimi Janina S z a t k o w s k a 144 — Ruchliwość społeczna k a s t w I n d i a c h . . . . 147 STUDIA I MATERIAŁY Janusz Bohdanowicz podcieniowej" Janusz Alicja Bohdanowicz Czekalińska, Małgorzata — P r z y c z y n e k do rozważań n a d genezą na Warmii „chałupy i Żuławach — Plecione 171 beczki n a ziarno Longina J a k u b o w s k a P r e w e n c k a — Motywy . . . . Małgorzata zawierania . . 181 J a s i с z e k, małżeństw wartościowania. A n a l i z a materiałów ze w s i W ó l k a Z a m k o w a , . a system w o j . biało­ stockie 201 KRONIKA Tematyka i problemy międzynarodowej d ó w słowiańskich" — Maria s e s j i poświęconej S e s j a Stałej Międzynarodowej 29 V I — 5 V I I 1975 — Edward naro­ 215 T u r y s t y k a c z y n n i k i e m a k t y w i z a c j i r e g i o n u — Małgorzata XVIII „Etnografii Gładyszowa Konferencji Tryjarski Orlewicz Ałtaistycznej, . . . . 220 Bloomington 222 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Влияние ценности на исследовательский процесс в обществен­ ных науках 11 Резюме на английском языке 34 Збигнев Т. Вежбицки — Методологические рассуждения о вторичных монографиях локальных сельских обществ 35 Зофия С о к о л е в и ч — Традиционный культурный образец монгольских пастухов Славой Шинкевич . . ции в после-родовом обществе 85 Резюме на русском языке Янина Шатковска 67 — Родственные группы в Монголии. Исследование организа­ 144 — Общественная подвижность каст в Индии 147 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Януш Б о г д а н о в и ч — К вопросу о генезисе „избы сгалереей" на Вармии и Жулавах Януш Б о г д а н о в и ч — Плетеные бочки для зерна 171 . Алиция Чекалиньска, Лонгина Якубовска, Малгожата Ясичек, 181 Гражина П р е - венцка — Мотивы вступления в брак и система ценностей. Анализ материалов из деревни Вулька Замкова, белостоское воеводство 201 ХРОНИКА Тематика и проблемы международной сессии по „Этнографии славянских народов" — 215 Мария Гладыш Туризм как фактор активизации района — Малгожата Орлевич 220 X V I I I сессия постоянной международной алтаистической конференции, Блумингтон 29 V I - 5 V I I 1975 - Эвард Триярски 222 �CONTENTS PAPERS Gerhard K l o s k a — T h e I n f l u e n c e of V a l u e s on the R e s e a r c h P r o c e s s i n the S o c i a l S c i e n c e s 11 Summary 34 Z b i g n i e w Т. peated Zofia in English W i e r z b i c k i Monographs Sokolewicz golian Sławoj — Methodological of — the R u r a l L o c a l C o n s i d e r a t i o n s about the R e ­ Communities The Traditional Pattern 35 of the C u l t u r e of Mon­ Shepherds 67 S z y n k i e w i c z — K i n Groups among the Mongols. A Study of Organisation in a P o s t - T r i b a l Society Summary Janina 85 in Russian S z a t k o w s k a 144 — Social Mobility STUDIES AND Janusz Bohdanowicz the " A r c a d e Janusz Alicja Czekalińska, Grażyna P r e w e n c k a — . . 147 MATERIALS and Żuławy 171 P l a i t e d C a s k s for G r a i n Longina — Jakubowska, Motives E v a l u a t i o n . A n A n a l y s i s of M a t e r i a l s Białystok . — A C o n t r i b u t i o n to t h e S t u d i e s on t h e O r i g i n of H u t " on W a r m i a Bohdanowicz of the C a s t e s i n I n d i a of Marriage from 181 Małgorzata and the V i l l a g e J a s i с z e к, the System Wólka of Zamkowa, District 201 CHRONICLE Topics and Problems Slavonic Nations" of the I n t e r n a t i o n a l S e s s i o n — Maria on " E t h n o g r a p h y of t h e Gładyszowa 215 T o u r i s m as a F a c t o r of A e t i v i s a t i o n of a R e g i o n — Małgorzata Orlewxcz The for 18th S e s s i o n of the P e r m a n e n t Bloomington, J u n e 29 — International Conference J u l y 5, 1975 — Edward Tryjarski . . 220 the A l t a i , . . . . 222 �JIŘI HORÁK W w dniu wieku Wieloletni kierownik Po I I wojnie nych 14 s i e r p n i a 1975 r o k u 91 l a t . Członek umarł w Martinie prof, ambasador C S R w naukowych. d r Jiří e m . prof. U n i w e r s y t e t u K a r o l a w Instytutu Folklorystyki i Etnografii światowej placówek ČSAV, Odznaczony CSAV Z S R R . Członek w i e l u najwyższymi w Horák Pradze. Pradze. zagranicz­ odznaczeniami krajo­ w y m i i zagranicznymi. Z nauką polską łączyły G o w i e l o l e t n i e i m o c n e więzy, zwłaszcza ze s t a r ­ szą generacją. polskiej. Odszedł od n a s w i e l k i u c z o n y i szczery przyjaciel etnografii � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb36743ed1edc71e88bcb2fce40aad15.pdf bfec8008a238bc584b3ef30056ecd07f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:876 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:806 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.255-289 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 Ryszard Tomicki W KRĘGU MITÓW PERUWIAŃSKICH 1 „Jestem w Limie, bardzo wielkim mieście, g ł ó w n y m mieście dzikich señores ... To główne miasto señores my po troszeczku wywracamy, sercem naszym userdeczniamy, weselem weselimy, bo' radość człowieka o cierpiącym sercu ma w sobie wiele z nieba. Pieśniami przodków, które zapamiętaliśmy, i naszymi nowymi pieśnia­ mi to miasto z czasu zbrodni, z jego nieskończonych win uwolniony łzami, miłością i współczuciem, ogniem. Czymkolwiek! Aby już nie było' wrogiem. Tysiące tysięcy jesteśmy, zebrani, w i e ś przy wsi zebrani. Ściskamy mocno to miasto nienawidzące l u ­ dzi, miasto, które nami gardzi jak g ó w n e m końskim. Uwolnimy je! Ludzkim mias­ tem będzie, śpiewającym wielkość Tawantinsuyu, bardzo radosnym, dobrze pracu­ jącym, nie nienawidzącym, czystym jak śnieg Pański, który nie śmierdzi grzechem. Tak, tak na pewno będzie, Wężu, dzięki tobie, dzięki wodospadowi czystości, który płynie z imienia twego, wodospadowi, który bez odpoczynku migocze, wodospadowi, który drogę oświetla, który ludzki umysł wiecznie oświetla". José María Arguedas 1 Paradoksalność sytuacji, w jakiej znajdują się Indianie w Peru, jest w y r a ź n i e j ­ sza niż w innych krajach Ameryki Łacińskiej. Wystarczy przypomnieć, że stanowiąc od w i e k ó w co najmniej połowę ludności tego kraju jednocześnie nieprzerwanie znaj­ dują się na marginesie życia społeczeństwa peruwiańskiego. Pomijając nawet układ stosunków społeczno-ekonomicznych, w którym ludność indiańska od konkwisty była w y z y s k i w a n ą większością, marginalność ta wyrażała się także w ich „nieobecności" kulturalnej. Nawet dla badaczy — amerykanistów kultura współczesnych Indian niknęła zwykle w blasku zmitologizowanej przeszłości — inkaskiego imperium T a ­ wantinsuyu. Dopiero stosunkowo niedawno, w latach 60-tych, pojawiać się zaczęły oznaki wzrostu zainteresowania kulturą współczesnych Indian peruwiańskich w pos­ taci szeregu publikacji w czasopismach i w y d a ń książkowych. Rząd sprawujący od 11968 r. w ł a d z ę w Peru, dzięki realizacji szeregu postępowych reform, wśród których znalazła się m. in. reforma rolna i dwujęzyczne quechuansko-hiszpańskie szkolnictwo, walnie przyczynił się do uaktualnienia tzw. problemu indiańskiego. Z drugiej zaś strony nowa polityka w e w n ę t r z n a rozbudza w społecz­ nościach indiańskich nadzieje na przyszłość. Jednak trwający od kilku w i e k ó w kon­ flikt autochtonów z „kolonistami", zapoczątkowany w momencie przybycia F . Pizarra i od czasu do czasu przybierający otwarty, zbrojny charakter me został i nie może 1 J . M. A r g u e d a s , Wspaniałemu Wężowi, władcy, ojcu naszemu hymn — pieśń, tłum. z quechua J . Szemiński, „Literatura" nr 41/87, 11. X . 1973. Poemat po­ święcony Tupac Amaru I I , przywódcy indiańskiego powstania w Peru, w latach 1780-1781. �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E zostać automatycznie zlikwidowany. Wieki istnienia na marginesie w warunkach ucisku gospodarczego, zależności i dyskryminacji pozostawiły w świadomości mas indiańskich trwały ślad. A i dziś jeszcze ich sytuacja społeczno-polityczna wielo­ krotnie dostarcza argumentów za słusznością wypracowanej wizji świata, która b ę ­ dzie przedmiotem naszej szczególnej uwagi w tym szkicu. Każde pytanie o stan świadomości jakiejś grupy społecznej jest zwykle bardzo skomplikowane, a wszelka odpowiedź — szczególnie, gdy badacz starający się jej udzielić jest jedną ze stron konfliktu determinującego w znacznym stopniu tę świa­ domość — okazać się może co najmniej jednostronna. Zdanie to, będące być może truizmem, staje się bardzo ważne, gdy sięgamy do prac niektórych badaczy peru­ wiańskich, stawiających sobie za cel analizę tej części kultury indiańskiej, która stanowi bezpośrednie lub nawet pośrednie odzwierciedlenie i remedium na aktualną sytuację. Tak też jest z książką, która stała się g ł ó w n y m powodem poniższych uwag. Jej autorem jest peruwiański antropolog kulturowy Alejandro Ortiz Rescaniere, kilku­ letni słuchacz w y k ł a d ó w Claude Lévi-Straussa, usiłujący stosować w badaniach me­ todę strukturalistyczną. Tytuł książki brzmi Od Adanevy do Inkarri. Indiańska wizja Peru . Autor stawia przed sobą dwa zasadnicze cele: wykazanie logicznej (struktu­ ralnej) spójności mitologii indiańskiej, a tym samym odkrycie podstawowych kate­ gorii, jakimi operuje nryśl współczesnych Indian peruwiańskich, oraz udokumento­ wanie ciągłości kultury andyjskiej w tym aspekcie od konkwisty do dziś. A. Ortiz Rescaniere analizuje przede wszystkim mity współczesne, zapisane w różnych regio­ nach Peru w latach 50-70-tych X X wieku. Zastosowana metoda badawcza, jak też cele publikacji upoważniają go jednak do sięgnięcia po teksty z innych okresów historycznych oraz do niebrania pod u w a g ę etnicznej proweniencji mitów. Wykorzy­ stuje w i ę c zarówno mity Indian Quechua, jak i Aymara, uwzględnia wreszcie teksty zanotowane w X V I wieku. Zanim przedstawimy wnioski w y n i k ł e z przeprowadzo­ nej przezeń analizy i spróbujemy podjąć z niektórymi z nich dyskusję, wydaje się celowe poświęcić nieco miejsca na zaprezentowanie samych w y t w o r ó w kulturowych, które były przedmiotem analizy. Mity te są bowiem prawie zupełnie nie znane czytelnikom polskim, a tym samym cała dyskusja wokół nich zawisłaby w przysło­ wiowej próżni. 2 Składająca się z kilku rozdziałów książka A. Ortiza Rescaniere posiada wyraźną oś konstrukcyjną, którą stanowią dwie grupy m i t ó w zasygnalizowane w tytule imio­ nami bóstw. Grupy te tworzą także ramy książki — rozdziały pierwszy (Adaneva: o kontynuacji i podziale czasu) oraz drugi (Opozycyjne światy światła i ciemności) poświęcone zostały mitom o charakterze kosmogonicznym, natomiast rozdział ostatni zatytułowany Inkarri zawiera analizę cyklu m i t ó w związanych z tytułową postacią. Te dwie grupy m i t ó w o m ó w i m y nieco szerzej. K i l k a zaprezentowanych przez Ortiza współczesnych mitów kosmogonicznych ma s w ó j odpowiednik w micie przekazanym przez Lópeza de Gomara, a pochodzącym — jak się przypuszcza — z północnego wybrzeża P e r u . Podług niego- na początku świata Con, syn Słońca i Księżyca (jest on płci żeńskiej) uformował ziemię i stwo­ rzył ludzi. Była to pierwsza epoka w dziejach świata, zakończona nadejściem P a chacamac, również syna Słońca i Księżyca. Wygnał on swego brata Cona, jego- ludzi zaś zamienił w „koty o wyrazie twarzy murzynów" (małpy). Pachacamac stworzył nowych ludzi ..i zaopatrzył ich we wszystko, co mają. W podzięce za tyle łask uznali ? 2 A. O r t i z R e s c a n i e r e , De Adaneva a Inkarri. Una vision indígena del Perú, L i m a 1973. L ó p e z d e G o m a r a , Historia general de las Indias, Cap. C X X I I ; autor przypuszcza, López de Gomara czerpał z zaginionej kroniki Rodrigo Lozano, miesz­ kańca Trujillo; O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 19. 3 �257 ABTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E go za boga — czytamy w relacji Lópeza de Gomara — i odtąd mieli go i czcili w Pachacamac, zanim go chrześcijanie stamtąd nie wyrzucili" . Ortiz zapisuje ten XVI-wieczny mit w następujący sposób: 4 CON PACHACAMAC • • t w ó r c a pierwszej l u d z k o ś c i (natura) •twórca drugie] l u d z k o ś c i (kultura) Porównajmy teraz mit o Adaneva zanotowany w 1963 r. w indiańskiej w s p ó l ­ nocie Vicos, znajdującej się w Callejón de Huaylas na północ od L i m y . Oto jego treść: „Teraz opowiem wam o rodzinie naszego Boga Mañuco. Mañuco jest synem Ojca Adaneva i Dziewicy Mercedes. Adaneva żył przed starożytnymi (los antiguos). On ich stworzył. Zakochawszy się w Dziewicy Adaneva szedł za nią przez piękne pola kukurydziane, które ona sama zasiała. Pewnego dnia porwał ją i poszli przez góry i doliny, kochając się i dokuczając sobie. Kiedy urodził się Mañuco, Adaneva porzucił ją. Nasza Matka, Święta Dziewica Mercedes, odziała dziecko Mañuco we w ł ó k n a quenwa. Pasterze troszczyli s i ę o nią, karmili niesłodzoną mazamorra i niesolonym mięsem. Ze swym synem na plecach Dziewica Mercedes szukała Adanevy. [...] Nigdy nie połączyła się ponownie Nasza Matka Dziewica ze swym m ę ż e m Adaneva. Ale gdy nasz Bóg Mañuco był już dorosły zdołał spotkać swego ojca Adaneve. Wtedy Mañuco, aby umożliwić nasze przebudzenie na tym świecie, rozpoczął niszczenie starożytnych. N i e ł a t w o było położyć kres tym ludziom, którzy nie uznawali ogrom­ nej dobroci Mañuco. Zesłał na nich ogniste gradobicie. Wielu umarło, spalili się z go­ rąca i ognia, inni ukryli się w jaskiniach. Wtedy, pełen mądrości, wziął dwie kości ze swych w ł a s n y c h ud i raził nimi i zniszczył starożytnych, którzy jeszcze zostali. 5 1 6 Taki był początek naszego życia w Vicos i w świecie" . Ortiz zapisuje ten mit podobnie jak pierwszy: ADANEVA •twórca pierwszej ludzkości (natura) °j<jiec MAÑUCO -•twórca drugiej l u d z k o ś c i (kultura) Taki schemat, opisujący dzieje świata w kategoriach konstrukcja — destruk­ cja — konstrukcja, jest w e d ł u g Ortiza Rescaniere tradycyjnym elementem kultury andyjskiej. Istotnie, podobieństwo obu m i t ó w (do różnicy w stosunkach pokrewień­ stwa między bohaterami powrócimy nieco dalej), mimo dzielących je Stuleci, jest duże. Nie należy jednak dać zwieść się tej analogii i przenosić automatycznie opisa­ nej struktury w czasy przedhiszpańskie. Ortiz nie czyni tego, ale stawiany przez 4 Tamże, s. 19-20 (wszystkie tłumaczenia m i t ó w z wersji hiszpańskiej, podawanej przez autora obok oryginału w języku quechua lub aymara). Tamże, s. 9-10. Nieco inną wersję tego mitu, pochodzącą także z Vicos, podaje Ortiz na s. 13-15, oraz J . M. A r g u e d a s , Mitos quechuas post-hispánicos, [w:] Ideologia mesiánica del mundo andino. Antologia de Juan M. Ossio A., Edición de Ignacio Prado Pastor, L i m a 1973, s. 382-383. 5 6 17 — Etnografia Polska, X X / 1 �258 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E niego cel: poszukiwanie ciągłości kulturowej, może prowadzić do takiego wniosku mniej zorientowanych w przedmiocie czytelników. Przyjmuje się, przede wszystkim na podstawie relacji Felipe Huamana Poma de Ayala, znajdującej potwierdzenie w innych kronikach , że w państwie I n k ó w obowiązywała wizja przeszłości pięcioepokowej. Wymieniane przez P o m ę epoki — Huari Viracocha runa, Huari runa, Purun runa, Auca pacha runa oraz Inca pacha runa — podlegają jednak określonym prawom strukturalnym. Ich analiza pozwala s t w i e r d z i ć , że są one pogrupowane w e d ł u g dwóch podziałów. Pierwszy dzieli 4 pierwsze epoki na dwie grupy: Huari Viracocha runa i Huari runa są epokami, które cechuje byt nadludzki, „prymitywność" w zakresie gospodarki i kultury materialnej oraz cnotliwość obyczajów (m. in. czczenie jednego boga ) ; dwie kolejne epoki Purun runa i Auca runa cechuje, najogólniej mówiąc, rozwinięta kultura (pojmowana g ł ó w ­ nie jako wysoki poziom różnych dziedzin gospodarki i dobrobyt materialny) a z dru­ giej strony upadek obyczajów. Opozycja między tymi dwiema grupami epok wyrażana jest również w kategoriach przestrzennych, gdyż dwie epoki najdawniejsze kojarzo­ ne z nizinami (w sensie topograficznym) zajmują pozycję niższą (Hurin), natomiast dwie następne kojarzone z górami pozycję wyższą (Hanan). Podział ten przecięty jest przez drugi, przebiegający w e w n ą t r z każdej grupy epok: epoka 2 ma się tak do 1, jak 4 do 3. N a d m i e ń m y jeszcze, że przedstawiona tu w dużym skrócie struktu­ ra przeszłości (czasu) jest homologiczna do struktury przestrzeni — czterech regionów Tawantinsuyu , przez co piąta epoka, okres panowania Inków, jednoczy niejako czas i przestrzeń, stanowiąc zwieńczenie przeszłości. Wtedy to nastąpił też ostateczny upadek moralno-religijny (Inkowie wprowadzili idolatrię), ale w zakresie organizacji społecznej, doskonałości instytucji, infrastruktury (drogi, poczta) oraz pod w z g l ę d e m władzy i jej majestatu Inkowie osiągnęli szczyt m o ż l i w o ś c i . Krótka charakterystyka wizji Pomy prowadzi do d w ó c h wniosków. Po pierw­ sze — istnieje spora różnica między nią i mitem kosmogonicznym zanotowanym w X V I w., mimo pewnych podobieństw natury strukturalnej. Jeśli przyjmiemy, że kronikarz przekazuje jakąś tradycję przedkolonialną (Poma ukończył swe dzieło w 1612/1613 r.) sądzić można, że mit o Con i Pachacamac stanowi uproszczenie wizji pięcioepokowej, które dokonało się już po końkwiście, albo też — co wydaje się bardziej prawdopodobne — jest składnikiem jakiejś tradycji lokalnej. W każdym razie faktem jest, iż on w ł a ś n i e znalazł kontynuację w mitach XX-wiecznych, podczas gdy owa precyzyjna strukturalnie wieloepokowa wizja dziejów uległa zapomnieniu (nie wykluczone, że na skutek eliminacji nośników tej tradycji). Po drugie — m y ś l ą przewodnią wizji przeszłości przekazywanej przez P o m ę de Ayala jest idea ewolucji kultury. Każda kolejna epoka stanowi pod w z g l ę d e m rozwoju kultury krok naprzód, nie tylko w sensie wzbogacania materialnego dorobku ludzkości, lecz także kompli­ kacji stosunków społecznych. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że drugi nurt rozwo­ jowy w jego koncepcji — upadek obyczajów i przejście od monoteizmu do idolatrii, 7 8 9 10 11 7 Np. w kronikach F r . Martina de Murúa i Fernando de Montesinosa. J . M. O s s i o A., Guarnan Poma: Nueva Crónica o Carta al Rey. Un intento de aproximación a las categorías del pensamiento del mundo andino, [w:] Ideología mesiánica s. 155-213; N. W a c h t e l , Pensamiento salvaje y aculturación: el espacio y el tiempo en Felipe Guarnan Poma de Ayala y el Inca Garcilaso de la Vega, [w:] t e n ż e , Sociedad e ideología. Ensayos de la historia y antropología andinas, L i m a 1973, s. 165-228. Jako potomkowie Noego (por. przypis 12) Indianie byli „chrześcijanami", czcili jednego boga, dopiero z czasem — m. in. na skutek odosobnienia, braku łączności ze Starym Światem — popadli w wielobóstwo. W y w ó d ten, podobnie jak cała kro­ nika Pomy de Ayala, miał określony cel polityczny, był jednym z uzasadnień prawa do autonomii politycznej Peru, por. O s s i o, op. cit.; W a с h t e 1, op. cit. W a c h t e l , op. cit., s. 173 n. Tamże. 8 9 1 0 11 �259 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE jest efektem akulturacji, chrześcijańskiego wykształcenia autora kroniki oraz histo­ riozoficznych spekulacji, bardzo popularnych wśród hiszpańskich dziejopisarzy, uzna­ jących Indian za potomków Noego' . Idea rozwoju kulturowego ludzkości występuje również w obu przytoczonych poprzednio za Ortizem mitach kosmogonicznych, przyjmując, jak u Pomy, postać przejścia od Natury do Kultury, tyle że w znacznie mniej rozbudowanej formie. Warto szczególnie silnie podkreślić ten fakt, gdyż dość często zdarza się, iż umyka on uwagi badaczy zaaferowanych cyklicznością wizji czasu w społecznościach pier­ wotnych. Jak widać, cykliczność czasu nie wyklucza idei rozwoju. Podobnie rzecz ma się w przedkolumbijskiej Mezoameryce . Powróćmy teraz do pracy Ortiza Rescaniere. Zarówno w dwu cytowanych, jak i innych mitach o charakterze kosmogonicznym ciąg diachronicznych w y d a r z e ń jeslt jasny, co więcej ich struktura aktualna jest w skali synchronicznej: istniejąca w cza­ sie opozycja między światem pierwszym i drugim wyraża się w synchronu opozycją natury i kultury (pierwsi ludzie lub „starożytni" istnieją nadal jako małpy; niektóre wersje mitu o Adaneva utrzymują, że resztki pierwszej ludzkości żyją w jaskiniach). Analiza innych m i t ó w dokonana przez Ortiza wskazuje, aż obie epoki kojarzone są z szeregiem cech, np. pierwsza z nocą i głodem, druga zaś z dniem (jasnością) oraz Obfitością pożywienia i t p . Progresywność ewolucji jest w tym wypadku oczywista. Mamy w i ę c do czynienia z grupą mitów kosmogonicznych o określonej strukturze, zarejestrowanej już w X V I wieku i występującej w mitach współczesnych Indian peruwiańskich. Nazwijmy tę grupę typem A, dla odróżnienia od cyklu m i t ó w o I n karri, które oznaczymy jako typ B. Mity związane z postacią I n k a r r i stanowią grupę zdecydowanie odmienną od pierwszej, zarówno pod w z g l ę d e m strukturalnym, jak i funkcjonalnym, choć pozor­ nie nawiązują do m i t ó w kosmogonicznych. Można n a z w a ć je mitami kompensacyjnoemancypacyjnymi. Zanim jednak zapoznamy się z nimi bliżej, przytoczmy mit o Su­ paya, zanotowany w 1971 r. w Puno, w społeczności A y m a r a , będący doskonałym przykładem zmian, jakim uległa archaiczna struktura mitu typu A. Kiedy powstał świat, spotkali się Dziewica Maria, jej mąż Jesucristo i syn obojga, Supaya. „Wówczas Jesucristo stworzył dawnych ludzi, którzy byli bardzo dobrzy i mądrzy. Pierwsi ludzie, Adam (Adam) i E w a (Eva) nie rozmawiali ze sobą, nie umieli mówić". Jesucristo sprawił, że nauczyli się mówić. Supaya domagał się posiadania swoich ludzi, wtedy ojciec dał mu węże, ropuchy i jaszczurki. „Supaya miał wielkie bogactwa, nadmierne bogactwa. Jego konie i muły kroczyły wspaniale podkute. Biedny Jesucristo umiał chodzić tylko z bosymi nogami". Dalej mit opisuje szereg wydarzeń, w których Supaya okazuje się uosobieniem zła, prześladującym ciągle swego ojca i działającym ze szkodą dla ludzi. Jesucristo ukazany jest w roli ls 13 14 18 16 1 2 Zabieg ten miał na celu włączenie Indian w historię świata, której wzorem była Biblia, i stanowił argument za ich ludzką naturą, por. np. opowieść o zalud­ nieniu Ameryki przez Of ira, wnuka Noego [w:] F . d e M o n t e s i n o s , Memorias antiquas historiales y políticas del Perú {1644), „Revista del Museo e Instituto A r ­ queológico de la Universidad Nacional del Cuzco", No 1,6-17: 1957. Np. mit o epokach kosmogonicznych w Historia de los Mexicanos por sus pinturas. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 35-59. Imię Inkarri (czasem Inkariy, Inkarey, Redinka) powstało z połączenia słów Inka i rey (król); analogicznie, występujący w micie z Huamanga Españarrí jest zbitką słów España (Hiszpania) i rey. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 24-26; w przypisie 1 na s. 21 autor podaje, że w niektórych relacjach z Vicos Supaya jest b ó s t w e m pierwszej ludzkości; fakt ten potwierdza naszą reinterpretację — we wspomnianych relacjach schemat jest bowiem taki jak w mitach o charakterze kosmogonicznym (pierwsza epoka wartościowana jest ujemnie). 1 3 1 4 1 5 1 6 �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE herosa kulturowego: tworzy ogień do gotowania pożywienia, rośliny uprawne (rol­ nictwo), odzyskuje dla ludzi część zwierząt Supaya, tworzy świnie (pasterstwo i ho­ dowla). „W końcu ojciec został zwyciężony. Inni utrzymują, że teraz czasem prze­ w a ż a Bóg innymi razy Supaya. J a nie wiem, jak było. Dlatego każdy człowiek ma Boga i Supaya. Jedni więcej Boga, inni więcej Supaya. Kiedy Supaya skończył prześladować swego ojca, kiedy go zwyciężył, wyszli wszyscy jego przyjaciele i za­ częli świętować skacząc, pijąc, wznosząc okrzyki radości. Teraz świat jest taki". Ortiz rozpatruje ten mit łącznie z dwoma omówionymi poprzednio, rozpisując go swoim zwyczajem w następujący schemat: JESUCRISTO .1. • twórca dobra ojciec - • t w ó r c a zra Jak zauważa Ortiz mit o Supaya różni się od pozostałych, mimo wspólnej struk­ tury oraz przekazywanej informacji o powstaniu obecnego świata, ujawnieniem kwestii moralnych. „Fakt, że Jesucristo był ojcem Supaya — pisze on — że dobre i złe działania powstają podczas ścigania oraz jako odpowiedź na działania drugiego, wskazuje bez wątpienia, iż obie wartości określają jedną całość — moralność — oraz, że nie można zrozumieć ani wyjaśnić jednej strony, jeśli nie zna się drugiej. Mówiąc inaczej, dobro znajdowało się u źródeł zła [...]. W tym wyjaśnieniu jest obecny pe­ wien motyw mitu, który uzyskuje w ten sposób wyraźny sens: jedna z postaci jest biedna, druga bogata. Daje się w ten sposób do zrozumienia, że bieda powstaje wskutek istnienia bogactwa i odwrotnie. Obie kategorie u w a ż a n e są za opozycyjne, ale niewytłumaczalne same w sobie. Mit zdaje się ukazywać, iż tak jak opozycyjne, kontradyktoryjne, a jednocześnie komplementarne są relacje między ojcem i synem, bogatym i biednym, takie również są moralne pojęcia dobra i zła. Mit o Supaya — pisze dalej Ortiz — nie jest pojedynczym wzorem, ani jedynie refleksją nad moralnością. Porównując dobro i zło w terminach innych kategorii — społecznych, ekonomicznych i kulturowych — dostrzega się całość, ludzki wszech­ świat, który jednoczy te poziomy i czyni je paralelnými oraz p o r ó w n y w a l n y m i " . Przytoczyliśmy ten obszerny fragment, gdyż widoczny w nim sposób interpreta­ cji jest charakterystyczny dla całej pracy Ortiza, bez w z g l ę d u na to, jakiego typu mity są rozpatrywane. Bez większej przesady można powiedzieć, ż e poszukiwanie jedności jest autora, mającą wyraźne, lecz pozanaukowe przyczyny. Wracając do mitu o Supaya należy zauważyć, że w przeciwieństwie do dwóch poprzednich m i t ó w nie rozgranicza się tu wyraźnie dwóch epok, ale mimo tego ś w i a t dzisiejszy przeciwstawiony jest zdecydowanie początkom ludzkości. Co prawda czło­ wiek oraz otaczający go świat jednoczą w sobie dobro i zło, jednak panuje nad nimi Supaya; dobry i biedny Jesucristo został zwyciężony. Określiliśmy ten mit jako typ przejściowy, ponieważ w przeciwieństwie od m i t ó w kosmogonicznych w pewien sposób Obojętnych na aktualną rzeczywistość pojawia się w nim wyraźna refleksja nad współczesnością. W bezpośrednim związku z tym pozostaje zakłócenie struktury w ł a ś c i w e j mitom typu A. Cechy dostrzegalne w micie o Supaya potęgują się w cyklu Inkarri. Tam też występuje to, co Ortiz antycypuje w komentarzu cytowanym wy­ żej — dobro i zło odniesione zostają do innych kategorii, ale efekt tego zabiegu jest zupełnie odmienny od tego, który chciałby widzieć peruwiański badacz. Bowiem mity 17 idee fix « Tamże, s. 31. �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 0 Inkarri, choć operują wieloma tradycyjnymi elementami mitologicznymi, powstały w odpowiedzi na zupełnie inne potrzeby społeczne i w związku z tym ich struktura jest inna niż m i t ó w kosmogonicznych (typ A). Pierwsze informacje o istnieniu mitu Inkarri pojawiły się w latach 50-tych bie­ żącego stulecia; początkowo zanotowano go w kuzkeńskich comunidades, później stwierdzono znajomość tego- mitu w innych regionach Peru . Występuje on w wielu różnych wersjach mających jednak pewne zasadnicze cechy w s p ó l n e . Ortiz anali­ zuje pięć odmian mitu różniących się między sobą szczegółami, ale zbudowanych w o k ó ł jednego schematu. Przytoczmy niektóre z nich, aby ich tekst przemówił sam do czytelnika. * Oto relacja zanotowana w Chacaray z ust pasterza nie znającego j ę ­ zyka hiszpańskiego (1970 г.). l s 19 „Jestem czystym Indianinem, prawowitym. C i z mej wsi także. Panowie nie są Peruwiańczykami, panowie są Hiszpanami albo mieszańcami. Panowie są rodziną Pizarra. J a jestem królowie, rodzina Inkarey. Inkarri jest synem Matki Księżyca 1 Ojca Słońca. Inkarri przywiązał Słońce, aby trwał czas. Przywiązał również byka. Wielki człowiek rządził wszystkim, sprawił, że kamienie wędrowały. Hiszpania go zawołała. Dlatego zbudował most ze złota ponad morzem, aby udać się do Hiszpanii. Zanim go skończył, Pizarro zabił go bronią, kulami. Inkarri miał tylko waraka. Uciął mu głowę i w y s ł a ł ją do Hiszpanii. Jego ciało zostało tu. Mówią, że w Hiszpanii jego g ł o w a jest żywa, broda mu rośnie, każdego miesiąca ją golą. Teraz nie ma Inkarri. Kiedy umarł, przybył Jesucristo władca Nieba. On nie ma nic wspólnego z Inkarri, który znajduje s i ę w ziemi. Cristo jest na uboczu, nie miesza się do nas. Ma świat w dłoni, jak pomarańczę. Gdy świat się odwróci, powróci Inkarri i będzie chodzić, jak w dawnych epo­ kach. Wtedy wszyscy ludzie, chrześcijanie i poganie (gentiles) spotkamy s i ę " . Drugi mit zanotował autor w Vicos w 1965 г.: „Ojciec Słońce miał go [Inkę — przyp. R T ] z pewnej głupiej kobiety. T a biedna kobiecina ogrzewała swe ciało popołudniami, kiedy Słońce oddalał s i ę do innego ludu. Pewnego wieczoru Słońce wykorzystał głupią i urodził się przyszły Inka, jak każdy człowiek. Zaraz Ojciec Słońce zapomniał o głupiej. Rósł obrabiając jak my pola, pasąc zwierzęta. Był tylko trochę bardziej silny, i to wszystko. Będąc już dużym, był Inka dobry i mądry. Wędrował po świecie. Stworzył wojs­ ko. Przez to Prezydent nienawidził go i rozkazał swym ludziom, aby go schwytali i zawiedli do wielkiego miasta Limy. Inka nie chciał być niewolnikiem swego- wroga Prezydenta. Sam Inka rozkazał, aby mu ucięli głowę. Kiedy głowa przybyła do L i ­ my, zmieniła s i ę w pieniądze. Jego ciało, jego ekskrementy przemieniły się w złoto i srebro. One są zakopane. W Vicos przechodził Inka pomagając nam, w i ę c tu także znajdują się ukryte. 20 Ile go opłakiwaliśmy. Wszystkie wsie, cierpieliśmy z powodu jego śmierci. Gdyby był ż y w y między nami, gdyby zwyciężył Prezydenta, bylibyśmy bogaci, byłyby większe ziemniaki, w i ę k s z e choclos. Nie bylibyśmy biedni, jak teraz" . Trzeci mit pochodzi z Huamanga i zapisany został w 1972 г.: „Inka, mówią, przybył z Cuzco. Ptaki pichinchurro pozdrawiały go umilając mu 21 1 8 Por. J . F l o r e s O c h o a, Inkariy y Qollariy en una comunidad del Alti­ plano, [w:] Ideología mesiánica..., s. 302. Por. omówienie w A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI-XX w.), Wrocław 1974, s. 144-146. Pierwszej analizy mitów o Inkarri w Polsce dokonał Z. M. K o w a l e w s k i w re­ feracie Indiańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, wygłoszonym na Sympozjum Kultury Indian w Krakowie 23 I V 1972 r. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cii., s. 132. Tamże, s. 133-134. 1 9 2 0 2 1 �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E drogę [...]. Wsie, ludzie, mieszając s w ą krew z ziemią nauczyliśmy się uprawiać ją, tak, jak to robimy do dziś. Jego żona t e ż szła za nim [...]. We wsiach, gdzie przeby­ wali ona gotowała, przędła, robiła chichę. [...] była żoną wielkiego Inki, t ą która najpierw nas uczyła. Ojcem Inki b y ł Słońce, miał go z pewnej kobiety ciemnej, zaniedbanej, w y g ł o d ­ niałej. Może, aby nie cierpiała, dał jej tego syna, który w kilka lat stał się bardzo silny, silniejszy i młodszy niż obecni ludzie, którzy mają bojaźń w swej piersi i chodzą zapomniani, jak chrząszcze z dróg. Jego żoną, mówią, była Colla, dlatego zwali ją Collarri. Przybyli z Cuzco. [...] Kiedy dotarł do Wataqa, sandały Inkarri zużyły s i ę ; wtedy wziął s i ę do reperowania i stąd w Wataqa ludzie są dobrymi szewcami. Inka zrobił swym lamom odpoczynek na pampie Quilcata, teraz ci z tej wsi posiadają dorodne lamy. Gdy Inkarri i Col­ larri mieli ochotę jeść, zmuszeni byli w Inkawasi w y m i e n i ć niektóre z rzeczy, jakie nieśli, na jedzenie. Od tego czasu mówią, że tam i we wszystkich stronach odbywają się targi. Ojciec Słońce miał drugiego syna zwanego Españarrí. „Dlaczego mój brat jest tak ogromnie potężny i może robić wszystko? Mnie muszą poważać, a nie jego, co ma stopy zakrwawione. Jestem piękniejszy i moje genitalia są większe". Mówią, że tak powiedział z nienawiścią i góry zatrzęsły się. Españarrí poszedł szukać go i zostawił mu list. Kiedy przyszedł Inkarri, znalazł orędzie, zirytowany krzyknął: „Jaki ptak, jakie zwierzę poplamiło swymi łapami ten papier tak biały?" Ale Inkarri wiedział o swoim bracie, dlatego zostawił mu kilka ąuipu, które mówią, iż były z wełny. „Jakiegoż to nędznego człowieka s ą te szmaty, te farfocle". Ale Księżyc i Słońce połączyli się, byk i Amaru. Ś w i a t szedł naprzód. Ziemia zadrżała i ukrył g ł o w ę Inkarri jego brat. Od tego czasu powstali podcinacze gardeł. K r e w Inkarri jest ż y w a w głębi naszej Matki Ziemi. Twierdzi się, ż e przyjdzie dzień, w którym jego głowa, jego krew, jego ciało powinny się połączyć. Tego dnia będzie ś w i t o zmierzchu, gady będą fruwać. Wyschnie jezioro Parinacochas, w ó w ­ czas piękny i wielki lud, którego nasz Inkarri nie mógł wykończyć, będzie znów widoczny" . Jak widać, niewiele wspólnego mają przedstawione mity z mitami kosmogcy­ nicznymi. Podobieństwa między nimi s ą czysto zewnętrzne. Przede wszystkim znik­ nęła idea ewolucji ludzkości i kultury. Naszym zdaniem jest to jeden z w a ż n i e j ­ szych wskaźników odmienności mitów typu B, którego jednak autor pracy zdaje s i ę nie zauważać. Ortiz podkreśla podobieństwa — podział czasu na dwie nieprzejednane (irreconciliables) epoki, mające swych bogów, następowanie epok po sobie i dążenie świata przeszłego do zamanifestowania się w teraźniejszości, itp. Dla wskazania, ż e obie epoki tworzą część jednego systemu uwypukla w i ę z y pokrewieństwa łączące w niektórych mitach Inkę i jego przeciwnika. Mimo stosowania metody strukturalistycznej Ortiz nie zwraca w ogóle uwagi na fakt, że w mitach typu A dwie epoki łączy relacja koniunkcji, natomiast w mitach typu В — relacja dysjunkcji . Epoka zapoczątkowana śmiercią Inkarri jest odwrotnością poprzedniej pod każdym w z g l ę ­ dem; myśl, iż wraz z przybyciem Hiszpanów w miejsce dawnego porządku nastąpił swego rodzaju chaos, przewija się także przez wspominaną już kronikę Huamana Poma de Ayala. Wielokrotnie pisze on: „el mundo está al revés (świat jest na od­ wrót). Świadomość tego przetrwała do dziś. 1 2 2 23 22 Tamże, s. 137-139. Relacja dysjunkcji między ś w i a t e m „białych" i Indian w y s t ę p u j e także w fol­ klorze peruwiańskim w przeciwieństwie do folkloru Indian meksykańskich i gwa­ temalskich, N. W a c h t e l , La vision de los vencidos: La conquista española en si folklore indígena, [w:] Ideología mesiánica..., s. 37-81. 2 3 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 263 Mity o Inkarri operują wieloma, elementami mitologicznymi, wieloma symbo­ lami, które w mitach o charakterze kosmogonicznym występują w określonych układach skorelowanych z następującymi po sobie epokami. W mitach typu В do­ konuje s i ę inwersja tych układów. Nadzwyczaj jaskrawym tego przykładem jest re­ lacja prezentowana przez Ortiza pod tytułem „Dlaczego dzieci nie chcą iść do szkoły". T a opowieść Indianina Quechua, z którym zaprzyjaźnił s i ę autor w Limie, zawiera wiele w ą t k ó w mitologicznych. Szereg opozycji, wokół których zostały one uporząd­ kowane, nie wymaga komentarza: Jezus i jego ś w i a t (obecny) związani są z: nocą głodem przerwaniem kontaktu z ziemią pismem kłamstwem antykulturą (nieporządkiem). I n k a i jego ś w i a t związani są z: dniem obfitością pożywienia łącznością z ziemią słowem prawdą kulturą (porządkiem) 24 Mit o szkole , jak w skrócie nazywa relację Ortiz, zawiera mit o Inkarri wzbogacony jednak o epizod, który stał się powodem tej nazwy. Zgodnie ze zna­ nymi nam już regułami Inka jest herosem kulturowym, który nauczył ludzi mówić, uprawiać ziemię i hodować bydło. Ma brata Jesucristo usiłującego go zniszczyć. Jesucristo osiąga w końcu s w ó j cel, korzystając z pomocy pum nie pozwala prze­ śladowanemu Ince zejść z gór w doliny i pożywić się. Inka umiera z głodu. „Gdy Inka nie mógł już nic zrobić, Jesus uderzył Matkę Ziemię, przeciął jej szyję. N a stępnie wziął się do budowania kościołów; tam znajduje się, on chroni i kocha nas. Ñaupa Machu ucieszył się, gdy się dowiedział, że Inka umarł. Ñaupa Machu musiał żyć w ukryciu w czasie, kiedy Inka przemierzał świat. Ñaupa Machu miesz­ kał w pewnej górze, która n a z y w a ł a s i ę Szkoła. Cieszył się, że bili Mama Pachę. Do niej [góry zwanej Szkoła — przyp. R T ] przyszli dwaj synowie Inki. Szukali swego ojca i swej matki. Ñaupa rzekł do nich: »•Wejdźcie, wejdźcie, ujawnię wam, gdzie jest Inka i gdzie jest Mama Paćha«. Zadowolone dzieci mówią, że przyszły do Szkoły. Ñaupa Machu chciał je zjeść. »Mama Pacha już nie chce Inki. Inka przy­ jaźni się z Jesucristo i żyją teraz razem, jak dwaj braciszkowie. Patrzcie na pismo, tu jest powiedziane-". Dzieci bały s i ę bardzo i uciekły. Odtąd wszystkie dzieci mają obowiązek iść do szkół. I jak d w ó m synom Mama Pachy, prawie wszystkim dzie­ ciom ń i e podoba s i ę szkoła, uciekają" . r 25 Opowieść o szkole wyraża w metaforyczny, ale nadzwyczaj przejrzysty sposób istotę dramatu indiańskiego w epoce Jesucristo. J a k zauważa Ortiz, dzieci idą do szkoły w nadziei odszukania swych rodziców, odnalezienia swej identyczności etnicz­ nej i kulturowej, ale Ñauma Machu, bóstwo c i e m n o ś c i , chce ich „pożreć" negując autonomię Inki i jego świata, proponując im rezygnację z tożsamości kulturowej. Synowie Inki uciekli jednak ze szkoły i obecnie wędrują gdzieś po świecie. Gdy starszy z nich będzie dorosły, powróci i wtedy nastąpi dzień Sądu Ostatecznego'. „Ale nie wiemy, czy będzie mógł powrócić. Chłopcy, dzieci, mówią, powinny szukać go, ciągle go szukają [...] Ale jeśli go nie znajdą, można umrzeć z głodu, jak ich ojciec Inka. Czy umiera się z głodu?" — kończy s w ą opowieść Isidro Huamaní. 26 2 4 Analiza tego mitu zamieszczona jest również w antologii Ideología mesiánica..., s. 238-250. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 146н149. Ñaupa Machu w innych mitach, np. micie o Roal z Q'ero, są to istoty zwią­ zane z pierwszą epoką świata (południowoperuwiański odpowiednik gentiles i auca), zniszczonymi częściowo wraz z nastaniem drugiej (aktualnej) epoki, por. O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 36-38; M. M. M a r z a l , Origen del mundo y del hombre en Vrcos, [w:] Ideología mesiánica..., s. 266. 2 5 2 6 �264 ARTYKUŁY R E C E N Z ifJNE I R E C E N Z J E Ortiz Rescaniere podkreślając jasność ideowego sensu relacji — oczekiwanie na koniec obecnego świata i przybycie syna Inki — komentuje ją znamiennym py­ taniem: Czy młodzi będą słuchać wezwania mędrca z Ayacucho? Pytanie to wpro­ wadza nas niejako w sedno dylematu autora omawianej książki. Pozostawmy jednak tę sprawę na koniec. Zajmijmy się natomiast kwestią, która umknęła uwagi Ortiza, a wydaje się mieć duże znaczenie dla poruszanych przez niego zagadnień. Dopro­ wadzi nas ona również do pewnej dygresji tyczącej klasyfikacji mitów o Inkarri. Autor zwraca przy wielu mitach u w a g ę na związki pokrewieństwa istniejące między bóstwami — bohaterami mitu. Interesują go one o tyle tylko, o ile mogą mu służyć za: a) element zmniejszający kategoryczność relacji dysjunkcji między epokami, b) argument za ciągłością tradycyjnej kultury andyjskiej (to zbyt szerokie Określenie należałoby raczej zastąpić pojęciem struktur mitologicznych). Tymczasem związki pokrewieństwa i ich warianty wydają się odzwierciedlać zmiany, jakie na­ stąpiły w świadomości indiańskiej pod w p ł y w e m ideologii chrześcijańskiej. W i ­ doczne są one w samych imionach bohaterów mitycznych — Adaneva (zbitka Ada­ ma i E w y ) , Jesucristo lub jSucristo, "Virgen Mercedes, czy Virgen Maria — oraz w charakterze niektórych tekstów, np. mitu o Supaya. Wśród schematów pokre­ w i e ń s t w a dają się wydzielić dwie grupy relacji. Pierwsza to typ tradycyjny,, nawią­ zujący do mitologii przedkolumbijskiej, który reprezentuje między innymi mit o Conie i Pachacamac. Przy zapisie posłużymy się schematem stosowanym przez Ortiza, uzupełniając go jednak informacją o wartościowaniu epoki symbolizowanej przez dane bóstwo, aby na tym przykładzie wskazać jeszcze raz różnicę między mitami t y p ó w A i B. Zapiszmy w i ę c relacje typu tradycyjnego: Mit o Con, typ A — X V I w. I Słońce — Księżyc I Con (1 epoka: - ) Pachacamac (2 epoka: +) Ten sam typ z w i ą z k ó w pokrewieństwa pojawia się także w mitach typu B, a w i ę c tych, które poprzednio nazwaliśmy kompensacyjno-emancypacyjnymi. T u jednak następuje inwersja w wartościowaniu bóstw i epok: Mit o Szkole, typ В — X X w. I Bóg nieba — Ziemia Inka (1 epoka: +) I Jesus (2 epoka: —)- Mit o Inkarri z Huamanga typ В — X X w. | Słońce — Kobieta I Inkarri (1 epoka: +) Españarrí (2 epoka: —) Drugi typ stosunków pokrewieństwa jest w y r a ź n y m odbiciem ideologii (doktryny) chrześcijańskiej; pojawia się on, podobnie jak pierwszy w obu typach mitów, z tym, że w typie В z n ó w następuje inwersja w wartościowaniu. Mit o Adaneva, typ A — X X w. (1 epoka: —) I Adaneva —• Dziewica Mercedes I Mañuco (2 epoka: +) �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 265 Mit o Supaya, typ В (?) — X X w. (1 epoka: +) l Jesucristo — Dziewica Maria I i Supaya (2 epoka: —) Mit o Supaya znów okazuje się wariantem przejściowym, bowiem od tego typu relacji pokrewieństwa, jaki w nim występuje, istnieje już bezpośrednie przejście do schematu trójelementowego w ł a ś c i w e g o niektórym mitom millenarystycznym, w k t ó ­ rych związki pokrewieństwa schodzą na plan drugi, ustępując miejsca trójcy; sche­ mat uzyskuje w ó w c z a s następującą postać: Epoka 1: + | Epoka 2: — | -Epoka 3:' + Bóg — ojciec J Bóg '— syn | Duch ŚW. Taki wariant spotykamy w niektórych mitach z cyklu Inkarri o w y r a ź n y m charakterze millenarystyczno-soterycznym . Zwróćmy uwagę, że w mitach o Inkarri uwzględnionych powyżej kontynuowana jest tradycyjna struktura pokrewieństwa. Inka i jego przeciwnik są braćmi, podob­ nie jak Con i Pachacamac. Ale tak jest w y ł ą c z n i e w micie z Huamanga oraz w mi­ cie o szkole. W pozostałych trzech tekstach rozpatrywanych przez Ortiza (mity z Chacaray, Vicos i Puquio) tradycyjny schemat ulega zmianie — przeciwnik Inkarrí jest obcy, nie łączą ich żadne więzy krwi. W tym fakcie najlepiej przejawia s i ę świadomość, że mistis są obcy, że są potomkami Pizarra i wspólnikami Prezydenta, którzy zabili Inkarri i zniewolili jego naród. Świadomość tego znajduje potwierdzenie w słowach pasterza indiańskiego z Chacaray odmawiającego indagującemu go ba­ daczowi statusu Peruwiańczyka (jak podaje Ortiz na s. 153, także w chicherías Cuzco Indianie i Metysi m ó w i ą o sobie jako o Peruwiańczykach odmawiając tego miana Białym). 27 Zanikanie tradycyjnej struktury (dwaj bracia) na rzecz wariantu, w którym przeciwnikiem Inki jest przedstawiciel świata Białych (señores, mistis) wraz ze zmianą wartościowania dwóch epok świata i ludzkości oraz zanikiem idei ewolucji są zasadniczymi wskaźnikami odmienności m i t ó w związanych z postacią Inkarri, odmienności mającej swe źródła w zespole potrzeb społecznych, na które mity te są odpowiedzią. Jak można sądzić na podstawie kilkunastu mitów o Inkarri, których teksty zostały opublikowane w antologii Ideología mesiánica del mundo andino , przykłady braterstwa Inki i jego przeciwnika przedstawione przez Ortiza są jedy­ nymi. Ten nie wykorzystany przez autora aspekt mitologii indiańskiej świadczy nie­ zbicie, że dawne struktury ulegają w obliczu aktualnych potrzeb rozbiciu czy trans­ formacji, ustępując miejsca strukturom nowym, bardziej odpowiednim do opisania Obserwowanej rzeczywistości i zaspokojenia zrodzonych przez nią potrzeb. 2S Przypatrzmy się teraz bliżej budowie mitów o Inkarri. Składają się one w za­ sadzie z dwóch lub trzech części. Część pierwsza przedstawia obraz epoki symboli­ zowanej przez Inkarri — jest to świat, w którym Indianie żyją w dostatku, rządzeni i wspomagani przez własnego boga — herosa, utrzymując dzięki niemu kontakt z Matką Ziemią. Symbolem tego okresu jest często Cuzco, miasto zbudowane przez Inkę, będące jego stolicą i równocześnie „pulsującym sercem Peru". Nieraz prze­ ciwstawia się je Limie zbudowanej z gliny (Cuzco jest z kamienia), uważanej za „usta Peru" („i przez to — wg Isidro Huamani — już nikt, żaden Peruwiańczyk 2 7 Por. A r g u e d a s , Mitos quechuas op. cit., s. 387-388. rdeología mesiánica..., op. cit., s. 221, 223, 225, 277, 2(89-295, 297, 307-311, 323-329, 331-335, 349-351, 380-381, 384-385, 463-471, 475-477. 2 8 �266 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nie chce m ó w i ć naszym językiem", tzn. quechua). Pierwsza epoka jest w i ę c okre­ sem szczęśliwości, złotym wiekiem zakończonym śmiercią Inkarri, której sprawcami, bez w z g l ę d u na jej formę, są przedstawiciele świata Białych. Opis drugiej epoki jest odwrotnością pierwszej — jest to okres dominacji Białych; Indianie są zniewoleni i wykorzystywani, pozbawieni wszystkiego, co umożliwia ludzkie życie. Te dwie części występują we wszystkich mitach, które można zaliczyć do cyklu związanego z postacią Inkarri. Aleksander Posern-Zieliński w nieco inny sposób analizując zawartość mitów, pisze, iż część wydzielona przez nas jako pierwsza, a przez niego nazwana z niezbyt oczywistych p o w o d ó w „najstarszą w a r s t w ą mitu", nie posiada bezpośredniego związku z aktualnymi wydarzeniami, n i e o d d z i a ł u j e na e m o c j e (podkreśl, moje — R T ) . Służy jedynie — pisze on — za pewien idealny wzorzec utraconego złotego wieku, w którym Indianie, posiadający wszystko, rządzili się samodzielnie pod opiekuńczymi skrzydłami Inkarri" . я Trudno zgodzić się z tym stwierdzeniem, a w szczególności z jego podkreśloną częścią. Jak bowiem zdają się w s k a z y w a ć mity omawiane poprzednio, wizja „złotego wieku" nie należy do tradycyjnego zasobu mitologii Indian peruwiańskich. Nie znaj­ dujemy jej w żadnym z mitów o charakterze kosmogonicznym, i' odwrotnie — po­ jawia się we wszystkich mitach „nieobojętnych" na aktualną rzeczywistość społeczną. Z tego powodu sądzimy, że stosowne jest wprowadzenie pojęcia mitu kompensacyj­ nego. Zgodnie z psychologicznym znaczeniem terminu kompensacja, pod pojęciem tym należałoby rozumieć mity, których funkcja polega na równoważeniu uczucia własnej niższości w pewnej dziedzinie przez dążenie do zaznaczenia swej wartości w innej. Mity kompensacyjne stanowiłyby oczywiście reakcję na stany frustracyjne, czyli stany przykrego napięcia psychicznego spowodowane niezaspokojeniem jakichś potrzeb albo niemożnością osiągnięcia jakiegoś celu. Dotychczas traktowano mity o Inkarri jako millenarystyczne i emancypacyjne. Istotnie, niektóre z nich można zaklasyfikować do tej grupy. Jednak wprowadzenie proponowanej przez nas kategorii ułatwia zrozumienie swoistej dynamiki mitu, J a k staraliśmy się wykazać korzystając z materiałów Ortiza i niektórych jego analiz, mitologia współczesnych Indian peruwiańskich jest zróżnicowana; na tle m i t ó w na­ wiązujących do tradycyjnych schematów, nierzadko sięgających epoki przedkolonialnej, cykl m i t ó w o Inkarri wyróżnia się jako mity kryzysowe (analogicznie do ruchów kryzysowych, dla których nierzadko stanowią one ideologiczną „nadbudo­ wę"), czyli mity powstałe na bazie potrzeb społecznych zrodzonych przez krytyczną sytuację społeczną. Wydaje się, że podstawowym efektem takiego stanu jest po­ czucie degradacji, świadomość obcej dominacji itp., czyli m ó w i ą c ogólnie relatywna deprywacja. W środowisku andyjskim, gdzie tradycja Tawantinsuyu jako niezależ­ nego i i n d i a ń s k i e g o organizmu p a ń s t w o w e g o trwa nadal, a co za tym idzie silne jest poczucie więzi z przeszłością oraz tożsamości „rasówo"-kulturowej, Wy­ tworzyła się szczególnie d o g o d n a sytuacja dla powstania mitu pełniącego funkcje kompensacyjne. Spełnia je zaś przede wszystkim część pierwsza mitu, która — zbu­ dowana w opozycji do części drugiej, będącej pewnym skrótem realnie istniejącej i odczuwanej rzeczywistości — podtrzymuje „wiarę w siebie", by użyć określenia metaforycznego. Obraz „złotego wieku" został stworzony — przy wykorzystaniu wąfck ó w tradycyjnych oraz e l e m e n t ó w społecznie dziedziczonej historiografii — jako wyraz konkretnych pragnień społeczności indiańskich, niemożliwych do zrealizowa­ nia w obecnie istniejącej sytuacji. Z tego właśnie powodu trudno nam się zgodzić z przypuszczeniem, jakoby dbraz ten nie oddziaływał na emocje. Określoną i w a ż n ą rolę pełni w micie stwierdzenie o utajonym życiu Inkarri. Jak wiadomo, nie zawsze wątek ten występuje; niektóre wersje „kończą się na sce­ nie egzekucji, nie sugerując ani dalszego utajonego istnienia głowy herosa, ani mo2 8 Posern-Zieliński, op. cit., s. 145. �267 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E żliwości jego powrotu z niewoli. Są to — pisze A. Poser-n-Zieliński — opowieści pozbawione e l e m e n t ó w prospektywnej dynamiki zmian i cech mesjanistycznych, nie mogą przeto posiadać związku z aktami protestu indiańskich mas, domagających się położenia kresu nadużyciom i bezprawiu" . I ta teza jest naszym zdaniem znacznym uproszczeniem, opisana bowiem wyżej forma mitu jest właśnie mitem kompensa­ cyjnym, dzięki któremu Indianie podtrzymują świadomość swej przynależności etnicz­ nej i kulturowej, a przede wszystkim własnej wartości. Istnienie zaś świadomości tego wydaje s i ę mieć mimo wszystko związek z ,,aktami protestu" czy przynajmniej „aktami obrony" przed presją Białych i ladinos oraz ich k u l t u r y . Wspomnieliśmy wyżej o dynamice mitu. Czas wyjaśnić tę myśl. Przedstawiona forma mitu jest jakby pierwszą fazą rozwojową mitu millenarystycznego, którym staje s i ę mit kompensacyjny w sytuacjach otwarcie konfliktowych. Nie bez racji zwraca się nieraz u w a g ę na fakt, że mit o Inkarri mógł ujawnić się w latach 20-30-tych X X wieku, w okresie nasilającej się fali powstań i n d i a ń s k i c h , choć jego geneza — jak przypuszczają niektórzy badacze — jest znacznie dawniejsza. W takich warunkach mógł on przybierać wyraźną postać millenarystyczną, jaką rejestrowano także w niektórych wersjach w 2 połowie bieżącego stulecia. Uzyskuje on wtedy część trzecią — wizja minionego złotego wieku ulega projekcji na przy­ szłość tworząc obraz mającej dopiero nadejść „doskonałej epoki", epoki ziemskiego zbawienia. W ó w c z a s mit odpowiada definicji mitu millenarystycznego, pod którym to pojęciem należy rozumieć w e d ł u g A. Poserna-Zielińskiego „taki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmaterializowanego zbawienia, dając jego interpretację i określając konieczność i nieuchronność nadejścia ery "absolutnej-" szczęśliwości" . Omawiane przez nas mity o Inkarri nie wypełniają całkowicie tego warunku, choćby dlatego, że nie orzekają z całą pewnością o powrocie herosa. Niewykluczone, iż jest to w jakimś stopniu efektem szczególnej sytuacji informatorów indagowanych przecież przez ludzi zaliczanych w poczet przeciwników Inkarri, którzy w związku z tym łagodzili w y m o w ę mitu. Niemniej jednak równie prawdopodobne jest istnienie mitu o Inkarri tylko w formie kompensacyjnej. W zależności od środowiska, od stopnia jego akulturacji, mit o Inkarri może ponadto ulegać przeobrażeniu z mitu soterycznego w mit eschatologiczny . Kończąc tę przydługą być może dygresję wypada powrócić do wspomnianego już dylematu A. Ortiza Rescaniere, autora omawianej pracy. Badacz ten, ś w i a d o m radykalnej pod w z g l ę d e m oceny sytuacji społecznej i sposobów jej rozwiązania wymowy mitów, stara się, jak kilkakrotnie wskazywaliśmy, złagodzić ją wykorzy­ stując w tym celu m. in. niektóre elementy mitologii indiańskiej. Trudno w inny sposób wyjaśnić specyficzny układ książki. Prócz różnego rodzaju mitów w s p ó ł c z e ­ snych Ortiz wykorzystuje także kilka wybranych z obszernego zbioru m i t ó w i legend z Huarochiri, pochodzących z końca X V I w. Stosowana przez niego metoda nie wy­ klucza oczywiście tego rodzaju zabiegu. Niemniej jednak w trakcie lektury w y b ó r 30 31 32 33 u 3 0 Tamże, s. 146. Por. uwagi dr Azzo Ghidinelli, włoskiego- socjologa pracującego w Gwatemal­ skim Instytucie Indiańskim, o potrzebie rozbudzenia wśród Indian gwatemalskich świadomości przynależności etnicznej i poczucia własnej wartości jako czynnika przeciwdziałającego presji kultury ladynoskiej, E . D z i k o w s k a , XLI Międzynaro­ dowy Kongres Amerykanistyczny, „Kontynenty", nr 3: 1975, s. 35. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 143. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach spoleczno-religijnych Tupí-Guaraní, „Etnografia Polska", t. X V I : 1972 z. 2, s. 95-96. Definicje tych pojęć patrz: M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcja zbawie­ nia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etno­ grafia Polska", t. X V I : 1972, z. 2, s. 69-90; por. też P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Ruchy społeczne i religijne s. 147, 149. 3 1 3 2 3 3 3 4 �268 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ten wzbudza niejakie zdziwienie, analizowane bowiem mity operują co prawda k a ­ tegoriami powtarzającymi się w mitach współczesnych, ale m ó w i ą o zjawiskach, które w tych drugich nie występują. Przy końcu książki okazuje się jednak, że tych kilka tekstów wybranych zostało z rozmysłem, potrzebne były bowiem Ortizowi dla wprowadzenia w ewidentny sposób idei mediacji między dwoma opozycyjnymi ele­ mentami (bóstwami, ale nade wszystko ich cechami — biedą i bogactwem). F u n k c j ę tę pełni w wybranych mitach z Huarochiri kobieta. Istotnie, w wielu mitach pe­ ruwiańskich, np. w micie o Conie i Pachacamac oraz o Adaneva, gdzie pominęliśmy te fragmenty, ziemia — Mama Pacha lub kobieta — Virgen Mercedes pojawiają się w tej samej roli, stanowią element mediacyjny między kolejnymi epokami i b ó ­ stwami. Jednak w mitach o Inkarri brak jakiejkolwiek próby „pogodzenia" obu epok; co w i ę c e j — być może świadomość istnienia tego tradycyjnego schematu każe informatorowi opowiadającemu mit o szkole podkreślić jako cechę epoki Jezusa zerwanie kontaktu z ziemą (podcięcie jej gardła',). Zanim przekonamy się, jak pe­ ruwiański badacz spożytkował swój pomysł, przytoczmy jego wyjaśnienie genezy m i t ó w o Inkarri. „Dychotomiczna wizja kultur i społeczeństw peruwiańskich" wy­ nika jego zdaniem z dwóch p o w o d ó w : „1. Relacje o Inkarri — pisze Ortiz — opisują rzeczywistość tragiczną. Peru jest głęboko podzielone na społeczeństwo nowoczesne, ekonomicznie dominujące oraz potomków dawnych społeczności peruwiańskich, s y n ó w słońca i ziemi. 2. Kultura andyjska jest głęboko naznaczona przez ciąg własnych tradycji duali­ stycznych organizacji społecznych i przez to prawdopodobnie dąży do analizy rze­ czywistości za pośrednictwem par symetrycznych i przeciwstawnych. Relacje o I n ­ karri mogą być manifestacjami tego fenomenu kulturowego" . Tyle Ortiz Rescaniere. O ile z pierwszym wnioskiem trzeba się zgodzić, zauwa­ żając jednak, iż autor.nie sięga do istotnych przyczyn tego rozdarcia, o tyle wniosek drugi w tak ogólnej postaci jest w zasadzie nie do przyjęcia. Zgromadzony przez niego materiał źródłowy świadczy wprawdzie o kontynuacji pewnych tradycyjnych Struktur, ale dualizm m i t ó w o Inkarri ma inny charakter, wynika bezpośrednio z tego, co Ortiz pominął, a mianowicie rzeczywistych przyczyn głębokiego podziału społeczeństwa peruwiańskiego. Obraz rzeczywistości ukazany w mitach jest przede wszystkim rezultatem miejsca zajmowanego przez Indian w układzie społeczno-ekonomicznym, określanym przez niektórych antropologów mianem kolonializmu we­ wnętrznego. W ramach tego systemu społeczność indiańska zawsze stanowiła grupę eksploatowaną, podkreślmy — grupę etniczną eksploatowaną przez inną g r u p ę . Oto istota dychotomii mitów kompensacyjno-emancypacyjnych. 35 36 W przemilczaniu tej niewygodnej dla wielu współczesnych Peruwiańczyków sprawy, kryje się myśl nieomal magiczna — nie nazwane nie istnieje. Cała analiza przeprowadzona przez Ortiza zmierza do zatarcia różnic istniejących między mitami o charakterze kosmogonicznym i mitami o Inkarri, do wykazania, iż taki a nie inny obraz świata leży w naturze Indian, ma źródło w tradycji andyjskiej, sytuacja zaś społeczno-kulturowa i ekonomiczno-polityczna stanowi jedynie czynnik uboczny, drugorzędny. Mimo wszystko książka Ortiza wyróżnia się korzystnie z szeregu prac reprezentujących ten sam kierunek myślenia, gdyż tu uważny czytelnik zdoła — dzięki przytaczaniu innych, niekompensacyjnych mitów — wyłuskać spoza komenta­ rzy autora ich rzeczywiste przesłanie i wszystkie cechy szczególne. W innych publi­ kacjach, a mamy na myśli kilka artykułów zgromadzonych w antologii Ideologia 5 5 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 152. Por. G. F r a n k , W kwestii indiańskiej, [w:J Ameryka indiańska?, red. R. Romano, Warszawa 1971, s. 401-429; R. P o z a s , I . H. d e P o z a s , Los indios en las clases sociales de México, L a Habana 1971; Z. M. K o w a l e w s k i , Indianie w endokolonialnej strukturze Mezoameryki, „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974, z. 1, s. 129-158. 3 8 �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 269 mesiánica del mundo andino, autorzy rozpatrując mity o Inkarri w oderwaniu od jakiegokolwiek materiału porównawczego mogą naprawdę przekonać czytelników, iż cały problem sprowadza się do specyfiki myślenia ludności indiańskiej. Jest to jeszcze jedna z wielu prób sprowadzenia tzw. problemu indiańskiego na płaszczyznę w y ł ą c z n i e ideologiczno-kulturową, wytłumaczenia zmitologizowanych, ale faktycz­ nych potrzeb i dążeń Indian przy użyciu „obezwładniających" struktur myślowych, „każących" im niejako oczekiwać kataklizmu nie dlatego, że mógłby on zakończyć obecną sytuację społeczno-polityczną, lecz dlatego, iż tak po prostu musi być. Uni­ kanie rozwiązań sięgających istoty konfliktu Indianie — Biali spotkało się z krytyką ze strony José Cariosa Mariátegui już kilkadziesiąt lat temu; jego myśl kontynuuje i rozwija wielu współczesnych n a u k o w c ó w Mimo tego Juan M. Ossio A., we w s t ę ­ pie do wspomnianej antologii, poddaje krytyce wszelkie próby poszukiwania genezy ideologii mesjanistycznej oraz ruchów społeczno-religijnych w określonych warun­ kach społeczno-politycznych; stwierdza, że być może jest to uprawomocnione dla innych regionów świata, czy nawet Ameryki, ale nie dla regionu andyjskiego. Tutaj bowiem ideologia mesjanistyczna jest zdeterminowana przez cykliczną koncepcję czasu oraz koncepcję, podług której świat i porządek społeczny są „zaprogramowane" na wieczność. Ossio dodaje od razu, iż ta ostatnia koncepcja zgadza się z definicją millenaryzmu, ^ponieważ chłop andyjski oczekuje, że jego świat „taki jak jest, pojawi się ponownie dogłębnie zmieniony"^ . Trudno oprzeć się wrażeniu, iż jesteśmy świadkami konstruowania przez niektórych badaczy peruwiańskich swego rodzaju mitu naukowego, o określonych i łatwych do odgadnięcia celach pragmatycznych. Do nich, pomimo częstego używania przy ocenie obrazu świata zawartego w mitach przymiotnika „tragiczny", zdaje się należeć Alejandro Ortiz Rescaniere. W przeci­ w i e ń s t w i e do wymienionych badaczy, usiłujących zmistyfikować rzeczywistość, sami Indianie coraz częściej świadomi są przyczyn stanu, w jakim znajdują się od wie­ k ó w oraz przyczyn konfliktu istniejącego w społeczeństwie peruwiańskim, a nie le­ żącego bynajmniej w sferze ideologiczno-kulturowej; ś w i a d e c t w e m niech będą słowa Indianina z Puquio zapisane przez J . M. Arguedasa : „My [Indianie] chcemy tylko, aby rząd nakazał, żeby mistis i Indianie żyli oddzieleni i żebyśmy nie prosili pomocy jedni u drugich. Wtedy Okaże się, kto znaczy więcej w Puquio. My, biedni tacy jacy jesteśmy, możemy żyć; oni [mistis] płacząc przyszliby prosić nas o pomoc, ponieważ nie umieją orać, nawadniać, zbierać plo­ nów, hodować bydła. Nic, nic nie umieją, tylko jeździć konno i w s k a z y w a ć . Po­ marliby z głodu, gdyby byli zmuszeni żyć odseparowani". W tym kontekście wnioski Ortiza nabiorą pełnej jasności. Pisze on, że relacje o Inkarri nie stanowią „mechanicznego" odzwierciedlenia postawy Indian wobec „świata Pizarra", gdyż w rzeczywistości można w e d ł u g niego zauważyć dwie ten­ dencje. Jedna to dążenie do „anulowania lub przezwyciężenia opozycji", pragnienie zasymilowania się z kulturą i ś w i a t e m Białych, chęć ożenienia się z n i ą „jak prag­ nęli tego biedni Cuniraya i Huatyacuri" (bohaterowie mitów w Huarochiri), którzy wreszcie znaleźli swe miejsce w interpretacji Ortiza. Wyrazem tej tendencji ma być budowanie szkół, nauka hiszpańskiego, migracje do miast („idą do ludu dostat­ ku"). Oczywiście, istnieje też tendencja przeciwstawna, znajdująca wyraz w umac3 7 3S 39 3 7 J . C . M a r i á t e g u i , Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, L i m a 1952 (praca ogłoszona w 1928 г.), por. polskie tłumaczenie dwóch części: Problem Indianina oraz Problem ziemi [w:] Ameryka indiańska?, s. 237-307. J . M. O s s i o A., Ideología mesiánica del mundo andino: introducción, [w:] Ideología mesiánica s. X X . J . M. A r g u e d a s , A. O r t i z R e s c a n i e r e , El mito de Inkarri y la comunidad de Puquio. Extractos de „La posesión de la tierra, los mitos post — hispánicos y la visión del universo en la población monolingüe quechua", [w:] Ideología mesiánica..., s. 227. 3 8 3 9 �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nianiu własnych zwyczajów (Ortiz pisze to słowo w cudzysłowie), podważaniu war­ tości świata Białych, odmawianiu im miana Peruwiańczyków. Na tej podstawie autor wyznacza dwie perspektywy przyszłości Indian, wykorzystując znów wątki m i t ó w z Huarochiri. „Może, jak Huatyacuri zdołają ożenić się z kobietą ... [kobieta skorelowana w mitach z bogactwem jest tu symbolem świata Białych — przyp. R T ] i będą mogli uleczyć chorobę białego boga. Wówczas wyłoni się nowy heros, nowy Huatyacuri, który nie będzie negował w pełni zwycięskiego świata, lecz uleczy go, zawładnie nim, ożeni się z nim, jak to zrobił Huatyacuri [...] osiągając w ten sposób syntezę, prawdziwy metysaż. Ale jest również możliwe, ż e w końcu, dostatecznie spauperyzowani, zaakceptują rolę kobiecą, pasywną i zasymilują się do tego świata, którego fałszywy bóg jest chory . 40 Są to tylko pozornie dwie różne perspektywy, obie sprowadzają się bowiem do wspólnego mianownika — pozbawienia Indian ich tożsamości etnicznej i kulturowej, do przystosowania ich — oczywiście dla ich dobra! — do społeczeństwa ladinos. Praktyka to znana w wielu krajach Ameryki Łacińskiej; wystarczy przytoczyć sło­ wa Azzo Ghidinelli, pracującego w Gwatemalskim Instytucie Indiańskim charaktery­ zujące postawę ladino w stosunku do Indian: „Nie interesują go [...] języki indiań­ skie, dlaczego on miałby się nimi zajmować, skoro Indianin m o ż e nauczyć się hisz­ pańskiego? — Przecież w ten sposób zintegruje się ze społeczeństwem i szybciej przestanie być Indianinem. Wszyscy chcą na siłę [...] pozbawić Indian ich osobo­ wości, dla ich rzekomego dobra. A w rzeczywistości po to, by zwiększyć ich zależ­ ność" . 41 Na marginesie nasuwa s i ę refleksja, że historia mimo wszystko powtarza się, gdyż już Hiszpanie — jak zauważył Nathan Wachtel — wykorzystywali akulturację jako sposób zapobiegania lub rozbijania indiańskich ruchów o p o r u Tymczasem w peruwiańskim społeczeństwie indiańskim coraz jaśniejsza staje się świadomość dróg prowadzących do likwidacji stanu, który zrodził mity o Inkarri. „Comunero z Puquio czekał, ufny w zmartwychwstanie Inkarri. Takie zmartwych­ wstanie zaczęło się dokonywać. Wraz z otwarciem dróg pomnożyły s i ę zyski indiań­ skiej gospodarki. Wspólnoty pobudowały szkoły, odnowiły swe domy. Jego umiejące czytać i pisać (alfabetos) dzieci, »ci, którzy stali się cholos« (cholos emergentes), stali się »-bezczelni-« w stosunku do p a n ó w (se han »insolentado« con los señores). Już nie ustępują im z drogi. Oburzeni i bezsilni, starzy panowie, o lasce ze złotą rączką, wyemigrowali na wybrzeże, głównie do Limy. Z Puquio wyemigrowali pa­ nowie i metysi; młodzi comuneros idą i wracają. Właściciele ziemi i bydła, nowe po­ kolenie, qepa ñeqen, odkryli, że góry są jedynymi wysokimi poziomami ziemi (simp­ les promontorios de tierra), a nie bogowie; do nich nie docierało już przesłanie mitu o Inkarri. Nie potrzebują tego boga. Zdecydowali się zdobyć lokalną w ł a d z ę w prowincji. Starzy comuneros, ñawpa ñegen, obserwują ich ze zdziwieniem i entu­ zjazmem. "-Mówią tym samym językiem co my, ale nie rozumiemy się z młodymi. Usiłują zmusić nas do milczenia w cabildos i prawie zawsze to osiągają [...] Ale jesteśmy zadowoleni. Oni są zmetysiałymi dziećmi Indian, nie dziećmi metysów. Nie wiem, co zrobią panom. Może im zabiorą władzę [...]«" . 42 4S A. PAWŁOWSKI, Cyganie. Studia Lubuskie Towarzystwo Naukowe nad przestępczością, Zielona Góra 1973. Niewiele ukazało się w Polsce publikacji na temat Cyganów, ich ilość po> woj­ nie w okresie intensywnych przemian zachodzących w życiu Cyganów, które po4 0 4 1 4 2 4 3 O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit., s. 153. Cyt. za D z i k o w s k a , op. cit., s. 38-34. N. W a c h t e l , Rebeliones y milenarísmo, [w:] Ideología A r g u e d a s , O r t i z R e s c a n i e r e , op. cit, s. 231. mesiánica s. 129. �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 271 winny stać się przedmiotem zainteresowań badaczy — także zamyka się skromną liczbą. Nieprzystępność grupy, powszechna dosyć niechęć do nich, pokutujące ste­ reotypy powodują, że krąg osób interesujących się Cyganami jest wąski, piszących o nich jeszcze mniejszy. W polskiej powojennej literaturze dotyczącej Cyganów jest tylko 6 pozycji książkowych. Z tych sześciu 2 stanowią w ł a ś c i w i e kolejne wydania tej samej pracy J . Ficowskiego, jedna to zbiór reportaży autorstwa Z. Kaźmierczuka (Pożegnanie taboru), jedna jest pracą popularną (L. Mróz, Cyganie) i jedna to tłumaczenie wy­ danej w Stanach Zjednoczonych książki Yoonsa Cyganie, będącej opowieścią-wspomnieniem z kilkunastoletniego życia w społeczności cygańskiej, szóstą pozycję sta­ nowią Cyganie Pawłowskiego. Omawiana praca nie jest pierwszą publikacją P a w ł o w s k i e g o na temat stosunku Cyganów do niecygańskiego systemu prawnego. Autor co prawda m ó w i o prze­ stępczości cygańskiej, moim zdaniem jednak należałoby problem sformułować jako stosunek Cyganów do norm i reguł prawa niecygańskiego, to pierwsze określenie bowiem wprowadza pewien fałsz i element wartościowania i nadrzędności w na­ świetlaniu zagadnienia. O przestępczości m o ż n a by chyba m ó w i ć przede wszystkim w stosunku do reguł prawnych własnej ich społeczności. Jest oczywiste, że Cyganie przez fakt życia na terenie naszego kraju są zobowiązani do przestrzegania także norm krajowych, jednakże — o czym także autor pisze — są grupą wyraźnie wy­ różniającą się, dość skonsolidowaną, o istniejącej nadal własnej organizacji społecz­ nej i własnych normach. Odmienny i swoisty sposób ich życia, skomplikowana histo­ ria powodują, że nawet czyny przestępcze według naszych norm nie są tak jedno­ znacznie ł a t w e do określenia jako przestępstwa w odniesieniu do społeczności cy­ gańskiej. Dlatego wydaje mi się, że w ł a ś c i w s z e jest w tym przypadku m ó w i e n i e 0 stosunku Cyganów do naszego niecygańskiego prawa niż o przestępczości C y g a n ó w widzących te same czyny — niezależnie czy dopuszczają s i ę ich, czy nie — w sposób nieco inny. W roku 1968 w Pracach Lubuskiego Towarzystwa Naukowego (Komisja Prawa, z. 1, Zielona Góra 1968) ukazał się artykuł Pawłowskiego Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, będący jakby wprowadzeniem, zapowiedzią omawianej obecnie książki, systematycznym uporządkowaniem typów wykroczeń, jakich dopuszczają się Cyganie, opisem i systematyzacją technik. Ten materiał został następnie w książce rozbudowany i zilustrowany danymi uzyskanymi podczas bada­ nia akt sądowych. Praca Pawłowskiego, rzetelnie przygotowana, uzupełniona literaturą przedmiotu, świadczy o znajomości zarówno nauki o prawie, jak i spraw cygańskich. Autor w wielu miejscach z wyraźną sympatią odnosi się do bohaterów swojej pracy, a wnioski k o ń c o w e wyraźnie tę tendencję potwierdzają. P a w ł o w s k i świadom jest również błędów, jakie zostały uczynione w stosunku do Cyganów w próbach ich „aktywizacji" i włączenia w nurt życia kraju. Niemniej sam nie ustrzegł s i ę pewnej ilości uproszczeń czy zbyt może pochopnych stwierdzeń. Prezentowany materiał „dowodowy" nie świadczy tak jednoznacznie na rzecz stwierdzeń autora. Istnieje możliwość innego interpretowania i wyciągania wniosków. Brak także często głębszej analizy opisywanych zjawisk, co sprawia, że stwierdzenia autora są zbyt aprioryczne. P o d s t a w o w ą niedoskonałością pracy jest to, ż e P a w ł o w s k i nie potrafi w y j ś ć poza określone ramy stereotypowego patrzenia na Cyganów i traktowania ich jako oporne wychowaniu dzieci, a nie jako grupę o odrębnych samoistnych wartościach kultu­ rowych. Mimo historii, która tak zróżnicowała samych Cyganów, i mimo iż od dawna stykają się z naszą kulturą żyjąc pośród nas — co wyraźny w y w a r ł o na nich w p ł y w — pozostało im szereg cech swoistych, tak dotyczących sposobu życia, jak 1 zasad etycznych. Zdając sobie sprawę z tej odmienności należy pamiętać o tym również przy analizowaniu tak w a ż n e g o zagadnienia, jakim jest przestępczość, czyli przekraczanie norm obowiązujących w określonej społeczności. P a w ł o w s k i ocenia �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Cyganów w e d ł u g naszych praw. Założenie, że powinni stosować się do praw miej­ scowych, w a ż n e jest dla pragmatyki prawnej, ale nie dla naukowego zrozumienia konfliktu, jaki rysuje s i ę przy zetknięciu ich filozofii, tak różnej od naszej, z naszym systemem prawnym. Poza tym historia Cyganów w Europie jest niemal wyłącznie historią prześladowań i prób pozbawienia Cyganów ich osobowości kulturowej, a często nawet fizycznej wolności. Nie należy się w i ę c dziwić, że na przestrzeni tych 500 lat ich bytowania w Europie nie doszło do w e w n ę t r z n e g o zbliżenia psychik i wzajemnego zrozumienia. Stąd i stosunek Cyganów do naszych zasad życia i norm prawnych; trudno, by był inny, bowiem „moralność ofiar nie może być moralnością prześladowców, mentalność niewolników nie może być mentalnością ich mistrzów" *. Jest chyba niemało prawdy w częstych dość w literaturze stwierdzeniach o stosun­ kowo swobodnym i lekkim traktowaniu przez Cyganów tak granic państwowych, jak i granic w ł a s n o ś c i . Świat jest po to, by wędrować, gdzie się ma ochotę, a po­ trzebne produkty można uzyskać po drodze. Ponieważ nie gromadzi się ich, nie bie­ rze na zapas, ale dla zaspokojenia doraźnych potrzeb, zatem nie jest to dla Cyganów czyn przestępczy. Nie sposób odmówić pewnej logiki temu rozumowaniu i nie na­ leży specjalnie dziwić się, że trudna jest droga do porozumienia przy zupełnie odmiennych postawach, przy zasadniczym konflikcie człowieka ustabilizowanego, osiadłego, i ruchliwego nomady. Podobnie przecież trudno było przedstawicielom wielu społeczności plemiennych zrozumieć głoszoną przez misjonarzy zasadę: nie kradnij. 2 Błąd wynikający z przyjęcia tej postawy w pracy staje się jeszcze bardziej widoczny przy omawianiu takich wykroczeń jak wróżba, czarownictwo, a zwłaszcza porwania i gwałty. Przez całe wieki oczekiwano od Cyganów wróżenia i przez c a ł e wieki znajdowali zbyt na t ę swoją umiejętność i ludzi, dla których ważne było usłyszenie zapewnienia, ż e otrzymają pieniądze, że czeka ich podróż itp. wiadomości, które pomogłyby przetrwać nużącą codzienność albo odnaleźć się w niepewnych momentach życia. Znajdowali takich, którzy chcieli — sami nie potrafiąc — przy pomocy cygańskich czarów odwrócić bieg losu. Nie od razu w i ę c umiejętność ta za­ ginie i nie jest prawdopodobnie całkiem zrozumiałe dla Cyganów, dlaczego mają być za to karani, skoro nadal pewna część społeczeństwa oczekuje od nich wróżbiarsko-czarowniczych usług. Jeszcze większym nieporozumieniem jest traktowanie jako karalne wczesnego zawierania przez Cyganów małżeństw i wczesnego rozpo­ czynania pożycia płciowego przez kobiety, skoro wieki historii taki wzór ich życia w y p r a c o w a ł y i skoro wyraźne s ą różnice fizjologiczne w stosunku do narodów otaczających. Sami Cyganie w e w n ą t r z swojej społeczności nie traktują tego jako przestępstwa czy czegoś odbiegającego od normy — co zresztą podkreśla Pawłowski. Zrozumiałe więc, ż e nie chcą się stosować do naszych norm i że będą je omijali, a przekonanie o uniwersalności naszych zwyczajów i praw jest dowodem nietoleran­ cji i etnocentryzmu, świadczy, że nie tylko niewiele wiemy o Cyganach, ale że przed wychowaniem i oceną innych należy rozpocząć od zmiany w ł a s n e g o sposobu patrze­ nia. Skoro w e d ł u g Cyganów ta forma zawierania m a ł ż e ń s t w — na przykład przez, choćby symboliczne, uprowadzenie — jest uważana za normalną i nie wywiera destrukcyjnego w p ł y w u na społeczność, nasze widzenie tego problemu może b y ć przez nich rozumiane tylko jako fałszywe moralizatorstwo. Chyba że idzie o c o ś i n ­ nego, nie obronę interesów społecznych, ale pozbawienie Cyganów ich osobowości kulturowej, wtopienie w społeczność, wśród której wędrują czy żyją. A to zdaje s i ę w y n i k a ć ze stwierdzeń autora, krytykujących nie tylko nasz sposób widzenia Cyga­ n o w i podejście do problemów ich egzystencji, ale metody postępowania nie dające 1 E . P i 11 a r d, Les Tziganes ou Bohěmiens, Geneve 1932, s. 37. Jedną z ciekawszych książek na ten temat, pokazujących cygański punkt w i ­ dzenia, są Cyganie J . Y o o r s a — patrz recenzja .Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 2. 2 �STE I R E C E N Z J E 273 dostatecznych rezultatów w procesie asymilowania Cyganów. Opisane na str. 38 trak­ towanie „starszych" w grupie, pomijanie ich i ignorowanie przez władze, jest iden­ tyczne z postawami, jakie przyjmowane były często przez kolonizatorów w kon­ taktach z tubylcami Afryki czy Ameryki i prowadzić miały do szybszego rozkładu grupy, bo w ł a ś n i e „starsi", darzeni często dużym szacunkiem, stali na straży spo­ istości grupy i zachowania zasad i norm uświęconych tradycją. I to stanowi dość istotny w y d ź w i ę k pracy. „Brak świadomości asymilacji" i niechęć Cyganów do wy­ zbycia się swej odrębności i świadomości kulturowej jest czymś dla władz różnych państw kłopotliwym, ale jednak chyba całkiem naturalnym i pozytywnym. Autor ś w i a d o m jest tego, uczynił krok pozwalający widzieć i wątpić, ale nie uczynił na­ stępnego kroku wiodącego do zerwania ze stereotypem oceny, nie powiedział wy­ raźnie, że n i e w ł a ś c i w e jest takie rozumienie problemu przez system prawny. Przechodząc do szczegółów: w pracy P a w ł o w s k i e g o budzi także wątpliwość materiał statystyczny. Przy omawianiu szeregu wykroczeń przeciwko polskiemu pra­ wu powtarzają się te same nazwiska, te same przydomki. Jeśli rozpatrywać indy­ widualnie każdy fakt — kradzież, wyłudzenie, bójkę itd., istotnie wychodzi spora ilość wykroczeń, ale jeśli poszeregować je według sprawców, okazuje się, że mamy do czynienia ze stosunkowo niewielką liczbą osób, które dopuściły się różnych wykroczeń, z pewnymi zespołami rodzinnymi, wyraźnie wyróżniającymi się wśród reszty Cyganów. Ilość tych przypadków jest niewielka, ale w niezbyt licznej popu­ lacji Cyganów w Polsce stanowi — zwłaszcza w rozbiciu na poszczególne wykrocze­ nia — procent niemały. Jest zrozumiałe, że fakt wspólnej egzystencji na określonym terytorium tak z róż­ nych grup jak osiadłe społeczności europejskie i Cyganie, prezentujący inną kulturę i inną psychikę, powoduje konieczność szukania reguł, które unormowałyby zasady współżycia, jednakże nie prowadzi do znalezienia takich reguł dążenie do pełnego wchłonięcia tej drugiej grupy. Na marginesie: pisząc o zasadach współżycia C y g a n ó w z nami P a w ł o w s k i myli chyba pojęcie asymilacji z adaptacją. W literaturze terminy te mają dość wyraźnie sprecyzowane i różne znaczenie. W przypisie na str. 210 autor wyjaśnia, co rozumie przez pojęcie asymilacji, jest to: „[...] dobrowolny udział mniejszości etnicznej w ży­ ciu społeczno-politycznym narodu dominującego na pewnym obszarze, przy zacho­ waniu równości wobec prawa, lecz bez utraty cech określających mniejszość jako grupy odmiennej", tyle że w e d ł u g przyjętej nomenklatury ten rodzaj współegzystencji określany jest mianem adaptacji. Asymilacja jest stadium dalszym i połączonym z wtopieniem się danej społeczności w drugą, zatraceniem odrębności i osobowości kulturowej. Jest to zjawisko powszechne na stykach różnych kultur na całym ś w i e ­ cie, rezultat historii, kontaktów itd. i jeśli przebiega „samoczynnie", ma charakter stosunkowo bezkonfliktowy, pokojowy; jeśli jednak jest celem działania, prowadzi często do katastrof i agresji i jest pewnego rodzaju zabójstwem kultury, zniszcze­ niem drugiej społeczności. Asymilacja samoczynna, idąca od w e w n ą t r z danej grupy asymilowanej, doprowadza do przejęcia nowych — obcych do tej pory — elementów, ale powoduje także stopniowe zmiany i przekształcenia wewnątrz grupy i jej kul­ tury; tym samym mimo zmian panuje pewien rodzaj równowagi. Jeśli asymilacja ma charakter nacisku idącego z zewnątrz, prowadzi z reguły do zachowania r ó w n o ­ wagi. A przy tym narzucając nowe treści powoduje raczej opór, próbę przeciw­ stawienia się niż chęć zmian, podcina tradycyjne wartości kultury i zasady jej istnienia, co prowadzi do dekulturacji i dezorganizacji społeczeństwa. Jednymi ze zjawisk powszechnie towarzyszących temu są zjawiska anomii — wzrost przestęp­ czości, prostytucji i t d . I chyba sporą część przypadków omówionych w pracy P a w ł o w s k i e g o można by odnieść właśnie do tej kategorii. 3 3 Porównaj L . J o c h i m s e n , gart 1963, s. 59. 18 — Etnografia Polska, XX/1 Zigeuner Heute. Ferdinand Enke Verlag, Stutt­ �274 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E Tym, co utrudnia działanie w stosunku do Cyganów, jest „brak zrozumienia przez Cyganów potrzeb wymiaru sprawiedliwości" (s. 203) i „brak świadomości asy­ milacji" (s. 210). Sądzę, że nie są to zjawiska złe, utrudniają może współpracę, ale przez sam fakt istnienia powinny prowokować do refleksji i rewizji naszych postaw. P a w ł o w s k i podkreśla w pracy o Cyganach tak istotny dla istnienia społeczeństwa fakt, jak silna solidarność grupy i umiłowanie wolności; cieszyć się chyba należy, że te cechy są tak wyraźne. To świadczy, że dotychczasowe doświadczenia nie zła­ mały Cyganów, że jest możliwość wypracowania zasad, które — nie pozbawiając ich kulturowej osobowości— umożliwią współegzystencję ich i nas. P a w ł o w s k i po­ daje zresztą zasady, jakie powinny być przestrzegane w dążeniu do wypracowania nowych form współżycia z nimi. Należy w i ę c : „— prowadzić osadnictwo w miastach, gdyż nigdy nie mieli oni skłonności do pracy na roli, a trudno o inne zajęcia w warunkach wiejskich; — nie wzbraniać zakładania w ł a s n y c h z w i ą z k ó w terytorialnych, od w i e k ó w bowiem potrafili żyć tylko w szerokim kolektywie i taka wyłącznie egzystencja przed­ stawia dla nich wartość; — popierać cygański folklor, a samych Cyganów widzieć jeszcze bardziej jako peł­ noprawną mniejszość etniczną, co zmniejszy do minimum ich obawy przed "-wynarodowieniem"; — zatrudniać w tradycyjnie wykonywanych rzemiosłach i zajęciach oraz ułatwiać organizowanie zespołów artystycznych, dzięki czemu będą mieli pracę, którą lubią i potrafią dobrze w y k o n a ć ; — udzielać systematycznie pomocy materialnej, lecz jej eskalację korelować z wy­ siłkiem o uczciwe dochody samych Cyganów, by w ten sposób zachęcić do asy­ milacji zarobkowej" (s. 227-228). Nasza historia także nie była zbyt radosna i tylko dzięki brakowi zrozumienia potrzeb obcego wymiaru sprawiedliwości, niechęci do asymilacji, solidarności i po­ trzebie wolności zachowaliśmy niezależność i w ł a s n ą kulturę — nie sądźmy teraz innych tak, jak nie chcieliśmy, by nas sądzono. Myślę, że uznanie tych zasad i w od­ niesieniu do Cyganów umożliwi wypracowanie sposobów postępowania sprawiedli­ wych dla obu stron. Przy tym patrzeniu na s p r a w ę współegzystencji stworzenie mo­ żliwości wzajemnego zrozumienia i świadomego uczestnictwa Cyganów w życiu kraju przy równoczesnym poszanowaniu ich odrębności kulturowej stanie się faktem możliwym. Tylko czy możliwe jest dojście do takiego etapu, skoro ciążą na nas na­ wyki poprzednich 500 lat prób rozwiązania „kwestii cygańskiej"? Poświęciłem tak dużo miejsca zwróceniu uwagi na postawę, jaką zajmuje na ogół społeczeństwo w stosunku do Cyganów, ona bowiem tak wyraźnie determinuje działanie. Uwagi odnoszą się zresztą nie tylko do Polski. Jest to bolączka dostrze­ galna w całej Europie n a przestrzeni wielu w i e k ó w . I jeśli tyle uwagi poświęciłem temu zagadnieniu, to ze względu na jego wagę, a nie dla zdeprecjonowania pracy Pawłowskiego . Jestem pełen szacunku dla pracy atuora, dla zawartych tam wielu szczegółowych opisów, jakich nie znajdziemy w naszej dotychczasowej literaturze, i przemyśleń, jakie powinny pomóc w wypracowaniu nowych zasad postępowania w stosunku do Cyganów — przemyśleń tym cenniejszych, że wypowiedzianych przez prawnika. Stanowi to, że książka Cyganie. Studia nad przestępczością Alberta Paw­ łowskiego jest pracą cenną i ważną nie tylko dla cyganologii. Lech Mróz 1 M. F O K R O P E K , Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968-1973, Płocki Ośrodek Kultury, Płock 1974, ss. 159, mapa, ilustracje w tekście Od 1968 roku Festiwalom Folklorystycznym w Płocku towarzyszą kiermasze wy­ robów ludowych prezentowanych przez twórców. Intencją organizatorów Festiwalu �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 276 było pokazanie szerokiemu odbiorcy możliwie pełnego obrazu artystycznej twórczości wsi i umożliwienie bezpośredniego kontaktu z twórcą i jego dziełem. W kierma­ szach brali udział znani i cenieni twórcy z całej Polski, reprezentujący prawie wszystkie dziedziny sztuki ludowej. Zazwyczaj z okazji imprez tego rodzaju wydaje się informatory i katalogi infor­ macyjne. Katalog Mariana Pokropka ma inny charakter, zawiera bowiem pełne wiadomości dotyczące wszystkich t w ó r c ó w ludowych biorących udział w 6 kolejnych kiermaszach od 1968 do 1973 roku. Katalog poprzedzony jest wstępem, zawierającym informacje o Festiwalach Płockich i innych imprezach tego rodzaju z terenu całej Polski. Podaje także krótką charakterystykę współczesnych u w a r u n k o w a ń rozwoju sztuki ludowej, efektów opieki nad nią różnych instytucji w Polsce Ludowej, kie­ runków przekształceń w wyniku zapotrzebowania nowego odbiorcy. Załączona mapa ilustruje miejscowości, z których pochodzą uczestnicy kiermaszów, z zaznaczeniem dziedzin wytwórczości. "Właściwy katalog charakteryzuje 130 twórców w formie szczegółowych opisów, zawierających nie tylko podstawowe dane o twórcach i ich dziełach, ale także podaje obszernie „z jakich wyrośli tradycji, co- i jak tworzą, jakie mają osiągnięcia t w ó r ­ cze". Uzupełnieniem opisów s ą liczne fotografie artystów i ich dzieł. Informacje za­ warte w katalogu pochodzą w większości z materiałów zebranych bezpośrednio od twórców. Znaleźć tu można jednakże nie tylko wypowiedzi samych twórców, ale także fragmenty artykułów, w y w i a d ó w zamieszczonych w prasie. Autor podaje także bibliografię prac zawierających informacje o poszczególnych artystach. Wielkim osiągnięciem tego rodzaju katalogu jest zawarcie w pozornie krótkich opisach historii ośrodków wytwórczych, uchwycenie tendencji rozwojowych lub za­ nikowych dziedziny reprezentowanej przez twórcę. Zgromadzenie w jednej publikacji sumy wnikliwych i rzetelnych informacji o współczesnej sztuce ludowej i jej twór­ cach pozwala na wyciągnięcie w n i o s k ó w ogólniejszych. Szczególnie interesujące jest prześledzenie kariery artystycznej kilkudziesięciu twórców różnych dziedzin, bodźców inicjujących i ukierunkowujących ich drogę twórczą, co najwyraźniej widać na przykładzie rzeźby, jako że jest ona najliczniej reprezentowana w katalogu (ok. 55 osób). [Na marginesie — szkoda, że we w s t ę p i e nie podano liczby twórców reprezentujących poszczególne dziedziny]. Rzeźba jest dziedziną twórczości ludowej najbardziej indywidualną, w minimalnym stopniu uza­ leżnioną od aktualnych w różnych okresach upodobań i gustów środowiska wiejskie­ go. Charakter twórczości nadają przede wszystkim osobiste uzdolnienia i możliwości artysty. W tkactwie, hafcie, zdobnictwie wnętrza, umiejętności wytwórcze, a także style i mody przekazywane były w procesie wychowania, kształtowane przez całe środowisko. Twórcy reprezentujący te dziedziny sztuki na jarmarkach płockich są przedstawicielami szerokiego niegdyś kręgu w y t w ó r c ó w i zazwyczaj należą do star­ szego pokolenia. Nowe bodźce spoza środowiska wiejskiego w y w o ł a ł y wprawdzie w ostatnich latach zainteresowanie młodego pokolenia twórczością ludową, nie zaw­ sze jednak umiejętności warsztatowe (wymagające dłuższego- przygotowania) pozwa­ lają na wykazanie się osiągnięciami artystycznymi. Inaczej w rzeźbie. Zapotrzebo­ wanie na rzeźbę ludową jest tak wielkie, że większość osób parających się rzeźbie­ niem ma szanse na uczestnictwo w konkursie, nagrodę, sprzedaż prac. Tkanina, haft, wycinanka, garncarstwo — mają swoje „kanony" regionalne (np. tkanina wykonana na Kurpiach w stylu „łowickim" czy białostockim nie otrzyma nagrody na konkursie), twórczość w tych dziedzinach musi tkwić korzeniami w tra­ dycji regionu. Rzeźba takich ograniczeń nie ma. Musi natomiast być „ludowa", tzn. nie za bardzo realistyczna, nie wykazująca zbyt wielkich umiejętności warsztatom wych, tematycznie najlepiej sakralna lub związana z życiem wsi itp. Wydaje się, że na tym polega przede wszystkim mnożenie się liczby rzeźbiarzy ludowych w ostat­ nich latach, a tym samym ilości uczestników kiermaszów płockich. Poziom prac �276 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE rzeźbiarskich jest bardzo zróżnicowany — od najprymitywniejszych prób uporania się z klockiem drewna do rzeźb doskonałych pod w z g l ę d e m wyczucia materiału, techniki, ekspresji formy. Nagrody natomiast uzyskują często równorzędne, zależnie od „konkurencji" w skali gminy czy województwa. Jedni rzeźbiarze dochodzą do osiągnięć twórczych w ł a s n ą drogą, inni pobudzeni zostali do działania przez różne bodźce zewnętrzne — powodzenie znajomego rzeźbiarza, notatki w prasie, zachętę różnych działaczy itp. Obserwujemy w ostatnich latach powstawanie całych ośrod­ k ó w rzeźbiarskich reprezentujących pewien pokrewny styl, często przez naśladownic­ two najzdolniejszych, jak np. Zawidz Kościelny. Tego rodzaju i wiele innych spostrzeżeń nasuwa s i ę przy u w a ż n y m czytaniu życiorysów twórców ludowych. Ciekawe też byłoby prześledzenie (czego nie może dać katalog prezentujący tak liczne grono twórców), jak „wyrabiał się" styl prac poszczególnych rzeźbiarzy od momentu „odkrycia" przez współpracę z różnymi insty­ tucjami handlowymi („Cepelia", „Desa"). Obserwuje się bowiem niekiedy rezygnację ze współpracy handlowej przez artystów, którym stałe dostarczanie prac na rynek, przeszkadza w rozwijaniu w ł a s n y c h koncepcji twórczych. Nasuwa się pytanie: w jakiej mierze reprezentacja twórców ludowych, uczestni­ czących w jarmarkach płockich jest reprezentacją wszystkich dziedzin sztuki ludo­ wej. Czy proporcje ilościowe w stosunku do powszechności w y s t ę p o w a n i a różnych dziedzin sztuki ludowej zostały zachowane? Wydaje się, że nie. Problem polega głównie na trudności wyboru rzeczywistych artystów wśród rzeszy w y t w ó r c ó w wykonujących wycinanki, hafty, kwiaty czy tkaniny. Rzeźba czy malarstwo nato­ miast są bezsprzecznie twórczością, a nie wytwórczością. Prace prezentowane na kiermaszach w Płocku obrazują, jak s i ę wydaje, sztukę ludową, taką jak chce ją widzieć odbiorca miejski, czyli nurt „tradycyjny". Rzadko na imprezach tego rodzaju prezentowany jest współczesny nurt twórczości ludowej, kształtujący się na naszych oczach. Jest to zresztą zjawisko zrozumiałe. Imprezy propagujące sztukę ludową organizowane są przede wszystkim dla środowiska miej­ skiego. Nowa twórczość wsi pozostaje nadal w ramach w ł a s n e g o środowiska, gdyż brak jest jeszcze należytego dystansu wobec nowo powstającej wartości. Maria Woźniakowa A. T H E I L E , Sztuka Afryki, Warszawa 1974, Wydawnictwa Artystyczne i Filmo­ we, seria: Kultury Starożytne i Cywilizacje Pozaeuropejskie, s. 279, ilustracje, biblio­ grafia Wśród rozpraw traktujących o sztuce Afryki można wyróżnić dwie tendencje. Pierwsza — to ograniczenie tematu do tradycyjnej twórczości plemiennej części kontynentu na południe od Sahary z dodaniem niekiedy opisu współczesnej twór­ czości o charakterze ludowym czy też pamiątkarskim, też jednak zawężonego do tej części kontynentu. Druga — to podejmowanie tematu w szerokim zakresie czasowym i terytorialnym, z uwzględnieniem malowideł i rytów naskalnych Afryki Północnej i Południowej oraz sztuki starożytnego Egiptu i islamu *. Ograniczenia stosowane w pierwszym przypadku można tłumaczyć tym, ż e twór­ czość naskalna bywa rozpatrywana jako przykład sztuki prehistorycznej niźli na1 Przykładem pierwszej tendencji mogą być takie prace, jak: D. P a u l me, Les Sculptures de VAfrique Noire. Paris 1956; E . L e u z i n g e r , Afrique. L'art des Peuples Noirs, Paris 1962; Т. В o d r o g i, Sztuka Afryki, Wrocław 1968; W. F a g g, African Sculpture: an Anthology, London 1964; czy A. T r o j a n , Sztuka Czarnej Afriki, Moskwa 1964; czy M. T r o w e l l , African Design, London 1960. et art africains, Geneve 1962; W. M i r i m a n o w , G. С z e r n o w a, Iskustwo Afryki, Moskwa 1964; czy M. Тг о w е 11, African Design, London 1960. �27? ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E skalnej, a jej cechą charakterystyczną s ą raczej odniesienia czasowe niż przestrzen­ ne; osiągnięcia artystyczne starożytnego Egiptu analizowane są w obrębie sztuki starożytnej strefy Morza Śródziemnego, bez nawiązań do strefy kulturowej „Czarnej* Afryki" ; to samo można powiedzieć o sztuce islamu — aczkolwiek jest ona teryto­ rialnie w znacznej mierze afrykańska, jednak jej źródła znajdują się w Azji, ściślej na Bliskim Wschodzie i podlegają innym kanonom społecznym oraz artystycznym niż źródła plemiennej sztuki A f r y k i . Całościowe natomiast podejmowanie tematu usprawiedliwiane bywa często tylko kryteriami geograficznymi — sztuka Afryki, w i ę c ta, która tworzona jest na kon­ tynencie afrykańskim, wśród wszystkich ludów, państw i n a r o d ó w . Oprócz takiego najbardziej prostego tłumaczenia można spotkać inne, głębiej uzasadnione. Otóż twórczość naskalna, będąca raczej przedmiotem dociekań prehistorii, jest ś w i a d e c ­ twem początków sztuki na kontynencie afrykańskim, dostarcza też cennego materiału ikonograficznego do badań nad rozwojem sztuki afrykańskiej, pozwala w n i o s k o w a ć 0 najwcześniejszych przemianach gospodarczych i społecznych l u d ó w tego konty­ nentu . Sztuka Egiptu, acz kraj ten zaliczany jest do orbity kultury śródziemnomor­ skiej, charakteryzuje się w tym kontekście przestrzenno-kulturowym daleko posuniętą swoistością, a swoistość tę zawdzięcza treściom miejscowym oraz idącym z głębi l ą d u afrykańskiego; z kolei zaczerpnięte z niej treści i formy miały rozprzestrzenić s i ę daleko na południe, wzdłuż doliny Nilu, i dojść aż do Zambezi, dając początki kultury Zimbabwe, na zachód zaś do l u d ó w zamieszkujących dzisiejszą Nigerię, przyczyniając się do rozkwitu kultury I f e . Wreszcie sztuka islamu, chociaż wywo­ dząca s i ę z Bliskiego Wschodu i związana z etnosem arabskim, w miarę przenikania tej religii do wnętrza Czarnego Lądu w y w i e r a ł a w p ł y w na plemienne poczynania twórcze, zwłaszcza w Afryce Wschodniej . 2 3 4 5 6 7 Albert Theile pisze o sztuce Afryki w całościowym, rzec można ogólnokontynentalnym ujęciu. Oczywiście nie jest dlań decydujące proste kryterium geograficzne. Nie negując też przytoczonych w y ż e j uzasadnień, poszukuje idei nadrzędnej. Jak się wydaje, jedną z nich, bodaj czy nie główną, jest przypuszczenie antropologów, że Afryka stanowi być może kolebkę ludzkości. Mają o tym świadczyć odkrycia L . S. B, Leakeya z 1959 r. i p ó ź n i e j s z e . Jeśli w i ę c Afryka była prawdopodobnie kolebką ludzkości, to równie prawdopodobnie była miejscem powstania pierwszych artystów 1 ich dzieł. Nie wdając się w dyskusje toczone przez antropologów, wypada jednak stwierdzić, że znalezienie szczątków kostnych i znalezienie zabytków sztuki to nie­ p o r ó w n y w a l n e kategorie działania. T y m bardziej że tych drugich nie znaleziono s * Egiptolodzy są zdania, że starożytny Egipt, mimo stosowanej świadomie izolacji od sąsiadów, kulturowo był jednak związany z basenem Morza Śródziemnego, nie zaś z Afryką. Wtręty tej ostatniej, widoczne w składzie etnicznym społeczeństwa, w kulturze prawie nie występowały. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Nie tylko pirami­ dy..., Warszawa 1966, czy A. M o r z e n, Aegyptische Religion, Stuttgart 1958. Por. E . S z y m a ń s k i , Islam, [w:] Religie wczoraj i dziś, Warszawa 1971; A. M r o z e k , Islam a naród w Afryce, Warszawa 1973. Przykładowo: W. B. Mirimanow, Afrika. Iskusstvo, Moskwa 1967. Por. też prace wymienione w przyp. 1. H. L h o t e, Malowidła kwitnącej pustyni, Warszawa 1964. Zdawał się to sugerować L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte Afrikas, Zurich 1954; t e g o ż , The Mystery of South Africa's Prehistorie Art, London 1929. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964; M. A. K o w a l ­ s k i , Sztuka Afryki Wschodniej, „Etnografia Polska", 1. X V : 1971, z. 2. Brytyjski antropolog L . S. B. Leakey w 1959 r. odkrył w Tanzanii czaszkę w otoczeniu kamiennych narzędzi i nazwał ją Zinjanthropus boisei. Rok później natknął się na nowe znalezisko ludzkich szczątków kostnych pochodzących sprzed 600 000 lat. W połączeniu ze znacznie wcześniejszymi odkryciami Rajmonda Darta i Roberta Brooma z Johannesburga, dokonanymi w Sterkfontein i Kromdraai w Afry­ ce Południowej, znaleziska pozwoliły skonstruować przypuszczenie o pochodzeniu człowieka właśnie z Afryki. 3 4 s 6 7 8 �278 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E przy szczątkach Zinjanthropusa ani AuStralopitheka. Kolebka człowieka i artysty nie musi być tożsama, nie ma też pewności, by sztuka zaczęła się rozwijać z jednego tylko obszaru zamieszkanego przez człowieka. Drugim wyróżnikiem, pozwalającym m ó w i ć o sztuce Afryki w skali całego kon­ tynentu, jego historii i zamieszkujących go ludów, jest osadzenie jej w magicznym i religijnym kontekście. Według Alberta Theile, niezależnie od czasu i obszaru sztuka Afryki, mimo jej regionalnego zróżnicowania w formie i treści, jest refleksem tamtejszych wierzeń, religii i magii, czy będzie to sztuka plemienna, czy sztuka islamu, czy inna. Otwierający pracę rozdział Ryty i malowidła naskalne zwraca u w a g ę na to, iż były one przejawem magii płodności i magii łowieckiej. Nie wyklucza też autor, że dzięki ścisłym związkom z naturą zachowywanymi przez ówczesnych artystów, sztuka naskalna staje się przykładem chęci przetrwania człowieka w czasie, jego walki ze śmiercią i przemijaniem. Omijając, jak zwykle dyskusyjne, rozważania psy­ chologiczne, dla których brak ścisłej dokumentacji, trzeba zwrócić uwagę, iż Theile podkreśla rodzimość sztuki naskalnej. O ile ryty z tzw. „okresu m y ś l i w y c h " czy też „okresu bawołu" — sprzed około 9000 lat — s ą dziełem człowieka rasy kromaniońskioj należącej do odmiany białej, to późniejsze — twierdzi Theile za Henri Lihotem i Theodorem Monodem — wykazują pokrewieństwo ze sztuką, jak ją na­ zywa, murzyńską, za czym ma przemawiać symbolika i animizm tych m a l o w i d e ł oraz fakt, że przypominają one maski. Bez wątpienia już afrykańskie są malowidła naskalne Buszmenów z Afryki Południowej, dające dowód na związek prehistorii z teraźniejszością, czyli współczesny niemal czas ich powstania skojarzony z ich formą i techniką wykonania, nawiązującą do prehistorycznych naskalnych dzieł saharyjskich. Theilę nie daje tutaj jednak chronologii bezwzględnej, powołuje się natomiast w swoich spostrzeżeniach na Erika Holma . Pisząc o podobieństwach między sztuką staroegipską a „murzyńską" Albert Theile uważa, że czynnikami je powodującymi jest wykorzystanie przez tę pierwszą rodzimej inwencji artystycznej przy pewnej pogardzie dla w p ł y w ó w zewnętrznych i ś w i a d o m y m odgraniczaniu się kraju od s ą s i a d ó w oraz istnienie silnego etnicznie elementu negroidalnego wśród ludności starożytnego Egiptu, co w y w a r ł o w p ł y w na kształtowanie się sztuki. W rozdziale Sztuka starożytnego Egiptu bardziej jednak zajmuje się nie owymi podobieństwami, lecz religijnym znaczeniem sztuki egipskiej jako wyrazem walki ze śmiercią i przemijaniem. Niedostatecznie chyba podkreślone jest w książce, że — w przeciwieństwie do plemienne] — sztuka ta funkcjonowała w granicach państwa, co więcej — pełniła też rolę państwowotwórczą przez podnie­ sienie znaczenia władcy. Oczywiście niesposób odmówić jej religijnego znaczenia, ponieważ jednak religia stanowiła dla starożytnego Egiptu czynnik cementujący p a ń s t w o i świadomość etniczną, przeto nie można pominąć i tej funkcji sztuki. Upadek jej nastąpił, gdy zaczęła podlegać coraz silniejszym w p ł y w o m helleńskim, a wiązało się to jednocześnie z powolnym upadkiem państwa. Rozdział Sztuka hellenistyczna, Kartagina, sztuka rzymska jest nieco zaskaku­ jący. W dotychczasowych bowiem opracowaniach sztuki Afryki takiego punktu widzenia nikt nie podawał. Pojęcia: Grecja, Kartagina i Rzym, kojarzą się z kręgiem kultury śródziemnomorskiej, odległej od afrykańskiej. Wartością pracy Theilego jest 9 1 0 11 12 9 L h o t ě , op. cit. Jest to zapewne błąd popełniony przez tłumacza (w ogóle do przekładu można mieć wiele zastrzeżeń). Chodzi przypuszczalnie nie o animizm, lecz o animalizm — przedstawianie w sztuce m o t y w ó w zwierzęcych. E . H o l m , Felskunst im sildlicher Afrika, [w:] Die Steinzeit, Baden—Baden 1960. Por. przypis 2. Także J . Č e r n ý , Religia starożytnych Egipcjan, Warsza­ w a 1974. 1 0 11 1 2 �ARTYKUŁY RECENZYJNE i RECENZJE 279 zwrócenie uwagi na ten aspekt sprawy. Autor jednak w toku wywodu nie przedsta­ wia argumentów przemawiających za istotną łącznością kulturową między Afryką Północną a resztą kontynentu. Być może saharyjskie piaski legły już dostateczną zaporą, acz Theile zdaje się sugerować, że problem wart jest przebadania. Ciśnie się na marginesie wątpliwość, czy historyk sztuki zgodziłby się na samoistne trakto­ wanie' sztuki rzymskiej. Przyjęło się na ogół uważać, że była ona w kategoriach artystycznych repliką sztuki greckiej. O rzymskiej można mówić raczej w katego­ riach politycznych — jako sztuce w granicach imperium . 13 Rozdział zatytułowany Sztuka chrześcijańska jest chronologiczną kontynuacją poprzedniego. Podjęcie tego zagadnienia, w kontekście szerzej pojętej sztuki Afryki, też jest nowym ujęciem tematu zaproponowanym przez Alberta Theile. Rzecz oczy­ wiście dotyczy sztuki wczesnochrześcijańskiej. Opracowania innych autorów dostar­ czają co najwyżej omówień sztuki koptyjskiej i współczesnej etiopskiej, zwłaszcza przez badaczy włoskich . T u już autor swobodniej może przeanalizować, zrozumiałe zresztą, związki z kręgiem kultur Afryki. Podnosi w i ę c z jednej strony wykorzysta­ nie m o t y w ó w staroegipskich przez sztukę wczesnochrześcijańską i koptyjską, łącznie z doszukiwaniem się początków chrześcijańskiej idei Sw. Trójcy w egipskiej triadzie bóstw: Ptah — Izyda — Ozyrys. Z drugiej zaś strony dostrzega związki sztuki koptyjskiej i etiopskiej z plemienną, wyraźne zwłaszcza na południu Etiopii, w ś r ó d Galla czy Sidamo, wyrażające się w podobnych nieco formach rzeźb i motywach de­ koracyjnych . Podkreślając te związki w nadrzędnych kategoriach religijnej funkcji sztuki koptyjskiej, etiopskiej, jak i plemiennej, trudno atoli dostrzec bardziej szcze­ gółowe powiązania dwu nie przystających do siebie systemów religijno-filozoficznych: plemiennych wierzeń afrykańskich i ortodoksyjnego chrześcijaństwa monofizyckiego. Niewątpliwie zaś trzeba się zgodzić, że sztukę koptyjską i etiopską można nazwać ludową — w nieuczoności, uproszczeniach formy oraz swoistym skrzyżowaniu realiz­ mu z tkwiącą w niej symboliką zbliża się nieco do plemiennej. u 15 Sztuka islamu — kolejny rozdział książki — zwraca u w a g ę na brak w ł a ś c i w i e w tym kręgu podziału na sztukę „czystą" i stosowaną. Jest to, w e d ł u g przyjętej przez Alberta Theile koncepcji, konsekwencją religijnego znaczenia tej twórczości. Koran jest w e d ł u g niego regulatorem całego życia, również i tych sfer, które zali­ czylibyśmy do świeckich, zatem sztuka służy nadrzędnym wobec całego życia ideom religijnym . Autor polemizuje ze stwierdzeniami większości z n a w c ó w kultury arab­ skiej, iż Koran zabrania przedstawiać postaci ludzkie i zwierzęce — twierdzi, iż nie istnieje taki zakaz, chociaż zalecana jest tu powściągliwość. Są jednak, jak się zdaje, sury zakazujące przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych, a najprawdo­ podobniej zależy to od interpretacji koranicznych p r z e p i s ó w . Ubóstwo m o t y w ó w ludzkich i zwierzęcych w sztuce islamu, zdaje się jednak świadczyć, że interpretacja szła w kierunku zakazu, stąd też tak częste motywy dekoracyjne: roślinne i geome­ tryczne. Motywy dekoracyjne o arabskiej proweniencji widoczne s ą zwłaszcza w Afryce Wschodniej. Ich symbolika i stylizacja zdają się świadczyć w e d ł u g autora o wspólnocie sztuki islamu i sztuki ludów pierwotnych — jak je określa — tego rejonu Afryki. 16 11 Rozdział Sztuka ludów pierwotnych stanowi u Alberta Theile odstępstwo w kon­ struowaniu schematu tego tematu w porównaniu z innymi opracowaniami. Jesteśmy przyzwyczajeni, że autorzy o m a w i a j ą działalność i osiągnięcia artystyczne poszczegól- 1 3 Por. К. К u m a n i e с к i, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, szawa 1965. Np. P. S с o 11 i, L ' Arte dei popoli primitivi, Milano—Roma 1951. Zwraca na to uwagę również L e u z i n g e r , op. cit. A. M r o z e k , Koran a kultura arabska, Warszawa 1967. Tamże. 1 4 1 5 1 6 17 War­ �280 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE nych ludów, kolejno, plemię za plemieniem, a chociażby szerzej zakreślanymi obsza­ rami stylowymi, jak np. basen Kongo, Gabon-Kamerun, basen Nigru, itd., wydzie­ lając z tego schematu sztukę Beninu jako przykład najwyższego wykwitu sztuki afrykańskiej tworzonej w ramach scentralizowanego państwa. Theile odchodzi od tego — rzeczywiście m o ż e już monotonnego — ujęcia, starając się przede wszystkim przedstawić za Placidem Tempelsem, afrykański, plemienny sposób myślenia, afry­ kańską filozofię życia i b y t u , a dzięki temu w y a n a l i z o w a ć z niej wartości swoiste dla sztuki plemiennej i wspólne dla sztuki całej Afryki. Sztukę plemienną można — w e d ł u g Theilego — interpretować w kategoriach przenikających ją magii i animizmu, totemu i tabu, wreszcie — pierwiastka seksualnego. Najlepiej zaś rozpatrywać łącznie z tych trzech punktów widzenia, przy czym za najważniejszy dla powsta­ wania sztuki uważa Theile impuls religijny. 18 Nie odrzucałbym, jak to czyni autor, ekonomicznej interpretacji sztuki plemien­ nej; jest ona widoczna chociażby poprzez interpretację religijną; temat nadaje się wszakże do bardziej szczegółowych rozważań, by go tu rozwijać. Dyskusyjne jest też wkomponowywanie totemizmu w system afrykańskich wierzeń i struktur społecz­ n y c h . Plemienny artysta nie musiał także być człowiekiem znaczącym społecznie w rodzie, klanie, plemieniu czy wiosce . Wreszcie nader hipotetyczny jest w p ł y w kultury starożytnego Egiptu na B e n i n . Z innych zarzutów można podnieść znaczne uproszczenia dające się zauważyć na mapie „rasy ludności Afryki" (str. 212), wyodrębnienie rasy etiopskiej (stanowią­ cej ciemnoskórą gałąź „rasy białej" — jak pisze autor) i zaliczenie do niej Etiop­ czyków, Wahimów, Watussi, Fulbe, Masajów i Tuaregów. Kryteria przynależności p a ń s t w o w e j mieszają się tu z kryteriami przynależności plemiennej, zestawienie zaś tych ostatnich też jest dyskusyjne. Razi wreszcie częste powtarzanie niezbyt precy­ zyjnego, a w naszej literaturze zarzuconego określenia „sztuka murzyńska" czy też „kultura murzyńska". Praca Alberta Theile jest interesująca dzięki przyjęciu wstępnych założeń trak­ towania sztuki Afryki jako organicznej całości podlegającej interpretacji religijnej i wykazującej w e w n ę t r z n e związki w twórczości poszczególnych l u d ó w i regionów. Jednakże wzajemne w p ł y w y kulturowe i artystyczne nie są należycie udokumento­ wane, generalna koncepcja zaś — jak zwykle, gdy idzie o sztukę — dyskusyjna. Co nie przeczy ani wartości poznawczej książki, ani konieczności podjęcia bardziej szczegółowych badań mogących owe związki, w p ł y w y i ogólną interpretację wyjaśnić, co zdaje s i ę sugerować autor. Marek Arpad Kowalski 19 20 21 ¡P. T e m p e l s , Bantu Philosophy, Pari® 1959. Nikt z autorów piszących o kulturach Afryki nie wspomina wprost o tote­ mizmie. B. S t e f a n i s z y n , Social and Ritual Life of the Ambo of Northern Rho­ desia, London—New York—Toronto 1964, wzmiankuje o możliwości jego istnienia w nie określonej bliżej przeszłości, natomiast A. M. Z o ł o t a r i e w, Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1964, wręcz zaprzecza jakimkolwiek śladom to­ temizmu w Afryce. so Warto niekiedy przyzwać na pomoc literaturę piękną, zwłaszcza jeśli dzieło w y s z ł o spod pióra człowieka znającego tradycję i plemienne struktury z w ł a s n e g o doświadczenia. O tym, że rzeźbiarz plemienny może być z w y k ł y m mieszkańcem wioski, zdaje się poświadczać w swojej powieści po części autobiograficznej, nigeryjski pisarz Ch. А с h e b e, Boża strzała, Warszawa 1967. K u przypuszczeniom tym skłania się F r o b e n i u s, op. cit. Przeczą im now­ sze badania historii Beninu, np. W. F a g g , The antiquities of Ife, [w:] Image, London 1949; t e g o ż , A Bronze figure in Ife style at Benin, [w:] Man, London 1950, oraz W. i В. F o r m a n , Benin art, Prague 1960. 1 8 1 9 2 1 �281 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE A. E . T E R - S A R K I S J A N C , Sowriemiennaja skwa 1972, s. 204, ilustr. 12, tabl. 13 siemja u armian, wyd. Nauka, Mo­ Pierwsze wzmianki o charakterze etnograficznym, dotyczące rodziny ormiań­ skiej, pochodzą z końca X V I I I wieku głównie od podróżników europejskich • (G. Schober, G . Garber, J . Lerch). Kultura ormiańska ze względu na s w ą inność budziła w ó w c z a s powszechne zainteresowanie w Europie. Rola, jaką w kulturze tej odgrywał niezmiernie rozbudowany system rodzinny, powodowała, że zwracano na niego szcze­ gólną uwagę. Po przyłączeniu Armenii do Rosji (1828 rok) rozpoczęła się "penetracja tej części Zakaukazia przez Rosjan. Ogólne rozbudzenie zainteresowań ludoznaw­ czych nie pozostało bez w p ł y w u na n a u k o w ą działalność rosyjską w granicach c a ­ łego imperium. Również na tym terenie zaczęto prowadzić pierwsze badania nad kulturą chłopską, do których w latach późniejszych (2 poł. X I X w.) włączyli się także Ormianie. Publikowano małe monografie opisujące życie chłopstwa ormiań­ skiego, pobieżnie inne dziedziny kultury, w tym również i rodzinę. Umieszczano je głównie w wydawnictwach geograficzno-krajoznawczych, których wiele powstało w tym okresie. Bardziej kompletne, choć nieliczne publikacje pochodzą dopiero z wieku X X . Ujmują one historycznie instytucję rodziny — gerdastan i „azg". W latach ostatnich pojawia s i ę szereg artykułów na temat przemian zachodzących na wsi ormiańskiej na skutek zmian społeczno-ekonomicznych wprowadzonych przez w ł a d z ę radziecką. Obejmują one również rodzinę. Książka Ter-Sarkisjanea stanowi pozycję w y j ą t k o w ą w etnograficznej litera­ turze ormiańskiej. Są to pierwsze studia porównawcze nad rodziną. Analizując poszczególne aspekty życia rodzinnego, a w i ę c strukturę, liczebność, stosunki gospo­ darcze i wewnątrzrodzinne, obrzędowość, autor kreśli model tradycyjnej rodziny ormiańskiej, a następnie współczesnej, starając s i ę wyjaśnić przyczyny trwania lub zanikania starych form rodzinnych. Momentem przełomowym jest wprowadzenie w ł a d z y radzieckiej w Armenii, która zmieniła gospodarcze postawy istnienia ro­ dziny, co w konsekwencji doprowadziło do zmian społecznych i kulturowych we­ wnątrz niej. Praca oparta jest na materiałach uzyskanych w czasie badań terenowych pro­ wadzonych w latach ,1965-1968 we wszystkich trzech geograficznych strefach Arme­ nii — górskiej, podgórskiej i dolinnej, ponieważ w p ł y w a j ą one na charakter gospo­ darki, a co za tym idzie i na układy rodzinno-społeczne. Wykorzystany jest również bogaty materiał statystyczny. Autor konsekwentnie trzyma się w y ż e j wymienio­ nych kryteriów geograficznych przy analizie poszczególnych dziedzin życia rodzinnego i konsekwentność ta załamuje się tylko przy opisie obrzędowości rodzinnej. Ter-Sarkisjanc starał się ustalić obrzędy charakterystyczne dla całej Armenii. Nie jest to m o ż l i w e ze w z g l ę d u na trwałe kulturowe w p ł y w y tureckie i perskie (szczególnie widoczne w wioskach przesiedleńczych) oraz na silne zróżnicowanie regionalne naj­ bardziej uwidaczniające się właśnie w obrzędowości. Dlatego część pracy poświęco­ na temu zagadnieniu jest dość schematyczna i ogólnikowa. W odróżnieniu od szeregu poprzednich publikacji o tej tematyce w książce zamieszczona jest charakterystyka pracy, dokładny opis źródeł i sposób ich doboru, podana i zinterpretowana próba badawcza. Jak już wspomniałam, autor część pracy poświęca tradycyjnej rodzinie ormiań­ skiej. Do lat dwudziestych X X wieku, czyli do wprowadzenia w ł a d z y radzieckiej, a nawet później, podstawowymi jednostkami rodzinno-społecznymi była grupa azg i gerdastan (wielka rodzina), których elementy szczątkowe można znaleźć i we współczesnej rodzinie. ,,Azg" to grupa rodowa składająca się z 6-8 pokoleń liczonych po męskiej linii zstępującej i liniach bocznych . Miała ona rolę patronimiczną. 1 1 E. K a r a p e t j a n , Rodstwiennaja gruppa u armian, Erewan 1966. �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Oprócz więzi krwi łączyła jej członków jedność ideologiczna oparta na kulcie przodków, terytorialna, kolektywna organizacja gospodarki, obowiązek pomocy wza­ jemnej i krwawej zemsty. Azg był grupą egzogamiczną. W jego skład wchodzić mogło kilka wielkich rodzin, których podstawą, oprócz wyżej wymienionych ele­ mentów, była kolektywna własność, produkcja i p o d z i a ł . Obie formy rodzinne miały strukturę patriarchalną. G ł o w ą azgu był najstarszy jego członek — azgi metc, po­ dobnie gerdastanu — tak zwany tanuter. Kobietami i kobiecą częścią gospodarstwa kierowała w azgu — metc majr, w gerdastanie — tantikin, najczęściej żona najstarsze­ go członka grupy. Podział pracy oparty był na kryterium wieku, a w związku z tym pozycji w rodzinie, i kryterium płci. Starszy azgu decydował w sprawach gospodarczych, zawierania małżeństw, podziału spadku, n o r m o w a ł stosunki wew n ą t r z r o d z i n n e . Członków rodziny obowiązywał obyczaj „unikania", czyli różno­ rakie zakazy w stosunkach wewnątrzrodzinnych, głównie między krewnymi męża i żony oraz między m ę ż e m i żoną. Najbardziej rygorystycznie przestrzegane były formy zachowań między teściową i s y n o w ą *, Azg tworzył oddzielną dzielnicę, która brała od niego nazwę. Każdy gerdastan zajmował w niej jeden dom. Liczebność wielkiej rodziny wynosiła przeciętnie 50 osób, ale wielkość jej uzależniona była od ilości pokoleń, które się na nią składały. Grupa azg stanowiła liczebne zwielokrot­ nienie gerdastanów w y w o d z ą c y c h się od tego samego przodka. 2 s Rozpad wielkich rodzin i znaczne zmniejszenie w p ł y w u grupy azg pociągnął za sobą zmiany strukturalne wewnątrz rodziny. Proces ten trwa od 2 poł. X I X wie­ ku, czyli od okresu rozwoju gospodarki towarowo-pieniężnej w Armenii i tylko przyspieszony został na skutek wprowadzenia socjalizmu. Jako główną przyczynę tego rozpadu Ter-Sarkisjanc widzi kolektywizację zie­ mi. Każda rodzina dostawała w ó w c z a s działkę przyzagrodową wielkości od 1000 do 2500 m powierzchni. Przestała istnieć konieczność, a nawet możliwość zatrudniania w gospodarstwie dużej ilości osób, w związku z czym gerdastan zaczął się rozpadać. Sytuacja materialna rodziny nadal zależy tak od w a r u n k ó w geograficznych (strefy geograficznej), jak i społecznych. Obecnie głównymi grupami społeczności wiejskiej są kołchoźnicy, robotnicy i urzędnicy. Podstawą budżetu rodzinnego jest pensja z pracy w przedsiębiorstwie, ale niemały dochód pochodzi z działki przyzagrodowej dzięki uprawie winorośli i o w o c ó w w strefie dolinnej, a w górskiej — hodowli. Autor tylko wspomina o drobnej wytwórczości i przemysłach domowych, które w gospodarce i budżecie rodzinnym odgrywają niepoślednią rolę i s ą zjawiskiem bardzo częstym, jeżeli nie masowym. 2 Autor posługuje się pojęciem mieszkańcy wsi, nie zaś chłopstwo — co jest ogól­ ną tendencją w etnografii radzieckiej — z uwagi na to, że skład społeczny wsi jesit bardzo niejednolity (kołchoźnicy i chłopi indywidualni stanowią około 70°/o ludności), a jego struktura ciągle ulega zmianie w kierunku zmniejszenia liczby osób zatrud­ nionych w rolnictwie. Na wsi ormiańskiej dominuje obecnie rodzina dwupokoleniowa (około 50%> wszystkich rodzin), pozostałe składają się z trzech, rzadziej z czterech pokoleń, ale nie jak w przeszłości — z rodziców i kilku żonatych synów, lecz z rodziców i jedne­ go żonatego syna. Pozostali prowadzą w ł a s n e gospodarstwa. Najwięcej rodzin dwupokoleniowych jest w grupach robotniczych i urzędniczych, w mieszanych społecznie występują przede wszystkim trzypokoleniowe. Liczebność rodziny zależna jest od strefy zamieszkiwania — największa w rejonach górskich, oddalonych od ośrodków przemysłowych i przez to bardziej zachowawczych. Przeciętna wielkość rodziny 2 E. Karapetjan, Armianskaja siemiejnaja obszczina, Erewan 1958. W. В d o j a n, Krownorodstwíennyj azg i rodstwíenivy je otnoszenia u armian, „Sowietskaja Etnografia", 19511 nr 1. W. P a n j a n, Obyczaj izbieganija u armian i jego izżiwanije za gody Sowietskoj własti, „Istoriko-Fiłołogiczeskij Żurnał", 1968 nr 2. 3 4 �283 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E ormiańskiej wynosi 6 osób. Według autora wiele rodzin nierozdzielonych jeszcze istnieje. Ter-Sarkisjanc nie pisze jednak nigdzie wyraźnie, co uważa za rodzinę rozdzieloną i jakie są kryteria ją wyodrębniające, kiedy rozdzielenie s i ę jest tylko formalne, a kiedy faktyczne. Wprowadza to w tekście niejasności i stanowi błąd metodyczny. Z a najbardziej zachowawczą sferę życia rodzinnego uważa autor stosunki we­ wnątrzrodzinne. Jako przykład podaje pozycję kobiety w rodzinie. Mimo dekretów w ł a d z y radzieckiej w równouprawnieniu i kolektywizacji rolnictwa, włączających kobietę w proces produkcji ogólno państwowej, nie zmienił się jej status tak rady­ kalnie, jak tego oczekiwano. Demokratyzacja stosunków wewnątrzrodzinnych nastą­ piła tylko w małej rodzinie, a ta w czystej postaci występuje prawie w y ł ą c z n i e w mieście. Zmieniło się natomiast pojęcie i zakres władzy głowy rodziny. Mimo zachowania autorytetu starszych i szacunku wobec nich, faktycznie kieruje domem nie najstarszy członek rodziny, ale najbardziej wykształcony. Przemianom uległa obrzędowość rodzinna, w tym weselna, która była i jest najbogatsza i najbardziej rozbudowana. Skrócony został okres zaręczynowy i we­ selny oraz niektóre obrzędy straciły znaczenie magiczno-religijne i mają charakter przeżytkowy,, ale dawna forma całego cyklu została zachowana. Podobnie uprościły się obrzędy pogrzebowe. Tradycyjny rytuał pozostaje zachowany tylko przy pogrze­ bach starców. Obecnie zezwala się kobietom na uczestniczenie w pogrzebie, czego dawniej nie mogły robić. Obrzędy narodzeniowe omówiono w bardzo w ą s k i m za­ kresie, może dlatego, że nie były one nigdy ani bogate, ani widowiskowe. Proces industrializacji, wzrost kontaktów z ośrodkami miejskimi, propagowanie przez p a ń s t w o Określonego sposobu życia (np. wesela komsomolskie) w p ł y w a j ą na zmianę potrzeb ludności wiejskiej i zanik wielu tradycji. W p ł y w tych czynników jest najmniej widoczny w rejonach górskich, gdzie naturalne warunki utrudniają dotarcie nowym dla kultury ormiańskiej zjawiskom. Pracy Ter-Sarkisjanea można zarzucić przede wszystkim nieadekwatność tytułu do treści książki. Analiza przeprowadzona przez autora dotyczy tylko i wyłącznie rodziny wiejskiej, a nie jak sugeruje tytuł, rodziny ormiańskiej w ogóle. Ogólniko­ w o ś ć niektórych stwierdzeń i niewyczerpujące omówienie tematu stanowią duży mankament. Ponadto autor nie definiuje nigdzie terminów, którymi się posługuje, takich jak np. „rodzina x-pokoleniowa", „nierozdzielona", „rozdzielona", „mała", „wielka rodzina". Jednakże jest to jedyna praca ujmująca w miarę całościowo problem chłopskiej rodziny ormiańskiej i zmian w niej zachodzących i chociażby dlatego zasługuje na uwagę. Longina Jakubowska M. SUŻIKOW, G . D I E M A K O W , Wlijanije naci], Ałma Ata 1974, s. 199 podwiżnosti nasielenija na sbliżenije Procesy migracyjne, a ściślej różne ich aspekty, są przedmiotem wielu badań socjologicznych i etnograficznych jako jedne z najważniejszych problemów krajów łndustrializującyeh s i ę lub zindustrializowanych. M. Sużikow i G. Diemakow ukazują przebieg procesu migracji w okresie kapitalizmu i socjalizmu koncentrując się na jej w p ł y w i e na powstanie zintegrowanego, wielonarodowościowego społeczeństwa. M i ­ gracja ukazana została jako przyczyna zmian ilościowych i jakościowych, jakie zaszły w strukturze ludności zamieszkującej Kazachstan. Przeprowadzona przez autorów charakterystyka migracji w warunkach ustroju kapitalistycznego i socjalistycznego w Związku Radzieckim pozwala nam dostrzec istotne zmiany, jakie zaszły przede wszystkim w sferze świadomości w stosunkach �284 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E między narodami. Migracja rozpatrywana jest jako wynik ekonomicznej sytuacji państwa. Także motywy migracji w y w o d z ą się zawsze z przyczyn ekonomicznych (bezpośrednio lub pośrednio). Polityka carska w latach 60-ych X I X wieku zmierza­ jąc do likwidacji przeludnienia centralnej części kraju i znalezienia nowych źródeł dochodu, które widziano w rozwoju rolnictwa i przemysłu tekstylnego, posłużyła się przesiedlaniem ludności na tak zwane kresy, między innymi do Kazachstanu. W p ł y n ę ł o to początkowo niekorzystnie na stosunki społeczne, nowe bowiem układy kapitalistyczne nałożyły się na stare feudalne, powodując nowe konflikty. Typowe dla w a r u n k ó w kapitalistycznych konflikty społeczne w y s t ę p o w a ł y tam ze znaczną siłą, a polityka carska (poprzez preferencje dla ludności rosyjskiej) przyczyniła się do ich pogłębienia. W trudnej sytuacji znaleźli się koczownicy. Koncentracja ziemi i pastwisk w rękach feudałów p o w o d o w a ł a dalsze pogarszanie się sytuacji mate­ rialnej części ludności. Nie wszyscy mogli przystać na warunki dzierżawy, by zająć się rolnictwem i przejść do osiadłego trybu życia. Pozbawieni bydła, nie mający pieniędzy na opłatę dzierżawy pasterze, powiększali szeregi rezerwowej armii pra­ cy (s. 47-48). Autorzy nie zawsze doprowadzają do końca swoje rozważania. Niejasne jest dla nas na przykład, jakie szanse zatrudnienia mieli ludzie stanowiący rezerwową armię pracy. Trudne do wytłumaczenia jest także posunięcie rządu carskiego, który po pewnym czasie przestał interesować się przesiedleńcami i pomagać im w zagospo­ darowaniu się na nowym terenie (s. 48). Nie wiemy w ogóle, jakie zasady prawne określały warunki przesiedlania i jak wykorzystywany był dochód z rolnictwa, Do kwestii ogólności stwierdzeń jeszcze powrócę. Charakterystyka migracji w warunkach ustroju socjalistycznego, dana nam przez autorów, wskazuje na nasilenie migracji w latach 20-30-ych X X wieku. Przyczyną tego wzrostu był planowy rozwój przemysłu, industrializacja kraju. W Kazachstanie brak b y ł o rąk roboczych. P r z e m y s ł potrzebował wykwalifikowanej siły roboczej. Migrowali jednocześnie ludzie, którzy nie mogli zająć się rolnictwem na innych terenach, a tam znajdowali korzystne warunki po temu. Robotnicy miejscy z tere^ n ó w centralnych znajdowali zatrudnienie w kołchozach i sowchozach w charakterze traktorzystów, szoferów, rzemieślników itp. Migracja spowodowała zmianę w do­ tychczasowej strukturze narodowościowej Kazachstanu. Migrowali przede wszystkim ludzie z terenu Federacji Rosyjskiej, Ukrainy, Białorusi. O ile w warunkach ustroju kapitalistycznego konflikty między narodowościami były bardzo silne, to w nowym ustroju stała się możliwa współpraca narodów, wymiana doświadczeń, wzajemna pomoc. Praca zawiera bogaty zestaw danych liczbowych ilustrujących zmiany j a ­ k o ś c i o w e i ilościowe w Kazachstanie, jakie zaszły pod w p ł y w e m migracji, prowa­ dząc do integracji społeczeństwa. Są to zmiany społeczne związane z powstaniem nowych możliwości pracy. Migracja przyniosła także istotne zmiany w strukturze wieku ludności, gdyż do Kazachstanu napłynęło wiele młodzieży z innych terenów kraju. Dane liczbowe zawarte w pracy wskazują na dynamiczny wzrost liczby lud­ ności w latach 60-tych, wskazują też dokładnie, jak pod w p ł y w e m migracji zmieniał się skład narodowościowy Kazachstanu, ile osób napłynęło i z jakich republik, osie­ dlając się w mieście lub na wsi, w p ł y w a j ą c na zmianę składu narodowościowego i socjalnego omawianego terenu (np. tabele na str. 125, 146-147). Ukazanie procesu migracji w aspekcie jej w p ł y w u na zmianę składu narodo­ w o ś c i o w e g o i związanych z nim stosunków społecznych pozwala nam na zrozumie­ nie istoty przemian, jakie dokonały się w Kazachstanie po Rewolucji Paździer­ nikowej. Praca ma jednak i słabsze strony. Jedną z nich jest zasygnalizowana już zbyt­ nia ogólność niektórych stwierdzeń. Wiele m ó w i się na przykład o powstaniu społe- �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E t R E C E N Z J E 285 czeństwa zintegrowanego wspólnymi celami i ideałami, o powstaniu nowej socja­ listycznej kultury, o zbliżeniu narodów. Podobnie ogólnie brzmią rozważania o po­ wstaniu nowej kultury, sprowadzające się do wniosku, iż „migracja ludności sprzy­ ja zbliżeniu narodów, internacjonalizacji życia społecznego w socjalizmie" (s. 174). W tych samych warunkach wspólnoty duchowej następuje przekaz najcenniej­ szych wartości z dorobku poszczególnych narodów, które stają się wspólną w ł a s ­ nością. Trochę więcej uwagi poświęcają autorzy charakterystyce nowej, socja­ listycznej kultury, którą cechuje między innymi rozwój twórczości poszczegól­ nych narodów w różnych dziedzinach literatury i sztuki, wzrost wydawnictw w po­ szczególnych językach, wymiana doświadczeń i współpraca kulturalna dla w s p ó l ­ nego celu (s. 171-178). Autorzy nie określają, jak w ł a ś c i w i e pojmują proces integracji i kiedy m o ż n a m ó w i ć o jego zakończeniu. Przeprowadzona przez nich charakterystyka etapów p o wstawania socjalistycznego społeczeństwa zintegrowanego (społeczeństwa wielona­ rodowościowego) każe nam przypuszczać, iż proces ten nie został jeszcze zakończo­ ny, że będzie można o tym m ó w i ć dopiero w społeczeństwie komunistycznym (s. 167-168). Zamieszczone w pracy wyniki badań przeprowadzonych przez S. Baranowicza w Uzbeckiej S S R w latach 60-tych X X wieku są w e d ł u g autorów pracy dowodem na w p ł y w wspólnej pracy przedstawicieli wielu narodowości na proces integracji. Według mnie w y k a z u j ą one, iż nie można jeszcze m ó w i ć o p e ł n y m zintegrowaniu. Na pytanie: „Czy masz przyjaciela wśród ludzi z innych narodowości?" 83% odpowie­ działo tak 15'°/o — nie, a 2'°/o nie udzieliło odpowiedzi. 84% zaprasza ludzi z innych narodowości na święta rodzinne, 12% nie zaprasza, 3% nie udzieliło odpowiedzi. Na pytanie, czy uznaje się tylko w ł a s n e święta i tradycje narodowe czy ogólnopaństwo­ we 83°/o odpowiedziało, że uznaje ogólnopaństwowe, IO°/o uznaje tylko w ł a s n e , 7% nie odpowiedziało na pytanie (s. 181-182). Wydaje mi się, że brak tu wyjaśnienia, ile osób spośród tych 83% uznaje zarówno tradycje ogólnopaństwowe, jak i tradycje w ł a s n e g o narodu, a ile nie uznaje tradycji i świąt w ł a s n e g o narodu, a tylko ogólno­ państwowe. Jednoznaczne określenie terminu „integracja" znacznie ułatwiłoby nam zrozumienie w n i o s k ó w autorów. Wydaje mi się, iż powinni oni zachować większą ostrożność w formułowaniu stwierdzeń i wystrzegać się jednostronności w ocenie przebiegu procesu integracji. Z omawianej tu pracy można zaczerpnąć wskazówki metodyczne przydatne do badania procesów migracyjnych. Etnograf chciałby zapewne znaleźć w pracy o in­ tegracji narodowości odpowiedź na pytanie, jakie treści niosła ze sobą kultura każ­ dego z narodów, jak w y g l ą d a ł o zetknięcie się tych treści (choćby w kilku dziedzi­ nach życia) i jak przebiegał proces tworzenia się nowego obrazu kultury. Należy jed­ nak pamiętać o założeniach pracy i zainteresowaniach jej autorów, którzy nie są etnografami i nie skoncentrowali się na badaniu procesów kulturowych. Znajomość pewnych cech procesów migracyjnych, rozumianych jako splot określonych przyczyn i skutków, a także zdanie sobie sprawy z naszych oczekiwań wobec poruszonego tematu pozwala na stawianie dalej idących pytań, dzięki którym m o ż l i w e jest przejście od badania zmian ilościowych i jakościowych, które można wyrazić liczbo­ wo, do badania świadomości integrujących się narodów, do poznania i zrozumienia charakteru współczesnych procesów także kulturowych. Praca Sużikowa i Diemakowa ukazuje nam bogaty obraz przemian społecznych, ilustrowany materiałem sta­ tystycznym, pozwalając na zrozumienie kierunków zmian i wytłumaczenie sytuacji współczesnej. Szkoda tylko, że autorzy nie ustrzegli się ogólnych stwierdzeń i wiele pytań pozostawili bez odpowiedzi. Iwona Kabzińska-Stawarz �286 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE S I E M J A К А К O B I E K T FIŁOSOWSKOGO D O W A N I J A , Leningrad '1974, s. 148 I SOCJOŁOGICZESKOGO ISSLE- Niewielka ta praca jest przeglądem różnych koncepcji i badań związanych z rodziną i małżeństwem. Omówiono w niej ważniejsze koncepcje filozofii niemie­ ckiej i socjologii amerykańskiej, angielskiej i radzieckiej. Autorzy poszczególnych rozdziałów skoncentrowali się na przedstawieniu i porównaniu wybranych kon­ cepcji dla wykazania podobieństw i różnic w podejściu badaczy lub dla udoku­ mentowania omawianych przez siebie procesów. Raczej rzadki jest przypadek oce­ niania poszczególnych koncepcji. Mamy tam głównie generalne podsumowanie kie­ runków badań i charakterystykę procesów, których te koncepcje dotyczą. Nie mam zamiaru o m a w i a ć wszystkich przytoczonych w pracy koncepcji i w y n i ­ k ó w badań. Chciałabym jedynie scharakteryzować główne problemy badawcze, po­ pierając je wybranymi przykładami badań, co jest Chyba zgodne z podstawowymi założeniami pracy. Począwszy od przedstawienia poglądów Kanta, Fichtego i Hegla (co ukazuje nam mniej znane aspekty ich filozofii) przechodzimy wraz z autorami poszczególnych rozdziałów do badań najnowszych. Poglądy filozofów niemieckich na rodzinę i małżeństwo pozwalają nam na od­ tworzenie obrazu patriarchalnej rodziny niemieckiej na tle pruskiej ideologii miesz­ czańskiej. W obrazie tym rzuca się w oczy nierówna pozycja kobiety i mężczyzny w rodzinie, wywodzona przez tych filozofów z praw natury. Kobieta jest przed­ miotem, narzędziem w ręku mężczyzny, któremu musi być całkowicie posłuszna i od którego jest zależna, choćby przez fakt posiadania wspólnego majątku. Teore­ tycznie przysługuje jej prawo do swobody, ale słusznie pyta Fichte, po co kobieta miałaby tej swobody pragnąć, będąc zawsze uzależniona od woli mężczyzny: ojca, męża (s. 18). Kobieta określona została jako strona pasywna, mężczyzna zaś jako aktywna i stąd ma płynąć jego przewaga w życiu politycznym, naukowym, w eodzlnie. Wszyscy wymienieni filozofowie zgodnie uznają małżeństwo za instytucję o cha­ rakterze rzeczowo-osobowym. Powinno ono być zawarte zgodnie z prawem, bez przymusu, podstawą trwałości ma być wspólnota majątkowa, a cechować je po­ winna dozgonna trwałość. Kwestia uczucia jako podstawy m a ł ż e ń s t w a nie jest raczej brana pod uwagę. W koncepcji Hegla w a ż n e jest dla badaczy rodziny pod­ kreślenie przez filozofa związku rodziny ze społeczeństwem, jednostki z grupą, co zostało potem wykorzystane przez myśl dialektyczną Marksa. Na ten aspekt zwraca się także u w a g ę we współczesnych badaniach socjologicznych, co wyraźnie ukazuje nam charakterystyka badań zamieszczona w dalszych rozdziałach pracy. Na lata 30-40 X X wieku przypadają początki silniejszego zainteresowania ro­ dziną w USA, procesami, jakie w niej zachodzą, co znajduje swój wyraz w groma­ dzeniu materiału empirycznego. W latach 50-60 powstaje wiele koncepcji zmian, których autorzy zwracają u w a g ę między innymi na problematykę osobowości, socja­ lizacji młodzieży, zmian społecznych i politycznych, rozwoju ekonomicznego i na ich związek z rodziną. Od lat 60-tych do dziś trwa nowy etap badań, który przynosi nowe wyniki (s. 42-43). Jak można zorientować się z przedstawionego nam materiału rodzina rozpatry­ wana jest zazwyczaj w aspekcie więzi z innymi instytucjami społecznymi oraz więzi wewnątrzrodzinnych. Układy, w jakie wchodzi rodzina, ulegają jednak istotnym zmianom. Ilustruje to dobrze przykład koncepcji W. F . Ogburna, który zapoczątko­ w a ł w ł a ś c i w i e w 1929 roku badania nad zmianami funkcji rodziny i stwierdził zanik pewnych funkcji przejętych przez inne instytucje. Wychowanie młodzieży zostało w znacznym stopniu przerzucone na szkołę, kwestia spożywania posiłków została rozwiązana przez bary, stołówki itp., kwestia prania przez pralnie itd. (s. 43-44). Jak wynika z przedstawionego nam materiału i z wniosków, do których doszli �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E 287 autorzy pracy, zmiany zachodzące w rodzinie mogą być spowodowane czynnikami istniejącymi obiektywnie poza rodziną, na przykład industrializacją, urbanizacją, układami politycznymi, ekonomicznymi, jak i przemianami społecznymi w p ł y w a j ą ­ cymi na dezintegrację systemu pokrewieństwa. „Poglądy o stopniu zmiany i jej kie­ runku oscylują między przeświadczeniem o upadku rodziny jako instytucji społecznej i jej rozpadzie [С. C. Zimmerman] a teorią reorganizacji rodziny jako »normalnego« procesu społecznego [Parsons, Burgess], który może być określony jako dezin­ tegracja przejściowa [Parsons]" (s. 64). Cytowany w pracy E . S. Markarjan stwier­ dza, iż „żaden z badaczy, z wyjątkiem Ogburna, nie ustanawia zasadniczych zależ­ ności. Wskazują oni tylko na związek między dynamiką wydzielonego przez nich czynnika a zmianami rodziny [...]" nie wychodząc w ten sposób poza ramy rozwa­ żania kooperatywnego typu z w i ą z k ó w w odróżnieniu od związku subordynadji (s. 68). Zamieszczone w omawianej przeze mnie części pracy wyniki badań socjolo­ gicznych wskazją na zmianę modelu rodziny od związku prawno-osobowego do związku opartego na uczuciu i przyznaniu kobiecie równych praw. Autor artykułu o socjologicznych badaniach rodziny w U S A krytykuje jednak takie podejście porównawczo-typologiczne i uważa, że proces zmiany rodziny powinien być rozpatrywany w układzie „konkretno-historycznego badania socjologicznego" z dokładną lokaliza­ cją historyczną modelu tradycyjnego i współczesnego (s. 68). B. W. Gołofant, autor artykułu, nie uzasadnia jednak swojej koncepcji. Wyznaje on niewątpliwie poglądy materializmu historycznego, lecz przy formułowaniu zarzutów powinien uczynić je bardziej konkretnymi i wykazać braki krytykowanej metody. Chciałabym jeszcze dodać, że w rozdziale p o ś w i ę c o n y m socjologii amerykańskiej przedstawiono koncepcje W. F . Ogburna, M. F . Nimkoffa, R. F . Wincha, W. J . Goode, C. C. Zimmermana, F . W. Burgessa, H. T. Loche'a, W. Wallera i T. Parsonsa. Osobny rozdział obejmuje badania roli rodziny i społeczeństwa w procesie socja­ lizacji jednostki. Przedstawiono w nim głównie koncepcje i wyniki badań socjolo­ g ó w radzieckich О. I . Iwanowa, О. I. Szkaratana, L . P. Bujewej, B. G . Ananjewa, A. G. Charczewa, E . W. Sikiewicza i in., porównując niektóre wyniki ich badań z badaniami amerykańskimi i angielskimi. О. I . Iwanow podkreśla w a g ę społeczną problemu i stwierdza, iż wielu badaczy uznało rolę rodziny w socjalizacji jednostki za najważniejszą z ról (s. 84). W p ł y w rodziny na jednostkę zależy od wielu czynników. Badania A. Charczewa, G. A. Ż u r a w l e w e j , E . W. Sikiewicza i W. N. Szubkina obejmują związki dprosłych członków rodziny ze społeczeństwem, wyrażające się między innymi w wielkości dochodu rodziny, stosunkach w rodzinie, kulturalnym poziomie rodziców. Czynniki te określają miejsce rodziny w społeczeństwie, a często i sytuację dziecka (s. 87). Badania W. N. Szubkina i W. W. Wodzińskiej przeprowadzone w latach 60-tych uka­ zały w p ł y w pracy rodziców na wybór zawodu przez dzieci, a także związek między charakterem pracy rodziców a oceną różnych rodzajów pracy przez dzieci (s. 88-90). Za najważniejsze instytucje oddziałujące wychowawczo na młodzież uznano ro­ dzinę, szkołę i grupę rówieśniczą (badania W. B. Gołofanta i W. T. Frołowej, s. 93), wskazując na największą rolę grupy rówieśniczej i rodziny w kształtowaniu potrzeb młodzieży. Dla porównania badania amerykańskie J . S. Colmana ukazały w p ł y w na przykład grup sportowych, stanowiących ideał dla wielu młodych ludzi, na po­ głębianie się konfliktów między wartościami świata dorosłych i świata dorastającej młodzieży (s. 94). Osobne zagadnienie to rola ojca i matki w rodzinie. Autorytet rodziców może być określony przez ich pozycję majątkową, jak i przez cechy osobowościowe, w p ł y w a j ą c e na utrzymanie więzi z wybranym członkiem rodziny, głównie z matką (np. badania prowadzone przez K . Pippinga, R. Koniga i L . Rosenmayra w R F N , s. 97). Zbyt ogólne wydaje mi się twierdzenie A. Charczewa o dominacji osobowo­ ściowych cech wychowawcy, zarówno ojca jak i matki, w określaniu autorytetu �288 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E w krajach socjalistycznych, podczas g d y w krajach kapitalistycznych autorytet ten określa się głównie na podstawie wielkości własności prywatnej (s. 97). Chyba r ó w ­ nież w państwie socjalistycznym można znaleźć grupy ludzi cieszących się autory­ tetem i szacunkiem tylko przez wzgląd na ich sytuację materialną, ocenianą jako dobra. Jak wynika z badań przeprowadzonych w Z S R R i U S A coraz w i ę k s z e g o zna­ czenia nabiera rola obydwojga rodziców w wychowaniu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy matka pracuje zawodowo. Taka pracująca poza domem matka wywiera także określony w p ł y w na psychikę dziecka, wyrabiając w nim samodzielność, umiejętność podejmowania decyzji. Córki uczą się od matki, jak powinna wyglądać rola kobiety w rodzinie, określają s w ó j stosunek do innych ludzi, a przede wszystkim do ojca (badania G. S. Slesariewa, Z. A. Jankowej, A. G. Charczewa, L . W. Hoffmana, E . Devereux, R. Rogersa i U . Bronfenbrennera). Cechą rodziny jako grupy społecznej jest zmienność jej form i funkcji, co jest w znacznym stopniu związane z relacjami rodziny i społeczeństwa. Problemem zmian rodziny, które prowadzą do zjawiska określonego przez autorów badań jako dezintegracja, zajęli się już K . Marks i F . Engels, badając społeczeństwo kapitali­ styczne 2 poł. X I X wieku. Postęp techniczny w tym okresie spowodował podniesie­ nie się poziomu życia głównie robotników wykwalifikowanych, nie zmieniając sy­ tuacji drobnego proletariatu i w p ł y n ą ł na dezintegrację życia rodzinnego (s. 110). Proces dezorganizacji rodziny trwa nadal. Według A. Charczewa we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych wyraża się on w zmniejszeniu liczby członków rodziny i spadku przyrostu naturalnego, w upadku społecznych i kulturalnych war­ tości, w dążeniu do możliwie największej izolacji od społeczeństwa, w zwiększeniu liczby rozwodów, nieślubnych dzieci i nieszczęśliwych rodzin (s. 110). Szkoda, że autor nie wyjaśnia, co rozumie przez „upadek społecznych i kulturowych wartości rodziny w społeczeństwie burżuazyjnym". Jakie wartości ma na myśli i w czym widzi przyczyny tego upadku? Rodzina współczesna jest uwikłana w konflikty w e w n ę t r z n e i zewnętrzne z in­ nymi instytucjami społecznymi (szkoła, kościół). Naruszenie struktury ról społecz­ nych spowodowało dezorganizację funkcji rodziny, wyrażającą się w zwiększonej ilości rozwodów, nieporozumień rodzinnych zarówno w krajach kapitalistycznych, jak i socjalistycznych. C. Kirkpatrick widzi przyczynę naruszenia ról społecznych w Obiektywnej nierówności kobiety i mężczyzny z jednej strony, a głoszeniu idei równości z drugiej (s, 111). Niestety nie mamy rozwinięcia tej myśli. Nie wiemy, skąd czerpie autor pomysł o „obiektywnej nierówności" płci i co przez to rozumie. Badania prowadzone w Z S R R umożliwiły ustalenie wielu przyczyn dezintegracji rodziny, który to proces zachodzi w tym kraju nieprzerwanie od Rewolucji Paździer­ nikowej. Tacy badacze, jak C. Urłanis, A. G . Charczew, A. B. Sacharow, E . M. Moriew, N. Sołowiew, W. S. Orłów, Ł. M. Żłobin, K . Cetkin i in., widzą przyczyny dezintegracji w ogólnych procesach ekonomicznych (industrializacja, urbanizacja), w ekonomicznej samodzielności kobiety, ułatwiającej jej uzyskanie rozwodu, w dermograficznych i psychologicznych skutkach wojny oraz w znacznym uproszczeniu procedury rozwodowej (s. 118). Ogólnie można chyba stwierdzić na podstawie materiału zawartego w artykule, iż na dezintegrację rodziny w p ł y w a j ą zarówno procesy przebiegające niejako poza nią, jak i te, które są zależne od osobowości jej członków. Niewielki rozdział poświęcono specyfice wychowania w rodzinie w różnych społecznościach i kulturach. E . W. Sokołów i B. N. Dukowicz przypomnieli znane dobrze etnografom koncepcje F . Boasa, M. Mead, R. Benedict, A. Kardinera i P. L i n tona o kształtowaniu s i ę jednakowych cech charakteru uczestników jednej kultury, które to cechy w innej kulturze nie występują wcale lub nie są równie silne. Cechy te to na przykład pasywność i aktywność, różny stopień umiejętności adaptowania �ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE 289 się do nowych warunków, podejrzliwość, otwartość itp. Dla przykładu przytoczono badania A. Kardinera nad związkiem systemu wychowania z kulturą u mieszkańców wyspy Alora na Oceanie Spokojnym i u Indian K o m a ń c z ó w oraz badania D. Riesmana nad zmianami osobowości pod w p ł y w e m warunków wychowania. Wszystkie te poglądy zostały ocenione przez autorów artykułu jako zbyt schematyczne. Zakła­ dają oni także, iż każde społeczeństwo (w myśl zasad materializmu historycznego) dąży do tego, by przekaz dziedzictwa kulturowego nie polegał tylko na powielaniu, ale na rozszerzaniu tegoż przez następne pokolenia. Omówiony tu przeze mnie przegląd badań daje nam możliwość uchwycenia i zrozumienia procesu zmian, jakim podlegała i podlega nadal rodzina i małżeństwo. Instytucje te poznajemy nie dzięki bezpośredniemu opisowi, ale poprzez udostępnie­ nie nam i omówienie w y n i k ó w badań i koncepcji badawczych czołowych socjologów amerykańskich, angielskich, radzieckich i niemieckich. Wyniki badań nad rodziną i m a ł ż e ń s t w e m pozwoliły im na wysunięcie w n i o s k ó w dotyczących szerszej rzeczy­ wistości społecznej. Niektóre koncepcje mają swoje słabsze punkty, co wykazali autorzy prący lub co starałam się sama wykazać w trakcie omawiania książki. Pod­ stawowym niedociągnięciem jest niejasność i nadmierna ogólnikowość głoszonych poglądów. Błędów tych jest jednak niewiele i należy stwierdzić z całym przekona­ niem, że książka ta dostarcza nam wiele informacji o historii badań nad rodziną. Jej wartość poznawcza wyraża się nie tylko w przybliżeniu nam wielu koncepcji ba­ dawczych współczesnych socjologów. Dzięki niej poznajemy prawdziwą, zmienia­ jącą się rzeczywistość społeczną, a ukazanie związków rodziny z szerszym kon­ tekstem społecznym umożliwa nam zrozumienie pewnych procesów, np. dezintegracji, roli rodziny i innych instytucji w socjalizacji jednostki. Zamieszczenie w pracy kon­ cepcji socjologów radzieckich oraz amerykańskich i zachodnioeuropejskich pozwala nam jednocześnie uchwycić pewne różnice i podobieństwa w przebiegu niektórych procesów społecznych w różnych ustrojach i w podejściu metodologicznym do ba­ dania rzeczywistości. Iwona Kabzińsfca-Staiuarz 1» — Etnografia Polska, Х Х Д � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3c1727baa996cf09baa09b3859c48a5.pdf 82f1a6e311f0473bde3324c2e027bb11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6426 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurpie - religijność antropologia religii religijność wspólczesna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5999 Title A name given to the resource Współczesna religijność na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.147-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka-Olszewska, Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska”., t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH PARĘ SŁÓW WSTĘPU Przygotowując projekt badań nad współczesną polską religijnością katolicką, jak w przypadku każdego podobnego planu, stajemy przed fundamentalnym wy­ borem, gdzie owe badania przeprowadzić. Są miejsca, które same zachęcają, by to j e uczynić przedmiotem studiów. Wszak mnóstwo w naszym kraju tętniących życiem (religijnym) sanktuariów, miejscowości znanych właśnie z szumnych uroczystości kościelnych, miejsc spornych objawień itp. Badania w Częstochowie, Licheniu, Kalwarii Zebrzydowskiej czy Gietrzwałdzie pokażą nam jednak tylko jedną stronę dzisiejszej religijności - przede wszystkim tę pielgrzymkową, wyjazdową, sanktuaryjną właśnie. Jeśli mamy zamiar prowadzić studia nad religijnością codzienną, wówczas nad wyborem terenu musimy się nagłowić. Pierwsza myśl, skądinąd nie­ trafna, może być taka, że w zasadzie nie ma sensu wybierać miejsca badań, lepiej je wylosować, gdyż globalizacja i umasowienie środków przekazów skutecznie ujednoliciło życie religijne. Radio Maryja dociera wszędzie, bez wyjątku. Nabo­ żeństwa majowe, czerwcowe, krzyżowe są do siebie podobne. Kółka różańcowe, schole parafialne funkcjonują na zbliżonych zasadach. Z nowszych kapliczek nie­ zawodnie zerkają na nas włoskiej produkcji Matki Boskie z Lourdes i Fatimskie. Gdziekolwiek byśmy nie pojechali, tam zamiast dziewiętnastowiecznych oleodru­ ków czekać nas będą obrazki Jezusa Miłosiernego, a rozmówcy z rozrzewnieniem wspominać będą zeszłotygodniowe audycje Radia Maryja czy telewizji TRWAM. Przestraszeni taką wizją malkontenci szybko zmienią zainteresowania i przerzucą się na antropologię miasta, polityki czy jakąkolwiek inną subdyscyplinę dostar­ czającą nieco bardziej zróżnicowanego materiału, z kolei adepci antropologii religii zaczną się zastanawiać, jak wybrnąć z kłopotu. Ci marzący o odkryciu drugiej Ame­ ryki będą szukać wioski, w której wrony zawracają, by odrzuciwszy nalot globali­ zacji, doszukać się nieskażonej religijności. Inni, by możliwie sprawnie przepro­ wadzić badania, postawią na etnologicznego pewniaka - chociażby Kurpie. O szczególnej sympatii etnologów do Kurpiów nie trzeba nikogo przekony­ wać. Region ten wielokrotnie obierany za przedmiot badań dostarczył niezliczo­ nej ilości materiałów, dzięki czemu na temat Kurpiowszczyzny wylano niemało �148 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA atramentu. Na tle tekstów poświęconych temu regionowi, lecz zwykle pomijają­ cych tematykę religijną, wybijały się prace Jacka Olędzkiego, także jego filmy. Rzeczywistość badana przez niego od tej dzisiejszej różni się znacząco, ale, jak się okazało, życie religijne na Kurpiach wciąż stanowi zajmujący temat dociekań. I choć w rzeczywistości badania nad codzienną religijnością prowadzić można niemal w każdym miejscu w Polsce, teren determinuje ich ostateczny kształt, a jego wyboru nie należy pozostawiać całkowitemu przypadkowi. KURPIE - TEREN BADAŃ Projekt badań nad kurpiowską religijnością powstał w ramach laboratorium etnograficznego w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Podczas czterech wyjazdów terenowych odbywających się co kilka miesięcy od lata 2006 do lata 2007 wraz ze studentami zbieraliśmy materiały dotyczące współczesnej kurpiowskiej religijności. Obszar badań obejmował Kadzidło oraz niedaleko od niego położone miejscowości: Dąbrówkę, Długi Kąt, Dylewo, Jazgarkę, Kuczyń­ skie, Lelis, Tatary, Wykrot, a także Cierpięta koło Baranowa. Puszczański obraz Kurpiów dawno odszedł w zapomnienie. Ukazały się nam wsie rolnicze, z dużym odsetkiem osób migrujących zarobkowo do miast czy zagranicę. Największą spo­ śród tych miejscowości jest Kadzidło, przypomina małe miasteczko. Pozostałe to mniejsze lub większe wsie, w których z trudem można się dopatrzeć nostalgicznie wspominanej przez starsze pokolenie etnografów drewnianej zabudowy. Kurpie opisywane przez Adama Chętnika zdecydowanie należą już do przeszłości1. Obec­ nie trudno byłoby znaleźć zasadniczą różnicę między wyglądem wiosek kurpiow­ skich, a tych z pozostałej części Mazowsza. Mimo to, w świadomości etnologów, Kurpie wciąż jawią się jako teren o silnej, własnej specyfice. Z tym przekonaniem przyszło nam się zmierzyć. Tym, co w tej chwili wyróżnia Kurpiowszczyznę, to próba - niejednokrotnie udana - zainteresowania przyjezdnych historią regionu, strojami, rękodziełem, imprezami folklorystycznymi. Obszar ten zaczyna się skutecznie promować, miejs­ cowi coraz częściej zastanawiają się, jak przyciągnąć na Kurpie turystów, a reali­ zacje ich pomysłów odnoszą pożądany skutek. Kurpiowskość, obok emblematu tożsamości, zaczyna też stanowić towar na pokaz. Ale ani twórcom ludowym, ani lokalnym animatorom nie można odmówić zaangażowania i pasji w tym, co robią. Zachwalaj ą i oferują kurpiowskość, ale starają się, by to, czym chcą zanęcić klien­ ta, miało realną wartość. Wycinanki, rzeźby czy kwiaty z bibuły w rzeczywistości cieszą oko i z powodzeniem odgrywają rolę pamiątek. My jednak nie chcieliśmy tylko Kurpiów ‘na wynos’. 1 Adam Chętnik zasłynął jako wielki badacz Kurpiowszczyzny i choć obecnie wiarygodność jego opisów budzi pewne wątpliwości, to jego dzieła pozostają ogromnym zbiorem informacji o tym regio­ nie chętnie wykorzystywanym przez miejscowych aktywistów czy animatorów kultury. Do najczęściej przytaczanych publikacji Chętnika należą Kurpie (1924) oraz Życie puszczańskie Kurpiów (1971). �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 149 Postanowiliśmy sprawdzić, co się dzieje na Kurpiach na miejscu. Zobaczyć, czym charakteryzuje się miejscowa religijność i czy w jakikolwiek sposób uwi­ dacznia się w niej owa kurpiowskość. Jednocześnie chcieliśmy też wypracować pewną propozycję badań nad dzisiejszym życiem religijnym. Pokazać, iż mimo obserwowanego współcześnie ujednolicenia praktyk religijnych, badania nad nimi wciąż mają sens, a, co więcej, dotyczą interesującego, żywego materiału. I choć nie mogliśmy zobaczyć już wspominanego przez Jacka Olędzkiego okadzania bydła na św. Rocha (1962, s. 92; 1970, s. 25), to jednak spotkaliśmy ludzi obdarzonych opisywaną przez niego wrażliwością mirakulamą (a w niektórych przypadkach wręcz nadwrażliwością) (Hemka, Olędzki 1990; Olędzki 1989). Zetknięcie się z nimi umożliwiło nam refleksję nad dzisiejszą religijnością na Kurpiach. A sam teren badan niejednokrotnie zaskoczył nas swoimi smaczkami, osobliwościami, takimi etnograficznymi perełkami, które sowicie wynagradzały konieczność wysłuchiwa­ nia cytatów z Adama Chętnika płynących z ust miejscowych animatorów kultury. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RELIGIJNOŚCIĄ Doświadczenie kurpiowskie pozwoliło wyróżnić co najmniej trzy poziomy zja­ wisk religijnych - jest to podział dość oczywisty, pozwala jednak dowieść, że warto prowadzić studia nad religijnością w różnych miejscach, nie dając się przekonać głosom twierdzącym, że Radio Maryja wszędzie brzmi tak samo. Jak sądzę, bada­ nia na temat tych trzech poziomów życia religijnego można prowadzić w całej Polsce, za każdym razem jednak ich wyniki podszyte będą lokalną specyfiką, raz widoczną lepiej, raz gorzej, ale nadającą charakter wynikom badan. Te trzy po­ ziomy to: 1. religijne zjawiska ogólnopolskie (w tym również ogólnoświatowe) - powszechne; 2. wydarzenia miejscowe, kiedy to życie religijne staje się formą ekspresji regionalnej - lokalne; oraz 3. zjawiska jednostkowe, szczególne, odnale­ zione w konkretnym miejscu. Gradacja: powszechne - lokalne - jednostkowe jest w dużym stopniu umowna, pozwala jednak szybko zorientować się, co stanowi bądź może dziś stanowić przedmiot zainteresowań antropologa religii. Wszystkie one składają się na obraz religijności lokalnej. Jedne są silniej naznaczone miejs­ cem, w którym występują, inne mniej, lecz na danym terenie współgrają ze sobą, przeplatają się i wzajemnie stymulują. Obecnie, kiedy tyle jest dyskusji na temat, jak badać religię, zwłaszcza religię na wsi, gdy wysłużona już koncepcja religijności ludowej przestała satysfakcjono­ wać badaczy, konieczne jest świeże spojrzenie na życie religijne (Zowczak 2008). Proponowane przeze mnie podejście do badań nad religijnością - z pewnym wy­ czuleniem na teren i jego wpływ na określone zjawiska - nie jest dedykowane badaniom religijności wiejskiej. Z równym powodzeniem trzy wymienione przeze mnie grupy zj awisk religijnych można obserwować w mieście. Nie j est to też propo­ zycja uzurpująca sobie prawo do zajęcia miejsca po koncepcji religijności ludowej. Nie jest to tym bardziej propozycja odkrywczej metody analitycznej, która zmieni oblicze polskiej antropologii religii. Podejście, jakie chcę zaproponować i jakie �150 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA zamierzam przedstawić na materiale kurpiowskim, to pewien plan minimum stu­ diów nad religijnością. Odpowiedź na potrzebę wyrwania się z objęć teorii religij­ ności ludowej czy nawet typu ludowego (Tokarska-Bakir 2000, s. 18-23), ale i odpowiedź na próbę zasypania przepaści powstałej w wyniku rezygnacji z wy­ mienionych teorii w polskiej etnologii. Zaprezentowany wyżej trójpodział to próba usystematyzowania materiału terenowego i jego wstępnej interpretacji, a także stworzenie zachęty dla tych, którzy obawiają się, że studia nad współczesną pol­ ską religijnością nie wniosą już do antropologii niczego nowego. TRZY WARSTWY RELIGIJNOŚCI KURPIOWSKIEJ Zjawiska powszechne Procesy wynikające z rozwoju środków komunikacji, dostępność informacji, wymiana myśli, ale i towarów, wszystko to zapewnia nam możliwość spotkania identycznych figur Matki Boskiej we Włoszech, i na Kurpiach. Dobrotliwy uśmiech ojca Pio rozlewa się niemal na cały świat. Jako Polska także mamy swój wkład w ów globalny zestaw wizerunków religijnych - obraz Miłosiernego robi zawrotną karierę. Nie tylko rozpowszechnienie tych figur czy obrazków decyduje 0 rozpropagowaniu ich kultu w licznych, nieraz odległych od siebie zakątkach zie­ mi. Główne trendy religijne nie omijają i Kurpiów - w Kadzidle, w centrum miejs­ cowości wybudowana została niedawno kaplica-grota na wzór groty w Lourdes. Podobnych konstrukcji jest w regionie o wiele więcej. Kurpiowszczyzny nie omijają również inne powszechne na świecie i w Polsce zjawiska religijne. Pielgrzymki do Lichenia czy Częstochowy są wśród za­ mieszkujących te tereny osób bardzo popularne, jeżdżą one także do Rzymu czy Medjugorie. Radio Maryja, jak w innych regionach Polski, również na Kurpiach cieszy się dużą estymą, a postać Jana Pawła II, podobnie jak w całym kraju, darzo­ na jest ogromną czcią. Mimo iż zjawiska te osnute są na zbliżonej kanwie w różnych regionach Polski, ich lokalna realizacja nadaje im specyficzny rys, przez co te elementy religijności związane są ściśle z biografiami mieszkańców Kurpiowszczyzny. To oni nadają tamtejszej religijności jej dzisiejszy wymiar, to ich prywatne, tamtejsze doświad­ czenia splatają się z procesami globalnymi. Matka Boska z Lourdes postawiona w ogródku na Kurpiach może mieć inne znaczenie, odgrywać inną rolę niż taka sama figura ustawiona na Zamojszczyznie. Nie dlatego, że w jednym przypadku figura stanowić będzie element kultury kurpiowskiej, a w drugim zamojskiej, lecz dlatego, że w obydwu tych miejscach mieszkają ludzie, którzy ową Matkę Boską postrzegają przez pryzmat własnych przeżyć. W różnych miejscach słucha ona innych próśb, strzeże innych ludzi. Nie twierdzę oczywiście, iż religijność w danym rejonie jest sumą przekonań 1 praktyk jednostek. Chcę jedynie podkreślić, że kluczem do interpretacji global­ nych zjawisk w lokalnym kontekście jest ich odbiór przez miejscowych. Takie też �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 151 założenie leżało u podstaw dwóch dalej prezentowanych prac - artykułów Sylwii Gawrysiak, Jakuba Jankowskiego i Kamila Kowalczyka. Autorzy podjęli tematy, które mogą stanowić przedmiot dociekań niemal w każdej części kraju. Przedsta­ wione przez nich eklektyczne wizje końca świata, tłumaczenia istnienia zła na świę­ cie i uczestnictwo w Odnowie w Duchu św.2 to powszechne elementy współczesnej religijności. Jednakże wyniki badań nad tymi tematami przynoszą nam informacje nie tylko o pewnych ogólnie zachodzących w religijności procesach, lecz także, a może przede wszystkim, o miejscu prowadzenia badań i jego mieszkańcach. Konstruowane na podstawie przeróżnych źródeł scenariusze końca świata po­ kazują nam zarówno, w jaki sposób kultura masowa wpływa na wyobrażenia reli­ gijne, jak też, co czytają, oglądają i jakie mają autorytety mieszkańcy Kadzidła. Opowieści o apokalipsie pokazują też wyjątkowy stosunek mieszkańców Kurpiów do ich regionu - to oni modlą się o ocalenie świata, gdzie indziej bowiem ludzie nie są tak bogobojni. Próby wyjaśnienia istnienia na świecie zła i cierpienia, są przesycone opowieściami o lokalnych wydarzeniach. Ludowa teodycea jest zara­ zem teodyceą lokalną. Z kolei popularna na całym świecie Odnowa w Duchu św. znalazła swe miejsce w Kadzidle, w Dylewie i Ostrołęce. Obok wprowadzania postulowanego przez ruch modelu praktyk religijnych, wpływa znacząco na za­ cieśnianie więzi sąsiedzkich oraz na kształtowanie nowych relacji. Studia nad tymi samymi zjawiskami w innym miejscu mogłyby dać podobne rezultaty, a mogłyby dać zupełnie inne. Bez badań porównawczych nie sposób tę kwestię rozstrzygnąć. Jednak bez względu na podobieństwo (lub jego brak) wyni­ ków badań nad powszechnymi zjawiskami religijnymi w różnych regionach kraju, dociekania takie mają jedną niewątpliwą zaletę: stanowią przyczynek zarówno do studiów regionalnych, jak i globalnych. Wnioski wyciągane na podstawie zebranych na Kurpiach materiałów nie ograniczają się do przedstawienia charak­ terystyki lokalnej, ale pokazują też pewne ogólne tendencje - upublicznianie się sfery religijnej, przenikanie kultury masowej do zjawisk religijnych, potrzebę wspólnotowego doświadczenia religijnego, przenikanie globalnych wzorców do sfery lokalnej i jego formy. Zjawiska lokalne Spośród zjawisk lokalnych gościom na Kurpiach - zgodnie ze swoją funkcją - rzucają się w oczy wydarzenia służące promocji regionu, angażujące lokalny folklor. Najbardziej znane są obchody Niedzieli Palmowej w Łysych, kiedy to odbywa się skupiający i dziennikarzy, i turystów, i etnologów konkurs na najdłuż­ szą palmę wykonaną przez kurpiowskich rękodzielników (zob. Mikurenda 2007). Z kolei w stanowiących wizytówkę regionu procesjach Bożego Ciała w Myszyńcu i w Kadzidle od lat uczestniczą osoby ubrane w barwne stroje kurpiowskie. Obec­ ność w tych wydarzeniach elementów lokalnego folkloru nie wynika wyłącznie 2 Odnowa w Duchu św. to powstały w USA, a obecnie popularny niemal na całym świecie, ruch charyzmatyczny w Kościele katolickim, jeden z tzw. nowych ruchów religijnych. �152 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA z przywiązania do regionu, z chęci podkreślenia miejscowych walorów, lecz rów­ nież z konieczności zainteresowania regionem turystów. Stąd też badania nad wydarzeniami podczas Niedzieli Palmowej w Łysych mogą dotyczyć materiałów nie tyle na temat tradycji, nie miejscowej tożsamości, co na temat komercjalizacji religii i chęci wpisania Kurpiów na mapę turystyki religijnej w Polsce. Obok procesu „ulokalniania” świąt religijnych, istnieją w religijności kurpiow­ skiej inne elementy charakterystyczne dla regionu. Są one związane przede wszyst­ kim z miejscowym rękodziełem - zarówno tym współczesnym, jak i dawniejszym. Autorki wzbogacają swoje słynne wycinanki kurpiowskie o nowe elementy. Ostat­ nio środek wycinanek-gwiazd wypełniają między innymi wizerunki świętych - Matki Boskiej, św. Teresy oraz pretendującego do miana świętego Jana Pawła II. Dzieła te nie stanowią jedynie ozdoby, pamiątki z Kurpiów. Niejednokrotnie ku­ powane i wieszane są na ścianach jako święte obrazy - takie miejsce zajmują rów­ nież w domach na Kurpiach. Wpisują się więc w kult przedstawionych na nich postaci. Z jednej strony stanowią wyraz jednostkowych uczuć religijnych wycinankarek, z drugiej stają się świętym przedmiotem w oczach odbiorców. Także inne wytwory rękodzielnicze stanowią o wyjątkowym lokalnym wymia­ rze kurpiowskiej religijności. Mam na myśli rzeźbione przez miejscowych twórców krucyfiksy, od dziesiątków lat wiszące w niektórych domach. Temu tematowi po­ święcił swój artykuł Tomasz Madej. Pokazał on związek losów domu, domow­ ników z drewnianymi krzyżami. Z jednej strony zaprezentował szczególny rodzaj czci, jaką darzone są te krucyfiksy, wiarę w ich niezwykłą moc ochronną, z dru­ giej zaś strony jego tekst informuje nas o odsakralnionej roli, jaką krzyże te od­ grywają jako cenne antyki czy elementy dekoracji tworzące nastrój w kurpiow­ skich gospodarstwach agroturystycznych. Autor kieruje przez to naszą uwagę na istotne zjawisko. Lokalne elementy życia religijnego nie tworzą ogólnokurpiowskiej religijności. Nawet, jeśli założylibyśmy, że taki twór można wyodrębnić, to składałyby się na nań przede wszystkim inne elementy - powszechne. Te lokalne stanowią zespół dodatkowych składników, z których pomocą wierni mogą kształ­ tować swoje życie religijne, nie są jednak w nim niezbędne. Podobnie, jak zjawi­ ska globalne w religii, tak lokalne tworzą pewien wachlarz elementów, z których każdy układa swoją własną postawę religijną3. Religijność mieszkańców Kurpiów może wzbogacić się o kult pobliskich miejsc objawień. Starsze objawienie - w Dąbrówce, nie budzi już dziś kontrowersji. Matka Boska ukazała się tam dzieciom, co zostało uwiecznione na obrazie. Obraz ten odwiedza dziś kolejne wioski, a pamięć o cudzie jest pielęgnowana, choć wizerunek przegrywa konkurencję z ogólnopolskimi wizerunkami Matki Boskiej Licheńskiej czy Częstochowskiej. Miało jednak miejsce jeszcze jedno - szeroko dyskutowa­ ne - objawienie w Wykrocie. Jedni w nie wierzą, inni nie, bezsprzecznie jednak objawienie to rozsławiło miejscowość, w której miało miejsce, a także wzmogło 3 Nie jest to jednak przypadek klasycznej ‘religii z wyboru’ (por. Zulehner 2007). Mieszkańcy Kurpiów konstruują swoje życie religijne dobierając do niego różne elementy, lecz nie kontestują ogólnych treści i zasad obowiązujących w Kościele katolickiem. �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 153 refleksję nad zdarzeniami cudownymi. Matka Boska objawiła się rolnikowi - Gwiaź­ dzie. Kolejnym znakiem jego łączności ze sferą sacrum były nadane mu stygmaty. Jednak sam Gwiazda był postacią budzącą ambiwalentne odczucia, zdaniem wielu osób niegodną objawienia, co, obok sceptycznej postawy Kościoła wobec zdarze­ nia, dało wielu osobom argumenty podważające prawdziwość cudu. Są też ludzie, którzy wierzą, iż Matka Boska po raz kolejny odwiedziła Kurpie, co stanowi znak Jej szczególnej opieki nad regionem. Kult obu kurpiowskich objawień ma charakter wyłącznie lokalny i wpływa na religijność tylko mieszkańców okolic. Lokalność zjawisk religijnych można rozumieć także w inny sposób. Za po­ mocą tego terminu są przecież określane wszelkie wydarzenia o charakterze reli­ gijnym, które zachodzą w danym miejscu, na danym terenie. Lokalne może zna­ czyć po prostu tyle, co obserwowane na miejscu. Z takiego założenia wyszła Ida Olechowska. Sięgnęła ona do klasycznych etnograficznych technik opisu. Jej arty­ kuł stanowi monografię religijności wsi Cierpięta. Postanowiła ona wykorzystać klasyczny model badań etnograficznych - nie skupiać się na jednym zjawisku, lecz pokazać ich możliwie najwięcej, jak również ich zazębianie się, przenikanie, wzajemny wpływ. Lokalność nabiera wówczas bardzo konkretnego wymiaru, od­ daje specyfikę wsi, wewnętrznych procesów. Stanowi jednak klucz do rozumienia nie tylko elementów religijności spotykanych tylko w danym terenie badań, lecz umożliwia też analizę adaptacji zjawisk powszechnych na miejscowe potrzeby. Zjawiska jednostkowe Odkrycie tej grupy zjawisk w dużej mierze zależy od szczęścia badacza. Od tego, czy trafi do właściwego domu, czy usłyszy o danej osobie. Oczywiście zjawiska te wpisują się w kategorię lokalności, lecz ich niepowtarzalność, indywidualny charakter sprawiają, że wymagają oddzielnego rozumienia. Na Kurpiach udało nam się takich ludzi spotkać. To osoby o przemyślanym, oryginalnym stosunku do religii, który rzutuje nie tylko na ich postrzeganie świata, ale i na działania. Te działania zwracają uwagę, ciekawią i tak naprawdę dopiero one pokazują, jak odmienne mogą być interpretacje powszechnych zjawisk religijnych oraz jak złożona jest prywatna religijność. Nietypowe postawy dwóch kobiet, ich szcze­ gólny stosunek do świętości opisała Maria Wojtowicz. Jej artykuł dotyczy stosunku do dewocjonaliów. Na przykładzie dwóch osób pokazała, jak może być on różny i jak silnie zindywidualizowany. Właśnie takie osoby znacząco ubarwiają badania, podkreślają też istotny aspekt dzisiejszej religijności - fakt, że stanowi ona sze­ rokie pole do realizacji własnych zamierzeń i potrzeb. Religijność nie składa się tylko z danych odgórnie, czy to globalnych, czy lokalnych, elementów. Wpływa na nią przede wszystkim postawa jednostki, jej indywidualna ekspresja religijna. I dopiero biorąc pod uwagę te prywatne formy realizacji pobożności otrzymujemy obraz żywej religijności. Moje kurpiowskie doświadczenia zaowocowały spotkaniem dwóch szczegól­ nych, zresztą blisko ze sobą spokrewnionych, osób. Studenci nie poświęcili im osobnej pracy, uważam jednak, że należy o nich wspomnieć, zwłaszcza, że ich �154 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA ekspresja religijna doskonale egzemplifikuje ów jednostkowy poziom religijności. Pierwsza osoba, którą zamierzam przedstawić, to około siedemdziesięcioletnia pani silnie zaangażowana w promocję Kurpiów. Bierze udział w licznych wyda­ rzeniach reklamujących miejscową kulturę, pisze też wiersze gwarą kurpiowską, zajmuje się rękodzielnictwem - skręcaniem kwiatków z bibuły, lepieniem pieczywa obrzędowego i szydełkowaniem. To ostatnie stanowi dla niej również sposób wyra­ żania własnej pobożności. Na szydełku robi ona „rzeźby” świętych, osób związa­ nych z Kościołem, scen biblijnych. Niezwykła wyobraźnia i umiejętności pozwalają jej zapanować nad nitką, tak że powstają z niej figury miejscowego niegdysiejsze­ go proboszcza animatora, dbającego o rozwój regionu, księdza Mieszko, a także Jana Pawła II, Matki Boskiej, czy scena wypędzenia Adama i Ewy z Raju. Wszystkie te szydełkowe arcydzieła są od początku do końca jej projektami. Nie szydełkuje ona tylko i wyłącznie postaci związanych z Kościołem. Wśród jej dzieł znajduje się także para Kurpiów, liczne ptaszki, kwiatki. Zasadniczo szydeł­ kuje to, co jej bliskie, z czym się czuje związana. Szydełkowe wytwory stanowią odzwierciedlenie jej spojrzenia na świat, zainteresowań - osobistego stosunku do Kurpiowszczyzny i do religii. Obie te dziedziny łączy w pewien sposób osoba księdza Mieszko - zasłużonego i dla Kościoła i dla regionu. Z bogatej twórczości najważniejsze - również dla samej autorki - są Jan Paweł II, Adam i Ewa oraz Matka Boska - swoiste symbole prywatnej religijności ich wy­ twórczym. Podobnie, jak wiele innych osób, żywi ona szczególne uwielbienie dla papieża - Polaka. Scena wypędzenia pierwszych ludzi z Raju jest świadectwem jej refleksji nad kondycją człowieka. Z kolei szydełkowa Matka Boska to Maria, która nawiedziła autorkę we śnie - jest tak samo ubrana, ma taką samą postawę. Wewnętrzne życie religijne w tym przypadku zyskuje materialną formę - szy­ dełkowych figurek. Najczęściej znakami pobożności danej osoby są kapliczki czy krzyże, w przypadku bohaterki tej historii taką rolę odgrywają niciane postaci. Szydełkowe wytwory stanowią szczególny rodzaj rzeźby religijnej. I choć nie zdo­ bią kapliczek, a „tylko” wnętrze domu ich autorki, tworzą atmosferę miejsca, w którym ich autorka czuje się najlepiej. Sakralizująjej prywatną przestrzeń, ofe­ rują jej codzienną bliskość świętości. Klasycznymi, drewnianymi, rzeźbami zajmuje się kolejna osoba, której indywi­ dualny stosunek do rzeczywistości, w tym do religii, zapadł mi w pamięć. To ponad czterdziestoletni mężczyzna, także włączający się w akcje promowania regionu. Podobnie, jak w przypadku opisanej powyżej autorki szydełkowych figurek, i jego rzeźby stanowią odzwierciedlenie dwóch bliskich mu tematów - tradycji kurpiow­ skiej oraz religii. Przywiązanie do tematów regionalnych realizuje przede wszystkim rzeźbiąc instrumenty muzyczne na wzór starych, używanych niegdyś na Kurpiach - skrzypeczki czy liry korbowe. Sam też próbuje na nich grać, wydobyć z nich dźwięki zbliżone do tych, jakie mogły nieść się dawniej po okolicy. Wśród jego dzieł zna­ lazły się także przedstawienia Kurpiów w strojach regionalnych. Mnie jednak najbardziej zainteresowały jego rzeźby sakralne. Nie mówi o nich dużo, ale widać, z jaką pieczołowitością je rzeźbi, jak dba nawet nie o detal, co �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 155 0 ich przejmującą formę. Chrystus Frasobliwy i Ukrzyżowany spod jego ręki robią duże wrażenie. Proste, często surowe figurki są elementem życia religijnego ich autora. Formą jego kontaktu ze światem sacrum. Rzeźbi świątki do kapliczek 1 cieszy się, że stają się obiektem kultu - taki jest bowiem jeden z celów jego twórczej pasji. Inne tworzy na sprzedaż, ale i te nie są w jego oczach zwykłymi figurkami. O stosunku twórcy do swoich dzieł najlepiej świadczy odpowiedź na moje pytanie, czy wyrzeźbił kiedyś diabła. Odparł, że nie, bo to jest zło, a zła nie można rzeźbić, bo zostanie na świecie. Zakładam więc, że podobny stosunek ma do wykrawanych z drewna świątków - tworzy dobro, które zostanie na świecie. W przeciwieństwie do szydełkowych figurek tworzonych na prywatny użytek, rzeźbiarz swoje dzieła sprzedaje. Pojawiają się one w cudzych domach, w kaplicz­ kach. Dzieli się swoją wrażliwością religijną z innymi, nie zachowuje jej tylko dla siebie. Z jednej strony z pobudek materialnych, z drugiej z chęci przekazania komuś ładnego, a czasem i świętego, przedmiotu. Stąd wśród jego rzeźb seria aniołków - uśmiechniętych, pucułowatych, wywołujących mimowolny uśmiech, aby sprzedając jednak dać komuś odrobinę tego stworzonego dobra. RELIGIJNOŚĆ KURPIOWSKA - EPILOG Z prowadzonych przez nas badan na Kurpiach wyłonił się obraz religijności zło­ żonej, barwnej, niejednokrotnie zaskakującej. Owe trzy poziomy, na jakich pro­ wadziliśmy dociekania, jak widać w kolejnych tekstach, zazębiają się ze sobą, prze­ nikają się wzajemnie dając na koniec dość spójny obraz religijności w życiu Kurpiów oraz miejsca, jakie w nim zajmuje. A jest to miejsce zaszczytne - życie religijne jest nieodłącznym elementem egzystencji tych osób, które spotkaliśmy. Dzięki temu badania zaowocowały nie tylko ciekawymi materiałami, ale i przekonaniem, że war­ to przyglądać się wszystkiemu - temu, co powszechne, lokalne i jednostkowe. O tym, że znaleźliśmy się z dobrym tematem studiów w dobrym miejscu, prze­ konało nas już pierwszego dnia badan świdrujące nagranie puszczane o 6 rano z wieży kościoła w Kadzidle: „Kiedy ranne wstają zorze”. Kolejne zdarzenia tylko to potwierdzały. Symbolicznym zamknięciem naszej pracy nad kurpiowską reli­ gijnością było pojawienie się w Kadzidle kapliczki wyrzeźbionej w pniu ścię­ tego drzewa, która została tak pomyślana, by przez jej otwór był widoczny krzyż wieńczący kościół w Kadzidle. Podobny „wizjer” do kurpiowskiej religijności staraliśmy się odnaleźć. LITERATURA C h ę t n i k A d a m 1924, Kurpie, Księgarnia Geograficzna Orbis, Kraków. - 1971, Życie puszczańskie Kurpiów, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. H e m k a A n d r z e j , O l ę d z k i J a c e k 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIV, nr 1, s. 8-14. M i k u r e n d a M a r t a 2007, Historia konkursu na palmę kurpiowską w latach 1969-2006, praca magisterska w archiwum IEiAK UW. �156 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA O l ę d z k i J a c e k 1962, Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XVI, nr 2, s. 92-97. - 1970, Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław. - 1989, Świadomość mirakulama, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIII, nr 1, s. 147-157. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych, Universitas, Kraków. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2008, Między tradycją a komercją, Znak, r. LX, nr 3 (634), s. 31-44. Z u l e h n e r P a u l 2007, Religia z wyboru jako dominująca forma społeczna, [w:] Socjologia religii. Antologia tekstów, red. W. Piwowarski, Nomos, Kraków, s. 383-408. KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA CONTEMPORARY RELIGIOSITY IN KURPIE REGION Key words: Kurpie, contemporary religiosity, anthropological research The author describes some difficulties concerning doing research on contemporary Polish religio­ sity. Since there are many phenomena occurring throughout the country (e.g. the cult of Our Lady of Częstochowa, popularity of “Radio Maryja” or pilgrimages to the most famous sanctuaries) it is a kind of a challenge to find a fresh field for research. Happily, Polish anthropologists beloved some regions of Poland that they used to describe widely and freąuently because of their richness of data what allows to conduct a fruitful study. One of such regions is Kurpie (central Poland) chosen also by the author of the article as a research field for a group of students of the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Warsaw University. The text is simultaneously a preface for a set o f articles being a summary of a two-year research on Polish religiosity in Kurpie. It introduces subjects of following articles showing how nationwide phenomena are interpreted in the local context and how some local issues constitute an altemative for the “global” ones or how they absorb the “global” giving it a local shade. K. B-O. Adres Autorki: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb5222ec1311a64a1942363387843da5.pdf 2d42d09ada5be959b9f255f511c95713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurban ofiara - aspekt antropologiczny Bułgaria - obrzędy i zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5995 Title A name given to the resource Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świuętowania/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.61-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kijewska, Anna Maria Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź ŚWIĘTO KURBAN-BAJRAM W BUŁGARII - O ETNICZNYCH ODMIANACH ŚWIĘTOWANIA. REFLEKSJE ETNOLOGICZNE Z BADAŃ TERENOWYCH WPROWADZENIE W artykule prezentujemy opis etnograficzny świątecznego rytuału ofiarni czego u trzech grup muzułmańskich w miejscowości Wyrbica w północno-wschodniej Bułgarii, gdzie współcześnie wznawcy ilsamu należą do kilu grup etnicznych, zatem islam stanowi kategorię ponadetniczną. W obrębie poszczególnych grup muzuł­ mańskich istnieją pewne różnice zachowań, obrzędów i rytuałów, na które zwróci­ łyśmy uwagę. Materiały wykorzystane w artykule pochodzą z ekspedycji terenowej, która odbyła się w dniach 7-10 grudnia 2008 roku i objęła wieczór poprzedzający święto Kurban-Bajram1 (tur. arife, arfe)12 oraz jego pierwszy i drugi dzień, w trakcie których tradycyjnie dokonuje się rytualnego uboju zwierząt. Badania prowadzone były metodą obserwacji uczestniczącej, uzupełnionej swobodnymi wywiadami z uczestnikami i obserwatorami rytuałów ofiarni czy eh. Decydującą rolę odegrało robienie dokumentacji fotograficznej oraz krótkich filmów, nagrywanych cyfro­ wym aparatem fotograficznym. Naszym celem nie jest zilustrowanie wybranych teorii antropologicznych, do­ tyczących krwawej ofiary. Traktujemy bułgarski Kurban-Bajram jako specyficzną sytuację kulturową i punkt wyjścia do szerszych rozważań na temat „etnicznych odmian” tego święta. Opis i omówienie przebiegu bajramu zamykają rozważania z zakresu metodologii i metodyki badań terenowych, związane z sytuacją badaw­ czą, w jakiej się znalazłyśmy. Działałyśmy w specyficznym tandemie. Jedna z nas, nieznająca języka ani tamtejszego terenu (Inga Kuźma), wprowadzana była do niego przez drugą - po­ ruszającą się swobodnie w tamtejszych warunkach kulturowych i językowych 1 Nazwę święta Kurban-Bajram, podobnie jak nazwy innych świąt muzułmańskich oraz innych elemetów tej tradycji zapisujemy w transkrypcji polskiej. Ponadto zapisujemy zgodnie z polskimi zasadami ortograficznymi - oba człony nazwy dużą literą. 2 Arife giinii to turecka nazwa wigilii ważnego wydarzenia, święta religijnego lub państwowego (.Leksykon wiedzy o Turcji 2003, s. 27). W dialekcie bułgarskich Turków wigilię święta określa się również jako arfe (S”botinova 2002, s. 48). �62 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA (Anna Kijewska). Siłą rzeczy dla pierwszej z autorek - „debiutantki” („niemej” i „biernej” w ówczesnej sytuacji) - robienie zdjęć stało się podstawowym i jedy­ nym samodzielnie stosowanym środkiem, służącym oswajaniu nowych sytuacji. Gromadzony codziennie materiał był później porównywany z materiałami tere­ nowej partnerki („przewodniczki”) i wspólnie analizowany. Łączył nas fakt, że bajramowy rytuał ofiamiczy - główny cel naszego pobytu - obie obserwowa­ łyśmy po raz pierwszy. Na tej płaszczyźnie nasze możliwości w rozpoznawaniu terenu wyrównały się. Ponieważ fotograficzny zapis wydarzeń prowadziłyśmy równolegle, obie - zarówno „debiutantka”, jak i „przewodniczka” - zajęłyśmy mniej „ekstrawertyczną” pozycję obserwatora. Obie posiadałyśmy już doświadczenie w sporządzaniu dokumentacji fotograficz­ nej z wcześniejszych badan terenowych, w ramach kórych każda z nas pracowała samodzielnie, w pojedynkę nad swoim tematem. Badania w Wyrbicy były pierw­ szym naszym doświadczeniem pracy w tandemie. Wykonane przez nas wówczas zdjęcia, dokumentujące przebieg kurhanu, zawierają udarzające różnice, wynikają­ ce jednak nie tylko z odmienności fizycznych punktów obserwacji, z jakich prowa­ dziłyśmy fotograficzny zapis3. Po przeanalizowaniu materiału zdjęciowego zorien­ towałyśmy się, że odzwierciedlają one nasze indywidualne nastawienie i odczucia4. Emocje, pojawiające się w trakcie obserwacji święta, racjonalizowałyśmy podczas oglądania zdjęć pod koniec każdego dnia ekspedycji oraz już po powrocie do Polski, przeszukując literaturę przedmiotu i dyskutując nad treścią artykułu. Subiektywne elementy towarzyszące naszemu pobytowi w Wyrbicy (cechujące zarówno „debiutantkę”, jak i „przewodniczkę”), były nie do uniknięcia, zważywszy na czym polega kluczowy dla święta symbol: zabicie zwierzęcia5 czyli złożenia ofiary. Nasze fotografie pokazują złożoność stosunku do sytuacji kulturowej Kurban-Bajramu oraz ewolucję naszych postaw. Jednak przedstawienie większej liczby zdjęć poza kilkoma wybranymi, nie jest tutaj możliwe. 3 Mobilność lub jej brak w trakcie robienia zdjęć, zajmowanie miejsca z boku lub w centrum sytuacji, wybieranie miejsca skąd chce się zrobić zdjęcie albo kierowanie się przypadkiem, wiele mówią o stosunku do prowadzenia badań, wręcz odwołują się do etyki prowadzenia badań. 4 Wzmacniał to charakterystyczny dla każdej z nas odmienny, sposób ujmowania różnych scen (zarówno dynamicznych, jak i statycznych). Ujawniło się to, kiedy porównywałyśmy zdjęcia tej samej sytuacji, robione przez nas obie z niemal tej samej pozycji, ale jednak inaczej wykadrowane. Były one nastawione na szczegół (I. Kuźma) bądź na daleki plan (A. Kijewska), na ludzi (A. Kijewska) bądź na przedmioty (I. Kuźma), na pojedynczego człowieka (I. Kuźma) bądź na jego współdziałanie z innymi, czyli na pochwycenie szerszego kontekstu, w jakim działał (A. Kijewska). Te nieuświado­ mione preferencje znajdują także odbicie w naszym sposobie robienia zdjęć dla relaksu, amatorsko, co sprawdziłyśmy już po powrocie do Polski. Być może zatem cechy, którymi wykazały się nasze fotogra­ fie z Bułgarii, są wręcz prawidłowościami, rządzącymi naszym fotograficznym spojrzeniem na świat. 5 Odwołujemy się tu do systemu wartości osób wywodzących się z „naszej” kultury, w której śmierć, mięso i krew w kontekście pożywienia są wprawdzie stabuizowane, jednak nie w sensie stricte religijnym, jak w tradycji badanych społeczności muzułmańskich. Ponadto, jako osoby urodzone i wychowane w mieście nie miałyśmy nigdy wcześniej do czynienia z ubojem zwierząt, spotykanym na polskiej wsi. Wreszcie „nasz” system wartości wzmocniony jest dodatkowo przez zachodni dyskurs obrony praw zwierząt, humanitarnego uboju i humanitarnych warunków hodowli, ochrony środowiska itp. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 63 Ostatecznym naszym celem jest zobrazowanie - na podstawie materiałów empi­ rycznych - praktycznej strony antropologicznych założeń, dotyczących prowadze­ nia badań terenowych i postawy przyjmowanej przez badacza w trakcie ich trwania. Artykuł składa się z kilku części: omówienia istoty kurhanu - muzułmańskiego obrzędu ofiamiczego, charakterystyki terenu badań, opisu rytualnej ofiary na święto Kurban-Bajram u trzech lokalnych grup muzułmańskich, rozważań metodologicz­ nych oraz z podsumowania. KORANICZNA MOTYWACJA KURBANU W wielu bułgarskich domach muzułmańskich przechowywana jest rycina, przedstawiająca proroka Ibrahima - koranicznego odpowiednika biblijnego Abra­ hama - oraz jego syna Ismaiła6. Pochylony nad synem ojciec dzierży w uniesionej dłoni nóż, którym za chwilę przebije gardło swego potomka, a tym samym wypełni Boskie polecenie. Ponad ojcem i synem unosi się na skrzydłach anioł, który powstrzymuje wzniesione ramię Ibrahima, przekonując go, że dowiódł Bogu swego posłuszeństwa. Na niektórych rycinach anioł trzyma w ramionach jagnię. Wyda­ rzenie to upamiętnione zostało w postaci najważniejszego z muzułmańskich świąt - święta Kurban-Bajram (Święto Ofiarowania, arab. Id al-adha)7, do którego naj­ ważniejszych składników należy rytualna krwawa ofiara - kurhan8. Istota k u r h a n u Uczynki wierzącego muzułmanina przynależą do dwóch podstawowych kate­ gorii: ibadet i vadżib. Ibadet to czyny, poprzez które muzułmanin wyraża swe podporządkowanie woli Boga (np. namaz - modlitwa i oracz, czyli przestrzeganie postu w miesiącu Ramadan), a ich niewypełnianie skutkuje wykluczeniem z islamu (Óztop 2000, s. 38). Nieprzestrzeganie nakazów vadżib (np. bajram namaz - modlit­ wy bajramowej - oraz złożenia kurhanu - rytualnej ofiary) nie powoduje wprawdzie wykluczenia z islamu, niemniej ściąga na niepołusznego wiernego ciężki grzech (tur. giinah) (Óztop 2000, s. 38). Kurhan jest vadżib tylko wtedy, gdy składający ofiarę człowiek spełnia określone warunki: jest muzułmaninem, jest wolny, zamożny9, 6 Wszystkie imiona, nazwy własne grup oraz nazwy geograficzne, pojawiające się w artykule, zapisane są w transkrypcji polskiej. 7 Święta muzułmańskie, oznaczane według kalendarza lunarnego, są ruchome w stosunku do pór roku. Kurban-Bajram (nazywany również Wielkim Bajramem), rozpoczyna się w 40 dni po święcie Szekier Bajram (tzw. Słodki, Mały Bajram, kończący miesiąc Ramadan). 8 Jedna z najpełniejszych bułgarskich analiz tego koranicznego motywu została zaprezentowa­ na w pracy Gorana Blagoeva (por. Blagoev 2004, s. 35-80), poświęconej kurhanowi w tradycji Bułgarów Muzułmanów, czyli bułgarojęzycznych muzułmanów określanych do niedawna jako Pomacy lub Bułgaro-mohamedanie. Nazwy te od lat 1990. oficjalnie uważane są za obraźliwe (por. Kolewa 1968; vide Danaiłow 2005, s. 64-87; Givre 2002). 9 W Koranie bardzo dokładnie określa się ile złota i srebra trzeba posiadać, aby być bogatym. Jeden z wyrbickich hodżów zwykł mawiać z uśmiechem: Allach pomyślał o wszystkim, co miało oznaczać, że wszelkie kwestie budzące wątpliwość są regulowane przez Boskie Prawo. �64 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nie jest w podróży, jest mądry, spełna rozumu i pełnoletni. Podobnie istnieją ścisłe zasady dotyczące czasu kurhanu oraz rodzaju zwierząt ofiarnych i ich kondycji. W ofierze można złożyć owcę, kozę, wielbłąda i inne duże zwierzęta gospodarcze bez różnicy płci, niemniej najbardziej pożądany jest kurhan z barana (tur. kocz). Zwierzę złożone w ofierze nie powinno mieć kusur, czyli określonego rodzaju niedostatku (jak złamany róg, brak ogona, naderwane ucho itd.). Istnieją określone zasady, definiujące niedostatki, które „czynią zwierzę niegodne kurhanu” (Óztop 2000, s. 358-360). Ponadto „katechizm” muzułmański dokładnie określa sposób ułożenia zwierzęcia (w stronę Mekki), podcinania mu gardła (w którym miejscu dokonać pierwszego i kolejnych cięć koniecznie ostrym nożem), rodzaj towarzy­ szącej ubojowi modlitwy (konkretne ustępy z Koranu) oraz precyzyjne zasady podziału mięsa i skóry. Zgodnie z tradycją zwierzę powinno być przed ubojem nakarmione i napojone wodą (Óztop 2000, s. 360-362). Samego uboju (co w trakcie badań podkreślało również wielu naszych rozmówców) powinien dokonywać czło­ wiek, który wie jak to robić, aby zwierzęcia nie męczyć. Z tego samego powodu nóż powinien być bardzo ostry (być może właśnie dlatego ostrzenie noży zacho­ wało się jako element rytuału, który obserwowałyśmy w Wyrbicy). Zgodnie z zasadami islamu istnieje pięć rodzajów kurhanu, które przytaczamy za dwujęzycznym „katechizmem” muzułmańskim (wydanym w języku bułgarskim i tureckim dla muzułmanów bułgarskich, Óztop 2000). Są to: kurhan przypadający na święto Kurban-Bajram, kurhan składany jako zadośćuczynienie lub w celu po­ zyskania przychylności Allacha, adak kurhan wykonywany po złożeniu przyrze­ czenia (np. ślubów w intencji uzdrowienia bliskiej osoby)101, akika kurhan składany jako dziękczynienie dla Allacha za narodziny dziecka oraz nafile kurhan, który można zrobić w dowolnym czasie ku chwale Allacha. Przytoczne powyżej zasady to oficjalne zalecenia muzułmańskiego „katechizmu” (Óztop 2000, s. 356-364). Bułgarski badacz Goran Blagoev dokonał własnej typologii kurhanów (na pod­ stawie badań tradycji Bułgarów Muzułmanów), uwzględniając w niej przenikanie się tradycji kanonicznych z tradycjami lokalnymi, stanowiącymi przejaw islamu ludowego. Wydziela zatem typ kurhanów, związanych z cyklem życiowym człowie­ ka, do których zaliczył: akika kurhan, bajramski kurhan (uważany przez muzułma­ nów za najbardziej znaczący, który odbywa się co roku), godeżen kurhan (weselny) oraz kurhan za poczinał (w intencji zmarłego). Do grupy drugiego typu przypo­ rządkowuje Blagoev adak kurhan, pri stroeż i nov dom (za budowę i kupno domu), stopanski kurhan („gospodarczy”, związany z tradycjami pasterskim i rolniczymi), kurhan pri tjurbe (urządzany przy symbolicznym grobie świętego)11 oraz obsztosełisztni kurhan - w intencji całej społeczności lokalnej (Blagoev 2004, s. 81-168). W dalszej części artykułu skoncentrujemy się na jednym szczególnym przy­ padku kurhanu muzułmańskiego, urządzanego z okazji święta Kurban-Bajram. 10 Ten rodzaj kurhanu pod nazwą obrok występuje również u Bułgarów (por. Zowczak 2005). 11 We wschodniej Bułgarii istnieją tzw. tjurbeta (sg. tjurbe) oraz tekketa (sg. tekke) czyli muzuł­ mańskie sanktuaria, wywodzące się z tradycji alewickiej (szyicki odłam muzułmanów na terenie Bułgarii). Mimo iż kanoniczny islam sunnicki nie uznaje postaci świętych, wśród bułgarskich mu­ zułmanów powszechne jest przekonanie, iż kurhan w tekke ma większą moc. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 65 OPIS TERENU Do gminy Wyrbica należy 16 miejscowości, a łączna liczba ich mieszkańców wynosi 14627 osób12. W gminie dominują liczebnie muzułmanie, należący do kilku grup etnicznych, w spisach ludności uwzględnione są jednak tylko dwie z nich - turecka i cygańska, natomiast pozostałe grupy określone są tam jako „inne”13. Alewici14 i Bułgarzy Muzułmanie (ci ostatni uznawani oficjalnie za przedstawicieli narodowości bułgarskiej15) mieszkają niemal wyłącznie w oddzielnych, nie mie­ szanych etnicznie wioskach (chociaż pojedynczy Alewici i Bułgarzy Muzułmanie wchodzą w związki małżeńskie z przedstawicielami innych grup muzułmańskich). Pozostali muzułmanie w gminie to Turcy, Cyganie tureccy16 (bułg. turski cigani czyli Cyganie-muzułmanie, w samej Wyrbicy nazywani Cigani-tyrgowci) oraz grupa etniczna, uznająca siebie za Turków, a stanowiąca prawdopodobnie pozo­ stałość obecnych niegdyś w Wyrbicy krymskich Tatarów1718. Ze względu na brak pewności co do ich pochodzenia etnicznego, a zarazem ze względu na wyraźne różnice w stosunku do pozostałych, będziemy ich nazywać „Tatarami”, etnonim ten jednak ma tu charakter umowny. W miasteczku mieszkają również Bułgarzy, stanowiący najmniej liczebną grupę oraz Cyganie Bułgarscy (bułg. byłgarski cigani czyli Cyganie-chrześcijanie, nazy­ wani lokalnie Cigani-muzykantili). Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy są chrześcijanami 12 Za http://bg.wikipedia.org/wiki/06iUHHa_Btp6Hija (dane z lipca 2005 roku). 13 Według spisu z marca 2001 roku gminę zamieszkiwało ogółem 11249 osób, w tym 1644 Bułga­ rów, 6700 Turków, 2600 Romów-Cyganów, 20 osób „innej” narodowości. Nie określiły się 263 osoby, zaś 22 osoby nie wskazały żadnej z możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 14 Alewci określani są niekiedy jako Kyzyłbasze, jednak sami uważają to słowo za obraźliwe. Historycznie nawiązuje ono do grupy etnicznej, prześladowanej w Imperium Osmańskim w XVIXVII wieku, a utożsamianej z Kurdami (por. Guliński 1999). Wielu badaczy uważa, że nazwa Kyzył­ basze stanowi synonim nazwy Alewici i tak też jej używa (Mikov 2007, s. 16-21). 15 Bułgarzy Muzułmanie uznawani są oficjalnie (również w bułgarskiej nauce) za Bułgarów, którzy w wyniku procesów historycznych zostali zmuszeni do przejścia na islam, przy czym podsta­ wowym kryterium określenia ich przynależności narodowej pozostaje język oraz pamięć pochodze­ nia. Niemniej w obrębie tej grupy występuje kilka typów autoidentyfikacji (por. Karamichowa 2008). W trakcie badań w Wyrbicy spotkałyśmy Bułgarkę Muzułmankę - kobietę z wyższym wykształce­ niem, urzędniczkę - która sama siebie nazywa Pomaczką, podkreślając własną odrębność w stosunku do Bułgarów. Kobieta ta wywodzi się z grupy Bułgarów Muzułmanów, przesiedlonych na tereny północno-wschodniej Bułgarii w latach 1950. Tu - oderwani od korzeni - do dziś pozostają “obcy”, a poczucie to bez wątpienia wpłynęło na ich autoidentyfikację. 16 Nazwy Cyganie tureccy (horohane roma) i Cyganie Bułgarscy (daskane roma) wprowadzamy za opracowaniami bułgarskimi (Marusiakova 1993, s. 12; Marusiakova, Popov 2007, s. 318). 17 W Wyrbicy jeszcze do lat 1970. zamieszkiwali wnukowie krymskiego chana Geraja. Ludność wyrbicka związana z Gerajami, którą nazywamy Tatarami, sama siebie określa mianem Turków. Jednak Turcy wyrbiccy twierdzą, że to po prostu grupa cygańska, zaś Cyganie tureccy nazywają ich Kałąjżii, „przybłędy”, „biedacy”. Ludność ta - w odróżnieniu od Cyganów tureckich i Cyganów Bułgarskich - posługuje się na co dzień językiem tureckim i bułgarskim, nie mówi natomiast w dia­ lekcie romskim. 18 Uznawane dziś za obraźliwe słowo „Cygan” zastępowane jest powszechnie określeniem „Rom”. Jednak w opisywanym terenie określenia „Cyganie tureccy” i „Cyganie Bułgarscy” (podobnie �66 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA - głównie prawosławnymi, chociaż w ostatnich latach wielu z nich przechodzi na ewangelicyzm19. Miasteczko Wyrbica, zamieszkane przez około 3700 osób2021, podzielone jest według kryterium etnicznego na cztery dzielnice: Dolna Machała21 (Bułgarzy), Górna Machała (Turcy), Sarajska Machała („Tatarzy”) i Troszka Machała (Cyga­ nie tureccy)22. Cyganie Bułgarscy żyli niegdyś poza obrębem miasteczka, jednak od lat 1970. stopniowo zaczęli się przenosić do tureckiej dzielnicy Górna Machała23. Dziś uczestniczą oni w życiu Bułgarów i Turków, grając przy okazji ich świąt dorocznych, jak tureckie bajramy czy bułgarskie święto Babin Den (21 stycznia), a także przy okazji dorocznego jarmarku w Wyrbicy, stanowiącego najbardziej wyczekiwane wydarzenie roku w gminie (tzw. panair, przypadający na ostatni tydzień września). „Pośredniczenie” pomiędzy tradycjami grup bułgarskiej i tu­ reckiej doprowadziło do swoistej synkretyzacji obu tradycji u Cyganów Bułgar­ skich w Wyrbicy (np. obok tradycyjnego chrztu istnieje u nich zwyczaj obrzezania chłopców), w ostatnich latach jednak świadomie eliminowanej przez tych spośród nich, którzy przeszli na ewangelicyzm. O ile islam jest wartością centralną wspólną dla wyrbickich muzułmanów, o tyle język etniczny jest w niektórych przypadkach wartością ich odróżniającą. Wszyscy muzułmanie w gminie posługują się językiem tureckim jako językiem codziennych kontaktów. Wyjątek stanowią tu Bułgarzy Muzułmanie, mówiący słowiańskim dialektem. Przedstawiciele wszystkich grup w Wyrbicy posługują się ponadto językiem bułgarskim24 - jedynym językiem urzędowym w Bułgarii, jak Cigani-iyrgowci oraz Cigani-muzikanti) funkcjonują równolegle jako egzo- i endoetnonim, słu­ żąc rozróżnieniu zamieszkujących w Wyrbicy dwóch odmiennych grup cygańskich. Podstawę tego rozróżnienia stanowi religia oraz przywiązanie do tradycji grupy niecygańskiej - tureckiej lub buł­ garskiej. Z kolei nazwy Cigani-iyrgowci i Cigani-muzikanti pochodzą od tradycyjnego dla człon­ ków tych grup zajęcia zarobkowego - handlu i muzykowania. 19 Konwersja religijna ma związek zarówno z aktywnością kościołów ewangelikalnych w Buł­ garii, jak i ze słabością Cerkwi prawosławnej, przejawiającą się m.in. wciąż niewielką liczbą duchow­ nych. W Wyrbicy zdarzają się przypadki konwersji Cyganów tureckich z islamu na ewangelicyzm, niemniej są to sytuacje jednostkowe. Natomiast Bułgarzy i Cyganie Bułgarscy w wielu przypadkach przechodzą na ewangelicyzm całymi rodzinami. 20 Według danych z 2001 roku Wyrbicę zamieszkiwało 3668 osób, w tym 784 Bułgarów, 849 Turków, 1918 Cyganów-Romów, 12 osób innej narodowości. Nie określiło swojej narodowości 99 osób, zaś 6 nie wskazało żadnej z wymienionych możliwości (opracowane na podstawie danych z Urzędu Gminy Wyrbica). 21 Słowo machała (zapożyczone z języka tureckiego) oznacza w języku bułgarskim dzielnicę turecką lub cygańską i posiada w związku z tym wydźwięk pejoratywny. 22 Cyganie tureccy zaczęli ściągać do Wyrbicy od lat 1970. z okolicznych wiosek. W buł­ garskiej niegdyś dzielnicy Troszka stanowią dziś (nie licząc kilku rodzin tureckich) zdecydowaną większość. 23 Zjawisko to ma swoje uzasadnienie polityczne i społeczne, niemniej wyjaśnianie go wykra­ cza poza temat naszego artykułu. 24 Istnieją oczywiście odstępstwa od tej reguły. Sytuacja ta dotyczy osób pochodzenia turec­ kiego, powyżej 60. roku życia, wychowanych i/lub do dziś zamieszkujących w tureckich wsiach w gminie Wyrbica. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 67 chociaż jako język kontaktów nieformalnych funkcjonuje w miasteczku również turecki (Turcy, „Tatarzy” i Cyganie tureccy) oraz dwa dialekty romskie (Cyganie Bułgarscy i Cyganie tureccy)25. KURBAN-BAJRAM Święto Kurban-Bajram obchodzą wszyscy muzułmanie - zarówno sunnici, jak i szyici, o czym mogłyśmy się przekonać w trakcie odwiedzin w sąsiadującej z Wyrbicą alewickiej wsi Jabłanowo, gdzie miejscowy hodża chciał nas obdarować surowym mięsem zwierzęcia ofiarnego. Właśnie składanie daru - w różnej postaci i na różnych poziomach - stanowi istotę święta. Jako osoby z zewnątrz doświadcza­ łyśmy obdarowywania przez kolejne dwa dni w różnych, odmiennych sytuacjach. Jałmużna, czyli obowiązek obdarowywania biednych (zakat), stanowi jeden z pięciu filarów wiary muzułmańskiej (obok szahady - uznania jedynego Boga, mo­ dlitwy, postu i pielgrzymki do Mekki, por. Danecki 1997, s. 40). Obok jałmużny obowiązkowej występuje również jałmużna dobrowolna (sadaka), przekazywana potrzebującym (biednym, chorym, sierotom) w postaci pieniędzy bądź dóbr natu­ ralnych. Świadectwem dawnej jałmużny jest dzisiejszy obyczaj obdarowywania mięsem z kurhanu sąsiadów i ubogich krewnych przez wyrbickich muzułmanów. Na postawie naszych badan wydzieliłyśmy dwa typy kurhanu bajramowego, ze względu na jego zasięg: „rodzinny” w obrębie pojedynczej rodziny wielopoko­ leniowej oraz „wspólnotowy” w obrębie danej społeczności lokalnej o charakterze monoetnicznym (Turcy, Cyganie tureccy i „Tatarzy”). Należy podkreślić, że wpro­ wadzone przez nas na użytek naszej analizy określenie kurhan „wspólnotowy” nie jest równoznaczne z przywołanym wcześniej kurhanem ogólnowioskowym (obsztosełisztni kurhan)26. To ostatnie określenie odnosi się do rodzaju intencji, z jaką jest składany oraz osoby/osób go składających. Tymczasem wprowadzone przez nas określenia dotyczą innego zjawiska. Kurhan w dzielnicy Górna Ma­ chała był kurhanem „rodzinnym”, czyli ofiarowaniem zwierzęcia przez gospo­ darza w intencji jego całej rodziny, a następnie podzieleniem mięsa między bliskich i biednych. Natomiast „wspólnotowość” kurhanów, które widziałyśmy u Cyganów tureckich (Troszka) i „Tatarów” (Sarajska), nie wynikała z faktu, iż wszyscy mieszkańcy machały wspólnie zakupili zwierzę i ofiarowali je w intencji swojej społeczności (akt oddolny). W tych dwóch przypadkach zwierzę ofiarne podarowane było przez darczyńcę spoza Wyrbicy dla całej społeczności lokalnej - w darze tym nie partycypował żaden jej członek (akt odgórny). Nie pojawiał się 25 Cyganie tureccy w Bułgarii są często trilingwalni: ich językiem prymarnym jest jeden z kilku występujących na terenie Bułgarii dialektów romskich, zaś kolejne języki, którymi się posługują, to turecki i bułgarski. Praktykujący Rom-muzułmanin ma też do czynienia z czwartym językiem - arabskim, sakralnym językiem praktyk religijnych. 26 Kurhan ogólnowioskowy występuje zarówno w tradycji prawosławnej i muzułmańskiej, a związany jest z intencją wspólną dla całej społeczności (np. za deszcz w okresie suszy, za lokalnie czczonego świętego itp.) �68 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA tu zatem moment obdarowywania międzysąsiedzkiego - obdarowywanymi byli wszyscy członkowie wspólnoty. Zwierzęta złożone były w darze oddzielnie dla trzech wyrbickich grup muzuł­ mańskich, w związku z czym, również ubój i podział mięsa przebiegały oddzielnie w obrębie poszczególnych społeczności. Intencją darczyńcy - muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, wspierającej muzułmanów w wybranych krajach europejskich i nie tylko27 - nie było podtrzymanie lokalnej tradycji dziele­ nia się z najbliższymi sąsiadami, lecz wypełnienie jednego z pięciu obowiązków muzułmanina, czyli jałmużny obowiązkowej (zakat). Zatem występowanie kur­ hanu „wspólnotowego” zamiast/obok „rodzinnego” wynikało w tym konkretnym przypadku nie tyle z tradycji etnicznych, co z sytuacji materialnej przedstawicieli poszczególnych grup w Wyrbicy (poziom lokalny) oraz z polityki organizacji mu­ zułmańskich w Europie (poziom ponadlokalny)28. Wielu mieszkańców Wyrbicy żyje dziś na granicy ubóstwa, co związane jest z niekorzystną sytuacją ekonomiczną Bułgarii. Zjawisko to dotyczy ludności buł­ garskiej i tureckiej w wieku emerytalnym, ale także znacznej części ludności cygań­ skiej i tatarskiej. Obecnie cena rocznego jagnięcia jest o kilkadziesiąt procent wyż­ sza niż miesięczna emerytura i wielokrotnie wyższa od zasiłku socjalnego, który stanowi często jedyne źródło utrzymania wielu wyrbickich rodzin29. W sytuacji, gdy 27 Wspomniana organizacja nosi nazwę Humań organisation HaliPur Rahman e.V. Na plakatach znajdujących się w miejscach uboju podarowanych krów, wymieniono nazwy krajów, którym niosła pomoc: Niemcy, Bułgaria, Rumunia, Kosowo, Turcja, Albania, Cypr, Bośnia Hercegowina i Nigeria. Jeden z „brodatych hodżów” wspominał jednak, że był już w piętnastu państwach, w których organiza­ cja prowadziła akcję obdarowywania. Adres ich strony internetowej: www.rahmaninbulbulleri.com 28 „Ludzie z Niemiec to organizują. Ludzie tam są bogaci (...) nie potrzebują, aby im ktoś podarowywał mięso. A skoro nie mają potrzeby - wysyłają pieniądze tutaj. Tutaj kupują zwierzęta i tutataj je rozdają. I to je st z Niemiec, stamtąd pochodzi ta robota, i hodża jest z Niemiec. Jest tam taka organizacja. Ludzie tam chcą zrobić kurhan, ale nie mają komu go rozdać. A wiedzą, że tu Bułgaria je st biedna. Więc mówią temu, kto to organizuje: „tu jest tyle i tyle pieniędzy ode mnie". Zbierze się tak iluś ludzi - ten daje, ten daje, tamten daje, np. stu ludzi chce zrobić kurhan i stu ludzi daje temu człowiekowi, organizatorowi, pieniądze. A on przyjeżdża tutaj. I tutaj kupuje, ponieważ tutaj zwie­ rzęta są tańsze. Stamtąd ich nie przywożą. I rozdają po wsiach, według wielkości wsi. Na przykład tutaj mieszka więcej ludzi, więc - trzy krowy dają, tam - dwie, jeszcze gdzie indziej - jedną...” (z wywiadu z miejscowym hodżą, Troszka - wrzesień 2009, z bułg. tłum. A. Kijewska). 29 W Bułgarii wciąż żywa jest tradycja sporządzania przetworów na zimę. Jesienią w miastach na placach między blokami płoną ogniska, na których stoją ruszty do opiekania papryki i wielkie kotły z wodą do pasteryzacji słoików. Przygotowywanie przetworów stanowi tam jedną z okazji do podtrzymywania więzi z sąsiadami. W Wyrbicy zjawisko to nie przybiera takiego rozmachu - każda rodzina przygotowuje przetwory na zimę we własnym zakresie, a wśród nich Ijutenicę (pasta z pa­ pryki i pomidorów), tursziję (warzywa marynowane), przetwory z pomidorów. Papryka i pomidory stanowią jeden z podstawowych towarów na dorocznym jesiennym panairze w Wyrbicy, przypada­ jącym na okres przygotowywania przetworów. Konserwi, czyli przetwory w słoikach, stanowią - obok chleba - podstawowy i często jedyny składnik diety wielu mieszkańców Wyrbicy w okresie jesienno-zimowym. W związku z trudną sytuacją materialną wyrbiczan, co jakiś czas do miasteczka przysyłane są dary w postaci mąki pszennej, pakowanej w papierowe worki z flagą Unii Europej­ skiej. Rozdawanie tej mąki (odbywa się to za pośrednictwem Urzędu Gminy) stanowi wielkie wyda­ rzenie o zasięgu lokalnym, któremu towarzyszy wiele emocji i sąsiedzkich sporów, o czym mogła się przekonać A. Kijewska w sierpniu 2008 roku. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 69 kupno zwierzęcia ofiarnego zdecydowanie przekracza możliwości finansowe ro­ dziny, jedynym sposobem na spożycie kurhanowego mięsa jest dar zamożniejszego sąsiada (co obserwowałyśmy w dzielnicy Górna Machała) lub dar od zamożniej­ szych „braci w wierze”. Tę drugą sytuację spotkałyśmy w Troszce i Sarajskiej pierwszego dnia oraz w Górnej Machale drugiego dnia święta Kurban-Bajram. A rife u rodziny tureckiej (opis etnograficzny) Pierwszego wieczoru, zaraz po przyj eździe do Wyrbicy, zostałyśmy zaproszone do domu małżeństwa Emy i Czakyra - rodziny tureckiej, z którą Anna zaprzyjaźniła się minionego lata. Był już wieczór, tymczasem w domu naszej tureckiej rodziny gro­ madziło się coraz więcej gości - Hafize i Hasan, mieszkający w domu naprzeciwko rodzice Czakyra (to u nich oglądałyśmy kurban następnego dnia), Emine - siostra Czakyra, która na tę okazję przyjechała z Istambułu30, przyszedł również zaprzyjaź­ niony z rodziną hodża dzielnicy Górna Machała. Nastąpiło wręczenie upominków z Polski oraz zdjęć z minionego lata, a zaraz potem wymiana nowin. Okazało się, że starszy mężczyzna obecny na jednym ze zdjęć zmarł, inny - młody - ożenił się. Częstowano nas tradycyjnymi dla arife (nazwa wigilii ważnych świąt religij­ nych) wypiekami, przygotowanymi przez Emę. Hafize - matka Czakyra - pokazała swoje ufarbowane dłonie. Zgodnie z obyczajem tureckim w wieczór przed arife oraz w przeddzień tak ważnych wydarzeń jak ślub czy kurban, Turczynki (dziś wyłącznie kobiety starsze) wkładają w dłonie monety, obłożone henną. Następnie zaciskają dłonie tak, aby czubki palców dotykały momenty i obwiązują je na całą noc gałganami. Czerwono-brązowy kolor, na jaki farbują się w trakcie tego zabiegu dłonie, utrzymuje się przez kilkanaście następnych dni. Henną znaczy się również barana, wybranego na kurban na kilka dni przed samym obrzędem3132. Z opowieści gospodarzy wynikało, że w arife kobiety tureckie chodzą na cmen­ tarz, gdzie czytają arabskie modlitwy z Koranu. Niestety przyjechałyśmy do Wyr­ bicy już po zmroku i nie miałyśmy okazji uczestniczyć w tym obrzędzie. Umówi­ łyśmy się z gospodarzami na poranek bajramowy, a następnie pożegnałyśmy się i wyruszyłyśmy na spoczynek do położonego w pobliżu miasteczka hotelu. K u r b a n -B a jr a m - dzień pierwszy (opis etnograficzny) Górna Machała - kurban „rodzinny” Kurban-Bajram to jedno z tych nielicznych świąt, kiedy meczet w dzielnicy Górna Machała32 jest pełny. W inne święta w meczecie jest mniej wiernych, nato­ miast w piątki przychodzi zaledwie kilka osób. Wydaje się, że ze względu na rangę 30 Większość tureckich rodzin wyemigrowała z Wyrbicy do Turcji w okresie tzw. procesu odro­ dzeniowego, czyli działań rządu komunistycznego, skierowanych przeciwko bułgarskim muzułma­ nom w latach 1980. Szersze omawianie tego zagadnienia wykracza poza ramy naszego artykułu. 31 Istnieje wiele zróżnicowanych lokalnie sposobów barwienia sierści zwierzęcia ofiarnego henną (Blagoev 2004, wkładka ze zdjęciami). 32 Występujące w tekście lokalne nazwy własne zapisywane są w transkrypcji polskiej i zazna­ czone kursywą. �70 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA święta Kurban-Bajram w życiu wyrbickich Turków, można je porównać do chrześ­ cijańskiej Wielkanocy. Po wyjściu z meczetu w bajramowy poranek mężczyźni - bo tylko oni uczest­ niczą w modlitwie (bayram namaz)33 - przechodzą kolejno obok pomocników hodży, wrzucając datki na świątynię do przygotowanych na tę okazję kartonów34. Młodsi celuwat ryka i iskał proszka (proszą o wybaczenie)35, czyli oddają hołd starszym całując ich w dłoń, którą następnie dotykają swego czoła. Gest ten oznacza zarówno szacunek, jak i prośbę o wybaczenie złych uczynków. Starsi obdarowują najmłodszych słodyczami - dawniej były to jabłka i rodzynki, a dziś wafelki, cze­ koladki i cukierki, zależy na co kogo stać. Ludzie bowiem żyją dziś w Wyrbicy (podobnie jak w całej Bułgarii) bardzo skromnie. W poranek, po kilku godzinach naszej obecności w Górnej Machałe, miałyśmy wypełnione cukierkami kieszenie naszych kurtek. Dzielenie się, obdarowywanie - oto istota kurhanu. Wszak dawanie jałmużny to jeden z obowiązków muzułma­ nina. Niestety, przybyłyśmy już po zakończeniu nabożeństwa i nie widziałyśmy wyjścia mężczyzn z meczetu. Obserwowałyśmy natomiast cygańskie dzieci bie­ gające po dzielnicy z reklamówkami wypełnionymi cukierkami, jakie zebrały od dorosłych po uroczystości religijnej. Obdarowywanie słodyczami trwało zresztą przez cały dzień. Dzieci cygańskie (Cyganie Bułgarscy) chodziły grupkami po tureckich domach, wykrzykując po turecku pozdrowienie świąteczne Bayram mubarek olsun. Zresztą nie tylko cygańskie dzieci, ale i cygańscy muzykanci chodzą tego dnia od domu do domu, grając tureckie melodie i zbierając datki od tureckich gospodarzy. Dzieci tureckie nie chodziły od domu do domu. One otrzymały cukierki po porannym nabożeństwie w meczecie. Wychodzący ze świątyni mężczyźni najpierw dawali datek na meczet, a następnie wrzucali kolejno po kilka cukierków do torebek tureckich dzieci, stojących równo w rządku wzdłuż ścieżki, wiodącej od wrót świą­ tyni do bramy w okalającym ją ogrodzeniu. Po zakończeniu nabożeństwa i prze­ kazaniu datków, hodża udawał się do kolejnych rodzin, które robiły kurhan, aby odczytać specjalną modlitwę, poprzedzającą rytuał ofiarni czy. Z tego powodu kur­ han odbywał się u każdej rodziny tureckiej o innej porze. Istnieje określona sekwencja czynności bezpośrednio poprzedzających rytuał uboju i towarzyszących mu. Niestety nie widziałyśmy rytualnego napojenia i na­ karmienia barana. Po przyjściu hodży do domostwa syn gospodarza (Czakyr) wraz z innym młodym mężczyzną wyprowadzili barana z komórki. Prowadzili go za rogi, za nimi szli gospodarz, modlący się hodża, gospodyni i sąsiad, który następnie dokonał rytualnego uboju oraz dwaj nastolatkowie. Jeden z nich nieco teatralnym ruchem pocierał nożem o osełkę. Udałyśmy się za nimi. 33 W okresie miesiąca Ramadan również kobiety uczestniczą w wieczornym nabożeństwie, tzw. ieravi, przerywającym orucz (post trwający od wschodu do zachodu słońca w miesiącu Ramadan, mający uświadomić sytym na co dzień, czym jest wynikający z ubóstwa głód). 34 Materiały z badań Szekier Bajram w dzielnicy Górna Machała (Wyrbica, październik 2008). 35 Nazwy tych obyczajów podajemy w języku bułgarskim, który stanowił język naszych kon­ taktów z mieszkańcami Wyrbicy, niezależnie od ich pochodzenia etnicznego. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 71 Fot. 1. Pierwszy dzień święta Kurban-Bajram w dzielnicy Gonia Machała w Wyrbicy, knrban „rodzinny”. Na zdjęciu widać wykonywanych wiele równoległych czynności. Na pierwszym planie gospodarz z młodszym mężczyzną oprawiają głowę zwierzęcia. Na kolejnych planach syn gospodarza myje świeżo ściągniętą skórę, jego matka nabiera wody, którą za chwile obmyje ręce syna i męża. W tle oskórowane zwierzę. Następnym etapem będzie wyciąganie wnętrzności (fot. A. Kijewska). R y tu a ln y u b ó j (opis etnograficzny) (fot. 1) Barana odprowadzono na tyły gospodarstwa, do ogródka położonego między zabudowaniami gospodarczymi. Mężczyźni przewrócili zwierzę na lewy bok i spę­ tali mu trzy nogi, pozostawiając wolną prawą tylną. Zwierzę ułożono łbem w stronę Mekki (ten kierunek jest istotny również w obrzędzie pogrzebowym; grób zawsze zorientowany jest nogami zmarłego w kierunku Mekki, aby w dniu sądu ostateczne­ go, po zmartwychwstaniu, podniósł się twarzą zwrócony w tamtą stronę). Grzbiet zwierzęcia zdobiło siedem symetrycznie umieszczonych plam henny: na głowie, na środku grzbietu i na kręgosłupie, około 20 cm przed nasadą ogona oraz po dwie położone symetrycznie na prawym i lewym boku zwierzęcia oraz na łopatkach. Uboju dokonywał sąsiad - mężczyzna w wieku gospodarza. Gospodarz stał za zwierzęciem lekko pochylony, opierając się nieznacznie o jego bok prawą dłonią. Wydawało się, że przytrzymywał zwierzę. Człowiek dokonujący aktu uboju uniósł głowę zwierzęcia i przyłożył mu nóż do gardła, a gdy pociągnął nożem - zwierzę gwałtownie wierzgnęło. W tej samej chwili żona gospodarza stanęła po prawej �72 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA stronie męża i na kilka sekund również oparła się lekko o grzbiet zwierzęcia prawą dłonią, zabarwioną henną. Kiedy się oddaliła, gospodarz oparł się o wierzgające zwierzę dwiema dłońmi. Baran oddychało ciężko, lecz rytmicznie, podczas gdy jego krew wyciekała ze szmerem do przygotowanej uprzednio jamy w ziemi. Ponad jamą unosiła się para - temperatura krwi zwierzęcia była o wiele wyższa, niż temperatura powietrza. Mężczyzna dokonujący uboju, całkowicie skoncentrowany na swoim zajęciu, operował nożem przy gardle zwierzęcia - słychać było chrzęst przecinanych ścięgien. Mężczyzna patrzył na głowę zwierzęcia, prawdopodobnie starając się dokonać jak najbardziej precyzyjnego cięcia. Gospodarz nadal stał za grzbietem zwierzęcia, oparty otwartymi dłońmi o jego ciało. Zwierzę wierzgało, nie wydawało jednak żadnego dźwięku. W odległości około metra za gospoda­ rzem stał w ciszy hodża. Tymczasem w ogrodzie pojawiła się kilkunastoletnia wnuczka gospodarzy - podeszła do hodży i złożyła mu życzenia świąteczne, wy­ mieniając z nim serdeczne uściski. Rówieśnik wnuczki gospodarza stał po prawej ręce hodży z uniesionymi na wysokość piersi dłońmi, w których wciąż dzierżył nóż i osełkę. Pocierał nimi rytmicznie, a zgrzyt towarzyszący tej czynności - oprócz szmeru krwi i pobekiwań jagniąt zamkniętych w pobliskiej komórce - był jednym z nielicznych dźwięków zakłócających ciszę. Wreszcie mężczyzna dokonujący uboju odchylił łeb zwierzęcia nienaturalnie do tyłu, pociągając lewą dłonią za do­ rodny róg. Trzymanym w prawej dłoni nożem wykonał ostatnie cięcie. Cała sytuacja trwała około 60 sekund, a jej zapis w postaci krótkiego filmu został zarejestrowany na aparacie cyfrowym. W 50 sekundzie nagrania wymieni­ łyśmy między sobą dwa zdania na temat naszych odczuć: - Żyjesz jeszcze? - pytanie pada na tle pobekiwania jagniąt. W tej samej chwili mężczyzna dokonujący uboju odchyla łeb zwierzęcia. Ono wciąż jeszcze oddycha. Tymczasem uczestnicy rytuału zaczynają rozmawiać, gospodarz wydaje polecenia. - Żyję jeszcze... nawet... nie wiem. Tylko mi żal, że tak długo oddycha, wiesz? - pada wypowiedziana powoli, spokojnym głosem replika. Nie zauważyłyśmy kiedy zwierzę wydało ostatnie tchnienie, nie zwróciłyśmy też uwagi kiedy odeszli człowiek, dokonujący uboju i hodża (chociaż na pewno był obecny podczas rytuału, co uwieczniłyśmy na filmie) oraz wnuki gospodarzy. Wokół nas zrobił się nagle ruch - równolegle toczyło się kilka czynności. Męż­ czyźni, prowadzący wcześniej barana, zdejmowali wierzchnie ubrania i wkładali fartuchy w celu zabezpieczenia odzieży przed pobrudzeniem, po czym zamocowali na pobliskiej pergoli specjalny hak do zawieszenia truchła. Gospodyni oddaliła się, aby po chwili wrócić z wiadrem wody, którą przez następną godzinę polewała ręce pracujących mężczyzn oraz ich noże, oczyszczając je z krwi. W czasie gdy trwały te przygotowania (nie więcej niż pięć minut) wykonały­ śmy zdjęcia martwego zwierzęcia. Wkrótce czterech mężczyzn - gospodarz, jego dwóch synów oraz ich kuzyn - rozpoczęli proces dzielenia zwierzęcia ofiarnego. Jeszcze na ziemi rozcięli pęta na nogach i nacięli skórę w okolicach ogona. Na­ stępnie wspólnie dźwignęli zwierzę na hak. Gdy młodzi kontynuowali zdejmowa­ nie skóry, gospodarz starannie zasypał jamę z krwią. Po obcięciu łba i zdjęciu skóry wyjęto wnętrzności. Kobiety zajmowały się ich oczyszczeniem, natomiast �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 73 Fot. 2. Kwban Bajram w Traszce - podział mięsa przed meczetem. Jedno ujęcie objęło wiele czynności toczących się równolegle na różnych planach (jak gotowanie i smażenie, po lewej ważenie mięsa, w głębi dzielenie mięsa. Wszędzie sylwetki świętujących uczestników (fot. I. Kuźma). mężczyźni dzielili tuszę. Córka pomagała gospodyni nosząc naczynia z podrobami. Mięso najpierw płukano pod kranem na zewnątrz, a potem przenoszono do zam­ kniętego pomieszczenia. Tam porcjowano je, a część zapakowano w foliowe torby i przygotowywano do przekazania w darze krewnym i sąsiadom. Wszystkie te czynności odbyły się w przeciągu godziny. Następnie miałyśmy okazję towarzyszyć córce gospodarzy (a siostrze Czakyra) w roznoszeniu porcji mięsa do sąsiadów i krewnych. Kobiecie towarzyszyła jej nastoletnia bratanica - Ajsze. Obdarowywanie mięsem rozpoczęło się bezpośred­ nio po uboju i trwało kilkadziesiąt minut (między 12.00 a 13.00). Każdej kolejnej wizycie towarzyszył ten sam gest ze strony obdarowujących wobec obdarowywa­ nych starszych sąsiadów (zarówno kobiet i mężczyzn): ucałowanie dłoni starszej osoby, a następnie dotknięcie nią czoła. T ro szk u M a c h a ła - cygańska „fiesta” (fot. 2) Mimo, że przemarzłyśmy, postanowiłyśmy sprawdzić, co dzieje się na cmenta­ rzu Cyganów tureckich. Z informacji uzyskanych od Turków wynikało, że odwiedzają oni groby właśnie tego dnia. Jednak już przy wejściu na cmentarz spotkałyśmy �74 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA człowieka, który poinformował nas, że w jego dzielnicy odbywa się właśnie pu­ bliczny kurban. W ten sposób wczesnym popołudniem trafiłyśmy do Troszki. Na centralnym placu dzielnicy dzielono mięso trzech-czterech krów, podarowanych przez muzułmańską organizację humanitarną z Niemiec, o czym obwieszczał ogromny plakat, rozwieszony na kolumnadzie meczetu. Kiedy zjawiłyśmy się w Troszce, zwierzęta były już poćwiartowane, a wokół leżały w nieładzie ich skóry. Odchody i niejadalne resztki wrzucano na znajdującą się na środku placu przyczepę samochodową. Tusze zwierzęce wisiały na hakach przytwierdzonych do prowizo­ rycznych stelarzy, rozstawionych tuż obok meczetu. Kilku mężczyzn odkrawało z nich niewielkie kawałki, które rzucali na rozpostartą na ziemi grubą folię. Stamtąd mięso przenoszone było na schody meczetu, na których stała ogromna waga. Mięso ważono, porcjowano i pakowano na schodach meczetu. Przed wejściem do świą­ tyni gromadzili się ludzie po odbiór paczek z mięsem. Ziemia dookoła świątyni uwalana była błotem, krwią i kałem zwierząt. Uderzyła nas liczba mężczyzn biorących udział w krojeniu mięsa, dzieleniu go, ważeniu oraz gotowaniu i pieczeniu. Kocioł i ruszt rozstawione były po lewej stronie od wejścia do meczetu. Po prawej stronie znajdowały się haki i folie z mięsem. Większość mężczyzn nie tyle uczestniczyła w podziale mięsa, co asysto­ wała tej czynności, obserwując bieg wypadków. Tłum, otaczający plac był miejs­ cami bardzo gęsty - widziałyśmy masę ludzi. Wokół nas działo się tak wiele, że nie byłyśmy w stanie dostrzec i zarejestrować wszystkiego. Niemal natychmiast pojawili się przy nas mężczyźni współpracujący z dzielnicowym meczetem, którzy zaprowadzili nas do miejscowego hodży oraz towarzyszącego mu przedstawiciela muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Zaproszono nas do meczetu, gdzie przez kilkanaście minut, korzystając z pomocy Cyganów w przekładzie na turecki, roz­ mawiałyśmy z „brodatymi hodżami” (kilka godzin później nazwali ich tak Turcy, którym opowiadałyśmy o całym zdarzeniu). Na zewnątrz widziałyśmy niewiele kobiet, chociaż były tam i całe rodziny. Kiedy wyszłyśmy z meczetu - podeszło do nas znajome małżeństwo. Poinformo­ wali, że czekają, bo wkrótce rozpocznie się rozdawanie po kilogramie mięsa dla każdej rodziny w Troszce. Oczekiwaniu towarzyszył wielki gwar, wesołość, pokrzy­ kiwania. Atmosfera przypominała stereotypowe wyobrażenia publicznej fiesty, jaką tak chętnie umiejscawiamy w Europie południowej lub w krajach latynoskich. Niestety, nie wiemy jak wyglądał ubój, kto go dokonał ani jak przebiegał. Nie zorientowałyśmy się, jaki był podział obowiązków w tej wspólnocie. W Troszce spędziłyśmy kilkadziesiąt minut. Prosto stamtąd, wiedzione wciąż przez człowieka poznanego na cmentarzu, wyruszyłyśmy do ostatniej z trzech muzułmańskich dzielnic w Wyrbicy. S a r a js k a M a c h a ła - działanie w ukryciu (fot. 3) Gdy dotarłyśmy do dzielnicy Sarajska Machała, kilkunastoosobowa grupa mężczyzn ćwiartowała mięso krów na drewnianych stołach w obiekcie, będącym zapewne komórką lub garażem. Nie zastałyśmy już jednak żadnych śladów po �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 75 Fot. 3. Kurban-Bajram w Sarajskiej - pierwszy dzień święta. Zbiorowe dzielenie krowy, poda­ rowanej mieszkańcom dzielnicy przez muzułmańską organizację humanitarną. W odróżnieniu od Cyganów tureckich mężczyźni z Sarajskiej dzielą mięso, stłoczeni w małej szopie. W dzieleniu mięsa, podobnie jak w pozostałych dzielnicach, biorą udział wyłącznie mężczyźni (fot. I. Kuźma). uboju. Nie było tu ani jednej kobiety, nie było gwaru. Mężczyźni pracowali zgodnie i w ciszy, chociaż wyczuwało się radosny nastrój. Pozwolili robić zdjęcia, pozując do nich z uśmiechem, nie byli jednak tak wylewni jak Cyganie w Troszce. Na ścianie wewnątrz komórki wisiał ten sam plakat z nazwą muzułmańskiej organizacji humanitarnej. Pracy nad podziałem mięsa doglądał młody, brodaty mężczyzna z organizacji, porozumiewający się z nami po angielsku. Spędziłyśmy w Sarajskiej najmniej czasu, obserwując już sam podział mięsa. Trudno na tej podstawie wyciągnąć poważniejsze wnioski, dotyczące różnic w rytualnych zachowaniach zbiorowych mieszkańców Sarajskiej, w porównaniu z Cyganami tureckimi i Turkami. Patrząc jak bardzo byli w te czynności zaan­ gażowani zarówno młodzi mężczyźni, wręcz chłopcy (czego nie widać było u Tur­ ków), jak i dojrzali mężczyźni, dostrzegłyśmy elementy, które pozwoliły nam postawić hipotezę o istnieniu takich odmienności. Zresztą owa odmienność kulturowo-etniczna jest akcentowana zarówno przez samych mieszkańców Saraj­ skiej, jak i przez inne grupy wyrbickie (vide część tekstu pt. Opis terenu). Aby to potwierdzić, należałoby jednak spędzić tam więcej czasu i prześledzić rytuał od samego początku. �76 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA K u r b a n -B a jr a m - dzień drugi (fot. 4) Poranek drugiego dnia świątecznego spędziłyśmy w dzielnicy Górna Machała, zwiedzając w towarzystwie hodży tamtej szy meczet - piękną drewnianą świątynię, najprawdopodobniej z XVII wieku. Następnie udałyśmy się na spotkanie z przed­ stawicielami muzułmańskiej organizacji humanitarnej z Niemiec, która tego dnia zawitała do tureckiej dzielnicy z darem w postaci dwóch krów. Przybyłyśmy na miejsce uboju z hodżą, tuż po ubiciu pierwszego zwierzęcia. Wszystko odbywało się już nie w zaciszu obejścia, lecz na ulicy - krew zwierzę­ cia spływała na asfalt i potem w dół po pochyłości drogi. Jednak dziś - podobnie jak wczoraj w Troszce - nie zwracano na to uwagi. Asfalt spłukiwano potem wodą z węży, która odpływała do kanalizacji. Nad dzieleniem mięsa pracowała wspólnie grupa około 10 mężczyzn. Robili to tak umiejętnie, że skóra krowy służyła im jako „obrus” - podkładka pod mięso. Odkrawane kawałki odnoszono do pobliskiego garażu, gdzie ćwiartowano je na drewnianych stołach i porcjowano. W czynnościach tych nie uczestniczyły kobiety, przyglądała się im natomiast dwójka dzieci. Mimo spokojnej atmosfery wyczuwało się napięcie między hodżami - miejscowym i przyjezdnymi. Ci ostatni traktowani tu byli z dużą rezerwą ze względu na fakt obcości ich pochodzenia (spoza gminy), języka (niemiecki) i elementów rytuału (np. „kiwanie głową” w trakcie modlitwy, o którym wspominali tureccy rozmówcy). * * * W dzielnicy tureckiej widziałyśmy dwa kurhany, a właściwie dwa rodzaje uboju zwierząt. W pierwszym przypadku była to złożona w obejściu ofiara - kurhan ze zwierzęcia płci męskiej. W drugim wypadku miałyśmy do czynienia z ubojem pozbawionym elementów sakralnych, o czym świadczy różnica w stosunku do krwi zabijanych zwierząt oraz ich płeć i pochodzenie. Ten sam typ uboju miał miejsce pierwszego dnia święta w Troszce i w Sarajskiej. W przypadku Turków uderzała systematyczność i metodyczność czynności: zarówno ubój „rodzinny”, jak i „wspólnotowy”, przebiegały w ten sam sposób. Ze względu na stopień wysiłku fizycznego, jaki trzeba było włożyć w niektóre prace, mężczyźni najstarsi oraz najmłodsi nie brali w uboju czynnego udziału. Udział kobiet polegał na pomocy w czyszczeniu, obmywaniu, roznoszeniu mięsa. Czyn­ ności te odbywały się w ciszy, przerywanej pojedynczymi poleceniami. Systematyczność Turków ujawniła się również przy okazji kurhanu „wspól­ notowego”. Mimo że ten ubój toczył się na ulicy, czyli - podobnie jak w Troszce - w przestrzeni publicznej, czynności skoncentrowano w miejscu, gdzie padła zarżnięta krowa. Jej skóra posłużyła jako naturalna izolacja od asfaltu i „stół” do pierwszego etapu oprawiania mięsa: wydobycia wnętrzności i odkrawania mięsa od skóry. Wszystkie czynności wokół ciała krowy odbywały się z dala od krwi. Z uwagi na pochyłości terenu wybrano takie miejsce na ulicy, aby - dzięki natu­ ralnemu spadkowi - krew popłynęła w dół i nie zalewała miejsca, gdzie sprawiano �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 77 Fot. 4. Drugi dzień święta Kurban-Bąjram. Kurban „wspólnotowy”. Mężczyźni tureccy wspólnie zabijają i oprawiają dwie krowy, podarowne im - podobnie jak w Traszce i Sarajskiej przez muzułmań­ ską organizację humanitarną. Na zdjęciu uderza metodyczność, precyzja i współdziałanie mężczyzn dzielących mięso na skórze zwierzęcia, rozpostartej na asfalcie niczym obrus (fot. A. Kijewska). mięso. Samo mięso, niemal natychmiast po oddzieleniu od skóry, przenoszone było przez innych mężczyzn do pobliskiego garażu, gdzie druga grupa pracowała nad jego obmywaniem i porcjowaniem. Co ciekawe, komunikacja między mężczyz­ nami sprawiającymi mięso była minimalna. Nie dyskutowali nad żadnym gestem, każdy (podobnie jak podczas kurhanu „rodzinnego”) stawał w sposób „naturalny” tam, gdzie miał stanąć i pomagał, gdy zachodziła potrzeba. Podobne „bezgłośne porozumienie” obserwować mogłyśmy między tureckimi kobietami, przygoto­ wującymi świąteczny posiłek. Z kolei u Cyganów tureckich „wspólnotowy” kurban zajmował niemal cały plac przed meczetem. Nie było tu wyraźnych granic między przestrzenią, w której odby­ wały się poszczególne etapy dzielenia i porcjowania mięsa. Przestrzenie zachodziły na siebie, granice między nimi były płynne. Poczucie chaosu potęgowała obecność bardzo wielu osób, niezaangażowanych bezpośrednio w konkretne czynności związane z ubojem. Wydawało się, że traktują to wydarzenie jako swoiste święto lokalne. Panował tam gwar, ekscytacja i ciągły ruch. Do pracujących przy różnych etapach podziału mięsa mężczyzn podchodzili inni, zagadując ich i żartując. Widząc �78 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nas z aparatami pozowali, wysuwając dziarsko do góry noże i biorąc w ręce do­ rodne kawały mięsa gestem, przypominającym demonstrowanie przez dumnego ojca nowonarodzonego potomka. Tu oczywiście chodzi tylko o gest, a nie o zesta­ wienie - widziałyśmy w tym manifestację człowieka dumnego i szczęśliwego, że ma się czym pochwalić; takiego, który w ogóle i w końcu coś MA. Z drugiej strony przebieg uboju krów podarowanych Cyganom tureckim przez muzułmań­ ską organizację humanitarną stanowił jeszcze jeden z przejawów wspólnotowości i „wymieszania”, stanowiącej cechę tak specyficzną dla tej grupy etnicznej36. W Sarąjskiej Machale mogłyśmy zerknąć jedynie na moment porcjowania mięsa w szopie. Ci ludzie też chętnie pozowali, ale nie odrywali się w związku z tym od swoich czynności, pracowali w gwarze, ale też w skupieniu. Porównując stosunek przedstawicieli tych trzech grup do nas - badaczek, „ob­ cych” - dochodzimy do wniosku, że Turcy jako jedyni w ogóle nie zwracali uwagi na naszą obecność ani na to, że stanowią cel naszych obiektywów. Możemy j edynie domniemywać, że wpłynął na to fakt - zwłaszcza w czasie kurhanu „rodzinnego” - iż na naszą obecność byli zawczasu przygotowani i że wiedzieli kim jesteśmy. REFLEKSJE METODOLOGICZNE PO BADANIACH TERENOWYCH Jak pisałyśmy we wstępie, zasadniczą procedurą badawczą przebiegu kurhanu było robienie przez nas zdjęć. Tym samym, poprzez swoje działania dokumentacyjnyjne, włączyłyśmy się do szerokiego nurtu antropologii obrazu. Ta metoda - i zarazem technika poznawcza - stawia często pod znakiem zapyta­ nia niektóre „oczywistości” metodyczne, uznawane tradcyjnie za decydujące o isto­ cie badań terenowych. Do „oczywistości” tych należy przede wszystkim wymóg znajomości języka badanych przez badacza, czyli przypisywanie większej roli komunikacji werbalnej - słowu, niż obserwacji, a w konsekwencji - wizualności. W tym ujęciu obserwacja miałaby spełniać rolę raczej wspomagającą i przydatną na etapie początkowym, podczas gdy w celu „pełnego poznania” obcego świata wy­ korzystuje się już „ekspercką” wiedzę „tamtejszych” ludzi o nich samych; wiedza 36 Podobne zachowania „współuczestnictwa” można obserwować w Troszce z okazji obrzędów rodzinnych, na przykład zaręczyn (tzw. sladka rakija), czy ślubu i wesela, w których uczestniczą wszyscy członkowie wspólnoty nie tylko poprzez obecność, ale i składanie - choćby najskromniej­ szych - podarunków dla pary młodej (złota biżuteria, banknoty, ubrania, drobne sprzęty domowe). Tego typu obrzędy przebiegają z zachowaniem ścisłej hierarchii między rodzinami należącymi do wspólnoty (od najzamożniejszych i najbliżej spokrewnionych z młodymi poczynając), a każdy dar zostaje głośno skomentowany (najczęciej przez mikrofon) tak, aby wszyscy zgromadzeni mogli usły­ szeć co dana rodzina ofiarowała młodym. Niemniej wspólnotowość, „wymieszanie” kobiet i męż­ czyzn, obserwuje się w Troszce też podczas niektórych świąt religijnych, na przykład w okresie miesiąca Ramadan, kiedy w wieczornych nabożeństwach w meczecie uczestniczą również kobiety. Kobiety i mężczyźni z grupy Cyganów tureckich modlą się wówczas razem, w jednym pomieszcze­ niu świątyni, podczas gdy u Turków czy Bułgarów Muzułmanów nadal zachowany jest tradycyjny podział przestrzeni sakralnej meczetu na części kobiecą i męską, oddzielone od siebie zasłonami (materiały A. Kijewskiej z badań terenowych w Troszce wrzesień 2008, sierpień 2009). �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 79 ta jest pozyskiwana przede wszystkim w rozmowie, która powinna mieć charakter dialogu, akcentując tym samym partnerską rolę rozmówcy z innej kultury. Inne tra­ dycyjnie uznawane „oczywistości” metodyczne, to wymóg braku oceny i racjonali­ zacji subiektywnych odczuć badacza, wchodzenie w bliski kontakt z badanymi przy zachowaniu dystansu (tak, aby nie pomylić ról czyli zachować wiarygodność, jako naukowiec; z tym wiąże się milczące założenie, jakoby poznawany świat był na tyle fascynujący, że badacz będzie chciał koniecznie przełamać owa barierę obcości), neutralizowanie „przemocy symbolicznej” w sytuacji etnograficznego kontaktu (tu też pojawia się milczące założenie, jakoby spotkanie etnograficzne wywoły­ wało większy stres u badanych niż u badaczy), nastawienie na dialog (najbardziej etyczna forma kontaktu) i prowadzenie badań raczej z perspektywy emic niż etic. Czy antropologia obrazu stoi w opozycji do bardziej „tradycyjnego” sposobu prowadzenia badan, a mianowicie - rozmów czy wywiadów? Fotografie bez opisu są przecież nieme37, chociaż uzupełniają wiedzę o więcej danych i szczegółowych elementów. Pytanie o rolę fotografii staje się w naszym przypadku kluczowe ze względu na fakt, iż jedna z nas była wyłączona podczas tych badan z komunikacji słownej. Sporządzona przez nią dokumenacja podnosi fotografię z bezużyteczności. W tym samym czasie druga z nas siłą rzeczy musiała wyjść poza ramy komunikacji werbalnej i tak obydwie stanęłyśmy vis a vis sytuacji, której obejrzenie daje dopiero pojęcie o jej sensie i znaczeniu. Bez objaśnienia co znajduje się na zdjęciu, nie można zbudować właściwego kontekstu, czyli uchronić zdjęcia od nadinterpretacji. Prowadzenie badan, kiedy jest się „niemym”, wydaje się niewyobrażalne. Taka sytuacja uświadamia, jak głęboko zakorzeniło się w nas przekonanie, że bez zna­ jomości języka badanych kontakt z nimi jest niemożliwy. Pogląd ten towarzyszy etnografii od początku profesjonalizacji jej procedur badawczych w terenie (vide np. tekst Jamesa Clifforda o autorytetach etnograficznych z Kłopotów z kulturą), ukazując zmianę w traktowaniu „tubylców” w dwojakim sensie. Po pierwsze - obserwowanie (wywołujące skojarzenia z „przedmiotowym” podejściem do innych, ponieważ przypomina „oglądanie” CZEGOŚ) przestało wystarczać i po­ znanie czyjegoś języka jest traktowane jako wejście w jego świat mentalny, świat zasad i idei kulturowych wyrażanych w słowie. A po drugie - potrzebna stała się wiedza badanych, są oni zatem traktowani jako wspomniani już „eksperci” od włas­ nej kultury, którą wyjaśniają nam w swoim własnym języku, co później tłumaczymy na język naukowy i również na nasz język rodzimy. Z tym wiąże się przekonanie, iż 37 Podkreśla to m.in. autor mini-reportażu fotograficzno-antropologicznego, Lorenzo Ferrarini, który w latach 2005 i 2006 fotografował wspólnotę muzułmańską zamieszkującą Mediolan podczas jej modlitw i świąt (Farrarini 2006). Również Kirsten Flastrup stwierdza (a jej podejście jest bliskie sądom Rolanda Barthes’a), iż fotografia jest „ahermeneutyczna”, szczególnie „samotna fotografia” (tzn. bez komentarza) (Sikora 1994, s. 114). Ponadto fotografia nie jest w stanie uchwycić istoty zjawiska, które dokumentuje. Określić ją można Geertzowskim wyrażeniem „thin description”. Jest on przeciwieństwem „thick description”, najbliższego stricte etnologicznym działaniom interpretacyjno-dokumentacyjno-poznawczym. Ów „thin description” - według Flastrup - najbliższy sensowi i oddziaływaniu fotografii, oznacza „rzadki opis”, który chwyta jedynie formę zjawiska czy zacho­ wania, natomiast nie jego wewnętrzne znaczenie (Sikora 1994, s. 114). �80 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA nawiązanie kontaktu językowego - bezpośrednio, bez tłumacza - czyli wejście w sytuację dialogiczną (w dosłownym sensie tego słowa), jest wyrazem naszych „partnerskich” (choć niekoniecznie musi to być prawda) stosunków z badanym. Język służy do porozumienia się, zbliżenia, zawiązania wspólnoty, ale - jak każdy środek - może być wykorzystany jako narzędzie manipulacji, do ukrycia czy obejścia prawdy. Zatem, wciąż uznając wyższość kontaktu werbalnego, po doświadczeniu „nie­ mego” pobytu w terenie (obydwie na tym samym polu, jakim był kurban, a jedna z nas - permanentnie), nie odrzucamy innych form poznania - pozajęzykowych. Początkowo istotne było rozpoznawanie gestów, mimiki, obcowanie z fizycznością innych i fizycznością ich świata (tym bardziej, że punktem kulminacyjnym naszego pobytu było uczestnictwo w święcie, co wiązało się z oglądaniem rytu­ alnego uboju). Następowało oswajanie świata na podstawowym, fizycznym po­ ziomie; aby dostać się na ten poziom - należało uruchomić aparat zmysłowy, szczególnie wzrok. Z tego punktu widzenia nasz wyjazd można potraktować jako „eksperyment” etnograficzny. Nasze fotografie ilustrują bowiem przebieg procesu poznania, oswajania innej rzeczywistości, w której byłyśmy odcięte od tak „natu­ ralnego” narzędzia, jakim jest podzielany z innymi język. Prekursor nowoczesnych badań terenowych - Bronisław Malinowski - posługi­ wał się fotografią w czasie swoich najsłynniejszych badan, a zdjęcia z Trobriandów stały się „unikalnym wizualnym zapisem” tamtejszego życia (Wright 1994, s. 181). Wprowadzenie tej techniki do badan można interpretować jako zmianę zachodzącą na poziomie teorii antropologicznej, której dokonał Malinowski. Jego podejście do fotografii przyczyniło się do rozwoju metody obserwacji uczestniczącej, mimo że nie traktował on fotografowania jako czynności bardzo ważnej - miał ją za dru­ gorzędne zajęcie, a nie za istotny sposób zbierania informacji. Gdy działo się coś ważnego, zabierał jednak ze sobą aparat fotograficzny i, jak sam to określił: „foto­ grafowałem to, co było miłe dla oka i doskonale nadawało się do sfotografowania [...] fotografowanie traktowałem na równi ze zbieraniem ciekawostek - niemalże jako relaks w pracy terenowej” (Wright 1997, s. 182). Jego prace świadczą o podejś­ ciu refleksyjnym do tego typu czynności. Wykonywał zdjęcia pamiętając o różnych punktach widzenia, które zmieniał w zależoności od sytuacji. Zagłębiał się w dany temat, sporządzając jego dokumentację fotograficzną (np. czynności związane z bu­ dowaniem domu). Planował swoje zdjęcia i spędzał na ich robieniu tyle samo czasu, co ze swoim notatnikiem terenowym. Dla Malinowskiego aparat „przyjął rolę «uczestniczącą» w badaniach terenowych, [...]” (Wright 1997, s. 183-184). Metoda obserwacji uczestniczącej rozwijana przez Malinowskiego, bierze pod uwagę detale i rozmaite „przypadki”. Malinowski uczulił badaczy terenowych na „pozornie nieważne szczegóły” (Wright 1997, s. 184, za: E. Leachem), między innymi dzięki posługiwaniu się fotografią. Ona to wręcz umożliwiła z powodów technicznych. Fotografowanie można zatem powiązać z określoną techniką badan, która wy­ wołuje określone reperkusje teoretyczne i wpływa na kształt obranej metodologii i późniejszej interpretacji wyników badan. Można ją także powiązać z etapami �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 81 badania etnologicznego, a nawet uczynić z niej jeden z takich etapów. Krzysztof Olechnicki idąc za sugestią Collierów przypomina, iż fotografowanie to dynamicz­ ny proces prowadzący „od otwartej obserwacji, przez ustrukturyzowaną obserwa­ cję i analizę, ku otwartym rozważaniom będącym owocem podsumowania całego przedsięwzięcia” (Olechnicki 2003, s. 145). Fotografia może być obecna w po­ czątkowej fazie badań (jako rekonesans i szerokie spojrzenia na badaną kulturę), w fazie środkowej (np. jako technika specjalistyczna, zawężająca spojrzenie, uzu­ pełniająca inne źródła) oraz na etapie końcowym (interpretacji i analizy). Ten ostat­ ni etap prowadzi do przekładania języka obrazu na słowo - werbalizowania treści ikonograficznych (u Malinowskiego dostrzec można takie właśnie traktowanie foto­ grafii -ja k o towarzyszącej każdemu z etapów badań). Niewątpliwie, nasze działa­ nia odpowiadają ściśle - choć nie jedynie - propozycji Collierów. Inny sposób zastosowania fotografii w badaniu zaproponował Jon Wanger (Olechnicki 2003, s. 145-146). Według niego fotografią można się posłużyć między innymi jako bodźcem do wywołania źródła (czyli podczas wywiadu). Można także analizować obrazy fotograficzne pod kątem ich zawartości nieintencjonalnej (np. oglądając fotografie z przeszłości; to właśnie stosowałyśmy, zastanawiając się nad pewnymi gestami, charakterem otoczenia, statusem czy podejściem osób uwiecz­ nionych na zdjęciu w czasie rytuału). Olechnicki przypomina opinię Jaya Ruby’ego, zgodnie z którą badacze dlatego często robią zdjęcia, ponieważ potwierdzają w ten sposób swoją rolę społeczną i tożsamość jako antropologów, nie zaś po to, by fak­ tycznie wykorzystać potem zdjęcia jako źródła ważnych danych (Olechnicki 2003, s. 147). Polski autor komentuje, iż być może za taką opinią stoi niewielka ilość materiałów fotograficznych wykorzystywanych w prezentowanych po badaniach pracach naukowych antropologów. Niewątpliwie, nie wnikając w zasadność supo­ zycji Ruby’ego, szczupłość danych fotograficznych wykorzystywanych przez antro­ pologów, może wynikać z ambiwalentnego stosunku do tego medium i techniki. Inni pionierzy naszej dyscypliny (oprócz wspominanego już Malinowskiego), jak Margaret Mead i George Bateson, również świadomie korzystali z fotografii, pasując ją na jedną z metod badawczych - metodę wizualną. Mead traktowała foto­ grafowanie, jako „przedłużenie oka”, czyli „doskonałe narzędzie zbierania i utrwala­ nia danych, które później miały zostać poddane analizie”, zaś Bateson - za „przedłu­ żenie umysłu - narzędzie poznawczej eksploracji kultury” (Olechnicki 2003, s. 45). Fotografia - w porównaniu z wywoływaniem źródeł - wydaje się być dość dyskretna, nienarzucająca się. Oczywiście, wszystko zależy od zachowania bada­ cza w terenie i od stosunku badanych do kwestii dokumentowania ich życia38 oraz od rodzaju zagadnienia, które badacz chce w ten sposób utrwalać. „Dyskrecja” jest być może j ednak tylko złudzeniem tych, którzy „chowaj ą się” za aparatem i na jego mechanikę przerzucają odpowiedzialność, jaka wiąże się z patrzeniem - oglą­ daniem i selekcją dokonującą się w spojrzeniu. 38 Wiąże się to z towarzystwem Obcego z wycelowanym w nich obiektywem i działaniem „na podglądzie”, co z kolei może zmieniać sens „zwykłych” codziennych zachowań, a nawet obrzędo­ wej rutyny i przewidywalności scenariusza święta, przemieniając je w „wydarzenia”, w którym nie jesteśmy „po prostu” i „jak zwykle”, ale zaczynamy odgrywać „role”. �82 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Fotografowaniu towarzyszy opinia, iż aparat widzi więcej niż nasze oczy i niż rejestruje nasz umysł. Oczy i umysł w sytuacji badawczej, tj. zanurzenia się w tam­ tejszym „tu i teraz”, skupione są na toczącej się rzeczywistości i dynamice akcji. Aparat zaś, „na wszelki wypadek” pozostający wówczas w użyciu i włączany często nie do końca świadomie, tworzy naddatek znaczeń. Może się to wyrażać w dostrze­ żeniu czegoś ważnego i niespodziewanego w postaci ujęć z dalszego planu lub niezauważalnych dla nas w danym momencie kolejnych szczegółów, albowiem nasze wspomnienia obejmują wyłącznie najbliższy nam plan. Dopiero zdjęcie poka­ zuje kolejne fragmenty rzeczywistości, niejako spoza zasięgu naszego spojrzenia lub naszej uwagi, choć pochwycone aparatem trzymanym w naszych rękach. Jednak taką „gorączkę obrazów” możemy w niektórych momentach świado­ mie wyciszyć. Jej wyhamowanie w naszej sytuacji, zbiegło się z drugim dniem święta Kurban-Bajram, kiedy zaczęła dochodzić do głosu niechęć wobec tego, co widzimy. Spod wiedzy etnologicznej i zainteresowania samym rytuałem ujawniły się mniej „chwalebne” wrażenia zmysłowe i - przede wszystkim - kulturowe. Stąd jeden z nasuwających się nam wniosków: zakazywanie sobie przez antropologa, w jego wewnętrznym kodeksie zawodowym, przełamywania granic dzielących go od badanych, by nie zatracić potrzebnego dystansu sprzyjającego badaniu, wcale nie musi być sformułowane aż tak kategorycznie. W pewnym momencie antro­ polog może sobie bowiem uświadomić, że dzieląca go od badanych obcość kul­ turowa jest bardzo głęboka i że jego znajomość tamtej kultury (wiedza terenowa) nie pomoże mu tej obcości przemóc. Wiedza o tym „jak i dlaczego” coś się toczy, nie zawsze musi oznaczać akceptację owych praw i form. W czasie obserwacji różnych kurhanów wielokrotnie miałyśmy do czynienia z przypadkami pozowania, odgrywania scen, ustawiania się do zdjęcia. Równo­ ważyły to sytuacje, kiedy ludzie nie zwracali na nas uwagi. Te różnice wynikały być może z odmiennego traktowania nas jako obcych - w dwojakimi znaczeniu i kontekście. Byłyśmy obce, więc atrakcyjne (gdy ktoś brał nas za dziennikarki, nie prostowałyśmy). Kurhan był radosnym świętem, którym wspólnota mogła się pochwalić. Świętując cieszyli się, łatwo zatem dopuszczali nas w różne zakamarki, robili miejsce, abyśmy mogły coś sfotografować, czy wręcz pozowali. Skoro jed­ nak byłyśmy obce, nie dziwiło nikogo, że robimy inne rzeczy - że mamy aparaty, że ciekawią nas różne działania. Ktoś taki funkcjonuje na nieco innych zasadach. Wobec tego typu osób pewne reguły - dotyczące np. podziału przestrzeni wg płci podczas określonych czynności rytualnych - ulegają zawieszeniu, trzymane na dystans, byłyśmy tolerowane, a nasza dostrzeżona obecność nie wzbudzała ekscy­ tacji. Podobnie jak fakt, że fotografujemy39. 39 W Troszce byłyśmy przede wszystkimi “obcymi”, “innymi” . Nasza kobiecość, tak różna od kobiecości tamtejszych kobiet (ujawniająca się poprzez nasz wygląd zewnętrzny i nasze zajęcie), stała się tam kwestią wtórną. W trakcie rozmowy z “brodatymi hodżami” byłyśmy jedynymi kobie­ tami w meczecie (kobiety-muzułmanki wchodzą do meczetu w celu uczestnictwa w nabożeństwach, niemniej ma to miejsce w miesiącu Ramadan, który kończy się 70 dni przed świętem Kurban-Bajram), jednak tutaj nasza płeć nie odegrała roli, a jeśli tak - nie dostrzegłyśmy tego. Natomiast w trakcie kurhanu u Turków byłyśmy po prostu obserwatorkami, rejestrującymi podział obowiązków �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 83 Traktowanie fotografii jako przedłużenia oka bądź/i umysłu uzmysławia nam, jak istotne dla wiarygodności obserwacji jest miejsce, z którego się ją prowadzi, a także jak owa pozycja warunkuje poznanie i późniejsze wnioski. Ponadto zaczy­ namy rozumieć jak złudne jest poczucie, że dysponujemy wiedzą, ponieważ coś widzieliśmy, gdzieś byliśmy, a naszą „tam” obecność zarejestrowaliśmy, fotogra­ fując obserwowane fakty. Metodologia i metodyka badań terenowych nie są sta­ nowcze co do włączania w obszar swoich zainteresowań techniki patrzenia i po­ strzegania oraz zasad rozbudowywania technologicznego zaplecza fotografii (choć dziś, dzięki powszechnie dostępnym programom komputerowym do obróbki ob­ razu, nie można pominąć wagi zbliżenia i wyostrzenia jakiegoś detalu ze zdjęcia, co może bardzo zmieniać sens pierwotnego ujęcia i cały kontekst danego obrazu). Metodologia antropologiczna chce się raczej koncentrować na kulturowym sensie efektów czynności czy stanów utrwalonych na zdjęciu. Warto zaznaczyć, iż roz­ wój techniki fotograficznej przyczynił się do wyzucia zdjęcia - jako artefaktu - ze znaczenia i „autorytetu rzeczy” (Benjamin 1975, s. 71-72). Fotografia, według Waltera Benjamina, jest zjawiskiem reprodukcji technicznej. Określenie to spraw­ dza się zwłaszcza w przypadku fotografii cyfrowej. Ten rodzaj fotografii może wzbudzać szczególną nieufność, ponieważ na poziomie obróbki cyfrowej są moż­ liwe radykalne zmiany obrazu (Jędrzejewska 2008, s. 67). Zatem współcześnie fotografia cyfrowa - traktowana przez większość badaczy jako środek służący utrwaleniu, co znaczy też uchronieniu od zapomnienia - ze względu na rodzaj technologii daje możliwość wykonywania rozmaitych trików. Służą one nie tyle „prawdzie” sytuacji, co „prawdzie” fotografującego. Ujęcia - traktowane jako „przedłużenia” czyjegoś oka i umysłu - obrazują to, co widziała dana osoba. Mamy w tym stwierdzeniu obecne dwie „prawdy”: „prawdę” sytuacji, faktu, czy zdarzenia oraz „prawdę” oka/umysłu fotografującego. Nawet więcej, jak bowiem zauważył między kobiety i mężczyzn. Dodatkowy kontekst dla tej refleksji buduje porównanie naszego podejś­ cia z podejściem zaprezentowanym przez Tomasza Strączka (Strączek 2005). Pozornie podobny do naszego, jego opis kurhanu różni się jednak ze swojej istoty: Strączek dokonał go jako MĘŻCZYZNA i jako taki uczestniczył w uroczystościach ofiamiczych w badanej przez siebie społeczności. Niemal od pierwszego kontaktu z badanymi uplasował się w tej roli kulturowej, przyłączając się do prac wykonywanych tam przez mężczyzn. Co najważniejsze zaś, został w którymś momencie popro­ szony przez swojego gospodarza o zrobienie kurhanu za zdrowie i powodzenie rodziny tamtego. My, jako kobiety, NIGDY nie mogłybyśmy tego dokonać (tzn. osobiście, własnoręcznie złożyć ofia­ rę, jak zrobił to Strączek), nawet gdybyśmy wrosły w społeczność na zasadach obowiązujących kobiety stamtąd. Nigdy zatem nie poznamy sytuacji kurhanu tak, jak poznał ją Strączek - ani gdy­ byśmy stały się tamtejszymi kobietami poprzez zżycie się z ich kulturą i udaną akulturację, ani (tym bardziej?) jako kobiety przychodzące z zewnątrz. Druga zasadnicza różnica dotyczy religijnej moty­ wacji kurhanów w obu przypadkach - kurhan u prawosławnych (Strączek) i kurhan na Kurban-Bajram u muzułmanów. W naszych rozmowach z uczestnikami kurhanów podkreślano, że samego uboju dokonuje ktoś specjalnie zaproszony na tę okazję (sąsiad, hodża, miejscowy rzeźnik - muzuł­ manin), kto wie jak to zrobić szybko i sprawnie, tak aby zwierzę nie cierpiało. Symbolicznym prze­ jawem tej postawy jest teatralne ostrzenie noży przed i w trakcie uboju oraz zasada „trzech po­ ciągnięć noża” (maksymalna liczba cięć w trakcie rytualnego uboju). Faktycznie, rytualnego uboju u „naszych” gospodarzy dokonał sąsiad, a nie sam gospodarz, który barana kupił i przeznaczył na ofiarę za zdrowie swojej rodziny. �84 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Hubert Czachowski, „[...] etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej kultury ujawniają i ułatwiają zrozumienie własnej. Oglądając i analizując zdjęcia określonego fotografa, również dużo można powiedzieć o nim samym, a także o kulturze, w której partycypuje” (Czachowski 1994, s. 111). Czachowski powiada również o pewnej predyspozycji fotografującego, która ujawniła się w trakcie naszego projektu: „zdjęcia pokazują [...], jak sam fotograf [...] ocenia świat, który fotografuje”, co z kolei prowokuje do ewentualnej manipulacji fak­ tami. „[...] Może to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś trzeciorzędnego staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii foto­ grafowanych zjawisk” (Czachowski 1994, s. 112). Analizując fotografie antro­ pologiczne odkrywamy, iż dążenie do realizmu podczas zapisu fotograficznego (co nie jest tożsame z chęcią zachowania obiektywizmu), odzwierciedla „dominu­ jącą w danym momencie perspektywę teoretyczną” (Wright 1994, s. 181). Wright przywołuje tu przykład fotografii antropometrycznej. Najdobitniej jednak, wy­ raziła zwątpienie w „neutralność” i „przezroczystość” fotografii Susan Sontag: fotografia to narzędzie, które spoczywa w czyichś rękach. Sontag postawiła tezę, iż „«bierność» i «wszędobylskość» zapisu fotograficznego same w sobie są prze­ kazem i przesądzają o agresywności fotografii. „«Imperialistyczne zapędy» foto­ grafii, Sontag tłumaczy jako chęć utrwalenia jak największej liczby obrazów” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 217). Utrwalanie - zobrazowanie, to rodzaj procedu­ ry dowodowej, służącej przeprowadzaniu poznania. Poznanie ma wiele wspólnego z władzą, to właściwie rodzaj władzy nad rzeczywistością, ponieważ nie da się jej inaczej poznać, niż poprzez jej egzegezę. Według Sontag fotografujący/obserwator - choć aktywnie dokumentuje sytua­ cję rozgrywającą się przed jego oczami - nie interweniuje. Podniesienie aparatu do oka jest „aktem nieinterwencji”, choć stoi za tym czasami cel, by pokazać jak było „naprawdę”. „Prawda”, jak to już było powiedziane wcześniej, jest „prawdą” oka obserwatora, która niekoniecznie musi się pokrywać z „prawdą” uczestników. Pokazywanie fotografii, to stworzenie dla niej nowego kontekstu, gdzie „w miejs­ ce «zinterpretowanego realnego faktu» pojawia się «wykreowany realny fakt»”, zaś „[...] tylko całkowita wiedza z [...] pozafotograficznego obszaru gwaranto­ wałaby spełnienie postulatu «prawdy w fotografii»” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 220)40. Stąd - wracając do naszej sytuacji badawczej - powinnyśmy kiedyś powrócić do ludzi, których fotografowałyśmy podczas święta, by pokazać im ówczesne zdjęcia i wtedy prosić o dodatkowe wyjaśnienia. Innym wątkiem istotnym dla naszej sytuacji poznawania przez fotografowanie w trakcie kurhanu jest problem przeżywania, podnoszony również przez Sontag. Jej zdaniem „często czujemy większy niepokój oglądając coś na zdjęciu niż naprawdę” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224)41. Stawiała wniosek, iż brak myśle­ nia w trakcie robienia fotografii izoluje nas de facto od całej sytuacji. Refleksja 40 Cyt. za: Stefan Czyżewski, Etyka, moralność, autocenzura... w fotografii, Fotografia, 2003, nr 12, s. 106-112. 41 Cyt za: Susan Sontag, O fotografii, Warszawa 1986, s. 154. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 85 rodzi się później, a wraz z nią uczucia. Potwierdzałby to nasz przypadek: pierw­ szego dnia święta Kurban-Bajram beznamiętnie (na pozór), rejestrowałyśmy od początku do końca obrządek rytualnego ubijania zwierzęcia ofiarnego i z cie­ kawością śledziłyśmy porządek wszystkich czynności, wyszukując interesujące szczegóły. Zaś dzień później nie mogłyśmy bez żalu patrzeć na analogiczne czyn­ ności, dokonywane przez tych samych ludzi. To zmieniło optykę postrzegania samego rytuału, ponieważ z wątku religijnego zeszłyśmy na poziom czystej tech­ niki uboju, rozpatrywanego w kategorii „humanitarny - niehumanitarny”, „cier­ pienie - brak cierpienia”, „żywe zwierze - padłe zwierze”, nie zaś „święty - pro­ fani czny”. Ograniczyłyśmy już wówczas liczbę wykonanych zdjęć - częściej patrzyłyśmy własnymi oczami, a nie przez aparat. Zmieniłyśmy też perspektywę, z której robiłyśmy zdjęcia. Tym razem stała się ona niejako bliższa zwierzęciu, ponieważ robiłyśmy więcej zdjęć z wysokości zwierzęcego ubitego ciała, lub od strony żyjącego zwierzęcia, wyostrzając jego postać kosztem krzątających się ludzi. Mniej interesowały nas osoby dokonujące rozmaitych czynności wokół jeszcze żyjących zwierząt, a później ich mięsa (także całość sytuacji ludzie - zwie­ rzę w kontekście składania ofiary), natomiast koncentrowałyśmy się na zmaganiu między własnymi negatywnymi uczuciami (my jako „ludzie”), a obowiązkiem patrzenia (my jako „badaczki”). Jednak Ewelina Wejbert-Wąsiewicz - komentatorka myśli Sontag - ma częś­ ciowo rację, kiedy twierdzi, że: „przeżywając jakąś sytuację mamy czas na to, by wyzwolić emocje, napięcie, natomiast tylko oglądając zdjęcia pozbawieni jeste­ śmy bezpośredniości przeżycia, źródeł danej postawy” (Wejbert-Wąsiewicz 2008, s. 224). Nie wyklucza to uruchomienia przeżycia pod wpływem obrazu. W Polsce część oglądających, którym przedstawiałyśmy wybrane ujęcia z uboju rytualnego (i nie były to „najdrastyczniejsze” fotografie - dokonałyśmy takiej oceny już po wydarzeniu), pytali nas, jak czułyśmy się obcując z tą sytuacją na żywo. Jest bardzo znamienne, iż pytania dotyczyły stanu uczuciowego i mentalnego osób fotografujących i prezentujących obrazy, nie zaś tego, co owe obrazy przedsta­ wiają. Dopiero jakby zidentyfikowanie i nazwanie postawy fotografa wobec tego, co widział i utrwalił, miało uwiarygodnić „wykreowany realny fakt’'zdjęcia. PODSUMOWANIE Nasz pobyt terenowy pozwolił zaledwie dotknąć skomplikowanego faktu, ja­ kim jest - sam w sobie - kurban i Kurban-Bajram w Wyrbicy. Pobyt ten można również nazwać, co już proponowałyśmy wcześniej, swo­ istym „eksperymentem” terenowo-metodologicznym. Pozwolił on sprawdzić, do jakiego stopnia mogą być efektywne badania prowadzone w tandemie; na ile przydatna może być partnerka debiutująca w danym terenie; na ile spojrzenie „przewodniczki” wpływa na kształt doświadczenia i percypowania terenu u owej „debiutantki” oraz na ile komunikacją werbalną może wyręczyć czy wspomóc poznanie wizualne. �86 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA Co istotne, na postawie tych badań możemy prześledzić również zmianę w na­ szym nastawieniu. Rozpoczęła się ona od ciekawości dotyczącej przebiegu rytual­ nego uboju. Na samym początku sytuację tę traktowałyśmy raczej w kategoriach „czystego” poznania, zainteresowania badawczego. Jednak już na nagraniach fil­ mowych z pierwszego dnia Kurhanu pojawiają się nasze spontaniczne i uczuciowe komentarze. Odbijają one osobisty stosunek do obserwowanej sytuacji, są nasy­ cone ocenami i wartościowaniem. Odbiegają zatem od zasady „profesjonalnego” podejścia do przedmiotu studiów (polegającego na zachowaniu bezstronności), a wiążą się głównie ze stosunkiem do zwierzęcia składanego w ofierze oraz do niektórych osób uczestniczących w tym wydarzeniu. Dokumentuje to ponad sto zdjęć i kilka krótkich filmów z całego obrzędu ofiamiczego u rodziny tureckiej, (co najmniej) kilkadziesiąt zdjęć „fiesty” w Troszce oraz (nieliczne) ujęcia z dziel­ nicy Sarajska Machała. Zwłaszcza niektóre ujęcia z Troszki, rejestrujące pewne zachowania ludzi wobec mięsa, oglądane po czasie wywołują wielkie wrażenie. Dopiero wtedy dociera do nas prawda o statusie materialnym tamtych osób. Dla­ tego niektórych zdjęć z tamtej dzielnicy wolałybyśmy nie pokazywać - nie byłoby to, według nas, etyczne. Zmiana naszej postawy prowadziła następnie do mniej intelektualnego nastawienia, wręcz przytępienia ciekawości, kiedy do głosu do­ szły w większym stopniu emocje i to raczej negatywne (jak wstręt na widok krwi, mięsa, zapachów). Znalazło to odbicie w zdecydowanie mniejszej ilości zdjęć z drugiego dnia święta, z których tylko nieliczne wykonane zostały z perspektywy działających ludzi. Przeważają ujęcia robione na wysokości żywego i martwego zwierzęcia (lub jego szczątków). Miałyśmy jednak wówczas świadomość - wyni­ kającą z prowadzonych ad hoc rozmów w uczestnikami trzech kurhanów - iż dla niektórych z nich, szczególnie biedniejszych, bardzo dużo znaczyła możliwość uczestnictwa w świątecznym uboju (traktowanym jako kurhan), świętowania, zwłaszcza dzięki pomocy organizacji humanitarnej. Umownym, ostatnim etapem jest rodząca się obecnie refleksja. Po pierwsze dotyczy ona sensu, znaczenia oraz symboliki samego kurhanu jako rytuału ofiamiczego (okazało się, że nasze zdję­ cia i filmy przedstawiają wiele scen, które do tej pory nie są dla nas w pełni jasne; dowodzi to także, jak dokumentacja wizualna pomaga w uruchomieniu pamięci i jej uzupełnieniu oraz jak ważne narzędzie poznawcze stanowi). Po drugie, na­ mysł towarzyszy również konsekwencjom poznawczym, wynikającym z doświad­ czeń badacza nabytych w jego własnej kulturze, które towarzyszą mu, gdy idzie zmierzyć się z terenem, który z założenia jest „czymś innym”. * * * Na początku tekstu, w jednym z pierwszych przypisów, wspominamy o kon­ tekście kulturowym, który rządzi stosunkiem do zwierząt i do ich roli. Stało się to dla nas uderzające także w sytuacjach innych niż sam kurhan i składanie zwie­ rzęcia w ofierze. Poniższe wypowiedzi odmalowują dodatkowe konteksty, zagęsz­ czające znaczenie odbieranych przez nas Kurhanów. Wypowiedziom tym na­ dałyśmy charakter nieco konfesyjny, odchodząc od klasycznej retoryki tekstów �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 87 naukowych, którą starałyśmy się stosować w artykule. Czujemy się do tego upraw­ nione, ponieważ sytuacja, którą obserwowałyśmy, wywołała liczne skojarzenia od­ wołujące się do naszego zaplecza kulturowego i były to reakcje silniejsze, niż się spodziewałyśmy. Być może był to również efekt pracy w tandemie, kiedy istnieje możliwość niemal natychmiastowej rozmowy, budowania komentarza na gorąco i odnoszenia się do nabytych doświadczeń. Miałyśmy świadomość zaangażowa­ nia w proces poznawczy naszych prywatnych kulturowych światów, które strukturyzowały to, co „nieznane”. Nasze zaplecze jest w dużej części rozbieżne ze światem poznawanym, w związku z czym nasuwa się pytanie na ile można się zbliżyć do obcej rzeczywistości poprzez chęć poznania i zrozumienia, posługując się wszelkimi dostępnymi narzędziami, a na ile schematy własnej kultury (po­ mimo samowiedzy antropologicznej) czynią ten proces tak trudnym, że (niemal) niemożliwym? Pozostawiamy to pytanie (na razie) bez odpowiedzi. I. Kuźma - W przypadku obserwacji kurhanu, miałam, do czynienia z sytuacją rytualną, religijną, gdzie zabijanie zwierzęcia w określony sposób, nie jest „zwyk­ łym ” okrucieństwem. Jednak do tej pory nie mogę wyzbyć się co do tego pewnych wątpliwości. Przyczyną jest mój własny pogląd na jedzenie!niejedzenie mięsa i stosunek do zwierząt. Pokarm mięsny ograniczam z powodów etyczno-ekologicznych (m. in. dlatego, iż nowoczesne hodowle zwierząt nastawione na „wyproduko­ wanie ” mięsa w wielkiej masie szkodzą środowisku), ja k i zdrowotnych. Jednak dla mnie, swoistym „języczkiem u wagi ”, był stosunek do zwierząt w przestrzeni publicznej w Bułgarii, gdzie po ulicach błąka się duża ilość zwierząt - bezpań­ skich psów i kotów. Z reguły zwierzęta te były dokarmiane, jednak rzadko kto brał je do domu na stałe. Szukałam wytłumaczenia dla tej sytuacji i nie mogłam go znaleźć, zaś wyjaśnienia mówiące, że Bułgarzy mają niższy poziom życia, że nie­ którzy z nich sami nie mają co jeść, więc nie chcą się obciążać opieką nad zwierzę­ ciem (szczególnie w miastach), nie są dla mnie dość przekonujące. Najprawdodpobniej zatem te dodatkowe sytuacje obserwowane przy okazji właściwej terenowej pracy, a wywołujące asocjacje różnego rodzaju (w tym: ideologiczne, bo taki prze­ cież charakter mają poglądy proekologiczne), zaważyły na moim ambiwalentnym stosunku do tego elementu kurhanu, jakim jest złożenie ofiary ze zwierzęcia. A. Kijewska - Czy doświadczenie uczestnictwa w rytualnym uboju odarło bada­ ną rzeczywistość z „ tajemnicy ”? A może właśnie okazało się „wtajemniczeniem ”? Ten mój „pierwszy kurhan ” nie przeraził mnie, nie zdziwił. Później miałam okazję obserować składanie ofiary w tekke oraz w trakcie cygańskiego święta Ederlezi. W tekke po raz pierwszy zobaczyłam strach zwierząt, czujących zapach śmierci swych poprzedników. Najdziwniejsze jednak doświadczenie kurhanu wyniosłam z wizyty u rodziny Cyganów Bułgarskich z okazji święta Ederlezi (Tfyrbica, Górna Machała). Zakupione na tę okazję jagnię zamiast henną umalowane było jaskrawo-żółtą farbą. Uboju w ogrodzie, na trawie przed domem, od strony ulicy dokonał zaproszony specjalnie na tę okazję „kasap” (tur. rzeźnik) z Troszki. Podkreślano -podobnie ja k za każdym razem, gdy obserwowałam rytualną ofiarę - że zabiciem �88 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA musi sie zająć człowiek, który się na tym zna, aby zwierzę nie cierpiało więcej, niż to konieczne(ł). W pewnym momencie ułożone na boku i przyciśnięte do ziemi kołanem rzeżnika jagnię zaczęło skubać majową trawę. Jej ziełeń kontrastowała z komiczną żółtą grzywką - skomercjalizowanym przejawem dawnych tradycji. Chwilę później głowa jagnięcia z trawą w pysku leżała na trawniku, odzielona od korpusu. Wszystko odbyło się tak szybko, że nie zdążyłam zrobić choćby jednego zdjęcia. Głęboko zdumiona, wraz z grupką kilkuletnich wnucząt gospodarza pa­ trzyłam, ja k bezgłowy korpus przebiera w powietrzu nogami. Badacz - człowiek, postawiony w tak nowym i odmiennym kontekście kultu­ rowym, zadaje sobie pytania nie tylko o zjawiska ze sfery społecznej czy symbo­ licznej. Zaczyna się zastanawiać dlaczego mięso z kurhanu nie jest badane przez weterynarza i na ile warunki uboju rytualnego odbiegają od tzw. standartów unij­ nych. Czy to powstrzymuje go jednak od przyjęcia zaproszenia do uczestnictwa w rytualnym posiłku? Jeśli chodzi o mnie - nie. Co więcej, spożywanie tradycyj­ nych potraw kurhanowych (jak ryż z jelitami i kawałkami płuc) nie wywoływało we mnie takiego obrzydzenia, ja k wypicie kwaśnego koziego mleka wymieszanego wodą (tzw. ajrjan)42. Po powrocie z kolejnych badań poświęconych kurhanowi (kwiecień-maj 2009) po raz pierwszy w życiu poczułam w rodzinnym domu specy­ ficzny zapach smażonego świńskiego mięsa, co z kolei skłoniło mnie do zastano­ wienia nad obecnym w naszej rzeczywistości kulturowej przekonaniem, że „bara­ nina śmierdzi ”. Wiadomo przecież, że zwierzę samo w sobie nie jest skalane - to ludzie nadają mu tę cechę, w zależności od warunków (kulturowych, społecznych i innych). Dlaczego zatem przejmujemy się rytualnym ubojem barana bardziej, niż zarzynanymi w polskich rzeźniach świniami i cielętami? Czy naprawdę tylko dlatego, że te ostatnie są rzekomo ubijane „humanitarnie”? Nie twierdzę oczywiś­ cie, że okrucieństwo wobec zwierząt należy traktować jako specyfikę kulturową. Jednak poznawszy do pewnego stopnia kulturę badaną i dystansując się tym sa­ mym wobec swojej własnej kultury, nie potrafię ju ż wskazać granicy między „okru­ cieństwem ” a „ humanitarnym ubojem ”. LITERATURA A n t o n o w i c z - B a u e r L u c y n a , D u b i ń s k i A l e k s a n d e r 1983, Słownik turecko-polski i polsko-turecki, Wiedza Powszechna, Warszawa. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B l a g o e y G o r a n 2004, Kurhan ”t w tradiciata na b "Igarite musulmani, Akademićnoto Izdatelstvo Marin Drinov, Sofia. C i a r k a R y s z a r d 1992, Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 3—4, s. 215-218. C z a c h o w s k i H u b e r t 1994, O fotografii i etnografii, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 111-112. 42 Być może dlatego, że potrawy kurhanowe spożywałam z naczyń jednorazowych - nie uży­ wanych wcześniej, podczas gdy ajrjan piłam w obcym domu, z cudzej szklanki, używanej wcześniej wielokrotnie. �ŚWIĘTO K U R B A N -B A JR A M W BUŁGARII 89 D a n a i ł o w G e o r g i 2005, Dom na skraju świata, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. D a n e c k i J a n u s z 1997, Kultura islamu. Słownik, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, War­ szawa. - 2007, Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. F e r r a r i n i L o r e n z o 2006, Trepreghierecollettivedeimusulmanimilanesi. Spuntidiriflessione sulla fotografia etnografica, ACHAB. Rivisto di Antropologia, nr 9, s. 42-46. G u l i ń s k i S t a n i s ł a w 1999, Alewizm i bektaszyzm. Historia i rytuał, Nomos, Kraków. G i v r e O l i y i e r 2002, Le kourban: pratiąues sacrificielles et la religiosite populaire en Bułgarie, Etudes balkaniąues: etat des savoirs et pistes de recherche, Association fianęaise d’etudes sur les Balkans, 19-20 decembre, www.afebalk.org J ę d r z e j e w s k a P a u l i n a 2008, Antropologiczna analiza obrazu na przykładzie fotografii, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, nr 1, s. 36-70. K a r a m i h o v a M a r g a r i t a 2008, Palitra na identićnostite v procesa na eyrointegracia (slufiaat Satoyća), [w:] Dinamika na nacionalnata identicnost i transnacionalnite identicnosti w pro­ cesa na evropejska integracia, Akademia Balkanica 4, red. M. Dećeya, Izdatelstyo Paradigma, Sofia. K o l e w a T a t i a n a 1968, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, Etnografia Polska, t. XII, s. 431-451. O z t o p O m e r - U z t o p U m e r 2000, Islam 'da iman ve ibadet eslaslary. Namaz hocasy - Osnovata na yjara i ibadeta w isljama (Namaz hodżasy), b.w., Istanbul-Istambul. L e k s y k o n . . . 2003, Leksykon wiedzy o Turcji, red. T. Majda, Wydawnictwo Dialog, Warszawa. M a r u ś i a k o v a E l e n a 1993, Otnośenia meżdu ciganskite grupi v B”lgaria, [w:] Etnićeskata kartina na B ”lgaria (proućvania 1992), b.w., Sofia, s. 7-17. M a r u ś i a k o v a E l e n a , P o p o v V e s e l i n 2007, Dialekt/ezik i identicnost pri ciganite (na primera na B”lgaria), Studii Romani, t. VII, s. 315-325. M i k o v L u b o m i r 2007, Kultova arhitektura i izkustvo na heterodoksnite musulmani v B "Igaria (XVI-XXvek). Bektaśi i k ”z ”lbaśi/alevii, Akademićnoto Izdatelstyo Marin Drinov, Sofia. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu, Oficyna Naukowa, Warszawa. S i k o r a S ł a w o m i r 1994, Fotografia schyłku wieku. Fotografia i mit, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 113-121. S t r ą c z e k T o m a s z 2005, Zabić aby żyć, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 193-204. S ” b o t i n o v a D o n k a 2002, Semejnik iii koleloto na żivota. Obicai i obredi na b"Igari, turci i cigani/roma, Izdatelstyo i Pećatnica RITT, Silistra. W e j b e r t - W ą s i e w i c z E w e l i n a 2008, Sztuka fotografii etycznej. Pamięci Susan Sontag, Kultura Współczesna, nr 2, s. 214-227. W r i g h t T e r e n c e 1994, Antropolog jako artysta: fotografie z Trobriandów, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 181-186. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2005, Apokryficzne interpretacje kurhanu jako ofiary chrześcijańskiej, [w:] Regiony, granice, rubieże, red. L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 205-224. Źródła internetowe http://bg.wikipedia.org/wiki/06njHHa_Btp6mia �90 ANNA KIJEWSKA, INGA KUŹMA ANNA KIJEWSKA INGA KUŹMA KURBAN-BAYRAM RITUAL IN BUŁGARIA - ETHNIC VARIETIES OF CELEBRATION. ETHNOLOGICAL REFLECTIONS ON FIELD WORK Key words: fieldwork, Bułgaria, kurban-bayram, Islam, sacrificial Muslim feast, photography The article describes the festiyal of Kurban-Bayram, celebrated between 7* and 10* December 2008 in a town of Vyrbica in the north-east Bułgaria. The region is inhabited by a several ethnic groups such as: Bulgarians, Turks, two communities of Romanies, and others, where the Christianity and Islam are not considered as an ethnic criterion. Kurhan, being a ritual during which a sacrifice of a domestic horned animal is madę, was celebrated there with a few locally and ethnically conditioned yariations. The article also discusses the process of ethnological research and the way of exploring the territory, as experienced by its authors working in this specific enyironment. Both formed a “tandem”, complementing each other. In this arrangement, one of them played a part of a “guide” of the other, while the other one was a “debutante”, knowing neither the language nor the area. For both authors, however, the universal language, which allowed them to penetrate and approach these unknown and untamed regions, was the language of photography. Translated by Joanna Stępińska Adres A utorek: Mgr Anna Kijewska Zakład Etnologii Polski i Europy Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: ankakij@yahoo.com Dr Inga Kuźma Zakład Antropologii Kulturowej Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail: etno8@interia.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae831f89e40f5e57ab0bfdaa33573951.pdf 7e81803a70d000d483301d27e2fe676d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource katolicyzm protestantyzm ekumenizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5994 Title A name given to the resource Czy katolik i ewangelik mogą być "braćmi"? / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.47-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kraków CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”?1 „Umiejętność współżycia z różnicami, nie mówiąc już o czerpaniu z nich radości i korzyści, nie jest łatwa i nie przychodzi sama z siebie. Umiejętność taka jest sztuką, która podobnie jak inne sztuki wymaga nauki i ćwiczeń” (Baumann 2006, s. 164). Komunikacja12, w założeniu Johna Fiske (2008, s. 16) jest „centralną działal­ nością” kultury. Stanowi ona społeczno-kulturową formę współżycia między­ ludzkiego niezbędną do zaistnienia i trwania więzi interpersonalnych, wyrażaną w różnorodnej postaci i podlegającą nieustannym przeobrażeniom. Komunikacja (werbalna i niewerbalna), jako proces polegający na wymianie informacji (ujmo­ wanych często symbolicznie), odgrywa istotną rolę w kształtowaniu interakcji, których wyrazem jest dialog. Niezależnie od jej podstawowego zadania (przekazu i odbioru) pełni funkcję motywacyjną, kontrolną i emotywną (Sobkowiak 1998, s. 12). Po przełomie ustrojowym roku 1989 komunikacja i dialog zaczęły ulegać modyfikacjom, przyjmując oblicza i role spełniające zadania dostosowane do nowej rzeczywistości. Wpłynęła na to demokratyzacja systemu politycznego w krajach postkomunistycznych wymuszająca zmianę sposobu myślenia, przewartościowanie dotychczasowych norm i związaną z tym ewolucję postaw i zachowań (Dobek-Ostrowska 1995, s. 6). Proces przemian świadomościowych uzewnętrznianych w relacjach międzyludzkich, jak i międzykulturowych, stał się w ostatnich latach przedmiotem intensywnych zainteresowań naukowych i dociekań badawczych różnych dyscyplin. Ich cel poznawczy sprowadza się do wypracowania, poprzez analizę istniejących systemów komunikacji (indywidualnej, masowej, społecznej), 1 Artykuł jest poszerzoną wersją referatu wygłoszonego na konferencji Komunikacja i dialog kultur (Będlewo k. Poznania, 13-15 czerwiec 2008). Inspiracją do jego napisania były materiały uzyskane na marginesie badań różnych zagadnień z zakresu kultury społeczności lokalnych, zawie­ rające informacje dotyczące relacji wzajemnych mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego. 2 Zjawisko to we współczesnej kulturze charakteryzuje wytwarzanie coraz to bardziej nowo­ czesnych, szybszych i dokładniejszych środków porozumienia wykorzystujących najnowocześniejsze technologie (Kołek 2002, s. 73-77). W artykule koncentruję się na tradycyjnych jego formach czyli, jak to określa Bożena Kołek, „środkach twórczych” (tamże, s. 75) takich jak słowo, znak, stanowią­ cych w społecznościach lokalnych podstawę wyrażanych emocji. Uwzględniam także tradycję i zwy­ czaje będące kulturowymi desygnatami komunikacji. �48 URSZULA LEHR uniwersalnych podstaw współegzystowania3 (Dobek-Ostrowska 1995, s. 15-16). Dotyczy, zatem w pewnym stopniu ukierunkowanego, a nawet sterowanego przez mass media przekazu treści, docierających do różnych odbiorców. Moje rozważania dotyczą stosunków społeczno-kulturowych zachodzących na poziomie społeczności lokalnych pomiędzy przedstawicielami dwu odłamów religii chrześcijańskiej (katolickiego i ewangelicko-augsburskiego). Nie są one systema­ tycznym wykładem ilustrującym długofalowy proces dochodzenia do consensusu, ale prezentacją mechanizmów kulturowych rzutujących na obecny wizerunek spo­ łeczności lokalnej. UWARUNKOWANIA RELIGIJNO-HISTORYCZNE KOMUNIKACJI INTERPERSONALNEJ Przestrzenią przedstawianych interakcji jest region Beskidu Śląskiego, obszar pogranicza kulturowego, zamieszkały przez katolików i ewangelików. Jest on dla wyznawców obu religii miejscem nie tylko geograficznym, ale i symbolicznym, z którym identyfikują się, ponieważ tutaj urodzili się, na „ziemi” należącej od po­ koleń do ich przodków. Śląsk Cieszyński, podobnie jak badane wsie4 usytuowane w jego części południowej, znajdował się w przeszłości pod wpływem oddziaływań politycznych i religijnych, władców tego regionu, o różnej w ciągu tysiąclecia przynależności państwowej (polskiej, czeskiej, austriackiej) oraz konfesyjnej rzą­ dzących (katolicyzm, protestantyzm) (Popiołek 1976; Gastpary 1977, s. 181-182). Zmienność wyznania (katolickiego lub protestanckiego) panujących5 zgodnie z zasadą cuius regio eius religio była przyczyną, dla której presje i szykany religijne dotykały zarówno katolików, jak i ewangelików; w większym stopniu tych drugich6. Wsie tego regionu miały nadania w czasie reformacji (Istebna i Jaworzynka w 1621 roku) oraz kontrreformacji (Koniaków w 1712 roku) (Popiołek 1939, s. 140, 158, 171). Swoboda religijna wprowadzona po Wiośnie Ludów oraz wydany rok 3 Przykładem jest ogłoszenie roku 2008 Europejskim Rokiem Dialogu Międzynarodowego. W Polsce w ramach jego obchodów, instytucja koordynująca, czyli Narodowe Centrum Kultury, realizuje m. in. projekty skupiające się na edukacji w zakresie kultur i tradycji narodów oraz na ukazaniu lokalnych kontekstów wielokulturowości, a także przedstawieniu współistnienia religii chrześcijańskiej z tradycjami innych religii i światopoglądów. Znajdują one wyraz w organizowanych konferencjach, szkoleniach, warsztatach, debatach, badaniach naukowych, wystawach, panelach dys­ kusyjnych i festiwalach (Europejski... 2008). 4 Są to Istebna, Jaworzynka, Koniaków. Sołectwa tych wsi weszły (1 stycznia 1973 roku) w skład gminy z siedzibą w Istebnej, tworząc jednostkę administracyjną określaną wspólną nazwą Beskidzka Trójwieś lub krócej Trójwieś. 5 Po okresie reformacji władający Śląskiem Cieszyńskim byli wyznania protestanckiego, a nawet, jak to uczynił Wacław III Adam, podnieśli rangę luteranizmu do wyznania państwowego. W okresie kontrreformacji jego syn i następca Adam Wacław, prawdopodobnie pod presją Habsburgów, prze­ szedł w 1610 roku na katolicyzm {Protestantyzm...2010) 6 Był to np. zakaz udzielania ślubów niekatolikom i ich pochówku na cmentarzu gminnym. Bez tzw. „kartki licencyjnej spowiedniej” wystawionej przez miejscowego proboszcza katolickiego, pasto­ rzy ewangeliccy nie mogli świadczyć usług duszpasterskich (Josiek 1995a, s. 38-39; 1995b, s. 30). �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 49 później (w 1849 roku) patent cesarski pozwolił ostatecznie na oficjalne, równo­ ległe z katolicyzmem wyznawanie protestantyzmu (Uglorz 2004, s. 68). Jednakże w ostatnich dwóch stuleciach, charakteryzujących się umacnianiem katolicyzmu na tych terenach, mimo odzyskanej przez ewangelików swobody religijnej po­ zostali oni, w badanych wsiach, niewielką grupą wyznaniową. W okresie między­ wojennym stanowili w ogólnej liczbie mieszkańców zaledwie kilka procent wyznawców. Stan ten utrzymał się niemal do czasów współczesnych, wykazując tendencję zmniejszania się liczby ewangelików wobec katolików7. Badania prowadzone przez Annę Szyfer nad zagadnieniem kulturowych uwa­ runkowań osobowości m. in. we wsiach przygranicznych Śląska Cieszyńskiego wykazują, iż społeczności lokalne zamieszkujące ten niejednolity wyznaniowo obszar charakteryzowało, z wyjątkiem okresu kontrreformacji, „niezwykle zgodne i bezkonfliktowe współżycie” (2005, s. 69). Wynikało ono, jak stwierdza autorka na podstawie analizy narracji autobiograficznych, z ważniejszego dla mieszkańców tych terenów określenia tożsamości narodowej, niż przynależności konfesyjnej (tamże, s. 105-107). Brak źródeł pisanych na temat form i rodzajów komunikacji w sferze życia społeczno-kulturowego górali z Beskidu Śląskiego zawęża, w znacz­ nym stopniu, możliwość rekonstrukcji interakcji zachodzących pomiędzy nimi w przeszłości. Materiały, jakimi dysponowałam, potwierdzają jedynie wnioski Szyfer dotyczące czasu kontrreformacji, jako niesprzyjającego „pokojowemu” współistnieniu i nawiązywaniu poprawnych stosunków. Odwołując się w tym miejscu do pamięci zbiorowej, a więc pamięci społecznej, oddziaływującej również na proces tworzenia religijnej tożsamości grupowej, należy przywołać żywy nadal przekaz jednoznacznie wskazujący na nietolerancję religijną. Jednym z przejawów szykan wobec ewangelików było odbieranie im świątyń i przekazywanie ich kato­ likom oraz zakaz budowania nowych8. Poświadcza to informacja o istniejących w okresie prześladowań religijnych tzw. „kościółkach leśnych”. Tę nazwę - za­ chowaną do dzisiaj - nadano niektórym polanom śródleśnym np. na Bukowej, pod Równicą. Były one miejscem potajemnych spotkań wyznawców protestantyzmu ze swoimi duchownymi, przybywającymi nielegalnie ze Słowacji i Niemiec (Lehr 2007, s. 188; Kubica 2004, s. 107). Odbywały się tam nabożeństwa oraz ceremonie: chrztów, konfirmacji i ślubów. Przekaz powyższy nie zawiera jednoznacznej apro­ baty przez społeczność lokalną tego rodzaju działań. Sugeruje natomiast przejawy empatii ze strony katolików zawarte w ocenie sytuacji wyznaniowej sąsiadów ewangelików. Określano ją jako utrudniającą wypełnianie praktyk religijnych, a tym samym ograniczającą swobodę wyznaniową. 7 Dla porównania podaję, iż np. w XIX wieku wieś Istebną zamieszkiwało 1325 katolików i 150 ewangelików; w latach 1930. 2482 osoby były wyznania rzymskokatolickiego, 134 reprezen­ towały wyznanie protestanckie, w pierwszej dekadzie XXI wieku 3220 to katolicy, 108 jest ewan­ gelikami (Lehr 2007, s. 182). 8 W uzupełnieniu dodam, iż pierwszą świątynią, powstałą po okresie kontrreformacji, do której uczęszczali ewangelicy ze wsi beskidzkich był dom modlitwy poświęcony w 1791 roku w Nawsiu (koło Jabłonkowa). Utracony w 1920 roku, po przeprowadzeniu granicy między Polską a Czechosło­ wacją, „odciął” wyznawców od zboru. Dopiero w 1930 roku wybudowano kościół w Istebnej, który w 1967 roku uzyskał status samodzielnej parafii ewangelickiej (Oczkowski 1994, s. 99-102). �50 URSZULA LEHR Przetrwałe w tradycji ustnej wzmianki dostarczają danych na temat relacji przedstawicieli obu odłamów religii. Wskazują one zarówno na symptomy nie­ chęci i nietolerancji, jak i zmierzanie w kierunku wzajemnej akceptacji. Uważam, że postawy wyrażające aprobatę zrodziły się w wyniku długotrwałego, wspólnego egzystowania poprzez oswojenie się z „innością” sąsiadów, dostrzeganie tego, co łączy a nie dzieli. Wykształcenie tego rodzaju zachowań poprzedzały z pewnością zróżnicowane ich formy od nieprzyjaznych do braku wyraźnych interakcji. Te ostatnie można nazwać, odwołując się do określenia Zygmunta Baumana, postawa­ mi strategicznymi (2006, s. 163). Nie mogły one być niezmienne, ponieważ wsie zamieszkiwane od pokoleń przez katolików i ewangelików uważane były przez jednych i drugich za „małą ojczyznę”. Współbycie zaś w grupie uznanej za „swoją” wymusiło, z czasem, na jej członkach włączenie się w nurt życia zespołowego. Sądzę, iż punktem zwrotnym w relacjach wzajemnych oraz w postrzeganiu sąsia­ dów protestantów było powstanie stowarzyszenia oświatowego Macierz Szkolna Księstwa Cieszyńskiego9. Jego filia mieściła się w gospodzie „U ujca Gazurka” w Istebnej. W wydzielonym pomieszczeniu, pełniącym funkcję biblioteki publicz­ nej, odbywały się spotkania mieszkańców (katolików i ewangelików) należących do miejscowego koła. Ich efektywna działalność w zakresie edukacji, kultury oraz spraw narodowościowych, polegająca również na łagodzeniu antagonizmów wy­ znaniowych, przyczyniła się do odnalezienia wspólnej płaszczyzny porozumienia i nawiązania bliższej więzi pomiędzy wyznawcami obu religii. Przeszłość, jako czas miniony, pozostawiła jednak w pamięci zbiorowej ślady animozji o podłożu religijnym. Uzewnętrznieniem - w przekonaniu protestantów - negatywnego do nich stosunku katolików była i jest, między innymi, zachowana do dzisiaj nazwa jednego z „placów”101Istebnej - Haratyki, pierwotnie Heretyki, będąca określeniem patronimicznym11 (Popiołek 1939, s. 142). Zmiana literowa, polegająca na zastąpieniu liter „e” w wyrazie Heretyki na „a”, jakiej dokonano przed kilkudziesięciu laty jest świadectwem próby pojednania i unormowania wzajem­ nych stosunków. Ilustracją braku akceptacji dla innego, niż katolickie, wyznania były zwroty, które już nie funkcjonują w rodzaju: „dzierży się jak luterska wiara kole Cieszyna”, „twardy jak luter spod Cieszyna” (Łątka 1983, s. 30). Uważane dawniej za dyskredytujące, i w takiej intencji wypowiadane, dla współczesnych 9 Współzałożycielem powstałego w 1885 roku stowarzyszenia był Paweł Stalmach (ewangelik), któremu mieszkańcy Istebnej wystawili pomnik. Celem Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego była organizacja i utrzymanie na Śląsku wielu polskich szkół elementarnych, średnich i zawodo­ wych, efektem zaś spadek liczby analfabetów, a ponadto krzewienie kultury i utrzymanie polskości (Żebrok 2002, s. 39-40). 10 Jednostka osadnicza występująca w Beskidzie Śląskim, składająca się kiedyś z kilku - obec­ nie z kilkunastu - domów o nazwie najczęściej wywodzącej się od nazwiska protoplasty. 11 Franciszek Popiołek podaje, iż osadnikiem przybyłym do Istebnej był Heretyk z Jasnowic (1939, s. 142). Mógł on być, więc też pierwszym założycielem „placu” o tej nazwie. Jednoznacznie nie można jednak stwierdzić czy było to nazwisko, czy też przezwisko wynikające z faktu, iż przy­ był on z osady Jasnowice (na terenie dzisiejszej Istebnej) zamieszkiwanej przez bliżej nieokreśloną sektę zwaną jasnowidzami, która na tym terenie schroniła się przed prześladowaniami religijnymi. Prawdopodobnie nie był, więc wyznania ewangelickiego. Być może jednak w okresie późniejszym „plac” ten został zasiedlony przez protestantów. �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 51 mieszkańców obu wyznań stały się synonimem niezłomnej postawy w dochowaniu wiary czy przykładem, jak pisze Władysław Josiek: „trwałego zrośnięcia Kościoła ewangelickiego z Ziemią Cieszyńską” (1995c, s. 38). Do rzadko spotykanych na­ leżą natomiast określenia takie jak „luter”12, „heretyk” odbierane niezmiennie jako epitety. Znane zaś, wśród miejscowej ludności, powiedzenie ewangelika poznać po pieluchach oznaczające odmienność wyznaniową, interpretowane bywa dwo­ jako. Odnoszone do duchownych protestanckich podkreśla, niezgodny z katolickim kanonem wyznaniowym, brak celibatu w Kościele ewangelickim. W obyczajowości katolickiej jest natomiast nawiązaniem do zachowań przesądnych, dotyczących zakazu wywieszania na zewnątrz domu pieluch nieochrzczonego dziecka z obawy przed ingerencją złego ducha. „Inność” ewangelików, jaką dostrzegano na co dzień, wynikała nie tylko z róż­ nych norm i zasad religijnych, ale i ich odmiennego etosu. Uzewnętrzniał się on w pozytywnym stosunku do działań gospodarczych, wykonywanych bez przymusu ekonomicznego, jako powołania i spełnienia woli Bożej. Praca była zespolona z głęboką wiarą wpajaną i praktykowaną w codziennym wychowaniu (np. nabo­ żeństwa domowe). Charakteryzujący ich pragmatyzm życiowy, przede wszystkim zaś zasobność protestantów była powodem zazdrości i nietolerancji. Drażniła „ewangelicka pycha”, której doszukiwano się w wykształceniu i samodoskonale­ niu się, jak podkreśla Grażyna Kubica (2004, s. 110-112). Obyczajowość znamio­ nowała skromność, a nawet surowość, potępienie przesady i nałogów. Zawiązywanie więzi rodzinnych między katolikami i protestantami nie było dawniej możliwe ze względu na rygorystyczne normy zawarte w Kodeksie Prawa Kanonicznego. Nie dopuszczały one zawierania związków małżeńskich katolików z osobami nie należącymi do tej samej wspólnoty13. Ich złagodzenie po roku 1970 umożliwiło poślubienie osoby innego wyznania. Jednak ze względu na koniecz­ ność składania pisemnej deklaracji zobowiązującej m.in. do wychowywania dzieci w wierze katolickiej, co w konsekwencji wiąże się z utratą wyznawców, związki takie nie należą wśród ewangelików do licznych (Motyka 1970, s. 105)14. Po­ świadczają to informacje mieszkańców wsi mówiące wręcz o niedopuszczaniu, przez niektóre rodziny protestanckie, do ślubu nawet wówczas, gdy dziewczyna (katoliczka), spodziewała się dziecka ich syna: on był ewangelikiem i jego rodzina 12 Dla wyjaśnienia dodam, iż określenie to zawiera się w utrwalonym stereotypie: „Niemiec-luteranin-kacerz-mieszkaniec miasta”, ktoś obcy i podejrzany (Maliszewski 2001, s. 114). Ewange­ licy w Beskidzie Śląskim i na Ziemi Cieszyńskiej byli autochtoniczną ludnością polską. Nazywanie ich „lutrami” było poczytywane za wyjątkowo obraźliwe, ponieważ godziło nie tylko w ich wyznanie, ale przypisywało im także niemieckie pochodzenie. 13 Kościół rzymskokatolicki przez wiele stuleci przeciwstawiał się zawieraniu związków mie­ szanych, czyli katolików z osobami nie należącymi do tej samej wspólnoty wyznaniowej. Złagodzenie tych zasad nastąpiło po II Soborze Watykańskim, po wydaniu przez kongregację Doktryny Wiary instrukcji Mairimonii sacramenium (w 1966 roku) i ogłoszeniu przez papieża Pawła VI Matrimonia Mixta (w 1970 roku). Przepisy zawarte w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku normują całościowo sprawę małżeństw mieszanych (Góralski 2005, s. 20). 14 Zawarte w Instrukcji Episkopatu Polskiego przepisy regulują w sposób jednoznaczny kwestię wyznaniową dzieci w małżeństwach mieszanych określając, iż winny być wychowywane w wierze katolickiej (Instrukcja... 1987, s. 3-5). �52 URSZULA LEHR mu zabraniała kontaktów ze mną (ur. 1970, A2. K/2), ponieważ wiara stała na przeszkodzie (ur. 1942, A. J/5). Katolicy, zwłaszcza ludzie starsi uważają, że młodzi powinni szukać partnerów życiowych wśród „swoich”. Nie protestują jednak w sposób ostentacyjny, gdy do­ chodzi do zawarcia małżeństwa mieszanego, chociaż go nie popierają. Niektórzy z nich starają się, przy każdej nadarzającej się okazji, zapoznawać wnuki z zasadami wiary katolickiej, uświadamiając im „wyższość wiary ojców” nad innym wyzna­ niem. Te incydentalne przypadki nie stoją jednak na przeszkodzie w nawiązywaniu poprawnych stosunków koleżeńskich i trwałych przyjaźni (wśród dzieci, młodzieży i dorosłych). Rozwody15 w związkach mieszanych nie wynikały, na badanym ob­ szarze, z praktykowania odmiennej konfesji, ale z przyczyn charakterologicznych i większej, niż dopuszczalna w etosie ewangelików, swobody obyczajowej (między innymi np. nadużywania alkoholu). Z przekazów oraz oceny współczesnych mieszkańców wsi wynika, iż zacho­ wania codzienne ewangelików zmierzały do zjednania sobie katolickich sąsiadów przez działalność społeczną na rzecz całej wsi. Tego rodzaju przedsięwzięcia przy­ czyniły się z czasem nie tylko do obdarzenia ich autorytetem, ale także do przeła­ mywania niechęci w stosunku do nich16. Przykłady zachowań tego rodzaju znane z przeszłości, jak i współczesności poświadczają, że przedstawiciele odmiennego wyznania mogą być traktowani na równych prawach w życiu społecznym grupy. Argumentem, wynikającym z zasad moralno-obyczajowych etosu protestanckiego, motywującym ich do wzmożonej aktywności społecznej był również podkreślany przez nich fakt, iż, będąc mniejszością winni dokładać starań w zaznaczeniu swojej obecności w działaniach efektywnych i wzorcowych dla innych. Charakteryzująca ich „spolegliwość”, a więc tradycjonalizm i konformizm w stosunkach społeczno­ -politycznych, czyli akceptacja status quo i przystosowywanie się do zaistniałej sytuacji, mimo odmiennych, wskazanych wcześniej elementów etyczno-moralnych, ulegających z czasem złagodzeniu, ułatwiła w konsekwencji zbliżenie i nawiąza­ nie dialogu między omawianymi wyznaniami na wielu płaszczyznach egzystencji. WARTOŚCI KULTUROWE JAKO DESYGNATY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ Badania etnograficzne prowadzone przeze mnie od wielu lat nad różnymi za­ gadnieniami kultury wsi Beskidu Śląskiego wskazują na zwiększone, zwłaszcza w ostatnich dwóch dekadach, tempo jej przemian. Mimo przeobrażeń, jakie doko­ nały się w światopoglądzie i życiu mieszkańców społeczności lokalnych, postawy 15 Wzrost rozpadu współczesnych, mieszanych związków małżeńskich wynika, jak podkreśla Tadeusz Jelinek, z osłabienia więzi ze wspólnotą wyznaniową, a także więzi rodzinnych (1996, s. 6). 16 Jedną z takich postaci był wspominany do dzisiaj inżynier Jan Szmek z Istebnej wielki spo­ łecznik i aktywista, zmarły po II wojnie światowej; w okresie międzywojennym zaś Jerzy Śliwka (rolnik i prezbiter z Koniakowa), którego „określano jako wzór pod względem światłości umysłu, umiejętnej uprawy roli, sadownictwa, obywatelskiej czynności w gminie i powiecie, w pracy kościel­ nej w zborze i komitecie budowy kościoła w Istebnej” (Oczkowski 1994, s. 101). �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 53 tradycyjne przetrwały wśród starszego i średniego pokolenia. Należą do nich, wy­ nikające z etosu ludowego, normy i wzory współżycia w grupie. Uzewnętrzniają się one w zachowaniach zwyczajowych takich jak np. współdziałanie, pomoc wza­ jemna, więź sąsiedzka. Podkreślenie tych faktów jest o tyle istotne, że rzutowały one na modelowanie i ukształtowanie się zastanych współcześnie relacji wzajemnych. Mniejszość ewangelicka, postrzegana obecnie jako zintegrowana z większoś­ cią katolicką, jest częścią społeczności, którą można określić mianem wspólnoty społeczno-kulturowej. Na taki jej obraz złożyło się szereg czynników. Podstawo­ wymi, które ułatwiły porozumienie, mimo różnic wyznaniowych, były niewąt­ pliwie w omawianym przypadku, poczucie tożsamości kulturowej, identyfikacja terytorialna oraz wynikające z niej specyficzne formy życia w grupie. Mieszkańcy wsi beskidzkich są spadkobiercami dziedzictwa (materialnego, społecznego i duchowego), charakteryzującego się występowaniem składników wielokulturowych. Uchwytny jeszcze synkretyzm, widoczny w stroju, termino­ logii, zwyczajach, folklorze, jest spuścizną po pasterzach wołoskich, obecnych na tych terenach w XVI i XVII wieku, wśród których był duży procent ludności słowackiej, ruskiej i pochodzenia bałkaósko-rumuóskiego (Dobrowolski 1931, s. 87)17. Elementy ich kultury przenikały do życia codziennego i świątecznego mieszkańców tych terenów bez względu na obowiązujące w danym okresie histo­ rycznym wyznanie. Długotrwała izolacja zdeterminowana usytuowaniem geo­ graficznym sprzyjała konserwatyzmowi i zachowaniu do czasów współczesnych pierwiastków tradycyjnych. Uformowaną ostatecznie wspólnotę charakteryzuje jednolitość pod względem kulturowym, przynależność i identyfikacja regionalna z grupą pierwotną górali śląskich. Znajduje to wyraz, między innymi, w twierdze­ niu ewangelików dotyczącym konwenansu wiejskiego, podkreślającym jedno­ znacznie tego rodzaju więź no witóm wos, to takie nasze powiedzenie góralskie (ur. 1941, I. 7/58). Poświadczeniem odczuwanej wspólnoty jest również, obok samookreślania się, utrwalone w pamięci, uchwytne w przekazach utożsamianie z Polską przybyszów spoza Beskidu Śląskiego, nazywanie ich Polakami. Jako przykład może służyć przezwisko „polka” nadane dziecku nieślubnemu, którego ojciec biologiczny pochodził z okolic Żywca przezywali mnie polkom, bo mój tata był łod Żywca (ur. 1927, A2. K/9). Wiąże się to z utrwaloną w pamięci starszego pokolenia granicą historyczną. Dowodzi także, iż mieszkańcy, w tym ewange­ licy, uważali tożsamość miejsca zamieszkania i identyfikację z grupą terytorialną 17 O obecności elementu bałkańsko-rumuńskiego świadczą zachowane do dzisiaj w słownic­ twie mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego nazwy miejscowe związane z gospodarką pasterską, np. gielata, żentyccr, takie przykłady znaleźć można w onomastyce: np. Beskidek, Czantoria (Dobrowolski 1931, s. 88), Grapa, Gron (Dobrowolski 1930, s. 5-6). Terminologię związaną z elementami ubioru damskiego (np. żywotek, lemieczek) charakteryzują z kolei zapożyczenia z języka czeskiego. Strój górali śląskich, pochodzący prawdopodobnie z Bałkanów wykazuje, jak sugeruje Tadeusz Dobro­ wolski, wiele analogii ze strojem podhalańskim, słowackim, wałasko-morawskim i rumuńskim. Podobieństwa form gospodarki pasterskiej uwidaczniają się natomiast w przedmiotach kultury materialnej (np. śląskie i słowackie skrzynie malowane, stoły śląskie i morawskie, ukraińskie, siedmiogrodzkie czy podhalańskie) (1931, s. 88, 107, 111). �54 URSZULA LEHR (regionalną) za ważniejszą od przynależności wyznaniowej. Dla porównania pro­ testanci zasiedlający na początku XX wieku usytuowaną za Kubalonką wieś góral­ ską Wisłę18 (największe skupisko wyznawców, stanowiących dzisiaj przeszło połowę zamieszkałej tam ludności)19 nazywali siebie ślązakami polskimi. Rzadko jednak, jak zaznacza Władysław Umiński, określali swoją narodowość jako pol­ ską (Umiński 191 la, s. 417). Polskość kojarzona była dawniej bardziej z języ­ kiem, niż z w pełni uświadomioną tożsamością narodową. W okresie reformacji20, język polski będący równocześnie językiem liturgicznym protestantów, stał się, na Śląsku Cieszyńskim, ich znakiem identyfikacyjnym. Mieszkańców wsi beskidzkich łączył nadto, charakteryzujący górali śląskich, strój (góralski, później też cieszyń­ ski) noszony przez przedstawicieli obu wyznań jeszcze powszechnie w latach 1970., widoczny okazjonalnie do dzisiaj21, język (gwara śląska zaliczana do gwar dialektu jabłonkowskiego) (Góralska... 2004) oraz lokalne zwyczaje i obrzędy. Strój, głównie świąteczny, był (między innymi) nie tylko wskaźnikiem statusu społecznego, ale i wyznania (Bogatyriew 1979, s. 188). Materiały z terenu bada­ nych wsi nie dostarczają tego rodzaju informacji. Noszony przez wyznawców obu religii strój góralski nie wykazywał odrębności wyznaniowej, co potwierdza taka oto wypowiedź ewangeliczki babcia pamiętam na codzień chodziła w tym stroju, ten czepiec na głowie (...), w strojach chowani (ur. 1941, I. 7/58). Odmienność widoczna była natomiast w dawnym ubiorze codziennym, który u ewangelików charakteryzowała większa prostota i podkreślana przez nich niechęć wobec no­ wych trendów w modzie, jakie pojawiły się na wsi po II wojnie światowej. Brak wyraźnego zróżnicowania ubioru ze względu na religię, nie jest równoznaczny z wykluczeniem jego znakowej funkcji. Wskazują na to opinie mieszkańców ba­ danych wsi dotyczące stroju cieszyńskiego (zwanego wałaskim) noszonego przez protestantów z miejscowości Wisła i Brenna, położonych na północ od wsi beskidz­ kich. Tamtejsze kobiety wyznania katolickiego wiązały jedną chustkę na czepcu, ewangeliczki zakładały dwie, na wesela zaś ubierały się w suknie z aksamitnymi, bogato haftowanymi żywotkami, uzupełniając je drogą srebrną biżuterią. Stąd też utrzymujący się w pamięci zbiorowej stereotyp identyfikujący bogactwo z wyzna­ niem protestanckim (Hermanowicz-Nowak 1997, s. 74-75). 18 Prawa miejskie otrzymała w 1962 roku. 19 W pierwszych latach XX wieku wśród 4600 mieszkańców gminy zaledwie 260 osób było katolikami (Umiński 1911b, s. 431). 20 Jak zauważa ks. Oskar Michejda „prawdopodobnie po raz pierwszy doszły tu pod strzechy chłopskie polskie książki” (1939, s. 122). Na Śląsku Cieszyńskim większość wyznawców pro­ testanckich była polską ludnością autochtoniczną. Tak, więc jak pisze Renata Czyż, w okresie prze­ śladowań ewangelicyzm „stał się ostoją polskości (...) wierni korzystali z polskiej Biblii i literatury religijnej” (2002, s. 15), a w prywatnych szkołach ewangelickich uczono dzieci w języku polskim, ,języku miejscowego ludu” (Josiek 1995b, s. 34) w przeciwieństwie do państwowych katolickich z obowiązującym językiem niemieckim. 21 Są to przede wszystkim uroczystości kościelne związane z rokiem liturgicznym (Boże Ciało, Boże Narodzenie), prymicjami, rokiem obrzędowym (dożynki) czy ceremoniami rodzinnymi (we­ sela), ze śladowo obecnym strojem. Stanowi on jednak nadal niewerbalny znak patriotyzmu i odręb­ ności regionalnej. �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 55 Wyznanie protestanckie opierające się przede wszystkim na piśmie Świętym22 odrzuca tradycję, która odgrywa dużą rolę w obrzędowości katolickiej. Ewangelicy są bowiem zdecydowanymi przeciwnikami wszelkich zachowań nadających poboż­ ności znamiona magiczne23. Obchodzone przez nich obrzędy doroczne pozbawione są rekwizytów i zabiegów sięgających swymi korzeniami do czasów przedchrześci­ jańskich. Podczas celebracji roku liturgicznego ewangelicy24 nie święcą owsa w dzień świętego Szczepana (26 XII), soli i chleba w dniu świętej Agaty (5 II)25, ognia w Wielką Sobotę, wody w Wielki Piątek, palm wielkanocnych oraz pokar­ mów wielkanocnych,(chociaż dzielą się jajkiem) a także ziół w oktawę Bożego Ciała czy w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 VIII). Niektóre jednak zwyczaje związane z obrzędowością doroczną o charakterze religijnym i świeckim równocześnie, praktykowano wspólnie. Należały do nich obchody wiosenne łączące katolickie i ewangelickie święto Zesłania Ducha Świę­ tego z dawnym świętem pasterzy (Zielone Świątki)26; podobnie jak obrzędowe mycie się o świcie w wodzie rzecznej w Wielki Piątek czy śmigus wielkanocny (Kwaśniewicz 1984, s. 163). Większość obrzędów dorocznych cechuje ponadwyznaniowy charakter uze­ wnętrzniający się w przyjmowaniu przez wszystkich mieszkańców wsi (katolików i ewangelików) grup obrzędowych (mikołajów, kolędników, połaźników, dziew­ cząt z gaikiem), odwiedzających zwyczajowo domy w okresach świątecznych. Podkreślić należy w tym miejscu, iż protestanci uczestniczący w pewnych for­ mach obrzędowych modyfikują lub eliminują ich treści niezgodne z kanonem wy­ znaniowym. Teksty zawierające np. powinszowania połaźników ewangelickich nie zawierają akcentów nawiązujących do magii słowa (życzenia pomnożenia dobytku) 22 Kościół luterański odrzuca kult Marii, świętych, relikwii oraz odpusty. Nie uznaje zakonów i celibatu. Są tylko dwa sakramenty: chrzest i eucharystia, traktowane jako znaki a nie źródła łaski, spowiedź nie jest obowiązująca i tak częsta, jak w kościele rzymsko-katolickim, wykluczona jest rola kapłana jako pośrednika. Konfirmacja odbywa się po długich przygotowaniach w 14 roku życia. Językiem kościelnym był zawsze język ojczysty, a wyznacznikiem pobożności czytanie Biblii, modlitwa i uczestnictwo w mszy odbywającej się tylko w niedzielę (Ringgren, Stróm 1975, s. 174; Czyż 2004, s. 16). 23 W opracowanym na zlecenie księcia cieszyńskiego Wacława III Adama i ogłoszonym w 1568 roku Porządku kościelnym... „zabrania się święcenia różnych przedmiotów, jak - krzyżma, świec, wody, ziół, soli” wyjaśniając, iż tego rodzaju czynności nie potwierdza Pismo Święte, a nadto przy okazji święcenia „nadużywało się imienia Marii oraz uprawiało czary”. Zwyczaje te zdaniem wyznawców protestanckich byłyby „nieszkodliwe, gdyby z nimi nie kojarzył się zabobon” (Wantuła 1974, s. 8, 15). 24 Ewangelicki rok kościelny zaczynający się od Adwentu ma kilka świąt: Boże Narodzenie, Wielki Piątek (największe święto), kościelne święto młodzieży (przypadające na katolicką Niedzielę Palmową), „Pamiątka poświęcenia kamienia” (celebrowana w okresie katolickiego święta Bożego Ciała) (Kwaśniewicz 1984, s. 162; Lehr 2007, s. 207), Zesłanie Ducha Świętego (wśród katoli­ ków zwane potocznie Zielonymi Świątkami), Dzień Reformacji (31 października), Dzień Zmarłych (Kopczyńska-Jaworska 1999, s. 169-174). Obchodzone jest ponadto kościelne święto dziękczynie­ nia (pierwsza niedziela października) będące odpowiednikiem katolickich obchodów dożynkowych. 25 Zwyczaje te nie są już praktykowane. 26 Spożywano wówczas w gromadzie wspólnie usmażoną jajecznicę, co przetrwało do dzisiaj (Kiereś 2007, s. 210-211). �56 URSZULA LEHR (Kiereś 2007, s. 120-121), nie dzielą się opłatkiem z bydłem, a Mikołaj odwiedza­ jący dzieci nie uosabia postaci świętego. Różnice dogmatyczne stanowiące o ascetycznym charakterze wyznania, prefe­ rującym surową moralność, ograniczające ewangelikom czynny udział w życiu obrzędowym i zwyczajach społeczności lokalnej, nie miały jednak zasadniczego wpływu na jakość kontaktów. Przykładu przeobrażeń w postrzeganiu wzajemnym katolików i ewangelików dostarcza m. in. komunikacja niewerbalna, wskazująca na zrozumienie i poszanowanie obustronnych różnic w praktykach religijnych. Wiąże się ona z zauważalnymi w okresie po II wojnie światowej zmianami, np. w obrzędowości rodzinnej (narodzinowej i pogrzebowej). Dotyczą one eliminacji przez miejscową akuszerkę (katoliczkę) pewnych rekwizytów (wody święconej) i ograniczenia procedur magicznych stosowanych zwyczajowo podczas porodu (Lehr 2007, s. 106). W obrzędowości pogrzebowej uwidoczniły się, w zapocząt­ kowanym w latach 1960., oznajmianiu śmierci katolika dźwiękiem dzwonu, uru­ chamianym również w kościele ewangelicko-augsburskim, na znak solidarności z pogrążonymi w żałobie sąsiadami innego wyznania. Silne więzi wspólnotowe ukształtowane przez tradycyjne formy współżycia, charakterystyczne dla wsi beskidzkich, rzutowały na stopień integracji normatyw­ nej i funkcjonalnej stanowiąc o etosie całej społeczności lokalnej. Wynikały one z osadniczej organizacji wsi tworzącej tzw. „dwory” (zwane obecnie „placami”, usytuowanymi w obrębie centralnej części wsi - „dziedziny”) oraz przysiółki. Pod­ stawą formowania ścisłych związków krewniaczych, sąsiedzkich i towarzyskich były ustalone zwyczajem zasady pomocy wzajemnej wyraźne przy tzw. pobabie. Tego rodzaju praca zespołowa, świadczona bezinteresownie27 pozostała żywa do dzisiaj, chociaż w ograniczonym wymiarze. Wykonuje się ją w wielu sytuacjach gospodarczych: w pracach rolnych (przy sianokosach, sprzęcie zbóż, młocce, okopy­ waniu i wykopywaniu ziemniaków), innych pracach sezonowych (skubaniu pie­ rza, dawniej obróbce lnu), także inwestycyjnych (związanych np. z budową domu). Ma ona charakter gospodarczy, ale też towarzyski i ludyczny. Względy praktyczne łączą się ściśle z powinnością sąsiedzką, wynikającą ze świadomości przynależ­ ności do wspólnego „dworu” czy przysiółka tworząc tym samym kolejną, ważną płaszczyznę identyfikacji. To z kolei determinowało i determinuje nadal postawy mieszkańców wsi, którzy wobec przypadków losowych spieszyli z pomocą pogo­ rzelcom bez względu na ich wyznanie. Ilustracją jest wypowiedź ewangeliczki: spaliła nam się stodoła i wszystko się spaliło. Cały dobytek życia (...) ale tu som tacy ludzie dobrzy. Tak szli z pomocą (...) bezpłatnie i to czy ewangelicy czy kato­ licy (...). Tu się utrzymuje więź i w kościołach zbiórki i w Koniakowie w katolickim kościele była zbiórka dla nas, no i w naszym kościele też (ur. 1941, I. 7/58). Podobnie w sytuacjach wymagających zapewnienia opieki nad osobami starymi, niedołężnymi czy kalekimi, poczucie więzi sąsiedzkiej nie pozwala na pozosta­ wienie takich ludzi bez wsparcia: mamy tu w sąsiedztwie takie małżeństwo stare, 27 Obszerny artykuł Teresy Dobrowolskiej i Elżbiety Duszeńko wyjaśnia okoliczności organi­ zowania pobaby, jej znaczenie dla mieszkańców wsi i zasady funkcjonowania (1984). �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 57 mamy ich pod opieką. Ale nie tylko my, bo tam inni też pomagają ja k trzeba, ale my się tutaj nimi opiekujemy. Sąsiedzi, jedni z najbliższych, katolicy. Nie prosili [o pomoc]. Myśmy tak związani byli ju ż od dawien dawna. Oni nam też dużo po­ magali jeszcze dawniej (ur. 1941,1. 7/58). Znamiennym przykładem odzwierciedlającym współczesny stosunek katolików do ewangelików jest dokonany kilkanaście lat temu wybór na wójta gminy kobie­ ty wyznania ewangelickiego. Po upływie kadencji ponownie wygrała ona wybory, mimo konkurencji młodych kandydatów wyznania katolickiego oraz wbrew stara­ niom proboszcza jednej ze wsi beskidzkich, agitującego przeciwko jej kandyda­ turze. Nieskuteczność argumentacji duchownego katolickiego, sprowadzająca się do stwierdzenia, iż urząd ten winien znajdować się w rękach przedstawiciela więk­ szości wyznaniowej, nie znalazła zwolenników. Zlekceważenie jej świadczy o roz­ sądku i lojalności w stosunku do mniejszości, która jak dowodzi podjęta decyzja, nie jest w ich świadomości postrzegana jako grupa obca, „inna” tylko dlatego, że reprezentuje odmienne wyznanie. Poza tym zadecydowała tu wysoko oceniona i doceniona wieloletnia i wielokierunkowa aktywna działalność wójta ewangelic­ kiego na rzecz wsi i wszystkich jej mieszkańców. Wystarczy podać kilka przy­ kładów: wyposażenie szkół w sprzęt komputerowy, podniesienie poziomu życia poprzez rozbudowę infrastruktury ruchu turystycznego, sprowadzenie z zagranicy - za pieniądze pochodzące ze składek ewangelików - sprzętu rehabilitacyjnego udostępnianego każdemu potrzebującemu, a także przewidziana budowa Domu Pomocy Społecznej. Społeczna aktywność mieszkańców obu wyznań widoczna jest również we współpracy, której celem jest podtrzymywanie i prezentacja kul­ tury własnego regionu poprzez zintensyfikowaną aktywność kulturalno-oświa­ tową, imprezy folklorystyczne, szkolenie młodego pokolenia w zespołach, udział w konkursach, gromadzenie rekwizytów będących spuścizną pokoleń, które ten obszar zamieszkiwały. * * * Konkluzja wynikająca z przedstawionych faktów sprowadza się do stwierdze­ nia, że wartości, które zostały uznane przez mieszkańców za nadrzędne (w tym przypadku tożsamość kulturowa, regionalna, identyfikacja przestrzenna, tradycyj­ ne formy współżycia społecznego), determinując wspólnotowy charakter grupy lokalnej, zadecydowały o charakterze relacji katolik-ewangelik i współczesnym wizerunku badanych wsi. Czynnikami, które przyczyniły się do zniesienie oznak zewnętrznego zróżnicowania była stopniowa eliminacja stroju, zanikanie roz­ budowanej niegdyś katolickiej obrzędowości dorocznej, wyrównywanie statusu społecznego. Następujące sukcesywnie przeobrażenia świadomościowe, zawarte w etosie katolików i ewangelików, wpłynęły również w pewnym stopniu na prze­ wartościowanie zachowań wobec „inności”. Nie wykluczając poczucia odrębności wyznaniowej, umożliwiły obustronne zbliżenie, a przedstawicielom mniejszości, przy ich równoczesnym aktywnym uczestnictwie w życiu grupy, zajęcie równorzęd­ nego miejsca w społeczności lokalnej. Kształtowanie zatem wzajemnych relacji, �58 URSZULA LEHR współegzystowanie grup o odmiennych kanonach wyznaniowych, jak w omawia­ nym przypadku, czy kulturach i światopoglądach staje się możliwe tylko wówczas, gdy jak zauważa Ruth Benedict osiągnie się, „stopień dojrzałości, który nie po­ zwala już przeciwstawiać naszych przekonań przesądom naszych bliźnich” (2002, s. 80-81). Owa dojrzałość umożliwia sprowadzenie cech i właściwości „obcości” i „swojskości” do logocentryzmu bardziej ogólniej; jednej z form przyswojenia, która sprzyja rozwojowi poprawnej komunikacji i dialogu na różnych płaszczyz­ nach społeczno-kulturowego współżycia (Waldenfels 2002, s. 49). LITERATURA B a u m a n n Z y g m u n t 2006, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B e n e d i c t R u t h 2002, Wzory kultury, MUZA, Warszawa. B o g a t y r i e w P i o t r 1979, Semiotyka kultury ludowej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. C z y ż R e n a t a 2004, Strzegąc ojców wiary. Przewodnik po wiślańskich wspólnotach religijnych, Interfon, Cieszyn. D o b e k - O s t r o w s k a B o g u s ł a w a 1995, Wprowadzenie do zagadnień komunikacji społecz­ nej, Wrocławska Oficyna Nauczycielska, Wrocław. D o b r o w o l s k a T e r e s a , D u s z e ń k o E l ż b i e t a 1984, Pobaba - forma pomocy wzajem­ nej, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 133-156. D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1930, Studia nad nazwami miejscowymi Karpat polskich. Posie­ dzenie zwyczajne z dnia 26 marca 1923 roku, Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU, t. 28, nr 3, s. 6-7. D o b r o w o l s k i T a d e u s z 1931, Tradycje wołoskie w kulturze artystycznej górali śląskich, Zaranie Śląskie, r. 7, z. 2, s. 86-114. E u r o p e j s k i . . . 2008, Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego, http://dialog 2008.pl. F i s k e J o h n 2008, Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Wydawnictwo ASTRUM, Wrocław. G a s t p a r y W o l d e m a r 1977, Elistoria protestantyzmu w Polsce od połowy XVIII wieku do pierwszej wojny światowej, Chrześcijańska Akademia Teologiczna, Warszawa. G ó r a l s k a . . . 2002, Góralska gwara z regionu istebniańskiego, opr. Rafał Wałach, ug.istebna.pl. G ó r a l s k i W o j c i e c h 2005, Zawieranie małżeństw mieszanych i im podobnych w świetle Prawa Kanonicznego, Wiadomości katolickie, 3 lipca 2005, s. 21-22. H e r m a n o w i c z - N o w a k K r y s t y n a 1997, Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno­ -kulturowe, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. I n s t r u k c j a . . . 1987, Instrukcja Episkopatu Polski w sprawie duszpasterstwa małżeństw o różnej przynależności kościelnej — (14 III 1987), http://www.kkbids.episkopat.pl/dokumentydlep/ malzenstwo.htm J e l i n e k T a d e u s z A. D. 1996, Ewangelicyzm i katolicyzm - szanse czy zagrożenia. Problema­ tyka małżeństw mieszanych, http://www.ptew.org.pl/malzenstwa.htm. J o s i e k W ł a d y s ł a w 1995a, Dzieje ewangelicyzmu na Śląsku Cieszyńskim, Zwrot. Miesięcznik społeczno-kulturalny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej, r. 46, nr 550, s. 38-42; - 1995b, Dzieje ewangelicyzmu na Śląsku Cieszyńskim, Zwrot. Miesięcznik społeczno­ -kulturalny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej, r. 46, nr 551, s. 30-34 - 1995c, Dzieje ewangelicyzmu na Śląsku Cieszyńskim, Zwrot. Miesięcznik społeczno­ -kulturalny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej, r. 46, nr 552, s. 34-39. �CZY KATOLIK I EWANGELIK MOGĄ BYĆ „BRAĆMI”? 59 K i e r e ś M a ł g o r z a t a 2007, Doroczna obrzędowość w społecznościach zróżnicowanych religijnie na pograniczu polsko-czesko-słowackim, Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie, Cieszyn. K o ł e k B o ż e n a 2002, Technologia porozumienia dziedzictwem współczesnej kultury. Metody transmisji i sens przekazu, [w:] Dawne i współczesne oblicza kultury europejskiej - jedność w różnorodności, red. H. Rusek, Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 6, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 73-78. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a 1999, Zwyczaje doroczne środowiska ewangeli­ ków łódzkich, [w:] Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana profesor Dorocie Simonides, red. T. Smolińska, Uniwersytet Opolski, Opole, s. 167-174. K u b i c a G r a ż y n a 2004, Etos śląskiego luterstwa. Analiza antropologiczna, Limites Patriae, z. 1, s. 103-117. K w a ś n i e w i c z K r y s t y n a 1984, Zwyczaje i obrzędy doroczne, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 133-199. L e h r U r s z u l a 2007, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Podhala, Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. Ł ą t k a J e r z y S. 1983, Twardy jak „luter” spod Cieszyna, Zdanie, nr 5 (14), s. 29-33. M a l i s z e w s k i K a z i m i e r z 2001, Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej. Studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. M i c h e j d a O s k a r 1939, Polski kościół ewangelicki na odzyskanych ziemiach Śląska Cieszyń­ skiego w ostatnim dwudziestoleciu, Zaranie Śląskie, r. 15, z. 2-4, s. 122-134. M o t y k a J a n 1970, Rodzina Ewangelicka w otoczeniu katolickim, Kalendarz Ewangelicki, r. 83, s. 102-110. O c z k o w s k i M a c i e j 1994, Dzieje kościoła ewangelicko-augsburskiego na terenie Istebnej, [w:] Beskidzka Trójwieś. 200 lat parafii pod wezwaniem Dobrego Pasterza w Istebnej. Studia i Materiały do dziejów historii i kultury Beskidu Śląskiego, red. M. Kiereś, Urząd Gminy, Istebna, s. 99-102. P o p i o ł e k F r a n c i s z e k 1939, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Nasza Księgarnia, Warszawa. P o p i o ł e k K a z i m i e r z 1976, Śląskie dzieje, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, WarszawaKraków. P r o t e s t a n t y z m . . . 2010, Protestantyzm na Śląsku Cieszyńskim (http://pl.wikipedia.org/wiki/ Pro­ testantyzm). R i n g g r e n H e l m e r , S t r ó m A k e 1975, Religie w przeszłości i w dobie współczesnej, Książ­ ka i Wiedza, Warszawa. S o b k o w i a k B a r b a r a 1998, Komunikowanie społeczne, [w:] Współczesne systemy komunikowa­ nia, red. B. Dobek-Ostrowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław, s. 11-21. S z y f e r A n n a 2005, Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa, Poznań. U g l o r z M a n f r e d 2004, Ewangelicy na Śląsku Cieszyńskim, Limites Patriae, z. 1, s. 60-74. U m i ń s k i W ł a d y s ł a w 191 la, U źródeł Wisły, Ziemia, r. 2, nr 25, s. 415^117; - 191 lb, U źródeł Wisły, Ziemia, r. 2, nr 26, s. 431^133. W a n t u ł a A n d r z e j 1974, Początki ewangelickiej organizacji kościoła na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Udział ewangelików śląskich w polskim życiu kulturalnym, Zwiastun, Warszawa, s. 7-25. W a l d e n f e l s B e r n h a r d 2002, Topografia obcego, Oficyna Naukowa, Warszawa. Ż e b r o k J a n 2002, Pamiętnik śląskiego nauczyciela, Macierz Ziemi Cieszyńskiej, Cieszyn. MATERIAŁY ARCHIWALNE A2. K/2 A2. K/9 A. J/5 1.7/58 - Koniaków, nr inw. 1842/07, APE IAE PAN, Kraków Koniaków, nr inw. 1842/07, APE IAE PAN, Kraków Jaworzynka, nr inw. 1841/06, APE IAE PAN, Kraków Istebna, nr inw. 1831/04, APE IAE PAN, Kraków �60 URSZULA LEHR URSZULA LEHR CAN A CATHOLIC AND AN EVANGELICAL BE “BROTHERS”? Key words: social interaction, communication, local community, Catholics, Eyangelicals, socio-cultural and religious determinants, Silesian Beskid This article focuses on the problem of social interaction occurring in the process of communication among believers of two Christian religions: Catholicism and Eyangelical Church. Both confessions are represented by the highlanders of Silesian Beskid, Southern part of Cieszyn Silesia. Historical and socio-cultural circumstances of this community with two religions were shaping regional identity, cultural identification and traditional norms of coexistence for several centuries. These values were treated by the whole local community as morę important than local disagreements. This way idea of cultural community was supported. It is visible in the attitudes and behayiors in which tolerance and acceptance finally overcame local animosities based on religious divisions. J.D. Adres Autorki: Doc. dr hab. Urszula Lehr Pracownia Etnologii IAE PAN ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków e-mail: ulehr@gazeta.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8819388a09ac224aae8d9b1920631ae.pdf 1fae422e70cdf684116f81eb94c5db5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6424 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Fleck, Ludwik (1896-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5997 Title A name given to the resource W stronę teorii i historii kultury/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.113-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rydlewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAŁ RYDLEWSKI Instytut Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY. SPOJRZENIE NA TEORIĘ STYLÓW MYŚLOWYCH LUDWIKA FLECKA NIEOBECNOŚĆ LUDWIKA FLECKA W POLSKIEJ HUMANISTYCE Andrzej Szahaj, w artykule pod tytułem Filozofia kultury jako filozofia pierw­ sza (uwagi wstępne) (2006, s. 153-159), mającym charakter deklaracji określonego wyboru perspektywy rozumienia „filozofii kultury”, celnie zauważa, że tradycja polskiej refleksji filozoficznej nad kulturą stanowi jedno z ważniejszych osiągnięć naszej humanistyki. Wymieniając Stanisława Brzozowskiego, Mariana Zdziechowskiego, Bronisława Malinowskiego, Floriana Znanieckiego, Ludwika Flecka oraz Leszka Kołakowskiego, zauważa, że każdy z nich jest postacią wyjątkową na scenie filozoficznej pod względem wartości refleksji nad kulturą. Niewiele osób w filo­ zofii światowej może się z nimi równać. Dodając nazwiska Zygmunta Baumana, Stefana Morawskiego, Jerzego Kmity oraz Marcina Czerwińskiego, Szahaj stwier­ dza, że refleksja nad kulturą to jeden z najciekawszych tematów badawczych w zakresie polskiej humanistki. Jest ona w pewnym sensie naszą specjalnością (tamże). Z tezami tego artykułu w pełni się solidaryzuj. Spośród badaczy, o których pisze Szahaj, chciałbym w tym miejscy wyróżnić Ludwika Flecka. Jego twórczość teoriopoznawcza wciąż jest mało popularna wśród badaczy kultury, choć przesadą byłoby mówić o braku jej obecności na polskiej scenie humanistycznej. Z pewnością jednak nie cieszy się takim zaintere­ sowaniem, na jakie, w moim przekonaniu, zasługuje. Powstanie i rozwój faktu naukowego, główne dzieło Flecka, doczekało się już, co prawda, miana pozycji „klasycznej” (Sojak 2006, s. 287-302), niestety, owa „klasyka” wciąż pozostaje w sferze kręgu ezoterycznego badaczy kultury. Sytuacja zmienia się jednak powoli, czego dowodem są coraz częstsze odwołania do poglądów Flecka (Woźniak 2000; Sikora 2007). Jego idee cieszą się coraz większym uznaniem socjologów wiedzy, szczególnie tych zorientowanych nieklasycznie, a także niektórych filozofów nauki, wywołując pomiędzy nimi interesujący spór o racjonalność nauki (do wątku tego jeszcze powrócę). Wśród etnologów natomiast sformułowana przez Flecka teoria kolektywów myślowych i stylów myślowych wciąż nie budzi większego zaintere­ sowania. Sytuacja ta, warta jest zmiany. Moim celem jest m.in. zwrócenie uwagi na antropologiczny charakter teorii Flecka, w której wiele miejsca zajmuje analiza znaczeń, podkreślenie oryginalności �114 MICHAŁ RYDLEWSKI teorii stylów myślowych w szerszym kontekście humanistycznym oraz wskazanie na kilka możliwych obszarów antropologicznych penetracji (myślenie potoczne, zmiana kulturowa), wynikających z inspiracji Fleckiem. BIOGRAFIA I ŻYWOT UCZONEGO Ludwik Fleck urodził się 11 lipca 1896 roku we Lwowie. W 1914 roku ukoń­ czył polskie gimnazjum i zdał maturę. W tym samym roku rozpoczął naukę na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Musiał ją jednak przerwać ze względu na służbę wojskową (służył w korpusie oficerów-sanitariuszy). Studia medyczne ukończył z tytułem doktora w 1922 roku, obejmując następnie stanowisko asystenta wybitnego specjalisty w dziedzinie badań nad tyfusem, Rudolfa Weigla, w Laboratorium Chorób Zakaźnych w Przemyślu. Rok później podążył do Lwowa za Weiglem, który został powołany na stanowisko pro­ fesora Wydziału Lekarskiego. Do roku 1923 Fleck opublikował cztery prace naukowe na temat tyfusu plamis­ tego, różyczki i badań nad surowicą. W tym roku, na skutek niejasnych okolicz­ ności (być może chodziło o prześladowania na tle antysemickim) został usunięty z uniwersytetu. Aż do wybuchu drugiej wojny światowej nie udało mu się powrócić na uczelnię. Aby się utrzymać, był zmuszony do pracy na różnych stanowiskach w lecznictwie; badania naukowe prowadził na własną rękę. W latach 1923-1927 pracował w laboratoriach bakteriologicznych we Lwowie. W roku 1923 wziął ślub, po roku przyszedł na świat jego syn. W 1927 roku otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł wyjechać do Wiednia i prowadzić badania w tamtejszym Instytucie Seroterapeutycznym. Po roku wrócił do Lwowa i po raz kolejny zmienił pracę. Objął stanowisko kierownika laboratorium bakteriologicznego Miejskiej Ubezpieczalni Społecznej. Jako mikrobiolog Fleck zajmował się badaniem leukocytów (białych ciałek krwi). W 1935 roku ukazało się Powstanie i rozwój faktu nauko­ wego. W tym samym roku usunięto go ze stanowiska i musiał utrzymywać się z pracy w swoim prywatnym laboratorium bakteriologicznym. Po wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej, we wrześniu 1939 roku, Fleck powrócił na uczelnię, obejmując stanowisko docenta mikrobiologii na Państwo­ wym Uniwersytecie Ukraińskim im. Iwana Franko. W czerwcu 1941 roku wojska niemieckie zajęły Lwów. We wrześniu tego sa­ mego roku Fleck został wyrzucony z mieszkania (do tego czasu dwa razy udało mu się uniknąć śmierci). Ukrywał się do aresztowania pod koniec 1942 roku. Trafił do getta, gdzie pracował jako lekarz, kontynuując prace z zakresu mikrobiologii. Na podstawie badań prowadzonych w laboratorium Szpitala Żydowskiego opisał chorobę, którą określił mianem leukergii (zlepianie się leukocytów we krwi w określonych stanach zapalnych i infekcjach). W lutym 1943 roku, parę miesięcy przed likwidacją getta, rodzinę Flecków wysłano do Oświęcimia. Flecka, wraz z synem, przydzielono do noszenia zwłok. Obaj zachorowali na tyfus plamisty. Po pobiciu przez współwięźnia Fleck trafił �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 115 do szpitala; przeżył dzięki pomocy polskiego lekarza, znajdującego się również w obozie. Po opuszczeniu szpitala został przydzielony do pracy w laboratorium Instytutu Higieny Oddziałów Zbrojnych SS, gdzie pracowała już jego żona, a póź­ niej dołączył także syn. W styczniu 1944 roku Flecka wysłano do Buchenwaldu. Tam, aż do wyzwole­ nia obozu, przewodził akcji sabotażowej, mającej na celu produkcję nieskutecznej szczepionki dla wojsk SS i Wermachtu. W 1945 roku pojechał do Lublina, gdzie dzięki pomocy profesora Ludwika Hirszfelda, odkrywcy grup krwi, objął stanowisko zastępcy profesora w Katedrze Mikrobiologii Wydziału Lekarskiego UMCS. Rok później uzyskał stopień dok­ tora habilitowanego. Publikował prace z zakresy medycyny, wciąż pracując nad teorią poznania. W roku 1948 Fleck został mianowany profesorem zwyczajnym w Katedrze Mikrobiologii AM w Lublinie. Rosło uznanie dla jego zasług naukowych, co uwi­ doczniło się w przyznanej mu nagrodzie za dokonania w nauce. Otrzymał także Złoty Krzyż Zasługi za całokształt działalności naukowej. W 1952 roku przepro­ wadził się do Warszawy, gdzie objął stanowisko kierownika Zakładu Mikrobiologii w Instytucie Matki i Dziecka. Dwa lata później współtworzył Wydział Nauk Me­ dycznych przy Polskiej Akademii Nauk. Powołano go także do Rady Naukowej Instytutu Hematologii i Instytutu Higieny w Warszawie. W 1957 roku Fleck wraz z żoną wyjechał do Izraela. Obok powodów zdrowot­ nych (zawał, rak węzłów chłonnych), tęsknotą za jedynym dzieckiem (jego syn, Ryszard Ariel, już wcześniej wyemigrował do tego kraju), powodem decyzji o emigracji były zapewne obawy związane z rosnącym antysemityzmem władz komunistycznych. W Ness Zioną został dyrektorem Departamentu Patologii Eksperymentalnej Izra­ elskiego Instytutu Badań Biologicznych. Wkrótce potem otrzymał stanowisko pro­ fesora w Zakładzie Mikrobiologii Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. Zmarł w tym mieście 5 czerwca 1961 roku na zawał serca (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). RECEPCJA TWÓRCZOŚCI LUDWIKA FLECKA. CZWARTA FALA Teoriopoznawcza twórczość Flecka miała trzy fale recepcji (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Kolejne etapy zainteresowań nią wskazują na trafność jego intuicji oraz poglądów dotyczących m.in. trwałości systemów przekonań i harmonii złu­ dzeń (Fleck 1986, s. 55). Poglądy autora nie cieszyły się początkowo uznaniem środowiska naukowego. Opór, będący wyrazem stylu myślowego, do którego należeli oponenci Flecka, jasno pokazują dwie niezwykle interesujące polemiki wywołane przez jego teksty. Teoriopoznawcze rozważania Flecka i wyróżniający je kolektywizm poznawczy, porzucały ugruntowany w Oświeceniu mit jednostkowego Rozumu jako nośnika poznania (szerzej patrz: Rorty 1994, s. 129). Kolektywizm poznawczy przeciwsta­ wiał się dominującym nurtom w polskiej myśli filozoficznej (dokładniej - pewnym �116 MICHAŁ RYDLEWSKI ich wątkom) dotyczącej teorii poznania (neokantyzm, konwencjonalizm). Nie bez znaczenia były zapewne formalne wymogi (rygoryzm logiczny), od którego prace Flecka były dalekie. Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do na­ uki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, główne dzieło Flecka, napisane po niemiecku, wydane w 1935 roku, przetłumaczone na polski dopiero w latach 1980., także nie wywołało rezonansu poza granicami Polski (Cackowski 1986, s. 10-24). 0 odkryciu myśli Flecka można mówić po upływie blisko czterdziestu lat od pierwszego wydania wspomnianej książki. Ta fala recepcji filozoficznych poglą­ dów Flecka została zdominowana przez dyskusję, na ile uprzedził on i w jakim stopniu wpłynął na teorię paradygmatów Thomasa Kuhna. Trzecia fala związana jest z postmodernistycznym cultural tum oraz tak zwany­ mi science wars. W ramach tego nastroju kulturowego, dziedziny humanistyki, takie jak historia nauki, filozofia nauki oraz socjologia wiedzy (przede wszystkim jej warianty nieklasyczne) dążą do stworzenia radykalnie konstruktywistycznej teorii nauki. Zwolennicy tak zwanych teorii relatywistycznych w obrębie teorii nauki twierdzą, że nauki przyrodnicze nie są uprzywilejowane w poznawczym dostępie do przyrody, na przykład w stosunku do nauk o kulturze, są bowiem głęboko osa­ dzone w kontekście kulturowym, który warunkuje ideały obiektywności. Zależ­ ność tę rozpoznał jako pierwszy właśnie Fleck (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Czwarta fala recepcji twórczości Flecka zasadzałaby się przede wszystkim na przekonaniu, że jego program socjologii myślenia i teoria stylów myślowych są użytecznymi narzędziami do badania kultury. Moim zdaniem, propozycje Flecka dostarczają użytecznych wskazówek metodologicznych oraz laboratorium poję­ ciowego do formułowania i badania problemów nie tylko nauki1, ale także innych dziedzin kultury (religii, sztuki, polityki, etc.). W tym sensie, teorię stylów i kolektywów myślowych Ludwika Flecka traktuję jako teorię kultury (z naciskiem na j ej komunikacyjny wymiar), odnoszącą się raczej do społeczeństw, w których występuje wiele kolektywów, jak i wskazującą na drogę powstawania nowych. Porównawcza teoria poznania polega na sprawdzeniu i typologizacji różnych stylów myślowych w porządku historycznym, ażeby móc śledzić rozwój myślenia, to jest historycznych przemian stylów myślowych (2007, s. 234j12. Fleck w swoim głównym dziele wyraźnie zaznacza, że skonstruowanie kom­ pletnej teorii stylów myślowych nie było jego zadaniem. Jest ono jedynie wprowa­ dzeniem we właściwości międzykolektywnej wymiany myśli oraz funkcjonowania 1 Za jeden z najciekawszych tekstów wykorzystujący ustalenia Flecka uważam Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie medycznego zjawiska anoreksji Aleksandry Derry. Artykuł ukaże się w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconego Fleckowi w 2010 roku. 2 Nie w każdym społeczeństwie występuje taka sama liczba kolektywów myślowych. Ich liczba wzrasta wraz z procesami „odczarowania” w sensie weberowskim, racjonalizacji, podziału sfer kultury na niezależne od siebie, modernizacji, coraz większej świadomości jednostkowej, rozrostu wiedzy. Moim zdaniem, uprawnione wydaje się stwierdzenie, że teoria stylów i kolektywów myślo­ wych ma charakter antropologicznej (bo nastawionej na analizę znaczeń) teorii kultury wypracowanej jednak na innym gruncie niż tradycyjne teorie kultury odnoszące się do społeczeństw pierwotnych, względnie homogenicznych i nie nastawionych na zmianę. Uważam, że teoria Flecka stanowi w tym sensie novum w skali światowej. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 117 kolektywu myślowego. Zarzut o „niedokończoność” teoretycznego projektu, wy­ daje mi się epistemologicznie słaby, jest też wątpliwy etycznie. Moim zdaniem, teoria stylów i kolektywów myślowych jest spójna i konsekwentna. Przez dziesięciolecia Fleck postrzegany był jako niedoceniony poprzednik Kuhna. Moim zdaniem, to, co pisze o kolektywach myślowych swoim bogactwem przewyższa tezy Kuhna o wspólnotach naukowych, a pojęcie stylu myślowego wydaje się bardziej inspirujące (empirycznie lepiej opracowane) niż osławiony „paradygmat” i późniejsza „macierz dyscyplinarna” (Kuhn 1985, s. 406-440). We wstępie do Struktury rewolucji naukowych Kuhn wymienia Flecka jako inspiratora jego teorii (Kuhn 2001, s. 8). Ma to jednak charakter marginalny. W pewnym sensie Kuhn spłaca swój dług jako redaktor naukowy angielskiego przekładu Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tłumaczy jednak swoich zapożyczeń od Flecka, a jest ich wiele. Doceniając wielkość myśli Kuhna, zaryzyko­ wałbym twierdzenie, że nie ma niczego w Strukturze rewolucji naukowych, czego wcześniej nie dałoby się „wyczytać” u Flecka: droga do zmiany paradygmatu, przekonanie, że teoria może być porównana tylko z teorią, a nie „faktami”, nieist­ nienie niezależnego języka obserwacji, rola przyrządów (jako konstrukcji pomia­ rowych, w których jakoby świat przemawia swoim własnym głosem), by wymienić tylko niektóre. Fleck ubiegł też wiele pomysłów Willarda V. O. Quine’a dotyczą­ cych krytyki empiryzmu (Quine 2000). Stefan Symotiuk twierdzi, że teoria Flecka, bardziej niż Kuhna, zdaje się przy­ stawać do faktycznego sposobu funkcjonowania kolektywów myślowych, Fleck bowiem o wiele lepiej różnicuje środowiska naukowe, wyróżniając w każdym roz­ budowanym kolektywie krąg ezoteryczny i egzoteryczny oraz przypisując różną rolę kręgom fachowców, propagatorów i laików (Symotiuk 1983, s. 127-143). Moim zdaniem, dokonana przez Flecka percepcja nauki jako dziedziny kultury jest dużo głębsza niż Kuhna (ma on świadomość, że kultura zawsze sięga dalej niż nam się wydaje) i ciekawsza z empirycznego punku widzenia, lepiej nadaje się do analizy konkretnych przypadków. Redaktorzy Stylów myślowych i faktów celnie zauważają, że Fleck dużo lepiej niż Kuhn rozumiał, iż teorie nauki należy wiązać z teorią kultury, aby wyzwolić ją z wąskiego kręgu scientiflc community (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). ORYGINALNOŚĆ PORÓWNAWCZEJ SOCJOLOGII MYŚLENIA W PERSPEKTYWIE SOCJOLOGII WIEDZY. MYŚLENIE POTOCZNE JAKO STYL MYŚLOWY W rozważaniach teoriopoznawczych Fleck, zgodnie ze swoim wykształceniem, rozpoczyna od medycyny. Wiedzę zdobytą w jej obrębie rozszerza na nauki przy­ rodnicze i konstruuje ogólną teorię poznawania (porównawcza socjologia myśle­ nia), która kolektyw myślowy oraz styl myślowy czyni kategorią nadrzędną. Można powiedzieć, że Fleck dosyć szybko zyskuje świadomość twórczej roli kultury w procesie poznania. Co ciekawe, wybitny mikrobiolog wskazuje na biologię jako �118 MICHAŁ RYDLEWSKI tę dziedzinę, która nauczyła go myśleć historycznie (Fleck 1986, s. 48). „Przejście” wyznacza okres od opublikowania w 1927 roku tekstu pod tytułem O niektórych swoistych cechach myślenia lekarskiego do napisanego w roku 1929 O kryzysie ‘rzeczywistości ’. Pojawia się tam charakterystyczny dla Flecka konstruktywistyczny sposób percepcji odkryć naukowych. Uważam, że warto rozpatrywać program porównawczej socjologii myślenia w perspektywie socjologii wiedzy. Ma to swoje uzasadnienie nie tyle w przedmiocie zainteresowań Flecka (obiektywizacja rozwoju wiedzy), ile w chęci lepszego wy­ artykułowania kilku istotnych kwestii (relatywizmu i teorii kultury), które pojawiły się w obszarze socjologii wiedzy. Wskazują one na oryginalność idei Flecka, jak też, co niezwykle ważne, na głębsze przemiany w samej humanistyce, zmierzające w stronę jej antropologizacji. Moim zdaniem, refleksje Flecka zdecydowanie wyprzedziły rozwój socjologii wiedzy w kierunku nieklasycznym. W tym sensie jest on „ojcem założycielem” współczesnych ujęć nieklasycznych. Za narodziny projektu sociology o f scientific knowledge przyjmuje się połowę lat 1970. (Sojak 2004, s. 217; Zuber 2006, s. 247). Warto zauważyć, że Fleck czterdzieści lat wcześniej zainicjował i przemyślał kwestie interesujące badaczy tego nurtu. Co więcej, zrobił to w sposób oryginalny, nawet z dzisiejszej perspek­ tywy. Z tego punktu widzenia jest bez wątpienia jedną z ciekawszych postaci wspom­ nianego nurtu. Wciąż jednak, jak zauważa Radosław Sojak, pozostaje raczej nie­ mym świadkiem rozwoju socjologii wiedzy naukowej (Sojak 2004, s. 217). Historycznie rzecz biorąc, nieklasyczne ujęcie socjologii wiedzy Flecka jest nie­ malże równoczesne z powstaniem socjologii wiedzy jako takiej. Za fundamentalne dla tej dyscypliny uważa się Problemy socjologii wiedzy, Maxa Schelera (1990) wydane po raz pierwszy w 1926 roku oraz Ideologię i utopię Karla Mannheima (2008), która ukazała się w trzy lata później. Można zaryzykować twierdzenie, że gdyby idee Flecka zostały wcześniej docenione, jak na to zasługują, socjologia wiedzy szybciej zyskałby większą samoświadomość i pozwoliła wyeksplikować paradoks polegający na utożsamieniu (najczęściej implicite) społecznych uwarun­ kowań wiedzy z deformacją poznania. Zakłada to z kolei milcząco, że możliwa jest wiedza nieuwarunkowana społecznie, wolna od wpływu kultury. Założenie takie sprzeczne jest z podstawową tezą tej dyscypliny, która głosi, że wiedza jest uwarunkowana społecznie (Niżnik 1983, s. 5-22). Ów „grzech pierworodny” socjo­ logii wiedzy można uznać nie tyle za swego rodzaju brak świadomości problemu, ile za chęć ucieczki przed zarzutem relatywizmu (Sojak 2006, s. 287-302). Sygnalizując jedynie ten wątek, chciałbym zauważyć, że Fleck, jako jeden z pierwszych, miał świadomość tej niekonsekwencji. Obrazują ją komentarze do tez Lucien Levy-Bruhla oraz Wilhelma Jerusalema (Fleck 1986, s. 77-79). Co więcej, jego teoria stylów myślowych, celnie porównywana z realizmem wewnętrznym Hilarego Putnama (Zybertowicz 1995, s. 132), stanowi ciekawe, choć kontrower­ syjne (Dziobkowski 2006, s. 27-46), stanowisko, z punktu widzenia którego za­ rzut relatywizmu wydaje mi się chybiony. Można je określić jako etnocentryczne, skrótowo wyrażone w formule „nie ma innej wierności niż wierność kulturze”. Za �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 119 takim stanowiskiem Fleck ciekawie argumentował w dwóch polemikach. Kluczowe jest w tym kontekście rozumienie prawdy jako jedynego możliwego rozwiązania danej kontrowersji, zawsze zgodnego ze stylem myślowym; prawda jest zawsze zdeterminowana o obrębie stylu myślowego (Fleck 1986, s. 132; Regeóczuk 1998, s. 153-172). Niedźwiedzią przysługę oddał Fleckowi Kuhn, zbyt pochopnie, jak sądzę, interpretując jego teorię jako formę relatywizmu (Hanuszewicz 2006, s. 198-211). Sprawa ta wymagałaby dalszych rozważań i zagłębienia się w kwestie szczegółowe (rozważenia relacji kultury a relatywizmu)3. Należy zauważyć, że nieklasyczne nurty socjologii wiedzy oddalają się od poj­ mowania tej części socjologii jako rozwinięcia tradycji filozofii nauki. Jest to związane z faktem, że filozofia nauki mimo wszystko stara się dostarczyć nauce „obiektywnego” uzasadnienia (Rorty 1994, s. 302-303). Nurtom tym bliżej do antropologicznych studiów nad systemami przekonań i ontologicznych koncepcji amerykańskiego pragmatyzmu (Fleck jest tutaj znakomitym połączeniem), dzięki czemu bez trudu przychodzi im przyswojenie definicji wiedzy, jako tego, co spo­ łecznie za wiedzę uchodzi (Woroniecka 2006, s. 231-239). Jest to z kolei wyni­ kiem, rozpoczętego we wczesnych latach 1980., zwrotu kulturowego, związanego z recepcją idei z kręgu antropologii kulturowej. Miał on m.in. wpływ na proces antropologizacji humanistyki, przeformułowania jej historycznie ukształtowanych granic. W tej perspektywie granica pomiędzy etnologią a nieklasycznymi warian­ tami socjologii wiedzy naukowej jest sprawą konwencji, sztucznego podziału terenów badawczych. Moim zdaniem, traci ona rację bytu. Fleck jest tego świet­ nym przykładem. Wydaje mi się, że jego teksty tylko na zasadzie konwencji nie są uznane za literaturę antropologiczną. Jednym z zarzutów wobec konstruktywistycznej socjologii poznania nauko­ wego, dotyczących szczególnie tzw. mocnego programu socjologii wiedzy, był brak jednolitej teorii kultury, na której opieraliby się uczeni w swojej praktyce empirycznej. Późniejsi badacze starali się umieścić swoje idee w różnych ramach teoretycznych, na przykład etnometodologii (na ten temat patrz np. Zuber 2006, s. 240-264). Wydaje się mieć rację Olga Amsterdamska, która - komentując tzw. mocny program socjologii wiedzy - zauważa, że brak wskazówek metodologicz­ nych, co do tego, jak wiedza naukowa powinna być badana, zarówno w kontekś­ cie kultury, jak i w kontekście społecznym, ogranicza atrakcyjność tego programu socjologii wiedzy naukowej (1992, s. 136-155). Zarzut ów uświadamia, że rację miał Fleck, kiedy opowiedział się za silniejszym związkiem poznawczej refleksji nad nauką z teorią kultury. Wyrazicielem takiego stanowiska od lat 1970. jest Jerzy Kmita (2007, s. 111-142). Autor Zagadnień teorii poznawania nie separuje nauki (nie jest ona autonomicznym bytem względem innych dziedzin kultury), ale wiąże ją z całościową „pracą” kultury, która polega na komunikowaniu się różnych stylów myślowych. 3 Kwestię tę szerzej omawiam w artykule pod tytułem Kultura a relatywizm w perspektywie kontrowersji wokół teoriopoznawczych idei Ludwika Flecka. Kilka uwag polemicznych do tekstu Bogdana Dziobkowskiego pod tytułem ‘Realizm wewnętrzny a relatywizm’. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym Fleckowi w 2010 roku. �120 MICHAŁ RYDLEWSKI Wyraża się to także w konstruktywistycznym przekonaniu o nieistnieniu ja­ kościowej różnicy pomiędzy wiedzą potoczną a wiedzą naukową (Zuber 2006, s. 240-246). Moim zdaniem, rozumowanie Flecka stanowi doskonały punkt wyjś­ cia do charakterystyki funkcjonowania w kulturze zdrowego rozsądku, jeśli po­ traktować myślenie potoczne jako jeden ze stylów myślowych. Nie był on wcześ­ niej przedmiotem uwagi badaczy jego idei teoriopoznawczych, choć stanowi bardzo ważny element w opracowanej przez niego teorii kultury. Fleck przypisuje myśleniu potocznemu rolę filtra usytuowanego w centrum kul­ tury, przez który przechodzą inne style myślowe, łącznie z naukowym. Wynika to z nowoczesnego rozrostu wiedzy, a zarazem z faktu, że „nikt nie wie wszystkiego” (jest się fachowcem w jednym, ewentualnie kilku kolektywach, natomiast laikiem w pozostałych). Jest to zbieżne z ustaleniami autorów Społecznego tworzenia rze­ czywistości (Berger, Luckmann 1983, s. 84). Zdrowy rozsądek określiłbym jako kolektyw wyjątkowy, tj. bez wyraźnego ezoterycznego centrum (tutaj każdy jest fachowcem). Zdaniem Flecka, myślenie potoczne rozumiane jako styl myślowy jest wynikiem nowoczesnego rozrostu wiedzy oraz jej przekazywania (kręgi pro­ pagatorów, wiedza popularno-naukowa, edukacja szkolna). Jedną z ról zdrowego rozsądku lwowski mikrobiolog określa mianem „uniwersalnego dawcy myślowego dla wielu innych kolektywów”, co znajduje potwierdzenie w jego historycznych analizach. Istotą tej części wiedzy jest jej „oczywistość” wynikająca z upraszczania, zapominania oryginalnej treści pochodzącej z jakiejś dziedziny i „uwewnętrznienia” jej jako naturalnej. Słowem w zdrowym rozsądku znajduje się to, co uprzed­ nio zostało tam włożone, lecz na skutek zapomnienia procesu konstruowania tej wiedzy uważa się, że jest to świat w swojej czystej naoczności, nie podlegający społecznej interpretacji. Moim zdaniem, zrozumienie koncepcji myślenia po­ tocznego jako stylu myślowego a nie głosu samej obiektywnej rzeczywistości, jest tożsame ze zrozumieniem teorii Flecka w ogóle. Nie było to, niestety, udzia­ łem jego oponentów, z którymi polemizował. Tadeusz Bilikiewicz obawiał się, że jeśli nauka o stylach myślowych będzie badała „naoczne” fakty, zbanalizuje się (Bilikiewicz 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 287-289; Fleck 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 281-287). Izydorze Dąbskiej natomiast nie podobało się kolektywne traktowanie przez Flecka intersubiektywności zdań empirycznych (Dąbska 2007, s. 251-258; Fleck 2007c, s. 215-251; 2007d, s. 258-2Ó4)4. 4 Na międzynarodowej konferencji poświęconej Fleckowi, „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rze­ czywistości”, która odbyła się w maju 2009 roku w Lublinie, wygłosiłem referat pt. „Myślenie po­ toczne jako styl myślowy w perspektywie teorii kolektywów myślowych Ludwika Flecka. Zdrowy rozsądek jako wiedza pozornie niezmienna”. Moim celem było przywrócenie refleksji nad tą częścią teoriopoznawczych idei Flecka. Obie polemiki potraktowałem tam jako wyraz lęku przed wiedzą, że to, co najbardziej oczywiste okaże się wynikiem działalności kulturowej, a przez to spowoduje utratę stałości naszych założeń komunikacyjnych. Stanowiskiem, które wydaje mi się najciekawszym w tym kontekście, przeczącym tej obawie, jest proponowany przez Stanleya Fisha etnocentryzm (2002). Referat ukaże się w tomie pokonferencyjnym, stanowi on część przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Szahaja. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 121 W tym sensie, zarzut wobec konstruktywistycznych socjologii wiedzy nauko­ wej, dotyczący braku teorii kultury, nie kieruje swego ostrza w stronę Flecka, które­ go teoria stylów myślowych powinna być rozpatrywana właśnie na jej gruncie. Ujmując sprawę w szerszej perspektywie historii myśli socjologicznej, uwa­ żam, że propozycje te można z powodzeniem włączyć do antyscjentystycznych tendencji w socjologii, które kształtowały się obok głównego nurtu pozytywistycz­ nego. Ten poboczny nurt o charakterze hermeneutycznym, który (w przeciwień­ stwie do głównego) wytrzymał próbę czasu i wpłynął na wiele współczesnych inspiracji teoretycznych, był skupiony na znaczeniach, wartościach, praktykach, które nieuchronnie były „czyjeś”, „ktoś” musiał o nich wiedzieć, by ujawniły się badaczowi, „komuś” musiałyby być bliskie, by stać się mniej lub bardziej trwałe czy powszechne (Woroniecka 2006, s. 231-239). W nurcie tym tworzył Florian Znaniecki, którego kulturalizm stanowi znako­ mity punkt wyjścia dla określenia procesu konstruowania przedmiotu naukowego poznania oraz myślenia potocznego (Szahaj 2006, s. 153-159). Zbieżność z idea­ mi Flecka nie jest przypadkowa. Kulturalizm Flecka można zauważyć m.in. we wspomnianych już komentarzach do tez Levy-Bruhla oraz Jerusalema, wynikają­ cych, by użyć jego słów, ze zbytniej nabożności wobec przyrodoznawstwa, z pew­ nego rodzaju religijnego szacunku dla faktów przyrodoznawczych (Fleck 1986, s. 77). Podobne myślenie było przedmiotem krytyki dokonanej przez Znanieckiego (Znaniecki 1988, s. 33-56). Z KTÓREGO BRZEGU WIDAĆ LEPIEJ? KWESTIA ZMIANY KULTUROWEJ Refleksja nad ideami Flecka ciekawie przedstawia się na polskim gruncie hu­ manistycznym. Należy ona do niewielkiego kręgu, o którego konsolidację od dłuż­ szego czasu zabiegają Bożena Chołuj5 i Wojciech Sady6. Dyskusję nad trafnością odczytań twórczości autora Powstania i rozwoju faktu naukowego można określić jako ścieranie się obiektywistycznego modelu pozna­ nia, reprezentowanego przez filozofię nauki, z modelem konstruktywistycznym, reprezentowanym przez nieklasyczną socjologię wiedzy. Kwestii tej dotyczy książ­ ka Wojciecha Sadego pod tytułem Fleck. O społecznej naturze poznania (Sady 2000). Warto również zapoznać się z jej recenzją, zamieszczoną w Przeglą­ dzie Filozoficznym (Sojak 2001, s. 365-373). Zasadnicze pytanie brzmi: Z którego 5 Bożena Chołuj, wraz z Josefem Mittererem, byli naukowymi koordynatorami wspomnianej już konferencji pt. „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rzeczywistości”. Wzięli w niej udział badacze z Austrii, Niemiec, Szwajcarii i Polski. 6 W czerwcu 2010 r., z inicjatywy Katarzyny Gurczyńskiej-Sady oraz Wojciecha Sadego odbę­ dzie się w Lublinie ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Racjonalne kontra socjologiczne rekon­ strukcje rozwoju wiedzy”, która będzie kontynuowała na polskim gruncie dyskusję zapoczątkowaną właśnie przez Flecka. Wygłoszę tam referat pod tytułem „Retoryka naukowa jako sposób perswazji na przykładzie dialogów i obserwacji teleskopowych Galileusza” inspirowany w dużej mierze re­ fleksjami Flecka. �122 MICHAŁ RYDLEWSKI brzegu widać lepiej? - filozoficznego czy socjologicznego, by użyć „rzecznej” metaforyki zaproponowanej przez Radosława Sojaka. Moim zdaniem, ciekawsze jest interpretowanie fleckowskiej teorii poznania w perspektywie socjologii wiedzy, szczególnie jej nieklasycznych wersji7. Zga­ dzam się z argumentami Sojaka i uważam, że interpretacja socjologiczna nie traci z pola widzenia nowatorstwa tez Flecka. Są one bardziej interesujące dla badań nad kulturą niż propozycje konwencjonalistów (choć nurt ten wydaje się różno­ rodny), wśród których Sady sytuuje Flecka. Argumentem o pierwszorzędnym znaczeniu jest fakt, że konwencjonaliści niemo zakładają kulturową przeźroczystość (pełne uświadomienie sobie wpływu kultury). Mają tym samym poczucie, że działają niezależnie od wpływów spo­ łecznych, mogą się od nich zdystansować. Fleck natomiast podkreśla przemoc kolektywnego stylu myślowego oraz działanie wiedzy, interpretacji na tak głę­ bokim poziomie, że nie jest ona percypowana i odczuwana. Proces kolektywnej socjalizacji nie kończy się. Nie można też „wyrwać się” spod wpływu kultury Przemoc i poznanie są ze sobą ściśle związane8. Zdaniem Flecka, nie ma innej wierności niż wierność kulturze, co w j ego j ęzyku wyrażone j est j ako brak możli­ wości opuszczenia określonego kolektywu (można jedynie przejść z jednego do drugiego) i stania się kolektywnym bezpaństwowcem: zawsze jest się w jakimś myślowym kolektywie9. Fundamentalną kwestią, która umyka Wojciechowi Sademu, i tym samym, w moim przekonaniu, pokazuje słabość odczytania filozoficznego, jest przemiana stylów myślowych, tj. zmiana kulturowa, w przyjętej przeze mnie optyce potrak­ towania teorii Flecka jako teorii kultury. Znakomicie wychwycił to Radosław Sojak, autor Paradoksu antropologicznego (2001, s. 365-373). 7 Warto dodać, że toruński ośrodek socjologiczny, cieszący się sporym uznaniem, jeśli chodzi o dokonania w zakresie socjologii wiedzy (by wymienić prace Andrzeja Zybertowicza, Radosława Sojaka, Ewy Bińczyk, Aleksandry Derry, Krzysztofa Abriszewskiego) z sympatią podchodzi do tez Flecka, chociaż jego idee rzadko pojawiają się w ich tekstach. Teoria Flecka jest natomiast bez­ pośrednią inspiracją prac doktorskich młodszych badaczy (Łukasz Afeltowicz, Michał Rydlewski). 8 W tym aspekcie, odwołuje się do Flecka Andrzej Zybertowicz, choć niestety tylko pobieżnie (1995, s. 131-132, 135). 9 Za takim stanowiskiem znakomicie argumentuje Stanley Fish (Fish 2002). Moim zdaniem, jego stanowisko jest zbieżne z pomysłami Flecka. Kongenialność ta zasługuje na osobne, szersze, omówienie. W kontekście niniejszego tekstu wskażę tylko cztery kwestie. Po pierwsze, obaj badacze wskazują na nieuniknioność sytuacyjności, zawsze punkt widzenia jest jakimś punktem społecznego usytuowania, konwencjonalistyczna samoprzejrzystość jest więc, ich zdaniem, iluzją. Po drugie, uważam, że etnocentryczne stanowisko Fisha, w moim przekonaniu bliskie postawie Flecka, jest dobrym przykładem uchylenia jednocześnie obiektywizmu, jak i relatywizmu. Po trzecie, refleksje Fisha, szczególnie jego koncepcję wspólnoty interpretacyjnej można usocjologicznić tezami Flecka na temat kolektywu myślowego, który w odróżnieniu od amerykańskiego literaturoznawcy przedsta­ wia opis działania wspólnoty, jej strukturę, precyzuje kto do niej należy, etc. Z ustaleń Flecka i Fisha wyłania się bardzo interesująca koncepcja jednostki jako uczestnika wielu kolektywów myślowych. Po czwarte, obaj wskazują, że to co potoczne, codzienne, jest konwencjonalne, a nie esencjonalne - nie ma możliwości obejścia się bez interpretacji. Połączenie refleksji Flecka i Fisha uważam za znakomite narzędzie do opisu „pracy” kultury. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 123 Nie mam wątpliwości, że kwestia zmiany jest jedną z najważniejszych, jeśli nawet nie najważniejszą, dla fleckowkiego myślenia o powstawaniu i rozwoju fak­ tów naukowych (można ją odnaleźć w wielu fragmentach jego rozważań). Sam tytuł dzieła Flecka - Powstanie i rozwój faktu naukowego wskazuje niejako na zmianę. Choć dzisiaj nie wydaje się już prowokujący, co wiąże się ze zmianą nastroju poznawczego, był wymierzony w neopozytywizm tzw. Koła Wiedeńskiego, z charakterystycznym dla niego scjentyzmem. Nie mógł on percypować powsta­ wania i rozwoju faktów naukowych, były one bowiem obiektywne, istniejące nie­ zależnie od historycznych sposobów ich poznawania. Fleck dobitnie daje wyraz zainteresowaniu zmianą, kiedy zauważa, że żadna nauka nie zawiera obiektywnego obrazu świata, nawet jakiejś jego części. Gdyby tak było, twierdzi, istniałaby w nauce jakaś część stała, niezmienna, wiedza nauko­ wa rosłaby w wyniku prostego przyrostu wiadomości, tymczasem doświadczenie uczy, że zmienia się ona całkowicie. Zmianie ulegają nawet najbardziej pewne, zasadnicze elementy nauki (Fleck 2007e, s. 148-162). „Wiedza nie spoczywa na żadnym fundamencie; mechanizm idei i prawd utrzymuje się tylko poprzez ciągły ruch i wzajemne działanie” (Fleck 1986, s. 81). Teoria Flecka jest ukierunkowana na zmianę wiedzy, ale nie chodzi tylko o pokazanie, że wiedza się po prostu po­ szerza, ale że zasadniczo zmienia swoje podstawy (tamże, s. 93). Zdaniem Sadego, autor Powstania i rozwoju faktu naukowego „nie sformuło­ wał [...] żadnych praw ewolucji i wymiany idei”. Sojak, z kolei, z którym w pełni się zgadzam, zauważa, że autorowi tego dzieła trudno odmówić wrażliwości na dynamiczny aspekt stylów myślowych. Ma też rację Sojak, wskazując na fleckowską teorię poznania jako „zanurzoną w historycznym konkrecie”. Nie przedstawia się ona w postaci harmonijnego wykresu, lecz przypomina raczej „plątaninę idei, praidei, kontekstu społecznego i doświadczenia”, nie zdeterminowaną przez obiek­ tywną rzeczywistość, ale przez „historyczną jednostkowość” (Sojak 2001, s. 368). Zostało to zaprezentowane w Powstaniu i rozwoju faktu naukowego na przykła­ dzie historycznego materiału medycznego (związku kiły i odczytu Wassermanna). Fleck raczej nie myślał o „uniwersalnych schematach rozwoju”. W jego tek­ stach można natomiast znaleźć informacje na temat pewnych zasad zmiany stylów myślowych (zmiany kulturowej), jak też np. nowości myślowej, która nie może być zbyt nowa, roli metafor i innych. Fleck uważa, że dla porównawczej socjologii myślenia fundamentalne jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: „jak poglądy, niejasne idee, przechodzą z jednego stylu myślowego do drugiego, jak się ukazują jako spontanicznie powstałe idee, jak dzięki pewnego rodzaju harmonii złudzeń utrzymują się jako trwałe, skostniałe struktury” (Fleck 1986, s. 56). Ważną rolę w tym kontekście pełni myślenie potoczne, które, dzięki centralnej pozycji w kul­ turze, wydaje się niezmienne. Fleck proponuje, by śledzić zmiany w stylach myś­ lowych, co jest dlań równoznaczne ze śledzeniem zmiany znaczeń komunikowa­ nych pojęć i terminów (Fleck 2007c, s. 215-251). Pozwala to m.in. wyjaśnić dlaczego używane niegdyś pojęcia dziś wydają się nam fałszywe, choć w przeko­ naniu ich ówczesnych użytkowników miały status prawdziwych, rzuci także świa­ tło na rozumienie terminów używanych współcześnie. Nie mam wątpliwości, że �124 MICHAŁ RYDLEWSKI kwestia znaczenia, jest podstawą dla fleckowskiej refleksji teoriopoznawczej. Co niezwykle nowatorskie, Fleck nie wiąże znaczenia słowa relacją semantyczną z obiektywnie istniejącą rzeczywistością, ale wskazuje, że referencja jest wynikiem działalności całego kontekstu społecznego (stylu myślowego): słowo (czy zdanie) nie ma znaczenia samo w sobie, nabiera go dopiero pod wpływem stylowej obróbki, kolektywnego kontekstu twierdzi autor Patrzeć, widzieć, wiedzieć (Fleck 1986, s. 83). W tym sensie teoria kolektywów i stylów myślowych jest użytecznym metapoziomem opisu krążenia znaczeń w kolektywnie zorganizowanym społeczeństwie. Dla każdego, kto, jak Fleck, stara się wykroczyć poza dualizującą zasadę pozna­ nia, filozoficznie sproblematyzowaną przez Josefa Mitterera (Miterrer 1996; 2004), kwestia zmiany musi być ważnym elementem rozważań, co widać na przykładzie wspomnianego już Stanleya Fisha (2002), który zmianie poświęca szereg interesują­ cych uwag. Filozoficzne uwagi Mitterera w Tamtej stronie filozofii o podziale świata na tę stronę (w której konstruujemy nasze opisy świata) oraz tamtą stronę (obiek­ tywnie istniejące fakty, które miały by te opisy potwierdzać bądź odrzucać), można prześledzić historycznie poprzez konkretne studia przypadku (case study) i rozwa­ żania bazujące na analizach antropologicznych, na przykład wychodząc od opisów myślenia magicznego w kategoriach metamorfoz (szerzej patrz: Bińczyk 2007). Tamtej stronie, rozumianej jako „coś” dane a priori, poza stylem myślowym, Fleck konsekwentnie nie poświęca uwagi, wychodząc z założenia, że do rzeczywis­ tości mamy dostęp jedynie dzięki interpretacjom (Fleck 2007b, s. 281-287). Chociaż Flecka mało interesowały filozoficzne spory oderwane od kulturowego kontekstu, to jego studium przypadku z zakresu historii medycyny, socjologicznie wspiera po­ znawczy dyskurs, który nie odwołuje się do esencjalnego świata, ale prawdę czyni kwestią społeczną, wynikiem kulturowych praktyk danych kolektywów myślowych. W tym aspekcie podejście Flecka jest zbieżne z wieloma tezami filozofii prag­ matycznego interpretacjonizmu (Lenk 1995). Wydaje mi się jednak, że rozważa­ nia autora Problemów naukoznawstwa idą dalej w swoich propozycjach i przeczu­ ciach interpretacyjnych. Na tej m.in. podstawie myślę, że można zaliczyć Flecka do badaczy reprezentujących paradygmat „monizmu kulturowego” (określenie Andrzeja Szahaja). ETNOGRAFIA LABORATORIUM I ANTROPOLOGIA NAUKI Zdaniem Flecka, każdy proces badawczy zaczyna się od niepełnych (mniej lub bardziej), niedokończonych pomysłów, które w drodze do swojej zakończonej for­ my przechodzą wiele myślowych przemian. Gdy przybierają kształt ostateczny, badacze (kolektyw badawczy) odtwarzają początek i przebieg całej drogi, procedu­ ry badawczej z perspektywy jej zakończenia. Koniec, w opinii autora Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tylko wieńczy dzieło, ale i fałszuje swój historyczny, autentyczny początek (Fleck 1986, s. 35, 107, 111; Cackowski 1986, s. 10-24). Tezy Flecka wspierają argumentację Richarda Rorty’ego, który krytykuje Hilarego Putnama za przyjęcie twierdzenia, iż pojęcie prawdy jest niezbędne do �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 125 wyjaśnienia procedur badawczych, jest też niezbędne do wyjaśnienia zjawiska kon­ wergencji w nauce. Rorty uważa, że takie przekonanie można łatwo zakwestiono­ wać: „konwergencja” jest z konieczności artefaktem historiografii (Fleck powiedział­ by, że jest konstrukcją stworzoną ex post). Zdaniem Rorty’ego: „To całkiem jasne, że zawsze znajdzie się przekonujący sposób przedstawienia następstwa teorii (lub następstwa religii, czy systemów politycznych), że dojdziemy do wniosku, iż nasi poprzednicy, jeśli nawet skokami, to stopniowo posuwali się naprzód aż do punktu, gdzie my teraz jesteśmy. Nie ma też powodu wątpić, że i antyrealiście uda się tak przedstawić przyczynowe oddziaływania, jakim ze strony przedmiotów, o których mówią dzisiejsze teorie, podlegali nasi poprzednicy, że potrafi wyjaśnić, w jaki spo­ sób te właśnie przedmioty sprawiły, iż wypracowali oni uzasadniony choć fałszywy ich opis i jak z kolei miejsce tego opisu zajął równie uzasadniony, nieuzgadnialny z nim, ale nieco lepszy opis itd., aż po dzień dzisiejszy” (Rorty 1994, s. 251). Fleck był pierwszym, który nie uwierzył w retorykę odkrycia faktu naukowego jako prostego procesu dochodzenia do prawdy. Interesowały go konkretne praktyki kolektywów badawczych i związane z nimi znaczenia, które nie były przedmiotem uwagi uczonych postrzegających rozwój wiedzy jako racjonalny wzrost. W naukach przyrodniczych zapomina się, twierdzi Fleck, że istnieje żywa, naukowo-przyrodnicza praktyka i równocześnie jej papierowa oficjalna forma. „W żadnej książce nie możemy zapoznać się z praktyką nauk przyrodniczych, gdyż jej zwyczajny sposób działania jest zatajany. Zawiera ona wszystkie te małe ‘odchylenia’, od których się abstrahuje, ‘wyjątki’, mające niejako potwierdzić regułę, wszystko to - co ‘przypadkowe’” i ‘nieistotne’, ‘nieodzowne błędy” ’ (Fleck 2007f, s. 55-66). Z trzech czynników, które zdaniem Flecka, biorą udział w poznaniu (jednostka, kolektyw i obiektywna rzeczywistość, której Fleck nie neguje), jedynym możli­ wym jest badanie kolektywu (jego konkretnych praktyk). Wynika to z przekonania, że dostęp do obiektywnej rzeczywistości jest możliwy jedynie dzięki kolektywnie wytworzonym interpretacjom. Jednostka jest kolektywnie uwarunkowana i nie występuj e jako samodzielny nośnik poznania, obiektywna rzeczywistość natomiast zawsze wtapia się w historyczny łańcuch idei należących do kolektywu (Fleck 1986, s. 69-70). Nie dysponujemy jednakże narzędziami do oddzielenia tego, co kulturowe od tego, co obiektywne, bo te zawsze są produktem kultury, czy inaczej - są kulturowo przeregulowane. Aby dysponować narzędziem analizy „powstawania i rozwoju faktu naukowe­ go”, Fleck tworzy własną aparaturę pojęciową, wprowadzając terminy: styl myś­ lowy i kolektyw myślowy. Styl myślowy to ukierunkowane postrzeganie, wraz z odpowiednią obróbką myślową i rzeczową tego, co postrzegane (Fleck 1986, s. 130-131). Jest on wynikiem skonsolidowania kolektywu myślowego (Regeńczuk 1998, s. 153-172), który Fleck definiuje jako „wspólnotę ludzi związanych wy­ mianą myśli lub wzajemnym oddziaływaniem intelektualnym, to posiadany w nim nośnik rozwoju j akiej ś dziedziny myśli, określonego stanu wiedzy i kultury, a więc określonego stylu myślenia” (Fleck 1986, s. 67-68). Teoria kultury Flecka ma charakter myślowy. Widać to znakomicie, kiedy ana­ lizuje przykłady z historii kultury (średniowiecze ryciny anatomiczne, znaczenia �126 MICHAŁ RYDLEWSKI wielu funkcjonujących dawniej terminów, dawne opisy chorób) czy sposoby widze­ nia preparatów mikroskopowych. Określiłbym ją jako zbliżoną do teorii wypraco­ wanej w łonie amerykańskiej antropologii kulturowej, która - definiując kulturę - podkreślała raczej jej myślowy, a nie materialny charakter. Bliski Fleckowi w tym kontekście mógłby być Clyde Kluckhohn (kultura jako zespół wzorów myślenia, reagowania i odczuwania) a także Ward Goodenough (kultura jako wynik uczenia się, wiedza w najogólniejszym tego słowa znaczeniu, organizująca myślenie oraz interpretująca zjawiska materialne). Dla Flecka kultura to „rzeczywistość myś­ lowa”, wiedza będąca systemem przekonań podzielanych jawnie bądź milcząco (ta pierwsza stanowi wierzchołek góry lodowej) przez członków danego kolek­ tywu i określonych jego kręgów (ezoterycznych - fachowcy oraz egzoterycznych - laicy). Zależność tego, co nas otacza (na co patrzymy, a co widzimy) od wiedzy znakomicie widać w par excellence antropologicznym tekście Flecka, Patrzeć, wi­ dzieć, wiedzieć (2007g, s. 163-185), który mógłby stanowić dobre wprowadzenie do antropologii wizualnej i teorii widzenia10. Chociaż dzisiaj ten tekst nie może stanowić nowości, to żałuję ogromnie, że przeszedł bez echa wśród wizualnie zo­ rientowanych etnologów. Fleck wyprzedził w nim podział na „patrzenie” a „widze­ nie”, który legł u podstaw tej subdyscypliny antropologicznej przesuwającej się dzisiaj do myślowego centrum badawczego. Połączenie stylu i kolektywu myślowego ma pokazać jak powstaje i rozwija się fakt naukowy. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego przedmiotem analizy Flecka jest sprawdzony (w danym momencie rozwoju wiedzy) fakt medyczny: reakcja Wassermanna, ma związek z kiłą. Lwowski mikrobiolog odwołuje się głów­ nie do źródeł historycznych, przekazy historyczne pozwalają bowiem badać proble­ matykę związaną z pojęciem kiły już od XV wieku. Wyróżnia cztery idee, których rozwój, jego zdaniem, miał wpływ na określenie kiły jako jednostki chorobowej. Nie wchodząc w szczegółowy opis Flecka, jedynie je wymienię. Pierwsza to idea syfidologii, czyli przekonanie o wenerycznej naturze syfilisu („zaraza rozkoszy”), pozostające w związku z dominującą rolą astrologii oraz nauki opartej na religii, nadaje kile charakter etyczny. Druga idea pochodziła od lekarzy praktyków i miała związek z leczeniem rtęcią przewlekłych zmian skórnych. Wspomniane idee przeplatały się ze sobą aż do XIX wieku. Problemy definicyjne, będące wyrazem teorii identyczności, teorii dualistycznej, unitarystów, dotyczyły głównie rozróżnienia poszczególnych chorób wenerycznych. Problemy te zostały rozwiązane w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX, gdy rozwinęła się patogeneza i etiologia, dwie dalsze idee, które doprowadziły do określenia kiły. Patogenetycze pojęcie kiły, to znaczy pogląd na mechanizm patologicznych związ­ ków, pojawił się najwcześniej w tekstach syfililogicznych. Były one prawie wszystkie oparte na teorii dyskrazji, nauki o złej, zepsutej mieszaninie płynów 10 W tekście pod tytułem Kant, Fleck i Wittgenstein o antycypacji Katarzyna Gurczyńska-Sady, wskazuje na podobieństwo teorii widzenia Flecka z ideami Wittgensteina. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym autorowi Powstania i rozwoju faktu nauko­ wego w 2010 roku. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 127 ustrojowych. Z ogólnej teorii mieszania płynów wyniknęła myśl o zepsutej krwi chorego na kiłę. Gdy teoria ta zaczęła słabnąć w odniesieniu do innych chorób, w przypadku kiły znaczenie to wzrastało i nabrało treści. Czwarta idea związana była z etiologią i „ideą zarazka chorobowego”. Fleck twierdzi, że dopiero wzajemne oddziaływanie na siebie wszystkich czte­ rech idei, ich kooperacja doprowadziły do określenia kiły jako jednostki choro­ bowej. Słowem, nie był to rozwój kolejnych po sobie następujących ujęć, ale ich współgranie. W tym przypadku nie chodzi jedynie o sprawy definicyjne, ale o uwzględnienie kulturowo-historycznych uwarunkowań rzekomego teoriopoznawczego wyboru rzekomej konwencji, który, jak zauważa Fleck, wcale nie jest swobodnym racjonalnym wyborem11. Doprowadziło go to do wniosku, że ustale­ nie relacji pomiędzy kiłą a reakcją Wassermanna było historycznie jedynym moż­ liwym połączeniem (zawiązaniem węzła) linii myślowych zgodnych z ówczesnym stanem wiedzy, która będzie miała swój dalszy ciąg wraz z rozwojem wiedzy medycznej i definiowania na nowo jej podstaw. Z tego względu rzeczywistość (to, co uważamy za prawdziwe, realnie istniejące) nazywa Fleck „siecią linii myś­ lowych w ciągłej fluktuacji” (Fleck 1986, s. 25-48). O ile historyczna analiza jest przedmiotem zainteresowania Flecka w pierw­ szym rozdziale Powstania i rozwoju faktu naukowego, o tyle rozdział trzeci jest opisem działania kolektywu wassermannowskiego. Fleck, w swoich ustaleniach teoriopoznawczych, wykorzystuje swoją wiedzę medyczną, jako wybitny mikro­ biolog należy niewątpliwie do kręgu ezoterycznego. Choć w jego tekstach domi­ nują analizy oparte raczej na materiale historycznym, to można bez większych trudności odnaleźć wiele odwołań do fachowej wiedzy oraz praktyki laboratoryjnej (rozdział trzeci jego dzieła jest dobrym tego przykładem). Krzysztof Abriszewski twierdzi, że można rozpoznać daleko idące zbieżności pomiędzy laboratoryjną częścią rozważań Flecka a dorobkiem tzw. etnografii laboratorium, mającej swój początek w latach 1970., a kojarzoną z takimi nazwiskami jak Karin Knorr-Cetina, Bruno Latour, Michael Lynch (Abriszewski 2009). W tym sensie Fleck jako pierw­ szy potraktował laboratorium naukowe jako przestrzeń antropologicznych badań terenowych. Zdaniem Abriszewskiego, metoda etnograficzna pomogła skoncen­ trować się badaczom na kilku zasadniczych kwestiach, które w owym czasie stanowiły nowość w badaniu nauki. Chodziło przede wszystkim o bezpośrednią obserwację praktyk badawczych i analizę dyskursu naukowego, tym samym po­ rzucenie przekonania o szczególnej racjonalności praktyk naukowych. Dostęp do praktyk naukowych pozwalał zwrócić uwagę na coś więcej niż standardowa kon­ centracja na teorii i tradycyjnie pojętych faktach naukowych. Badacze skierowali się 11 Jedną z propozycji teoretycznych Flecka jest odwołanie się do tzw. elementu czynnego i bier­ nego (1986, s. 36-37) „Przyjmując pewne aktywne założenia, każde poznanie musi przyjąć wynika­ jące stąd bierne wnioski” (tamże, s. 93). Praca badawcza polega na odróżnianiu tego, co jest woli badacza posłuszne (czynnik aktywny), od tego co zostaje stworzone w relacjach biernych i nie pod­ daje się jego woli (rzeczywistość uchodzi tu za obiektywną, „coś” nie do ruszenia w sensie poznaw­ czym, bo uchodzi za już poznane). Co ciekawe, zdaniem Flecka, to stanowi istotną innowację, ele­ menty czynne i bierne ulegają zmianie, to, co jest elementem czynnym może stać się biernym. �128 MICHAŁ RYDLEWSKI ku badaniom kontrowersji i sporów wewnątrz nauki oraz analizy wiedzy nieukończonej, wiedzy w trakcie tworzenia (Abriszewski 2009). Fleck wiele miejsca po­ święcił wypowiedziom, zarówno słownym jak i pisemnym (polemikom, podręcz­ nikom) i działaniom kolektywu wassermannowskiego. Przyglądając się żmudnej pracy kolektywu, zachowując się jak antropolog, śledzi negocjacje oraz rozwój tego, co uważane jest za pomyłkę i błąd (charakter uzasadnienia), sprzężeń zwrot­ nych (odczyt Wassermanna, zwrotnie wpłynął na pojęcie kiły), harmonii złudzeń jakiej ulegają badacze (w zasadzie cały kolektyw badawczy retrospektywnie ujmuje odkrycie reakcji jako proste dochodzenie do prawdy). „Bohaterowie tego dokona­ nia nie mogą nam powiedzieć, jak to się stało: racjonalizują, idealizują przebytą drogę” (Fleck 1986, s. 107). Jeśli jakieś odkrycie, twierdzi Fleck, ma być dostępne badaniom, trzeba je rozpatrywać z punktu widzenia społecznego, należy je roz­ patrywać jako zdarzenie społeczne (tamże). Warto zauważyć, że Fleck, śledzi dyskusje, spory, kontrowersje, prowadzące do wyłonienia się linii kierunkowej określonego stylu myślowego z dużym antro­ pologicznym wyczuciem. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego zajmuje stano­ wisko obserwatora dyskusji toczącej się w „pewnym towarzystwie historii medy­ cyny” (nie sądzę, żeby był to przykład wyimaginowany), obrazując na tym przykładzie niepersonalny mechanizm powstawania stylu myślowego w zawiąza­ nym uprzednio medycznym kolektywie myślowym (tamże, s. 155-156). FLECK! FLECK! Po lekturze tekstów Flecka, od których m.in. rozpocząłem swoje zainteresowa­ nia socjologią wiedzy, rzadko potem miewałem już poczucie olśnienia, wrażenia, że obcuję z czymś zupełnie nowym. Czytając Flecka po raz pierwszy, nie wątpi­ łem, że mam do czynienia ze spojrzeniem antropologicznym (nie bez znaczenia jest moje etnologiczne wykształcenie, ale nie sądzę żebym był w tej opinii od­ osobniony12), które zdecydowanie wyprzedziło swój czas pod względem jakości, jak i określenia terenu badawczego. Chociaż pewne kroki - określiłbym je szerokim mianem zwrotu antypozytywistycznego, który wiele zawdzięcza antropologii (szerzej patrz: Szahaj 2007, s. 7-17) - zostały już poczynione i wydaje się, że stanowią pewny grunt dla dalszych analiz, nie można zapomnieć, że pewność tę zawdzięczamy także Fleckowi. Widoczny jest jego wpływ na współczesnych badaczy, wśród których wyróżniłbym Stevena Shapina (1993, s. 320-371; 2000, s. 69-70). Fleck jako pierwszy spojrzał na rozwój wiedzy naukowej przez pryzmat teorii kultury, starając się zrozumieć historyczny kontekst, w którym dana interpretacja stała się faktem, zaczęła uchodzić za twardy „kawałek” rzeczywistości w esencjalnym sensie. Postrzega on „realność”, czy „empiryczność”, jako skuteczny wynik konstrukcji myślowej kolektywu myślowego a nie obiektywnie istniejący, 12 Na lublińskiej konferencji moją opinię podzieliła prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 129 postrzegany niezależnie od wiedzy kolektywu, przedmiot. Nieporozumieniem jest określanie Flecka jako realisty w klasycznym tego słowa znaczeniu. Odpierając ten argument (niezwykle interesujący, bo dotykający kwestii esencjalizacji kul­ tury oraz częstego zarzutu o samozwrotność13) zauważę tylko, że każdy, łącznie z konstruktywistą społecznym, którym bez wątpienia jest Fleck, działa jak realista. Wierzy bowiem, że świat społeczny, skonstruowany myślowo, nie rozpadnie się z dnia na dzień. Po udanym procesie konstrukcji naprawdę widzimy to, co zostało skonstruowane. Fleck niejednokrotnie dawał temu wyraz. Znajduje to również uza­ sadnienie w studiach historycznych, czego dobrym przykładem może być wyczu­ lone na szczegół widzenie twarzy, związane z narodzinami indywidualizmu w kul­ turze europejskiej (Guriewicz 2002, s. 250-256; Courtine, Haroche 2007). Fleck jako pierwszy zauważył, że poznanie to działalność najbardziej zdeter­ minowana społecznie. Jest ona pracą kolektywną (a nie jednostkową) polegającą na zbudowaniu i komunikowaniu się nastawionego poznawczo kolektywu, dyspo­ nującego określoną strukturą, wiedzą (jawną i milczącą) oraz przyrządami. W interesujący sposób założenia te realizują i rozwijają współcześni badacze nauki (socjologowie, antropologowie), by wymienić tylko fascynujące analizy Bruno Latoura (Abriszewski 2006, s. 271-287; Abriszewski 2008; Bióczyk 2006, s. 303-317). W łonie humanistyki powstał kolektyw poznawczo zainteresowany badaniem zmian wiedzy naukowej w perspektywie wpływów społecznych. Kwestia ta została podjęta właśnie przez Flecka. Według mnie, teorię stylów myślowych należy uznać za jedną z najciekaw­ szych teorii kultury XX wieku. Zasługuje ona na wykorzystanie m.in. w antropo­ logicznej refleksji nad kulturą. Zagadnieniu temu zamierzam poświęcić odrębne opracowanie. LITERATURA A b r i s z e w s k i K r z y s z t o f 2006, „Budowanie sieci” zamiast „wiedzy”. Krótkie wprowadze­ nie do ANT-ologii, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. R Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 271-287. - 2008, Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora - sieci Bruno Latoura, Wydawnictwo Universitas, Kraków. - 2009, Trzecia fala. Ludwik Fleck i antropologia laboratorium, (tekst dostępny na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm). A m s t e r d a m s k a O l g a 1992, Odmiany konstruktywizmu w socjologii nauki, [w:] Pogranicza epistemologii, red. J. Niżnik, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 136-156. B e r g e r P e t e r L, L u c k m a n n T h o m a s Społeczne tworzenie rzeczywistości, Biblio­ teka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B i l i k i e w i c z T a d e u s z 2007a, Uwagi nad artykułem Ludwika Flecka „Nauka a środowisko”, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 271-281. 13 Ponownie przywołam Fisha (2002), którego idee wydająmi się najlepszym kontrargumentem wobec tych zarzutów. �130 MICHAŁ RYDLEWSKI - 2007b, Odpowiedź na replikę Ludwika Flecka, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner,C. Zittel, F. Schmaltz , Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 287-289. B i ń c z y k E w a 2006, Program badawczy Brunona Latoura i jego zalety w kontekście badań nad światem współczesnym, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 303-317. - 2007, Obraz, który nas zniewala. Współczesne ujęcia języka wobec esencjalizmu i problemu referencji, Wydawnictwo Universitas, Kraków. C a c k o w s k i Z d z i s ł a w 1986, Wstęp do wydania polskiego, [w:] L. Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, Wydaw­ nictwo Lubelskie, Lublin, s. 10-24. C o u r t i n e J e a n - J a c q u e s , H a r o c h e C l a u d i n e 2007, Historia twarzy. Wyrażanie i ukry­ wanie emocji od XVI do początku X IX wieku, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk. D ą b s k a I z y d o r a 2007, Czy intersubiektywne podobieństwo wrażeń zmysłowych jest niezbęd­ nym założeniem nauk przyrodniczych?, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 251-258. D e r r a A l e k s a n d r a 2010, Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie me­ dycznego zjawiska anoreksji. Tekst przygotowany do druku, obecnie znajduje się na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm D z i o b k o w s k i B o g d a n 2006, Realizm wewnętrzny a relatywizm, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, nr 3, s. 27-46. F i s h S t a n l e y 2002, Interpretacja, retoryka, polityka. Zbiór esejów, red. A. Szahaj, Wydawnictwo Universitas, Kraków. F l e c k L u d w i k 1986, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myś­ lowym i kolektywie myślowym, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. - 2007a, Nauka a środowisko, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Wer­ ner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 264-271. - 2007b, Odpowiedź na uwagi Tadeusza Bilikiewicza, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 281-287. - 2007c, Zagadnienie teorii poznawania, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 215-251. - 2007d, W sprawie artykułu p. Izydory Dąbskiej w Przeglądzie Filozoficznym, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnic­ two Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 258-264. - 2007e, Problemy naukoznawstwa, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 148-163. - 2007f, O kryzysie ‘rzeczywistości’, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 55-67. - 2007g, Patrzeć, widzieć, wiedzieć, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 163-185. G u r i e w i c z A r o n 2002, Jednostka w dziejach Europy (Średniowiecze), Wydawnictwo Mara­ but, Oficyna Wydawnicza Volumen, Gdańsk-Warszawa. H a n u s z e w i c z S t a n i s ł a w 2006, Popper a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 198-211. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 131 K u h n T h o m a s S. 1985, Raz jeszcze o paradygmatach, [w:] Dwa bieguny. Tradycja i nowator­ stwo w badaniach naukowych, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 406^140. - 2001, Struktura rewolucji naukowych, Fundacja Aletheia, Warszawa. L e n k H a n s 1995, Filozofia pragmatycznego interpretacjonizmu. Filozofia pomiędzy nauką a praktyką, Terminus, t. 4, Oficyna Naukowa, Warszawa. K m i t a J e r z y 2007, Nauka jako dziedzina kultury symbolicznej, [w:] J. Kmita, Późny wnukfilo ­ zofii. Wstęp do kulturoznawstwa, Studia Kulturoznawcze, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 111-142. M a n n h e i m K a r l 2008,Ideologia i utopia, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa. M i t t e r e r J o s e f 1996, Tamta strona filozofii. Przeciwko dualistycznej zasadzie poznania, Ter­ minus, t. 9, Oficyna Naukowa, Warszawa. - 2004, Ucieczka z dowolności, Terminus, t. 34, Oficyna Naukowa, Warszawa. N i ż n i k J ó z e f 1983, Słowo wstępne, [w:] P. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczy­ wistości, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 5-22. Q u i n e W i l l a r d V a n O r m a n 2000, Z punktu widzenia logiki: dziewięć esejów logiczno-filozoficznych, Fundacja Aletheia, Warszawa. R e g e ń c z u k W o j c i e c h 1998, Prawda w koncepcji stylów myślowych Ludwika Flecka, Kwar­ talnik Filozoficzny, t. 26, z. 2, s. 153-172. R o r t y R i c h a r d 1994, Filozofia a zwierciadło natury, Wydawnictwo SPACJA - Fundacja Aletheia, Warszawa. S a d y W o j c i e c h 2000, Fleck. O społecznej naturze poznania, Filozofia polska X X wieku, Wy­ dawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S c h e l e r M a x 1990, Problemy socjologii wiedzy, Biblioteka Klasyków Filozofii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S h a p i n S t e p h e n 1993, Pompa i okoliczności: literacka technika Roberta Boyle’a, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, red. B. Bames, D. Bloor, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 320-371. - 2000, Rewolucja naukowa, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S i k o r a M a r e k 2007, Problem reprezentacji poznawczej w nowożytnej i współczesnej refleksji filozoficznej, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań. S oj a k R a d o s ł a w 2001, [recenzja] Wojciech Sady, Fleck. O społecznej naturze poznania, Seria: Filozofia polska XX wieku, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa, 2000, Przegląd Filo­ zoficzny, Nowa Seria, nr 3, s. 365-373. - 2004, Paradoks antropologiczny. Socjologia wiedzy jako perspektywa ogólnej teorii spo­ łeczeństwa, Monografie FNP - Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław. - 2006, Czy spór o relatywizm można rozwiązać empirycznie?, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 287-302. S y m o t i u k S t e f a n 1983, Dwie socjologie wiedzy. Polemika Flecka z Bilikiewiczem [w:] Studia Filozoficzne, nr 10, s. 127-143. S z a h a j A n d r z e j 2006, Filozofia kultury jako filozofia pierwsza (uwagi wstępne), [w:] Co to je st filozofia kultury?, red. Z. Rosińska, J. Michalik, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego, Warszawa, s. 153-159. - 2007, Zwrot antypozytywistyczny dokonany (zamiast wstępu), [w:] Filozofia i etyka inter­ pretacji, red. A. Szahaj, A. Kola, Wydawnictwo Universitas, Kraków, s. 7-17. W o r o n i e c k a G r a ż y n a 2006, Socjologia interpretatywna a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 231-239. W o ź n i a k T o m a s z 2000, Propaganda scjentystyczna. Funkcje społeczne przekazów popularno­ naukowych, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa. �132 MICHAŁ RYDLEWSKI Z n a n i e c k i F l o r i a n 1988, Wstęp do socjologii, Biblioteka Socjologiczna, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. Z i t t e l C l a u s , S c h m a l t z F l o r i a n 2007, Wstęp, [w:] Style myślowe ifakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 9-35. Z u b e r M a r c e l i n a 2006, Współczesna nieklasyczna socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne pod­ stawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 240-246. Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 1995, Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. MICHAŁ RYDLEWSKI IN THE SITE OF A THEORY AND HISTORY OF CULTURE. A GLANCE ON LUDWIK FLECK’S THEORY OF THOUGHT STYLES Key words: thought collectives, thought styles, non-classical sociology of knowledge, theory of culture, cultural change, theory of vision, common sense. Humanistic reflection on culture is very important in Polish science. It is one of the most interesting themes of Polish Philosophy, represented by Stanisław Brzozowski, Bronisław Malinowski, Florian Znaniecki, Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, Jerzy Kmita. One of the greatest, still unknown, is Ludwik Fleck, who was a medical doctor (outstanding mickrobiologist) and an author of a book Genesis and Development a Scientifict Fact published in 1935, where he discusses sociological perception of science. Fleck is becoming popular among Polish representatives of humanities, especially sociologists and philosophers. His theory and point of view on developing of knowledge, organizes the discussion between realism (philosophy of science) and anti-realism (non-classical sociology of knowledge, sociology of scientific knowledge, science and technology studies). Fleck’s theory of ‘thought collectives’ and ‘thought styles’ is completely unknown to Polish ethnologists. In author’s opinion, Fleck’s theory should be treated as a theory of culture in the anthropological sense, which can be useful to describe how culture works. He underlines that Fleck’s theory can be useful in studies on cultural change, theory of vision and common sense. From methodological point of view Fleck’s theory is morę interesting (morę empirical) than Thomas Kuhn’s, and is putting culture closer to the development of science. In author’s opinion Fleck’s theory is a maturę theory of non-classical Sociology of knowledge. However it appeared almost forty years before this sociological project. Even today Fleck’s words are still worth mentioning. We can easily find ideas of H. Putnam, W. V. O. Quine, S. Fish in Fleck’s papers. In author’s opinion Fleck is a philosopher who is Crossing the borders of Anthropology, Sociology of knowledge and onthological thesis of an American pragmatism. Author considers Fleck’s theory to be an useful instrument which helps us to understand society. In his opinion, this theory should be widely discussed and used as a tool in Polish Ethnology. M.R. Adres Autora: Mgr Michał Rydlewski Instytut Filozofii UMK ul. Fosa Staromiejska la , 87-100 Toruń e-mail: rydles@autograf.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb39db5d949b691294b51f7b3d496101.pdf 784797d3818408d1703cae0c7098524f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource transnacjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5996 Title A name given to the resource Transnacjonalizm w kontekście polskim na przykładzie środowiska niemieckich biznesmenów w Poznaniu/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.91-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szczepaniak-Kroll, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM NA PRZYKŁADZIE ŚRODOWISKA NIEMIECKICH BIZNESMENÓW W POZNANIU Transnacjonalizm to zjawisko ściśle związane ze współczesnymi migracjami. Atjun Appadurai (2005, s. XIII) pisał o nich, że „uwalniają od przestrzennych związ­ ków i przypisań ludzi, którzy uczestnicząc w tej formie mobilności włączeni zostają w strumień populacyjnych cyrkulacji, stykających ich z coraz to innymi i nowymi kulturowymi doświadczeniami [...]. W ten sposób świat zapełnia się dryfującymi kulturami bez swoistych przestrzeni i ludźmi oderwanymi od miejsc - cudzoziem­ cami”. Według Ludgera Priesa (1999) i Thomasa Faista (2000), transnacjonalizm to specyficzny rodzaj migracji, w których przestrzenie życiowe - przestrzenie społeczne transmigrantów - obejmują szereg różnych przestrzeni geograficznych. Grzegorz Babiński (2007, s. 116) definiuje owych transmigrantów / transnationals jako osoby zamieszkujące czasowo w kraju innym, niż kraj ich pochodzenia i utrzy­ mujące z tym krajem szerokie i intensywne kontakty, łącznie (a może przede wszyst­ kim) z niezmienioną tożsamością. Dla antropologów najistotniejszy jest fakt, że zjawiska transnacjonalizmu objawiają się poprzez migracje ludzi i ich pobyty w innych kontekstach kulturowych, które wywołują określone zmiany kulturowe. Transnacjonalizm ściśle wiąże się z procesami globalizacyjnymi, postępem technologicznym i cywilizacyjnym. Anthony Appiah (2007, s. IX) podkreślał, że w dzisiejszych czasach bardziej niż kiedykolwiek wcześniej widoczna jest obec­ ność idei, przedmiotów i ludzi „z zewnątrz”. Nasilają się migracje w poszukiwaniu pracy, nauki, lepszych warunków egzystencji, odpoczynku. Dzięki coraz większej otwartości granic, nowoczesnym technologiom, bardziej dostępnym środkom transportu i komunikacji, zmniejsza się dystans dzielący kraj ojczysty od miejsca obecnego przebywania migrantów. Można mieszkać w innym państwie, będąc jednocześnie w stałym, codziennym kontakcie z krajem pochodzenia. Nie trzeba przy tym zbyt często podróżować do ojczyzny, aby w pełni uczestniczyć w róż­ nych wymiarach toczącego się w niej życia (Posem-Zieliński 2005, s. 80). Jest to zasadnicza różnica pomiędzy współczesnymi a, jeszcze do niedawna najpopular­ niejszymi, stylami życia migrantów, dla których wyjazd za granicę był na ogół następstwem dramatycznej decyzji, oznaczał czasową (najczęściej długotrwałą) lub stałą izolację od rodziny, języka, kultury i w rezultacie prowadził często do asymilacji w społeczeństwie osiedlenia. �92 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Obecnie, na skutek stałego balansowania pomiędzy krajem pochodzenia a kra­ jem nowego zamieszkania, kształtuje się transnarodowa przestrzeń społeczna, w której stale cyrkulują transmigranci. Jak trafnie zauważała Ewa Budakowska, „zjawisko transnarodowości można uznać za nowy fenomen naszych czasów w sensie wysokiej intensywności wymiany, ponadnarodowych modeli powiązań, wielorakości form aktywności, i ponadgranicznych kontaktów. W warunkach transnarodowych następuje transgresja granic modernistycznego państwa narodo­ wego wraz z przypisanym mu modelem tożsamości zbiorowej i celebracja przy­ jemności czerpanej z różnorodności. Paradygmat transnarodowości pozwala na prowadzenie wielomodelowego stylu życia, opartego na rozbudowanej sieci ponad­ granicznych powiązań” (2005, s. 51). Jednym z wyznaczników transnacjonalizmu są nowe strategie adaptacyjne migrantów. W przypadku transmigrantów często nieużyteczne stają się dotych­ czasowe formy opisu zjawisk migracyjnych (lub konieczne byłoby ponowne zde­ finiowanie niektórych z nich) i ich skutków, np. imigracja, emigracja, akulturacja, asymilacja. Dawne procesy stopniowej asymilacji i akulturacji ustępują wyraźnie funkcjonalnej adaptacji i częściowej tylko integracji z krajem aktualnego zamieszki­ wania. Według Budakowskiej transnacjonalizm sytuuje migrantów w płaszczyźnie bardziej hybrydalnych, nakładających się na siebie tożsamości niż wcześniejszych dualnych układów pomiędzy środowiskiem wychodźczym i państwem przyjmu­ jącym. Jednostka może mieć teraz kilka kulturowych afiliacji, charakteryzujących ją jak członka takiej czy innej zbiorowości (2005, s. 51). Transmigranci są elastyczni, po przybyciu do nowego kraju tworzą grupy (kręgi krewniacze, przyjacielskie, zawodowe, organizacyjne, etnoreligijne) poszukujące dla siebie bezpiecznych nisz. Równocześnie w różnorodny sposób utrzymują wie­ lostronne kontakty zawodowe, rodzinne, informacyjne, polityczne, towarzyskie z ludnością i krajem swego pochodzenia. W ten sposób uczestniczą w życiu kilku państw jednocześnie, nie czują się wyobcowani i wykorzenieni, często nadal za­ chowują podwójne obywatelstwo, przemieszczają się pomiędzy dwoma światami. Ich dzieci - zwykle wychowane w dwóch kulturach, z łatwością mogą poruszać się w obu kontekstach i planować swą karierę zawodową np. w ojczyźnie ojców (Posern-Zieliński 2005, s. 80). Dodać jeszcze należy, że współczesna dwukulturowość różni się od dotychcza­ sowej, charakteryzującej się niepełnym, połowicznym funkcjonowaniem w dwóch kulturach, prowadzącym często do podwójnej marginalizacji kulturowej, a w konse­ kwencji i społecznej. Stanowiła ona najczęściej etap przejściowy w procesie pełnej asymilacji. Transnacjonalizm natomiast wiąże się z dwukulturowością, rozumianą jako pełne uczestnictwo w dwóch kulturach, będące na ogół stanem trwałym. We­ dług Babińskiego, taki stan rzeczy wynika ze wzrostu wykształcenia migrantów, posiadania przez nich w pełni wykrystalizowanej tożsamości narodowej, coraz lepszego przygotowania językowego i kulturowego do zamieszkania w nowym kraju, zwiększającego się partnerstwa i kompatybilności różnych kultur, w obrębie powtarzającego sięuniwersum kultury globalnej (2007, s. 117-118). Stephen Castles i Mark J. Miller (1993) określili ubiegłe stulecie mianem „wieku migracji”. Tymczasem transnacjonalizm, jak ocenia Babiński j est doświadczeniem �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 93 najnowszej, trwającej mniej więcej przez ostatnie ćwierćwiecze wielkiej fali migra­ cji międzynarodowych (2007, s. 116). Jego korzenie sięgają więc końca wieku XX, ale, szczególnie w Polsce, dynamiczny rozwój tego zjawiska możemy obserwo­ wać od początku XXI wieku. Pojawianie się zjawiska transnacjonalizmu wiązało się z przemianami systemowymi (lokalnymi i europejskimi) w latach 1980. i 1990. oraz m.in. napływem coraz większej grupy biznesmenów, zakładających filie zagranicznych przedsiębiorstw. Jego rozwój nasilił sie po przyjęciu do Unii Euro­ pejskiej nowych państw członkowskich w 2004 roku. Wówczas wzmogły się wy­ jazdy za granicę Polaków, wśród których wielu można uznać za transmigrantów, jak i nastąpił większy napływ migrantów do Polski. Największy wpływ na po­ większenie środowiska transnationałs w Polsce miało jednak wejście do strefy Szengen (2007 r.) i otwarcie granic. Zagadnienie transnacjonalizmu nie było dotąd w Polsce przedmiotem pogłę­ bionych studiów etnologicznych, choć jest to zjawisko coraz bardziej powszechne. Z tego powodu podmiotem moich badań, prowadzonych od roku 2007 byli nie­ mieccy transnationałs przebywający w Poznaniu1. Wybrałam Niemców ze względu na długą tradycję ich obecności w Wielkopolsce oraz dlatego, że właściwie od zawsze stanowili oni (i stanowią nadal) największą grupę cudzoziemców w Wielko­ polsce12. Najistotniejszy był jednak fakt, iż wśród migrantów zdecydowanie do­ minują właśnie transmigranci. Szczególnie interesującą grupą respondentów okazali się biznesmeni, nazywani słusznie przez Roberta Kinga (1996) „nową odmianą przywódczych nomadów”. Wśród respondentów byli także studenci, artyści, pisarze, osoby poszukujące w Polsce swoich korzeni (zarówno mające przodków Polaków, jak i Niemców). Przedstawiony materiał skłania do stawiania pytań o strategie adaptacyjne nie­ mieckich transnationałs z kręgu biznesowego, o ich konfrontacje z wyobrażenia­ mi i stereotypami o Polsce oraz o style życia jakie przyjęli, balansując pomiędzy Polską a Niemcami. Podstawę badań terenowych stanowił paradygmat zwany interpretatywnym, alter­ natywnym, czy symboliczno-interpretującym3. Kolejnym założeniem było uznanie 1 W artykule wykorzystano materiały zabrane w ramach grantu MNiSW (nr NN109217436), pt. „Transnarodowość w kontekście polsko-niemieckim. Niemcy w Poznaniu i Polacy w Berlinie”. 2 Określenie liczby niemieckich transmigrantów, zwłaszcza biznesmenów, podróżujących często pomiędzy Polską a Niemcami nie jest możliwe, ponieważ zgodnie z obowiązującym prawem osoby te mogą bez ograniczeń poruszać się pomiędzy własnym krajem i Polską oraz podejmować pracę bez jakiegokolwiek zezwolenia (http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search= 32623; http:/Avww.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426). Jednak już na podstawie ilości oddziałów niemieckich firm w Wielkopolsce, w których z reguły w kadrze menedżerskiej znajdują się przedstawiciele rdzennej firmy z Niemiec, można wnioskować, że jest to niemała grupa. Wielu z nich skupionych jest wokół prężnie działającego w Poznaniu DWK - Deutsch-Polnisches Wirtschftskreis, organizacji mającej na celu nawiązywanie współpracy pomiędzy polskimi i niemieckimi przedsiębiorstwami. Jednak ponieważ organizacja ta nie prowadzi rejestru imiennego członków, lecz rejestr firm, także od niej nie można uzyskać choćby szacunkowych danych. 3 Zgodnie z nim obiektywna rzeczywistość istnieje, jednak nie jest możliwe jej poznanie i pełny, obiektywny opis. Każdy sposób myślenia jest bowiem uwikłany w konkretny czas i przestrzeń, za każdym razem sposób widzenia rzeczywistości wydaje się człowiekowi jak najbardziej naturalny. �94 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL procesualnego charakteru rzeczywistości społecznej, tzn. przyjęcie stanowiska, że zjawiska nie dzieją się same z siebie, lecz są kształtowane stopniowo przez ich uczestników we wzajemnych interakcjach. Także pojęcia służące do ich opisu nie posiadają waloru obiektywności, lecz należą do społecznie skonstruowanej rzeczy­ wistości. Zadaniem badacza jest stwierdzenie w jaki sposób są one konstruowane. W badaniach za podstawowe narzędzie badawcze posłużyła mi metodologia teorii ugruntowanej4, będącą konsekwencją założeń teoretycznych paradygmatu interpretatywnego. Zastosowałam metodę wywiadu ustrukturyzowanego (o walorach wykorzystania tej metody w badaniach nad migrantami pisali szerzej autorzy pracy Z zastosowań technikjakościowych w badaniach nad migracjami (Antoniewski i in. 2000), który mówiąc w skrócie przypomina tak, jak zwykły wywiad pogłębiony, swobodną rozmowę, choć jednocześnie każdy z wywiadów powinien stanowić od­ powiedź na te same, pytania, kluczowe dla zdobycia interesującej badacza wiedzy. Transanacjonalizm jest między innymi rezultatem migracji motywowanych ekonomicznie5. Co charakterystyczne, znaczącą grupę wśród transnationals sta­ nowią ludzie, którzy nie migrują w celu spełnienia podstawowych potrzeb egzys­ tencjalnych, jak to było w przypadku mających miejsce w poprzednich stuleciach, tradycyjnych wyjazdów „za chlebem” Przeciwnie, są to często osoby wykształ­ cone, dobrze sytuowane, mające ugruntowaną pozycję zawodową w swoim kraju. W wielu przypadkach migracja jest m.in. rezultatem trwającego już od dziesięcio­ leci tzw. „drenażu mózgów”, polegającego na przyciąganiu wysokiej klasy specja­ listów z państw mniej rozwiniętych przez wyżej rozwinięte kraje, poprzez ofero­ wanie im korzystniejszych niż w kraju macierzystym warunków życia. W Polsce (tak jak w wielu innych krajach) największą grupą transmigrantów motywowanych ekonomicznie, są wykwalifikowani pracownicy dużych, często globalnych korporacji, delegowani za granicę. Osoby te przyjechały tu w ściśle Obrazowo ujmują to przekonanie Peter L. Berger i Thomas Luckmann; „co jest «rzeczywiste» dla tybetańskiego mnicha, może nie być rzeczywiste dla amerykańskiego biznesmena” (1983, s. 173). To w jaki sposób widzimy swój świat jest uwarunkowane wprawdzie czasem i miejscem, w którym żyjemy, ale przede wszystkim konstytuuje się w codziennym dialogu z innymi ludźmi. Pogląd ten nazywany jest społecznym tworzeniem rzeczywistości, co, jak mówi Barbara Czamiawska, oznacza uznanie ludzkiej percepcji za jeden z elementów tworzenia rzeczywistości i jedyne dostępne na­ rzędzie do jej poznania (1983, s. 33). 4 Metodologia ta (opracowana i opisana przez Bameya Glasera, Anselma Straussa) polega na budowaniu teorii w oparciu o systematycznie zbierane dane empiryczne. Teoria jest tutaj zatem pochodną analiz danych empirycznych. Propozycje teoretyczne nie są więc budowane metodą logicz­ nie dedukcyjną w oparciu o wcześniej przyjęte aksjomaty bądź założenia. Teoria wyłania się tutaj w trakcie systematycznie prowadzonych badań terenowych, z danych empirycznych, które bez­ pośrednio odnoszą sie do obserwowanej części rzeczywistości społecznej. Hipotezy, pojęcia i włas­ ności pojęć są budowane w trakcie badań empirycznych oraz w trakcie badań są one modyfikowane i weryfikowane. Tak więc budowanie teorii jest ściśle związane z samym długotrwałym procesem badawczym (Konecki 2000). 5 Wśród poznańskich transnationals obok reprezentantów środowiska biznesowego znajdują się także migranci należący do innych kategorii społecznych: studenci, pracownicy naukowi, artyści, osoby posiadające korzenie polskie lub niemieckie (potomkowie Niemców mieszkających niegdyś na terenie dzisiejszej Polski). Każda z tych grup ma swoją specyfikę, przybiera inną strategię adap­ tacyjną, w określony sposób konfrontuje stereotypowe myślenie o Polakach z doświadczaną osobiś­ cie rzeczywistością. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 95 określonym celu, do ich zadań należy np.: dokonanie restrukturyzacji, moderniza­ cji firmy, rozwinięcie nowej gałęzi produkcji, promowanie określonych produk­ tów, przeszkolenie pracowników, kontrola wyników działania, niekiedy założenie od podstaw filii firmy, itd. Są to przeważnie dobrze wyedukowani i doświadczeni eksperci: menedżerowie, specjaliści do spraw marketingu, reklamy, prawa między­ narodowego, itd. Grupę tworzą głównie mężczyźni, mieszczący się w przedziale wiekowym: 30-50 lat. Niektórzy żyją w związkach mieszanych z Polkami. Część jest stanu wolnego lub ma żony/partnerki w Niemczech. Większość biznesmenów przebywa na kontraktach trwających od kilku do kilkunastu lat. Artykuł prezentuje wstępne wyniki badan, którymi objęto 12 respondentów ze środowiska biznesu. Wybrana metoda wywiadu ustrukturyzowanego okazała się skuteczna w pozyskaniu informacji, choć wielu informatorów oczekiwało ankiety, którą można szybko wypełnić, a nie dłuższego dialogu wymagającej większego zastanowienia i głębszej refleksji. Rozmowy z biznesmenami odbywały się w ich biurach, przy czym miejsce to w każdym przypadku proponowali rozmówcy, nie biorąc pod uwagę innej możliwości. Jak już wspomniałam respondenci są osobami piastującymi wysokie stanowiska i nie dysponującymi dużą ilością wolnego czasu. Terminy spotkań trzeba było niejednokrotnie przekładać, dostosowując się do ich terminarzy i planów zawodowych. Propozycja spotkania w biurze miała także, jak przypuszczam, inny cel. Chodziło o pokazanie prestiżu - gabinety stanowią swoiste wizytówki firm, widomy znak władzy - często znajdują się w drogich lokalach, są luksusowo lub awangardowo wyposażone. W niektórych przypadkach miejsce nadawało ton rozmowie. Dosyć często rozmówcy wypowiadając się o problemach wynikających z różnic w podejściu do pracy w Poznaniu i Niemczech, przybierali postawę autorytetów, ekspertów, którzy znaleźli sposób na ich przezwyciężenie. W tych sytuacjach dawano mi do zrozumienia, że Polacy muszą się jeszcze wiele nauczyć od swoich przełożonych, pochodzących z kraju w którym biznesem rządzą bardziej „cywilizowane” reguły. Główną motywacją podjęcia pracy w Polsce przez niemieckich biznesmenów są bardzo atrakcyjne warunki finansowe proponowane przez firmę macierzystą. Kolejnym elementem zachęty jest awans zawodowy. Z reguły Niemcy osiągają w Polsce stanowiska wyższe od zajmowanych w kraju. Wyjazd za granicę daje więc szansę na szybsze osiągnięcie kolejnych szczebli kariery. Często delegowanym pra­ cownikom pozostawia się wiele swobody w opracowaniu strategii funkcjonowania firmy, co jest przez nich cenione na równi z wysokimi zarobkami i awansem, stwa­ rza bowiem możliwość błyskotliwego pokazania kolejnych predyspozycji, umiejęt­ ności i kompetencji. Za typową można uznać wypowiedź dyrektora niemieckiego banku w Poznaniu: Szukałem nowych wyzwań, ponieważ w Niemczech w moim miejscu pracy, na moim stanowisku nie widziałem żadnych perspektyw. Miałem natomiast możliwość podjęcia nowych zadań za granicą. I bank [...] miał ofertę pracy za granicą, w Polsce, więc się postarałem i dostałem tę pracę. [.. .]6 6 Wszystkie wywiady wykorzystane w artykule przeprowadzone zostały w języku niemieckim, tłumaczenie - autorka. Na prośbę respondentów pominięto ich imiona i nazwiska, które są znane autorce. �96 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Dla większości biznesmenów z Niemiec Poznań jest pierwszym zagranicznym miejscem pracy. Zdarzają się jednak osoby takie jak, np. dyrektor dużego kon­ cernu, który wcześniej przez kilka lat pracował w USA a następnie był odpo­ wiedzialny za rozwój w Europie Wschodniej. Przed 12 laty jego biznesplan doty­ czący strategii firmy w Polsce okazał się najlepszy i tym sposobem respondent znalazł się w Poznaniu. Istnieje również grupa niemieckich biznesmenów, którzy początkowo przyjechali tu w zupełnie innym celu i dopiero po pewnym czasie, już na miejscu, zajęli się działalnością ekonomiczną. Na przykład jedna z niewielu w środowisku biznesowym kobieta przyjechała do Poznania jako nauczycielka języka niemieckiego. Pomysł na własną firmę zrodził się po kilku miesiącach pobytu w Polsce. Kolejną grupę migrantów tworzą dzieci Niemców, którzy po wojnie wyemigrowali z Polski lub potomkowie polskich emigrantów urodzeni w Niemczech. Osoby te rozpoczęły pracę w Polsce najczęściej dzięki kontaktom rodzinnym i przyjacielskim. Świadomość wysokiej pozycji zarówno w hierarchii biznesu, jak i w ogóle w społeczeństwie i wiążące się z nim duże poczucie własnej wartości sprawiają, że dla badaczy stosunkowo dużym problemem jest dotarcie do respondentów. Na­ wiązanie kontaktu dodatkowo utrudnia fakt, iż Niemcy z reguły bardzo chronią swoją prywatność. Cechą kulturową tej grupy, różniącąjąw sposób zasadniczy od Polaków, jest bezwzględne rozdzielenie pracy od życia prywatnego (Hampden, Trompenaars 2006, s. 236-239). Badani obawiają się więc pytań niewygodnych dla nich z racji piastowanego stanowiska, nazbyt wkraczających w sferę prywatną. Nie chcą zaszkodzić wizerunkowi firmy poprzez niefortunną wypowiedź, a praca, oddanie firmie jest dla nich priorytetem, dla którego przeoiganizowali swoje życie. Ostrożnie dzielą się głębszymi spostrzeżeniami i refleksjami, również dlatego że, jak sądzą, nie zawsze są one przyjemne dla badaczki-Polki. Z tego względu, aby nawiązać kontakt z respondentami, konieczne jest długotrwałe wypracowywanie zaufania, wejście w system personalnych powiązań, rekomendacji i znajomości. Jednocześnie należy podkreślić, że osoby te są niezwykle cennymi rozmówcami. Niemieckich biznesmenów łączą nie tylko wysokie ambicje zawodowe i finansowe, ale i chęć przeżycia „przygody życia”, którą ma im zapewnić pobyt za wschodnią granicą. Stąd wynika ich autentyczne zaciekawienie Polską i Polakami. Prowadząc wywiady często spotykałam takie wypowiedzi na temat okoliczności przyjazdu: To była prawdziwa przygoda, obok zawodowych wyzwań nie miałem, pojęcia o tym, co mnie w Połsce czeka; zawsze z ciekawością czekałem na nowe możliwości. Na to, żeby móc poznać coś nowego. Wnikliwe obserwacje menedżerów są szcze­ gólnie interesujące dla badacza. Jak się okazuje również pracodawcy wysyłający pracownika za granicę coraz bardziej dostrzegają, że obok predyspozycji natury zawodowej (z którymi wiążą się m.in. typ i poziom wykształcenia, posiadana wiedza, doświadczenie i umiejęt­ ności, jakimi się dysponuje), wskazane okazuje się nabycie stosownej wiedzy, umiejętności, i kompetencji pomocnych w dostosowaniu się do panujących w da­ nym kraju norm kulturowych. Przydatne jest także rozbudowanie predyspozycji natury osobowościowej m.in. takich jak: świadomość różnic, wrażliwość kulturowa, �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 97 empatia, odporność na stres, zdolność do przyjęcia postawy zadaniowej, elastycz­ ność adaptacyjna (Miś 2002, s. 147). Jak już wspomniałam, w czasie pobytu w Polsce cudzoziemcy - transnationałs koncentrują się nie tylko na kwestiach ekonomicznych, ale bacznie obserwują Pola­ ków w ich codziennych zachowaniach. Te obserwacje specyfiki życia są następ­ nie uwzględniane m.in. w organizowaniu działania przedsiębiorstwa, delegowaniu zadań, prowadzeniu akcji promocyjnych, itd. Coraz większą grupę menedżerów do wykorzystania różnic kulturowych w pracy przygotowuje odbyty jeszcze w Niemczech, tzw. trening międzykulturowy7. Na ogół jednak zdobywanie szerszej wiedzy o kraju migracji zaczyna się w tej grupie dopiero po przyjeździe, w przeciwieństwie np. do studentów niemieckich, którzy dowiadując się o możliwości wyjazdu, często już w Niemczech zaczynają uczyć się języka, szukać kontaktu z Polakami, przeglądać Internet, czytać prasę na temat Polski8. Większość respondentów-biznesmenów nigdy wcześniej nie była w Polsce. Tym samym osoby te nie miały zbyt dużego pojęcia o kraju, do którego się udawały i posiadały wiedzę opartą na stereotypowym postrzeganiu. Decyzję o migracji respondenci musieli na ogół podjąć w krótkim czasie i tym tłumaczyli swoje „nieprzygotowanie” kulturowe. Jeden z menedżerów mówił: wcześniej nie miałem w ogóle żadnych związków z Polską. Nie byłem nawet turystycznie w Europie Wschodniej. W 1990 roku poje­ chałem po raz pierwszy do Niemiec Wschodnich. [...] Amerykę całą zjechałem od Kanady na północy po Chile na południu. Podróżowałem po Azji, byłem w Afryce. Wszędzie na świecie, ale nie w Europie Wschodniej. W 1994 roku udałem się w pierwszą podróż do Europy Wschodniej, do Pragi. A później w tym samym roku do Warszawy i Poznania. Także inny biznesmen stwierdzał: Nie miałem żadnego wyobrażenia o tym, czym jest Polska. Z kolei jedna z niemieckich menedżerek wspominała: zanim tu przyjechałam Polska wydawała mi się bardzo niebezpieczna. Kiedy szłam w Poznaniu na pierwsze spotkanie z klientem, a było to wieczorem, zabrałam ze sobą nóż sprężynowy, tak na wszelki wypadek, gdyby ktoś chciał mnie napaść po drodze. Może dzisiaj brzmi to śmiesznie i ja się tego teraz strasznie wstydzę, ale faktem jest, że tak było. Oparte na stereotypach informacje o Polsce były powodem niepokoju zarówno Niemców udających się do Polski, jak i ich rodzin i znajomych. Jeden z biznesme­ nów mówił: Ja się nie bałem ale znam kolegów, którzy obawiali się przed swoim pierwszym przyjazdem do Polski [...]. Inny z respondentów wspominał: Wśród moich znajomych, rodziny było zaskoczenie, dlaczego akurat Polska. W Niemczech Polska postrzegana jest jako Entwicklungsland, leżący we Wschodniej Europie, o niskim poziomie życia. Niektórzy nie mogli zrozumieć dlaczego nie chciałem wyjechać do Ameryki, Australii, Azji tylko akurat do Polski. 1 Nierzadko jednak ugruntowuje on jedynie stereotypy i uprzedzenia (nie tłumacząc ich źródeł czy mechanizmów działania), nakierowany jest bowiem jedynie na osiągnięcie zysku, przy wyko­ rzystaniu różnic kulturowych. 8 Na podstawie wywiadów autorki z Niemcami studiującymi na UAM, przeprowadzonych w latach 2007-2009. �98 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL Jeden z badanych miał przed przyjazdem do Polski obawy, jak twierdził głębszej natury, a w rzeczywistości odwołujące się do stereotypu o odwiecznej wrogości pomiędzy obydwoma narodami: Nie bałem się tych rzeczy, które są stereotypami. Bałem się głębszych rzeczy. Jestem świadomy tych rzeczy które stoją pomiędzy narodami. W historii było wiele momentów, kiedy Polacy i Niemcy stawali prze­ ciwko sobie. Od Średniowiecza po najnowszą historię, X IX wiek, czasy pruskie, czasy nazistowskie. To są rzeczy, których ludzie są w sposób oczywisty świadomi. [...] To są emocje, z którymi my [Niemcy w Polsce] jesteśmy konfrontowani. Jak pisał Robert Cyrus, stereotypy narodowe to wyobrażenie, że pewna naro­ dowość lub społeczność etniczna jest wyraźnie wyposażona w określone cechy osobowe. Stereotypy są odporne na zmianę, zakorzenione we wspólnocie i działają automatycznie. Takie trwałe wyobrażenia są „uruchamiane” w określonych sytua­ cjach przez stymulatory nabierające znaczenia w obliczu innych możliwych inter­ pretacji (2004, s. 208). Ten mechanizm zadziałał także w przypadku badanych respondentów, dla których bodźcem do rozliczenia się ze stereotypami, stał się komunikat o wyjeździe do Polski. Większość z nich starała się nie ulegać obiegowym opiniom, co jednak, jak wynikało z dalszych relacji respondentów na temat np. specyfiki życia w Polsce czy pracy (o czym w dalszej części artykułu), nie zawsze było możliwe. Inni otwarcie przyznawali się do obaw, że prawdziwe okażą się niektóre z obie­ gowych opinii. Dowodem może być ostatnia przytoczona powyżej wypowiedź. Już po przyj eździe respondenci zaczęli odkrywać „oczywistości” i „nieoczywistości” kulturowe. Według Luizy Słodownik kultura „oczywista” to ta, której uczymy się od najwcześniejszego dzieciństwa, która staje się dobrze znana, nie wymaga analizy i zastanowienia, oglądania od zewnątrz (2006, s. 24). Jak pisał Geert Hofstede, rodzima kultura wyposaża jednostkę w jej podstawową „materię” rzeczywistości myślowej. Dostarcza pojęć, schematów pojęciowych wraz z okreś­ loną koncepcją świata, jak również normami, zasadami, regułami, wyobrażenia­ mi, przekonaniami, wierzeniami, stereotypami, uprzedzeniami oraz wszelkimi czynnikami kognitywnymi, na podstawie których człowiek formuje swoje sposo­ by zachowania. Ta „oczywistość” sprawia, że zasady kultury własnej, uznawane są za naturalne i w znacznym stopniu nie podlegają zakwestionowaniu. Daje to poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie (Hofstede 2000, s. 40). Renata Winkler podkreśla, że człowiek poprzez własne działania może modyfikować kulturę, choć zintemalizowane przez niego elementy (właściwe dla środowiska, w którym został wychowany) warunkują jego zachowanie na poziomie podświa­ domości (2008, s. 103). „Oczywistość” podlega zawieszeniu w momencie kontaktu z obcością, niosącą w sobie alternatywy wobec tego, co zostało przyswojone w ramach kultury włas­ nej. Kultura obca wprowadza pluralizm wartości i zmusza do refleksji, do dokony­ wania wyborów lub do konfrontacji ze świadomością, że inni ludzie opowiadają się za innymi wartościami. W ten sposób wartości kultury własnej przestają być jedynymi słusznymi i niekwestionowanymi, przestają być „oczywiste”, gdyż ich wybór będzie wymagał uzasadnienia (Słodownik 2006). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 99 Już pierwsze dni pobytu moich rozmówców w Polsce zweryfikowały wiele obie­ gowych opinii znanych z Niemiec. Za nieprawdziwy uznano stereotyp mówiący 0 polskim niezorganizowaniu. Na ogół firmy załatwiały za biznesmenów drobne formalności związane z przyjazdem. Na gości czekały wynajęte mieszkania, hotele. W wielu przypadkach wyznaczona osoba towarzyszyła im w pierwszych dniach, pokazując w jaki sposób poruszać się po mieście, załatwiać codzienne sprawy, np. zakupy, rachunki. Uznano to za potwierdzenie innego, tym razem pozytywnego stereotypu na temat gościnności Polaków. Pierwszym poważnym problemem, na jaki natrafili migranci, okazała się ko­ nieczność porozumiewania po polsku. Co ciekawe, żaden z respondentów, poza tymi którzy mają polskie korzenie, nie tylko nie znał przed przyjazdem języka polskiego, ale i nie uświadamiał sobie, że będzie to poważną przeszkodą w kon­ taktach z Polakami i to nie koniecznie z powodu ich słabej znajomości języków obcych. Janusz Anusiewicz pisał, że język wobec kultury posiada charakter za­ równo warunkujący, jak i zależny (1991, s. 20). Jest uznawany zarazem za funda­ ment, przejaw, implikator i wytwór danej kultury. Według Benjamina L. Whorfa „każdy język stanowi odmienny, rozległy system wzorów sankcjonujących kul­ turowe kategorie i formy, za których pośrednictwem nie tylko porozumiewamy się ale co więcej, analizujemy rzeczywistość” (1982, s. 339). Autor zauważał, że język zawiera w sobie i narzuca w ramach danej kultury sposób konceptualizacji 1 strukturalizacji rzeczywistości. Określa on sposób jej kategoryzacji, taksonomizacji, oglądu i co najważniejsze, wartościowania. Co więcej stanowi nie tylko narzędzie interpretacji wzorów kulturowych, ale też wykładnię niejęzykowych sys­ temów semiotycznych (takich jak obrzędy, znaki grzecznościowe itp.) (tamże, s. 18-19). Innymi słowy struktura wyuczonego języka ojczystego kształtuje w danej społeczności językowej pewne zwyczaje myślowe, modeluje jednostkowy i zbio­ rowy sposób widzenia świata (jego rozumienie i interpretację). Z tego powodu, j ak zauważają badacze, na poziomie werbalnym barierą w kon­ takcie osób wywodzących się z różnych kultur mogą okazać się nie tylko brak umiejętności lub błędy popełniane w czasie tworzenia i w rozumieniu dowolnych wypowiedzi. Istotny jest też sposób w jaki za pomocą języka próbuje się wywrzeć określony wpływ na partnerów interakcji, niewłaściwe dostosowanie zachowania werbalnego do pełnionej roli i rodzaju czy kontekstu sytuacji społecznej. Przeszko­ dą może być nawet nieznajomość przysłów i aforyzmów, stereotypów społecznych, kategorii tabu komunikacyjnego, rodzajów eufemizmów, slangu występującego w określonej grupie społecznej, czy zawodowej, specyfiki poczucia humoru danej społeczności, znamiennych dla danej zbiorowości typów rytuałów słownych (Goddar, Wierzbicka 2001, s. 177-181; Marcjanik 1994, s. 77; Ferraro 2002, s. 65—69)9. Po krótkim czasie także te „głębsze konieczności” poznania języka stały się jasne dla niemieckich biznesmenów. Firmy goszczące menedżerów już w pierwszych 9 O relacjach pomiędzy kulturą i komunikowaniem się pisali szeroko m.in. Edward Twitchell Hall (1987; 2001), Richard R. Gesterland (2000), Geert Hofstede (2000), Fons Trompenaars i Charles Hampden-Tumer (2005). �100 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL tygodniach pobytu na ich życzenie organizowały naukę języka polskiego. Najczęś­ ciej spotykaną formą były indywidualne lekcje u lektora, które odbywały się w firmie, niekiedy nawet w wymiarze kilku-kilkunastu godzin tygodniowo. Ewa Nowicka wyróżniła dwie zasadnicze strategie życiowe, jakie może przy­ jąć cudzoziemiec, przybywający do obcego kraju: jedna z nich ma charakter za­ daniowy, druga asymilacyjny. W pierwszym przypadku kontakty społeczne trak­ towane są głównie jako środek do uzyskania określonego rezultatu. Cel wyznacza ich zakres. Relacje ograniczane są do takich, które mogą okazać się przydatne. Osoby przyjmujące drugą strategię zabiegają o nawiązanie kontaktu ze środo­ wiskiem miejscowym nie licząc na to, że coś przez to zyskają, dążą do bezin­ teresownego utrzymywania bliskich stosunków (Halik, Nowicka 2002, s. 13-17). Pierwszy model można zaobserwować np. u niektórych studentów niemieckich (i nie tylko niemieckich) przebywających w Poznaniu na stypendiach. Często nie podejmują oni z Polakami jakiegokolwiek kontaktu, za to otaczają się innymi Niemcami przybywającymi w Poznaniu lub stypendystami z innych krajów, two­ rząc stosunkowo zamknięte kręgi. Badanym przeze mnie biznesmenom, nie zdarzało się natomiast minimalizować kontaktu z Polakami. Wprost przeciwnie, większość włożyła wiele energii, aby ich możliwie jak najlepiej poznać. Na przykład jeden z menedżerów, mając do dyspozy­ cji luksusowe auto służbowe, jeździł do pracy tramwajem, chcąc poobserwować, jak zachowują się ludzie w codziennych sytuacjach. Inny biznesmen w tym samym celu odbywał co wieczór długie spacery i codziennie wychodził ze współpracow­ nikami na wspólny obiad w barze mlecznym. Wszyscy migranci od początku sta­ rali się sami robić zakupy, załatwiać sprawy w urzędach. Była to, jak przyznawali, dodatkowa okazja, aby poznać Polaków. Jak wynika z wywiadów, Niemcy przyjęli tym sposobem na ogół najrzadziej stosowaną, choć ocenianą przez specjalistów jako wysoko skuteczną, metodę przezwyciężania interkulturowych problemów - uczenia się kultury. Jurgen Bolten rozumie przez to permanentną gotowość do interkulturowej nauki, otwartość w stosunku do tego, co obce (2006, s. 136). Niemcy najczęściej wyrażali chęć mieszkania w bezpośrednim sąsiedztwie Polaków nawet jeśli wiązało się to z niższym standardem mieszkania. Obecnie zale­ dwie jeden z moich rozmówców mieszka w Polsce i równocześnie w Niemczech, gdzie spędza każdy weekend z rodziną. Z obserwacji trenerów międzykulturo­ wych wynika, że właściwie przestał istnieć obowiązujący jeszcze około dziesięć lat temu model życia, polegający na pracy w systemie Mo-Mi, czyli Montag (poniedziałek) - Mittwoch (środa), po 20 godzin na dobę przez 3 dni i wyjeździe do Niemiec na pozostałe dni tygodnia10. Większość respondentów pozostaje w tej chwili w Polsce przez cały okres trwania kontraktu. Zamiast wyjazdów migranci wybierają częsty kontakt mailowy lub telefoniczny z rodziną i przyjaciółmi. Jak wspominałam, już pierwsze spotkania z Polakami oznaczały dla wielu Niemców utratę „oczywistości kulturowej”. Bardzo szybko dostrzegali różnice w realiach życia w Polsce i w Niemczech, w zachowaniach, sposobach reagowania 10 Wywiad z Ellą Griinefeld, trenerką z Internationales Menagement Trainings. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 101 w codziennych sytuacjach. Jeden respondentów mówił: na początku Polacy wyda­ wali mi się egoistyczni, skoncentrowani na sobie. Widziałem to w tramwaju, me­ trze, to było takie wrażenie, kiedy nie znałem języka polskiego. [...] Było wiele rzeczy, do których nie byłem przyzwyczajony. [...] Zaskakujące były dla mnie duże różnice widoczne na ulicach. Starsze kobiety, które na ulicach sprzedawały kwiaty po złotówce, aby kupić sobie kostkę masła. A z drugiej strony widziałem prze­ jeżdżające koło nich mercedesy. To było bardzo przygnębiające. Uchwycenie różnic i podobieństw w pierwszych tygodniach pobytu w obcym miejscu jest na ogół bardzo powierzchowne i dotyczy tych zjawisk kultury, które są najbardziej wyraźne i łatwo dostrzegane. Stosunkowo bezproblemowo można zatem zaobserwować elementy, takie jak: język, codzienne zachowanie, strój. Od­ krywanie głębszych wymiarów kultury sprawia dużo większą trudność. Przykła­ dem może być wspomniana już kwestia porozumienia językowego. Jak twierdzą biznesmeni, nawet poznanie podstaw języka polskiego tylko pozornie ułatwiło kontakt z Polakami, którzy np. wydawali się z niechęcią reagować na wydawane im polecenia. Menedżerowie nie wiedzieli, że w były one w odczuciu pracowników zbyt kategoryczne, bezpośrednie i mało uprzejme. Kultura polska należy bowiem, jak pisze Anna Murdoch (w świetle koncepcji E. Halla), do kultur wysoko kontek­ stowych, co wskazuje na nasycenie procesów komunikacyjnych środkami pozawerbalnymi i pośrednimi oraz wysoki stopień nasycenia komunikacji werbalnej przysłowiami, odnośnikami do wiedzy kolektywnej (1999, s. 79-80). Ten sposób porozumiewania się różni się zasadniczo od kultur niskiego kontekstu, reprezen­ towanych m.in. przez Niemców, w przypadku których przekaz jest bezpośredni, jasny a znaczenie dosłowne. Biznesmeni już w początkowej fazie pobytu w Polsce uświadamiali sobie tę różnicę. Jak pisała Luiza Słodownik łatwo jest określić zjawiska nieznane, trudniej ziden­ tyfikować nieznane pośród tego, co wydaje się podobne i „oczywiste”. Choć utrata oczywistości odczuwalna jest najsilniej na pierwszym etapie kontaktu z kulturą obcą, nie znaczy to jednak, że jest to doświadczenie jednorazowe. Utrata oczywi­ stości nie ogranicza się wyłącznie do tych uczuć i przeżyć, z których człowiek stykający się z obcością, odmiennością zdaje sobie sprawę, ale i z poczucia włas­ nej niewiedzy i nieznajomości reguł rządzących otoczeniem, w którym się znalazł, poczucia zagubienia i niepewności (Słodownik 2006). Wszyscy respondenci zgodnie twierdzili, że pierwsze tygodnie pobytu w Polsce nie należały do najłatwiejszych, zarówno z powodu nadmiaru nowych bodźców, informacji, plątaniny sprzecznych kulturowo znaków i znaczeń, jak i z przyczyn prozaicznych. Trzeba było nauczyć się poruszać po mieście, wspominano proble­ my z parkowaniem samochodu, rozpoznaniem funkcjonowania komunikacji miej­ skiej. Pod tym względem kłopoty nie ominęły nawet tych respondentów, którzy wcześniej znali Polskę z krótkich pobytów u rodziny, czy osób posiadających pol­ skie lub częściowo polskie korzenie. Respondenci wykazywali się dużą inwencją w radzeniu sobie w nowych sytua­ cjach. Jeden z nich mówił: Problemy językowe rozwiązywałem za pomocą karte­ czek. Najłatwiejsze rzeczy sprawiały mi trudność. Niech pani pójdzie do fryzjera �102 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL nie znając polskiego! Poprosiłem więc moją koleżankę pracy, żeby mi napisała, ja k mają mnie obciąć. Jedną taką kartkę miałem też dla taksówkarza ijeszcze inne na inne sytuacje życiowe. Tak to zorganizowałem, że zakupy robiłem ciągle w jed ­ nym sklepie, po pewnym czasie byłem ju ż tam znany: [recytuje szybko po polsku] „masło, mleko, banany ”, to było stosunkowo łatwe. Po 3^1 tygodniach od przyjazdu cudzoziemcy potrafili już sobie poradzić w co­ dziennych sytuacjach. Kolejny etap adaptacji trwał około pół roku. Większość migrantów doznawała w tym czasie odczuć wyróżnionych i ujętych przez Kalervo Oberga (za: Mikułowski-Pomorski 2006, s. 358-359) w etapy: miesiąca miodo­ wego czyli fascynacji nową kulturą, irytacji i wrogości - kiedy oczekiwania podo­ bieństwa do kraju pochodzenia nie spełniały się, okazywało się, że więcej jest tu kulturowych różnic niż podobieństw, stopniowego dostosowania się, bikulturalizmu - gdy lokalne uwarunkowania stawały się na tyle zrozumiałe, by można było efektywnie funkcjonować11. Wspomniane etapy nie następowały jednak zawsze w kolejności proponowanej przez Oberga u-kształtnej krzywej1112. W niektórych przypadkach adaptacja miała postać liniową: rosła wraz z długością kontaktu kulturowego i pobytu jednostki w obcym środowisku. Innym razem pokrywała się z koncepcją przedstawiającą proces wchodzenia w obcą kulturę w postaci krzywej, która może mieć kształt zbliżony do paraboli. Zgodnie z nią, po pierwszym, stosunkowo trudnym okresie powolnego przystosowania się do nowych warunków, przenikania w otoczenie, następuje bardzo szybka, jeśli nie gwałtowna poprawa samopoczucia i praktycz­ nego funkcjonowania (więcej: Chutnik 2007, s. 68). Podkreślić jednak należy, że duża grupa migrantów właściwie od początku czuła się w Polsce swojsko, nie doświadczając szczególnie dotkliwie różnic kulturowych. Biznesmeni doceniali przede wszystkim wymierne korzyści z pobytu, odczuwali satysfakcję z wyższego niż w Niemczech statusu społecznego, co niwelowało wszelkie niedogodności. Poza tym szybko zauważali efekty swojej pracy. Jeden z respondentów stwierdził: ju ż po trzech miesiącach postanowiłem, że zostanę w Polsce na zawsze. To były powody zawodowe. Miałem tu duże szanse i perspekty­ wy. Praca sprawiała mi o wiele więcej satysfakcji, niż w Niemczech. Tu chodziło o zbudowanie całkowicie nowych struktur. W Niemczech ju ż wszystko istniało i dzia­ łało. Kiedy ma się w perspektywie, że potrafi się samemu coś zbudować, wykazać się kreatywnością, to jest to bardzo pociągające. W Niemczech wtedy w tej branży 11 Jak zauważyła Monika Chutnik, Oberg nie określił granic czasowych kolejnych faz, wypo­ wiedział się natomiast na ten temat Hofstede. Relacjonował on, że osoby wyjeżdżające na krótkie pobyty służbowe, nie przekraczające trzech miesięcy mówią o przejściu w tym niedługim czasie wszystkich trzech początkowych faz: euforii, szoku kulturowego i adaptacji (2007, s. 52). Z kolei według relacji osób przebywających na długich, kilkuletnich kontraktach faza szoku kulturowego trwa rok albo dłużej i dopiero po takim okresie następuje etap adaptacji. 12 U-kształtna krzywa była początkowo omawiana zarówno w odniesieniu do psychicznego samopoczucia i satysfakcji osób zmieniających kraj pobytu, jak również w odniesieniu do postaw, przystosowania się społeczno-kulturowego czy wiedzy na temat kultury goszczącej. Tymczasem emocjonalne, poznawcze i behawioralne składniki adaptacji międzykulturowej czasowo nie pokry­ wają się ze sobą (Chutnik 2007, s. 53). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 103 [bankowej] zapanowało zwątpienie, kryzys, pesymizm. Na tym tle Polska jawiła się kusząco. Z drugiej strony musiałem zastanowić się, ja k ułożę sobie moje życie pry­ watne. Zdecydowałem, że zostaję. Nie chciałem oglądać Polski tylko z autostrady. Utrata „oczywistości kulturowej” ma charakter procesualny. Na dalszym etapie poznawania obcej kultury jest ona wynikiem odkrycia własnych, błędnych wyobra­ żeń i przekonań, co do tych elementów, które wydawały się jasne, zrozumiałe, a zatem „oczywiste”. Odkrywanie odmienności można więc określić jako ciągle na nowo podejmowane definiowanie (i redefiniowanie) obszarów znanego i nieznane­ go. Tak było także w przypadku poznańskich migrantów. Dopiero z czasem zaczęli oni dostrzegać głębsze różnice w postawach, stylach życia, w pracy, nauce, itd. Co istotne, nie były one jednak w żadnym wypadku na tyle duże, by uniemoż­ liwić porozumiewanie. Jak zauważa bowiem Renata Winkler, stopień zrośnięcia człowieka z kulturą i zróżnicowanie w zakresie zinternalizowanych przez jed­ nostki zbiorów norm, zasad, reguł, wyobrażeń, przekonań, wierzeń, stereotypów, uprzedzeń oraz wszelkich czynników kognitywnych może, w sytuacji kontaktu międzykulturowego, dać o sobie znać w najwyższym stopniu, stwarzając bariery i powodując zakłócenia w procesie komunikowania się a przez to w wymiernym stopniu rzutować na sprawność i skuteczność kooperacji w obrębie danej zbio­ rowości ludzi (2008, s. 104). W miarę upływu czasu dostrzegalnych odmienności było coraz więcej. Podjęto różne działania, służące ich zniwelowaniu albo wykorzystaniu. Obok uczenia się języka, Niemcy poznawali specyfikę komunikowania pozawerbalnego. Różnice dotyczyły kilku kategorii zachowań niewerbalnych: proksemiki, związanej z od­ ległością i przestrzennym usytuowaniem względem siebie partnerów interakcji, haptyki odnoszącej się do wykorzystywania kontaktu fizycznego i dotyku w pro­ cesie konwersacji, kinezytyki związanej z ruchami ciała: gestykulacja, mimika i kategorii wzrokowej, dotyczącej częstości wymiany spojrzeń, ich długości oraz charakteru (więcej: Gesterland 2000, s. 74-85). Wielu respondentów zauważyło, że w kontaktach personalnych Polacy zachowują mniejszy dystans fizyczny, żywiej gestykulują, choć jednocześnie ciszej niż Niemcy mówią, częściej wymieniają uściski dłoni, całują kobiety w dłoń - czego w Niemczech się nie spotyka. Jak mówiono, Polacy niechętnie nawiązują kontakt wzrokowy (choć lubią obserwować innych), a w stosunku do osób im nieznanych, wymianie spojrzeń zazwyczaj nie towarzyszy uśmiech, lecz niechętny, a nawet wrogi wyraz twarzy. Inaczej dzieje się, kiedy osoby wchodzące w kontakt znają się. Niemieccy pracodawcy zgodnie twierdzą, że polscy pracownicy w relacjach z przełożonym potrafią patrząc mu w oczy zgodzić się na wszystko, po to by następnie i tak realizować określony pro­ jekt w sposób przez siebie zaplanowany, nie zważając na wcześniejsze ustalenia. Biznesmeni zauważyli różnice w relacjach międzyludzkich. Wielu miało pro­ blem z łączeniem funkcji dobrego przełożonego z byciem „dobrym kolegą”, co jest w Polsce konieczne dla efektywnego zarządzania zespołem13. Dostrzeżono fakt oceniania przez Polaków ludzi na podstawie ubioru, wyglądu, w skali nie spotykanej 13 Wywiad z Ellą Griinnefeld. �104 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL w Niemczech. Nieznana okazywała się cała gama rytuałów, np. w stosunku do kobiet: całowanie w rękę, ustępowanie miejsca, przepuszczanie w drzwiach, pra­ wienie komplementów. Obcych było szereg gestów i zachowań, np. ostrzegawcze miganie światłami samochodu, jako ostrzeżenie przed policją, uderzenie dłonią w kark, oznaczające zaproszenie do wspólnego wypicia alkoholu, a nawet specy­ ficzna mimika - wielu respondentów mówiło o tym, że ponurzy, wrogo wyglą­ dający Polacy w zdecydowanej większości przypadków przy bliższym poznaniu okazywali się sympatyczni, mili, gościnni i serdeczni. Biznesmeni podkreślali, że z trudem przychodziło im zapoznanie i oswojenie się ze specyfiką zarządzania w Polsce. Jeden z nich mówił: Bardzo szybko przy­ zwyczaiłem się do ludzi tutaj. Ale to było nic. Co innego firma. 1500 współpra­ cowników. Trzeba było się dogadać na różne sposoby z kolegami z zarządu. Trud­ ności sprawiały problemy językowe. Jest różnica w nastawieniu do życia, do pracy. [...] A wszystko zależy od prywatnej motywacji. Nastawienie do pracy zależy od nastawienia do życia. Niemiec pracuje także dlatego, że praca jest ważna, Polak pracuje dlatego, że praca jest ważna a przede wszystkim je j rezultat - pieniądze. [...] W Polsce kształci się dla kształcenia a nie dla zapotrzebowań rynku. [...] muszę to brać pod uwagę i inwestować w dalszy rozwój pracowników. [...] System kształcenia nie wydobywa u Polaków kreatywności, umiejętności abstrakcyjnego myślenia [...] Polacy za to są graczami. Ryzykują i dlatego niekiedy powstają za­ skakujące rozwiązania. Inny biznesmen podkreślał: Polakom mogę dawać różne wskazówki. Oni tego wysłuchają a później i tak zrobią swoje. W Polsce to jest tak: droga prowadzi do celu od „a ” do „b” w linii prostej, Polacy idą do celu wężykiem, celu który osiągnęliby prościej gdyby mnie posłuchali. Takjest nie tylko w pracy ale wśród przyjaciół i rodziny. Nie będzie jakiś tam Niemiec mówił mi ja k mam żyć. O specyfice pracy m.in. w Niemczech pisali Charles Hampden-Tumer i Alfons Trompenaars (specjaliści w dziedzinie międzykulturowego zarządzania), wyróż­ niając w zależności od stylu prowadzenia interesów „7 kultur kapitalizmu”: USA, Japonię, Niemcy Francję, Wielką Brytanię, Szkocję i Holandię. Główne wymie­ nione przez nich cechy niemieckiej „kultury kapitalizmu” znalazły potwierdzenie w wypowiedziach moich respondentów, akcentujących je jako podstawowe różnice w sposobie pracy z Polakami (2006, s. 210-246). Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli m.in., że dla „niemieckich mene­ dżerów pieniądze nie są celem lecz, środkiem, smarem który zapewnia sprawne działanie machiny przemysłu, a nie magicznym napojem” (Jednocześnie autorzy zaznaczyli, że ich zarobki w połączeniu z dodatkowymi świadczeniami są naj­ większe na świecie, stąd, jak można sądzić, mniejsza troska o walory finansowe) (2006, s. 230). Także badani przeze mnie biznesmeni podkreślali, że w ich odczu­ ciu dla Polaków pieniądze są podstawowym elementem motywującym, podczas gdy dla Niemców równie ważne są także inne bodźce, np. możliwość realizowania opracowanej przez siebie strategii rozwoju firmy, perspektywa osiągnięcia prestiżu w środowisku zawodowym, itd. Jak się wyraził jeden z respondentów: Polacy pra­ cują aby zarobić. Można ich zmotywować jedynie obietnicą lepszych zarobków. Niemcy pracują nie tylko po to żeby zarobić, pracują bo trzeba pracować, bo jest to w ich naturze. Dla nas równie ważne jest osiągnięcie lepszego, bardziej znaczą­ �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 105 cego stanowiska, choć niekoniecznie lepiej płatnego, prawa do pracy w indywi­ dualnie ustalonych godzinach, możliwości dalszego rozwoju zawodowego, itd. Hampden-Tumer i Trompenaars wskazywali także na inną charakterystyczną cechę Niemców pracujących w biznesie, a mianowicie dążenie do porozumienia i zgody. Niemcy w ich opinii mają skłonność do współdziałania, współzależności i wzajemności, „taka postawa stwarza możliwość pogodzenia praw uniwersal­ nych i jednostkowych przypadków, części i całości społeczeństwa, praw jednostki i jej zobowiązań wobec społeczności” (2006, s. 231). To stwierdzenie wyjaśnia, dlaczego jest ona źródłem nieporozumień z Polakami, którzy, w opinii poznań­ skich respondentów, są indywidualistami, częściej podejmują ryzyko i niekonwen­ cjonalne działania. Wspomniani autorzy twierdzą, że w naturze Niemców leży postrzeganie nie tylko pracy ale całego świata jako systemu. Dlatego np. kultura „nie jest wymysłem egzal­ towanych elit, ani strawą mniejszości obdarzonych dobrym smakiem, ale elemen­ tem wspólnego niemieckiego systemu wartości i nieodzownym darem ofiarowanym cywilizacji” (tamże, s. 223). Do „systemu” należy także troska o środowisko, będąca jakoby rezultatem odczuwanej przez Niemców jedności człowieka i natury. Ignoro­ wanie rozwoju kulturalnego, niedocenianie przez polski rząd grupy zawodowej nauczycieli - odgrywających istotną rolę w przekazywaniu kultury, lekceważenie kwestii ekologicznych w gospodarce to bardzo często pojawiające się elementy krytyki ze strony badanych przeze mnie niemieckich transmigrantów, w tym także biznesmenów, które potwierdzają twierdzenia Hampden-Tumera i Trompenaarsa. Autorzy „siedmiu kultur kapitalizmu” wypowiedzieli się również na temat istoty systemu kształcenia w Niemczech: „niemieckie kształcenia zawodowe jest zdecy­ dowanie praktyczne. Kształci się nie charakter lecz umysł i ręce. Nauka jest ściśle związana z określoną technologią lub przemysłem. Niemcy nie wierzą w zarządza­ nie rozumiane jako ogólna umiejętność o uniwersalnych właściwościach” (tamże, s. 239). Biorąc pod uwagę to stwierdzenie nietrudno zrozumieć, skąd wzięła się przytaczana uwaga jednego z menedżerów o mało praktycznym polskim sposobie kształcenia i konieczności szkolenia pracowników. Hampden-Tumer i Trompenaars wspomnieli także o niemieckim umiłowaniu życia wobec prawa i zasad oraz wynikającej z tego lojalności wobec firmy (2006, s. 210-246). I w tych kwestiach widać różnice pomiędzy Niemcami i Polakami, dla których wartością wyżej cenioną od firmy jest, np. rodzina. Elementy te nie pojawiły się jednak w wypowiedziach poznańskich biznesmenów. Stało się tak zapewne dlatego, że niemiecka pracowitość, solidność, praworządność są podstawą stereotypowego postrzegania Niemców na całym świecie (i będącego źródłem dumy Niemców), zbudowanego na zasadzie kontrastu z szeregiem innych narodów, nie tylko Polakami. Cechy te są więc uważane za oczywiste. Kilku biznesmenów pracujących od dłuższego czasu w Polsce wspomniało jeszcze o kilku innych istotnych odmiennościach polskiej i niemieckiej kultury organizacyjnej, z którymi musiało borykać się szczególnie na początku swojej działalności w polskim oddziale firmy. Częściowo pokrywały się one z elementami opisywanymi przez Ryszarda Rapackiego, mówiącego o spuściźnie socjalistycz­ nej, generującej pewne patologie zachowań (np. nieracjonalne gospodarowanie), �106 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dającej społeczne przyzwolenie na niektóre formy działania nieakceptowane w społeczeństwach zachodnich (np. łapówkarstwo), zaszczepiającej syndrom wy­ uczonej bezradności, brak zaufania do instytucji państwa {Problemy... 1995). Co ciekawe, Niemcy natrafiający na takie postawy Polaków w pracy, także tłumaczyli je przyzwyczajeniami pochodzącymi z dawnego systemu, którego rea­ liów osobiście nie znali. Komunizm stał się więc pewnego rodzaju wytrychem dla zrozumienia obcej rzeczywistości. W takich sytuacjach u respondentów uwidacz­ niało się poczucie pełnienia misji, bycia wysłannikiem z lepszego, zachodniego świata, który musi zreformować, to co zastał w Polsce. Badani przyjmowali posta­ wę dobrotliwego, wyrozumiałego nauczyciela, zdającego sobie sprawę z tego, że przyswojenie cech takich jak: odpowiedzialność, inicjatywa i umiejętność współ­ pracy, jest kolejnym etapem cywilizacyjnym, wymaga czasu i pozytywnego wspar­ cia w systemie edukacyjnym (z wywiadów z jednym z respondentów). Po kilku tygodniach pobytu niemieccy transmigranci mieli już własne zdanie na temat wszystkich stereotypów dotyczących Polaków. Jak już wspomniałam po­ jęcie stereotypu należy do struktur poznawczych, obejmujących wiedzę, przeko­ nania i oczekiwania w stosunku do pewnych znaczących dla danej społeczności klas obiektów, grup (kategorii) społecznych lub rzadziej - pojedynczych osób. Przypisuje on ogólnej, danej klasie obiektów określone właściwości lub sposoby zachowań (względnie odmawia ich przypisania), opierając się na schematycznym postrzeganiu rzeczywistości (Mackie i inni 1999, s. 40). Za jego sprawą świat postrzegany jest w sposób wadliwy: upraszczający, wartościujący, nieadekwatny do rzeczywistości. Choć stereotypy mogą być istotnym elementem utrudniającym (a nawet uniemożliwiającym) komunikację międzykulturową, nie można tego stwierdzić w środowisku poznańskich biznesmenów z Niemiec. Jak podkreślają Galen V. Bodenhausen i C. Neil Macrae, stereotypy często są niezależne od woli i mogą pojawiać się w umyśle osoby spostrzegającej za każ­ dym razem, gdy znajdzie się ona w obecności przedstawiciela grupy obcej (1999, s. 22). Potwierdzają to wypowiedzi poznańskich menedżerów. Im dłużej jednak przebywają oni w Poznaniu, tym bardziej zdają sobie sprawę z tego, jak funkcjo­ nuje mechanizm postrzegania stereotypowego i dlatego starają się dystansować od takiego sposobu patrzenia na Polaków. W większości przypadków zamiar ten nie do końca się udaje. Według niektórych teorii pojawienie się informacji sprzecz­ nych ze stereotypem często uruchamia, zapobiegające występowaniu dysonansu poznawczego, mechanizm stronniczej percepcji i uwagi. Polega to na tym, że pro­ ces przetwarzania informacji na temat określonego podmiotu, trwa aż do momentu, w którym stereotyp zostanie potwierdzony. Ten mechanizm można także zaobser­ wować u niemieckich biznesmenów. Ilustruje go wypowiedź jednego z responden­ tów, znającego Polskę od 10 lat i deklarującego nie uleganie obiegowym opiniom: ze wszystkich stereotypów, które funkcjonują o Polsce, zgadzają się według mnie dwa: że kobiety są tu piękne i że kradnie się samochody. Oprócz weryfikacji stereotypów, po kilku miesiącach pobytu migranci poczynili szereg nowych spostrzeżeń o „cechach narodowych” Polaków, zarówno podważają­ cych, jak i potwierdzających stereotypy. Część z nich miała charakter negatywny. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 107 Pojawiło się kilka głosów mówiących o niepunktualności, niesłowności, niefraso­ bliwości, braku odpowiedzialności, np. jeden z nich mówił Zauważyłem, że dużo się tutaj mówi, umawia, a później, kiedy wszystko jest gotowe, nagle w sobotę przychodzi sms, że nie możemy się spotkać. A często w ogóle nie ma żadnej infor­ macji. Po prostu ta osoba nie przychodzi, mimo że była umówiona. To mnie strasznie wkurza. Inny respondent stwierdzał: My Niemcy mamy szczególny sposób traktowa­ nia innych, nazywamy to „planungssicherheit”, tzn. że kiedy dokładniej planujemy wyjście z kimś to nie wypada następnie tego odwołać. Nie musimy w międzyczasie zbyt wiele mówić, robić „schóne Werter”, co zdarza się Polakom. Jeśli chodzi o pozytywne cechy, na ogół migranci zaskoczeni byli wysoką kul­ turą osobistą Polaków. Świadczy o tym jedna z wypowiedzi: w Polsce ludzie są w stosunku do siebie bardziej uprzejmi. Jest wiele sytuacji w których mogą na sobie polegać. Mogę tu przytoczyć dwie rzeczy jako przykład. [...] Kiedy wsiada­ łem do tramwaju, zdarzało mi się, że uczeń ustępował mi miejsca. Tojest w Niem­ czech niespotykane, zaskakujące. Innym razem zdarzyło mi się, kiedy byłem z żoną w McDonald ś, że wypadła mi z kieszeni koperta. Nim się spostrzegłem młody chło­ pak pochylił się i ją podniósł. Podał mi ją mówiąc przy tym „proszę bardzo ”. To było coś, czego się nie spodziewałem. Zacząłem dostrzegać więcej takich sytuacji i zauważyłem, że Polacy są bardzo uprzejmi w stosunku do siebie. Doceniano gotowość do podejmowania ryzyka, upór w realizacji planów, ma­ rzeń. Jednocześnie krytykowano różne przejawy „ryzykanctwa”, np. brawurową jazdę samochodem, nie zważanie na pieszych na pasach. Jeden z respondentów podkreślał, że Polacy często jeżdżą z maksymalną prędkością, tylko po to, aby wyprzedzić. Ma to odbicie w innych sytuacjach życiowych. [...] Stają na krawędzi tylko po to aby pokazać, co potrafią. Wielu badanych stwierdziło, że Polacy żywią niechęć do Niemców, mającą swoje źródło w historii. Tym samym po raz kolejny uznano za prawdziwy stereotyp o odwiecznej wrogości, mówiono np.: te uprzedzenia o Niemcach Polacy mają ciągle w głowach, one są tam gdzieś ciągle zaszyte. Ja odczuwam to na swojej skórze. Inny biznesmen stwierdzał: są takie społeczne sytuacje, gdzie polscy biz­ nesmeni i prominenci na poznańskim gruncie są w swoim gronie i tak się dobrze czują. Niby jest się zapraszanym, ale wszyscy liczą, że zaproszeni Niemcy nie przyj­ dą i po cichu zadają sobie pytanie, dlaczego ten właśnie przyszedł. Ja szybko się nauczyłem gdzie bywać a gdzie nie. Zawsze w takich sytuacjach przychodzi mi na myśl: Ich bin hier nur Gastarbeiter. W innym miejscu respondent dodał: Polacy lubią obcokrajowców do czasu, kiedy można od nich coś dostać, czegoś się nauczyć, do czasu, kiedy ich pobyt tutaj ma jakiś wymierny sens. [...] Niemcy są pożądanym pracodawcą, inwesto­ rem, ale nie są partnerami. Pomiędzy tym nie ma nic, nie ma neutralności. Są tylko stereotypy. Inaczej jest kiedy obcokrajowcy stanowią obciążenie. Mimo szeregu uwag, wszyscy poznańscy cudzoziemcy zdecydowanie pozytyw­ nie ocenili swój pobyt w Polsce. Choć byli świadkami lub osobiście doświadczali różnic kulturowych, w żadnym z przypadków nie można mówić, że był to „szok kulturowy” w zbyt radykalnym ujęciu Elisabeth Mara, która określa go jako �108 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL wstrząs, jakiego jednostka doświadcza na skutek stykania się z nieznanymi i nie­ zrozumiałymi sytuacjami. Nie wystąpiły, wskazywane przez autorkę definicji, zjawiska związane z tego rodzaju permanentnym Szokiem kulturowym, takie jak: zaburzenia tożsamościowe, obniżenie spójności pełnionych ról społecznych, uczu­ cie utraty własnej pozycji zawodowej, przyjaciół, posiadanych rzeczy, poczucie bycia odrzuconym przez przedstawicieli innej kultury lub emocjonalnego odrzu­ cenia przedstawicieli tej kultury, odczucie stałego napięcia związanego z koniecz­ nością podejmowania wysiłku adaptacyjnego, pojawienie się niepokoju, złości, czy wręcz odrazy do kulturowo obcych wzorów, wrażenie bezradności, wynikające z faktu niemożności funkcjonowania z właściwą sobie efektywnością (2000, s. 25). Tego rodzaju odczucia ujawniają się w przypadku kultur znacznie od siebie „odległych” (także fizycznie) (Murdoch 1999, s. 183), o czym nie możemy mówić w odniesieniu do Polaków i Niemców, należących do tego samego, europejskiego kręgu kulturowego, do narodów od wieków sąsiadujących ze sobą. Istotna jest także specyfika stylu życia transnationals, pozwalająca w każdej chwili, także w kryzyso­ wej sytuacji, nawiązać kontakt z rodziną, zyskać jej wsparcie drogą mailową, telefo­ niczną, czy też osobiście dzięki stosunkowo niewielkiemu fizycznemu oddaleniu i możliwości szybkiego przemieszczania się różnymi środkami komunikacji. W przypadku respondentów możemy mówić o „szoku kulturowym” rozumia­ nym jako reakcja na sytuację stresu wywołanego przez wyjazd i przeprowadzkę do obecnego kraju (środowiska). Zjawisko to zachodzi bowiem bez względu na specyfikę kraju, czy danej kultury14 (Murdoch 1999, s. 183). Monika Chutnik proponuje nawet, by termin „szok kulturowy” zastąpić określeniem „akulturacja”, lub „kulturowe przystosowanie się”, ponieważ współczesne podejścia przedsta­ wiają osoby w kontakcie międzykulturowym, jako reagujące aktywnie i radzące sobie ze swoimi problemami w konstruktywny sposób - poprzez kulturowe ucze­ nie się, zmaganie ze stresem spowodowanym tą sytuacją, w odróżnieniu od wcześ­ niejszych modeli szoku kulturowego, gdzie obcy kulturowo przybysz uważany był za bierną ofiarę, potrzebującą pomocy z zewnątrz (2007, s. 60-61). Ten rodzaj definicji wydaje się najbardziej adekwatny w stosunku do badanych Niemców. Jak pisali Hampden-Tumer i Trompenaars niebezpieczeństwo szoku kulturowe­ go nie przemija wraz z zaaklimatyzowaniem się. „Problemy często pojawiają się po powrocie do kraju. Ponieważ menedżer znikł z zasięgu wzroku centrali, znika też z umysłów [...]” (2006, s. 258). Badani Niemcy zdają sobie z tego sprawę i na ogół obawiają się powrotu, który dla wielu wydaje się najgorszą alternatywą po zakoń­ czeniu zadania za granicą. Mają świadomość, że w swojej ojczyźnie raczej nie osiąg­ ną tak wysokiej pozycji zawodowej i społecznej jak za granicą. Obawiają się także, iż z bagażem swoich doświadczeń, z odmiennym, wypracowanym w relacjach mię­ dzykulturowych, stylem pracy, nie będą mogli odnaleźć się w dawnym środowisku. Poznańscy Niemcy nie mają raczej sprecyzowanych dalszych planów życiowych. Niektórzy wracają do kraju mimo świadomości o czekających ich trudnościach, 14 Eksperci przyznają, ze stras może występować z większą intensywnością, jeśli nowa kultura jest bardzo oddalona od macierzystej (np. geograficznie, kulturowo). �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 109 o których wspomniałam. Jak mówią, prędzej czy później daje o sobie znać zmęcze­ nie pracą na kluczowych stanowiskach, wymagającą całkowitego poświęcenia, w środowisku nie do końca oswojonym kulturowo. Relacje z rodziną, przyjaciółmi, bez osobistego kontaktu spłycają się, zanika więź, poczucie bliskości. Wtedy we­ dług respondentów najlepszym wyjściem jest powrót, przynajmniej na jakiś czas. Wielu Niemców czuje się jednak w Polsce na tyle dobrze, że nie wyklucza możliwości pozostania na stałe, lub przynajmniej na dłuższy okres. Kilka osób, jak już wspomniałam na początku znalazło tu swoich życiowych partnerów, mężów, żony. Niektórzy chcieliby pojechać w jeszcze inne miejsce na świecie, podjąć nowe wyzwanie, zdobyć kolejne umiejętności. Stan cywilny nie odgrywa przy tym więk­ szej roli. Małżonkowie menedżerów najczęściej mają świadomość, że decydując się na związek z transmigrantem czeka je „wędrowny styl życia”15. Jeśli chodzi o kwestię tożsamości narodowej biznesmenów niemieckich, najle­ piej ujął ją jeden z respondentów, mówiąc: jestem Niemcem, który akurat teraz mieszka w Polsce. Jak już wspomniałam, większość moich rozmówców, po po­ konaniu trudności adaptacyjnych znajduje się w fazie bikulturalizmu - lokalne uwarunkowania stały się dla nich na tyle zrozumiałe, że mogą efektywnie funkcjo­ nować. Są to osoby zaadaptowane i z powodu ich dobrze wykształconej tożsamości narodowej, stylu życia, zakładającego mobilność, mało prawdopodobne jest, że adaptacja przekształci się w asymilację. Jak słusznie uważają badacze (np. Halik, Nowicka, 2002), współcześnie dobrze zaadaptowany cudzoziemiec nie musi identyfikować się z kulturowymi wzorami społeczeństwa przyjmującego, nie musi tej kultury akceptować, a tym bardziej nie musi przyjmować i uznawać za swoje jej wartości i norm postępowania. Musi natomiast tak postępować, aby nie powodować zbyt dotkliwych dla siebie konflik­ tów, aby budzić raczej sympatię niż antypatię, aby uzyskiwać pożądane cele, sło­ wem, być efektywnym i operatywnym w kraju pobytu bez względu na to, czy ten pobyt ma być z założenia krótki, czy długi16. Przykład poznańskich biznesmenów 15 Nie znaczy to, że zawsze są z tym pogodzone. Jak mówi jedna z trenerek międzykulturowych, małżonkowie/partnerzy życiowi, którzy przyjeżdżają z menedżerem do nowego kraju są o wiele bardziej narażeni na prawdziwy szok kulturowy. Najczęściej osoby te nie pracują, a tym samym kontakt z miejscową ludnością jest bardzo ograniczony. Zdecydowana większość z nich to kobiety, najczęściej wchodzą one w relacje z innymi kobietami znajdującymi się w podobnej sytuacji. Tym samym pogłębia się ich izolacja i rośnie frustracja, której wiele z nich nie wytrzymuje i decyduje się na powrót (wywiad z E. Griinnefeld). O problemach rodzin menedżerów wspominała także Dominika Latusek (2006, s. 146-147). O dzieciach pochodzących z małżeństw transmigrantów pisał Jerzy Mikułowski-Pomorski (2006, s. 369-381). 16 Dla przypomnienia, pomiędzy procesami adaptacji i asymilacji istnieją istotne różnice. O ile w procesie asymilacji w nowych warunkach społeczno-kulturowych wchodzi w grę zmiana systemu wartości, uznawanych norm oraz zachowań, o tyle w procesie adaptacji, dochodzi jedynie do uzgod­ nienia, z wymaganiami społeczeństwa przyjmującego, pewnych zachowań, zwłaszcza zaś unikania tych, które przeszkadzają w kontaktach z tym społeczeństwem lub też przyjmowanie tych, które w tych kontaktach pomagają. Adaptacja nie oznacza istotnych zmian na poziomie wyobrażeń o świe­ cie i wyznawanych wartości oraz reguł postępowania. Zmiana dotyczy raczej poziomu instrumental­ nego, natomiast na poziomie podstawowego systemu wartości do żadnych zmian w ogóle nie musi dochodzić (Chutnik 2007, s. 67). �110 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL dowodzi słuszności tego stwierdzenia. Przede wszystkim starają się oni osiągnąć swój cel zawodowy, czyniąc to w możliwie najmniej konfliktowy sposób. Fakt że cudzoziemiec, a zwłaszcza transmigrant nie ma obowiązku być dzisiaj członkiem danej kultury aby w niej skutecznie działać, nie znaczy, że nie dąży do zrozumie­ nia mechanizmów jej funkcjonowania i nie stara się zaakceptować odmienności osób z którymi przez kilka lat dzieli swoje życie. Choć rezultaty niekiedy odbiegają od zamierzonych celów, należy docenić te zabiegi, świadczące o świadomości róż­ nic kulturowych i chęci równoprawnego traktowania innych. Jak już pisałam, transnacjonalizm wywołuje określone zmiany kulturowe. Wszyscy migranci zgodnie twierdzą, że po kilku miesiącach, latach za granicą wracają do domu jako całkowicie inni ludzie. Przede wszystkim są zdystansowani do stereotypów narodowych, nieobcych im przed wyjazdem do pracy do Polski. Poza tym odkrywają potencjał osób, z którymi dane im było pracować za granicą, a o którym wcześniej nie mieli pojęcia. Biznesmeni uczą się niekonwencjonal­ nych działań, tolerancji i otwartości na innych, akceptowania różnic kulturowych, uwzględniania ich w pracy. Doceniają wartości kultury, w której przez jakiś czas z większym lub mniejszym zaangażowaniem uczestniczyli. Pobyt za granicą wpły­ wa także na ich cechy osobowości. Migranci z tej grupy zawodowej nabierają odwagi i pewności siebie, pogłębiają poczucie odpowiedzialności za duże zespoły pracowników. Często po powrocie płacą za to problemami z ponownym przystoso­ waniem się do życia w dawnym środowisku. Jednak nie spotkałam jeszcze osoby, która żałowałaby decyzji o wyjeździe do Polski. Niewątpliwie pobyt zagraniczne­ go szefa wywołuje także podobne zmiany u Polaków. Zagadnienie to powinno być jednak przedmiotem osobnych badan. LITERATURA A n u s i e w i c z J a n u s z 1991, Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki, [~w:] Język a kultura. Podstawowe pojęcia i problemy, Wiedza o Kulturze, t. 1, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Wrocław, s. 17-30. A n t o n i e w s k i R u s ł a n , G ó r n y A g a t a , K o r y ś I z a b e l a , K o s m a l a A d a m 2000, Z zastosowań technik jakościowych w badaniach nad migracjami: doświadczenia OEM, ISS UW Working Papers, nr 38, Instytut Studiów Społecznych UW, Warszawa. A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic: Kulturowe wymiary globalizacji, Uniyersitas, Kraków. A p p i a h A n t h o n y 2007, Przedmowa, [w:] S. Sassen, Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. IX-XIII. B a b i ń s k i G r z e g o r z 2007, Transnacjonalizm... i co dalej z tego wynika dla badań najnowszej polskiej emigracji, Przegląd Polonijny, z. 2, s. 115-131. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n n T h o m a s 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Pań­ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o d e n h a u s e n G a l e n V., M a c r a e C. N e i l 1999, Samoregulacja w postrzeganiu międzygrupowym: mechanizmy i skutki tłumienia stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 189-207. B o l t e n J u r g e n 2006, Interkulturowa kompetencja, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. �TRANSNACJONALIZM W KONTEKŚCIE POLSKIM 111 B u d a k o w s k a E w a 2005, Współczesne migracje a nowe wyzwania wobec identyfikacji narodowo-kulturowej, [w:] Tożsamość bez granic. Współczesne wyzwania, red. tejże, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 49-72. C a s t l e s S t e p h e n , M i l l e r M a r k J. 1993, The age o f migration. Internationalpopulation movements in the modern world, Houndmills: Macmillan, New York. C h u t n i k M o n i k a 2007, Szok kulturowy. Przyczyny, konsekwencje, działanie, Uniyersitas, Kraków. C y r u s R o b e r t 2004, Stereotypy w działaniu. Praktyczne znaczenie narodowych schematów u polskiego transmigranta, [w:] Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, red. J. Kamocki, Wydawnictwo Poznańskie, Wrocław-Poznań, s. 207-219. C z a r n i a w s k a B a r b a r a 1983, Proces zarządzania. Studium percepcji kierowników przedsię­ biorstw, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. F a i s t T h o m a s 2000, The volume and dynamics o f international migration and transnational social spaces, Clarendon Press, Oxford. F e r r a r o G a r y P . 2002, The cultural dimension o f international business, Prentice Hall, Upper Saddle River-New Jersey. G e s t e r l a n d R i c h a r d 2000, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. G o d d a r C l i f f , W i e r z b i c k a A n n a 2001, Język, kultura i znaczenie: semantyka między­ kulturowa, [w:] Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, red. A. Tabakowska, Uni­ yersitas, Kraków, s. 177-181. H a l i k T e r e s a , N o w i c k a E w a 2002, Wietnamczycy w Polsce. Integracja, czy izolacja?, Instytut Orientalistyczny UW, Warszawa. H a l l E d w a r d T. 1987, Bezgłośny język, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. - 2001, Poza kulturą, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s A l f o n s 2006, Siedem kultur kapitalizmu, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. H o f s t e d e G e e r t 2000, Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnic­ two Ekonomiczne, Warszawa. K i n g R o b e r t 1996, Migration in world historical perspectiye, [w:] The economics o f labour migration, red. J. van den Broeck, Edward Elgar Publishing, Cheltenham, s. 7-75. K o n e c k i K r z y s z t o f T o m a s z 2000, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. L a t u s e k D o m i n i k a 2006, Zarządzanie międzykulturowe w Polsce, [w:] Pomiędzy kulturami. Szkice z komunikacji międzykulturowej, red. M. Ratajczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław, s. 123-159. M a c k i e D. M., H a m i l t o n D.L., S u s s k i n d J., R o s e l l i F. 1999, Społeczno-psychologiczne podstawy powstawania stereotypów, [w:] Stereotypy i uprzedzenia. Najnowsze ujęcie, red. C.N. Marcrae, Ch. Stangor, N. Newstosne, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 39-66. M a r c j a n i k M a ł g o r z a t a 1994, Grzeczność językowa a sprawność komunikacyjna, [w:] Kształcenie porozumiewania się, red. S. Gajda, J. Nocoń, Uniwersytet Opolski, Opole, s. 65-79. M a r x E l i s a b e t h 2000, Przełamywanie szoku kulturowego. Czego potrzebujesz aby odnieść suk­ ces w międzynarodowym biznesie, Placet, Warszawa. M i k u ł o w s k i - P o m o r s k i J e r z y 2006, Jak narody porozumiewają się ze sobą w komunika­ cji międzykulturowej i komunikowaniu medialnym, Uniyersitas, Kraków. M iś A l i c j a 2002, Rozwój personelu i kariera międzynarodowa, [w:] Międzynarodowe zarzą­ dzanie zasobami ludzkimi, red. A. Pocztowski, Oficyna Ekonomiczna, Kraków, s. 233-266. M u r d o c h A n n a 1999, Współpraca z cudzoziemcami w firmie, Poltext, Warszawa. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2005, Etniczność. Kategorie. Procesy etniczne, Mała Biblioteka PTPN, Poznań. �112 AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL P r i e s L u d g e r 1999, New migration in transnational spaces, [w:] Migration and transnational socialspaces, red. L. Pries, Ashgate Publishing, Brookfield-Singapore-Sydney, s. 1-35. P r o b l e m y ... 1995, Problemy kształtowania się kultury przedsiębiorstwa w okresie transformacji, red. R. Rapacki, Wydawnictwo SGH, Warszawa. S ł o d o w n i k L u i z a 2006, „Oczywistość” i „nieoczywistość” kulturowa. Adaptacja do kultury polskiej oraz przemiany jej obrazu w doświadczeniach studentów zagranicznych, [w:] Kul­ turowe wymiary migracji do Polski. Studia Socjologiczne, red. S. Rodziński, E. Nowicka, Prolog, Warszawa, s. 24-61. H a m p d e n - T u r n e r C h a r l e s , T r o m p e n a a r s F o n s 2005, Zarządzanie personelem w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. W h o r f B e n j a m i n L e e 1982, Język, myśl i rzeczywistość, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. W i n k l e r R e n a t a 2008, Zarządzanie komunikacją w organizacjach zróżnicowanych kulturowo, Oficyna Ekonomiczna, Kraków. Źródła internetowe: http://mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=56&id=1676&search=32623 (strona MSWiA) http://www.mpips.gov.pl/index.php?gid=557&news_id=1426 (strona MPiPS) AGNIESZKA SZCZEPANIAK-KROLL TRANSNATIONALISM IN POLISH CONTEXT. CASE STUDY OF GERMAN BUSINESSMEN COMMUNITY IN POZNAN Key words: transnationalism, transmigrants, Germany, Poland, businessmen, life styles, identity Transnationalism is a phenomenon closely related to globalization, contemporary migrations, civilization and technological progress. Grzegorz Babiński defines transmigrants and transnationals as people living temporarily in country different than the country of origin. Such persons maintain wide and intensive contacts with their home country as well as unchanged ethnic/national identity. Specific changes in the life styles, perception of others and self, approaches to the issues such as work, fiiendship and family life are caused by the suspension of migrants between fatherland and the place of migration. This factor leads them to the confiontation of their behayior, habits and values with new experiences. However these issues don’t cause the assimilation (traditional result of migra­ tion) and changes to essential values. These problems are being discussed by the author, who conducted an ethnographic research among German businessmen community in Poznan. J.D. Adres Autorki: Dr Agnieszka Szczepaniak-Kroll Pracownia Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii PAN ul. Rubież 46, 61-612 Poznań e-mail: agnieszka.kroll@neostrada.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c087510d514905d254bf7a8cd82fe1f.pdf 7b4dd5941c44f8bb610b09687b2bf946 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6418 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5991 Title A name given to the resource Spis tereści / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Etnografia Polska - redakcja Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a - Mikropolityka etniczności. Obchody wiosennego święta Nauryz w postsowieckim Kazachstanie............................................................................... The micropolitics o f ethnicity. Celebrations o f spring festival Nawriz in post-soviet Kazakhstan .............................................................................................................................. Iwona K a b z i ń s k a - „Pomieszany świat” jako kategoria opisu etnologicznego/antropologicznego. Zarys problem u.................................................................................................. “Mixed world" as a category o f ethnologicallanthropological description. An outline Urszula L e h r - Czy katolik i ewangelik m ogą być „braćmi”? ............................................. Can a Catholic and an Evangelical be "brothers ’"?......................................................... Anna K i j e w s k a , Inga K u ź m a - Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świętowania. Refleksje etnologiczne z badań terenow ych.......................... Kurban-Bayram ritual in Bułgaria - ethnic varieties o f celebration. Ethnological reflections on fieldw ork ........................................................................................................ Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l - Transnacjonalizm w kontekście polskim na przy­ kładzie środowiska niemieckich biznesmenów w Poznaniu........................................... Transnationalism in Polish context. Case study o f German businessmen community in P o znań.................................................................................................................................. Michał R y d l e w s k i - W stronę teorii i historii kultury. Spojrzenie na teorię stylów myślowych Ludwika Flecka ................................................................................................ In the site o f a theory and history o f culture. A glance on Ludwik F leck’s theory o f thought s ty le s ...................................................................................................................... Natalia S ł o d z i n k a - Uchodźcy: Doświadczenie przemocy i narracje o niej .................. Refugees: the experience o f violence and its narratives................................................... 5 18 21 45 47 60 61 90 91 112 113 132 133 146 STUDIA I MATERIAŁY Kamila B a r a n i e c k a - 0 1 s z e w s k a - Współczesna religijność na Kurpiach .............. 147 Contemporary religiosity in Kurpie reg io n ......................................................................... 156 Sylwia G a w r y s i a k - Apokalipsa nie według świętego J a n a ............................................. 157 Apocalypse not according to St. John ................................................................................ 174 Jakub J a n k o w s k i - O teodycei ludowej ............................................................................... 175 On fo lk theodicy...................................................................................................................... 186 Kamil K o w a l c z y k - Kolektywna konwersja na przykładzie wspólnoty Odnowy w Duchu świętym we wsi K adzidło..................................................................................... 187 The Catholic Charismatic Renewal. The case o f Kadzidło com m unity......................... 197 Tomasz M a d e j - Od przedmiotu religijnego do elementu dekoracji. Współczesny kontekst rzeźbionych krucyfiksów na K urpiow szczyźnie............................................................... 199 From the religious object to the part o f decoration. Contemporary context o f carved cruciflxes in Kurpie religion ................................................................................................ 211 Ida O l e c h o w s k a - Duch czasu. Współczesna religijność postrzegana przez pryzmat pokoleń ......................................................................................................................................213 The spirit o f time. Contemporary religiosity as seen by different generations..............231 Maria W o j t o w i c z - Widzialne i niewidzialne - narracje o świętych wizerunkach . . . . 233 Yisible and invisible - narrations on holy im ages.............................................................247 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Wojciech Olszewski, Tożsamość kulturowa Kresów w humanistycznym nurcie polskiej myśli etnologicznej do roku 1939. Studium z zakresu antropologii stosowanej, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2007, ss. 326 - Sławoj Szynkiew icz............249 Jacek Schmidt, Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Wydawnictwo NEWS - Witold Nowak, Poznań 2009, ss. 197 - Iwona K abzińska..................................................................................................................253 Irena Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląs­ kiego, Katowice 2007, ss. 328 - Maria S za lb o t.................................................................257 Etniczność - o przemianach społeczeństw narodowych, red. Maria Szmeja, Zakład Wydaw­ niczy Nomos, Kraków 2008, ss. 478 - Jarosław Królewski ........................................... 260 Informacja dla a u to ró w ......................................................................................................................267 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7293624944fc4981cec7cc81346ed9a6.pdf 286a1e19218ca7e0c3415aa7b8eb2d70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6420 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Białoruś - język etnolingwistyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5993 Title A name given to the resource "Pomieszany świat" jako kategoria opisu etnologiczno/antropologicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.21-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO/ANTROPOLOGICZNEGO. ZARYS PROBLEMU WYJAŚNIENIE POJĘCIA Wiele osób, które prowadziły badania terenowe na obszarze Białorusi, zwróciło uwagę na występujące w języku jej mieszkańców pojęcie pomieszany świat (białor. mjaszany swiet) (szerzej patrz: Życzyóska-Ciołek 1996; Kabzióska 1999, s. 148-151; Ivanova 2007; Lichtarowicz 2007; Smułkowa 2007). Pojawia się ono najczęściej w opisach pogranicza kulturowego, lokalnej przestrzeni, zamieszkałej przez różne grupy etniczne/narodowe, językowe i wyznaniowe: Oni tu żyją po­ mieszamy]e. Dla „pomieszanego świata” istotne jest zarówno sąsiedztwo różnych kultur, jak i możliwość ich łączenia, przekraczania granic etniczno-kulturowych. O występowaniu tego zjawiska świadczy m.in. znaczna liczba małżeństw miesza­ nych, różnie ocenianych przez członków poszczególnych grup (na ten temat patrz: Życzyńska-Ciołek 1996, s. 204-205; Kabzińska 1999, s. 118-120). Małżeństwa te przyczyniają się do pogłębiania wspomnianego zjawiska i jego utrwalenia. „«Pomieszanie» stało się codziennym doświadczeniem, znanym i zrozumia­ łym, które przez swoje długie trwanie przeszło w normę” (Lichtarowicz 2007, s. 173; patrz też: Życzyńska-Ciołek 1996). Zdaniem Elżbiety Smułkowej, ,,[ś]wiadomość «mieszania się» dotyczy głównie tożsamości i języka: «My mTeszanyja ludzi//mi’eszancy, nasza mowa mi’eszana». Natomiast środowisko kulturowe, w jakim żyją [mieszkańcy Białorusi], np. wystrój chat, zwyczaje żywieniowe, świętowanie i ceremoniał pochówku, w którym badacz dostrzega elementy róż­ nego pochodzenia, traktowane jest jako jednolite, swoje. Tu określenie «mieszany» nie pada” (Smułkowa 2007, s. 7). Z badań przeprowadzonych na Mohylewszczyźnie (wschodnie tereny Republiki Białoruś) przez Taccjanę Iwanową wynika jednak, że mjaszany swiet to nie tylko specyficzna kategoria samookreślenia, identyfikacji kulturowej, ale również świat, w którym przenikają się różne tradycje i wzory zachowań. Odczucie „pomie­ szania” towarzyszy np. procesom polegającym na przechodzeniu od kultury tradycyjnej (archaicznej) do kultury miejskiej, popularnej, kultury „nowego świata” (Ivanova 2007, s. 228). Pojęcie „pomieszany świat” ma więc znaczenie szersze w porównaniu z tym, o którym pisze E. Smułkowa. �22 IWONA KABZIŃSKA Iwanowa zwraca również uwagę na różnicę między wschodnią i zachodnią Białorusią, polegającą na tym, że we wschodniej części kraju, ze względu na sto­ sunkowo małe zróżnicowanie religijne jej mieszkańców, „pomieszanie” widoczne jest przede wszystkim w sferze językowej, podczas gdy w części zachodniej obej­ muje także wyznanie (tamże, s. 225). Jednym z efektów sąsiedztwa różnych grup etnicznych/narodowych oraz kon­ taktów między nimi jest powstanie języka „zmieszanego”, określanego też przez mieszkańców białoruskich wiosek jako mjaszanaja mowa, „mowa prosta”, „język prosty” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69). Mjaszanaja mowa jest nierzadko przeciwstawiana językom uważanym za kulturalne, czyste, językom ludzi wykształconych, mieszkających w miastach: rosyjskiemu, biało­ ruskiemu, polskiemu (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 205; Kabzińska 1999, s. 66-69; patrz też: Engelking 1996, s. 178; Zielińska 1993, s. 20). Trzeba jednak pamiętać, że ludność miast posługuje się przede wszystkim mieszaniną rosyjskiego i biało­ ruskiego, zwaną trasjanką; na jej określenie może być również używany termin mjaszanaja mowa (Ivanova 2007, s. 225-227). Wielu mieszkańców Białorusi nie zna literackiej odmiany rosyjskiego, jeszcze mniej osób włada literacką białoruszczyzną (o sytuacji językowej Białorusi patrz np.: Budz’ko 2007; Getka 2007; Grek-Pabisowa, Maryniakowa 1999; Jankowiak 2007; Mećkovskaja 2007; Smułkowa 2002; Zielińska 1993; Zielińska 1997). Należy również podkreślić, że niektóre osoby uważają białoruski za język chłopski, brzydki, sytuują go też czasem niżej w językowej hierarchii od „mowy prostej” (na kwestię tę zwracałam już uwagę w swoich publikacjach; Kabzińska 1999, s. 67-68). Charakterystycznym zjawiskiem dla „pomieszanego świata” jest znajomość, w różnym stopniu, języków sąsiednich grup. Powszechnie przyjmuje się, że miesz­ kańcy Białorusi są bi- lub polilingwistyczni, niektórzy badacze zwracają jednak uwagę, że należałoby mówić raczej o „półjęzyczności”, tj. częściowej, nierzadko pobieżnej, znajomości różnych języków występujących na białoruskich pogra­ niczach. Podkreślają też, że w wyniku bezpośrednich kontaktów bliskich sobie języków dochodzi do interferencji. Jej skutkiem jest m.in. powstanie wspomnianej trasjanki (Grigor’eva, Martynova 1996, s. 154). Świadomość językowego „pomieszania” mają mieszkańcy wielu pograniczy, zwłaszcza o charakterze przejściowym. O „zmieszanym języku” mówiły np. osoby, z którymi rozmawiałam latem 2004 roku podczas badań, jakie przeprowadziłam w obwodzie lwowskim (pow. starosamborski i turkiński)1. W ten sposób określano przede wszystkim połączenie ukraińskiego i rosyjskiego, jakim posługuje się znacz­ na część ludności Ukrainy, zwłaszcza jej wschodnich obszarów. Można je uznać za lokalny odpowiednik białoruskiej trasjanki. „Pomieszanie” widoczne jest nie tylko w sferze języka. Mieszkańcy Ukrainy często określają się mianem „zmieszanych”, mówią o „zmieszanej krwi” (Mróz 2004, s. 268), zjawisko to dotyczy więc także pochodzenia etnicznego/narodowego. Jest ono jednym z następstw życia na pograniczu kulturowym, stanowi jednak 1 Były one częścią projektu badawczego zatytułowanego „Polskie dziedzictwo kulturowe w no­ wej Europie” (PBZ-KBN-085/H01-2002; III. C. 5). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 23 często źródło problemów z jednoznaczną samoidentyfikacją etniczną/narodową jego mieszkańców. Z osobami przeżywającymi tego rodzaju trudności zetknęłam się zarówno na Ukrainie, jak i na Białorusi2. Z badań, jakie przeprowadziłam w latach 1992-1998 w zachodnich i central­ nych rej onach Białorusi3 wynika, że termin pomieszany świat używany j est nie tylko jako synonim pogranicza kulturowego. Występuje on również w opisach sytuacji polegających na niespodziewanych, najczęściej narzuconych z zewnątrz, zmianach dotychczasowego porządku i ich skutków4. We wspomnieniach osób reprezentujących starsze pokolenie szczególnie mocno utkwił obraz „pomieszanego świata” w latach II wojny światowej. Do „pomiesza­ nia” oswojonej przez nie rzeczywistości przyczyniła się również zmiana granic państwowych, włączenie zachodnich obszarów Białorusi, które w okresie między­ wojnia stanowiły część Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, do Związku Radzieckiego: Wszystko przemieszane, przeplatane... Te ziemie przechodziły z rąk do rąk. Wiele osób dotkliwie odczuło zmianę ustroju i przymus życia według wzo­ rów obowiązujących w nowym systemie, kolektywizację, ateizację, asymilację, utratę znanego, bliskiego im (często idealizowanego i mitologizowanego) świata, towarzyszące zmianom poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 159-180). Można mówić o „pomieszaniu”, w wyniku gwał­ townych zmian, świata określanego jako „pomieszany” ze względu na wielość i różnorodność tworzących go elementów oraz związki między nimi. O „po­ mieszaniu” „pomieszanego świata”. Następstwem tego „pomieszania” stały się m.in. powojenne zmiany składu społeczności lokalnych spowodowane napływem ludzi z zewnątrz, określanych przez ludność autochtoniczną mianem „obcych” (czużije Ijudi) lub „przybłędów” (pribłudy). Terminy te odnoszą się do osób pochodzących spoza lokalnych społecz­ ności, bez względu na ich narodowość; mogą być np. użyte przez Polaków - auto­ chtonów w stosunku do innych Polaków, nie wywodzących się z danej miejscowoś­ ci (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 101-107). Pojęcie pomieszany świat obejmuje więc także wewnętrzne zróżnicowanie grupy złożonej z osób mających takie same korzenie etniczne, różniących się jednak miejscem pochodzenia. Co za tym idzie - może być ono stosowane w odniesieniu do pograniczy wewnątrzkulturowych/ 2 Problemy identyfikacji etnicznej/narodowej osób wywodzących się z rodzin mieszanych zo­ stały znakomicie ukazane przez Jarosława Derlickiego w jego pracy doktorskiej Od społeczności lokalnej do mniejszości narodowej. Polacy w Mołdawii, napisanej pod moim kierunkiem. Kompute­ rowy wydruk tekstu znajduje się w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Kwestii autoidentyfikacji etnicznej/narodowej mieszkańców pogranicza kulturowego oraz sposobom ich identyfikacji przez przedstawicieli różnych grup wiele miejsca poświęcił Krzysztof Kwaśniewski (2000). Autor odwołuje się m.in. do koncepcji marginalności etnicznej/narodowej przedstawionej przez Roberta E. Parka (Kwaśniewski 2000). 3 Zgodnie z przyjętymi przeze mnie założeniami, badania objęły przede wszystkim osoby iden­ tyfikujące się jako Polacy. 4 O występowaniu terminu pomieszany świat w odniesieniu do zmian wspomina również Życzyńska-Ciołek (1996, s. 203). Prezentując wyniki badań, przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie, ba­ daczka skoncentrowała się jednak przede wszystkim na funkcjonowaniu wspomnianego terminu w opisach znanego jej rozmówcom pogranicza, przestrzeni zamieszkałej przez różne grupy kulturowe. �24 IWONA KABZIŃSKA wewnątrzspołecznych. Należy jednak podkreślić, że w wypowiedziach moich roz­ mówców wspomniane pojęcie występowało w tym znaczeniu stosunkowo rzadko. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że zjawiskiem charakterys­ tycznym dla powoj ennej rzeczywistości i j ej „pomieszanego świata” było egzystowa­ nie między przeszłością a teraźniejszością5. Doświadczyli tego nierzadko zarówno ci, którzy po II wojnie światowej stali się mieszkańcami Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak i ci, którzy w czasie wojny zostali zmuszeni do opusz­ czenia rodzinnych stron i nigdy już do nich nie wrócili, pozostając na obczyźnie. Mimo upływu lat, część tych osób trwa w zawieszeniu między krajem pochodze­ nia i obecnego zamieszkania, nie mogąc do końca pogodzić się ze zmianami: Dom w Ameryce. Tam urodziły się moje dzieci... serce ciągle w Polsce, częściowo, częś­ ciowo w Ameryce, niestety. [...] Polska to jednak siedzi w środku. Co polskie, to i nasze6*; Gdzie jest dom i chleb, tam ojczyzna. Nie wrócisz, bo do czego, ale setce ciągnie, groby są bliskich, rodziców, ziemia ciągnie, ale życie to nie...1 Mieszkańcy Republiki Białoruś (i innych republik radzieckich) doświadczyli kolejnego „pomieszania świata” w latach pieriestrojki. Dla większości z nich trau­ matycznym przeżyciem był rozpad ZSRR, przekształcenie poszczególnych republik w odrębne państwa oraz udział w reformach systemowych, mających prowadzić do demokracji i gospodarki rynkowej. W odniesieniu do tych wydarzeń, podobnie jak w stosunku do okresu powojen­ nego, można mówić o współwystępowaniu różnych porządków, a także o koniecz­ ności odnalezienia się w poddanej radykalnym zmianom rzeczywistości. Pojawia się tu jednak nowe zjawisko, jakim jest tęsknota za idealizowanym socjalizmem, bezpieczeństwem socjalnym, państwem opiekuńczym. Pogłębia się ona wraz z ros­ nącym bezrobociem, ubożeniem znacznej części postsocjalistycznych społeczeństw i ich głęboką polaryzacją, przekonaniem o braku korzystnych perspektyw i poczucia bezpieczeństwa. Nostalgia za bezpieczną socjalistyczną przeszłością jest obecna 5 Życie w dwóch światach stało się doświadczeniem wielu osób, które przeżyły wojnę, a na­ stępnie zostały zmuszone do funkcjonowania w nowym dla nich systemie. Pisze o tym Lech Mróz, powołując się na przykład mieszkańców Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Autor wyjaśnia, że jeden z tych światów „przetrwał w świadomości ludzi starszych, w ich opowieściach, pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i postępowanie w kręgu domowo-rodzinnym”, drugi „obowiązywał na zewnątrz, w miejscu pracy, miejscach publicznych, urzędach, szkole” (Mróz 1993, s. 53). Służyła mu indoktrynacja, narzucenie określonego modelu wychowania dzieci i mło­ dzieży, wzorów postępowania (tamże). 6 Autorką tych słów jest kobieta wywieziona na Syberię w lutym 1940 roku razem z wieloma innymi mieszkańcami Nalibok (pow. stołpecki). Z armią gen. Władysława Andersa dotarła ona na Bliski Wschód. W 1947 roku wyjechała do Nowego Jorku, gdzie zamieszkała na stałe. Miałam okazję rozmawiać z nią w lipcu 1994 roku podczas jej obecności w Nalibokach (kobieta przyjechała na uroczystość konsekracji tamtejszego kościoła parafialnego). Moja rozmówczyni oświadczyła, że zawsze pisze słowo Białoruś w cudzysłowie. Mówi też: tak zwana Białoruś. Kończąc rozmowę, stwierdziła: W Polsce się urodziłam, z Polski wyjechałam, a teraz na Białoruś wracam. 1 Słowa te zostały wypowiedziane przez kobietę urodzoną w sąsiadujących z Nalibokami Jankowiczach, która w czasie wojny trafiła „na roboty” do Niemiec. Po wojnie jej rodzice zdecydowali się na wyjazd do Kanady. Z moją rozmówczynią spotkałam się również latem 1994 roku podczas uroczystości konsekracji nalibockiej świątyni (o życiu ekspatriantów wywodzących się z parafii nalibockiej w powojennych światach patrz: Kabzińska 2000). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 25 we wszystkich krajach, w których elity przywódcze zadecydowały o zmianie ustroju (patrz np.: Kabzióska 2009; Miluski 2002; Nostalgia... 2002; Novyj socialnyj oblik... 2002; Sztompka 2000; Weinerova 1994). Z moich badań wynika, że zja­ wisko to występuje nie tylko wśród osób należących do starszego i średniego po­ kolenia, ale niekiedy również wśród ludzi młodych, nie znających socjalizmu z bezpośrednich doświadczeń, lecz jedynie ze wspomnień rodziców i dziadków. O „POMIESZANIU” W CZASACH MITYCZNYCH I BIBLIJNYCH „Pomieszanie”, polegające zarówno na współwystępowaniu różnych kompo­ nentów kulturowych, jak i na gwałtownych zmianach dotychczasowego ładu, jest wpisane w dzieje człowieka od samego początku. Mówi o tym wiele mitów i opo­ wieści apokryficznych. W pochodzącym z pierwszej połowy XII stulecia dziele Honoriusza Augustoduńskiego, zatytułowanym „Elucidarium”, napisano np., że „człowiek stworzony został na podobieństwo boże z substancji duchowej i materialnej. Ta ostatnia składała się z czterech elementów: ziemi (ciało), wody (krew), powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako funkcjonujący organizm jest swego rodzaju analogonem ota­ czającej go rzeczywistości. Ma głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpowiada dwóm głównym ciałom niebieskim, siedem otworów w głowie przypo­ mina siedem harmonii niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to jakby powietrze wstrząsane wiatrem i gromem. Brzuch przyjmuje wszelkie ciecze, tak jak morze naturalne cieki. Nogi podtrzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. Wzrok ludzki jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł dotyku z ziemi. Kości człowieka mają udział w twar­ dości kamieni, nogi w sile drzew, włosy w pięknie traw, zmysły w czujności zwie­ rząt. Każda istota ludzka jest zatem miniaturą świata [...]” (Tomicki 1980, s. 528). Szesnastowieczna, najstarsza ze znanych, wersja ruskiego mitu „O Morzu Tyberiadzkim” opowiada o stworzeniu człowieka, Adama, z siedmiu składników: ziemi (ciało), kamienia (kości), morskich wód (krew), słońca (oczy), obłoków (myśli), wiatru (oddech) i ognia (ciepło) (Tomicki 1980, s. 519). W opowieści tej 8 Autor cytuje fragmenty pracy A. J. Guriewicza, Populjarnoe bogoslovie i narodnaja religioznost’ średnich vekov, [w:] Iz isiorii kul’iury średnich vekov i vozrozdenija, Moskva 1987, s. 79-80. 9 Tomicki powołuje się na pracę I. Iwanowa, Bogomilski knigi i legendi, Sofia 1970 (wyd. 2), s. 291, który z kolei cytuje fragmenty mitu odnalezionego w zbiorze z XVI w. i opublikowanego przez E. V. Barsowa w 1886 roku (Tomicki 1980, s. 51, przyp. 5). Teksty wybrane i poddane analizie przez Tomickiego mówią o tym, że człowiek powstał z rozmaitych składników, w zależności od źródła informacji różne mogą być natomiast ich rodzaj i liczba (patrz też np.: Filipiak 1993, s. 57-61). O tym, że wszelkie byty, w tym świat i człowiek, będący jego „miniaturą”, składają się z różnorod­ nych elementów/żywiołów (np. ognia, wody, ziemi i powietrza) mówią wierzenia wielu ludów, m.in. Chińczyków i Mongołów. Przypominają też o tym liczne gry mongolskie, np. z użyciem astragali, w które jeszcze w początku XX wieku grano obowiązkowo w okresie noworocznym, powtarzając w ten symboliczny sposób mityczne wydarzenia z czasów początku. Związana jest z nimi zarówno kreacja, jak i zmiana pierwotnego porządku (szerzej patrz: Kabzińska 1983, 1984). �26 IWONA KABZIŃSKA jest również mowa o diable, ingerującym w boskie dzieło stworzenia przez nakłu­ cie w wielu miejscach ciała człowieka pozostawionego na moment przez Stwórcę, który „poszedł [...] na niebiosa do ojca swego po duszę Adama” (tamże, s. 54). Kiedy Pan wrócił i zobaczył „«ciało całe pokłute»”, powiedział: „«0, diable! Jak śmiałeś zrobić tak z moim stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, gdy człowiek poczuje, że zachorował, wtedy będzie o tobie pamiętał! I Pan wywrócił Adama ranami do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że gdy ktoś zachoruje, wtedy wzdycha: Oh, oh, Panie, zlituj się! Ożywił Pan Adama i dał mu władzę w raju nad wszystkimi ptakami i zwierzętami, i bydłem»” (tamże, s. 51). Jak widać, dzia­ łanie diabła, choć przyczyniło się do zmiany zastanego porządku i częściowego zniszczenia pierwotnego wizerunku człowieka, nie miało wyłącznie negatywnych skutków, nie została bowiem zerwana więź między Panem i jego Stworzeniem. Dalsze losy Adama, oraz danej mu przez Boga za towarzyszkę życia Ewy, świadczą o tym, że diabeł nie zaniechał swej działalności. Podstępem doprowadził do tego, że zjedli oni zakazany owoc z „drzewa poznania dobra i zła”, sprzeciwia­ jąc się Bogu, przekraczając zakreślone przez Niego granice. Karą za nieposłu­ szeństwo było wygnanie z Edenu oraz skazanie człowieka na trudy ziemskiego bytowania. Jednak i w tym przypadku nie doszło do utraty duchowej więzi między Bogiem i człowiekiem (Księga Rodzaju 2, 8-25; 3, 1-24). Magdalena Zowczak zwraca uwagę na podobieństwo między biblijną opo­ wieścią o grzechu pierworodnym i tekstem mówiącym o wieży Babel. Wspólny jest im m.in. motyw boskiej interwencji. W obydwu przypadkach Bóg wkracza w dzieło człowieka, gdyż nie może dopuścić do tego, by próbował Mu dorównać w mądrości i wielkości, ani też, by łamał ustalone przesz Niego zasady (Zowczak 2000, s. 191-192). Wydarzenia związane z budową wieży Babel mają również fundamentalne zna­ czenie dla „pomieszania świata”. Mieszkańcy całej ziemi mieli jedną mowę, czyli jednakowe słowa. A gdy wędrowali ze wschodu, napotkali równinę w kraju Szinear i tam zamieszkali. I mówili jeden do drugiego: „Chodźcie, wyrabiajmy cegłę i wypalmy ją w ogniu”. A gdy już mieli cegłę zamiast kamieni i smołę zamiast zaprawy murarskiej, rzekli: „Chodźcie, zbudujemy sobie miasto i wieżę, której wierzchołek będzie sięgał nieba, i w ten sposób uczynimy sobie znak, abyśmy się nie rozproszyli po całej ziemi”. A Pan zstąpił z nieba, by zobaczyć to miasto i wieże, które budowali ludzie, i rzekł: „Są oni jednym ludem i wszyscy mają jedną mowę, i to jest przyczyną, że zaczęli budować. A zatem w przyszłości nic nie będzie dla nich niemożliwe, cokolwiek zamierzą uczynić. Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego”. W ten sposób Pan rozproszył ich stamtąd po całej powierzchni ziemi, i tak nie dokończyli budowy tego miasta. Dlatego to nazwano je Babel, tam bowiem Pan pomieszał mowę mieszkańców całej ziemi. Stamtąd też Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi (Księga Rodzaju, 11,11-18). W komentarzu, jakim w Piśmie Świętym opatrzono wspomniany fragment, podano, że „[fjolklorystyczne to opowiadanie ma wyjaśnić przyczynę różnorod­ ności narodów i języków. Oto ludzkość po potopie oddala się coraz bardziej od Boga, dążąc do przekroczenia granic jej zakreślonych. Gigantyczna budowla jest ucieleśnieniem tych niezdrowych dążeń. [...] Karą za rosnącą pychę jest rosnące �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 27 niezrozumienie między narodami. Uwzględniając całość Objawienia biblijnego mamy w tym opisie pierwszy człon typologicznego tryptyku: jego antytypem histo­ rycznym będzie jedność przywrócona narodom przez Chrystusa w Jego Kościele (symbolem jej jest dar języków w Dniu Zesłania Ducha Świętego: Dz. 2,5-12) [...] [kolejnym] antytypem [...] jest jedność odkupionej ludzkości ukazana w wizji Ap 7, 9” (Pismo Święte... 1998, s. 32, przyp. 11,1). Postępowanie Boga wyjaśniają również ludowe interpretacje biblijnej opowieści. W materiałach zgromadzonych w latach 1990. na Wileńszczyźnie przez M. Zowczak jako pomysłodawca wzniesienia wieży Babel występuje m.in. król Salomon. Nie udało mu się jednak doprowadzić dzieła do końca, gdyż „Pan Bóg mu przeplątał”, Salomon bowiem „chciał być [od Niego] mądrzejszy” (Zowczak 2000, s. 190). W niektórych wariantach ludowych opowieści pojawiają się niewymienieni z imienia budowniczowie, zostaje natomiast podana ich liczba (np. siedemdziesięciu dziewięciu). Mówią też one o tym, że karą za próbę wzniesienia wieży wysokiej do nieba i chęć znalezienia się zbyt blisko Pana było powstanie wielu (np. siedem­ dziesięciu dziewięciu) religii. „Zmieszał” też Pan Bóg ludziom języki. „To teraz [...] jeden takim językiem mówi, drugi takim językiem. To wszystko od Boga. [...] No i zmieszał Pan Bóg języki i tyle teraz religiów. I Litwiny, i Polacy, i Francuzy, i te rozmaite” (tamże, s. 191). „Jeden język tylko był na świecie. Ludzie budowali [...]. Tm języki się pomieszali i wielki dzwon ciągnęli, on zleciał, rozbił się trochę i za to pomieszali się języki” (tamże). „Pan Bóg pomieszał im i już nie rozumieli” (tamże). Biblijna historia o wieży Babel jest także wskazywana jako przyczyna powsta­ nia wielu języków przez mieszkańców Grodzieńszczyzny: „Do potopu już był naród na etoj ziemie, na etoj płaniecie. Nu i uże datul ludzie stali, tak jak i ciepier, uże wsiakije bezbożniki, jeśli dzie nabiwajuć, abirajuć, agrabajuć. Nu, i tedy uże tak zrabili, i zachacieli ludzi da Boha zrabić leśnicu, baszniu takuju. Nu, i rabili, rabili, uże zara dabierucca da nieba. Boh widzit takoje, pamieszał im jazyki. Skolka tam ich była, adzin adnaho stali ni panimać. I ni kończyli baszniu. I ni dalezli da Boha. Eta batiuszka tak hawarył u szkole...” (Życzyńska-Ciołek 1996, s. 206). Niektóre osoby twierdziły, że wielojęzyczność istniała „od zawsze, od dawna” (tamże). W jednej z wypowiedzi „pomieszanie języków” przypisano Panu Jezusowi: „To tyle języków wzięło się, że nie pogodzili się. Pan Jezus zrobił - tak ksiądz to czyta - pomieszał języki, żeby nie rozumiał jeden drugiego, co mówi. I za to stało się tyle języków. Że oni nie pogodzili się, zaczęli się kłócić, bić się zaczęli. Widzi Pan Jezus, że nie zrobi nic - pomieszał im języki i nie domówili się nic, i wszystko zagasło” (tamże). Nie wiem, ile osób funkcjonujących w kręgu tradycji judeochrześcijańskiej postrzega dziś wielość narodów, wiar i języków oraz związane z tym trudności porozumiewania się w wielokulturowym świecie jako skutek kary wymierzonej ludziom przez Boga „za [ich] rosnącą pychę”. Dla większości, jak sądzę, zjawiska takie jak wielojęzyczność, wielokulturowość, „pomieszanie świata”, znane z naj­ bliższego otoczenia (rodzina, sąsiedztwo, społeczność lokalna) i/lub z mediów, są przede wszystkim uwarunkowane historycznie. Mogą być również postrzegane np. jako następstwo migracji, otwarcia granic, globalizacji. �28 IWONA KABZIŃSKA Wspomniane w tej części artykułu teksty biblijne i ich ludowe interpreta­ cje mówią nie tylko o „pomieszanym świecie”. Pokazują one także, jak krucha jest stabilizacja, jak szybko i łatwo może ulec zniszczeniu dotychczasowy porzą­ dek, dający poczucie równowagi. Wystarczających dowodów na to dostarcza historia ludzkości, zdominowana przez różnego typu konflikty. Świat pozostaje też wewnętrznie podzielony i zróżnicowany, choć tak wiele mówi się w nim 0 równości. Ludzie posługują się różnymi językami i bardzo trudno im się ze sobą porozumieć, nawet jeśli są członkami tej samej grupy etnicznej/narodowej lub tej samej rodziny. Siedemdziesięciopięcioletnia mieszkanka Nalibok stwierdziła, że gdyby Pan Bóg chciał, żeby ludzie byli równi, to by ich takimi stworzył. Stworzyłby też drzewa w lesie równej wielkości, takie same krzaki, mchy i trawy. Nie uczynił jednak tego, dlatego ludzie różnią się między sobą. Dotyczy to zarówno ich wyglądu, jak 1 pozycji społecznej101. Różnice między ludźmi można, jak widać, uznać za wyraz woli Bożej, nie ma tu jednak mowy o karze, jak np. w opowieści o wieży Babel. MIGRACJE JAKO JEDNA Z PRZYCZYN „POMIESZANIA ŚWIATA” Żyjemy na „planecie nomadów” - pisze Karl Schlógel. „Niemal każdy miał już [...] do czynienia” ze zjawiskiem, które „ma wiele imion, zależnie od okoliczności: robotnik wędrowny, obcy, cudzoziemiec, gastarbeiter, współobywatel-obcokrajowiec, uciekinier, ubiegający się o azyl, azylant, displacedperson, bezpaństwowiec, transnational, apatryda, undocumented lub non-documentado, egzul, migrant, emi­ grant, imigrant. Ostatecznie jednak wszystko to są imiona postaci prastarej, archa­ icznej - postaci nomady” (Schlógel 2005, s. 74). „Ludzie wędrowali od początku dziejów” (Walaszek 2007, s. 18), zmienia się jednak zakres, charakter i sposób organizacji tych wędrówek. Tak było i jest rów­ nież w Europie, trudno więc zrozumieć dlaczego rodzimi badacze stosunkowo póź­ no zwrócili uwagę na fakt istnienia migracji na naszym kontynencie. „Do niedawna pokutował wręcz mit, według którego przedprzemysłowe społeczeństwa pozosta­ wały w bezruchu. A przecież ruchliwość przestrzenna była w nowożytnej Europie powszechna. Europejczycy wędrowali od dawna. Wiejskie społeczności nie były ani zamknięte, ani nieruchome11. [...] W literaturze wciąż jeszcze koncepcje życia społecznego, istnienia społeczności, ich funkcjonowania, opierają się na założeniu stabilności zamieszkania. Tak jednak nigdy nie było” (Walaszek 2007, s. 19-20; patrz też Davies 1998, s. 19-21 i jego interpretacja legendy o porwaniu księżnicz­ ki Europy przez Zeusa, który przybrał postać byka). Adam Walaszek szczegółowo omawia zjawisko europejskich migracji w latach 1650-1914, wyróżniając trzy okresy: przedprzemysłowy (1650-1750), protoprzemysłowy (1750-1850) i migracje wieku XIX, związane w dużej mierze z rozwojem 10 Rozmowa miała miejsce latem 1996 roku. 11 Znakomicie, moim zdaniem, ukazuje to np. Maria Krisań (2008). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 29 gospodarki kapitalistycznej (1815-1914). Dla okresu przedprzemysłowego cha­ rakterystyczne były m.in. stałe i sezonowe migracje ludności wiejskiej. Prze­ mieszczali się pasterze, kupcy, ludzie, którzy podejmowali różnego rodzaju służbę (np. parobcy, żołnierze), uchodźcy polityczni i religijni. W okresie protoprzemysłowym „przeważały migracje wywołane przez wzrost wiejskiej protoindustrializacji, którą umożliwiał napływający na wieś kapitał. Migracje do prac w rolnic­ twie w regionach, gdzie wczesny przemysł się nie rozwijał [...] ale gdzie wciąż istniało zapotrzebowanie na pracę w rolnictwie. Stałe osadnictwo wiejskie i kolo­ nizacja, wynikająca z polityki państw (na kontynencie, jak i poza jego granicami). Zapotrzebowanie na przybyszów istniało wciąż w miastach i do nich także się kierowano. Na niektórych obszarach kontynentu były to migracje trwające dłużej w czasie. W Niemczech, we Francji, nawet w Europie środkowej (w mniejszym stopniu w Anglii) wiązały się z kontraktami pracowniczymi. Na innych terenach były migracjami o sezonowym i cyrkularnym charakterze” (Walaszek 2007, s. 72). Nasilała się emigracja polityczna i zjawisko uchodźstwa, przybywało również włóczęgów i żebraków. W wieku XIX i na początku XX stulecia migracje stały się zjawiskiem maso­ wym. Przyczyniła się do nich m.in. kapitalizacja rolnictwa i związane z nią zmia­ ny zatrudnienia na wsi oraz urbanizacja i industrializacja. Coraz więcej osób wyjeżdżało „za chlebem”, głównie do Ameryki Północnej i Południowej (szerzej patrz: Walaszek, 2007). Jednym z efektów migracji była zmiana składu społecznego i etnicznego euro­ pejskich miast. Zmieniała się też nieustannie mapa wielokulturowej Europy (tamże). Posługując się kategorią opisu występuj ącą w j ęzyku mieszkańców Białorusi, moż­ na powiedzieć, że kolejne fale migracji prowadziły do „pomieszania” (zmiana) „pomieszanego świata” (pogranicza kulturowe). Uległ on dalszemu „pomieszaniu” m.in. w wyniku dwóch wojen światowych i wywołanych nimi „wędrówek ludów”12. Zdaniem K. Schlógla, Europa bardzo szybko zapomniała o masowych migra­ cjach spowodowanych wojną, o wypędzeniach i przesiedleniach. Przypomniały 0 nich wojny w byłej Jugosławii. „Pochody uciekinierów, dzieci prowadzone przez matki po udających szlaki bezdrożach, procesje ludzi ze spiętrzonym na traktorach 1wozach dobytkiem; miasteczka namiotowe i obozy; sceny z życia tułaczy - wciąż te same, jak daleko sięga ludzka pamięć; prowizorka, która staje się stanem trwa­ łym; archaiczna kondycja biwakujących pod namiotami, rozdawnictwo koców i artykułów spożywczych. Nowoczesne i ponowoczesne akcenty w tych scenach sprowadziły się do kilku nowych akcentów: telefonu komórkowego, plastikowej plandeki, helikoptera, z którego zrzucano żywność. Po tych szczegółach można było poznać, że czasy się zmieniły i że znajdujemy się u schyłku stulecia, w którym wszystko się zaczęło. [...]” (Schlógel 2005, s. 82). Schlógel zauważa, że dla współczesnego świata „idea osiadłości przestała być czymś oczywistym” (tamże, s. 83). Należałoby więc, według niego, pytać „nie tylko, 12 Krzysztof Kwaśniewski zauważa, że „pomieszanie wynika zwykle [m.in.] z różnego rodzaju migracji i najazdów [...]” (Kwaśniewski 2000, s. 24). �30 IWONA KABZIŃSKA dlaczego tak wielu ludzi decyduje się na wędrówkę, lecz także, dlaczego ludzie zostająna miejscu, choć istnieje mnóstwo powodów, by je opuścić. [...]” (tamże)13. Ograniczam się tu jedynie do zwrócenia uwagi na zjawisko, jakim jest wpływ migracji na powstanie „pomieszanego świata” (w obydwu, wspomnianych przeze mnie, znaczeniach tego terminu). Pomijam inne następstwa migracji, w skali glo­ balnej, lokalnej i jednostkowej, oraz liczne problemy, jakie muszą rozwiązywać zarówno migranci, jak i tzw. społeczeństwa przyjmujące. Społeczeństwo przyjmujące jest terminem administracyjnym, urzędowym, praw­ nym. Nie mówi jednak niczego, bo mówić nie może, np. o reakcjach mieszkańców poszczególnych krajów na obecność imigrantów, o różnorodności postaw wobec nich. Jak wiadomo, nie zawsze świadczą one o gościnności, rzeczywistej chęci przyjęcia przybyszy z zewnątrz. Osoby te, postrzegane najczęściej jako „obcy”, bardzo często doświadczają braku akceptacji, czy wręcz wrogości, „w najlepszym przypadku” stykają się z obojętnością. Wielość postaw wobec imigrantów cechuje mieszkańców wszystkich krajów, do których docierają osoby reprezentujące tę grupę. Nawet Szwajcaria, od dawna - wydawałoby się - oswojona z ideą wielokulturowości, nie uniknęła przejawów zdecydowanej niechęci w stosunku do nich. W różnych okresach spotkali się z nią zarówno niektórzy imigranci z państw sąsiednich, zwłaszcza Włosi, jak i ci, których domem rodzinnym były odległe obszary kontynentu lub kraje pozaeuropejskie. Do­ chodziło do napaści na siedliska imigrantów, częste były oznaki społecznego ostra­ cyzmu, niezadowolenia, lęku. Część mieszkańców Szwajcarii podjęła jednak starania 0 integrację przybyszy, próbując stworzyć prawdziwe „społeczeństwo przyjmujące” (szerzej na ten temat pisze Bosshard-Młynarczyk 1993; patrz też: Porębski 2009). Postawa wobec imigrantów i ich kultur nadal dzieli, wspomniane tu dla przy­ kładu, szwajcarskie społeczeństwo. Świadczą o tym np. wyniki referendum, które przeprowadzono 29 listopada 2009 roku, by odpowiedzieć na pytanie czy miesz­ kający w Szwajcarii muzułmanie będą mogli wznosić minarety obok meczetów. Przedstawiciele prawicowej Szwajcarskiej Partii Ludowej głoszą, że „minarety to włócznie islamskie, symbolizujące odmowę integracji ze Szwajcarami. Kto chce u nas żyć, musi respektować nasze wartości”14 (Wieliński 2009, s. 13). Niektórzy eksperci łagodząjednak nastroje, twierdząc, że „licząca 400 tys. osób szwajcarska społeczność muzułmańska nie jest groźna. W większości to uchodźcy z Turcji 1 Bałkanów, których dzieci całkiem dobrze się w Szwajcarii integrują. Nie są też przesadnie religijni, kobiety nie noszą chust, a postulat wprowadzenia szariatu odrzucają” (tamże). 13 Książka Schlogla może być, moim zdaniem, niezwykle inspirująca dla etnologów/antropologów. Szczególnie ważny wydaje się rozdział zatytułowany „Planeta nomadów” (s. 74-141). Autor pisze w nim m. in. o drugim porwaniu Europy, lęku przed nowymi barbarzyńcami, megamiastach i społeczeństwach żyjących na lotnych piaskach oraz powszechnym ruchu (podrozdział zatytułowany „Global flows. Wszystko płynie”, s. 111-112). 14 „W [jednej z] nadgranicznych] niemieckich] miejscowości [...] na minarecie tamtejszego meczetu zawieszono głośniki, dzięki którym muezina słychać w Szwajcarii. - Czy chcecie tego samego u nas? - pytają zwolennicy zakazu budowy minaretów” (Wieliński 2009, s. 13). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 31 Według informacji podanej przez Bartosza Wielińskiego, „za zakazem budowy minaretów jest co trzeci Szwajcar” (tamże). Wyniki referendum pokazały jednak, że grupa ta jest znacznie większa. „Nie” minaretom powiedziało 57,5% głosują­ cych15. Nie pozostanie to z pewnością bez wpływu na relacje między Szwajcarami a wyznawcami islamu - tymi, którzy już mieszkają w Szwajcarii i tymi, którzy dopiero zamierzają osiedlić się w tym kraju, a także na stosunki z szerszą społecz­ nością muzułmańską. Przeciwko obecności niechrześcijańskich świątyń w przestrzeni miasta protesto­ wali mieszkańcy Hamburga, nie wyrażając zgody na wzniesienie na placu w jed­ nej z dzielnic niewielkiej świątyni buddyjskiej. Obawiano się, że może to zachęcić wyznawców islamu do budowy minaretów (Jendroszczyk 2010, s. 10)16. Przedsta­ wiciel organizacji Recht auf Stadt (Prawo do Miasta) uznał, że zgoda na powstanie świątyni buddyjskiej byłaby równoznaczna z akceptacją „zawłaszczenia” części Hamburga „przez wspólnotę religijną” (tamże). Niechęć wobec wyznawców innych religii i widocznych symboli ich obecności jest tylko częścią głębszego zjawiska, jakim jest stosunek do przedstawicieli innych kultur, w tym - imigrantów, bez względu na przyczyny, które skłoniły ich (lub ich przodków) do opuszczenia rodzinnego domu. Moim zdaniem, jest to również znak sprzeciwu wobec dalszego „pomieszania” „pomieszanego świata”. Jak wiadomo, wiele osób decyduje się na emigrację w sytuacji przymusu, ucieka­ jąc przed biedą, głodem, prześladowaniem, wojną, szukając lepszych warunków do życia. „Centrum ruchu ucieczkowego stanowi Afryka, a ściśle biorąc, jej część wschodnia. Uciekinierzy afrykańscy to prawie jedna trzecia wszystkich uciekinierów świata. [...]” (Schlógel 2005, s. 79). Wzrasta liczba uciekinierów na kontynencie azjatyckim. „Znaczne migracje wywołała wojna w Zatoce: prawie 5,5 min Arabów musiało wracać z Arabii Saudyjskiej do Jemenu, z Iraku i Kuwejtu do południowo­ -wschodniej Azji, a także do Egiptu” (tamże). Biorąc pod uwagę choćby te liczby, możemy powiedzieć, że migracje są potężnym źródłem zmian; przyczyniają się do „pomieszania świata” w skali poszczególnych kontynentów i w wymiarze globalnym. Wielu przymusowych migrantów stara się o status uchodźcy. Docierają oni m.in. do Polski, a ich liczba systematycznie rośnie. Sprawia to, że mieszkańcy naszego kraju muszą się oswoić z migracjami i zjawiskiem uchodźctwa, jak też ze spowo­ dowanym nimi „pomieszaniem” naszego lokalnego świata. Według danych Urzędu Prezesa do spraw Repatriacji i Cudzoziemców, w roku 1992 o status uchodźcy wystąpiło 567 osób, w 1993 - 819, w 1994 - 598, w 1995 - 843, w 1996 - 3211, w 1997 - 3539, w 1998 - 3410, w 1999 - 3031, w 2000 - 4589, w 2001 - 4534, w 2002 - 5155, w 2003 - 690617. 15 Informacja za: TVN 24 i TVP Info z 29 i 30 listopada 2009 r.; patrz też: Nie chcemy mina­ retów... 2009. 16 Autor informuje, że „Hamburg jest centrum radykalnego islamu w Niemczech”. Podaje też, że w kraju tym mieszka 50 min chrześcijan, 4,3 min muzułmanów i ok. 400 tys. buddystów (tamże). 17 www.irric.gov.pl. Cyt za: M. Wilk, Zjawisko uchodźstwa w Polsce. Między teorią a praktyką, wstępna wersja rozprawy doktorskiej, s. 159. Komputerowy wydruk tekstu znajduje się w moim archiwum prywatnym. �32 IWONA KABZIŃSKA Najwięcej osób przebywających w Polsce i starających się o status uchodźcy pochodzi z terenów Rosji. W roku 2004 ich liczba wynosiła 7183, w 2005 - 6248, w 2006 - 6405. Na drugim miejscu byli mieszkańcy Pakistanu (210 wniosków w 2004 roku, 69 w 2005, 66 w 2006), Indii (151 w 2004, 36 w 2005, 19 w 2006), Ukrainy (72 w 2004, 84 w 2005, 60 w 2006), Białorusi (50 wniosków w roku 2004, 73 w 2005, 70 w 2006)18. Stosunkowo rzadko wnioski o status uchodźcy składają uciekinierzy z Afryki. „Przeczy to powszechnemu wyobrażeniu, że uciekinierzy poszukujący schronie­ nia w Polsce to głównie biedni Afrykaóczycy. Także wnioski od obywateli państw Ameryki Łacińskiej pojawiają się bardzo rzadko. Kraje europejskie nie są zazwy­ czaj krajami docelowymi dla uchodźców z tego regionu”19. Do Polski przybywa natomiast coraz więcej uciekinierów z Kaukazu. Według danych Urzędu do Spraw Cudzoziemców, „od stycznia do sierpnia [2009 roku] wnioski o przyznanie [...] statusu [uchodźcy] złożyło ponad 7 tys. osób. Jeśli trend się utrzyma, do końca grudnia będzie ich znacznie więcej niż w rekordowym 2007 r., gdy do polskich służb imigracyjnych zgłosiło się 10 tys. potencjalnych uchodźców. Największy udział mają w tym obywatele Gruzji, którzy złożyli bez mała 3,2 tys. wniosków - więcej nawet od Czeczenów, najbardziej aktywnych pod tym wzglę­ dem od lat [...]20. Pojawiają się podejrzenia, że być może Polska, jako kraj, który dobrze radzi sobie ze spowolnieniem gospodarczym, zyskała na Kaukazie opinię kraju bogatego, z rozbudowaną opieką socjalną. [...]” (GRZ 2009, s. 7). Polacy od wieków byli przede wszystkim społeczeństwem emigrującym. W koń­ cu XX stulecia Polska stała się jednak również państwem imigracyjnym (Kamusella 2003, s. 31). Dużą grupę wśród imigrantów stanowią obywatele Ukrainy. Zdaniem Piotra Tymy, prezesa Związku Ukraińców w Polsce, ich liczba w naszym kraju wynosi ok. 500 tys. Większość z nich pracuje na budowach, zajmuje się sprzątaniem, opieką nad dziećmi lub chorymi (Byrska 2008, s. 5). Od kwietnia 2008 roku, w związku z wprowadzeniem w życie ustawy o Karcie Polaka, systematycznie rośnie liczba osób przybywających do Polski na podstawie tego dokumentu21 (jego posiadanie umożliwia m.in. podjęcie legalnej pracy na tery­ torium naszego kraju). O przyznanie Karty Polaka ubiegają się zarówno ci, którzy nigdy nie wyrzekli się związków z polskością, jak i ci, którzy powołują się jedynie na przepis mówiący o tym, że dokument może być przyznany osobie mogącej wykazać, że „co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziad­ ków było narodowości polskiej lub posiadało polskie obywatelstwo [,..]”22. 18 Tamże, s. 160. 19 Tamże, s. 160-161. 20 Na temat sytuacji uchodźców czeczeńskich w Polsce patrz np.: Januszewska 2007. 21 O Kartę Polaka mogą się ubiegać mieszkańcy byłego Związku Radzieckiego, spełniający warunki określone w ustawie. 22 Przepisy Ogólne o Karcie Polaka, rozdz. II, art. 4, p. 1-2. Tekst Ustawy opublikowano w „Dzienniku Ustaw” , nr 180, poz. 1280 (szerzej patrz: Madera 2007/2008; patrz też: Kabzińska 2009, s. 118-120, 150-152, 185-187). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 33 Zainteresowanie Kartą jest ogromne, zwłaszcza na Ukrainie23. Do Polski przy­ jeżdża też coraz więcej obywateli Litwy, szukających tu pracy i możliwości prze­ życia, w związku z pogłębiającą się dramatycznie sytuacją ekonomiczną kraju (Różalski 2009, s. 5). Mieszkańcy Republiki Litewskiej, podobnie jak wielu in­ nych krajów, emigrują jednak przede wszystkim do Europy Zachodniej (Wielka Brytania, Irlandia, Niemcy) i USA. Niektórzy jadą do Rosji i na Białoruś (szerzej patrz: Grynia 2007; Kabzióska 2009, s. 15-19). Nieoficjalne dane mówią, że liczba emigrantów zarobkowych z Litwy sięga od 600 tys. do miliona24 (Grynia 2007, s. 12). Niezależnie od rzeczywistych rozmiarów emigracji, osoby te, tak samo jak przybysze z innych państw, przyczyniają się do kolejnych zmian etniczno-kulturowej mapy Europy i innych kontynentów, do dalszego zróżnicowania „pomiesza­ nego świata” poszczególnych miejscowości i krajów, w których się osiedlają. We wszystkich państwach, do których docierają imigranci pojawiają się proble­ my związane z ich integracją z miejscową ludnością, adaptacją do „społeczeństwa przyjmującego”, negatywnymi postawami niektórych członków tego społeczeń­ stwa wobec przybyszy z zewnątrz, koniecznością opracowania rozwiązań praw­ nych regulujących życie wielokulturowych zbiorowości, zmniejszenia dystansu etnicznego (na ten temat patrz np.: Łodziński 1999; 2000; 2001; 2004; patrz też: Wojakowski 2005), z funkcjonowaniem w wielokulturowym świecie, „pomiesza­ nym” dodatkowo m.in. w wyniku migracji25. Zdaniem niektórych badaczy, ,,nasilając[e] sięproces[y] związanfe] z przemiesz­ czaniem się ludzi (dotyczy to zarówno ruchów migracyjnych o podłożu polityczno­ -społecznym, jak i peregrynacji motywowanych poznawczo, turystycznie czy eduka­ cyjnie)” przyczyniły się do spopularyzowania pojęcia wielokulturowości (Mamzer 2001, s. 33). Autorka przypomina, że „rozumienie [tego] terminu wyrasta z klasycz­ nego ujęcia koncentrującego uwagę na wymiarze etniczności i utożsamianiu wielokulturowości z zetknięciem się ze sobą przedstawicieli przynajmniej dwóch naro­ dowości. Początkowo ta właśnie cecha - etniczność - była najsilniej określającym kulturę elementem, a ponadto była bardzo mocno wiązana z zajmowanym obszarem geograficznym. Wielokulturowość rozumiano więc jako zderzenie kilku różnych etniczności, co często przyjmowało wyraz ekspansji terytorialnej. Później dopiero zaczęto obejmować tym terminem całokształt stosunków społecznych i kulturowych we współczesnych społeczeństwach, włączając w definicję wielokulturowości także cechy nie związane z przestrzennym aspektem funkcjonowania grup” (tamże). Cytowany już K. Schlógel podkreśla, że zjawisko masowej migracji staje się coraz większym wyzwaniem dla mieszkańców naszego globu. Zauważa też, że 23 W trudnej sytuacji są mieszkańcy Republiki Białoruś zainteresowani Kartą Polaka. Prezy­ dent Łukaszenka wielokrotnie wygłaszał zdecydowanie negatywną opinię na temat tego dokumentu. Porównał nawet Kartę „do rejestrowania volksdeutschów w nazistowskich Niemczech” i oskarżył polskie władze o zamiar zbudowania imperium, posługując się w tym celu mieszkającą w RB polską mniejszością (Poczobut 2009, s. 9). 24 Oznacza to, że na emigrację zdecydowało się od 20 do 30% ludności Republiki. 25 Wspomniane kwestie wykraczają poza ramy tego artykułu, nie będę więc ich omawiać, ogra­ niczając się jedynie do ich zasygnalizowania. �34 IWONA KABZIŃSKA ,,[m]igracje obejmują cały świat i na całym świecie budzą lęk. Nikt nie chce u siebie nielegalnych imigrantów, kiedyś jednak uzyskają oni prawo pobytu. Mi­ gracja to multinationalbillion-dollar-business (Myron Weiner), a zatem, podobnie jak handel narkotykami, prostytucja i handel bronią, stanowi część gospodarki światowej” (Schlógel 2005, s. 76). Można więc spodziewać się stałego wzrostu liczby migrantów i dalszego „pomieszania” świata w wyniku nasilających się pro­ cesów migracyjnych. „POMIESZANY ŚWIAT” JUTRA „Pomieszaniu świata” sprzyja m.in. proces poszerzania granic Unii Europej­ skiej. Ma on swoich zwolenników i przeciwników. Ostatnio wiele mówi się np. o planowanym przyłączeniu Turcji do UE. Część mieszkańców Europy sprzeci­ wia się temu, koj arząc Turcj ę z islamem, postrzeganym przez nich jako zagrożenie dla europejskiej kultury i dotychczasowego ładu. Nie jest to jednak wyłączny po­ wód negatywnego wizerunku państwa tureckiego i jego obywateli w oczach pew­ nej grupy Europejczyków26. Przywódcy niemieckiej chadecji twierdzą, że „jedyne, co Unia może zaoferować Turcji, to uprzywilejowane partnerstwo. [...] Argumentują, że Turcja jest Europie kulturowo obca, że ciągle łamie prawa człowieka, a na dodatek wypiera się rzezi Ormian w 1915 r. i popiera samozwańcze państwo Turków cypryjskich. Chadecy ostro protestowali, gdy rząd Schródera przeforsował w 2004 r. rozpoczęcie nego­ cjacji członkowskich z Ankarą” (Bart 2009, s. 11). Przywódcy innych partii, np. FDP, są jednak nieprzejednani i popierają starania o rozszerzenie granic UE o Turcję (tamże), nie obawiając się utraty głosów części wyborców. Akcesja Turcji do UE wywołała gwałtowne reakcje przedstawicieli władz buł­ garskich. Bożydar Dymitrow, historyk, a zarazem minister odpowiedzialny za po­ litykę wobec Bułgarów za granicą, oświadczył, że Bułgaria poprze starania Turcji o przyjęcie do UE, jeśli rząd turecki wypłaci jej 20 mld dolarów. Miałoby to stano­ wić odszkodowanie „za majątki wysiedlonych na początku XX wieku Bułgarów. [...] w 1913 roku doszło do II wojny bałkańskiej, w której Bułgarzy utracili część ziem, w tym - na korzyść Turcji - Trację Wschodnią z Adrianopolem. Tysiące Bułgarów opuściło swe domy i utraciło majątki. W 1925 roku Sofia i Ankara podpisały porozumienie, oszacowano ziemie i majątki, za które należały się od­ szkodowania, lecz nie zostały one nigdy wypłacone. [...]” (Kościński 2010, s. 13). Profesor Hasan Unal z Wydziału Stosunków Międzynarodowych tureckiego Uniwersytetu Bilkent uznał żądania Bułgarii za „zupełny nonsens”. Stwierdził też, że „od kilku lat [...] w Bułgarii nasilają się antytureckie wystąpienia. Gospodarka 26 Z uwagi na pamięć niedawnych wojen i obawę przed konfliktami, część mieszkańców UE krytykuje również plany poszerzenia struktur unijnych o kraje powstałe w wyniku rozpadu dawnej Jugosławii. Moim zdaniem, w ten sposób wyrażają oni także obawę przed dalszym „pomieszaniem” znanego im świata. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 35 bułgarska jest w fatalnym stanie i politycy tego kraju kierują uwagę społeczeń­ stwa na inne sprawy. Jeśli chcą zniszczyć dobre stosunki turecko-bułgarskie, to ich sprawa. Ale takie wystąpienia świadczą, jak bardzo nieeuropejski sposób myślenia panuje w państwie niedawno przyjętym do Unii” (tamże)27. W Polsce nie zauważyłam oznak strachu przez przyjęciem Turcji do UE. Nie było też np. zdecydowanych sprzeciwów przeciwko wzniesieniu drugiego już w stolicy meczetu. Być może, wynika to stąd, że - w przeciwieństwie do państw zachodnich - nie mamy obecnie tak bogatych doświadczeń w codziennych kon­ taktach z Turkami (poza sferą gastronomii) i szerzej - z wyznawcami islamu. Chciałabym jednak zauważyć, że poczucie dystansu kulturowego w stosunku do narodów identyfikowanych z tąreligiąjest w Polsce znacznie silniejsze niż wobec grup przynależnych do świata zachodniego. Norman Davies uważa, że Turcja „ma już swoje miejsce w Unii europejskiej, jej akcesja - pomimo różnych opinii w tej sprawie - jest bardzo możliwa. Już prawie 80 lat temu Turcja w sposób jednoznaczny i nie podlegający żadnej wątpli­ wości wybrała drogę europeizacji” (Davies 2006, s. 14). Cytowany autor uspokaja przeciwników przyznania Turcji członkostwa w UE, m.in. ze względu na dominu­ jący w niej islam, wyjaśniając, że „nie jest [to] państwo fundamentalistów islam­ skich. To kraj laicki, w którym większość ludności stanowią muzułmanie, lecz ich spojrzenie na religię jest dalekie od fundamentalizmu, którego tak się boimy” (tamże). Zdanie uczonych-intelektualistów, jak wiadomo, ma najczęściej niewielki wpływ na opinię publiczną, znacznie więcej do powiedzenia mają politycy, wspie­ rani przez wierne im media. Nie sposób uniknąć pytań o przyszłość Unii Europejskiej i kontynentu euro­ pejskiego, jak też o dalsze losy świata, którego Europa stanowi niewielką część. Obserwując zmiany zachodzące w Europie Środkowo-Wschodniej, dziennikarz Marcin Jakimowicz zastanawia się czy jest możliwe, że „za 50 lat Polska będzie graniczyła z muzułmańską Rosją, a na południu z pierwszym na świecie państwem cygańskim?” (Jakimowicz 2009, s. 17). Wielu badaczy, w tym m.in. cytowany przez Jakimowicza prof. Rainer Lindner, wskazuje na postępujący w szybkim tempie spadek liczby ludności słowiańskiej i chrześcijańskiej w Rosji przy jednoczesnym, błyskawicznym, wzroście liczby wyznawców islamu. Zdaniem Lindnera, „liczba ludności Federacji Rosyjskiej, wynosząca ok. 140 min, zmniejszy się do połowy wieku o ok. 30 do 40 min. Będzie jej ubywać o około 10 min w każdym dziesięcioleciu. Moskiewscy poli­ tycy mówią coraz otwarciej o «wyludnianiu kraju», a demografia awansowała do «narodowego projektu)) rosyjskiej polityki”28 (tamże). 27 Zdaniem Dymitrowa, „Turcja może zapłacić, bo po przystąpieniu do UE zyska - «odpadnie konieczność płacenia wielu ceł i akcyz»” (tamże). 28 W cytowanym artykule pojawia się twierdzenie, że jedną z podstawowych przyczyn katastrofy demograficznej w Rosji jest rosyjskie ustawodawstwo, zezwalające oficjalnie, od 1926 roku, na nie­ kontrolowaną aborcję i rozwody (Jakimowicz 2009, s. 17). Można jednak zadać pytanie dlaczego to samo ustawodawstwo, z którego mogli korzystać wszyscy obywatele byłego ZSRR, nie spowo­ dowało tak drastycznego spadku urodzeń, np. wśród muzułmanów? �36 IWONA KABZIŃSKA Według przewidywań prof. Abdula Nurułłajewa, uczestnika debaty, która odbyła się wiosną 2009 r. w moskiewskiej Akademii Służby Państwowej, „za 50 lat licz­ ba obywateli Rosji zmniejszy się do 75 min, czyli o połowę, z czego 50 min stano­ wić mogą muzułmanie. Już w tej chwili Moskwa jest dużym centrum islamskim. Osiedlają się w niej coraz chętniej mieszkańcy republik kaukaskich, Kazachowie i Tatarzy. Są znakomicie zorganizowani, a niektóre dziedziny życia, jak handel na bazarach, zostały praktycznie całkowicie przez nich opanowane” (tamże). Chciałabym zauważyć, że gdyby miała się spełnić wizja Polski graniczącej z muzułmańską Rosją, proces islamizacji musiałby objąć przygraniczny obwód kaliningradzki (przy założeniu niezmienności obecnych granic). Nie można wy­ kluczyć, że tak się stanie, wspólnoty islamskie w Europie, w tym - w samej Rosji, wykazują bowiem dużą dynamikę. Rosyjski etnolog i polityk, Walerij Tiszkow, uważa, że katastrofa demograficzna w Rosji to mit, nie mający żadnych podstaw w rzeczywistości. Ci, którzy go upow­ szechniają, nie zauważają milionów mieszkańców Rosji, nie posiadających ro­ syjskiego obywatelstwa - przybyszy z Armenii, Azerbejdżanu, Gruzji, Mołdowy, Ukrainy, Białorusi. Nie biorą pod uwagę Chińczyków, osiedlających się masowo na Syberii i na terenach Azji Środkowej znajdujących się w granicach Rosji. Nie uwzględniają imigrantów i uchodźców, przebywających w Rosji nielegalnie, unikających w związku z tym kontaktów z urzędnikami, nie mogą więc ich np. objąć spisy ludności (Tiśkov 2005, s. 209, 212, 213). Tiszkow podkreśla, że ujemny przyrost naturalny występuje w wielu państwach świata, Rosja nie jest wyjątkiem. Jego zdaniem, w najbliższych latach należy się spodziewać wzrostu liczby ludności tego kraju, przede wszystkim dzięki imigran­ tom29, ale również dzięki ograniczeniu wysokiego wskaźnika śmiertelności (wy­ stępującego dziś szczególnie w grupie dzieci i mężczyzn), propagowaniu zdrowego stylu życia oraz poprawie warunków socjalnych społeczeństwa (tamże, s. 212). Sądzę, że w tej demograficznej walce zwyciężą imigranci, pochodzący ze środo­ wisk o tradycjach zdecydowanie prorodzinnych i wielodzietnych, a także takich, w których od wieków rozwijają się różne formy pomocy. Autorem tezy o możliwości powstania pierwszego na świecie państwa romskiego, graniczącego z Polską od południa, jest - cytowany przez Jakimowicza - Andrzej Stasiuk. Obecnie, według danych rządowych, na Słowacji mieszka 400 tys. Romów (ok. 10% ludności kraju). Grupa ta charakteryzuje się wysokim przyrostem naturalnym30. „Demografowie twierdzą, że przy takim przyroście [...] za 50 lat Romowie w całej Słowacji będą stanowili większość [...]. [Z tego względu, jak twierdzi A. Stasiuk] Polska ma szansę sąsiadować od południa z pierwszym cygańskim państwem w dziejach” (Jakimowicz 2009, s. 18). Bycie większością nie jest jeszcze, moim zdaniem, warunkiem wystarczają­ cym do posiadania własnego państwa, choć zapewne ułatwia starania o nie (mogą 29 Zauważmy, że większość z nich należy do innych grup niż Słowianie i chrześcijanie, które w największym stopniu odczuwają spadek liczby ludności. 30 O sytuacji Romów na Słowacji patrz np.: Gauss 2005; Połeć 2003 i in. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 37 one zostać poprzedzone uzyskaniem autonomii). Jeśli rzeczywiście na mapie Europy pojawi się państwo romskie, bardzo ważne znacznie będą miały relacje Romów z ludnością słowacką, węgierską, czeską, polską, niemiecką i innymi gru­ pami etnicznymi/narodowymi, które prawdopodobnie znajdą się w granicach zdominowanego przez nich kraju. Jak będą funkcjonować mieszkańcy tego „pomie­ szanego świata” w nowych granicach państwowych? ODTWARZANIE ŚWIATA POGRANICZY KULTUROWYCH Możemy zastanawiać się nad tym, jak będzie wyglądał „pomieszany świat” w przyszłości, badacze starają się jednak przede wszystkim opisać jego obraz współczesny. Podejmują również starania o odtworzenie minionego świata pogra­ niczy kulturowych, m.in. tego, który zachował się jedynie w ludzkiej pamięci, na fotografiach, rycinach, pocztówkach, będącego elementem rzeczywistości, której kres położyła II wojna światowa lub/i, który uległ zmianom na skutek powojen­ nych transformacji systemowych. Chcą przywrócić żywym pamięć o tym świecie i uchronić go od zapomnienia. Po II wojnie światowej w socjalistycznej części Europy próbowano ukryć fakt istnienia wielu mniejszości etnicznych i narodowych. Skazano je na niepamięć, a ich członków - na wyzbycie się własnej tożsamości. Przełom nastąpił dopiero w końcu lat 1980. Ujawniono wówczas oficjalnie, jak bardzo zróżnicowana jest etniczna mapa poszczególnych krajów socjalistycznych i - szerzej - Europy, której część stanowiły. Do publicznej świadomości dotarła prawda o istnieniu wiele po­ graniczy kulturowych, o których dotychczas wiedziały jedynie tworzące je lokalne społeczności. Okazało się, że świat przedstawiany przez rządzących i ich współ­ pracowników jako homogeniczny jest w rzeczywistości „pomieszany”, zróżnico­ wany wewnętrznie. Mieszkańcy tego świata, zwłaszcza przedstawiciele różnych mniejszości etnicznych i narodowych, zaczęli głośno mówić o swych losach, o trud­ nych, często dramatycznych, relacjach z rządzącą większością, o skutkach skazania na zapomnienie, o odzyskanej pamięci31. Szczególnym przykładem przywracania pamięci (w wymiarze jednostkowym i grupowym) są działania mające na celu odtworzenie historii mieszkańców przed­ wojennych miasteczek, zamieszkałych przez ludność żydowską, zwanych przez nią. szłełl32, startych z mapy Europy w wyniku II wojny światowej. Część tych, 31 Literatura na ten temat jest niezwykle bogata. Stanowi ona m.in. efekt tzw. boomu biograficz­ nego, który objął byłe kraje socjalistyczne, będąc reakcją na lata przymusowego milczenia i poczu­ cie krzywdy doznanej przez wiele grup mniejszościowych (patrz np.: Anepaio 2002; Bela-Krumina 2003; Fejos 1994; History... 2003; Kabzińska 1999 i in.) 32 Olga Goldberg-Mulkiewicz zaznacza, że pojęcie sztetl „funkcjonuje powszechnie jako jed­ nostka modelowa [...]. Określa zwartą społeczność żydowską małego miasteczka, żyjącą własnym życiem wewnętrznym, całkowicie odizolowaną od społeczeństwa nie-żydowskiego” (Goldberg-Mul­ kiewicz 1989, s. 149). Dodaje jednak, że ,jak każda konstrukcja modelowa, a może nawet w więk­ szym stopniu, aniżeli przewidują reguły tworzenia i posługiwania się jednostkami modelowymi, jest to konstrukcja bardzo mało precyzyjna [...]” (tamże). �38 IWONA KABZIŃSKA którzy przeżyli Holocaust próbowała zapomnieć o przeszłości, część jednak po­ stanowiła ocalić pamięć o miasteczkach, a zarazem ukazać obraz Zagłady i jej skutki dla żydowskich społeczności. Powstawały Księgi Pamięci, mające być „dokumentacją świata, który zaginął” i „przekazywać jego opis następnym poko­ leniom” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515; szerzej na temat Ksiąg Pamięci patrz też: Goldberg-Mulkiewicz 1991; 1992; 1995). Zdaniem cytowanej badaczki, Księgi tylko częściowo spełniają swoje cele. „Przede wszystkim bowiem gloryfikują [...] tradycyjną żydowską społeczność, zamieszkującą miasteczka Europy wschod­ niej. Przekazują mit tychże miasteczek, ukazujący niemalże idealne społeczności, których życie toczyło się szczęśliwie i bez wewnętrznych konfliktów” (Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 515). Autorka podkreśla, że sztetł to „[mjiejsce, do którego zwracają się wspomnie­ nia, które ma być upamiętnione, ocalone od zapomnienia, to tylko ten konkretny obszar, na którym toczyło się życie żydowskiej społeczności” [...]. Inne części miasteczka wspominane są tylko wówczas, gdy pełniły jakiekolwiek funkcje usłu­ gowe dla Żydów” (tamże, s. 80-81). Te dodatkowe informacje są, moim zdaniem, niezwykle istotne dla rozważań nad zjawiskiem „pomieszanego świata”. Ogromne znaczenie mają także plany miejscowości, stanowiące zasadniczą część Ksiąg Pamięci. Obok miejsc ważnych dla Żydów, zaznaczone tam zostały bowiem np. obiekty sakralne należące do róż­ nych grup wyznaniowych. Wiele planów zawiera informacje o budynkach urzędo­ wych, pocztach, dworcach kolejowych, szkołach różnych stopni, świeckich i religij­ nych, żydowskich i należących do innych grup etnicznych/narodowych, o szpitalach, aptekach, straży pożarnej, miejscach jarmarków lub targów zwierząt, o fabrykach, gorzelniach, młynach i innych zakładach, mających znaczenie dla gospodarczego rozwoju poszczególnych społeczności. Na niektórych z nich zaznaczono obiekty sportowe, kina, pomniki (np. Kościuszki, Piłsudskiego), studnie miejskie, pełnią­ ce rolę miejsca spotkań, parki, lasy, ogrody i in. (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 391-391; Goldberg-Mulkiewicz 2002, s. 516-517). Miejsca ważne dla Żydów i te, które przynależały do „Innych” wyróżniono tak, by bez trudu można było przyporządkować je określonej grupie. Synagogi i cmentarze żydowskie np. zaznaczano gwiazdą Dawida, chrześcijańskie miejsca kultu i pochówków - krzyżem (Goldberg-Mulkiewicz 1992, s. 392-393). Autorka zauważa, że „fakt ten zasługuje na podkreślenie, gdyż tradycja żydowska unika posługiwania się [tym] znakiem [...] w jakichkolwiek okolicznościach” (tamże, s. 393, przyp. 14). Goldberg-Mulkiewicz zwraca uwagę, że niektóre plany świadczą o dokonaniu zapożyczeń kulturowych przez ich twórców. Autor planu Falenicy np. „na ozna­ czenie świeckiej, państwowej szkoły powszechnej zastosował znak otwartej księgi (powtarza się on i w innych rysunkach), natomiast, obok budynku, w którym mieś­ ciła się żydowska szkoła religijna, umieścił odrębny znak umowny - rysunek pło­ nącej świecy. Niewątpliwie oznacza on «oświaty kaganek», a więc wywodzi się ze świeckiej, polskiej tradycji; jest to bowiem oznaczenie obce tradycyjnej symbolice żydowskiej z nauką związanej” (tamże, s. 394). �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 39 Najczęściej jednak system znaków, którymi posłużyli się autorzy planów mia­ steczek „nie tylko zalicza pewne obiekty do jednego ze światów, ale również prze­ prowadza granice i to nie tylko tam, gdzie rzeczywiście takowe istniały. Tak więc zrozumiałym jest oznaczenie granic getta. W paru wypadkach autorzy rysunków usiłowali naśladować drut kolczasty, który czynił zamknięcie nie do przebycia, podkreślał okrucieństwo zamykania ludzi za takim płotem” (tamże). Na planie Dołhinowa ,,[o]ba kościoły znajdujące się w miasteczku, prawosławny i katolicki, wyraźnie zaznaczone i podpisane, otoczone są podwójnymi kręgami, które to kręgi niewątpliwie mają spełnić swe podstawowe zadanie - ograniczyć przestrzeń, zamknąć obszar wpływów obu świątyń. Podobne postępowanie widzi­ my w wypadku niektórych cmentarzy, nie zawsze są one okolone płotem, two­ rzącym zamknięte w kwadracie czy prostokącie granice, co stanowiłoby odbicie rzeczywistości. Zdarza się, że i cmentarz otacza symboliczny krąg” (tamże, s. 395). Autorzy planów często posługują się różnymi językami i alfabetami, co „samo przez się wyznacza granice. Widzimy to tam, gdzie części miasta, budynki za­ mieszkałe przez Żydów opisane są po hebrajsku lub w jidysz, ulice i instytucje nieżydowskie mają nazwy polskie, pisane polskim [łacińskim] alfabetem. Znów zjawiają się dwa światy istniejące obok siebie [ale nie zamykające się całkowicie na siebie - dop. I.K.] i różniące się tak znacznie” (tamże). Na podstawie planów stanowiących część Ksiąg Pamięci można mówić o wy­ stępowaniu pogranicza kulturowego, trudno natomiast, rzecz jasna, szerzej wnios­ kować o funkcjonowaniu sąsiadujących ze sobą grup, kontaktach między nimi, przekraczaniu granic etnicznych i przestrzennych. O tym, w jakim stopniu świat pogranicza kulturowego byl „światem pomieszanym”. Informacji na ten temat należy szukać w innych źródłach. Tak też czyni O. Goldberg-Mulkiewicz, odwo­ łując się do zapisów historycznych i przywołując wybrane z nich przykłady rela­ cji między Żydami i ludnością nie-żydowską, obejmujące m.in. sferę zawodową i sąsiedzką. Pisze ona o ludziach sytuujących się między dwoma grupami (m.in. wędrownych kupcach i rzemieślnikach), należących jednak pod względem iden­ tyfikacji etnicznej wyłącznie do jednej z nich, wskazując na rolę, jaką pełnili w procesie poznawania sąsiadujących ze sobą kultur i dokonywania zapożyczeń kulturowych (Goldberg-Mulkiewicz 2003). Autorka zwraca uwagę na najczęściej spotykany „[...] przykład bezpośredniego kontaktu, współżycia w tym samym domu, w jednej rodzinie, [jakim] był [...] zwy­ czaj zatrudniania przez Żydów wiejskich dziewcząt jako służących. Jednak kon­ takty te najczęściej były krótkotrwałe - dziewczęta wracały po niedługim okresie pracy do swoich społeczności z niepełną najczęściej wiedzą o zasadach koszemości i przyrządzaniu tradycyjnych żydowskich potraw, względnie ze znajomością paru słów w jidysz. Te wyznaczniki żydowskiej tradycji nie mogły być przenoszone do wiejskiej społeczności, nie było więc możliwości kontynuowania nabytych zacho­ wań i wiedzy w kulturze polskiej wsi” (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). W decydujący sposób na charakter relacji sąsiedzkich i towarzyskich między Żydami i ludnością nie-żydowską wpływały zasady obowiązujące Żydów, dotyczą­ ce np. tabu żywieniowego i związane z licznymi przepisami religijnymi. Do zasad �40 IWONA KABZIŃSKA obowiązujących Żydów należał również zakaz zawierania międzykonfesyjnych związków małżeńskich (Goldberg-Mulkiewicz 2003, s. 91). Trzeba jednak dodać, że nie był on przestrzegany w praktyce. Nasuwa się też uwaga, że podobnie jak w przypadku innych grup etnicznych/narodowych, także tu małżeństwa mieszane przyczyniały się do „pomieszania” lokalnego świata, umożliwiały przekraczanie granic etniczno-kulturowych. O tym, w jakim stopniu pogranicze kulturowe było zarazem światem „po­ mieszanym” można m.in. wnioskować na podstawie badań pozwalających spojrzeć na dawne miasteczka i ich mieszkańców z perspektywy ludności nie-żydowskiej, sąsiadującej z Żydami w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej. Tego typu prace badawcze zostały m.in. przeprowadzone przez węgierskich etno­ logów w miejscowości Makó (południowa część Wielkiej Niziny Węgierskiej). Potwierdziły one, że Żydzi stanowili raczej zamkniętą społeczność i nie dążyli do bliższych kontaktów z nie-żydowskimi sąsiadami, w tym przypadku - z Węgrami. Trudno było ich bliżej poznać, zachowywali się z rezerwą wobec „innych”, byli jednak uprzejmi. Zdarzały się długotrwałe przyjaźnie między przedstawicielami obydwu społeczności, najczęściej jednak, zdaniem rozmówców, łączyły ich wspól­ ne interesy33. Żydzi i Węgrzy spotykali się w sklepach i na ulicach, pozdrawiali, posyłali dzieci do tej samej szkoły, potrafili się ze sobą porozumiewać (większość Żydów znała węgierski), należeli jednak do dwóch odmiennych, odległych od siebie kulturowo światów (Szabó 2003, s. 85-86). Ze wspomnień węgierskich rozmówców wynika, że świat żydowski był słabo znany sąsiadom (w artykule, na który się tutaj powołuję, nie wyjaśniono przyczyn tego zjawiska), nie był im jednak - moim zdaniem - obojętny. Podlegał stereotypizacji, ocenom i obserwacji w takim zakresie, w jakim to było możliwe. Rozmówcy wspominali m.in. o zakazie małżeństw mieszanych, podkreślając zarazem, że nie był on przestrzegany. Podawano przykład małżeństwa Węgierki i Żyda, mieszkających w Makó, informując, że kobieta, która je zawarła, przeszła na judaizm (Szabó 2003, s. 74). O łamaniu zakazu małżeństw mieszanych mówiły także osoby, z którymi roz­ mawiałam podczas badań, jakie przeprowadziłam na terenie Białorusi34. One rów­ nież wymieniały znane im przypadki małżeństw zawartych przez przedstawicieli żydowskiej społeczności z katolikami, podkreślając, że osoby wstępujące w takie związki przechodziły na katolicyzm. Od momentu ślubu, podobnie jak w przypadku małżonków z Makó, można więc mówić jedynie o „pomieszaniu” ze względu na pochodzenie etniczne, a nie na wyznanie. 33 Znaczna część ludności żydowskiej zajmowała się handlem cebulą na dużą skalę. Handlowano też indykami i gęśmi. 34 Na ich podstawie można także mówić o stereotypowych wyobrażeniach Żydów, powierz­ chownej znajomości ich kultury, o charakterze relacji między ludnością polską-katolicką i żydow­ ską, postrzeganiu Żydów jako „swoich”, „innych” lub „obcych” (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 109-115). Wiele zanotowanych przeze mnie informacji przypomina te, które występują we wspom­ nieniach mieszkańców Makó. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 41 Dzięki małżeństwom mieszanym granice między Żydami i nie-Żydami stawały się mniej ostre, przepuszczalne. Związki te sprzyjały „pomieszaniu świata”, przede wszystkim w wymiarze jednostkowym i rodzinnym. Poszczególne społeczności natomiast żyły przeważnie swoim życiem, starając się zachować dzielące je gra­ nice etniczno-kulturowe. * * * Do napisania tego artykułu skłoniła mnie chęć upowszechnienia terminu pomie­ szany świat, zaczerpniętego z języka mieszkańców Białorusi, i wskazania, że może on być wykorzystany do opisu wielu zjawisk kulturowych. Chciałam pokazać, że termin ten może funkcjonować jako synonim ‘pogranicza kulturowego’, ‘wielokulturowości’, ‘multikulturalizmu’, nie tylko w języku potocznym, ale również w pra­ cach naukowych, wzbogacając i urozmaicając występującą w nich terminologię, pozwalając na łączenie różnych perspektyw badawczych. Do powstania tego tekstu zachęciło mnie również zainteresowanie kilku osób wspomnianym pomysłem35. Idąc wskazanym przeze mnie tropem, każdy badacz może napisać własny, mniej lub bardziej obszerny, tekst o „pomieszanym świecie”, posługując się wy­ branymi przez siebie przykładami. W tym miejscu ograniczyłam się do podania przykładów zjawisk występujących na terenie znanej mi najlepiej i najbardziej interesującej mnie Europy, co nie znaczy, że nie dostrzegam innych kontynentów i zamykam zjawisko „pomieszanego świata” w jej granicach. Nie było moim za­ miarem pisanie o całym świecie, choć widniejący w tytule artykułu termin „po­ mieszany świat” może sugerować takie ujęcie. Nie miałam również zamiaru pisać 0 wszystkich zjawiskach występujących na terenie Europy, które można wziąć pod uwagę, mówiąc o (europejskim) „pomieszaniu świata”. Mogłoby to stanowić przedmiot obszernej monografii. W języku mieszkańców Białorusi określenie pomieszany świat ma przede wszystkim wymiar lokalny. Odnosi się do znanego im pogranicza kulturowego 1zmian, które na tym pograniczu dokonują się, zwłaszcza pod wpływem czynników zewnętrznych. Proponuję, by spojrzeć na „pomieszany świat” w szerszej perspek­ tywie geograficznej (tu została ona ograniczona do przykładów z terenu Europy), zachowując jednak podstawowe znaczenie tego terminu. W artykule o stosunkowo niewielkiej objętości nie sposób omówić zasygnalizo­ wanej tu kwestii w sposób wyczerpujący. Mogłam jedynie zilustrować ją przykła­ dami, które najlepiej, moim zdaniem, pozwalają mówić o zjawisku „pomieszanego świata”, zdając sobie zarazem sprawę z tego, że nie wyczerpują one omawianej problematyki. Są właśnie jedynie przykładami. Nie chodzi o mnożenie egzemplifikacji (zawsze można zarzucić autorowi, że pisząc np. o migracjach i ich udziale w powstawaniu „pomieszanego świata” 35 Szczególnie jestem wdzięczna doc. dr hab. Ryszardowi Tomickiemu, który podzielał mój entuzjazm dla tropienia zjawisk świadczących o istnieniu „pomieszanego świata” i propagowania tego terminu. �42 IWONA KABZIŃSKA wspomniał - powiedzmy - o Bałkanach, a pominął inne obszary, na których wystę­ puje to zjawisko). Moim celem było przedstawienie określonego sposobu postę­ powania, zasygnalizowanie pewnej propozycji badawczej. Chciałabym też zainte­ resować większą grupę badaczy „pomieszanym światem” jako kategorią opisu etnologicznego/antropologicznego, zachęcić do dyskusji na ten temat, do dalszych poszukiwań, kontynuacji przedstawionego tu pomysłu, rozbudowywania go. Sama zamierzam podążać tą drogą. LITERATURA A n e p a i o T e r j e 2002, Reception of the topie of repressions in the Estonia society, Pro ethnologia, vol. 14, s. 47-65. B a r t 2009, Berlin nie będzie blokował przyjęcia Turcji do Unii, Gazeta Wyborcza, 16 października, s. 11. B e l a - K r i i m i n a B a i b a 2003, Relationship between personal and social: strategies of everyday life in the process of radical social changes, Pro ethnologia, vol. 16, s. 9-19. B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k M a g d a l e n a 1993, Imigracje do Szwajcarii a kwestia społeczeń­ stwa wielokulturowego, Etnografia Polska, t. 38, z. 1, s. 59-80. B u d ź ’ k o I r y n a 2007, Lingwistyćny i sacyjalingwistyćny charaktar belaruskaga pameżża. Da pastanouki prablemy, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 259-280. B y r s k a A g a t a 2008, Polskie eldorado,Metro, 1-3 sierpnia, s. 5. D a v i e s N o r m a n 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, tłum. E. Tabakowska, Wydaw­ nictwo Znak, Kraków. - 2006, Granice Europy może nie sięgną Chin, ale już Kaukazu - czemu nie?, Dziennik, 8 czerwca, s. 14. E n g e l k i n g A n n a 1996, Każda nacja swoju wieru ma, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3M, s. 177-183. F e j o s Z o l t a n 1994, Ethnicity through regaining collective memory, Studia Fennica Ethnologica, vol. 3, s. 79-95. F i l i p i a k M a r i a n 1993, Biblijna koncepcja człowieka, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Stu­ dia z zakresu antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedago­ giczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 55-66. G a u s s K a r l M a r c u s 2005, Psożercy ze Świni, tłum. A. Buras, Czarne, Wołowiec. G e t k a J o a n n a 2007, „Po naszemu” - charakterystyka świadomości językowej mieszkańców pogranicza białorusko-rosyjskiego, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 281-292. G o l d b e r g - M u l k i e w i c z O l g a 1989, Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Pod­ lasia, Studia Podlaskie, t. 2, s. 148-165. - 1991, Księga Pamięci a mit żydowskiego miasteczka, Etnografia Polska, t. 35, z. 2, s. 187-200. - 1992, Itineraria miasteczek żydowskich, [w:] The Jews in Poland, vol. I, red. A. K. Paluch, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 387-396. - 1995, Świat, który przestał istnieć. Refleksje nad badaniem kultury Żydów polskich, Lud, t. 78, s. 331-340. - 1998, Stara ojczyzna w nowej ojczyźnie. Pojęcie ojczystego miejsca w tradycji polskich Żydów, Lud, t. 81, s. 75-86. - 2002, Miejsce i dom w zbiorowej pamięci Żydów polskich, [w:] Budownictwo i budowni­ czowie w przeszłości, red. A. Abramowicz, J. Maik, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Łódź, s. 515-521. �„POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... 43 - 2003, Stara i nowa ojczyzna. Siady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Łódź. G r e k - P a b i s o w a I r y d a , M a r y n i a k o w a I r e n a 1999, Współczesne gwary polskie na dawnych kresach północno-wschodnich, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa. G r i g o r ’ e v a R e g i n a A., M a r t y n o v a M a r i n a Ju. 1996, EtnokuPturnaja situacija v Belarusi: istorija, jazyk i politika, Issledovanijapoprikladnoj i neotlożnoj etnologii, nr 60, Institut Antropologii i Etnologii Rossijskoj Akademii Nauk, Moskva. G r y n i a A l i n a 2007, Międzynarodowa migracja mieszkańców Litwy: Stan obecny i prognozy na przyszłość, Rocznik Stowarzyszenia Naukowców Polaków Litwy, t. 6, s. 29-44. G R Z 2009, Fala uchodźców płynie na Polskę, Polityka, 19 września, s. 7. Lii s t o ry... 2003, History, culture andsociety through life stories. A selected collection o f Latvian life stories, opr. M. Zimite, M. Hinkle, Institute of Philosophy and Sociology, University of Latvia, Ryga. I v a n o v a T a c c j a n a 2007, „Mjasanaja mova” - „mjasany svet”, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 225-229. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Bomba tyka, Gość niedzielny, 17 maja, s. 16-19. J a n k o w i a k M i r o s ł a w 2007, Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Piórek w obwodzie mohylewskim, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 293-315. J a n u s z e w s k a E d y t a 2007, Problemy uchodźców z Czeczenii w ośrodkach dla imigrantów w Polsce, [w:] Migracja. Uchodźstwo. Wielokulturowość. Zderzenie kultur we współczesnym świecie, red. D. Lalak, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa, s. 269-287. J e n d r o s z c z y k P i o t r 2010, Stupa kością niezgody, Rzeczpospolita, 2 stycznia, s. 10. K a b z i ń s k a I w o n a 1983, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część I, Etnografia Polska, t. 27, z. 1, s. 253-295. - 1984, Noworoczne gry mongolskie, ich symbolika i związki z magią. Część II, Etnografia Polska, t. 28, z. 2, s. 189-230. - 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Pola­ ków na Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. - 2000, Przestrzeń - pamięć - tożsamość. Elementy przestrzeni (miejsca) we wspomnieniach ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, Literatura Ludowa, nr 2, s. 3-23. - 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrai­ nie w okresie transformacji systemowej przełomu X X i X XI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K a m u s e l l a T o m a s z 2003, Polska państwem imigracyjnym?, [w:] Migracja - Europa - Pol­ ska, red. W. Burszta, J. Serwański, Zakład Badań Narodowościowych PAN, Poznań, s. 31-54. K o ś c i ń s k i P i o t r 2010, Turcja do UE za 20 miliardów?, Rzeczpospolita, 4 stycznia, s. 13. K r i s a ń M a r i a 2008, Chłopi wobec zmian cywilizacyjnych w Królestwie Polskim w drugiej po­ łowie X IX - początku X X wieku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. K w a ś n i e w s k i K r z y s z t o f 2000, Marginalność etniczna i narodowa, Sprawy Narodowoś­ ciowe, z. 16-17, s. 7-28. L i c h t a r o w i c z K a r o l i n a 2007, Swojskość i lokalność w świadomości mieszkańców wiej­ skich terenów pograniczy Białorusi, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscypli­ narnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 169-178. Ł o d z i ń s k i S ł a w o m i r 1999, Polskie regulacje prawne dotyczące mniejszości narodowych i cudzoziemców na tle zasad polityki wielokulturowości, Sprawy Narodowościowe, t. 14-15, s. 81-100. - 2000, National minorities and the ‘conservative’ politics o f multiculturalism in Poland after 1989, [w:] From homogenity to multiculturalism. Minorities old and new in Poland, red. F.E.I. Hamilton, K. Iglicka, School of Slayonic and East European Studies, Edinburg, s. 34-66. �44 IWONA KABZIŃSKA - 2001, The shaping of the policy of multiculturalism in Poland in the 1990s: legał Solutions and social perceptions, [w:] Challenges o f cultural diversity in Europę, red. J. W. Dacyl, Stockholm University, Stockholm, s. 110-147. - 2004, Prawo do różnicy. Problemy ochrony mniejszości narodowych w Polsce w latach dziewięćdziesiątych, [w:] Kultura grup mniejszościowych i marginalnych, red. L. Dyczew­ ski, Wydawnictwo KUL, Lublin. M a d e r a A n d r z e j 2007/2008, Karta Polaka w Parlamencie RP, Rocznik Wschodni, nr 13, s. 7-45. M a m z e r H a n n a 2001, Wielokulturowość - czy wyzwolenie z więzów etnocentryzmu?, Prze­ gląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe, R. XII, Bydgoszcz, s. 33—42. M e ć k o v s k a j a N i n a 2007, Trasjanka v kontinuume belorussko-russkich idiolektov. Kto i kogda govorit na trasjanke?, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 27-57. M i l u s k i T a d e u s z 2002, Warunki życia mieszkańców Rosji w okresie transformacji społeczno­ -gospodarczej w latach 1991-2000, [w:] Cywilizacja Rosji imperialnej, red. P. Kraszewski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 361-380. M r ó z L e c h 1993, Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa, R. 47, nr 3—4, s. 51-57. - 2004, Swoi wśród innych, [w:] Polacy na Podolu, red. H. Stroński, Stowarzyszenie Uczo­ nych Polskich Ukrainy, Kijów, s. 250-284. N i e c h c e m y m i n a r e t ó w . . . 2009, Nie chcemy minaretów. Rozmowa z Marcinem Libickim, historykiem sztuki, posłem I, I I I , IV kadencji, przewodniczącym Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego poprzedniej kadencji [rozmawiał Krzysztof Różycki], Angora, nr 50, 13 grud­ nia, s. 13-15. N o s t a l g i a . . . 2002, Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, red. F. Modrzejewski, M. Sznajderman, Czarne, Wołowiec. N o v y j s o c i a l ’ n y j o b lik ... 2002, Novyj sociaTnyj oblik Yostoćnoj Evropy, red. L. S. Lykosina, Institut Naućnoj Informacii po Obsćestvennym Naukam, Moskva. P i s m o Ś w i ę t e . . . 1988, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, opr. Zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, red. ks. K. Dynarski, Wydawnic­ two Pallotinum, Poznań-Warszawa. P o c z o b u t A n d r z e j 2009, Tygodnik Łukaszenki: Polska ma swoich volksdeutschów, Gazeta Wyborcza, 28 grudnia, s. 9. P o ł e ć W o j c i e c h 2003, Romowie na Słowacji. Marginalizacja i postęp, [w:] Romowie o sobie i dla siebie, red. E. Nowicka, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 129-150. P o r ę b s k i A n d r z e j 2009, Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu, Pętla czasu.pl, Kraków. R ó ż a l s k i J a c e k 2009, Litwin w Polsce kupuje i coraz chętniej pracuje, Metro, 16-18 paździer­ nika, s. 5. S c h l ó g e l K a r l 2005, Środek leży na Wschodzie, tłum. A. Kopacki, Oficyna Naukowa, Warszawa. S m u ł k o w a E l ż b i e t a 2002, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. - 2007, Wokół pojęcia pogranicza. Wschodnie i zachodnie pogranicze Białorusi w ujęciu porównawczym, [w:] Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej, red. E. Smułkowa, A. Engelking, Wydawnictwo DiG, Warszawa, s. 5-14. S z a b ó P i r o s k a 2003, Image of Jews in the memory of residents of Makó, Acta Ethnographica Hungarica, vol. 48, nr 1-2, s. 63-86. S z t o m p k a P i o t r 2000, Trauma wielkiej zmiany. Społeczne skutki transformacji, Instytut Stu­ diów Politycznych PAN, Warszawa. T i s k o v V a l e r i j A. 2005, Etnologija i politika, Nauka, Moskva. T o m i c k i R y s z a r d 1980, Ludowe mity o stworzeniu człowieka, Etnografia Polska, t. 24, z. 2, s. 49-119. �45 „POMIESZANY ŚWIAT” JAKO KATEGORIA OPISU ETNOLOGICZNEGO... W a l a s z e k A d a m 2007, Migracje Europejczyków 1650-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Ja­ giellońskiego, Kraków. W e i n e r o v a R e n a t a 1994, Romanies - in search of lost security? An ethnological probe in Prague 5, Prague Occasional Papers in Ethnology, vol. 3, Praha. W i e l i ń s k i B a r t o s z T. 2009, Minarety nie dla szwajcarskich Alp, Gazeta Wyborcza, 16 paź­ dziernika, s. 13. W o j a k o w s k i D a r i u s z 2005, Oswajanie obcości kulturowej - zarys koncepcji badańjakościowych imigrantów na przykładzie obywateli Ukrainy w Polsce, [w:] Wartości Wschodu i wartości Zachodu. Spotkania cywilizacji, red. J. Danecki, A. Flis, Universitas, Kraków, s. 195-222. Z i e l i ń s k a A n n a 1993, Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi, Etnografia Polska, t. 37, z. 2, s. 19-28. - 1997, Sytuacja socjolingwistyczna polskich rodzin w Sopoćkiniach i okolicznych wsiach w świetle relacji ich mieszkańców, Etnografia Polska, t. 41, z. 1-2, s. 169-181. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludo­ wej, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Warszawa. Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k D a n u t a 1996, Pomieszany świat, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4, s. 203-208. IWONA KABZIŃSKA “MIXED WORLD” AS A CATEGORY OF ETHNOLOGICAL/ANTHROPOLOGICAL DESCRIPTION. AN OUTLINE Key words: mixed world, Belarus, myths, migrations, Islam in Europę, Jewish sztetl, borderland Researchers of Belarus point out the existence of the term mixed world in the language of local people. It is quite similar to cultural borderland, but it is also used to descript sudden changes (historical, political and socio-cultural) as well as their conseąuences. The aim of the author is to popularize mentioned term and to show it might be used by anthropologists to describe the examined reality, contemporary as well as past, existing in people’s memory. Selected examples from Europę are used to show the possibilities of using the concept of mixed world to describe the multicultural societies, migrations, EU enlargement or - in generał - cultural borderlands and their changes. The author asks about the factors contributing to the mixed world. She underlines that every researcher using his own examples can present his own image of mixed world. It is a part of reality in which we live or which we reproduce from the past. J.D. Adres Autorki: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl �Stare krzyże domowe są często obdarzane na Kurpiowszczyźnie większym zaufaniem. Fot. T. Madej, 2007. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcd927d755f031e071a0db873d2dcd53.pdf a2a735c9d3babc541a412b7cab0d500a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kazachstan - polityka etniczna Kazachstan - obrzędy i zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5992 Title A name given to the resource Mikropolityka etniczności/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.5-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI. OBCHODY WIOSENNEGO ŚWIĘTA NAURYZ W POSTSOWIECKIM KAZACHSTANIE Przyglądając się wykazom świąt obchodzonych oficjalnie w postsowieckich republikach Azji Środkowej, można dostrzec - mimo pewnych różnic - zastanawia­ jące prawidłowości. W wykazach tych, obok niektórych uroczystości zachowa­ nych z czasów Związku Radzieckiego (jak Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa) występują nowe, związane z uzyskaniem niepodległości (święto niepodległości, konstytucji itp.). Obok nich pojawiły się, na przykład w Uzbekistanie i Tadży­ kistanie, święta muzułmańskie: święto ofiary (Qurban-Hait - uzb., Kurban-Bairam - turkm.) i święto wyznaczające koniec Ramadanu (Hait - uzb., Ramadan-Bairam - turkm.). Ponadto, we wszystkich środkowoazjatyckich państwach ustanowiono jako oficjalne święto państwowe dzień przypadający na ekwinokcjum wiosenne. Święto to zwane jest w Kazachstanie Nauryz, w Kirgistanie Nooryz, w Uzbekistanie Nawruz, w Turkmenistanie Nouruz, a w Tadżykistanie Nauruz. Ma ono bardzo dawne korzenie, ale w okresie sowieckim zostało w dużej mierze zapomniane. Tylko w niektórych częściach tego obszaru przetrwało do czasów uzyskania nie­ podległości przez środkowoazjatyckie republiki. Rodzi się pytanie, dlaczego właś­ nie temu świętu nadano tak dużą rangę w nowopowstałych państwach1. Próba odpowiedzi na to pytanie prowadzi do zagadnienia ideologii nacjonalis­ tycznych, ich znaczenia dla legitymizacji rozwijających się organizmów państwo­ wych oraz meandrów polityki etnicznej prowadzonej przez rządy tych państw. Interesujące byłoby porównanie, jakie elementy, i dlaczego, zaakcentowano w dys­ kursie politycznym, społecznym oraz w programach obchodów tego święta w po­ szczególnych krajach12. Można by również prześledzić jego „karierę”, skupiając się 1 W Kazachstanie Nauryz występuje na liście oficjalnych świąt w następującym ich zestawie: święto narodowe: 16 grudnia - Dzień Niepodległości (obchodzony 16 i 17 grudnia); święta pań­ stwowe: 1-2 stycznia - Nowy Rok, 8 marca - Międzynarodowy Dzień Kobiet; 22 marca - Nauryz, 1 maja - Święto Jedności Narodu Kazachstanu, 9 maja - Dzień Zwycięstwa, 30 sierpnia - Dzień Konstytucji, 25 października - Dzień Republiki. 2 Studia na ten temat prowadzi amerykańska badaczka, Lama Adams, którą interesuje problem, w jaki sposób tożsamość narodowa znajduje wyraz w obchodach święta Nauryz/Nawruz oraz Święta Niepodległości w Kazachstanie i Uzbekistanie. �6 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA na zjawiskach retradycjonalizacji, przekształceń tego święta, pojawiania się elemen­ tów „nowych tradycji”. Nie jest to jednak głównym celem mojego artykułu. Spróbu­ ję natomiast ukazać, jak święto Nauryz w postsowieckim Kazachstanie wyraża, w mikroskali, tendencje występujące w polityce etnicznej/narodowej tego państwa3. POCHODZENIE ŚWIĘTA NAURYZ I JEGO LOSY Nauryz (nawnz), czyli „nowy dzień”, wywodzi się od dawnego, staroirańskiego święta Nowego Roku (Nouruz), liczonego według kalendarza solamego. Miało ono silne związki z zoroastryzmem. Przypadało na wiosenne zrównanie dnia z nocą, znamionując przezwyciężenie zimy i odżywanie przyrody, a jego celebrowanie miało zapewnić płodność i obfite zbiory. Pierwotnie charakterystyczne dla ludów rolniczych, przejęte zostało później przez turkojęzycznych koczowników Azji Środkowej. Jego pochodzenie od ludów irańskich jest dobrze udokumentowane, co podkreśla na przykład kazachska etnografka, Rauśan Mustafina, pisząc: „Obyczaj świętowania Nowego Roku wywodzi się ze staroirańskich tradycji (...), które roz­ przestrzeniły się szeroko u ludów Azji Przedniej i Centralnej” (2003, s. 106). Zda­ niem Alego Attara (1998, s. 244), to imigranci iranojęzyczni rozszerzyli irański Nouruz i tadżycki Nauruz poza tereny jego pochodzenia. Święto to nie było związane z islamem i nie odprawiano w owym dniu żadnych muzułmańskich obrzędów4, niemniej odnotowano pewne późniejsze wpływy religii muzułmańskiej na jego obchody. Wskazując na te oddziaływania, G. Razdykova pisze, że u Kazachów czytano czasem w Nauryz fragmenty Koranu dla uczczenia pamięci proroka Kydyra (wędrownego, „ukrytego” świętego) albo świętego zwa­ nego Dikan-baba (Dziad-rolnik), a także zmarłych przodków (2007, s. 293). Ten ostatni zwyczaj świadczy wyraźnie o przekształceniu święta mającego korzenie irańskie, pod wpływem lokalnych tradycji koczowników5. W Nauryz Kazachowie zwracali się do duchów przodków (arwaq), odwiedzali mogiły zmarłych i składali im ofiary (Mustafina 2003, s. 110). Elizabeth Bacon (1980, s. 45) podaje, że dawniej Nauryz świętowali jedynie Kazachowie z terenów południowych, gdzie wpływy 3 Artykuł powstał na podstawie literatury przedmiotu oraz moich własnych obserwacji obcho­ dów święta Nauryz w Ałmaty, prowadzonych podczas pobytu w Kazachstanie w latach 1995-2000. Terminy kazachskie podaję w transkrypcji turkologicznej, prócz nazwy Nauryz, którą zapisuję w polskiej wersji językowej, podobnie jak nazwy miejscowości (oraz nazwisko prezydenta Kazachsta­ nu). Nazwy i nazwiska rosyjskie piszę zgodnie z zasadami transliteracji alfabetu rosyjskiego. 4 Na przykład Gleb Snesarev podaje, że „wszędzie w Azji Środkowej nauruz był świętem wio­ sny, nowego roku, początku prac rolnych”, a przedmuzułmańska natura tego święta potwierdzona jest przez źródła pisane (1969, s. 205). Było ono nawet zwalczane przez islam sunnicki, natomiast szyizm zaakceptował Nouruz jako święto muzułmańskie (Attar 1998, s. 238). 5 Upamiętnianie przodków, połączone z przekonaniem, że ich duchy nieustannie wpływają na losy swych potomków, przetrwało okres sowiecki i nadal odgrywa bardzo ważną rolę w życiu du­ chowym Kazachów i innych narodów środkowoazjatyckich. Mimo że wywodzi się z czasów przedmuzułmańskich, współcześnie traktowane jest jako ważna część „muzułmańskości” (kaz. musilmansilią) mieszkańców Azji Środkowej (zob. Priyratsky 2001, s. 114-153). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 7 ludów irańskich były znacznie silniejsze niż na północnych stepach. Natomiast zdaniem wielu etnografów kazachskich, święto to było wspólne dla wszystkich Kazachów, zarówno tych zajmujących się rolnictwem, jak i koczowników - paste­ rzy. Taki pogląd wyraża na przykład Dż.H. Karmyśeva (1986, s. 50). Według opisów etnografów, Kazachowie w Nauryz w symboliczny sposób przezwyciężali trudy zimy, radując się z pomyślnego utrzymania stad - podstawy swego bytowania. Spożycie specjalnego posiłku nawriz kóźe, obrzędowej zupy przygotowywanej z siedmiu rodzajów produktów67, miało zapewnić obfitość róż­ norodnego pożywienia przez cały rok. Trzy dni obchodów wypełniały różne gry, zawody i zabawy; wszyscy mieszkańcy aułu1 odwiedzali się nawzajem, składali życzenia szczęścia i pomyślności (Kalyśev 1995, s. 198). Można jednak zauważyć, że w pracach części kazachskich etnologów piszą­ cych o rodzimych tradycjach, znaczenie tego święta nie było szczególnie akcento­ wane. Autorka dobrze udokumentowanych etnograficznie prac, Nurila Sahanova, wspomina jedynie o nawrizdama, obrzędowym poczęstunku urządzanym przed opuszczeniem zimowych pastwisk. Każda rodzina zapraszała w gości sąsiadów i ugaszczała ich jadłem pozostałym z zimowych zapasów (1998, s. 117). Podobny poczęstunek miał też miejsce przy okazji powrotu z letnich pastwisk - uroczys­ tości te miały ścisły związek z sezonowym cyklem życia koczowników. Również A.B. Kalyśev, opisując przebieg Nauryzu na podstawie źródeł z końca XIX wieku, nie poświęca mu szczególnie dużo uwagi, podkreśla natomiast, że „ze świętowa­ niem wiosny związane jest inne święto, cieszące się szczególną popularnością wśród koczowników” - dzień wyjścia z pastwisk zimowych na letnie wczesną wiosną oraz podobnie obchodzony powrót, późną jesienią, na zimowe siedliska (1995, s. 199). Zdaniem Karmyśevej, tradycja Nauryzu była żywa na ziemiach kazachskich przed II wojną światową i zaczęła zamierać dopiero w okresie powojennym; w nie­ których rejonach ówczesnej Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej trwała jeszcze w latach 1960. (1986, s. 50-51). O.B. Naumova utrzymuje nato­ miast, że w północnych, wieloetnicznych rejonach Nauryz nie był już obchodzony od kilku dziesięcioleci poprzedzających powstanie niepodległego Kazachstanu. Nawet na rdzennie kazachskich terenach południowych, w latach 1980. młode pokolenie rzadko uczestniczyło w święcie i jedynie starsi Kazachowie chodzili od domu do domu, by popróbować nawriz kóźe (Naumova 1992, s. 29). Także Mustafina twierdzi, że w latach 1980. z dawnego, rozbudowanego święta pozostał tylko zwyczaj przygotowywania i spożywania tego specjalnego, gotowanego tylko raz w roku posiłku (2003, s. 107). 6 Ważnym składnikiem tej zupy są ziarna pszenicy. W tradycji kazachskiej, do produktów zbożo­ wych dołączono również mięso i tłuszcz. Skład kazachskiej nawriz kozę mógł być różny. Podaje się na przykład, że owe siedem rodzajów pożywienia to mięso (albo kilka rodzajów mięsa), tłuszcz, cebula, pszenica, suszony ser gurt i mleko oraz sól. Mustafina podkreśla, że zawsze musiało to być siedem rodzajów produktów żywnościowych, ponieważ z liczbą siedem ludy turkijskie wiązały szczęście i do­ statek (2003, s. 107). Podobne symboliczne znaczenie miała liczba siedem w tradycji ludów irańskich. 7 Auł - rosyjska forma kazachskiego słowa auil, oznaczającego osadę, wioskę (dawniej - cza­ sową osadę grupy wspólnie koczującej). �8 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Fot. 1. Jurty przed gmachem dawnego parlamentu-N a w y :, Ałmaty 2008 (fot. Zuzanna Grzywacz). „REWITALIZACJA” NAURYZU Otwarta kampania na rzecz odrodzenia „święta wiosny” rozpoczęła się w republi­ kach środkowoazjatyckich pod koniec okresu sowieckiego, wraz ze wzrostem nastro­ jów nacjonalistycznych. Próby wprowadzenia obchodów Nauryzu nie napotykały oporu władz centralnych. Hilda Eitzen zauważa, że w latach 1970-1980. w ZSRR dekretowano szereg nowych, świeckich uroczystości, a „święto wiosny” doskonale mieściło się w tym projekcie. Miało korzenie nie w islamie, lecz w przeszłości przedmuzułmaóskiej, a ponadto jego obchody mogły być połączone z kampanią siewną (Eitzen 1999, s. 75—76)8. Zaczęto je także prezentować jako „święto młodości”9. W 1988 i 1989 roku Kazahstanskaja pravda oznajmiała, że świętowanie Nau­ ryzu miało miejsce w kilku miastach na południu republiki, a mianowicie w Ałma 8 Hilda Eitzen (1999, s. 82-83) opisuje scenariusze „nowych obrzędów”, opracowane w la­ tach 1970. Na przykład w obchodach w Semipałatyńsku próbowano połączyć Naw yz z rosyjską „maslenicą” (zapustami), a nawet dodano postaci związane ze świętowaniem Nowego Roku - Dziadka Mroza i Śnieżynkę (Snegumćka). 9 Na przykład w Tadżyckiej SRR w przygotowaniach obchodów brała aktywny udział organiza­ cja komsomolska, a w program święta włączono wybór „najpiękniejszej i najbardziej wartościowej dziewczyny jako symbolu wiosny” (Attar 1998, s. 235). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 9 Fot. 2. Kazachowie w strojach narodowych - Nawyz, Ałmaty 1999 (fot. Tomasz Kutkowski). Acie, Czymkencie101i Tałdy-Kurganie, i wszędzie towarzyszyła mu symbolika naro­ dowa. Na placach stawiano jurty, przygotowywano narodowe potrawy, organizowa­ no także zawody w tradycyjnych zapasach i demonstrowano kazachskie obyczaje, na przykład „odsłonięcie twarzy panny młodej” (betasar), będące częścią obrzędu weselnego11. Tak więc, była to manifestacja „kazachskości”, elementów kulturo­ wych wiązanych z tożsamością Kazachów. Z drugiej strony jednak, już wtedy do udziału w obchodach zapraszano przedstawicieli narodowości nie-kazachskich. „W obchodach Nauryzu w Ałma Acie w 1989 roku uczestniczyły dziewczęta w strojach narodowych, reprezentujące, między innymi, narodowość kazachską, rosyjską, niemiecką, dungańską, koreańską, ujgurską” (Eitzen 1999, s. 84). Obchodzony w ten sposób Nauryz niewiele miał wspólnego z tradycyjnym świętem. Jak pisze Naumova, dowodzi tego także fakt, że jego obchody oderwano od tradycyjnego dnia ekwinokcjum wiosennego i w latach 1988-1989 świętowano Nawy z w kwietniu, przy czym uroczystości trwały przez cały miesiąc. Autorka ta podaje, że w 1991 roku ów błąd naprawiono - 21 marca, dzień Nawyzu, został ogłoszony świętem narodowym i dniem wolnym od pracy (Naumova 1992, s. 30). Zgodnie z moimi obserwacjami prowadzonymi w Ałmaty w latach 1995-2000, dniem wolnym od pracy i głównym terminem świętowania był zawsze 22 marca, 10 Ówczesna nazwa dzisiejszego Szymkentu. 11 „W Ałma Acie przeprowadzono konkursy walk tradycyjnych, a w Czymkencie zademonstro­ wano obrzęd weselny betaszar i ludową zabawę altybakan [na tradycyjnych huśtawkach]” (Kazalistanskajapravda, 24.03.1989). �10 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA choć pierwsze uroczystości zaczynały się już w przeddzień. Również obecnie Nau­ ryz - Święto Wiosny, figuruje w spisie świąt państwowych pod datą 22 marca. To zamieszanie z dokładnym odniesieniem czasowym święta niewątpliwie świadczy, iż tradycja Nauryzu w okresie sowieckim nie była już silna i jego odradzanie, czy nawet - jak ujęła to jedna z badaczek (Tabyśalieva 1993, s. 47) - „reanimacja”, na początku lat 1990. nastręczało wiele trudności12. W tym czasie wydrukowano szereg popularnych broszur charakteryzujących to święto, a w lokalnych gazetach publikowano reprinty artykułów o Nauryzie z początku XX wieku (Privratsky 2001, s. 112). W roku 1996, co odnotowała prasa kazachstańska, zwrócono się o pomoc w zorganizowaniu Nauryzu do „specjalis­ tów” - pracowników przedstawicielstwa kulturalnego przy ambasadzie Iranu. Także później, każdego roku, propagowano obchody święta na łamach gazet, zaprasza­ jąc etnografów i kulturoznawców, by przypominali, na czym polegało tradycyjne świętowanie. Autorzy powoływali się na wzmianki o Nauryzie w pismach kazach­ skich uczonych i pisarzy, opisywali zwyczaje, których głównym motywem miało być rozwijanie „najlepszych ludzkich przymiotów - otwartości, serdeczności, uczyn­ ności, miłosierdzia” (Kenżeahmetuly 2000). Zastanawiając się nad procesami odradzania czy ożywiania święta Nauryz, trze­ ba uznać, że nie mamy tu do czynienia z „tradycją wynalezioną” w rozumieniu Erica Hobsbawma. Nie jest to bowiem tradycja „sztuczna”, „wymyślona” (jak pisał Hobsbawm: „siły i elastyczności autentycznych tradycji nie można mylić z «wymyślaniem tradycji))”, (2008, s. 16)). Można by ją raczej nazwać, za Alainem Babadzanem, „tradycją adaptowaną” (2000, s. 151). Nauryz nie jest nowym, sztucznie wytworzonym świętem. Zachowuje wyraźną ciągłość, mimo przekształ­ ceń, mimo nadania mu charakteru święta państwowego. Na jego żywotność wpły­ wa zapewne to, że może być wykorzystywany dla celów politycznych, dostoso­ wywany do współczesnych, często doraźnych potrzeb. Można w tym wypadku mówić o swoistej rewitalizacji tradycji13. GŁÓWNE NURTY W DYSKURSIE POLITYCZNYM W REPUBLICE KAZACHSTANU Nauryz odegrał istotną rolę w budowaniu tożsamości narodowej w okresie na­ rodzin niepodległej Republiki Kazachstanu. Rozwinęły się wówczas dwa główne nurty w polityce etniczno-narodowej nowego państwa, które wpłynęły również na dalsze przekształcenia „święta wiosny”. 12 M.S. Demidov (2002, s. 58-59) omawia podobne kłopoty z wyznaczeniem daty Nouruzu w Turkmeni stanie, gdzie zastanawiano się nad reaktywowaniem lokalnego, wcześniejszego terminu jego obchodów (który przypadał na koniec lutego), ale ostatecznie wybrano datę tego święta przyjętą w Iranie i Afganistanie, czyli 21 marca. Eitzen (1999, s. 97) pisze, że w Kazachstanie na początku lat 1990. obchody Nauryzu trwały nawet tydzień i dłużej, dopiero w 1993 roku prezydent Nazarbajew zarządził ich ograniczenie z powodu trudności ekonomicznych. 13 A zatem - „przywracaniu sił witalnych”, ale także znajdowaniu nowych zastosowań, od­ miennych, lepiej odpowiadających aktualnym potrzebom, funkcji, czemu towarzyszy dołączanie nowych elementów. �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 11 Pierwszy to nurt nacjonalistyczny, dążący do wzmocnienia poczucia tożsamości i odrębności kulturowej Kazachów, którzy uzyskali status narodu tytularnego. Po­ trzeba legitymizacji „ich państwa” w sytuacji, gdy przez długi jeszcze czas stano­ wili oni poniżej 50% ludności tego wieloetnicznego kraju14, wymagała podkreślania dawności tradycji, bogactwa i wartości kazachskiej kultury. W dyskurs nacjona­ listyczny włączyli się naukowcy - historycy, filozofowie, etnolodzy. Prowadzone przez nich badania, opatrzone etykietą studiów „etnokulturowych”, koncentrowa­ ły się wyłącznie na Kazachach, z pominięciem regionów wieloetnicznych. Celem takich projektów było „stworzenie modelu «prawdziwej» kazachskości, który naj­ lepiej odpowiadałby wyobrażeniom o tradycjach przedsowieckich” (Schatz 2004, s. 83). W wielu pracach badacze kazachscy rozpisywali się o odległych począt­ kach państwowości Kazachów, o ich religii, nazwanej „tengrianizmem” (bądź tengrizmem) od imienia głównego bóstwa nieba - Tengri, przy czym wierzenia te zaczęto traktować jako wyraz religii monoteistycznej15. Rozpatrywano szczegółowo wartości duchowe i „filozofię koczowników”, budując mit uduchowionych, blis­ kich naturze, a zarazem głęboko myślących „ludzi stepu”, których bezpośrednimi spadkobiercami mieli być współcześni Kazachowie. Trzeba nadmienić, że niektórzy naukowcy krytykowali tę podporządkowaną ideologii mitotwórczą działalność swoich kolegów. Oponując przeciw niej, uznawali jednak przejawy nasilenia nacjonalizmu za rzecz naturalną u narodu, którego członkowie byli przez tak długi czas traktowani na swoich własnych ziemiach jako obywatele drugiej kategorii, a ponadto zachowali w pamięci zbiorowej wspomnienia genocydu popełnionego przez Rosjan na ich przodkach w latach 1930. W takim tonie o procesie tworzenia „narodowej samoświadomości” Kazachów pisał Berik Abdygaliev, argumentując, że ich nacjonalizm jest przejawem „instynktu samoobrony” i jako taki jest wręcz nieodzowny dla odrodzenia kultury narodowej (2007, s. 309-310). W skrajnej postaci dyskursu nacjonalistycznego spotyka się takie głosy, jak wypowiedź Sułtana Sartaeva, członka parlamentu, z 1995 roku: „Kazachstan jest państwem narodu kazachskiego, ponieważ tylko jeden naród, naród kazachski, żyje tutaj (...) wszystkie inne [grupy] to tylko przedstawiciele narodów, które mają gdzie indziej swoje etniczne państwa” (za: Dilleen 2005, s. 196). W pewnym sensie jest to rozwinięcie zaznaczonego w Konstytucji Republiki Kazachstanu rozdziału między Kazachami i innymi grupami etnicznymi (w konstytucji Kazachstan został 14 Wedle spisu ludności z 1989 roku, Kazachowie stanowili 40,1% mieszkańców, a Rosjanie - 37,4%. Dopiero spis powszechny z 1999 roku wykazał, że Kazachowie przekroczyli wreszcie „magiczną” granicę 50% (po raz pierwszy od 1926 roku stali się absolutną większością). Ich udział wyniósł wówczas 53,4%, a Rosjan - 30%, przy czym liczebność tych ostatnich spadła o ponad 1,5 min (Kraikie itogi... 1999, s. 11). Do zmiany proporcji doprowadziły m.in. nasilone w pierwszej połowie lat 1990. procesy emigracji przedstawicieli nie-kazachskich narodowości oraz repatriacja dużej części Kazachów z Mongolii i z Uzbekistanu. Oblicza się, że liczba oralmandar, czyli kazach­ skich repatriantów, wyniosła około 500 tys. w ciągu pierwszych 13 lat niepodległości Kazachstanu (Dilleen 2005, s. 205). 15 Jak pisze etnograf Halel Argynbaev, twierdzenia takie nie są uprawnione. Na podstawie do­ stępnego materiału można jedynie przypuszczać, że u dawnych Turków istniała religia politeistyczna z naczelnym bóstwem niebiańskim (1995, s. 311). �12 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA nazwany pradawną ziemią przodków Kazachów, zamieszkałą przez „Kazachów i inne narodowości”). Nurt nacjonalistyczny legitymizuje praktykę „kazachizacji” politycznych, spo­ łecznych i ekonomicznych struktur państwa, często postrzeganej jako należna kompensacja za wieloletnią rusyfikację w czasach sowieckich. Widoczne jest „ciągłe zmniejszanie reprezentacji mniejszości w ciałach wybieralnych i w życiu publicznym” (Dave 2007, s. 136). Ten kierunek polityki prowadzi m.in. do prze­ kazywania większości ważnych stanowisk w administracji państwowej w ręce Kazachów, nawet w tych obwodach kraju, w których stanowią oni mniejszość16. Drugi, przeciwstawny nurt w polityce państwa podkreśla nie to, co dzieli, różni­ cuje, lecz to co łączy, tworzy płaszczyznę dla wspólnych, konstruktywnych działań w ramach konsolidującego się państwa. Efektem wzmożonego nacjonalizmu był bowiem wzrost obaw przedstawicieli innych, nie-rdzennych narodowości, lękają­ cych się o swoje dalsze losy. Wraz z bardzo trudną sytuacją gospodarczą po roz­ padzie Związku Radzieckiego, nastroje te doprowadziły do migracji, intensywnych zwłaszcza w pierwszej połowie lat 199017. Początkowo, przede wszystkim jeśli cho­ dzi o emigrację Rosjan, te tendencje nie były zapewne traktowane jako szczególnie niepokojące, zważywszy na dążenie do osiągnięcia znaczniejszej przewagi liczebnej i procentowej ludności kazachskiej. Później jednak zaczęto je postrzegać jako nie­ korzystne zarówno dla sytuacji demograficznej, jak i gospodarczej państwa. Idee stworzenia „państwa obywatelskiego”, złożonego z różnych grup etnicz­ nych posiadających równe prawa, znalazły wyraz w Konstytucji Republiki Ka­ zachstanu z 1993 roku, według której każdy obywatel tego kraju, Kazach, Rosja­ nin, Koreańczyk czy Polak, jest „Kazachstańczykiem”. Dla dyskursu „jedności ponadetnicznej” charakterystyczna jest emocjonalna wypowiedź Olżasa Sulejmenova, znanego i cieszącego się wielkim szacunkiem poety i działacza społeczne­ go, w jego posłaniu do członków parlamentu: „Dla znacznej części naszej ludno­ ści (...) Republika Kazachstanu to na razie tylko miejsce zamieszkania. Przetrwamy, jeśli każdy obywatel - Kazach, Rosjanin, Tatar, Ukrainiec, Ujgur, Koreańczyk - przedstawiciele wszystkich stu narodowości będą w pełni przeko­ nani: «Kazachstan - to moja Ojczyzna! Jestem troskliwym gospodarzem swojej ziemi, wszystkich jej bogactw! Jestem Kazachstańczykiem»” (za: Malaeva 2000, s. 233). W podobnym duchu pisze Ardak Malaeva: „Żeby przetrwać, Kazachstan powinien ogłosić zasadę państwa ponadetnicznego, którego najwyższą wartością, 16 W 1994 roku w rękach Kazachów było np. 6 z 8 głównych stanowisk w administracji obwodu karagandyjskiego, gdzie Kazachowie stanowili mniej niż 1/5 mieszkańców. Z kolei w obwodzie pawłodarskim, gdzie Kazachów było poniżej 1/3 ogółu ludności, zajmowali oni 6 z 9 najważniej­ szych stanowisk administracyjnych (Dilleen 2005, s. 198). 17 W latach 1990-1999 z Kazachstanu emigrowało 2 min 873 tys. ludzi (Żumasultanov 2005, s. 73). Jak podaje Connor Dilleen, masowy exodus Rosjan i przedstawicieli innych narodowości osiągnął szczyt w roku 1994, w którym kraj opuściło około 410 tys. ludności. Niemniej, badania pokazały, że główną przyczyną migracji była sytuacja ekonomiczna oraz dążenie do połączenia się z rodzinami, a pogarszające się relacje międzyetniczne wskazało jako powód wyjazdu 11% respon­ dentów (2005, s. 192-193). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 13 tak jak mówi się w Konstytucji Kazachstanu, jest człowiek, jego prawa i wolność” (2000, s. 257). 01ivier Roy (2000, s. 174) zaznacza, że żadne inne postsowieckie państwo środkowoazjatyckie nie wprowadziło takiego wyróżnienia obywatela pań­ stwa, niezależnie od jego etnicznej przynależności. Niemniej, wielu polityków, działaczy społecznych, naukowców i publicystów w Kazachstanie sprzeciwia się tej idei, traktując jako nierealny pomysł stworzenia „narodu kazachstańskiego”, który nie może powstać w kraju zamieszkanym przez ponad 130 „narodów i naro­ dowości” (Kśibekov 2007, s. 129-131)18. Prezydent Nursułtan Nazarbajew w swych enuncjacjach i „przesłaniach do na­ rodu” często podkreślał, że Kazachstan jest i będzie krajem wielu narodowości, których przedstawiciele mogą być pewni równych możliwości i perspektyw jako równoprawni obywatele Kazachstanu. Są to jednak oficjalne deklaracje, natomiast w świadomości potocznej, w dyskursie naukowym i publicystycznym oraz w prak­ tyce administracyjnej wyraźnie przeważa etniczna koncepcja tożsamości. Jak zauważa Roy (2000, s. 177), w krajach środkowoazjatyckich, akcentują­ cych znaczenie etniczności, narastają sprzeczności pomiędzy ramami prawnymi wyznaczanymi przez konstytucję oraz praktyką społeczną i polityczną. Dobrym przykładem takich sprzeczności jest problem językowy. Wprawdzie znajomość języka kazachskiego nie jest warunkiem uzyskania obywatelstwa, ale od niej uza­ leżniona jest np. możliwość otrzymania pracy w administracji państwowej. Trafne są spostrzeżenia Bhavny Dave o niewykorzystaniu w Kazachstanie możliwości zbudowania demokratycznego państwa na bazie różnorodności etnicznej. Zwraca ona również uwagę, że w istocie „koncepcja «narodu Kazachstanu)), (...) zapi­ sana w konstytucji, jest wzorowana na jej ideologicznym prekursorze, «narodzie sowieckim))” (2007, s. 135). WIZJE ŚWIĘTA NAURYZ W KONTEKŚCIE POLITYKI ETNICZNO-NARODOWEJ KAZACHSTANU W kazachskim dyskursie nacjonalistycznym jest miejsce także dla Nauryzu, opisywanego jako święto świadczące o rozwiniętej wiedzy astronomicznej daw­ nych Kazachów19, a jednocześnie skupiające w sobie takie wartości i przymioty koczowników, jak dobroć i życzliwość, umiejętność przebaczania, szczodrość, goś­ cinność, szacunek dla ludzi starszych, poczucie wspólnoty. Akcentuje się również bogactwo narodowych zwyczajów, które towarzyszyły temu świętu, poczynając od przygotowywania rytualnych potraw, poprzez różne tradycyjne gry i zabawy, do wyszukanych słownych pojedynków ludowych poetów oraz twórców i wyko­ nawców opowieści epickich (aqin, źiraw i in.). Niektórzy badacze prowadzący 18 Oliyier Roy także stwierdza: „nie wydaje się, by «kazachstańska» tożsamość mogła wykształ­ cić się wśród Rosjan” (2000, s. 177). 19 Dowodzić miał tego fakt, że potrafili zaobserwować moment zrównania dnia z nocą. W litera­ turze znajdujemy też informacje, że Kazachowie wiązali początek wiosny, czyli Nowy Rok, z pierw­ szym gromem (Galiev 1995, s. 156-157). �14 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA studia „etnokulturowe” posunęli się tak daleko, iż początki święta Nauryz odnieśli do dawnych tradycji koczowników, od których jakoby miały przejąć je ludy rolni­ cze, irańskie. I tak, na przykład, Akseleu Sejdimbek (2001, s. 264) pisał, że tradycja świętowania zrównania dnia z nocą zrodziła się w życiu koczowników, a następ­ nie od nich, za pośrednictwem Zoraty (Zoroastra), została przejęta przez Persów i święto to zostało nazwane Nauryz, czyli „Nowy Dzień”. Jeżeli w dyskursie nacjonalistycznym Nauryz jest tak jednoznacznie kojarzony z „kazachskością”, jakie jego cechy mogły i mogą nadal być wykorzystane i roz­ winięte w oficjalnie głoszonej ideologii „zgody międzyetnicznej” oraz jedności różnych grup w ramach społeczeństwa obywatelskiego? Wymienię kilka istotnych aspektów Nauryzu, które mogą być pomocne w jego popularyzowaniu jako święta „transetnicznego”: 1. nie jest on związany z religią, a zatem, inaczej niż na przy­ kład święta muzułmańskie, może pełnić rolę integrującą20; 2. symbolizuje radość z nadejścia wiosny, odradzania się przyrody, światło i dobro; 3. podkreśla wspól­ notę, gościnność, pomoc, solidarność i zgodę; 4. zawiera silnie wyeksponowane elementy ludyczne - zabawy, gry, zawody i konkursy. OBCHODY ŚWIĘTA NAURYZ W MIEŚCIE Ponadnarodowe cechy Nauryzu zostały wykorzystane w jego oficjalnym świę­ towaniu w miastach Kazachstanu. W tych uroczystościach akcentuje się jego rolę jednoczącą, łączącą różne narodowości, które pragną wspólnie radować się z nadejś­ cia wiosny, symbolicznego przezwyciężenia tego, co złe (także w stosunkach międzyetnicznych) i otwierać się na dobro, współpracę, solidarność. Prezydent Nursułtan Nazarbajew, inaugurując doroczne obchody w Ałmaty czy w obecnej stolicy, Astanie, niejednokrotnie wymieniał wprost te idee jako podstawowy sens święta. Miejski Nauryz ma charakter eklektyczny. Niewątpliwie, eksponuje się szczegól­ nie elementy kazachskości, którą wyraża m.in. gościnność, szczodrość, nieodłączne od tego święta poczęstunki potrawami kazachskimi (przede wszystkim obrzędową zupą nawriz kóźe, a także kumysem oraz sfermentowanym mlekiem wielbłądzicy - Subat) urządzane w jurtach stawianych w centralnych punktach miasta. Część tych przedsięwzięć jest sponsorowana przez instytucje państwowe, ale w jurtach wydają poczęstunek także przedstawiciele miejscowego biznesu oraz różnych organizacji, które chcą zareklamować swoją działalność. Widoczna jest ważna rola Kazachów w starszym wieku, obojga płci, ubranych w stroje narodowe, którzy witają i goszczą przybyłych oraz udzielają tradycyjnego błogosławieństwa (bata). Organizuje się pokazy walk, wyścigi konne, kazachskie gry i zabawy, sokolnicy demonstrują umiejętności swoich wyszkolonych ptaków. Występują również ka­ zachskie zespoły folklorystyczne. W Ałmaty można skorzystać z okazji przejażdżki na świątecznie przystrojonym koniu lub wielbłądzie w zamkniętych dla ruchu 20 Igor Lipovsky zwraca uwagę, że obecnie władze wszystkich nowych państw środkowoazjatyckich podkreślają przedmuzułmańskie pochodzenie tego święta (2003, s. 317). �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 15 samochodowego fragmentach ulic miasta, na przykład w pobliżu dawnego gma­ chu parlamentu. Urządzane są konkursy na najpiękniejszą jurtę albo największy bawirsaą21. Mogą się tutaj wykazać inwencją aktywni organizatorzy i uczestnicy Nauryzu, przy czym w działaniach tych często znajduje wyraz solidarność sąsiedztw czy poszczególnych dzielnic miasta. Przygotowując Nauryz dba się jednak także o prezentację tradycji nie-kazachskich. W pochodach świątecznych uczestniczą przedstawiciele różnych ośrodków kulturalnych, ubrani w stroje narodowe, a w występach estradowych urządzanych w wielu punktach miasta, tradycyjne pieśni i tańce prezentują zespoły folklo­ rystyczne - rosyjskie, ukraińskie, białoruskie, czeczeńskie, ujgurskie czy koreań­ skie. Niektóre rozrywki i pokazy mają już z założenia charakter ponadnarodowy. Eitzen (1999, s. 84-91) opisuje na przykład odgrywane na placach Ałmaty spek­ takle w rodzaju varietes albo wodewilu, w których biorą udział grupy wielonarodo­ we. Repertuar obejmuje piosenki, skecze i scenki komediowe w różnych językach i odwołujące się do różnych tradycji. W tym czasie szczególnie kwitnie handel uliczny, przy czym sprzedaje się za­ równo pamiątki i wyroby rzemiosła nawiązujące do wzorów kazachskich, jak i rosyjskich. Ponadto można spotkać stoiska z akcesoriami muzułmańskimi, takimi jak różańce, amulety z modlitwami z Koranu, czapeczki wkładane przez mężczyzn podczas modłów czy literatura religijna. Na ulicach handluje się też różnorodnym jedzeniem i napitkami, nie tylko tymi tradycyjnymi, jak kumys. Konsumuje się je często w parkach, na trawnikach, gdzie ludzie skupiają się w świętujące wspólnie, mniejsze lub większe grupki22. Do tego dochodzą takie atrakcje, przeznaczone dla wszystkich pragnących roz­ rywki, jak pokazy fajerwerków oraz wszechobecna muzyka popularna w wykona­ niu najróżniejszych zespołów miejscowych i zapraszanych na tę okazję z innych krajów, na przykład z Rosji czy z Turcji. W nocy place miasta zmieniają się w wielkie młodzieżowe dyskoteki. Dodać trzeba, że Nauryz jest również obchodzony w szkołach i na uczelniach, gdzie organizuje się konkursy, występy i poczęstunki. Podobne imprezy świąteczne odbywają się w niektórych zakładach pracy oraz różnych urzędach i instytucjach państwowych. Zdaniem Eitzen (1999, s. 97) jest to przejaw swoistej „prywatyza­ cji” miejskiego Nauryzu, zawężania go do pewnych środowisk, co sprzeczne jest z zasadniczą ideą wspólnoty i solidarności23. Wydaje się jednak, że owe „dodatko­ we” obchody mogą służyć wzmacnianiu solidarności takich węższych środowisk, nie kolidując z powszechnym świętowaniem. 21 Tradycyjna bułeczka/ciastko, smażone w głębokim oleju. 22 Studentka turkologii w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, która obserwowała przebieg „święta wiosny” w Ałmaty w 2008 roku, napisała do mnie: „Ilość śmieci po obchodach Nauryzu znacznie przewyższyła ilość dobrych wrażeń” ! 23 Hilda Eitzen cytuje wypowiedź pewnego kazachskiego naukowca, który wyrażał zniecierpli­ wienie podejściem do święta Rosjan, wykorzystujących gościnność Kazachów: „My, Kazachowie, mamy tradycję gościnności, szczególnie podczas Nawriz, otwieramy nasze domy i serca, ofiarujemy jedzenie i picie. (...) Rosjanie przychodzą i wypychają kieszenie i torby jedzeniem ...” (1999, s. 97). �16 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Obchody tego święta cieszą się ogromną popularnością wśród ludności, do cze­ go z pewnością przyczyniają się podtrzymywane chętnie tradycje świąt czasów sowieckich, takich jak bardzo celebrowany Dzień Kobiet czy Dzień Zwycięstwa, który jest wielkim świętem weteranów II wojny światowej (a właściwie - Wielkiej Wojny Ojczyźnianej). Związane z tymi świętami tzw. narodnoe gulanie („zabawa ludowa”) jest nadal ulubioną rozrywką mieszkańców Kazachstanu, która dosko­ nale realizuje się także w świętowaniu Nauryzu. Obserwując obchody Nauryzu w Ałmaty w drugiej połowie lat 1990., dostrze­ głam, że miejskie „święto wiosny” stawało się coraz bardziej wielokulturowe i eklek­ tyczne, łączące rozmaite tradycje, apelujące do ludzi o różnej afiliacji etnicznej i w różnym wieku. Wydaje się, że jeśli szczególnie akcentowany jest areligijny cha­ rakter Nauryzu, może on doskonale pełnić rolę święta ponadnarodowego, integrują­ cego. Nie jest świętem postsowieckim i zarazem odwołuje się do lokalnych tradycji. Tradycje te mogą być przyjęte jako własne przez członków różnych grup etnicz­ nych. Przedstawiciele grup nie-rdzennych mogą czerpać z kojarzonych z tym świę­ tem idei współdziałania, równości, jedności, radości z odradzania się przyrody. ŚWIĘTOWANIE NAURYZU N A WSI W POŁUDNIOWYM KAZACHSTANIE Nie miałam, niestety, okazji obserwować przebiegu święta Nauryz w środowi­ sku wiejskim. Jego obchody w okolicy Szymkentu i Kyzył Ordy, w południowym Kazachstanie, opisała Hilda Eitzen (1999, s. 91-96)24. Nieliczne wzmianki na ten temat, również odnoszące się do terenów południowego Kazachstanu (okolice miasta Turkiestan) można znaleźć w przywoływanym już opracowaniu Bruce’a Privratsky’ego (2001). Relacje te świadczą o odmiennym charakterze świętowania Nauryzu w rejonach, w których dominuje ludność kazachska. Eitzen stwierdziła, że nabrał on tam charakteru najważniejszego święta narodowego, które wyraźnie podkreśla tradycje kazachskie, a jednocześnie muzułmańskie. Jest okazją do zapre­ zentowania bogactwa obyczajów Kazachów i ożywienia ich dumy narodowej. Cele­ bracje inauguruje mułła modlitwami z Koranu i muzułmańskim błogosławieństwem. W świadomości mieszkańców tej części Kazachstanu Nauryz jest traktowany jak ayt, muzułmańskie święto, podobnie jak Ramadan czy Qurban Ayt. Privratsky także zwraca uwagę, że Kazachowie nazywają często Nauryz „muzułmańskim Nowym Rokiem”, „ponieważ wszystko, co godne szacunku, co odziedziczyliśmy po przod­ kach i co dzielimy z innymi ludami muzułmańskimi, jest ipso facto muzułmań­ skie” (2001, s. 88). Taka transformacja święta niezwiązanego z religiąmuzułmań­ ską wydaje się wynikać właśnie z jego przypisania do „prastarych tradycji kazachskich” oraz skojarzenia „kazachskości” (qazaqiliq) z „muzułmańskością” (musiłmanSiłią), szczególnie silnego w południowej części Kazachstanu. * * * 24 Wydaje się jednak, że nie prowadziła tam bezpośredniej obserwacji obchodów Nauryzu; oparła się na wypowiedziach informatorów, relacjach prasowych oraz telewizyjnych z 1993 roku. �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 17 W miejskim Nauryzie dominuje ideologia harmonii, wspólnoty, solidarności między etnicznej. W nauryzowej mikroskali - celebracji święta w środowisku wiejs­ kim południowego Kazachstanu - znalazł wyraz inny, nacjonalistyczny nurt polityki etnicznej państwa. Wiejskie rejony południowego Kazachstanu cechuje większy niż w innych częściach kraju tradycjonalizm i silniejsza rola islamu. Nauryz stał się wyrazem tych właśnie wartości. Cechy wspólnotowe święta, akcentujące jedność, solidarność, zgodę, nie zostały tam wykorzystane do budowania ponadetnicznej płaszczyzny porozumienia, lecz do podkreślenia wewnętrznej spójności i odręb­ ności kulturowej, w tym religijnej, Kazachów. To samo święto, w tym samym cza­ sie, ale w innym kontekście zyskało odmienne znaczenie niż w środowisku miejs­ kim. Stało się mianowicie impulsem do różnicowania etnicznego i kulturowego, wyodrębniania i przeciwstawiania sobie różnych tradycji. Słusznie zauważa Eitzen, że Nauryz, podobnie jak niektóre inne święta narodowe, jest wykorzystywany w polityce państwa, dla której charakterystyczna jest podstawowa sprzeczność między koniecznością uwzględnienia rzeczywistości multietnicznego państwa a pro­ mocją kazachskości (1999, s. 73). Z pewnością „święto wiosny” szczególnie dobrze nadaje się do tych celów, bo jest wyjątkowo elastyczne. Z jednej strony może być akcentowane jego niemuzułmańskie pochodzenie i niesione przezeń uniwersalne wartości, z drugiej strony natomiast może być ono przedstawiane jako część tra­ dycyjnej spuścizny narodu kazachskiego, a nawet jeden z wyróżników „kazach­ skości”, zyskując zarazem sankcję religijną. LITERATURA A b d y g a l i e v B e r i k 2007, Kazahskaja missia. Sbornik statej, Dajk-Press, Almaty. A r g y n b a e v H a l e l 1995, Zaklufienie, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie, red. G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 308-312. A t t a r A l i 1998, Nawruz in Tajikistan: ritual or politics? [w:] Post-Soviet Central Asia, red. T. Atabaki, J. 0 ’Kane, Tauris Academic Studies, London-New York, s. 231-247. B a b a d z a n A l a i n 2000, Anthropology, nationalism and „the invention o f tradition”, AnthropologicalForum, vol. 10, no. 2, s. 131-155. B a c o n E l i z a b e t h E. 1980, Central Asians under Russian rule. A study in culture change, Cornell University Press, Ithaca-London. D a v e B h a v n a 2007, Kazakhstan. Ethnicity, language and power, Routledge, Milton ParkNew York. D e m i d o v M. S. 2002, Postsovetskij Turkmenistan, Izdatel’stvo Natalis, Moskva. D i l l e e n C o n n o r 2005, The international dimensions o f nationalism in Central Asia: can the relationship between international security, State sovereignty and emerging ethnonationalism be reconciled in post-Soviet Central Asia? http://imsworks.unsw.edu.au/vital/access/services/ Download/unsworks:918/SOURCE02?view=true. E i t z e n H i l d a C. 1999, Nawrlz in Kazakhstan: scenarios for managing diversity, [w:] Contemporary Kazaks: Cultural and socialperspectives, red. I. Svanberg, Curzon Press, Richmond, s. 73-101. G a l i e v A n u a r 1995, Reaktualizacia kosmosa v obradah turkov, [w:] Kul’tura koćevnikov na rubeze vekov (XIX-XX, X X -X X I w.): problemy genezisa i transformacii, red. N.Z. Sahanova, Associacia Rafah, Almaty, s. 152-159. �18 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA H o b s b a w m E r i e 2008, Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, [w:] Tradycja wynaleziona, red. E. Eiobsbawm, T. Ranger, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 9-23. K a 1y s e v A. B. 1995, Narodnye prazdniki i igry, [w:] Kazahi. Istoriko-etnografićeskoe issledovanie, red. G.E. Tajżanova, Kazachstan, Almaty, s. 196-206. K a r m y s e v a Dż. El. 1986, ZemledeFfieskaa obradnost’ u kazahov, [w:] Drevnie obrady, verovania i kuTty narodov Srednej Azii. Istoriko-etnograficeskie ocerki, red. V.N. Basiloy, Nauka, Moskva, s. 47-70. K e n ż e a h m e t u l y S e i t 2000, Tradicii Nauryza, Kazahstanskaja prawda, 22.03. K r a t k i e i t o g i ... 1999, Kratkie itogiperepisi naselenia 1999goda vRespublikeKazahstan. Statistićeskij sbornik, red. A.A. Smailov, Agentstvo Respubliki Kazahstan po statistike, Almaty. K s i b e k o y D o s m u h a m e d 2007, Nacional ’naa idea (ot etniceskih cuvstv do ideologii), DajkPress, Almaty. L i p o v s k y I g o r 2003, The awakening of Central Asian Islam, [w:] Islam. Critical concepts in sociology, vol. I, Islam as religion and law, red. B.S. Turner, Routledge, London-New York, s. 313-332. M a 1a e v a A r d a k 2000, Nadetniceskaa identicnost ’ iii kazahi i russkie v Kazahstane, b.w., Almaty. M u s t a f i n a R a u s a n M . 2003, Nauryz: irańskie istoriko-kuTtumye zaimstvovania vkazahskih obradovyh prazdnikah, [w:] Central ’naa Azia: dialog civilizacij v XXI veke. Materiały Mezdunarodnoj konferencii, Dajk-Press, Almaty, s. 106-111. N a u m o v a O. B. 1992, Nekotorye aspekty formirovania sovremennoj bytovoj kuEtury kazahov v mnogonacionaEnyh rajonach Kazahstana, [w:] Sovremennoe razvitie etniceskih grupp Sred­ nej Azii i Kazahstana, fi. 1, red. A.N. Zilina, S.V. Cesko, Rossijskaa Akademija Nauk, Institut etnologii i antropologii im. N.N. Mikluho-Maklaa, Moskva, s. 5-50. P r i y r a t s k y B r u c e G. 2001, Muslim Turkistan: Kazak religion and collective memory, Curzon Press, Richmond. R a z d y k o v a G. M. 2007, Religioznyj sinkretizm kazahov, [w:] Religioznye verovania i obrady kazahov, red. E.M. Aryn i in., Altyn kitap, Astana, s. 261-303. R o y 0 1i v i e r 2000, The new Central Asia: the creation o f nations, I.B. Tauris Publishers, Lon­ don-New York. S a h a n o y a N u r i 1a 1998, Mir tradicionnoj kultury kazahov (etnografićeskie ocerki), Qazaqstan, Almaty. S c h a t z E d w a r d 2004, Modern elan politics: the power o f „ blood” in Kazakhstan and beyond, University of Washington Press, Seattle-London. S e j d i m b e k A k s e l e u 2001, Mir kazahov. Etnokul 'turologićeskoe pereosmysienie, Rauan, Almaty. S n e s a r e y G l e b P. 1969, Relikty domusuTmanskih verovanij i obradov u uzbekov Horezma, Nauka, Moskva. T a b y s a l i e y a A n a r a 1993, Vera v Turkestane (Ocerk istorii religii Srednej Azii i Kazahstana), AZ-MAK, Biskek. Z u m a s u l t a n o y T. Z. 2005, Naród Kazahstana: sovremennoe sostodnie narodonaselenia v Res­ publike Kazahstan, Klassika, Almaty. DANUTA PENKALA-GAWĘCKA THE MICROPOLITICS OF ETHNICITY. CELEBRATIONS OF SPRING FESTIVAL NAWRIZ IN POST-SOVIET KAZAKHSTAN Key words: ethnicity, ethnic politics, Kazakhstan, spring festiyal, Nawriz The ethnic politics of the State govemment in post-Soviet Kazakhstan is marked by two main trends. One puts stress on special role and priyileges of the titular ethnic group - the Kazakhs, while the other emphasizes the idea of agreement and cooperation between different ethnic groups in this �MIKROPOLITYKA ETNICZNOŚCI 19 multi-ethnic society. In this article I present the old spring festiyal of Iranian, Zoroastrian origin, Nawriz (Nawriz), which has become one of the central post-Soviet official celebrations in Kazakhstan, as well as in the other Central Asian countries, and is popular among the wide public as a holiday of joy, goodness, blessings and entertainment. This occasion is particularly interesting as an event which reflects both contradictory trends in the State ethnic politics. Nawriz celebrations in big cities, like Almaty, are a forum for promoting consensus between different ethnic groups, and the festiyal is presented as a secular event and a yehicle of uniyersal yalues that appeal to all people irrespectiye of nation, religion, gender or age. However, the other features of Nawriz are stressed during its celebrations in the rural setting of Southern Kazakhstan. In those Kazakh-dominated regions Nawriz has attained the status of the most important national Kazakh holiday and, moreover, it has come to be strongly identified with an Islamie heritage. The same festiyal in different social and ethnic contexts manifests different and even contradictory meanings and functions, and can be used for different purposes connected with ethnic interests and State politics. D.P-G. Adres Autorki: Dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: danagaw@amu.edu.pl �Krzyż pozostawiony w opuszczonym domu w Kadzidle. Fot. T. Madej, 2007. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2bffcf461b8235299eff378c21abe84.pdf ab61f96a96c8ca6e4c451e1afd11b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4320 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4022 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.6 ; s.162 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA ROK 1IE CZERTIEC 1949 NR 6 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne i „Atlas" Warszawa, ul. Chmielna 61 * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redak­ cja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krak. Przedni. 15. �J ' ^« UADAV;r~- POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE Revue m ensиe P O L I S H O R P Tadeusz R O S W A С N I A — Polskie zabamki Iudome. D Z I A Ł Kazimierz C A R T r e v u e E A Seweryn IIe P E A S A N T M o n t h l y T POLONAIS I N Pietkiewicz nalne zdobnictmo F O R M A C Y J N Y — Konkurs ш Opocznie na regio­ Iudome. Leonard Życki — N a margi­ nesie Piermszej O g ó l n o p o l s k i e j Wustamu Amatorom Plas­ Marian Sobieski ludomej. Janina tykom. Ginett — O g ó l n o p o l s k i Festimal m u z y k i — Wojnarowiczowa — Wystaina sztuki i r ę k o d z i e ł a Iudomego ш W a r s z a m i e . R O K III C Z E R W I E C 1 9 4 9 Nr 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bed4b5344affc466478483232b80eaf1.pdf 122833cc5fa667dcb1f81f9e20f577ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4020 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.134-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TWÓRCZOŚĆ PLASTYC7NA GÓRNIKÓW Cz. I I I . MARIA O C I E P K A T E O F I L urodzony w 1892 r o k u w Janowie Ś l ą s k i m , t a m u k o ń c z y ł szkołę p o w s z e c h n ą , teraz miesz­ ka i pracuje jako maszynista w y c i ą g o w y na k o ­ p a l n i i m . Jana Wieczorka. Ociepka zaczął m a l o w a ć p ó ź n o , w 1927 r o k u , m a j ą c 35 lat. B y ł j u ż w t e d y d o j r z a ł y m c z ł o w i e ­ kiem o głębokim życiu w e w n ę t r z n y m , które pozwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y świato­ p o g l ą d . Gdy z d o b y ł się na malowanie, s t a ł o się ono dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego p r z e ż y ć w e w n ę t r z n y c h , a nie d o z n a ń artystycz­ nych. P ó ź n i e j o b u d z i ł się w n i m artysta. Prze­ ż y c i a swe oddaje s k o m p l i k o w a n ą symboliką, k t ó r a w jego t w ó r c z o ś c i ma dwa g ł ó w n e ś r o d k i w y r a z u : dziwaczne p o t w o r y , p r z y p o m i n a j ą c e c h i m e r y k a t e d r y N o t r e - D a m e w P a r y ż u , czy r y s u n k i A l b r e c h t a Durera, w z g l ę d n i e M a r t i n a Schongauera, w y o b r a ż a j ą c e p r z e w a ż n i e siły złe i bujna, fantastyczna przyroda, s y m b o l i z u j ą c a dobro. W obu t y c h w y p a d k a c h fantazja Ociepki nie da s i ę o g r a n i c z y ć j a k i m i k o l w i e k kanonami r e a l i s t y c z n y m i , k t ó r e b y z m n i e j s z y ł y siłę m a j ą ­ cą r e p r e z e n t o w a ć jego p r z e ż y c i a . Posuwa się w t y m w y p a d k u do przesady, g r a n i c z ą c e j n i e ­ kiedy z groteską, byle spotęgować założenie dy­ daktyczne n a r r a c j i obrazu. (,,Droga życia". „Golgota"). T e m a t y k a jego o b r a z ó w w y r o s ł a nie t y l k o z jego osobistych w y o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a s i l n y m i w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m at­ mosfery k u l t u r y l u d o w e j Ś l ą s k a . Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych wzbogacająca jej t r e ś ć całą p l e j a d ą duchów, dziwacznych s t w o r ó w jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem świata b a ś n i i legend l u d o w y c h . Ociepka m a l u j e zawsze f a r b a m i o l e j n y m i na s z t y w n y m k a r t o n i e bez ż a d n e g o p o d k ł a d u . N a j ­ p i e r w w y k o n u j e l e k k i szkic o ł ó w k i e m , po czym f a r b ę stara się r o z p r o w a d z i ć r ó w n o , aby uzys­ k a ć g ł a d k ą p o w i e r z c h n i ę obrazu. Gdy p r a c ę u w a ż a za s k o ń c z o n ą , p r z e c i ą g a obraz bezbarw­ n y m l a k i e r e m . P r ó b a zainteresowania go d a w ­ n y m i t e c h n i k a m i m a l a r s k i m i z u w a g i na pewne p o k r e w i e ń s t w o w jego tendencjach artystycz­ nych, s p e ł z ł a na niczym. Ociepka grzecznie w y s ł u c h a ł k i l k u w y k ł a d ó w fachowych, jednak w r ó c i ł do swego pierwotnego sposobu malo­ wania. 154 ŻYW1RSKA Praca malarska nie przychodzi m u ł a t w o . Nad k a ż d y m obrazem pracuje po k i l k a tygodni, a na­ wet m i e s i ę c y . P o s z c z e g ó l n e p a r t i e nieraz k i l ­ k a k r o t n i e przemalowuje. „ S z a c h y " r o z p o c z ę t e w 1927 r o k u , u k o ń c z y ł w 20 lat p ó ź n i e j . „ P o c a ­ ł u n e k Judasza" m a l o w a ł c a ł y rok, z a ś „ P u s t e l ­ n i k a " t r z y lata. P i e r w s z y m jego obrazem b y ł a „ D r o g a czło­ w i e k a " i „ S z a c h y " — oba obrazy przepojone p i e r w i a s t k i e m m o r a l i z a t o r s k i m . Te same cechy c h a r a k t e r y z u j ą dalsze jego obrazy, j a k : „ C h r y ­ stus w O g r ó j c u " , „ U k r z y ż o w a n i e " (1929), czy „ P i e k ł o " . W n a s t ę p n y c h latach dopiero p r z y ­ c h o d z ą obrazy z w i ą z a n e z t e m a t y k ą legend śiąskich, j a k : „ P u s t e l n i k " (1933). Po w y s t a w i e n i u i c h na pierwszej, zorganizo­ wanej przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w 1946 r e k u w y s t a w i e , z a c h ę c o n y do dalszej pracy na­ m a l o w a ł w ciągu 1947 r o k u k i l k a o b r a z ó w o p a r t y c h o t e m a t y k ę zawsze m u b l i s k ą , tema­ t y k ę ś l ą s k i c h legend ludowych. Będą to: „ S k a r b n i k " (ryc. 1), „ U t o p l e c " w k i l k u wersjach. N a s t ę p n i e maluje „ S u c h e drzewo", wreszcie „ P o c a ł u n e k Judasza", „ R a j " , „ N a r o d z i n y czło­ w i e k a " . Dalsze jego obrazy, choć i d ą po l i n i i j e ­ go z a i n t e r e s o w a ń , jednak są inspirowane zew­ nątrz, jak „Łąka", „Madagaskar", „Rodzina g ó r n i c z a " (ryc. 2), czy ilustracje do legend k o ­ palnianych. Ostatnie d w a obrazy: „ U r o k h a ł ­ d y " i „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3) — namalowane z o s t a ł y na z a m ó w i e n i e . Powoli porzuca Ociepka krainę duchów i zjaw, z w r a c a j ą c się do o t a c z a j ą c e g o go życia, co daje s i ę z a u w a ż y ć w ostatnich jego obrazkach. Jednak najbardziej aktualne zagadnienia w y r a ­ ża jeszcze symbolami, o c z y m ś w i a d c z y ostatni jego obraz, k t ó r y ma na warsztacie: „ G e n i u s z Pokoju". M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem o l e j n y m , Ociepka rysuje szereg o b r a z k ó w p i ó r k i e m czy o ł ó w k i e m . S ą to p r z e w a ż n i e postacie ludzkie, czy fantastyczne drzewa w y k o n a n e niezmiernie drobiazgowo i czysto. Pomimo d o ś ć b ł y s k o t l i w e j k a r i e r y artystycz­ nej, j a k a s t a ł a się u d z i a ł e m Teofila Ociepki, k t ó r y po w y s t a w i e zorganizowanej w g r u d n i u 1948 r o k u w Warszawie s t a ł się do pewnego stopnia s ł a w n y i m i a ł b o d a j ż e n a j o b f i t s z ą p r a s ę zc wszystkich malarzy po wojnie. Ociepka z ą - �Ryc. 2. Ociepka Teofil. Rodzina górnicza. Fot. ze zbiorów Zwązkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. �c h o w a ł swoje ' n d y w i d u a l n e oblicze: acz zawsze uważnie słuchał licznych uwag zawodowców i n i e z a w o d o w c ó w , p o z o s t a ł p r z y swoich z a ł o ż e ­ niach technicznych i o p e r o w a ł nadal dyspozy­ cjami m a l a r s k i m i , tak, j a k je r o z u m i a ł i czuł. Teofil Ociepka tystyczną wyraża c a ł ą s w ą t w ó r c z o ś c i ą ar­ swoją głęboką osobowość. Zarysowuje s i ę to w y r a ź n i e w z a ł o ż e n i a c h k o m ­ pozycyjnych. Tak, j a k sam jest w sobie zam­ k n i ę t y , tak zamyka k a ż d ą k o m p o z y c j ę p e w n y m i p a r t i a m i b r y ł , czy p ł a s z c z y z n , n a j c z ę ś c i e j ciem­ n y m i drzewami, a n a p r z y k ł a d w „Szachach" — d w o m a c i e m n y m i szafami. Odgradza swój ś w i a t fantazji od r z e c z y w i s t o ś c i . Kompozycję swą r o z w i ą z u j e na osi s y m e t r i i , z e ś r o d k o w u j ą c sed­ no t r e ś c i na ś r o d k o w y m p u n k c i e c e n t r a l n y m bez w z g l ę d u na to, czy to b ę d z i e grupa l u d z i ( „ S z a c h y " ) , czy z w i e r z ą t („Raj"), czy fanta­ stycznych r o ś l i n ( „ N a r o d z i n y c z ł o w i e k a " ) . Na­ w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie p o s t a ć starca przy w ó z k u , umieszczona p o ś r o d k u obrazu, j a k o j e ­ dyna, w i ę k s z a , ciemna plama ś c i ą g a w z r o k na siebie. Dalsze p l a n y w obrazach O c i e p k i są r o z w i ą ­ zane e t a ż o w o i zawsze p o z o s t a j ą j e d y n i e t ł e m r o z g r y w a j ą c e j się na planie p i e r w s z y m — akcji. Postacie ludzkie, z w i e r z ę t a , czy symboliczne po­ twory sprawiają wrażenie upozowanych do zdjęcia fotograficznego i m a j ą s z t y w n o ś ć p r z y ­ p o m i n a j ą c ą postacie z fotografii m a ł o m i a s t e c z ­ k o w e j p r a c o w n i . Jednak ta — pewnego rodza­ j u — h i e r a t y c z n o ś ć postaci upozowanych j a k g d y b y u r o c z y ś c i e , c e l e b r u j ą c y c h s w o j ą r o l ę na­ d a n ą i m przez a r t y s t ę , p o d k r e ś l a s p e c y f i c z n o ś ć c h a r a k t e r u jego t w ó r c z o ś c i . Wszelka p r ó b a w y ­ r a ż e n i a r u c h u przechodzi w g r o t e s k ę , co tak w y r a ź n i e zaznacza się w obrazie: „Skarbnik w s t u d n i " (ryc. 1). Ociepka maluje p ł a s k o ; ś w i a t ł o nie ma na j e ­ go obrazach s t a ł e g o ź r ó d ł a . W „ U r o k u h a ł d y " pada, j a k g d y b y od strony widza, to z n ó w na spodniach starca z p r a w e j , na w i a d e r k u z w ę ­ g l e m z lewej, na o k r ą g l a k a c h d r z e w n y c h l e ż ą ­ cych na w ó z k u ś w i a t ł o pada z g ó r y . T y m c z a ­ sem, j a s n o - ż ó ł t a plama słońca jest umieszczona na horyzoncie, na l e w y m brzegu obrazu, u góry. Podobnie na obrazie: „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3). Na drzewie, z a m y k a j ą c y m obraz od lewej stro­ na w i d a ć , że ś w i a t ł o pada od p r a w e j . T y m c z a ­ sem, m a l u j ą c p t a k i , zdaje się z u p e ł n i e zapomi­ n a ć , tak jest p o c h ł o n i ę t y i c h b a r w ą , że zdaje się nie m i e ć czasu na p o d k r e ś l e n i e i c h m i ę k k i e j okrągłości. Dlatego tak ż y w o przypominają m a l o w a n k i . Na krokusach (?) w y r a ź n e ś w i a t ł o z p r a w e j strony, z a ś szerokie, fantastyczne liś­ cie m a j ą swoje w ł a s n e ź r ó d ł o ś w i a t ł a , p ł y n ą c e gdzieś z góry. Jest r z e c z ą n i e w ą t p l i w ą , że ta z u p e ł n a bez­ troska o p r a w i d ł o w o ś ć ś w i a t ł o c i e n i a w y p ł y w a z charakterystycznego dla tego t y p u t w ó r c z o ś c i , nieświadomego p o m i n i ę c i a p r a w d y na rzecz pewnej w i z j i malarskiej, a przede w s z y s t k i m barwy. Ociepka kocha p r z y r o d ę , z i e l e ń i jej p o ś w i ę ­ ca n a j w i ę c e j u w a g i . Dlatego t e ż stara się roz­ p r a c o w a ć jej r ó ż n o r o d n o ś ć , drobiazgowo w y ­ k a ń c z a swe o fantastycznych k s z t a ł t a c h drze­ wa, czy r o s n ą c e nad brzegiem s t r u m y k a s z t y w ­ ne laski t r z c i n y wodnej, rozkoszuje s i ę r ó ż o w o ­ ścią k r o k u s ó w ; p r z y m a l o w a n i u p t a k ó w i n t e ­ resuje go j e d y n i e ż y w o ś ć i c h p l a m b a r w n y c h , g d y ż t a k ą r o l ę m a j ą s p e ł n i ć w obrazie. I c h proporcje są w r ę c z fantastyczne; tłoczą się jedne na d r u g i c h . Ten z u p e ł n i e abstrakcjonistyczny stosunek do realistycznych i n t e n c j i a r t y s t y jest w ł a ś c i ­ w i e d e c y d u j ą c y m faktem, jeśli chodzi o egzot y z m jego t w ó r c z o ś c i . I na t y m polega jej urok. Pozorne l e k c e w a ż e n i e p r a w d y , w y t ł u m a c z y ć m o ż e fakt n a s t ę p u j ą c y : m a l u j ą c „ U r o k h a ł d y " Ociepka c h c i a ł je p r z e d s t a w i ć m o ż l i w i e n a j p r a w d z i w i e j . A w i ę c n a m a l o w a ł most, po k t ó ­ r y m w y w o z i się s z l a k ę z k o p a l n i na h a ł d ę . Most ten codziennie w i d z i z okna swej k o t ł o w n i . Da­ je t a k ż e szpaler t o p o l i otaczających szkołę P r z e m y s ł o w ą w Janowie, ale r e s z t ę sztafażu ustawia dowolnie. O d s ł a n i a z p r a w e j strony zabudowania kopalniane, aby u z y s k a ć potrzeb­ n ą m u p l a m ę p r z e s t r z e n n ą . U d o ł u h a ł d y , gdzie ludzie z b i e r a j ą drzewo, jest w r z e c z y w i s t o ś c i las stary. W obrazie Ociepki w y p a d ł on na p i e r w s z y m planie, j e d n o c z e ś n i e t w o r z ą c nie­ o d z o w n ą p l a m ę dla obrazu. A r t y s t a c h c i a ł go o d d a ć jaknajbardziej realistycznie i w i e r n i e . Gdy zaczął m a l o w a ć z f a n t a z j i — nie b y ł za­ dowolony. P o s z e d ł do lasu, nie m ó g ł t u jednak a i a l o w a ć z n a t u r y . U ł a m a ł k i l k a g a ł ą z e k i do­ piero w d o m u zaczął je m a l o w a ć , s t a r a j ą c się bardzo rzetelnie o d d a ć model. Z d a w a ł się za­ p o m i n a ć , ż e m a j ą s t a n o w i ć część obrazu i przed­ s t a w i a ć rzeczywisty j a n o w s k i las. M a l o w a ł je same dla siebie. W rezultacie s t a ł y się j e d y n i e symbolem tego lasu, ale w z u p e ł n o ś c i zadowo­ liły a r t y s t ę . Tak, j a k t r e ś ć o b r a z ó w m a l o w a n y c h przez O c i e p k ę jest nie t y l k o w y r a z e m jego w e w n ę t r z ­ n y c h p r z e ż y ć , ale i w y o b r a ż e ń jego ś r o d o w i s k a , tak i k o l o r y t w y k a z u j e ścisłą z a l e ż n o ś ć od t r a ­ d y c j i l u d o w y c h ; jednak, o p r ó c z niej, c i ą ż y na / r> �Ryc. 3. Ociepka Teofil. Raj ptaków. Olej 1950 r. Fot. jego palecie p i ę t n o odpustowych o b r a z ó w wocyjnych, barwnych oleodruków czy de- wresz­ cie b ł y s z c z ą c y c h malowanek. Ociepka nie l u b i niezdecydowanych b a r w i nawet jeśli p r ó b u j e w p r o w a d z i ć do swoich o b r a z ó w p ó ł t o n y — w y p a d a to niedobrze. N a j ­ lepszym tego dowodem jest k o l o r y t „ R o d z i n y g ó r n i c z e j " (ryc. 2). Zasadniczo w y ż y w a się c a ł ­ k o w i c i e w ś m i a ł y c h , ostrych zestawieniach na­ syconych k o l o r ó w , d a j ą c p r z y t y m p r z e w a g ę szafirom, zieleni i tonacjom o s t r o r ó ż o w y m . Najbardziej f a w o r y z o w a n y m przez a r t y s t ę jest w ł a ś n i e kolor s i l n o - r ó ż o w y w t y m samym odcieniu, k t ó r y tak często m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć na szatach c h o i n k o w y c h a n i o ł ó w . Z n a j d u j e m y go w k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. W „ R a j u p t a ­ k ó w " , czy „ Ł ą c e " zajmuje całą p a r t i ę c e n t r a l n ą , w y o b r a ż a j ą c ą fantastyczne k w i a t y , c h o ć wielka rzesza ptasia raczej t a m n i k n i e , a n i ż e l i s i ę u w y ­ p u k l a . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " zestawia j ą w lewej p a r t i i z c i e m n ą z i e l e n i ą , pomimo, że istnienia j e j nic realnego nie t ł u m a c z y . Jego u m i ł o w a n i e p r z y r o d y p r z e j a w i a się w bogatej skali zieleni, j a k ą przesycone są n i e m a l wszyst­ kie jego obrazy. Z c a ł y m u p o r e m stara się w y ­ z y s k a ć wszystkie odcienie, z a c z ą w s z y od gra136 ze zbiorów Związk. Muzeum Górniczego w Sosnowcu. natowo-zielonego aż po odcienia ugrowe. Nada­ j ą c swoim d r z e w o m i k r z e w o m dowolnie fanta­ styczne k s z t a ł t y , p r z y t y m bogactwie k o l o r y t u podnosi jeszcze bardziej egzotyzm swoich prac. D l się to p r z e ś l e d z i ć na k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. N a j w i ę k s z a z a l e ż n o ś ć od o g l ą d a n y c h „ w i d o c z ­ ków" — niewątpliwie podświadoma — wystę­ puje w kolorycie nieba i w o d y . Niebo u Ociep­ k i jest zawsze, niezmiennie niebieskie z b i a ł y m i o b ł o c z k a m i . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie — zda się — c a ł e w i n n o b y ć p o k r y t e d y m a m i uno­ s z ą c y m i się z niezliczonych k o m i n ó w kopalni i f a b r y k — c h o ć s k r a w e k w y g l ą d a ulubionego, monotonnego b ł ę k i t u . To samo, da się p o w i e ­ dzieć o wodzie, j a k g d y b y b e z p o ś r e d n i o przenie­ sionej z m a l o w a n k i w y o b r a ż a j ą c e j np. p ł y w a ­ jące łabędzie z reklamy mydła. U p o r c z y w e t r z y m a n i e się l a k i e r u dla uzyska­ nia b ł y s z c z ą c e j p o w i e r z c h n i obrazu jeszcze s i l ­ niej p o d k r e ś l a t ę z a l e ż n o ś ć . Jednak specyficzny z e s t r ó j wszystkich, na­ gromadzonych w a r t y ś c i e e l e m e n t ó w przepusz­ czonych przez f i l t r jego silnej osobowości, s k ł a ­ da się na w ł a ś c i w y u r o k jego i n d y w i d u a l n o ś c i twórczej. �Rozrzucone na ł a m a c h prasy polskiej liczne wzmianki o twórczości Ociepki kilkakrotnie p o t r ą c a ł y o jego w y b i t n e p o k r e w i e ń s t w o a r t y ­ styczne z H e n r i Rousseau, w c z y m t k w i nie­ wątpliwie wiele prawdy. A b s t r a h u j ą c od skali talentu, obu a r t y s t ó w m o ż n a b y z a l i c z y ć do g r u p y n a i w n y c h r e a l i s t ó w , c h o ć k a ż d y w y r ó s ł z innego p o d ł o ż a k u l t u r o ­ wego. Uderza w t w ó r c z o ś c i obu a r t y s t ó w drobiaz­ gowo p r z e m y ś l a n a symbolika. W e ź m y np ,,Szachy" Ociepki i „ A u t o p o r t r e t " Rousseau ) . W obrazie naszego a r t y s t y nie t y l k o k a ż d a po­ s t a ć centralnej g r u p y ma swoje symboliczne znaczenie, co z r e s z t ą , z o s t a ł o j u ż o m ó w i o n e na i n n y m miejscu ) , ale c z e r w i e ń pieca, w y p a l o n e ognisko, ilość k s i ą ż e k w bibliotece, czy wresz­ cie szachownica p o d ł o g i ma s w o j ą s p e c j a l n ą , s y m b o l i c z n ą r o l ę do s p e ł n i e n i a . P o d o b n ą f u n k ­ cję p r z e z n a c z y ł Rousseau k o n t u r o m L o u v r e ' u na dalszym planie obrazu, k t ó r y m i a ł b y ć w y ­ razem jego nadziei, że jego obrazy t a m s i ę k i e ­ d y ś z n a j d ą . Szeroko otwarte, nadmiernej w i e l ­ kości oczy m a j ą w y r a z i ć , że artysta w i e l e w i ­ dzi, z a c i ś n i ę t e usta, że nie chce w i e l e m ó w i ć . Z u p e ł n i e analogicznie do koncepcji O c i e p k i t r z y m a n a przez Rouseau l a m p a w r ę k u m a b y ć symbolem pocieszenia. Wypisane na palecie i m i o n a obu z m a r ł y c h żon, m a j ą t u t a k ż e s w o j ą określoną wymowę. 1 2 Z drugiej strony ł ą c z y i c h obu g ł ę b o k i e u m i ­ ł o w a n i e p r z y r o d y , c h o ć w przedstawieniu j e j , obaj a r t y ś c i r ó ż n i ą się zasadniczo. Drzewa Rousseau m a j ą s z t y w n o ś ć r o ś l i n n o ś c i p o d z w r o t ­ n i k o w e j , w ś r ó d k t ó r e j j a k i ś czas p r z e b y w a ł , ko­ l o r y t ma zawsze u t r z y m a n y w e w s z y s t k i c h od­ cieniach zielonego, c h o ć b y drzewa w istocie b y ł y czerwone czy ż ó ł t e — w całości przewa­ żają ciemne stonowane w a l o r y , gdy tymczasem Ociepka — w ł a ś n i e t u w p r o w a d z a n a j b o g a t s z ą g a m ę b a r w n ą , co n i e w ą t p l i w i e jest ś l a d e m t r a ­ dycji kulturowych środowiska. Wreszcie w i ą ż e obu a r t y s t ó w g ł ę b o k a powa­ ga w stosunku do przedstawianej rzeczywisto­ ści, b y ć m o ż e dlatego, że ma w y r a ż a ć i c h g ł ę b o ­ kie p r z e ż y c i a . N a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e to w na­ r y s o w a n i u postaci. F u t b o l i ś c i na obrazie Rous­ seau „ G r a j ą c y w p i ł k ę " z a m a r l i sztywno w j e d ­ nej pozie i z d a j ą się c e l e b r o w a ć g r ę , podobnie, jak w „Golgocie", czy „ R o d z i n i e g ó r n i c z e j " (ryc. 2) O c i e p k i postacie stoją, j a k g d y b y spe­ cjalnie upozowane. Wreszcie ł ą c z y i c h b r a k j a k i e j k o l w i e k linii e w o l u c y j n e j . Obaj zaczęli m a l o w a ć , j a k o ludzie dojrzali. Rousseau m i a ł p r z e c i e ż 40 lat, gdy na­ m a l o w a ł s w ó j pierwszy obraz i obaj w y r a ż a l i p r z e k o n y w u j ą c o swoje koncepcje, g d y ż obaj wierzyli w ich prawdziwość. Jednak jest zasadnicza cecha, k t ó r a r ó ż n i i c h k r a ń c o w o , j u ż j a k o l u d z i — nie a r t y s t ó w . Rous­ seau przez 25 lat swego artystycznego ż y w o t a , gdy p o r z u c i ł s w ó j z a w ó d celnika, ż y ł ze s k r o m ­ n y c h d o c h o d ó w małegci s k l e p i k u prowadzonego kolejno przez jego d w i e ż o n y . Gdy u m a r ł y , nie c h c i a ł w z i ą ć się do ż a d n e j pracy, ż y ł z j a ł ­ m u ż n y , g r a j ą c na skrzypcach po p o d w ó r k a c h paryskich p r z e d m i e ś ć , b ą d ź t e ż z ł a s k i s w y c h s ą s i a d ó w . Tymczasem Teofil Ociepka kocha swoją pracę zawodową. N ę c ą c y c h propozycji p r z e j ś c i a na p e ł n e u t r z y m a n i e p a ń s t w a , nie p r z y j ą ł . N i e c h c i a ł r o z s t a ć się ze s w y m i maszy­ n a m i . Najbardziej l u b i n o c n ą z m i a n ę , g d y c i ­ sza panuje w o k o ł o , ś w i a t jego w y o b r a ź n i za­ p e ł n i a j ą w t e d y w i z j e malarskie, k t ó r e w r ó c i w ­ szy po pracy, przenosi do swoich o b r a z ó w . Jego antropomorficzny stosunek do otoczenia k a ż e m u w y c z u ć ż y w y r y t m pracy jego maszyny, co nawet s t a ł o się b o d ź c e m do zastosowania pew­ nego ulepszenia, z y s k u j ą c T e o f i l o w i Ociepce zaszczytny t y t u ł racjonalizatora na jego kopalni. R E J D Y C H B R O N I S Ł A W urodzony w 1910 r o k u . Mieszka i pracuje w Brzeszczach, jako palacz k o p a l n i a n y na ko­ palni „Brzeszcze". Rej d y c h zaczął m a l o w a ć dopiero w 1948 r o ­ k u . O d c z a s ó w u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej p o r z u c i ł rysunek i dopiero w czasie okupacji, k i e d y o b o w i ą z y w a ł a godzina policyjna, zaczął r y s o w a ć , k i e d y — j a k sam m ó w i : „ n i e b y ł o i n ­ nej r o z r y w k i " . Z b a r w ą z a p o z n a ł się dopiero na kursie. N a j p i e r w m a l o w a ł a k w a r e l ą , potem z c h ę c i ą p r z e s z e d ł na t e m p e r ę , j a k o t e c h n i k ę łatwiejszą. Rysuje p r z e w a ż n i e a r c h i t e k t u r ę . Inspirato­ rem t e m a t u jest zawsze u Rej dycha m o t y w z a u w a ż o n y . B ę d z i e to w i ę c n a j b l i ż s z e otoczenie, a w i ę c jego kopalnia, pobliska k o k s o w n i a czy j a k i ś i n n y z a k ł a d pracy. P r z y s t ę p u j ą c do malowania, n a j p i e r w z na­ t u r y szkicuje wybrany motyw, zwracając baczniejszą u w a g ę na p a r t i e zasadnicze, j a k wieże wyciągowe, kominy, grupy budynków. Nie u m i e d a ć sobie r a d y z p e r s p e k t y w ą , z r e s z t ą nie p o ś w i ę c a j e j z b y t w i e l e u w a g i , z a j ę t y roz­ mieszczeniem g r u p y g ł ó w n e j , co da się zauwa­ żyć na r y s u n k u w ó z k a z p r a w e j strony p i e r w ­ szego p l a n u w obrazie „ K o p a l n i a Brzeszcze" (ryc. 4, 5). Dopiero, k i e d y w r ó c i do domu, z a k ł a ­ da rysunek b a r w ą . Rej d y c h t w i e r d z i , że m a l u - �Ryc. 4. Rejdych Bronisław. Kopalnia je „ p r a w d z i w i e " , a w i ę c wierzy, że w i e r n i e od­ daje model. Odrazu jednak w y s t ą p i s p r z e c z n o ś ć tego orzeczenia z p r a w d ą , gdy s p o j r z y m y na obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y k o p a l n i ę Brzeszcze, namalowany a k w a r e l ą i przeciągnięty lakierem; uderzy w n i m dekoracyjne zestawienie b a r w ze z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ą p e w n y c h , przez m a l u ­ j ą c e g o f a w o r y z o w a n y c h . M a m y tam, m i a n o w i ­ cie n a s t ę p u j ą c e zestawienia b a r w n e : b u d y n e k w i ś n i o w y , jasny, lekko p r z e ł a m a n y , dach szafi­ r o w y , obok n a s t ę p n y b u d y n e k w t y m samym kolorze, nieco j a ś n i e j s z y z szafirowo-zielonym dachem; dalej, na p r a w o ż ó ł t y z c z e r w o n y m dachem z p o d k r e ś l e n i a m i szafirowymi. Nad n i ­ m i w i e ż a niebieska, niebo szafirowe. Wzboga­ cona całość przez ciemne o b w ó d k i w o k o ł o okien. Кус. 5, Rejdych Bronisław. Brzeszcze. Fot. Makarewiczów a. Rejdych maluje p ł a s k o , z a k ł a d a r ó w n o całe p ł a s z c z y z n y k o l o r e m nie p o d k r e ś l a j ą c ś w i a t ł o ­ cienia. Jednak, gdy maluje ł ą k ę p o k r y t ą k w i a ­ t a m i — na planie p i e r w s z y m , p o s ł u g u j e się su­ c h ą farbą, stosuje j ą nieporadnie, stara się d a ć szczegóły, co w p r o w a d z a p e w i e n n i e p o k ó j w ca­ łość obrazu doskonale zestrojonego. W y s t ę p u j e to jeszcze silniej w „ C e m e n t o w n i w Brzesz­ czach", gdzie Rejdych chce n a m a l o w a ć naturalistyczne drzewo, czy d y m y u n o s z ą c e się z ko­ m i n ó w fabrycznych. R ó w n o w a ż y to h a r m o n i j n e ustawienie całego s z t a f a ż u , jednolite z a ł o ż e n i e p ł a s z c z y z n , z e s t r ó j b a r w n y , co decyduje o sta­ t y c z n o ś c i i spokoju. Wszystkie elementy k o m ­ pozycji s t a n o w i ą j a k g d y b y same dla siebie od­ r ę b n ą całość przez silne w y o d r ę b n i e n i e ich z tła Kopalnia. Fot. Maria Zywirska, �obrazu. Decyduje o t y m w d u ż e j mierze w y ­ raźne okonturowanie. Przez s w ą t e m a t y k ę i j e j ujęcie, R e j d y c h re­ prezentuje p e w n ą g r u p ę a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w z g r u p y g ó r n i c z e j , k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest w y ­ razem podobnych m o ż l i w o ś c i artystycznych i j e d n a k o w y c h ś r o d k ó w w y r a z u . B ę d z i e to zaw­ sze e t a ż o w e budowanie krajobrazu, gdzie d o m i n a n t n y m m o t y w e m są zabudowania fabryczne czy kopalniane, obrysowane k o n t u r e m , z a ł o ż o n e r ó w n o k o l o r e m z w y r a ź n y m akcentem dekora­ c y j n y m . Do tej g r u p y n a l e ż e ć b ę d ą : A d a m u s Antoni, wcześniej już omówiony, poza t y m Z y g m u n t Szumna, czy S t a n i s ł a w G ł o w n i a . U R B A N E K G E R H A R D urodzony w 1919 r o k u . Mieszka i pracuje w Janowie, na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka, ja­ ko g ó r n i k d o ł o w y . Od czasu u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej, nie r y s o w a ł z u p e ł n i e . Dopiero zorganizowana we w r z e ś n i u 1948 r o k u w y s t a w a p l a s t y k ó w - g ó r n i k ó w z a c h ę c i ł a go do s p r ó b o w a n i a swoich sił na t y m polu. N a t ę w y s t a w ę d a ł g ł o w ę dziewczy­ ny n a m a l o w a n ą o l e j n y m i f a r b a m i o bardzo sil­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . P o s z c z e g ó l n e płaszczyzny tła i ubioru sprawiają wrażenie n a l e p i a n k i z kolorowego, glansowanego papie­ r u nie t y l k o ze w z g l ę d u na w y r a ź n e odgrani­ czenie jednej od d r u g i e j , ale na t y p o w e dla te­ go rodzaju papieru n a t ę ż e n i e barwne. Całość namalowana p ł a s k o i n a i w n i e . W wyborze tematu brak m u bezpośredniego bodźca wizualnego. Raczej obrazki jego są od­ t w o r z e n i e m w i d z i a n y c h z d a r z e ń , przeczytanych k s i ą ż e k , scen o g l ą d a n y c h w k i n i e l u b są nama­ lowane na o k r e ś l o n y , p r z e m y ś l a n y temat. W p i e r w s z y m okresie, a w i ę c w 1948 r o k u U r ­ banek m a l o w a ł p r z e w a ż n i e sceny b ę d ą c e p r z y ­ puszczalnie i l u s t r a c j ą j a k i e j ś , b r u k o w e j l i t e r a ­ t u r y , czy w i d z i a n y c h f i l m ó w . Szybko jednak p r z e s z e d ł na odtwarzanie m o t y w ó w pracy (ryc. 6) i t u bardzo u m i e j ę t n i e u m i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i ­ w y , szczery i p r a w d z i w y w y r a z . U c z ę s z c z a j ą c na k u r s w y r ó ż n i ł się zdolnością rysowania z n a t u r y c h w y t a j ą c ł a t w o proporcje jak t e ż i charakter rysowanego modelu. Dlatego też w pracach U r b a n k a w i d a ć najlepiej s z y b k ą d r o g ę , j a k ą p r z e s z e d ł od n i e u d o l n y c h r y s u n k ó w do z u p e ł n i e p o p r a w n y c h przez u m i e j ę t n e opa­ nowanie zasad proporcji, p e r s p e k t y w y i ś w i a ­ tłocienia (ryc. 7). Urbanek n a j p i e r w rysuje całość kompozycji zdecydowanie o s a d z a j ą c p r z e d m i o t y i ludzi (ryc 8) w p ł a s z c z y ź n i e obrazu, p o d k r e ś l a j ą c to jesz­ cze s i l n y m o k o n t u r o w a n i e m . Upraszcza sobie jednak zarys rysowanego p r z e d m i o t u p ł y n n ą m o d e l u j ą c ą k r e s k ą , d ą ż ą c w pewnej mierze do szematu, b y ć m o ż e , pragnie j a k najszybciej przejść do b a r w y . P r a w i d ł o w o ś ć r u c h u przed­ stawianych postaci zdaje się w s k a z y w a ć na jego z d o l n o ś ć p o d ś w i a d o m e g o notowania w p a m i ę c i z a u w a ż o n y c h sytuacji. I w t y m w y p a d k u w y ­ s t ę p u j e p o ś p i e c h , czy t e ż pewna, zrozumiała z r e s z t ą n i e d o j r z a ł o ś ć , z w ł a s z c z a , gdy na t y m samym obrazie, jedna p o s t a ć ma p e ł n e realiz­ mu, p r a w i d ł o w e ruchy, druga jest nieudolna, jak g d y b y wyciosana z grubego drzewa. Jednak z zasadami p e r s p e k t y w y daje sobie Urbanek najlepiej r a d ę ze wszystkich o m a w i a n y c h ama­ torów. U r b a n e k nie l u b i w y r a ź n y c h , zdecydowanych barw. K a ż d a b r y ł a jest oddana konglomeratem k i l k u b a r w , t y m bardziej, że ś w i a t ł o c i e ń w y d o ­ b y w a nie t o n a c j ą , a d o w o l n y m r ó ż n i c o w a n i e m i k o n t r a s t o w y m zestawieniem b a r w według swego w ł a s n e g o klucza. Na p r z y k ł a d kobalto­ w y m p r z e d m i o t o m daje r ó ż o w e , czy c y t r y n o w e światła. O i l e w p i e r w s z y c h obrazkach o l e j n y c h d a w a ł p r z e w a g ę o s i l n y m n a t ę ż e n i u b a r w n y m (czer­ w o n y obok granatowego z s i l n y m c z a r n y m k o n ­ t u r e m ) , to w p ó ź n i e j s z y c h pracach t e m p e r o w y c h przechodzi na jasne, w e s o ł e zestawienia, d a j ą c pizy tym zdecydowaną przewagę wszystkim odcieniom k o r a l o w y m l u b u j ą c się w zestawie­ n i u i c h z k o b a l t e m i c y t r y n o w y m . Rzadko w p r o ­ wadza niebieski, nawet p r z y k o l o r y c i e nieba daje p r z e w a g ę r ó ż o w y m o b ł o k o m . O b r a z k i U r b a n k a są p e ł n e d y n a m i k i . Dzięki d u ż e j p a m i ę c i malarskiej udaje m u się zsyn­ c h r o n i z o w a ć r u c h y danego m o m e n t u pracy, k t ó r y przedstawia u wszystkich o s ó b w y s t ę p u ­ j ą c y c h w danej kompozycji. Na p r z y k ł a d robot­ n i k p o d c i ą g a na l i n i e m u r a r z o w i w i a d r o z w a p ­ nem, k t ó r y w t y m samym momencie je chwyta, p r z y czym dziecko s i e d z ą c e z b o k u wskazuje m u je r ą c z k ą . D z i ę k i t e m u oddany jest dosko­ nale r y t m pracy, jej p r a w d z i w o ś ć . M i m o tego samego ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y r a s t a j ą oma­ wiani plastycy-górnicy, w pracach U r b a n k a jest najmniej ś l a d ó w p i e r w i a s t k ó w l u d o w y c h . W i ą ż e s i ę to nie t y l k o z jego w i e k i e m (jest j e d ­ n y m z n a j m ł o d s z y c h ) , ale i jego m e n t a l n o ś c i ą . Pragnie on, b o w i e m , j a k n a j p r ę d z e j malować tf.k, j a k dojrzali a r t y ś c i . U z u p e ł n i a swoje w i a ­ d o m o ś c i s z e r o k ą l e k t u r ą , o g l ą d a w i e l e repro­ d u k c j i , odwiedza zawodowych malarzy. Na rzecz pozyskanych w i a d o m o ś c i czy w y r a ż o n y c h 159 �Ryc. 7. Urbanek Gerhard. Narada wytwórcza. Fot. ze zbiorów Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu �Ryc. 8. Urbanek Gerhard. Żniwa. Fot. ze zbiorów s ą d ó w , ł a t w o w y r z e k a się s w y c h własnych u p o d o b a ń , p r a g n ą c j a k n a j p r ę d z e j s t a ć się „ p r a w ­ d z i w y m " malarzem. W R Ó B E L P A W E Ł urodzony w 1913 r o k u w Szopienicach, t a m ukończył s z k o ł ę p o d s t a w o w ą w niezmiernie c i ę ż k i c h w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h . Od p i e r w ­ szej klasy o d r a d z a ł ogromne z a m i ł o w a n i e do rysunku. Gdy u k o ń c z y ł szkołę, t r u d n o m u b y ł o z n a l e ź ć p r a c ę , t y m bardziej m a r z y ć o dalszym k s z t a ł ­ ceniu się w rysunkach. J e ś l i m u się u d a ł o pójść czasem do k i n a l u b p r z e c z y t a ć j a k ą ś k s i ą ż k ę z p r z y g o d a m i , p r z e n o s i ł na papier swoje w r a ­ żenia, w z b u d z a j ą c — j a k pisze w swoich wspo­ m n i e n i a c h — p o d z i w k o l e g ó w , a nawet zainte­ resowanie j a k i e g o ś malarza, k t ó r y c h c i a ł się n i m z a o p i e k o w a ć i k s z t a ł c i ć w t y m zawodzie. S p r z e c i w i ł a się t e m u babka, na k t ó r e j u t r z y ­ m a n i u b y ł razem z m a t k ą , k t ó r a s t r a c i ł a w t y m czasie p r a c ę w hucie. Potem p r z y s z ł a s ł u ż b a wojskowa, w o j n a . W k r ó t c e po z a j ę c i u Szopie­ nic przez N i e m c ó w , P a w e ł w r ó c i ł z w o j n y , o ż e ­ n i ł się i zaczął p r a c o w a ć na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka w Janowie, j a k o ł a d o w a c z , a p ó ź n i e j r ę b a c z . Czasem t y l k o , gdy w r ó c i ł z pracy, r y ­ s o w a ł o ł ó w k i e m l u b tuszem sceny kowbojskie. Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. Dopiero, gdy z o s t a ł a zorganizowana p i e r w ­ sza w y s t a w a g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w i koledzy z j e ­ go k o p a l n i w z i ę l i w niej u d z i a ł (Urbanek czy Ociepka), W r ó b e l z a p i s a ł się na k u r s y zorgani­ zowane p r z y Oddziale Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w w Janowie. W t e d y po raz pierwszy z e t k n ą ł się z b a r w ą , s t a r a ł s i ę z g ł ę b i ć j e j t a ­ j e m n i c e i o d d a ł się j e j c a ł k o w i c i e . W r ó b e l jest g ó r n i k i e m d o ł o w y m i c h o ć ma n i e d u ż e o c i e n k i c h palcach r ę c e , pracuje n i m i zapamiętale i ambitnie wyrabiając przeciętnie 130% n o r m y . W r ó c i w s z y z kopalni, odpoczynek znajduje w pracy artystycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ociepki, interesuje go n a j b l i ż s z e m u realne ż y c i e w e w s z y s t k i c h swo­ ich przejawach; czy to b ę d z i e w n ę t r z e d o m u g ó r n i c z e g o , k o b i e t y i d ą c e do p i e k a r n i , dzieci na h a ł d z i e , ulica w Szopienicach, czy t e ż ż y c i e zbiorowe jego ś r o d o w i s k a , j a k : targ, niedzielne p o p o ł u d n i e , z b i ó r j a b ł e k , karuzele, odpust. W r ó ­ bel w y ż y w a s i ę w przedstawianiu ż y c i a w i ę k ­ szego zbiorowiska ludzkiego, l u b i t ł u m . N i e i n ­ teresuje go w t y m w y p a d k u psychiczna t r e ś ć obrazu (czego najlepszym dowodem jest b r a k r y s ó w t w a r z y u przedstawianych postaci); r a ­ czej t ł u m l u d z k i jest d l a ń kalejdoskopem poz­ w a l a j ą c y m u k a z a ć c a ł e jego bogactwo barwne. O ile ś w i a t w y o b r a ż e ń W r ó b l a obraca się w c i ą ż w t y m s a m y m k r ę g u , to na przestrzeni t y c h 141 �trzech lat, k i e d y m o ż e m y śledzić r o z w ó j jego talentu, w i d a ć ciągłe poszukiwania n o w y c h ś i o d k ó w w y r a z u , p r ó b y nieraz ś m i a ł e i cie­ kawe. C a ł y ten czas, m o g l i b y ś m y p o d z i e l i ć na t r z y okresy. Pierwsze jego p r ó b y malarskie w y k o ­ nane na kartonie, z w y k ł ą , z i e m n ą f a r b ą m a ­ l a r s k ą , k t ó r ą sam sobie p r z y g o t o w a ł , cechuje nieopanowanie p e r s p e k t y w y , proporcji, poczucia b r y ł y . Rysuje ś m i a ł ą k r e s k ą , u p r a s z c z a j ą c sobie skomplikowane n i e k i e d y k o n t u r y p r z e d m i o t u , n a d a j ą c i m s w o i s t ą f o r m ę . W t y c h obrazkach jest n a i w n o ś ć p r y m i t y w u w beztrosce o j a k i ­ k o l w i e k r e a l i z m przedstawienia. Operowanie b a r w ą zdaje się t c h n ą ć r a d o ś c i ą dziecka, k t ó r e po raz pierwszy d o s t a ł o farby i nie m o ż e s i ę n i m i n a c i e s z y ć . W r ó b e l zestraja je bardzo ostro i na m a ł e j p ł a s z c z y ź n i e obrazka, chce ich z m i e ś c i ć j a k n a j w i ę c e j . Dlatego też, przed­ s t a w i a j ą c w n ę t r z e izby g ó r n i c z e j („Powrót z pracy", r y c . 9), r ó ż n i c u j e p ł a s z c z y z n y ścian, d a j ą c na m a ł e j przestrzeni aż cztery z a ł a m a ­ nia, p r z y c z y m k a ż d e z a k ł a d a i n n ą , k o n t r a s t o w ą b a r w ą ; ś c i a n y te jeszcze urozmaica, d a j ą c na jednej fantastyczny p e j z a ż w zielonej ramie, n a s t ę p n i e wazon z k w i a t a m i i wreszcie na t l e ż ó ł t e g o okna ustawia słoiki — k a ż d y innego k o l o r u . A l e to jeszcze nie wszystko: w w n ę c e stoi łóżko n a k r y t e zieloną, k r a c i a s t ą k a p ą , prze­ sadnie w y d ł u ż o n e , m o ż e dlatego, aby na n i m zmieścić jak najwięcej kolorowych poduszek zasznurowanych b a r w n y m i tasiemkami. P o d ł o ­ ga na n i e w i e l k i m odcinku jest zestawiona z dziewięciu różnobarwnych, nieregularnych p ł a s z c z y z n , na k t ó r e j z lewej strony, na p i e r w ­ szym planie jest umieszczona dziecięca koloro­ wa p i ł k a . P a t r z ą c na ten obrazek, czy inne z tego okresu, j a k : „ K a r m i ą c a matka", „ Z a b a ­ wa po szychcie", „ T a n c e r k a w c y r k u " — m i m o w o l i n a s u w a j ą się t u asocjacje z u w a g ą Ste­ fana Szumana w y p o w i e d z i a n ą na marginesie b o d a ń nad k o l o r y s t y k ą w ś r ó d dzieci. M ó w i on o malowankach dzieci z Chorzowa — a w i ę c bliskiego Szopienicom — gdzie p r z e p r o w a d z a ł badania. „ O r y g i n a l n a , ś w i e ż a i p i ę k n a k o l o r y ­ styka k i l i m u wykonanego przez dzieci, m o ­ g ł a b y b u d z i ć przypuszczenie, że dzieci p o c h o d z ą ze ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m sztuka l u d o w a jest jeszcze ż y w a " ) . To samo w r a ż e n i e odnosi się wobec t y c h p i e r w s z y c h prac W r ó b l a . ;; W r a ż e n i e to p o t ę g u j e r o z b r a j a j ą c a beztroska o proporcje czy p e r s p e k t y w ę , Nogi stolika z lewej strony są nieproporcjonalnie grube w p o r ó w n a n i u do b l a t u . S i e d z ą c a na lewo ż o n a g ó r n i k a , o b i e r a j ą c a kartofle, z u w a g i na brak 142 jakiegokolwiek uwzględnienia załamania świa­ tła, czy zgięcia postaci, sprawia w r a ż e n i e , j a k g d y b y s t a ł a , a miska pozbawiona p u n k t u opar­ cia, w i s i w p o w i e t r z u . Jednak m i ę k k i r u c h c ó r k i o b e j m u j ą c e j m a t k ę za szyję, r a d o ś n i e w y ­ c i ą g n i ę t e r ą c z k i dziecka do p o w r a c a j ą c e g o ojca, d b a ł o ś ć o drobne nawet akcesoria s t a n o w i ą c e 0 charakterze w n ę t r z a izby g ó r n i c z e j — wszyst­ ko to s k ł a d a się na ż y w ą i p r z e k o n y w u j ą c ą n a r r a c j ę obrazu. Z d e c y d o w a n ą dekoracyjność o b r a z ó w W r ó b l a p o t ę g u j e jeszcze p ł a s z c z y z n o w o ś ć p l a m b a r w n y c h , p r z y k t ó r y c h l i n i a jest raczej ś r o d k i e m oddzielenia jednej p l a m y od drugiej. Po p a r o m i e s i ę c z n y m u c z ę s z c z a n i u na k u r s y , W r ó b e l zdobywa podstawowe w i a d o m o ś c i tech­ niczne, jednak nie przez staranne studia, a przez m o ż n o ś ć poznania rodzaju farb i ich sto­ sowania. W t e d y zakupuje t e m p e r ę , m a l u j ą c nadal na n i e g r u n t o w a n y m kartonie. Podobnie, ]ak Ociepka l u b i b ł y s z c z ą c ą p o w i e r z c h n i ę obra­ zu i p r z e c i ą g a n i e k t ó r e l a k i e r e m . P r ó b u j e w t y m czasie z m i e n i ć t e m a t y k ę swo­ ich o b r a z ó w , p r z e c h o d z ą c na zagadnienia pracy. Jednak nie j e m u n a j b l i ż s z e j . B o w i e m W r ó b e l rzadko m a l u j e k o p a l n i ę . D l a swoich w y p o w i e ­ dzi a r t y s t y c z n y c h m u s i m i e ć powietrze, ż y w e barwy. To też namaluje p o w r ó t z kopalni, bu­ d o w ę f i ń s k i c h d o m k ó w (ryc. 10), r e p e r a c j ę t o ­ r ó w kolejowych, p r a c ę p r z y b r u k o w a n i u szos. I tutaj, z e s t a w i a j ą c jego p r a c ę z pierwszego okresu ( „ P o w r ó t do p r a c y " ryc. 9) z obrazkami z drugiego okresu ( „ B u d o w a " , r y c . 11), czy ( „ B r u k a r z " ryc. 17), w i d a ć j u ż p o s t ę p w opano­ w a n i u r y s u n k u . P r ó b a perpektywicznego roz­ w i ą z a n i a d r u g i c h p l a n ó w w z g l ę d n i e m u się uda­ je. Jak k o n s t r u k c j a f r a g m e n t u b u d o w y tak i po­ stacie cieśli cechuje p r a w i d ł o w o ś ć p r o p o r c j i . Kompozycja jest przejrzysta, p e ł n a powietrza, nie ma t u j u ż t ł o k u , j a k w obrazkach z pierwsze­ go okresu, gdzie artysta c h c i a ł wszystko p o w i e ­ dzieć odrazu. W operowaniu b a r w ą p o z o s t a ł na­ dal w i e r n y o s t r y m kontrastom, d a j ą c w „ B u ­ d o w i e " ż ó ł t e drzewo budulcowe, czerwone na n i m cienie i mocne, szafirowe niebo. Ś w i a t ł o ­ cień stara się u z y s k a ć przez silne k o n t r a s t y barwne. W t y m czasie, często odwiedza swego w y k ł a ­ d o w c ę prosi o pokazanie j a k n a j w i ę c e j ilości k s i ą ż e k z zakresu sztuki. Fascynuje go j u ż nie t y l k o barwa, ale urzeka pewne, o k r e ś l o n e z a ł o ­ ż e n i e t w ó r c y , jeśli chodzi o p o s z c z e g ó l n e b a r w y 1 m o ż n o ś ć zastosowania szerokiej j e j skali. Gdy w t y m czasie z o s t a ł a o t w a r t a w K a t o w i c a c h w y s t a w a m a l a r s t w a francuskiego, (niewiele o r y - �Ryc. 9. Wróbel Ryc. 10. Wróbel Paweł. Powrót z pracy, r. 1948. Fot. ze zbiorów Paweł. Kolonia fińskich domków, Związkowego wrzesień 1950 r. w Sosnowcu Muzeum Górniczego Fot. ze zbiorów Związkowego w Sosnowcu. Muzeum �Ryc. Ryc. 12. Wróbel Paweł. 11. Wróbel Paweł. Zbieranie jabłek, Budowa. 1949. sierpień 1950. Fot. w Sosnowcu. Fot. Kalus ze zbiorów Stanisław. Związkowego Muzeum Górniczego �Ryc. 13. Wróbel Panel. Targ na kapustę, 1C50 r. Fot. ze w Sosnowcu. g i n a ł ó w — p r z e w a ż n i e k o l o r o w e reprodukcje), pomimo, że W r ó b e l często j ą odwiedza i jest pod jej u r o k i e m , obrazki jego nie w y k a z u j ą na­ ś l a d o w n i c t w a . W e ź m y np. „ B r u k a r z a " r y c . 17. C e c h u j ą go te same, silne m o d e l u j ą c e linie, k t ó ­ r y m i rysuje b r u k a r z a i d w i e p o m a g a j ą c e m u k o ­ biety. K o l o r nadal z a k ł a d a p ł a s k o , nie sili się na oddanie b r y ł y , zato całość k o l o r y s t y c z n ą prze­ prowadza konsekwentnie w tonacji u g r ó w , c h c ą c w y p r ó b o w a ć swoje m o ż l i w o ś c i w t y m k i e r u n k u . W r ó b e l nadal rysuje s i l n ą k r e s k ą upraszcza­ j ą c k o n t u r y przedstawianego przedmiotu, j e d ­ nak u s i ł u j e b u d o w a ć p r a w i d ł o w o k o m p o z y c j ę obrazu, p r ó b u j ą c z a s t o s o w a ć te ze zdobytych w i a d o m o ś c i , k t ó r e m u o d p o w i a d a j ą . I to jest jego okres d r u g i . W lecie 1950 r o k u jest po raz pierwszy nad morzem, s k ą d p o w r ó c i w s z y m a l u j e s e r i ę obraz­ k ó w , gdzie z n o w u u s i ł u j e o d d a ć charakter po­ wszedniego dnia w ż y c i u l u d n o ś c i wybrzeża. A w i ę c b ę d z i e to ż o n a r y b a k a o c z e k u j ą c a po­ w r o t u m ę ż a z dzieckiem na r ę k u , odpoczynek na w y c i ą g n i ę t e j łodzi, fragment w i o s k i rybac­ k i e j , czy dziewczyna t r z y m a j ą c a kosz z r y b a ­ m i (ryc. 17). N a s t ę p n i e , w m i e s i ą c a c h jesiennych 1950 r e k u maluje d r u g ą s e r i ę o b r a z ó w d u ż y c h zbiorów Związkowego Muzeum Gó nizego r o z m i a r ó w w y s t a w i o n y c h częściowo na ostatniej, wojewódzkiej wystawie plastyków - amatorów w K a t o w i c a c h . Wraca w n i c h do ulubionego te­ m a t u zbiorowego ż y c i a d a j ą c „ T a r g na k a p u ­ s t ę " (ryc. 13), ,Zbiór j a b ł e k " (ryc. 12), wreszcie ostatni „ K a r u z e l e " . M a l u j e je na p ł ó t n i e d a j ą c g r u n t suchy, k t ó r y bardziej odpowiada jego t e m ­ peramentowi. I w t e d y nie t y l k o wraca do d a w ­ nej t e m a t y k i , ale i jej swoistej i n t e r p r e t a c j i m a ­ larskiej. Porzuca t r o s k ę o zbyt staranne, r r a i i styczne u j ę c i e w i z j i malarskiej, przestaje zajmo­ w a ć s i ę s z c z e g ó ł a m i , j a k np. r y s a m i t w a r z y , daje ujście s w e m u u m i ł o w a n i u k o l o r u (ryc. 14). Jed­ nak w budowie obrazu, r o z ł o ż e n i u d r u g i c h p l a ­ n ó w , czy umiejscowieniu ź r ó d ł a ś w i a t ł a jest bar­ dziej zdyscyplinowany i ś w i a d o m y tego, co chce w y r a z i ć . To nie znaczy, że w y r z e k a się p r a w d y . W r ó b e l stale do niej zmierza, jednak tempera­ m e n t jego nie pozwala m u j e d n o c z e ś n i e r o z w i ­ j a ć swoich m o ż l i w o ś c i ; w c i ą ż jeszcze jest po­ c h ł o n i ę t y b a r w ą . W i d z i m y , b o w i e m w t y c h ob­ razach, że pragnie z a s t o s o w a ć zdobyte w i a d o m o ­ ści, p r z e p r o w a d z i ć konsekwentnie założenia kompozycyjne i kolorystyczne (ryc. 16, 17). Jednak nie zawsze m u s i ę jeszcze to udaje. 145 �czerwone p u n k t y . Te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y a r t y s t ą p r z y stosowaniu b a r w w obrazie „ J a n Wieczorek p r z e m a w i a j ą c y na w i e c u " , gdzie w z b o g a c i ł b a r w ą ubrania s ł u c h a c z y , c h o ć szta­ faż a r c h i t e k t o n i c z n y s t a r a ł s i ę o d d a ć j a k n a j ­ bardziej realistycznie. Ryc. 14. Wróbel Paweł. ze zbiorów Związkowego Rybaczka. Muzeum Sierpień 1950. Fot. Górniczego w Sos- W „ T a r g u na k a p u s t ę " (ryc. 13) p r ó b u j e opraco­ w a ć ś w i a t ł o c i e ń w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w . Jed­ nak p r ó b ę przeprowadza na p i e r w s z y c h d w ó c h postaciach p i e r w s z o p l a n o w y c h (u d o ł u z lewej strony) — na w i ę c e j nie ma c i e r p l i w o ś c i . T a k samo stanowczo odrzuca rysowanie szczegółów t w a r z y . W „ Z b i o r z e j a b ł e k " (ryc. 12) d a ł je, po­ t e m z a m a l o w a ł — nie m ó g ł d a ć , tak j a k b y p r a g ­ n ą ł . Jednak ś w i a t ł o c i e ń na s p ó d n i c y k o b i e t y sto­ j ą c e j na drabinie, g w a ł t o w n i e o d w r a c a j ą c e j się do widza w p o r ó w n a n i u z opracowaniem ż o n y g ó r n i k a w obrazie „ P o w r ó t z p r a c y " (ryc. 9) w y ­ kazuje d r o g ę r o z w o j o w ą W r ó b l a , j a k ą p r z e s z e d ł w swoich poszukiwaniach p o m i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem. C z ę s t o jednak daje się u n i e ś ć s w e m u tempe­ r a m e n t o w i i z m y s ł o w i dekoracyjnemu, k t ó r y tak w y r a ź n i e znaczy c a ł ą jego t w ó r c z o ś ć . W e ź ­ m y obraz: „ Z b i ó r j a b ł e k " (ryc. 12). J a b ł k a u k ł a ­ dane w koszu na p i e r w s z y m planie, z p r a w e j strony obrazu są d u ż o mniejsze od t y c h , l e ż ą ­ cych w g ł ę b i na ziemi za m ę ż c z y z n ą , k t ó r y j e u k ł a d a w koszu. Na pytanie, dlaczego tak je na­ malował, W r ó b e l o d p o w i e d z i a ł , że p r z e s t r z e ń zielona b y ł a za pusta i b y ł o b y b r z y d k o , g d y b y j a b ł k a t w o r z y ł y na zielonej t r a w i e j e d y n i e m a ł e 141 Podobnie apodyktycznie ustosunkowuje s i ę W r ó b e l do modela. W ogóle nie l u b i i nie u m i e r y s o w a ć z modelu. Raczej model u w a ż a za p o d ­ n i e t ę do w ł a s n y c h p r z e d s t a w i e ń w i d z i a n y c h p r z e d m i o t ó w , czy z d a r z e ń . Charakterystyczny będzie dla jego artystycznej m e n t a l n o ś c i e p i ­ zod n a s t ę p u j ą c y ; k t ó r y m i a ł miejsce w czasie w y k ł a d ó w na kursie. W y k ł a d o w c a ustawił m a r t w ą n a t u r ę — ciemnozielona b u t e l k a na tle czerwonej m a t e r i i , obok k a w a ł e k szafirowej tkaniny. Wróbel próbuje naszkicować ołów­ kiem, czy w ę g l e m , zaledwie paroma k r e s k a m i , po c z y m przechodzi do malowania. Z u p e ł n i e m u się nie udaje; maluje tego dnia a k w a r e l ą , po­ s z c z e g ó l n e b a r w y z l e w a j ą s i ę ze sobą. W r ó b e l traci c i e r p l i w o ś ć . Wreszcie z m y w a c a ł y papier w o d ą , bierze f a r b ę palcem i na w i l g o t n y m pa­ pierze m a l u j e ś m i a ł o p r a w i e nie p a t r z ą c na m o ­ del. Przestaje b y ć dla niego potrzebny. N i e po­ doba m u s i ę o d c i e ń szafiru i nie chce go p o ł o ­ żyć obok czerwieni. Daje zamiast t k a n i n y sza­ firowej — żółtą. Jednak w zestawieniu z czer­ w o n ą , r o z c z ł o n k o w a n ą z i e l e n i ą b u t e l k i , ta — wydaje m u się za pusta. N a m y ś l a się c h w i l ę , po czym u k r ę c o n y m z p a p i e r u kwaczem, daje na żółtej m a t e r i i d u ż e , fioletowe k r o p k i . M o ż e ­ m y to w y t ł u m a c z y ć j e d y n i e t y m , że poprzez wszystkie obrazy W r ó b l a p r z y ś w i e c a tak cha­ rakterystyczne dla sztuki dziecka i sztuki l u d o ­ wej zagadnienie d e k o r a c y j n o ś c i obrazu. Jest ono w c i ą ż jeszcze c z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m i raczej, ono decyduje o charakterze obrazu. W r ó b e l jest n i e z w y k l e p ł o d n y m malarzem. Dotychczas n a m a l o w a ł o k o ł o 50 o b r a z ó w . M a ­ luje szybko, c h c ą c j a k n a j p r ę d z e j d a ć odbicie p r z e ż y t y c h w r a ż e ń . Bardzo często — j a k sam m ó w i — temat przychodzi d o ń z z e w n ą t r z . W r a ­ cając z pracy, z a u w a ż y j a k i ś szczegół, który staje się p u n k t e m w y j ś c i o w y m całej k o m p o z y ­ cji. Jednak w o k o ł o tego s z c z e g ó ł u narasta po­ t e m cała, w ł a s n a narracja obrazu. Szczegół ten jest p u n k t e m w y j ś c i o w y m nie t y l k o t r e ś c i przedstawianej na obrazie, ale n i e k i e d y k o l o ­ r y t u . T a k na p r z y k ł a d b y ł o z c i e k a w y m obra­ zem: „Dzieci na h a ł d z i e " (ryc. 18). W r ó b l a za­ i n t e r e s o w a ł k o l o r y t nieba r o z c i ą g a j ą c y się poza h a ł d ą , na k t ó r e j b a w i ł y się dzieci. S t a r a ł się go n a m a l o w a ć po c z y m całość r o z w i ą z a n i a b a r w ­ nego u z a l e ż n i ł od tego nieba. �Ryc. 15. Wróbel Paweł. Manifestacja, Ryc. Paweł. Dworzec, r. 1950. Fot. ze zbiorów 16. Wróbel tempera 1950 r. Fot. ze zbiorów w Sosnowcu. Związk. Związk. Muzeum Muzeum Górniczego Górniczego- w Sosnowcu. �Ryc. 17. Wróbel tiyc. 18. Wróbel Paweł. Dzieci na hałdzie. Paweł. Brukarz. Fot. Adam Wrzesień 1950 r. Ze zbiorów w Sosnowcu Bogusz Związkowego Muzeum Górniczego �Tak zresztą przeprowadza Wróbel zagadnie­ nie kolorytu we wszystkich swoich kompozy­ cjach. Kolor zakłada zaczynając od nieba i od tonacji, w jakiej utrzyma niebo, uzależnia całą kompozycję barwną obrazu. Raczej nie zdaje sobie sprawy, że następne plamy barwne wy­ pływają konsekwentnie ze sharmonizowania ich z pierwszą. Tak, naprzykład w „Targu na ka­ pustę" (ryc. 13) niebo ma zielonawoszare tony i takie same są płócienne dachy straganów, czy dachy domów. Kieruje tu nim podświadoma wola twórcza, która silnie broni Wróbla przed zmanierowaniem czy niewolniczym naśladow­ nictwem oglądanych obrazów, czy reprodukcji dzieł malarstwa dojrzałego, do której ma ułat­ wiony dostęp bardziej, niż którykolwiek inny artysta ludowy. Silne więzy z tradycjami sztuki ludowej tak wyraźnie zaznaczone w pierwszych jego pra­ cach, wystąpiły ostatnio u Wróbla, gdy skom­ ponował projekt na dekorację świetlicy, za któ­ ry otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie. Całość koncepcji artystycznej została rozwią­ zana w charakterze ludowym. Ujął tak nie tylko wnętrze, ale styl projektowanycn me­ bli i ich ornamentykę. Po czym, idąc po tej linii, trzymał się ściśle założeń konkursowych, interpretując je samodzielnie, czego dowodem jest portret Prezydenta w całej postaci, choć takiego nigdzie nie widział. Ściany świetlicy, meble, a więc krzesła, stoły, szafy, podstawy do kwiatów, czy stolik pod radio zostały cał­ T kowicie wykorzystane, jako płaszczyzny deko­ rowane. Motywy stosowane są niewątpliwie re­ miniscencją mebli ludowych, które widział w domu rodzinnym, czy u sąsiadów, co zresztą powtarzało się w jego obrazach wnętrz górni­ czych. Dzięki tym momentom, które były w y ­ razem silnych tradycji kulturowych, projekt Wróbla tchnął prawdą i stworzył wnętrze do którego każdy mieszkaniec Szopieniec, czy Ja­ nowa chętnie przyjdzie, aby odpocząć po pracy. Wróbel — nie tylko ze względu na duży ta­ lent, silną łączność z tradycjami sztuki ludowej, ale swoją drogę twórczą — jest jednym z naj­ ciekawszych i najbardziej charakterystycznych przykładów kształtowania się surowego talen­ tu robotniczego, poddanego nagle silnemu dzia­ łaniu czynników zewnętrznych wyzwalających zeń doznania artystyczne. Twórczość jego jest przykładem, jak tego typu „naiwny realista" powoli adaptując wybrane przez siebie elemen­ ty ze sztuki dojrzałej staje się artystą świado­ mym swoich możliwości. Jego nawroty do nie­ których dawnych środków wyrazu są tylko jed­ nym z licznych etapów na jego drodze ciągłych poszukiwań ) . 4 1. Mobius M. R.: Henri Rousseau (Zum Zelstbildniss von 1890). Der Cicerone X V I I I Jahrg. Heft 6. str. 179— 193. 2. Żywirska Maria: Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej. Polsk. Szt. Lud., nr. 1—2. 1949. 3. Szuman Stefan i Brzychczy Karol. Rozwój kolo­ rystyki w sztuce dziecka. Warszawa 1938, str. 3. 4. Większość cytowanych obrazów jest własnością Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58db87a9682cf9172bc99912af6979c8.pdf f9b1acea91c1fe1592106fbf067ee009 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4021 Title A name given to the resource Recenzje i drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.146-160 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA W JADWlSlNlE Aktualne zagadnienia plastyki ludotuej BOHDAN Zorganizowana w Jadwisinie przez P a ń s t w o w y I n ­ stytut bziuki w dniach 13, 14 i 15 maja br. Konferen­ cja poświęcona aktualnym zagadnieniom plastyki ludodowej była nawiązaniem do obrad Sekcji Sztuki L u ­ dowej krakowskiej Konferencji w Sprawia Badań Nad Sztuką. Znaczenia Konferencji Krakowskiej, wchodzącej w skład prac naukowych związanych z Kongresem Nauiii, polega na gruntownym przeanalizowaniu proble­ matyki naukowej wszystkich dziedzin sztuki. Dyskusja przeprowadzona w szerokim zespole twórców, teore­ tyków i historyków sztuki, dotyczyła przede wszyst­ kim podstawowych założeń metodologicznych i ideo­ logicznych, dokonała krytycznego przeglądu i oceny nauki polskiej w zakresie badań nad sztuką, wytycza­ jąc nowe kierunkF prac teoretycznych i histoiycznych. Konferencja przeprowadziła również podsumowanie dotychczasowego dorobku ideologicznego i metodolo­ gicznego, k t ó i y wyrastał w walce o realizm socjali­ styczny w polskiej sztuce, a hierarchię i kolejność prac naukowych podyktowały przecie "wszystkim wy­ mogi twórczego warsztatu sztuki polskiej. Konferencja Krakowska stanowiła przejście do nowego etapu ze­ społowych p i a ć naukowych, do rozwiązywania pro­ blematyki płynącej z leninowskiej teorii odbicia, jak również w n i o s k ó w w y n i k a j ą c y c h ze stalinowskiej teo­ rii narodu i narodowej kultury, a zwłaszcza ostatnich prac Stalina związanych z zagadnieniami językoznaw­ stwa. Zasadniczy problem kształtowania nowej sztuki polskiej socjalistycznej w treści i narodowej w for­ mie, określa problematykę sztuki ludowej Konfe­ rencja Krakowska wytyczając program prac nau­ kowych, mając na celu gruntowne przebadanie dziedzicta polskiej sztuki, zaakcentowała sprawę przera­ stania „ludowości" w ogólnonarodową twórczość artystyczną. "W dziedzictwie bowiem narodowego folkloru, w rozległych doświadczeniach ludu, wyrosłych z jego pracy i walki, z jego sytuacji klasowej, z radości ludu i z jego smutków, tkwią wielkie skarby mądroś­ ci i doświadczeń, sięgające tradycjami niekiedy we wczesnodziejową przeszłość narodu. W dziedzictwie tym tkwią zarazem i przesłanki narodowej formy. Zachodzi więc pytanie, w jaki sposób zamierzamy obecnie, w oparciu o analizę naszego dorobku sztuki warstw elitar­ nych i twórczości ludowej, przy pomocy czynnika nau­ kowego, zapewnić poszanowanie artystycznego dzie­ dzictwa sztuki ludowej, zapewnić pełne poznanie, prze­ badanie i wykorzystanie doświadczeń twórczych i war­ sztatowych, przy jednoczesnym włączeniu jej ż y w y c h sił twórczych w szeroki nurt rozwojowy współczesnej sztuki polskiej. Dyskusje krakowskie wykazały z jednej strony, du­ że bogactwo dorobku faktograficznego, szerokiego za­ sięgu badań terenowych, — z drugiej strony istniejące duże zaniedbania w zakresie prac teoretycznych, syn­ tetycznych, ujmujących całokształt zagadnienia twór­ czości ludu. 146 URBANOWICZ Tak w i ę c przed Konferencją Jadwisińską zarysowały Bię następujące zagadnienia: a) problem definicji, isto­ ty i zakresu sztuki ludowej, w oświetleniu materializ­ mu dialektycznego i historycznego; b) problem klasowości sztuki ludowej, jej stosunek do sztuki warstw elitarnych; c) wykrycie postępowych nurtów sztuki l u ­ dowej, jak również e l e m e n t ó w ludowości w sztuce warstw elitarnych, d) analiza i ocena dotychcza­ sowych metod opieki nad sztuką wsi polskiej (pra­ ce teoretyczne i krytyczne); e) zagadnienie tzw. twór­ czości amatorskiej; f) rola sztuki ludowej w kształto­ waniu jednolitej ludowej socjalistycznej kultury narodu polskiego; g) zagadnienie rzemiosła i przemysłu, me­ tody korzystania z dorobku ludowego, strona gospo­ darcza i kulturalna tego zagadnienia; h) problem kształcenia twórców ludowych i metody przyswajania dorobku ludowego w naszym szkolnictwie artystycznym oraz sprawa kadr pracowników naukowych. Streszczając, Konferencja Jadwisińską stanęła przed trzema zasadniczymi zagadnieniami: 1) określenie sto­ sunku do dorobku plastyki ludowej, 2) analiza aktual­ nej sytuacji, 3) przerastanie twórczości ludowej w sztu­ kę ogólnonarodową epoki realizmu socjalistycznego. Ogrom tych zagadnień przekraczał oczywista możli­ wości jednej parodniowej konferencji. Konferencja zgromadziła zespół etnografów, historyków sztuki, pla­ styków zawodowych i ludowych, jak również działaczy i organizatorów, oraz przedstawicieli instytucji gospo­ darczych, gdzie problematyka kultury ludowej posiada szczególne znaczenie. Konferencja miała charakter roboczy, pizy czym wy­ stąpienia poszczególnych uczestników nie posiadały charakteru wypowiedzi oficjalnych, reprezentujących stanowiska tej czy innej instytucji. Na obradach za­ ciążyła zbyt duża ilość referatów i przygotowanych wypowiedzi, co z jednej strony w p ł y n ę ł o na w a g ę kon­ ferencji, z drugiej strony skracało czas, przeznaczony na dyskusję. N i e w ą t p l i w y m brakiem była niedostateczna ilość referatów poruszających ogólne zagadnienia teorii sztuki i estetyki. Celem niniejszej pracy, jest wypunktowanie pro­ blematyki konferencji, omówienie szkicowe zasad­ niczych tez referatów i dyskusji oraz podanie w cyta­ tach istotniejszych sformułowań. Biorąc pod u w a g ę fakt publikowania przez „Polską Sztukę Ludową" sze­ regu referatów i wypowiedzi, nie zachowujemy właści­ wych proporcji przy omawianiu poszczególnych refe­ ratów i wystąpień, pomijając lub określając szkicowo wypowiedzi, niejednokrotnie wartościowe, które jed­ nak bądź stały na uboczu zasadniczej problematyki konferencji, bądź w y m a g a j ą szczególnych omówień. P o d s t a w o w ą wypowiedź, określającą stosunek do do­ robku plastyki ludowej, stanowi referat prof, dr К. P i w o c k i e g o pt. „ N u r t ludowo-narodowy w s z t u c e p o l s k i e j " . Cytujemy z refe­ ratu zasadnicze, uogólniające sformułowania, pomijając całą bogatą dokumentację historyczną tez referatu. �„Ujmowanie sztuki ludowej w jej historycznym roz­ woju napotyKaio i napotyka na znaczne trudności, — każdemu badaczowi rzuca się przecie wszysdom w oczy jej Konserwatyzm, przywiązanie ao form i procederów technicznym przecnoazącycn tradycyjnie z pokolenia na poKoieme. wszyscy uczeni wysuwali na czoio swych iOiwazLii Wiasrue zachowawczość tej sztuki — stad po­ jawiła się w nauce tendencja by przy pomocy nie­ zmiennych i jakoby wiecznotrwałych cech sztuki l u ­ dowej rekonstruować zaginione ogniwa naszej przesz­ łości artystyczntj. bkierowanie uwagi badaczy na eraay cyjność s a u k i ludowej przesłoniło im zrozumienie, ze jak wszytUio mne w zjawiskach społecznych, roz­ wija się ona, zmienia, usycha w niektóry cii swoich gaięziacn, że sztuka ludowa przecie wszystkim jest kate­ gorią historyczną. Pozorna niezmienność lorai sztuki ludowej, kusiła nas ao formułowania ogólnych prawideł twórczości ludowej, do zacieśniania zagadnień tej twór­ czości, do zjawisk najuporczywiej trwałych niezmien­ ny cń i prymitywnych. Tendencje te eliminują z zakre­ su badań ogromne działy przeszłości artystycznej. Inną trudnością w traktowaniu sztuki ludowej w aspekcie historycznym jest brak materiału zabytkowego sięga­ jącego głębiej niż wiek X V I I I " . Prof. I-iwocki stwier­ dza dalej, „ogromne połacie naszej spuścizny arty­ stycznej możemy uważać za nurt ludowy w sztuce pol­ skiej. Czy można go jednak nazwać narodowym? We­ dle klasycznego sformułowania Lenina, w każdym spo­ łeczeństwie klasowym płyną dwa równoległe nurty kultury, jeden służący interesom klas posiadających, drugi wyrażający potrzebę mas ludowych. Prądy te w ciągu dziejów niejednokrotnie się ze sobą splatają i krzyżują, gdyż niezorganizowana, ale żywiołowa siła tych mas, odgrywa w życiu każdego społeczeństwa de­ cydującą rolę. Odnosi się to także, oczywiście, do zja­ wisk artystycznych. Stąd pierwiastki ludowe przenika­ ją z reguły do najbardziej zdawałoby się ekskluzywnej sztuki, służącej potrzebom najwyższej elity społeczeń­ stwa klasowego. Tak należy, sądzę, rozumieć dialek­ tyczną jedność kultury mimo istnienia w niej dwóch antagonistycznych nurtów. Wspólnota kultury jest prze­ cież obok języka, terytorium, życia ekonomicznego i układu psychicznego — jedną z cech narodu w rozumie­ niu definicji Stalina. Wspólnota układu psychicznego i kultury objawiają się w sztuce przez narodową for­ mę sztuki, mająca w stosunku do szybko zmieniających się ich treści ideologicznych, służących każdorazowej nadbudowie — charakter bardziej statyczny, w y r a ż a ­ jący się w pewnych tradycyjnych nawykach przedsta­ wiania rzeczywistości, jej widzenia i odbijania. W tym sensie nurt ludowy sztuki polskiej, którego cecha, jest przecież kształtowanie obrazu plastycznego, w oparciu o tradycyjną formę, jest równocześnie nurtem narodo­ wym. Stąd waga badań nad sztuką ludową dzisiaj, gdy mamy praktycznie budować nową, bezklasową, jedno­ litą kulturę, narodową w formie, o nowej socjalistycz­ nej treści. Badania te nie są właściwie rozpoczęte. Ucze­ ni zajmujący się sztuką ludową ograniczali się niemal wyłącznie do twórczości X I X wieku, zrzadka cofając się w wiek poprzedni. Wartościowanie sztuki, oparte o obce wzory, nie pozwoliły nam na zwrócenie uwagi na niezmierne bogactwo polskiej tzw. prowincjolnej sztuki oraz na jej cechy wyróżniające ją od współcze­ snych dzieł na zachodzie Europy. Jej odrębna od wzor­ ców, swoistość form piętnowana była nazwą barbaryzmów". Prof. К. Piwocki konkluduje tezy swego referatu: „głównym celem była próba udowodnienia, że współ­ czesna sztuka ludowa posiada s w ą historię, swój nie­ przerwany rozwój od najdawniejszych czasów i że bezpośrednimi poprzednikami ludowych twórców była prowincjonalna sztuka" i że „sztuka prowincjonalna w swej istocie była równocześnie głównym nurtem sxtuki narodowej w formie". Prof. Stanisław S z c z o t k a , dając w swym re­ feracie obszerny zarys politycznej i gospodarczej hi­ storii wsi polskiej, zwraca u w a g ę na możliwości prze­ sunięcia głęboko wstecz badań na szaika. ludową, przy odpowiednim wykorzystaniu archiwaliów w postaci sądowych ksiąg wiejskich, zapisów testamentowych itp. Mgr. Zbigniew R e w s k i, polemizując z szereS-Kiri w y w o d ó w prof. Piwockiego, podkreślił w swej wypowiedzi konieczność przeprowadzenia dodatkowycn badań dla potwierdzenia szeregu uogólnień referatu. Wskazał on na ciągłość tradycji cechowej, przedstawił szereg przykładów „majstersztyków" krakowskiego cechu budowniczych i kamieniarzy, w których rzucają SxQ w oczy pewne odstępstwa od kanonów poprawności architektonicznego komponowania. Posiada to dla nas doniosłe znaczenie, gdyż jak stwierdza mgr. Z. Rewski omawiana sztuka prowincjonalna stanowi najsilniej wyczuwalną i wizualnie zrozumiałą grupą sztuki na­ rodowej. Jeśli chodzi o sztukę ściśle chłopską uważa on za możliwe (mimo braku bezpośrednich przekazów źródłowych) przyjęcie znacznie szerszego zakresu twór­ czości, od tego jaki zarysował się w referacie prof. P i ­ wockiego. Na marginesie tematyki konferencji, mgr. Rewski przedstawił nowe naświetlenie genezy architektury późnorenesansowej, określanej dotąd terminem lubelsko-kaiiskiej, a zawężanej do pewnej części architek­ tury kościelnej. Referent rozszerza zasięg tego typu do granic historycznej Małopolski z Krakowem na czele. Architektura ta występująca w szeregu miast prowin­ cjonalnych jak: Pińczów, Kielce, Sandomierz, l u b l i n , Tarnów, Jarosław, wiąże się z ówczesnym ż y w y m r u ­ chem budowlanym, rozwijającym się pod patronatem magnackich rodów małopolskich. Obejmuje ona zarów­ no zabytki budownictwa kościelnego jak i świeck.ego oraz cały zespół form plastyki architektonicznej. Mgr. Kazimierz P i e t k i e w i c z podkreśli ko­ nieczność uzupełnienia problematyki referatu pref. P i wockiego zagadnieniami rzemiosła wiejskiego, a w szczególności ceramiki, tkactwa itp. Badania prowa­ dzone w tym kierunku niewątpliwie poszerzyłyby znacznie zakres naszych wiadomości o twórczości ludu wiejskiego. Dr Roman R e i n f u s s w swej wypowiedzi, idzie po linii w y w o d ó w referatu, podkreślając między inny­ mi, iż badania sztuki ludowej dotąd szły zasadniczo w kierunku szukania istoty sztuki ludowej, pojmowa­ nia jej jako swoistego „ludowego stylu", w zasadzie swej niezmiennego, ponadklasowego i wspólnego wszy­ stkim ludom świata. Wynikiem tego były coraz bar­ dziej precyzyjnie rozbudowane określenia ludowego stylu, oparte na analizie cech formalnych wiejskiej twórczości artystycznej. Jako sztukę prawdziwie ludo­ wą uznawano sztukę „samorodną' wsi, przekazywaną z pokolenia na pokolenie w drodze tradycji ustnej i warsztatowej. Dr Reinfuss stwierdza, iż rozważanie 147 �rozwoju sztuki ludowej w płaszczyźnie wyłącznie for­ malnej, jest z gruntu ahistoryczne, nie ujmuje istoty zróżnicowania twórczości artystycznej na ludową i nieludową. Kryterium formalne powoduje zawężanie obrazu sztuki ludowej, eliminując z tych badań całe ich dziedziny. Warunki historyczne przyczyniały się do powstania odrębnej szluki ludowej determinując jej rozwój. O sztuce ludowej jako twórczości artystycznej, wyodrębnionej od innej nieludowej, można mówić do­ piero wówczas, gdy istnieje sam „lud", pojmowany j a ­ ko klasa społeczna; — w społeczeństwie żyjącym w warunkach wspólnoty pierwotnej nie ma wyodrębnio­ nej sztuki ludowej. Przejaw świadomości klasowej w twórczości ludowej dostrzega dr Reinfuss w tematy­ ce zbójnickiej obrazów na szkle i satyrze społecznoobyczajowej, zawartej w niektórych utworach ludo­ wej literatury. Prot'. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i podkreśla w dotychczasowych badaniach jednostronność zainte­ resowań sprawami zdobnictwa i ornametyki („zbie­ ractwa motywów"). ,,I to co w badaniach winno być opracowane na końcu, stało się podstawą do określeń i charakterystyki sztuki ludowej". Konsekwencje tych tendencji odczuwamy szczególnie silnie w praktyce przez sprowadzanie całej problematyki sztuki ludowej do zagadnień zdobiny, motywu, ornamentu, gubiąc w ten sposób cały złożony charakter tego zagadnienia. Prof, dr Juliusz Starzyński, podsumowując pierwsze wyniki dyskusji, akcentuje znaczenie i wartość prac prof. Niedosziwina oraz Fiedorowa Dawidowa piętnu­ jącego, między innymi, tendencje niektórych history­ ków sztuki „błędnie usiłujących z różnych dzieł prze­ szłości w y ł a w i a ć jakieś drobne aspekty i w nich w i ­ dzieć wyraz ludowości, — w ten sposób akcentowano przy analizie dzieła zjawiska drugorzędne, urzekając się faktem zniekształceń wzorów i apoteozując to, u patrywano w prymitywizmie cechy ludowości". Referat Aleksandra V/ o j C i e c h o w s k i e g o , publikowany w niniejszym numerze, był jakby k o n t y ­ nuacją referatu prof. Piwockiego; referent sumuje i wartościuje sformułowania teoretyków, traktujące 0 sztuce ludowej, omawia sposoby popierania twórczo­ ści ludowej i opieki nad istniejącymi ośrodkami tej sztuki w wieku X I X i X X , jak również formy łącze­ nia sztuki ludowej z rzemiosłem i przemysłem arty­ stycznym. Mgr. Mieczysław P o r ę b s k i (nawiązując do zagadnienia dziedzictwa przeszłości) starał się w swej wypowiedzi dać odpowiedź na pytanie: „co z tego do­ robku i w jaki sposób przejąć ma współczesne nadze malarstwo, rzeźba, grafika, architektura, rzemiosło 1 przemysł, dalej, jaki rna być stosunek sztuki ludo­ wej do tradycji artystycznych sztuki uprzywilejowa­ nej". Zadaniem historyków i t e o i e t y k ó w oraz badaczy kultury ludowej jest szukać odpowiedzi na te p y t a ­ nia, w oparciu o konkretny materiał faktów i o ogól­ ne zasady teorii materializmu dialektycznego i histo­ rycznego. Fakty przytoczone przez prof. Piwockiego przyczyniają się do zerwania legendy rzekomej „nie­ zmienności", „pierwiastkowości" i izolacji naszej sztuki ludowej, wykazując jej dialektyczne przemiany na przestrzeni dziejów, jej stałe zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom kościoła, dworu, szlachty czy mie­ szczaństwa. Autor referatu rewindykuje w ten spo­ sób dla pojęcia sztuki ludowej czy ludowości nowe 14H obszary pogranicza, wskazuje nowe kierunki, w k t ó ­ rych powinny iść dalsze badania jej dziejów i dorob­ ku. Ale ta wymiana wartości pomiędzy szeroko histo­ rycznie pojętym podłożem ludowym, a kulturą i sztu­ ką warstw uprzywilejowanych, ten ruch podwójny występujący i zstępujący urywa się. W X I X wieku mamy już do czynienia właściwie tylko z ruchem „zstępującym". Wypieram przez konkurencję przemysłowo-kapitalistyczną rzemieślnicy cechowi wycofują się na wieś, pracują dla odbiorcy wiejskiego — który w tym okresie uzyskuje szersze możliwości kulturalnoartystycznego rozwoju. Sztuka cechowa przekazuje wsi szereg swoich zdobyczy, form i umiejętności, ulegając z kolei twórczemu przeobrażeniu i przystosowaniu — w dalszej walce z kapitalistycznym rynkiem, ta sztu­ ka ludu stopniowo traci pozycję po pozycji. Poprze­ stanie na tym obrazie, określałoby nasze wnioski r a ­ czej pesymistycznie — inaczej to będzie wyglądać, gdy uwzględnimy drugą nieodłączną cechę dialektycznego procesu „ruch wstępujący". Są to zjawiska związane bezpośrednio z siłami ludowego chłopskiego czy m a ł o ­ miasteczkowego podłoża, zjawiska pierwszego rewo­ lucyjnego wystąpienia sił ludowych — wyrażające się w zapoczątkowaniu naszej wielkiej ogólnonarodowej linii malarstwa historycznego i rodzajowego. Przecho­ dzenie do sztuki ogólnonarodowej jednostek twórczych na tym właśnie podłożu wyrosłych, z nim bezpośrednio związanych, lub tkwiących w jego problematyce, stwa­ rza właśnie ó w ruch „wstępujący" przenoszenia pro­ blematyki ludowej, jej realistycznego widzenia i k l a ­ sowego stanowiska na grunt sztuki ogólnonarodowej. Fakty te świadczą, że lud w okresie, o którym mowa, nie był już bynajmniej bierną izolowaną żyjącą w ł a s ­ nym tylko życiem masą — że stawał się coraz dobit­ niej żywą częścią narodu. Nurt ludowy w sztuce ó w ­ czesnej, nie płynął jakimś odosobnionym korytem sztu­ ki ludowej w sensie ścisłym, ale przelewał się w ogólny nurt sztuki polskiej, wnosząc w e ń najbardziej istotne i cenne wartości. Kol. Wojciechowski w referacie swym przypomniał nam jak to Norwid chciał podnosić „ludo­ we" do „narodowego". W tym wypadku Norwid kwito­ wał proces, który był warunkowany samą logiką dialektyki dziejowej. Ref. kol. Wojciechowskiego miał r ó w ­ nież w y d ź w i ę k i pesymistyczne. Przez cały długi okres „zajmowania się sztuką ludową nie umiano zrobić z nią nic rozsądnego i dziś — problemom nie widać końca". Zajmowanie się sztuką ludową nie mogło dać p e ł n i e j ­ szych rezultatów, to jasne, i to wynika wyraźnie z kla­ sowego uwarunkowania tego zjawiska. Istotnym jest jednak fakt, że od połowy X I X wieku żywa i zdolna do przemian sztuka ludowa jest ciągle aktualnym pro­ blemem, że jej istnienie będące wyrazem wzmożonej prężności sił chłopskich — zmuszało ideologów panu­ jącego systemu do takiego czy innego zajmowania dla niej miejsca w klasowej antagonistycznej strukturze społeczeństwa, a w gruncie rzeczy szukania ratunku wobec jałowości i bezpłodności takich w y k w i t ó w kul­ tur kapitalistycznych jak „style historyczne", secesja cz.y modernistyczny funkcjonalizm. Dziś cały ten pro­ blem dla nas nie istnieje. Nie chodzi już o znalezienie miejsca dla sztuki ludowej, ale o pełne rozwinięcie jej i przetworzenie w jednolitą już socjalistyczną w treści, sztukę całego narodu. Kamieniem probierczym w ca­ łym procesie nawiązywania i wytyczną przejmowania kultury ludowej jest kryterium realizmu. Kryterium �to będzie dla nas decydujące w określeniu przydatno­ ści poszczególnych elementów dziedzictwa dla tworzo­ nej przez nas sztuki realizmu socjalistycznego''. „Nie będę się tu zatrzymywał przy zagadnieniach fi­ guralnego malarstwa i rzeźby. Sztuka ludowa ma tu praktycznie stosunkowo mniejszą rolę do spełnienia, a dzisiejsza twórczość ludowa w tym zakresie wiąże się już raczej ze skomplikowanym problemem twór­ czości amatorskiej. Natomiast w zakresie rzemiosła i przemysłu zagadnienie dziedzictwa sztuki ludowej jest b e z w ą p i e n i a zagadnieniem centralnym, stanowiąc tutaj główne i podstawowe dziedzictwo naszej przesz­ łości. Rozumiejąc przez realizm prawdziwe odbicie rzeczywistości społecznej swojego czasu w jej istotnych cechach, uważamy za istotne przy tym cechy walki i wzrostu, wzmagania się i potężnienia postępowych sił społecznych — walki o awans klasowy, gospodar­ czy i kulturalny". ( Prof. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i w wypowie­ dzi swojej podzielił się z uczestnikami Konferencji do­ świadczeniami nabytymi w wieloletniej pracy w „War­ sztatach Krakowskich" i „Ładzie". Obszernej jego wy­ powiedzi na tym miejscu streszczać nie będziemy, gdyż ukaże się ona w całości w jednym z najbliższych nu­ merów Polskiej Sztuki Ludowej. Analizę metod opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej otwiera wypowiedź mgr. K . P i e t ­ k i e w i c z a . Scharakteryzował on działalność R e ­ feratu Sztuki Ludowej, Min. Kultury i Sztuki w l a ­ tach 1945 — 1951. Referat Sztuki Ludowej, który rea­ lizował swe prace w zakresie opieki nad samorodną twórczością ludową na trzech odcinkach: 1) opieka n&d twórcą i twórczością, 2) oddziaływania na jej treść i formę w sensie artystycznym i ideologicznym, 3) upowszechniania wartości sztuki ludowej. W prak­ tyce akcja ta polegała na zakupie prac, udzielaniu za­ pomóg i stypendiów talentom samorodnym, przezna­ czonych na dokształcenie, pracę twórczą, narzędzia, materiały, umożliwianiu zdolnej młodzieży dostępu do szkół artystycznych, jak również organizowaniu kon­ kursów, krótkich próbnych kursów, opracowywaniu wzorców, reaktywowaniu wartościowych, a zanikają­ cych dziedzin sztuki i oddziaływaniu tą drogą na treść i formę sztuki ludowej i dostosowywaniu jej do potrzeb życia współczesnego. Po za tym zajmowano się upo­ wszechnieniem i naświetlaniem istotnych wartości twór­ czości ludowej przez planowe wystawy krajowe (regio­ nalne i objazdowe) i zagraniczne, prelekcje, wydawnic­ twa, dalej przez wprowadzanie plastyki ludowej do og­ nisk zbiorowego życia społecznego i kulturalnego (świe­ tlice, domy kultury, szkoły, zespoły amatorskie). Wpro­ wadzanie konkursów i wystaw z nagrodami ujawniało szereg talentów, zapoczątkowało proces ożywienia roz­ woju kulturalnego wsi. Twórcy ludowi zaczęli sobie uświadamiać swoją rolę i znaczenie uprawianej przez nich sztuki. Wiele młodzieży ze zaktywizowanych ośrod­ ków, skierowano do szkół artystycznych, rozpoczęła się akcja zakładania spółdzielni oraz zespołów artystycz­ nych i chałupniczych. Planowość akcji pozwalała na coraz silniejsze kształtowanie artystyczne ludowej na­ leciałości, z okresów rabunkowej eksploatacji przez spe­ kulantów z czasów kapitalistycznych, oraz przystoso­ wanie dawnych i cennych form sztuki do nowych wy­ mogów życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego. W latach 1945—1950 zorganizowano 45 konkursów, (1406 uczestników, 6876 eksponatów), 55 wystaw — 2860 uczestników, z 9241 eksponatami). Zorganizowano kilka wystaw objazdowych i 5 wystaw zagranicznych (Mo­ skwa, Kijów, Budapeszt, Paryż, Amsterdam, Londyn, Włochy, Austria, Szwajcaria, Meksyk, Stany Zjedno­ czone). W ostatnich latach sztuka ludowa uzyskuje co­ raz w większym stopniu zastosowanie w przemyśle (wzory druków na tkaninach, fajanse), dokąd dociera dzięki współpracy artystów ludowych zorganizowa­ nych w kolektywy z zawodowymi artystami plasty­ kami. Przemiany, zachodzące w życiu Polski Ludowej wy­ wierają swój w p ł y w na artystę ludowego. W jego twórczości zaczyna coraz wyraźniej odbijać się nowa rzeczywistość socjalistyczna, w tematyce uwidaczniają się zagadnienia pracy, walki o pokój, przemiany eko­ nomiczne i gospodarcze (wycinanka, malarstwo, rzeź­ ba). Przy rozwiązywaniu tych złożonych zagadnień pię­ trzą się przed praktykami trudności, wynikające z niesprecyzowania dotąd szeregu zagadnień teoretycznonaukowych. Dotychczasowe prace instytucji nauko­ wych ograniczały się do dokumentacji i inwentaryza­ cji faktów — pozostawiając praktykę procesom ż y w i o ­ łowego rozwoju. „Przed P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki i innymi pla­ cówkami naukowymi stoi obecnie pilne zadanie sfor­ mułowania założeń teoretycznych, oparta na nauce i estetyce marksistowskiej, które stanowiłyby wytycz­ ne w dalszej akcji ochrony ludowej sztuki. Teoria bo­ wiem winna wyprzedzać praktykę. Dotychczasowe de­ finicje w okresie szybkich przemian rewolucyjnych wsi i miasta, nie są już wystarczające. Sztuka ludowa żywiołowo wychodzi poza ramy środowiska chłopskie­ go, przy czym w tym środowisku przestaje pełnić do­ tychczasową funkcję. Następuje proces zbliżenia się twórczości chłopa do twórczości amatorskiej robotni­ ka. Stąd nasuwają się następujące zagadnienia do opracowania: 1) określenie pojęcia zakresu sztuki ludo­ wej ; 2) określenie wartości pozytywnych dorobku twórczości ludowej, istotnych dla kultury narodowej; 3) wypracowanie metod i form postępowania w zakre­ sie opieki, organizacji i oddziaływania ideologicznego na twórczość ludową. W dalszym ciągu mgr. Pietkiewicz stwierdza, iż no­ wa tematyka w p ł y w a na zmianę dotychczasowych tra­ dycyjnych form wypowiadania się plastycznego twórcy ludowego. Na odcinku tym obserwujemy dziś n i e w ą t ­ pliwie zjawisko poważnego przesilenia. Sprawa kształcenia i dokształcania twórców ludo­ wych oraz znalezienie w ł a ś c i w y c h metod przestawia­ nia ich twórczości na wzornictwo rzemiosła i przemy­ słu jest również jednym z pilniejszych zagadnień. Szereg nowych zagadnień w zakresie ochrony ludo­ wej sztuki wyłania się w związku z rozwojem spół­ dzielczości produkcyjnej na wsi. Akcja ta mogąca bar­ dzo silnie przyczynić się do intensyfikacji twórczości i produkcji artystycznej wsi do dziś dnia nie znalazła w ł a ś c i w y c h form organizacyjnych. Problem stworze­ nia w a r u n k ó w pracy dla wybitnych talentów ludowych w ramach wiejskich spółdzielni produkcyjnych wyda­ je się rzeczą absolutnie konieczną. Prezes Z. S z y d ł o w s k a , przedstawiciel Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, omawia problem aktywizacji twórczości ludowej w aspekcie ekonomicznym i gospodarczym. 149 �Prezes S z y d ł o w s k a stwierdza, iż C P L i A jest w y ­ k ł a d n i k i e m praktycznych p r ó b zorganizowania w y ­ twórczości ludowej. D e c y d u j ą c e przy powstaniu insty­ t u c j i były n a s t ę p u j ą c e zadania: a) aktywizacja rezerw wiejskich sił roboczych, b) wykorzystanie biernych gospodarczo t e r e n ó w wsi, c) stworzenie dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej. Jako problem w y o d ­ r ę b n i o n y akcentowano p o t r z e b ę równoległego u a k t y w ­ nienia i reaktywowania tradycyjnych o ś r o d k ó w ludo­ wej twórczości artystycznej. Referent p o d k r e ś l a zmia­ nę funkcji społecznej sztuki ludowej , a wsi. Daw-, na izolacja wsi od zdobyczy cywilizacyjnych w a r s t w wyższych — s t w a r z a ł a konieczność zaspakajania przez wieś wszystkich n a j ż y w o t n i e j s z y c h potrzeb iudności c h ł o p s k i e j : — dziś w fazie w i e l k i c h przemian k u l t u ­ ralnych (elektryfikacja wsi, mechanizacja produkcji rolnej, radio, u ł a t w i o n y kontakt z miastem i robotni­ kami) stwarza nowy ś w i a t w r a ż e ń i potrzeb wsi pol­ skiej. Obecnie d o p ł y w artykułów p r z e m y s ł o w y c h zas­ pakaja potrzeby wsi, k t ó r a zamiast produkować dla siebie zaczyna, jeśli chodzi o w y t w o r y sztuki ludowej, p r z e s t a w i a ć się na rynek miejski. Wiemy iż w a r u n ­ kiem istnienia i rozwoju wszelkich dziedzin 'wytwór­ czości jest popyt na wytwarzane produkty. Dziś ob­ serwujemy zjawisko k o ń c z e n i a się na wsi popytu na w ł a s n e wyroby artystyczne przy r ó w n o c z e s n y m niew y k s z l a ł c e n i u się jeszcze nowego odbiorcy. Tak więc m ó w i ą c o drogach organizowania i intensyfikowania wytwórczości ludowej musimy p a m i ę t a ć o k o n i e c z n o ś ­ ci zachowania i utrzymania zapotrzebowania na te w y ­ twórczość, w pierwszym rzędzie na wsi. nie m ó w i ą c już o zapotrzebowaniu i dostępności tych p r o d u k t ó w w samych o ś r o d k a c h jej produkcji. Dotychczasowe miejskie r y n k i zbytu ludowej w y t w ó r c z o ś c i artystycz­ nej m i a ł y formy spekulacyjne, lub były w y n i k i e m dzia­ łalności patronackich instytucji. W każdym razie pro­ dukcja tych w y t w o r ó w była obliczona na w ą s k i e k o ­ ło indywidualnych odbiorców, m a j ą c w y r a ź n i e charak­ ter zapotrzebowania typu elitarno-kfrrernlneRo. Dziś i ten odbiorca w ł a ś c i w i e nie istnieje. Szczególne t r u d ­ ności u p ł y n n i e n i a na rvnku posiadają ze względu na swa ceno produkty o wysokich walorach artystycznych (hafty, tkaniny dekoracyjne itp.). „ W a r u n k i e m n i e z b ę d n y m utrzymani:?, y.ywotnnści oś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej jest stworzenie szersze­ go zapotrzebowania na jej p i o J a k e j ę . Zaczyna się dziś z a r y s o w y w a ć realna funkcja v.vtwórez::,5'.i l u ć o w e i , 'wy­ nikająca z rozwoju budownictwa socjalistycznego. Pow­ staje nowy lealny cdbisrca — m y ś l ą tutaj o inwesty­ cjach socjalnych z a r ó w n o na teremJe w r i jak domy k u l t u r y , świetlice, Jomy dziecka. Roapody ludowe, szko­ ły zespo'y teatralne — tam n ' o w a ' p n w ' e iwó' с о : ' / : 'wdowa winna znaleźć dla siebie w ł a ś c i w e miejsce i pod­ stawowy rynek". W z w i ą z k u z s a m ą działalnością Centrali rmesowuje się dobitnie, konieczność op armvama specjalnych i szczegółowych zasad konstruowani?, p i o n ó w produk­ cji, norm pracy i systemu płacy. Specyfika zadudnie­ nia, nie mieści się w kategoriach p r z e d s i ę b i o r s t w p r a ­ cujących w innych warunkach dla celów w y ł ą c z n i e gospodarczych i u ż y t k o w y c h . Koniecznością wydaje się przejście z systemu plac akordowych na system pre­ miowania. Podobnie zagadnienie podatku obrotowego i inwestycyjnego wymaga tu specjalnych n o r m i za­ sad. P o w y ż s z e sprawy w y n i k a j ą , z analizy obecnej sy­ 150 tuacji, z konieczności stworzenia w a r u n k ó w dla roz­ szerzenia odbiorczości i jej upowszechnienia. Zagadnie­ niem dużej wagi jest polityka surowcowa. P o w y ż s z e uwagi m a j ą na celu wskazanie przeszkód h a m u j ą c y c h jeszcze rozwój w y t w ó r c z o ś c i wiejskiej. Wydaje się celowym wprowadzenie i w s p ó ł u d z i a ł w pracach Centra ii n i e z b ę d n y c h f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , -historyków i p l a s t y k ó w zawodowych. W a ż n ą r ó w n i e ż sprawa jest szeroka propaganda w a r t o ś c i kulturalnych wytwórczości wiejskiej na ł a m a c h prasy. Coraz m n i e j ­ szą rolę v/ pracach C P L i A posiada zagadnienie stwo­ rzenia dodatkowego zarobku dla ludności wiejskiej, £dyż rezerwy ludzkie v/si coraz silniej w c h ł a n i a n e są przez ruch budowlany i przemysł. Dyr. Wanda T e 1 а к o w s к a, przedstawiciel I n ­ stytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ,zapoznaje uczest­ n i k ó w k o ą f e r e n c j i z dorobkiem k o l e k t y w ó w robotni­ czych, wiejskich i młodzieżowych, opracowujących wzorce i modele dla rzemiosła i p r z e m y s ł u lekkiego. Istotą takiego k o l e k t y w u jest połączenie wiedzy, do­ świadczeń technicznych i ś w i a d o m o ś c i artystycznej d o j ­ rzałego artysty-plastyka z d o ś w i a d c z e n i a m i , realizmem myślenia i i n w e n c j ą samorodnych t a l e n t ó w . W. Telakowska ilustruje swoją wypowiedź, p r z y k ł a d a m i prac k o l e k t y w ó w prof. E. P l u t y ń s k i e j , prof. Buszka i G r z e ś kiewiczów (fabryka f a j a n s ó w w W ł o c ł a w k u i Pruszko­ wie), Dewitzowej (fabryka jedwabiu w M i l a n ó w k u ) , da­ lej zespołów Bujakowej i Szczepanowskiej, młodzieżo­ wych k o l e k t y w ó w prof. Kenara i Miklaszewskiego, jak również w y n i k a m i działalności a r t y s t ó w malarzy Grześkiewiczów w opracowaniu w z o r ó w na tkaniny dla p r z e m y s ł u w zespole malarek wsi Zalipie. Poczynania te m a j ą charakter pionierski. Zespoły kierowane przez !•'••styków, potrafiły z jednej strony w y k o r z e n i ć w swo­ ich realizacjach wszelkie w p ł y w y p s e u d o l u d o w o ś c i . t a n ­ dety i złego smaku, z drugiej strony u t r z y m a ć t w ó r ­ cze tradycje techniczne warsztatowe, m a t e r i a ł o w e . Nie p o w t a r z a j ą c mechanicznie dawnych w z o r ó w i m o t y ­ w ó w stworzono ośrodki wciąż innej, nowej i żywej sztuki ludowej. W ten sposób p o w i ą z a n o a r t y s t y c z n ą tradycja ludowa z zaspakajaniem bieżących potrzeb naszych czasów. Istnieje paro sposobów n a w i ą z y w a n i a do twórczości ludowej i przejmowania jej dorobku: a) branie mo­ t y w ó w ludowych i aplikowanie ich mniej lub więcej mechanicznie na przedmiotach o dowolnym przezna­ czeniu, b) wprowadzanie ludowych sposobów kompozy­ cji i doświadczeń warsztatowych wiejskiego artysty do twórczości zawodowego plastyka, c) organizowanie zespołów t w ó m . e j w s p ó ł p r a c y plastyka zawodowego z zespołom ludowych t w ó r c ó w , na prawach równości i wymiany wzajemnych doświadczeń, s t w a r z a j ą c wzor­ ce, posiadające r e a l n ą v r r t o ś ć dla poi.izeb i zadań współczesnych. ó.tydajc się, że ta ostatnia droga p djęta przez B N E P i kontynuowana przez I n s t y t u t Wzornictwa Przemy­ słowego — okaże się w ł a ś c i w ą , g<1yż przyczynia sir; do przenoszenia dorobku ludowego na nowy szczebel tech­ niczny, dostosowuje go dla nowych celów i nowych treści społecznych, z drugiej strony wyprowadza zawo­ dowego plastyka w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z t w ó r c ą l u d o w y m z k r ę g u kosmopolitycznych i konwencjonalnych spe­ kulacji, u ł a t w i a mu głębsze zrozumienie n a r o d o w o ś c i i ludowości sztuki, daje m u możność analizowania spe­ c y f i k i widzenia najszerszych w a r s t w społeczeństwa. �Prof, dr G a j e к omawia zagadnienie oddziały­ wania formy ludowej na produkt przemysłowy. Prze­ mysł seryjny posiada własne formy pracy, nie pozwa­ lające na wierne przenoszenie motywu ludowego na swój artykuł. Prof. Gajek widzi trzy metody rozwią­ zywania tego zagadnienia, pierwsza metoda polega na tworzeniu k o l e k t y w ó w twórców ludowych kierowanych przez przygotowanego technicznie plastyka, umiejącego zastosować te wzory do produkcji masowej, druga me­ toda polega na adaptowaniu przez samych plastyków elementów ludowych, trzecia metoda polega na bez­ pośrednim wykonywaniu wzorca przez robotnika, tkwiącego w tradycjach ludowych swej sztuki. Wyda­ je się, iż pierwsza metoda jest najsłuszniejszą. Druga metoda daje dotychczas rezultaty w tworzeniu indy­ widualnych dzieł dekoracyjnych, niepowielanych, trze­ cia metoda daje małe widoki pozytywnych osiągnięć skutkiem przytłoczenia twórcy ludowego całym skom­ plikowanym procesem techniki przemysłowej. Innymi słowy, najwłaściwszą wydaje się metoda przenoszenia wartości sztuki ludowej przez twórców ludowych i ro­ botników przy współudziale i kierownictwie plastyka, wykształconego w zakresie techniki i metod przemysłu. Dr Mieczysław G ł a d y s z w swej wypowiedzi omawia zagadnienia wsi jako środowiska produkcji ar­ tystycznej, (zagadnienie twórcy i odbiorcy wiejskiego), opierając swoje wnioski i uwagi na badaniach wsi śląskiej, ograniczając się do przykładów z końca ubieg­ łego i początku bieżącego stulecia. Wypowiedź ma od­ powiedzieć na następujące pytanie: „Jak właściwie społeczność wiejska zapatruje się na rozwój i zanikanie własnej twórczości, jak ustawia swojego artystę, przyjmuje lub odrzuca jego wytwo­ ry, jakie w swoim życiu przypisuje im znaczenie, z ko­ lei zdanie sobie sprawy jak artysta ludowy pojmuje r.woją pracę w jakich warunkach rozwija swą twór­ czość, jakie są obopólne w p ł y w y , kontakty itp. Odpo­ wiadając na te pytania dr Gładysz rozróżnia dwa ty­ py artystów ludowych, a mianowicie pierwszy tworzą­ cy dla siebie względnie swoich najbliższych, oraz drugi produkujący dla całej klasy społecznej, tej samej lub innej. Twórczość pierwszego typu nie jest celowo przemyślanym wysiłkiem. Potrzebę estetyczną poprze­ dza użyteczność przedmiotu, zdobnictwo jego w y p ł y w a z doskonalenia rzemiosła. Obiekt nieudany użytkowo, nie odpowiadający swemu celowi nie jest zdobiony. Ornamenty wykonywane na wielu przedmiotach peł­ nią przy tym funkcję znaków rozpoznawczych czyli niejako gmerków. Proces doskonalenia użytecznego przedmiotu, uzupełnianie go ornamentem, zdobiną jest wykazaniem odpowiedniej sprawności i umiejętności obchodzenia się z narzędziem, jest określaniem stosunku do przedmiotu, przywiązania do rezultatu swej pracy i troski. U artystów zwłaszcza wyczuwających głębsze znaczenie sztuki, rodzą się niekiedy zupełnie samorzut­ nie zastanawiające obowiązki społeczne: „jakom miołech w tym (tj. zdobieniu) uciechę, coby ludzi rozwei:etić" m ó w i J . Krężelok z Istehnej". „Miasto dostarczając szybciej i taniej regulując wy­ magania estetyczne ludu, wprowadziło zupełnie odręb­ ne elementy do twórczości ludowej. Poczyna zanikać powszechna sprawność ręki, a jednocześnie zaczyna się rozwijać drugi rodzaj twórców ludowych, grupa spe­ cjalistów, oczekujących na zamówienie zamożnych. Po­ siadanie ozdobnych przedmiotów staje się bowiem oz­ naką bogactwa. Poczyna się wtedy dawać coraz bar­ dziej wyszukane ozdoby, coraz mniej wiążące się z użytkowością przedmiotu. Okres ten tak charakterystycz­ ny dla czasów rozrostu wiejskiej klasy posiadającej, a zwłaszcza w zamożnych wsiach nizinnych, dostarczał odrębnych p.zeżyć pozaestetycznych. Tymczasem nie­ kontrolowany rozwój produkcji fabrycznej zaspakaja wymagania ludności ubogiej, wypaczając zupełnie jej dawny smak estetyczny. Ludność niezamożna przestaje być odbiorcą wiejskiej wytwórczości, a coraz większa troska o byt, stwarza warunki nie pozwalające na roz­ wój dawnych samorodnych przejawów artystycznych. Stosunki społeczne i gospodarcze zmieniły częściowo upodobania ludności wiejskiej i przyczyniły się do za­ niku estetycznych przeżyć. Nad rozwojem sztuki ludo­ wej zaciążyła klasowość wsi. W twórczości ludowej po­ czyna decydować gust odbiorcy. Powstają kanony „smaku", „im więcej tym piękniej". .Artysta wiejski staje onieśmielony wobec odbiorcy: „Najpierw dać do opływu czi szie bydzie ludziom po­ dobało" (Istebna). Strona estetyczna wyprzedziła uży­ teczność. Dążność by przez sztukę być społeczności wieiskiej pożytecznym zanika. Wreszcie wy wtóry sztu­ ki ludowej stają się przedmiotem handlu, a głównym jej odbiorcą jest miasto. L u d w szerokim pojęciu prze­ staje powoli brać udział w kierowaniu upodobaniami własnych twórców. Obecnie rozpoczyna się nowa faza w rozwoiu ludowej twórczości, a mianowicie uiawma się zamówienie społeczne, kierowane przez spółdziel­ nię produkcyjną. Jakie będą jej dalsze losy nie wiemy. Wydaje sie je-lnak. na podstawie ostatnich obse-wacji, że pozostał wśród śląskich twórców ludowych i to zu­ pełnie świadomie, ważki czynnik, a mianowicie tradycyina potrzeba pracy zespołowej". Dr G ł a d y s z cytuje szereg wypowiedzi świad­ czących o tej praktyce zespołowej, mającej czasem cha­ rakter jakby narad twórczych, nad użyciem takiego czy innego motywu czy sposobu rozwiązania jakiegoś mo­ tywu zaobserwowanego na zewnątrz. „Ślącka sztuka nie jest statyczna, środowisko jest źródłem nowych pomysłów, umyślnych i celowych zmian opartych jednak na tradycji. Potrzeba w y w o ł u ­ je zmienność, jednakże nie wyłącza zdobyczy trady­ cyjnych. Zjawisko to jest podstawowym w rozwoju sztuki ludowej. Fakt twórczości indywidualnej jest właściwie procesem współtwórczyni całego zespołu. Sztukę ludową tworzy nie jednostka lecz grupa. Przyj­ mowanie elementów z zewnątrz i ożywienie nimi tra­ dycyjnych tematów to znów niezmiernie ciekawe zagad­ nienie oczekujące wnikliwych badań terenowych. Rea­ sumując należy podkreślić, że sztuka ludowa związana jest jak najbardziej z życiem; mimo związku z trady­ cja rozwija się właśnie w zależności od rzeczywistości życiowych. Wartości dzieła sztuki nie warunkuje pięk­ no formalne a przeżycia estetyczne zjawiają się w związku z realną doskonałością obiektu użytkowego. Twórca ludowy służy przede wszystkim własnej grupie i rozwija się w w ł a ś c i w y m mu środowisku. Grupa też decyduje głównie o takich czy innych walorach dzie­ ła. Warunkiem rozwoju jest głębokie zrozumienie tra­ dycji, i umiejętność ożywienia jej elementami zaczerp­ niętymi z zewnątrz. Źródła jej formowania tkwią jed­ nak w warunkach materialnego bytu i społecznej struk­ turze środowiska. Nosi ona wybitne cechy społeczne, aktywne, oddziaływujące na środowisko. Jeśli nie słu­ ży własnej grupie, jeśli jej forma nie pozostaje w jed- 151 �ności z treścią nie jest zrozumiała dla środowiska, wte­ dy zamiera. Pomimo ogólnego biadania nad zanikiem ludowej sztuki, które zresztą przewija się przez naszą literaturę etnograficzną przynajmniej od stu lat, na­ leży stwierdzić istnienie nie tylko dużej wrażliwości estetycznej ludu, ale także istnienie żywotnych sił twórczych. Zdanie sobie sprawy z tych wielkich walo­ rów, pozwoli na wyzyskanie ich w nadawaniu kierun­ ku ogólnej sztuce narodowej. Ważne są one bowiem na równi, a może niekiedy ważniejsze dla tego celu od samych dzieł ludowej sztuki". Dotychczasowe badania, a raczej zbieractwo ograniczało się do formalnej reje­ stracji ludowej twórczości. Należy zatem przystąpić do badań nad samym twórcą i jego środowiskiem, w celu ujawnienia wyżej omawianych sił twórczych i pro­ cesów tworzenia zachodzących w środowisku wiejskim. Badacz podejmujący prace w terenie, poza specjalnym przygotowaniem winien być wprowadzony w całość problemów kulturowych danego środowiska oraz po­ siadać zdolność wnikliwej obserwacji i umiejętności pokonywania nieodłącznych z tego rodzaju badaniami oporów". Problematyka sztuki amatorskiej przebija się w sze­ regu wypowiedzi Konferencji. Obszerniej to zagadnienie omawia mgr Maria Ż y w i r s k a z Katowic, Po­ nieważ wypowiedź jej nie wychodzi zasadniczo poza ramy artykułu drukowanego w Polskiej Sztuce Ludowej (nr 1-5/51) poglądów autorki nie będziemy na tym miej­ scu szerzej omawiali. Prof, dr S z u m a n zwraca uwagę na trudności ustalenia definicji sztuki ludowej. Sztuka ludowa jako kategoria historyczna zmienia swój zakres i treść będąc czymś innym w ubiegłych okresach i dzisiaj. Jednak­ że możemy podać parę ogólnych cech, pomocnych w określaniu definicji. Tak więc cechą sztuki ludowej jest 1) powszechność współudziału w wytwarzaniu; 2) użytkowość wytworów, 3) kształtowanie otoczenia w którym twórca żyje; 4) prostota techniczna ma­ teriałów i narzędzi nie wymagających specjalnego szkolenia i specjalizacji; 5) bogactwo m o t y w ó w — oce­ na ciągłej zmienności, wzór nie jest tworzony mecha­ nicznie, naśladowany); 6) mniejsza refleksyjność; 7) na­ turalność. Cechy te wyraźnie zarysowują się w kon­ frontacji do sztuki uczonej, inteligenckiej. Nie mamy tutaj różnicowania się odbiorcy i twórcy, nie zaryso­ wują się wybitnie indywidualności ze swojej grupy. Jeżeli przyjmiemy istnienie potencjału sztuki ludo­ wej, to musimy stwierdzić, iż mówiąc o kończeniu się pewnego okresu czy epoki tej sztuki, musimy od razu widzieć poczęcie drugiego nowego jej życia. I jeżeli w naszych warunkach obserwujemy zanik powszech­ ności trwania jej form dotychczasowych, to w każdym razie za przesłankę jej odrodzenia w nowej roli i w nowych formach musimy uznać powszechność jej za­ potrzebowania. Rozporządzamy dziś bronią marksi­ stowskiej pedagogiki głoszącej kierunkowość kształce­ nia. Ważnym elementem rozwoju nowej sztuki ludowej jest właśnie konieczność kierunkowego budzenia po­ trzeb estetycznych w społeczeństwie. Prof, dr E . F r a n k o w s k i stoi na stanowisku traktowania sztuki jako „momentu biologicznego, wy­ ładowania fizjologicznego i psychologicznego". Prof. E. F r a n k o w s k i stwierdza: „żadne ratownictwo sztuki nie dało i nie da rezulta­ tów. Fakt obumierania sztuki ludowej nie świadczy 152 bynajmniej, że sztuka zaginęła, zawsze istnieje potrze­ ba wyładowania przeżyć i wzruszeń emocji wobec świata, z którym człowiek staje do walki zdobywając, tworząc syntezę wrażeń w danej chwili, a jutro już czego innego potrzebując. Dziś chłop wchodzi pełnym krokiem w społeczność ogólnopaństwową i jako taki musi korzystać ze wszystkich dóbr. Spółdzielnie pro­ dukcyjne, mechanizacja rolnictwa tworzą n o w ą psy­ chologię, musi ona znaleźć swój emocjonalny wyraz w odnowionej sztuce. Sztuka nie zginie, ale wycinan­ ki, strój ludowy mogą zginąć. Trzeba dać kulturę l u ­ dowi, a wtedy zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w nim i w nas, znajdą swój wykwit i przejawy w wa­ runkach przeżyć, które są nieodzowne dla wytworze­ nia prawdziwej sztuki". Dyr. M a n u g i e w i c z podkreśla, iż przemiany w sztuce ludowej nie mają charakteru skoków rewolu­ cyjnych, w związku z tym polemizuje z szeregiem wy­ powiedzi, iż kwestią czasu jest zupełne zaniknięcie twórczości ludowej. Dyr. M a n u g i e w i c z twier­ dzi, iż nie możemy pozwolić na zniknięcie całego do­ robku istniejącej jeszcze sztuki ludowej i nie możemy stać na stanowisku spirytualistycznym, oczekiwani-, biernie czegoś co ma przyjść samo. Musimy bronić dziedzictwa kulturalnego chłopów, mając pełną świado­ mość jego twórczych przemian doskonalenia i odpowie­ dzi na potrzeby nowego człowieka. Dyr. M a n u g i e ­ w i c z podkreśla, że w Związku Radzieckim stosuje się indywidualną opiekę nie tylko nad twórcą ludowym, ale również i opiekę zbiorową — mamy tam dzisiaj całe zespoły, kolektywy produkujące i opierające się na wzorach tradycyjnych. Prof. J . S o ł t a n i prof. A. Ś l e d z i e ws к a w obszernych wypowiedziach omawiają prob­ lematykę sztuki ludowej w systemie kształcenia arty­ stycznego. Ze względu na wagę, zagadnienia te wy­ magają odrębnego i szerszego omówienia i przedysku­ towania ,czego nie była w stanie dokonać trzydniowa Konferencja. Podsumowanie Konferencji przeprowadził prof, dr J . S t a r z y ń s k i referując wyniki prac dwóch ko­ misji oraz rezultaty trzydniowej dyskusji. Tezy opra­ cowane przez komisję i uchwalone następnie przez plenum, zostały opublikowane w poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej". Konferencja w y s u n ę ł a na czoło zagadnień sprawę opracowania szczególowego planu prac naukowych i badań sztuki ludowej, w oparciu o metodę materia­ lizmu dialektycznego i historycznego i o doświadcze­ nie nauki radzieckiej. — Podkreślono konieczność zre­ konstruowania całego przebiegu historii sztuki ludowej, od epoki wczesno-historycznej począwszy, posługując się wynikami wykopaliskowymi i pełnym wykorzysta­ niem źródeł pisanych. Przeprowadzono próbę oceny dotychczasowych kierunków i metod prac naukowych, badawczych i krytycznych. Podkreślono, iż prace na­ ukowe i badawcze winny mieć za zadanie aktywizację twórczości ludowej; — wyciągając wnioski z analizy obecnej sytuacji, prace te i badania należy podejmo­ w a ć ze świadomością ich oddziaływania i na warsztat twórcy plastyka, oraz na działalność organizacyjną, opiekuńczą i gospodarczą istniejących placówek i in­ stytucji. Sprawa przenikania postępowych wartości tradycji sztuki ludowej, w sztukę ogólnonarodową jest zasadniczą dziś problematyką. �P a ń s t w o w y Instytut Sztuki winien działać tutaj w ścisłej łączności z odpowiednimi instytucjami nauko­ wymi, jako centralny ośrodek prac i badań nad sztu­ ką ludową, w szczególności w zakresie zagadnień hi­ storycznych i estetycznych. P.I.S. winien również stać Gię ośrodkiem dokumentacji działalności wszystkich instytucji w zakresie sztuki ludowej. Zaakcentowano w a g ę i znaczenie wzmożenia prac faktograficznych, inwentaryzacyjnych, ikonograficz­ nych. Inwentaryzacja winna objąć całe terytorium k r a ­ ju uwzględniając całokształt czynników w p ł y w a j ą c y c h na sztukę ludową, twórcę i jego środowisko. Prace te winny być prowadzone ciągle, nie jak dotychczas se­ zonowo; — ciągłość pracy rozwiąże sprawę stałych kadr naukowych. Okres najbliższy winien dać okre­ ślenie zasadniczych wytycznych metod i techniki prac terenowych. Do prac tych należy zmobilizować nowe koła społeczeństwa i fachowców. Z całym naciskiem podkreślono konieczność opieki i aktywizacji istnieją­ cych ośrodków, gdzie praktyka posiada jeszcze ż y w e związki z tradycją sztuki ludowej jak również skiero­ wywanie twórczości ludu wiejskiego na drogę nowych zadań i potrzeb gospodarczych. Proces uprzemysławiania wsi wysuwa nowe potrze­ by, stwarzając nowe warunki życia, przesuwa proble­ matykę sztuki ludowej na wyższy społecznie i tech­ nicznie stopień rozwoju. Twórca ludowy musi mieć za­ pewnione pełne możliwości rozwoju kształcenia ogól­ nego i artystycznego — dostępu do szkół, oraz szkole­ nia warsztatowego. Wybitni twórcy ludowi, zweryfiko­ wani przez kompetentne instytucje, winni posiadać po­ dobne uprawnienia jak i twórcy plastycy zawodowi. Ustawienie tych zagadnień w ramach spółdzielni produkcyjnych posiada dziś rozstrzygające znaczenie dla przyszłości twórczości ludowej. Całokształt zagadnień wytwórczości ludu wiejskiego winien być rozpatrywany w aspekcie gospodarczym i kulturalnym. Planowanie wytwórczości, o ściśle arty­ stycznym charakterze musi być warunkowane odpo­ wiednim realnym oparciem w odbiorczość jej pro­ duktów. Na szersze upowszechnienie odbiorczości, przede wszystkim we wsi i w miejscach jej produkcji, w p ł y ­ nie właściwa polityka p l a n ó w produkcyjnych, specjal­ na polityka surowcowa, norm pracy, płac i podatków, licząca się z całą odrębną specyfiką wytwórczości ar­ tystycznej. Ważną rolę w upowszechnianiu odbiorczoś­ ci spełni współudział organizacji i instytucji wiejskich i rolniczych, jak również szeroka akcja prasowa i pro­ pagandowa. Oddziaływanie sztuki ludowej na kształtowanie wy­ razu artystycznego przedmiotu powszechnego użytku — produkcji przemysłowej, w szczególności przemy­ słu lekkiego, jest dziś zagadnieniem dużego znaczenia. Metoda opracowania wzorców przez kolektywy, ze­ społy twórców ludowych wiejskich i robotniczych, działających pod kierunkiem artystycznym i technicz­ nym plastyków, w obecnej fazie wydaje się właściwą. Konferencja była wyrazem najściślejszego wiąza­ nia problematyki teoretycznej i praktycznej. Teorety­ cy i plastycy znaleźli wspólny język, wspólne zagad­ nienia i wspólne wnioski, nie tylko ideologiczne, teo­ retyczne, czy metodologiczne, lecz organizacyjne i go­ spodarcze. Metoda pracy kolektywnej sprawdziła jej celowość i słuszność. Zorganizowany na Konferencji pokaz eksponatów współczesnej twórczości ludowej — przykłady działal­ ności spółdzielni, ludowych ośrodków chałupniczych, dalej prace plastyków zawodowych oparte na moty­ wach sztuki ludowej, jak również wzorce wykonane przez kolektywy chłopskie i robotnicze prowadzone przez plastyków — a opracowywane i częściowo rea­ lizowane przez przemysł — zawierający przykłady nie tylko w ł a ś c i w y c h ale i negatywnych rozwiązań — sta­ wały się cenną ilustracją dla poszczególnych wypowie­ dzi w p ł y w a j ą c w ten sposób na ich konkretność i real­ ność. Jasno i dobitnie sprecyzowano traktowanie sztuki ludowej w kategoriach historycznych i klasowych. Uznano za niesłuszne dotychczasowe tendencje za­ mykania sztuki ludowej w rozważaniach formalnych, ograniczających się do pojęcia „stylu ludowego" — pojmowania sztuki ludowej jako katalogu specyficz­ nych m o t y w ó w zdobniczych. Podobne ustawienie pro­ blematyki sztuki ludowej prowadziło w praktyce do mechanicznego kopiowania tych wzorów. Konferencja .podkreślając dialektyczne uwarunko­ wanie sztuki ludowej, jej związki i przenikanie się ze sztuką zawodową — wskazała perspektywy z jednej strony rodzenia się syntezy o nowych jakościowych treściach, — z drugiej strony w y k a z y w a ł a istnienie pogranicza, gdzie zacierają się różnice odrębnych nur­ tów sztuki ludowej i wykształconej. Na tym właśnie pograniczu znajdujemy dzieła sztuki, gdzie najdobit­ niej i najsilniej wyrażają się swoiste narodowe cechy, w ł a ś c i w e całej grupie narodowej widzenie i odczuwa­ nie formy. Przyjęcie kategorii dialektycznych i historycznych, przy określaniu sztuki ludowej, wyjaśniło klasową ge­ nezę odrębnych nurtów w sztuce, a jednocześnie wska­ zało dalsze perspektywy życia sztuki ludowej, która przystosowując się do nowych zadań wchodzi do sztu­ ki ogólnonarodowej. Innymi słowy pojęcie ludowości identyfikować się zaczyna z pojęciem narodowości sztuki. Zagadnienie ludowości z pojęcia klasowo w a ­ runkowego zamienia się w pojęcie naczelne i kierun­ kowe dla całej nowej tworzącej się sztuki. Granica dwu nurtów sztuki „ludowej" i sztuki „uczonej" zacie­ ra się. „Treścią całej sztuki dzisiejszej jest jej nierozerwal­ na łączność z ludem, służenie życiowym potrzebom ludu, wyrażanie spraw ludu, jego walk i zwycięstw, potrzeb i wartości" (Niedosziwin). Sformułowania te wyprowadzą nas z kręgu dotych­ czasowych pesymistycznych w n i o s k ó w co do losów i przyszłości sztuki ludowej, akcentują one konieczność poznania i przewartościowania całego historycznego i współczesnego jej dorobku, mówią o konieczności twórczej opieki nad istniejącymi przejawami sztuki ludowej, wyjaśniają proces jej przemian, przetwarza­ nia się w ludowość sztuki całego naszego narodu. Konferencja spełni s w ą rolę, gdy zarysowana pro­ blematyka znajdzie swój wyraz nie tylko w pracach naukowych, badawczych ale i w konkretach codzien­ nej praktyki. Opracował Bohdan Urbanowicz 133 �IV KONKURS CERAMIKI L U D O W E J ш K I E L C A C H ROMAN W czasach dzisiejszych gdy ludowa wytwórczość ce­ ramiczna chyli się coraz wyraźniej do upadku, jednym z najbardziej interesujących, jeśli chodzi o wyroby gliniane, zakątków Polski jest w o j e w ó d z t w o kieleckie, gdzie spotykamy jeszcze liczne ośrodki garncarskie o zróżnicowanej skali technik, form i sposobów stoso­ wanych w zdobnictwie. Ludowa produkcja ceramiczna w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego znajduje się pod stałą opieką Ministerstwa K u l ­ tury i Sztuki, które co pewien czas urządza tam kon­ kursy, mając na celu podtrzymanie tej gałęzi t w ó r ­ czości artystycznej i oczyszczenie jej z nawarstwiają­ cych się obcych naleciałości. Dnia 12 czerwca br. odbył się czwarty z kolei kon­ kurs tego rodzaju zorganizowany w Kielcach z ini­ cjatywy Departamentu Twórczości artystycznej Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki przez miejscowy Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej. Dzięki staraniom Naczelnika tego Wydziału Ob. Piotra G a n a, który nie szczędził osobistego w y ­ siłku w czasie przygotowywania konkursu, objeżdża­ jąc poszczególne ośrodki i zachęcając garncarzy do jak najliczniejszego udziału w konkursie. Impreza ta po­ wiodła się bardzo dobrze, dając przejrzysty i stosun­ kowo pełny obraz twórczości ceramicznej regionu kie­ leckiego. REIN FUSS Przechodząc do omawiania nadesłanych ekspona­ tów, uporządkowanych przez organizatorów konkursu według ośrodków i pracowni, zaczniemy od w y r o b ó w iłżeckich. Iłża jedno z najbardziej znanych w Polsce centrów w y r o b ó w ceramicznych posiada odległe tra­ dycje historyczne. Cech garncarski istniał tam po­ dobno już w X I V w., a wyroby iłżeckie za czasów zygmuntowskich sprzedawane były w w i ę k s z y c h mia­ stach polskich (Kraków, Gdańsk), nie mówiąc już o tym, że były również eksportowane zagranicę (np. do Szwecji). W r. 1823 Lewin Seliga Sunderland zakłada w Iłży fabrykę a ściślej manufakturę, w której wyrabiano fajanse. Manufaktura ta istniała jeszcze do I I poł. ub. stulecia, zatrudniając 36 robotników, rekrutujących się prawdopodobnie spośród miejscowych garncarzy. W bieżącym stuleciu ośrodek iłżecki staje się przed­ miotem częstych interwencji z zewnątrz, podejmowa­ nych pod hasłem uszlachetniania ludowej twórczości artystycznej. Nieprzemyślane te eksperymenty pro­ wadzone nieraz przez osoby zupełnie do tego niepo­ w o ł a n e spowodowały, że ceramika iłżecka coraz bar­ dziej oddalała się od tradycji ludowych, przesiąkając różnymi mniej lub więcej przypadkowymi w p ł y w a m i obcymi. W wytworach iłżeckich spotyka się naczynia o formach helenistycznych, plastyczne, naturalistycznie traktowane ozdoby kwiatowe (np. róże), świeczni­ ki o dziwacznych kształtach itp. Oprócz tej produkcji pozbawionej wartości artystycznej wyrabiano jednak w niektórych iłżeckich pracowniach garncarskich pięk­ ne kropielniczki, świątki, oraz różne drobne przed­ mioty gliniane (głównie ptaszki), sprzedawane na tar­ gach jako zabawki dla dzieci. Ten właśnie dział pro­ dukcji rozwinięty w latach międzywojennych p-zez wybitnego artystę - garncarza Stanisława Kosiarskiego (1893 — 1939) stanowi dziś najbardziej pod w z g l ę ­ dem artystycznym wartościową część twórczości ośrodka iłżeckiego. Jak wynika z materiału zebranego na konkursie, dziś cały szereg garncarzy iłżeckich zaj­ muje się tego rodzaju wyrobami. Wśród garncarzy w i dzirrw iednostki twórcze, utalentowane, umiejące dzie­ łom swej ręki nadać piętno indywidualnego wyrazu ar vstycznego, posiadaiące swój w ł a s n y styl i mniej uzdolnione, które nie starając się lub nie umiejąc zna­ leźć drogi własnej osraniczają się raczej do pracy c d twó-czej i powtarzają formy wypracowane przez i n ­ nych. + .Spośród licznych w y r o b ó w nadesłanych na konkurs przez garncarzy iłżeckich wybijały się prace Konstan­ tego Ciepielewskiego (1.49),, Wincentego Kitowskiego (1.52), oraz Jadwigi Pastuszkiewicz (1. ok. 26). Ryc. 154 1. Twardowski na kogucie. Wyk. Jadwiga siarska, Iłża. Fot. R. Reinfuss. Ko- Ciepielewski dał serię ptaszków i rzeźb, przedsta­ wiających sceny rodzajowe. Wśród ptaszków i rzeźb, zwracała u w a g ę niewielka, ale doskonała kompozycja, przedstawiająca dwa walczące koguty. Z rzeźb o te- �Ryc. 2. Dzbanek o polewie ciemno brązowej. Wyk. Stanisław Pastuszkiewicz, Iłża. Fot. R. Reinfuss. matyce rodzajowej była najlepszą figurka, wyobraża­ jąca chłopca, jadącego na oklep, trzymającego na r a ­ mieniu prymitywne radło, zatytułowana: ,,Z dawnej wsi" (ryc. na okładce). Wyroby Ciepielewskiego charakteryzuje świeżość i swoboda w traktowaniu formy i umiejętności syn­ tetyzowania. W rzeźbach jego ujętych w sposób dość realistyczny brak tej cyzelerskiej precyzji wykonania, tego przeładowania naklejanymi ozdobami, które spo­ tykamy w wyrobach innych pracowni iłżeckich. Z a ­ miast tego rodzaju ozdób stosuje Ciepielewski bardzo umiejętnie różnokolorowe polewy. Drugim obok Ciepielewskiego garncarzem iłżeckim, którego wyroby reprezentują niewątpliwy poziom ar­ tystyczny jest Wincenty Kitowski. Polubił on do tego stopnia pracę rzeźbiarską, iż niemal całkowicie oddał się lepieniu ptaszków i figurek. Podobnie jak Ciepie­ lewski tak i Kitowski wykonał na konkurs tradycyjne iłżeckie ptaszki oraz rzeźby o tematyce rodzajowejTematem kilkakrotnie przez niego opracowywanym jest kobieta dojąca krowę. W pracach jego również przebija się podejście realistyczne. Jadwiga Kosiarska, córka wspomnianego wyżej Stanisława Kosiarskiego jest kontynuatorką prac ojca. Wyroby jej to głównie ptaszki a wiec: kogutki, pawie, indyki, traktowane w sposób dekoracyjny, wykonane bardzo starannie. Ciała ptaków pokryte są piórkami. Ryc. 3. Dzban zdobiony rytem, polewa ciemno zielona, na wierzchu szkliwo. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary). Fot. R. Reinfuss. Ryc. 4. Dzban szkliwiony, polewa zielona na uchu brą­ zowa, powierzchnia brzuśca zdobiona ornamentem stempelkowym. Wyk. Józef Głuszek Chałupki. Fot. R. Reinfuss. i 55 �jej prac zwracała u w a g ę figurka, , przedstawiająca Twardowskiego na kogucie (ryc. 1). Stosunkowo słabo wypadł na konkursie dorobek rodziny Pastuszkiewiczów. Stanisław Pastuszkiewicz (1.66), nestor iłżeckich garncarzy wykonał na konkurs szereg naczyń o dziwacznych kształtach i świeczni­ ków, świadczących o tym, że twórczość jego jest sil­ nie skażona obcymi naleciałościami (ryc. 2). Córka Pastuszkiewicza Matylda (1.19) wykonała szereg świąt­ ków, odznaczających się dużą naiwnością w traktowa­ niu postaci ludzkiej. Prócz tradycyjnych figurek Chry­ stusa Frasobliwego znalazła się wśród nich postać po­ pularnego w Kielecczyźnie św. Emeryka (ryc. 9). Trze­ ci z rodziny Pastuszkiewiczów, Wacław (1.22), w y k o n a ł na konkurs kilkanaście zabawek dla dzieci w postaci małych miseczek i garnuszeczków. Listę garncarzy i ł ­ żeckich zamykał Franciszek Godzisz, którego wyroby (głównie ptaszki) są naśladownictwem prac Kosiarskich. Ryc. 5. Dzbanek kol. brązowego o wzorze rytym i ma­ lowanym na żółto. Wyk. Jan Purski. Sobótka. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 6. Misa zdobiona polewą w kolorze ierrakota i bia­ łym, nieoszkliwiona. Wyk. Fryderyk Bąbel Denków (Koszary) Fot. R. Reinfuss. z łuskowato nalepionych płateczków gliny, kogucie ogony robione są z cienkich w a ł k ó w glinianych o po­ wierzchni ozdobionej drobniutkim rytem. Kosiarska stosuje najczęściej polewy w kolorze jasno-żółtym i brązowym, przy czym poszczególne plamy barwne są od siebie starannie rozgraniczone, co w y w o ł u j e w r a ­ żenie niezbyt dla oka przyjemnej sztywności. Wśród 1% Bardzo ciekawie przedstawia się na konkursie pro­ dukcja ceramiczna Denkowa. Spośród garncarzy tego ośrodka wybija się Fryderyk B.ąbel (1.40 — D e n k ó w Koszary), który w y k o n a ł szereg bardzo pięknych na­ czyń glinianych zwłaszcza dzbanów i mis. Wśród nich dadzą się wydzielić dwie grupy, jeśli chodzi o techni­ kę wykonania i zdobienia. Jedną grupę stanowią na­ czynia (dzbany i misy) pozbawione szkliwa, wykonane z czerwonej starannie szlamowanej gliny, malowane polewami w kolorze brązowym i białym. Wzór składa się z białych i brązowych pasów szerokości 2 — 3 cm, obiegających poziomo ściany naczynia, na których to pasach malowane są linie zygzakowate na brązowych białe i odwrotnie (ryc. 6). Na dzbanach w miejscu przejścia szyjki w brzusiec wykonuje niekiedy Bąbel ozdobę plastyczną w postaci pierścienia o przekroju trójkątnym, którego grzbiet jest nasiekany gęsto krót­ kimi ukośnymi nacięciami. Obok w y ż e j opisanych wy­ rabia Fryderyk Bąbel również misy i dzbany ozdo­ bione na powierzchni rytem w postaci poziomo bieg­ nących pasów, złożonych z linii prostych, falistych lub jodełek (ryc. 3). Powierzchnia tych naczyń pokryta jest ciemną polewą (brązową lub zieloną) i szkliwem. Prócz Fryderyka Bąbla nadesłali swe wyroby z ośrodka denkowskiego Jan Bąbel, Tadeusz Bąbel, Edward Maj, Gustaw Poletek, (Kąty), Władysław Szymański, Stanisław Kaczmarski oraz Stanisław K i ­ towski. Była to przeważnie ceramika użytkowa, na ogół mało ciekawa. Spośród prac wymienionych garn­ carzy na u w a g ę zasługuje dzban Stanisława Kitowskiego (jedyny przedmiot jaki nadesłał na konkurs) 0 powierzchni pokrytej jednolicie kremową polewą pomalowaną w poziome pasy w kolorze terrakota, między którymi na środkowej i górnej części brzuśca biegły tej samej barwy szeregi kątów zwróconych w jedną stronę, zaś na szyjce linie faliste (ryc. 7). Stosunkowo bogato reprezentowany był ośrodek garncarski w Rędocinie. Wyroby tamtejsze dosyć róż­ norodne świadczą raczej o zaniku tradycji ludowej 1 są przykładem szukania nowych form. Z ciekaw­ szych prób tego rodzaju w y m i e n i ć należy garnki i dzbanki wykonane przez Jana Purskiego (Rędociu Sobótka), który powierzchnie naczyń zdobi rytymi motywami roślinnymi, powierzchnie pokrywa ciemno­ brązową polewą jedynie rowek rysunku malowany �jest na żółto, z e w n ą t r z naczynia jego pokryte są szkli­ wem (ryc. 5). Jan Szubartowski dał k i l k a g a r n k ó w 0 p i ę k n e j polewie koloru jasno-zielonego i bardzo starannie w y k o n a n y m szkliwem. Duże ambicje w y k a z a ł Andrzej Rokita. W y k o n a ł on na konkurs dwie duże p r z e ł a d o w a n e kropielnice, b r ą ­ zowego niedźwiedzia, pokrytego sierścią z gliny prze­ ciskanej przez płótno, oraz dzban o ł a d n e j polewie 1 szkliwie. P r ó c z wymienionych wzięli też udział w konkursie garncarze z Rędocina Czesław M o ł d a w a , S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i i W ł a d y s ł a w Lubartowski. Bardzo i n t e r e s u j ą c ą część m a t e r i a ł ó w zgromadzo­ nych na konkursie s t a n o w i ł y wyroby ze Szczekocin, n a d e s ł a n e przez Jana i Piotra C a b a n ó w oraz F :liksa F a b i a ń s k i e g o . Wyroby ich wykonane z gliny niepolewanej i nieoszkliwione wypalane są przy zmniejszo­ n y m dostępie powietrza skutkiem czego w y p a l a j ą się na kolor ciemno popielaty. W celu osiągnięcia ciem­ niejszej barwy do pieca wrzuca się ponadto smolaki, k t ó r e p o w o d u j ą powierzchowne okopcenie naczynia. Naczynia ze Szczekocin (dzbanki, m i s k i garnki, dwo­ jaki) p o s i a d a j ą k s z t a ł t y tradycyjne. Dzbany i garnki zdobione są na powierzchni prostym ornamentem geo­ metrycznym, w y k o n y w a n y m na w i l g o t n y m naczyniu przy pomocy gładzika. W y l e w y n i e k t ó r y c h d z b a n k ó w posiadają ozdoby plastyczne w postaci falistych k o ł n i e r z ó w (ryc. 8). Ceramika czarna wykonana w analogiczny sposób do wyżej opisanego była niegdyś na terenie Polski bar­ dzo rozpowszechniona. Skorupy z tego rodzaju n a c z y ń spotykano w ś r e d n i o w i e c z n y c h warstwach w y k o p a l i ­ skowych na obszarze Śląska, w K r a k o w i e i i n . Zasięg tych n a c z y ń , w y s t ę p u j ą c y c h jeszcze w ub, w i e k u w O p o c z y ń s k i m cofa się stale k u wschodowi. Szczekoci­ ny s t a n o w i ą dziś bodaj, że jedyny w Małopolsce p o ł o ­ żony na zachód od Wisły żywy ośrodek produkcji czar­ nej ceramiki. Najbliższe geograficznie centra wyrobu tego rodzaju n a c z y ń z n a j d u j ą się dopiero w w o j . rze­ szowskim (Niwiska pow. Kolbuszowa, Medynia G ł o g o w ­ ska pow. Ł ó ń e u t ) . 'j* }£' i*"* Ryc. 7. Dzban malowany kremową polewą z wzorem koloru terrakota nieoszkliwiony. Wyk. Stanisław Ki­ towski, Denków (Kąty). Fot. R. Reinfuss. C h a ł u p k i jeden z w i ę k s z y c h i ciekawszych o ś r o d k ó w garncarskich w Kielecczyźnie r e p r e z e n t o w a ł y jedynie wyroby Józefa Głuszka (1. ok. 40), zdolnego garncarza, k t ó r e g o prace odznaczają się p i ę k n ą f o r m ą i bogatym zdobnictwem. Szczególnie u w a g ę z w r a c a ł y w s p a n i a ł e dzbany (ryc. 4) z uchami zdobionymi plastycznymi wolutami, o b r z u ś c u p o k r y t y m ornamentem w y t ł a c z a ­ n y m przy pomocy stempla. Specjalnością pracowni Głuszka jest polewa w kolorze zielonym lub b r ą z o w y m z m a ł y m i nieregularnymi k r o p k a m i w kolorze ciemno brązowym. L i s t ę u c z e s t n i k ó w konkursu z a m y k a j ą Jan ski z Pierzchnicy i Leon Sus z Wierzbnika. Armań- W wyborze m a t e r i a ł u , k t ó r y garncarze przysłali na konkurs pozostawiono z u p e ł n ą swobodę. Organizato­ rowie konkursu niczego nie narzucali, niczego nie do­ radzali i stąd pochodzi owa rozbieżność jaka się d a ł a z a u w a ż y ć w charakterze w y r o b ó w dostarczonych przez poszczególne pracownie. Jedni bowiem garncarze przysłali na konkurs poprostu naczynia ze swej bieżą­ cej produkcji (Jan Szubartowski, Czesław M o ł d a w a ) drudzy sięgnęli po wzory do form starszych, dziś już nie wyrabianych ( S t a n i s ł a w K i t o w s k i ) i n n i wreszcie starali się w y r ó ż n i ć czymś w ich pojęciu n o w y m i nie- Ry:. S. Dzbanek nieoszkliwiony koloru ciemno popie­ latego. Wyk. Feliks Fabiański, Szczekociny. Fot. R. Reinfuss. �mysły skarbonek okazały się nie do przyjęcia. Było widoczne, że garncarze silą się na wypracowanie form niezwykłych, oryginalnych, efektownych, stwarzając w rezultacie serie potwornych dziwologów, które sta­ nowiły żałosny kontrast w stosunku do prawdziwie artystycznej ceramiki ludowej. Nieudany ten eksperyment powinien być poważ­ nym ostrzeżeniem dla czynników zajmujących się or­ ganizacją handlową ludowego przemysłu. Widać z po­ wyższego, że nie dosyć jest dać ludowemu artyście za­ mówienie. W niektórych wypadkach, zwłaszcza gdy artysta staje wobec zagadnienia dla siebie nowego, rzeczą konieczną okazuje się życzliwa pomoc i kultu­ ralna opieka. Ideałem byłoby gdyby w charakterze opiekuna doradcy występował plastyk zorientowany w zagadnieniach miejscowej kultury ludowej. Do­ świadczenie uczy, że współtwórczość artysty ludo­ wego z wykształconym plastykiem dawać może rezul­ taty bardzo pozytywne, natomiast obarczanie ludowe­ go twórcy (oczywiście gdy chodzi o przedmioty dla niego nowe) samym zamówieniem lub co gorsza do­ starczanie mu gotowych wzorów do masowej produk­ cji jest z punktu widzenia wartości artystycznej i przy­ szłości sztuki ludowej niewskazane. Ryc. 9. Sw. Emeryk. Wyk. Iłża. Fot. R. Matylda Reinfuss Pastuszkiewicz, z w y k ł y m dając w rezultacie rzeczy niezawsze stojące pod względem artystycznym na należytym poziomie lub wręcz dziwaczne. Jedyny wyjątek gdzie garncarze biorący udział w konkursie mieli przed sobą konkretne zadanie do roz­ wiązania, było opracowanie projektu glinianych skar­ bonek na zamówienie C P L i A . Rzecz charakterystycz­ na, że te właśnie wyroby u wszystkich niemal garn­ carzy wypadły najsłabiej. Poza kilkoma wypadkami, gdzie projektanci nawiązali do form tradycyjnych zna­ nych nam z niedawnej przeszłości, wszystkie inne po­ W wyniku konkursu podzielone zostały między uczestników nagrody pieniężne, wyznaczone przez De­ partament Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki i Wojewódzką Radę Narodową oraz książkowe zgło­ szone przez Redakcję Słowa Ludu w Kielcach oraz Redakcję Polskiej Sztuki Ludowej. Nagrody pieniężne otrzymali w wysokości 600 zł: Józef Głuszek, Wincen­ ty Kitowski, Jadwiga Kosiarska, 500 zł — Fryderyk Bąbel, Konstanty Ciepielewski; 350 zł — Tadeusz B ą ­ bel, Piotr Caban, Gustaw Poletek, 200 zł — Feliks F a biański, Matylda Pastuskiewicz, Jan Purski, Stanisław Seweryński, Władysław Szymański, 100 zł — Stanisław Kitowski, Andrzej Rokita, Jan Szubartowski, Włady­ sław Szubartowski. Nagrody książkowe Redakcji S ł o ­ wa Ludu otrzymali: Franciszek Godzisz, Stanisław Kaczmarski, Czesław Mołdawa, Stanisław Pastuszkie­ wicz, Leon Sus. Rocznik Polskiej Sztuki Ludowej uzy­ skali Edward Maj i Stanisław Pastuszkiewicz. �O T W A R C I E MUZEUM W Ryc. 1. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym Krakowie. Fot. Z. Furman. ETNOGRAFICZNEGO KRAKOWIE w Dnia 3 czerwca br. nastąpił w Krakowie długo oczekiwany moment otwarcia P a ń s t w o w e g o Muzeum Ryc. 3. Izba dolnośląska w Muz. Etnograficznym w Kra­ kowie. Fot. Z, Furman. Ryc. 2. Izba góralska w Muzeum Etnograficznym, Krakowie. Fot. Z. Furman. w Etnograficznego. Zbiory te stanowiące pierwotnie w ł a ­ sność Towarzystwa Muzeum Etnograficznego, gnież­ dżące się przez okres 20-lecia międzywojennego w nie­ odpowiednim, napoły zrujnowanym lokalu na Wawelu, przez czas okupacji złożone w pakach, dopiero w Pol­ sce Ludowej uzyskały odpowiedni lokal w postaci oka­ załego budynku ratusza Kazimierskiego (plac Wolnica 1) i tu po ukończeniu adaptacji sal parterowych nastą­ piło otwarcie dla zwiedzających części Muzeum. W chwili obecnej wystawa obejmuje korytarz i siedem przyległych pomieszczeń. W korytarzu umie­ szczony jest szereg malowanych skrzyń z różnych stron Polski, na ścianach zaś zawieszone są reproduk­ cje sztychów i powiększone fotografie przedstawiają­ ce wnętrza mieszkań chłopskich. W salach po obu stronach korytarza urządzone są wnętrza domów mie­ szkalnych oraz niektórych wiejskich warsztatów prze­ m y s ł o w y c h (folusz, olejarnia, pracownia garncarska). Z pomieszczeń mieszkalnych wybrano izbę krakow­ ską, góralską, oraz dolnośląską. Dobór ten nie jest przypadkowy. Daje on bowiem obraz wnętrz miesz­ kalnych, różniących się od siebie charakterem, typem kultury i wyrazem plastycznym. Izba krakowska (z Zalipia koło Dąbrowy) działa przede wszystkim ko­ lorem. Jest tam okazały piec, ceglany, o pięknej archi­ tekturze, malowany w kwiaty (ryc. 4), podobnie malo­ wana powała, futryny drzwi, okien, krakowskie malo­ wane meble o tle zielonym, ozdobione kwiecistymi �Wzorami o jasnych ż y w y c h kolorach, nad łóżkami ma­ lowane na papierze „dywany" na ścianach znakomicie harmonizujące z całością wnętrza obrazy święte, ma­ lowane przez utalentowaną artystkę zalipską Zofię Barańską. Od jasnej grającej bogactwem barw izby krakow­ skiej odbija s w ą surową powagą izba podhalańska o ścianach i powale ze złotawego, heblowanego drzewa, z krzywym prymitywnym piecem, zastawionym ubo­ gimi góralskimi naczyniami (ryc. 1). Ozdobę izby sta­ nowi pięknie rzeźbiony tragarz. Sprzęty a więc łóżko, stołki, stół, kołyska, półka niemalowane, lecz zdobione rzeźbą (ryc. 2), na jednej ze ścian starannie dobrana galeria obrazów na szkle pod nią listwa z zawieszony­ mi smukłymi dzbanuszkami, które wyrabiane na Spi­ szu szeroko się po Podhalu rozchodziły. Przy piecu żerdki na ubranie, na których wiszą kożuchy i inne części góralskiej przyodziewy. Izba dolnośląska odbiega charakterem swym od obu wyżej wymienionych. Ściany murowane, wybie­ lone wapnem, poczerniała powała drewniana na trzech potężnych tragarzach, piec zielony kaflowy, meble malowane i rzeźbione, wśród których na plan pierw­ szy wybijają się: łóżko z baldachimem (ryc. 3) i duże szafy o niebieskim marmurkowatym tle z bukietami k w i a t ó w i postaciami świętych malowanymi na filunkach drzwi. Na ścianach obrazy na szkle, różne w typie od g ó ­ ralskich, na półkach zamiast glinianych misek i dzba­ n ó w fajansowe talerze malowane w kwiaty, w kącie stojący zegar w wysokiej malowanej szafce. Wnętrza, zwłaszcza izba krakowska i góralska, dają w wysokim stopniu złudzenie autentyku. Zwiedzając je zapomina się, że to jest muzeum, położone w centrum miasta, odnosi się wrażenie, że są to prawdziwe izby chłop­ Ryc. 4. Izba krakowska J60 (z Zalipia p. Dąbrowa) skie, z których co dopiero wyszli ich stali mieszkańcy. Wrażenie autentyczności potęgują drobne ale bardzo umiejętnie porozmieszczane akcenty jak np. suszący się serek nad piecem w izbie krakowskiej, trzaski i wiór?, w izbie góralskiej itp. Podobne złudzenie stwarzają dwa wnętrza o cha­ rakterze przemysłowym, a mianowicie folusz przenie­ siony w całości wraz z budynkiem z Jaworek koło Szczawnicy i olejarnia z Ochotnicy koło Krościenka. Osiągnięcie tak doskonałego efektu możliwe było jedynie dzięki temu, że przy budowie, urządzaniu i zdobieniu wnętrza zatrudnieni zostali rzemieślnicy i artyści wiejscy sprowadzeni, czy to z Powiśla d ą ­ browskiego, czy z Nowotarszczyzny. Prócz pomieszczeń, w których urządzono wnętrza udostępniona została dla publiczności jedna sala prze­ znaczona na wystawy zmienne. W chwili obecnej znaj­ duje się tam wystawa zdobnictwa wnętrz. Obejmuje ona wycinanki (kurpiowskie, łowickie, opoczyńskie, krakowskie), malowane dywany z Powiśla dąbrow­ skiego, trochę malowanych mebli (krakowskich i k u ­ jawskich), tkanin (kurpiowskie i opoczyńskie) oraz ceramikę. Bardzo interesującą z punktu widzenia ekspozycji jest próba pokazania wycinanek w przeźroczu. Wyci­ nanki naklejone są na taflach szklanych, umieszczo­ nych przed oknem i przykryte od strony widza matową kalką. W otwartej obecnie części muzeum udostępniony został dla publiczności zaledwie drobny ułamek boga­ tych zbiorów Muzeum Etnograficznego, reszta znajdu­ je się w dalszym ciągu w magazynach, dopóki nie zostanie ukończona przebudowa drugiego piętra. Cał­ kowitego urządzenia muzeum należy spodziewać się pod koniec bieżącego roku. w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Fot. Z. Furman. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/374d524eeceffad5a8f4e0cb8f49b285.pdf 2b4731a202d5586d4e2a9ef0bdfec9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4028 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXI - 1977 L U D O W A B r z o z o w s k i J u l i a n , O sobie, s. 181—185 nr 3 C i e ś l a - R e i n f u s s o w a Z o f i a , E r a z m Szyszko — nestor p o l s k i c h garncarzy l u d o w y c h , s. 167— —176 nr 3 C h ę t n i k A d a m , K r z y ż e i k a p l i c z k i k u r p i o w s k i e , s. 39—52 nr 1 D r a b i k W a n d a , Zdobione; p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń n a d w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą ) s. <J—16 nr 1 H a n k o w s k a R o m u a l d a , M a k a t k i n a papierze malarek fajansu, s. 17—28 nr 1 H e r m a n o w i c z - N o w a k K r y s t y n a , Stan b a d a ń nad s t r o j e m w Polsce — p r ó b a oceny d o t y c h ­ czasowych o s i ą g n i ę ć , s. 3—8 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o ludowe i jego pogranicza, s. 79—94 . Jackowski Aleksander, Malowanki, nr 2 m a k a t k i , okrany (Współczesne malarstwo ludowe i jogo pogranicza) s. 147—166 nr 3 J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , Obrazy na p ł ó t n i e i papierze ( W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o l u d o w o i jogo pogranicza) s. 195—210 nr 4 J a k u b o w s k i Z b i g n i e w , P l a k i e t k a w o t y w n a fundacji J a n a R u b i n k o w s k i e g o z 1680 r o k u w k o ś c i e l e B o ż e g o Ciała w K r a k o w i e , s. 119—120 nr 2 K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a Teresa, K o n k u r s „ M a l o w a n a Chata," n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , s. 95—106 nr 2 K o t u l n Franciszek, W świecie a m u l e t u , s. 131—146 nr 3 K u r a l B o ż e n a , L u d o w o k w i a t y z w i ó r ó w , s. 211—214 nr 4 K u r e k J a n , K o n c e p c j a w s z e c h ś w i a t a w t w ó r c z o ś c i S t a n i s ł a w a Majewskiego, s. 215—224 nr 4 O l ę d z k i Jacek, P r a w d z i w y m p i ę k n e m jest n a t u r a (O t w ó r c z o ś c i malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) s. 29—38 nr 1 O l ę d z k i Jacek, D y w a n na suficie, s. 107—114 Oźminkowska Ewa, Chciałem mieć dom ładny s. nr 2 ( J u l i a n B r z o z o w s k i i jego m u z e u m ) 177—180 nr 3 Samek J a n , E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z ł o t n i c t w i o k r a k o w s k i m (ryto p ł y t k i n a naczy­ n i a c h ł i t u r g i c z n c h z k o ś c i o ł a B o ż e g o C i a ł a i ś w . M a r c i n a w K r a k o w i e ) s. 66—58 nr 1 Smoluchowski Z d z i s ł a w , F o l k l o r s ł o w n y , obyczaj i l u d o w a k u l t u r a j a k o inspiracja t e a t r u amatorskiego, s. 225—230 nr 4 Stelmach A n t o n i , P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajcu, s. 53—55 T T u r n a u I r e n a , W p ł y w szlacheckiej i m i e s z c z a ń s k i e j w XVI—XIX wieku, o d z i e ż y na polski . . ubiór . nr 1 ludowy s. 67—78 nr 2 W a l l i s A l e k s a n d e r , W i e ż a Simona R o d i i , s. 115- -118 Z nr 2 A R C H I W U M И I ST O R Y СZ N E G O F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , W a w r z y n i e c Dudziewiez, nauczyciel i garncarz, s. 231—239 nr 4 Falniowska-Gradowska A l i c j a , M a t e r i a ł y do d z i e j ó w o ś r o d k a garncarskiego we w s i Zalas h r a b s t w a t e n c z y ń s k i e g o , s. 240- -245 nr 4 S P R A W O Z D A N I A. Bartoszewski W ł a d y s ł a w , I I P r z e g l ą d T w ó r c z o ś c i L u d o w e j w o j . ł o m ż y ń s k i e g o w W y s o ­ kiem M a z o w i e c k i e m , s. 246 nr 4 R E C E N Z J E Blaszczyk S t a n i s ł a w , L o n g i n M a l i c k i . Kocietmka sztuka ludowa, s. 246—248 . Gajerski S t a n i s ł a w F r . , I r e n a T u r n a u . Ukórnictwo odzieżowe s. . iv Polsce XTI-X . nr 4 wieku. 186 nr 3 K a n t o r R y s z a r d , E m a M a r k o w a . Slovenske liidoce tkaniny, s. 186—187 nr 3 K u n e z y ń s k a - I r a c k a A n n a , S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k . Ludowa, plastyka kultowa w Wielkopolsce s. 121—122 nr 2 T u r n a u I r e n a , E k a t e r i n a I v a n o w a M a t o j k o . Ukraiński] narodnij odjag, s. 248 . . . . . nr 4 R Ó Ż N E L I S T D O R E D A K C J I ( B e r n a r d M ą c z y ń s k i , O m i n i a t u r a c h n a szkle), s. 187 Kronika VII—IX 1976, s. 59—62 1977, s. 188—189 K r o n i k a I V — V I 1977, s. 249-253 Summary Г o f articles nr 3 nr 1 K r o n i k a X — X I I 1976, s. 122—125 Kronika I — I I I . nr 2 , nr 3 nr 4 n r 1, 2, 3, 4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXII . 19 7 8 . NR polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , T - K R A K Ó W - G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1 �CONTENS Jan Krzysztof M a k u l s k i The definition and scope of ethnography in the 'light of contemporary social require­ ments 3 Teresa Ambrozewicz The decorated 7 Aleksander Jackowski Pictures Anna K u c z y ń s k a - S k r z y p e k The interiors of workers houses at Ż y r a r d ó w in the late 19th and early 20th centuries . . 43 Eugeniusz Madejski Chapels in Krasiczyn and Gruszczyn . 51 S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa Pictures on glass done by B r o n i s ł a w Czech and his f a m i l y 33 FOLK r u r a l bread in Poland . . on glass 21 ART MATERIALS . REVIEWS Antoni Kroh Teresa J a b ł o ń s k a , A Catalogue of A r t Works in the W ł a d y s ł a w Orkan Museum i n Rabka 55 Irena T u r n a u D e r ż a w n y j muzei etnografii 56 Piotr Szacki Remarks on the T o r u ń f u r n i t u r e e x h i b i t i o n 56 CHRONICAL V I I — X I I 1977 58 REPORTS OF EXHIBITIONS SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . 64 66 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. inacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman, Feiinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz chowska. redakcji — Ewa Ozminkowska. Redaktor 'techniczny — Halina Ż e l e ­ T ł u m a c z e n i a — Krzyszltof Bobiński (ang.) li Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/555d467a40fe7c766fb0f38a01132a7d.pdf 47e1fc176fb556ae00d21826e3e2599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4440 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4129 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Antoni Kroh Piotr Szacki Norbert Lippóczy Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh A.B.J. Aleksander Jackowski Ludwig Zimmerer Wojciech Siemion Ferdynand Kijak-Solowski Aleksander Jackowski Antoni Kroh Aleksander Jackowski Jan Pluciński Adam Hoffmann, Andrzej Wieluński Henryk Zawadzki Kazimierz Biela Pochwala zbieractwa Kolekcja im. Szymańskich w Zakopanem . . Kolekcja entograficzna Jana Michalskiego . „Semper sitio" - . Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie . . . . Mini-skansen Eugeniusza Foryckiego . . . . Ludwig Zimmerer i jego kolekcja . . . . O swojej kolekcji Pamiętnik spotkań Zaczęło się od krakowskiej szopki . . . . W kręgu ludowych fascynacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego Paszyński ośrodek plastyki ludowej . . . . Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki . . . Ludowe zbiory w chochołowskiej szkole — smutne wspomnienia 107 Kolekcja Adama Hoffmanna ze Żnina . . Moja kolekcja kropielniczek ceramicznych . Moje świątki 110 112 113 . . O KOLEKCJACH — W PRASIE 3 9 13 19 45 52 53 58 79 85 89 95 105 Ц4 RECENZJE Kazimiera Zawistowicz-Adamska Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Lążku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce 119 Jan Kurkiewicz (1915—1973) 121 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE A.B.J. KRONIKA 121 SUMMARY O F A R T I C L E S 127 РЕЗЮМЕ 128 Na o k ł a d c e : Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska. Ogród, ol/pł., wym. 65 X 53 cm. 1967 r. Z kolekcji Ludwiga Zimmerera. Fot.: Piotr Barącz N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. Ostatnia wieczerza, tempera, sklejka, wym. 46 X 55 cm. Fot.: Jan Swiderski �— P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXVIII - 1 9 7 4 TREŚĆ ^ Brykowski Ryszard Sukienka wotum metalowe ze wsi TJlan (w nawiązaniu do artykułu dr hab. Jana Samka) s. 245—248 Derwiz Grigorij Tradycyjna sztuka ludowa republik radzieckich s. 83—97 . Hankowska Romualda Sto lat fajansu włocławskiego s. 135—158 Jackowski Aleksander Kopernik w ludowej rzeźbie s. 29—46 Jackowski Aleksander Sobota i inni s. 99—104 Jackowski Aleksander Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych s. 117—126 Jackowski Aleksander Plastyka nieprofesjonalna s. 195—220 Kural Bożena Podhalańskie skrzynie malowane. Cz. I I s. 159—172 . . . Majka Maria Budownictwo drewniane w Norwegii s. 173—185 Milewska-Mlynik Anna Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów mieszkalnych we wsi Rościszewo) s. 47—56 ' Olędzki Jacek Malowidła współczesnej Afryki s. 3—28 Pokropek Marian Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty s. 105—115 . Samek Jan Do zagadnienia sukienek i wotów w sztuce polskiej opoki baroku (na marginesie komunikatu R. Brykowskiego „Sukienka — wotum metalowe z Parczewa") s. 243—245 Setkowicz Jan Karol Englert — rzeźbiarz ludowy z Przyłękowa s. 249—251 . Szczepanek Tadeusz Z badań nad twórczością Nikifora s. 221—242 . . . Więckowski Tadeusz Rola Cepelii w rozwoju współczesnej twórczości ludowej s. 75—82 Z ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr ¿ 4 2 3 1 2 2 4 3 3 nr 1 nr 1 nr 2 nr 4 nr 4 nr 4 nr 2 HISTORYCZNEGO Gajerski Stanisław Statut cieszanowskiego cechu tkackiego s. 60—62 . . nr 1 RECENZJE Kunczyńska-Iracka Anna Maria Przeździecka. O małopolskim malarstwie, ikono­ wym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemys­ kiej i na terenach sąsiednich s. 188 MATERIAŁY DO SZTUKI Krasińska Ewa „Dźwierka na nalepę" s. 186—188 . LUDOWEJ . . Poloczkowa Barbara XVII-wieczna skrzynia wałaska z Istebnej s. 57—59 . WSPOMNIENIA nr 3 nr 3 . nr 1 POŚMIERTNE Orynżyna Janina Zofia Czasznicka (1889—1973) s. 63 Rss. Felicja Curyłowa (1903—1974) s. 252—253 RÓŻNE nr 1 nr 4 Kunczyńska-Iracka Anna I I I Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych, Lublin, 1—2.XII.1973 s. 127 nr Kronika V I I — I X 1973 s. 64—68 nr Kronika X—XII.1973 s. 128—132 nr Kronika I — I I I 1974 s. 189—192 nr Kronika I V — V I 1974 s. 254—268 , nr Summary of articles . . nr 1, 2, 3, РЕЗЮМЕ nr 1, 2, 3, 2 1 2 3 4 4 4 ^ ^ �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT S Z T U K I . ROK X X I X . 1975 . NR 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W NAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa Kostyrka (sekr. red.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jerzy Ło­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Układ gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/667e3a3b1d895c6873d42024afa68823.pdf 9d07267c3d5ff618911a79a9987d95c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4437 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4128 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.252-254 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S U M M A R Y K s a w e r y P i w o c k i — FOLK S O F CARVINGS T h e a u t h o r gives a s y n t h e t i c o u t l i n e o f o l d P o l i s h f o l k car­ vings destined above a l l for f o r e i g n readers. I n his o p i n i o n f o l k c a r v i n g s are a f i e l d o f P o l i s h a r t t h a t reflects m o s t f u l l y t h e na­ t i v e character of Polish art. I n the 14th a n d 15th century there was a rich development o f Gothic carving o f an expressive a n d decorative t y p e i n the Silesian a n d M a ł o p o l s k a regions. T h i s w o r k was the p r o t o t y p e for later f o l k c a r v i n g s . W h e n , a b o u t 1500, Renaissance a r t c a m e t o P o l a n d the Gothic c a r v i n g workshops c o u l d n o t cope w i t h the demands of the new ,,learned" art and began to move into the provinces a n d w o r k for the simple people. I n P o l a n d the Renais­ sance s t y l e w a s a d o p t e d a b o v e a l l b y t h e h i g h e r classes. T h e p e a s a n t s r e g a r d e d i t as , , a n i n v e n t i o n o f t h e n o b i l i t y " , a n d t h i s w a s u s e d as a n a r g u m e n t b y t h o s e p r o p a g a t i n g t h e c o u n t e r - R e f o r ­ mation. I n particular the Jesuits i m b u e d Polish Catholicism w i t h f o l k e l e m e n t s s u c h as t h e c u l t o f p a t r o n s a i n t s w a t c h i n g o v e r t h e everyday activities o f the people a n d miracle pictures. This c u l t and the custom of m a k i n g pilgrimages to places k n o w n for h o l y grace was later t o p l a y a n i m p o r t a n t role i n the d e v e l o p m e n t o f f o l k c a r v i n g a n d i n P o l i s h f o l k a r t as a w h o l e . I n t h e s e c o n d h a l f o f t h e 1 8 t h c e n t u r y , i n P o l a n d as i n o t h e r E u r o p e a n c o u n t r i e s , t h e p e a s a n t r y b e c a m e c l a s s - c o n s c i o u s . T h e of­ ficial a r t o f t h a t p e r i o d — classicism — was again a far c r y f r o m t h e p e a s a n t s ' u n d e s t a n d i n g o f a r t as a c r a f t . D u e t o t h e c o n t r a ­ d i c t i o n b e t w e e n t h e g r o w i n g class-consciousness o f t h e p e a s a n t r y and their estrangement f r o m the art of the ,,nobles", there was a flourishing development of peasant art created for the peasants. O f some i m p o r t a n c e here w a s t h e g r o w i n g p r o s p e r i t y o f some stra­ ta of the peasantry i n the 19th century. This was the ,.golden age" of folk carvings. C o n t r a r y to the eastern a n d southern Slavs, t h e Poles d i d n o t develop decorative carving. A b o v e all, the Polish folk artists concentrated on carving religious figures. T h i s k i n d o f a r t b e g a n t o d i e o u t as f r o m t h e s e c o n d q u a r t e r of the 20th century. N u m e r o u s sculptors a n d carvers w o r k i n g i n t h e r u r a l a r e a s t o t h i s v e r y d a y a r e , i t is t r u e , s t i l l c a l l e d f o l k artists, b u t the a u t h o r considers t h e i r w o r k a m a t e u r i n character or a n a r t i f i c i a l c o n t i n u a t i o n o f t h e o l d p a t t e r n s a n d desings. T h e o l d folk a r t h a d to give w a y to the r e v o l u t i o n a r y changes i n the m e n t a l i t y o f the people. T h e a u t h o r a n a l y s e s f o l k c a r v i n g o n a n a t i o n a l scale because o f i t s l a c k o f s t r o n g r e g i o n a l c h a r a c t e r , f o r i n h i s o p i n i o n t h i s is i n accordance w i t h the general u n i f o r m i t y o f the c u l t u r a l a t t i t u d e of the whole Polish nation. F o l k carvings were f o u n d all over P o l a n d i n peasant cottages a n d above a l l i n a l l k i n d s wayside shrines. Also figures b y the wayside. T h e y were v e r y numerous and the author analysed t h e m a c c o r d i n g t o basic t y p e s , e x a m p l e s o f w h i c h i l l u s t r a t e t h e t e x t . P i w o c k i argues against the R o m a n t i c thesis, d e e p l y r o o t e d i n earlier w o r k s devoted to Polish folk carvings, m a i n t a i n i n g t h a t the authors o f the carvings were peasants whose w o r k was spontaneous and w i t h o u t a n y t r a i n i n g i n the trade. The m a t t e r of carving wayside figures was, i n the author's opinion, t o o i m p o r t a n t for the peasants for t h e m t o entrust the c a r v i n g t o amateurs. A group o f master carvers came into being i n the rural areas, whose t r a d e i t w a s t o m a k e t h e f i g u r e s a n d c a r r y o n t h e traditions o f the o l d carvers' guilds. P i w o c k i mentions the best k n o w n names and w o r k s of this group. The author links a f o r m a l analysis o f the carvings w i t h a description o f t h e m o s t t y p i c a l subjects because i n his o p i n i o n the expressive f o r m o f the carvings was strongly l i n k e d w i t h their ideological function. T h e great m a j o r i t y of Polish religious figurines represent Christ. T h e y show the Crucifixion, Christ S t u m b l i n g under the C r o s s a n d t h e S a d C h r i s t . T h e l a t t e r is a n e x a m p l e o f a n e x t r e ­ mely individual treatment o f a subject imposed b y the old pat­ t e r n s . T h i s is a G o d s p e c i f i c t o t h e p e a s a n t s , a G o d r e f l e c t i n g o n tho evil of the w o r l d a n d the violence done to m a n b y m a n . A n o t h e r s u b j e c t n e a r l y as p o p u l a r as t h e l i f e o f C h r i s t is t h a t o f the V i r g i n M a r y . M a n y o f the carvings are copies o f m i r a ­ c u l o u s p i c t u r e s a n d f i g u r e s s u c h as t h e M a d o n n a o f S k ę p s k a i n the Mazovian region. However, the most frequent subjects — as t h e o n e s m o s t e a s i l y u n d e r s t o o d b y t h e v i l l a g e p e o p l e — • P E 3 K D M E A R T I C L E S — w e r e t h e M a d o n n a f e e d i n g C h i l d a n d t h e P i e t a , w h i c h , toge­ ther w i t h tho Sad Christ, were found generally all over Poland as f r o m t h e l a t e G o t h i c p e r i o d . N u m e r o u s f i g u r i n e s r e p r e s e n t v a r i o u s s a i n t s a n d t h e i r fun­ c t i o n as p a t r o n s o f t h e e v e r y d a y a c t i v i t i e s o f t h e p e a s a n t s , for i n s t a n c e , J a n N e p o m u c e n , p r o t e c t i n g t h e s p r i n g s a n d r i v e r s , or S t . F l o r i a n g i v i n g p r o t e c t i o n a g a i n s t f i r e . I t is i n t e r e s t i n g t o note t h a t even i n regions t h a t were separated f r o m Poland in t h e l a t e M i d d l e A g e s , t h e f a v o u r i t e s a i n t s w e r e P o l i s h o n e s , such as C a s i m i r , S t a n i s l a u s , H e d v i g a . T h i s i n d i c a t e s r e s i s t a n c e aga­ inst efforts to germanise the p o p u l a t i o n . A n o t h e r c h a r a c t e r i s t i c t h i n g is t h a t t h e c a r v i n g s o f p a t r o n s a i n t s w h o h a d a d e f i n i t e p r o t e c t i v e f u n c t i o n , s h o w n b y t h e res­ p e c t i v e a t t r i b u t e s , w e r e t r e a t e d b y t h e c a r v e r s w i t h less i n d i ­ v i d u a l i n t e r p r e t a t i o n . T h e i r r e p r e s e n t a t i o n d i d n o t g i v e so m u c h scope t o t h e a r t i s t s ' i m a g i n a t i o n . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r deals w i t h t h e h i s t o r y o f research i n t o P o l i s h f o l k a r t b y scholars a n d a r t i s t s a n d i t s role i n t h e conte­ m p o r a r y n a t i o n a l c u l t u r e as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n f o r s c u l p t o r s . T h e t r a d i t i o n s o f f o l k c a r v i n g i n w o o d are s t i l l a l i v e t o d a y , b o t h i n official a r t (the w o r k o f R z ą s a , K u l o n , S ł o n i n a ) a n d i n the works o f a m a t e u r s a n d m o d e r n p r i m i t i v e s . T h e y are a n i m p o r t a n t e l e m e n t o f t h e a r t i s t i c consciousness o f t h e Poles, c o n s c i o u s l y or unconsciously c o n s t i t u t i n g a p o i n t of departure or comparison, w h i c h e l s e w h e r e is t h e r o l e o f w h a t is k n o w n as , , g r e a t a r t " . T h u s i t is one o f t h e e l e m e n t s o f P o l a n d ' s c o n t r i b u t i o n t o the art of the world. T a d e u s z C h r z a n o w s k i SCULPTURES I N SILESIA — PRIMITIVE STONE T h e a u t h o r d e a l s w i t h p r i m i t i v e a r t as a m a r g i n a l o c c u p a ­ t i o n o r a v a r i a t i o n o f m o d e l s c o m i n g f r o m o u t s i d e , f r o m the basic t r e n d o f s t y l i s e d a r t . T h e a r t i c l e c o v e r s S i l e s i a n s c u l p t u r e i n s t o n e f r o m t h e ear­ l i e s t p r e - C h r i s t i a n e x a m p l e s a n d G o t h i c p e n i t e n t i a l crosses, t o m ­ bstones a n d e p i t a p h s d a t i n g f r o m t h e 1 6 t h t o 1 8 t h centuries, a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n i n s t o n e , as w e l l as f i g u r e s a n d s h r i ­ nes b y t h e w a y s i d e , h e w n i n s t o n e . T h e f o r m a l analysis o f the m a t e r i a l was t a k e n b y the author as a b a s i s f o r t h e f o r m u l a t i o n o f g e n e r a l t h e s e s c o n c e r n i n g p r i ­ m i t i v e s c u l p t u r e . I n t h e e a r l y s t a g e w h e n S i l e s i a n s c u l p t u r e s were t a k i n g shape (in accordance w h i t the general laws o f phenomena a c c o m p a n y i n g t h o b i r t h o f a n e w b r a n c h o f a r t ) t h e sculptures h a d t h e f o r m a l f e a t u r e s o f p r i m i t i v e a r t ( p e n i t e n t i a l crossess e a r l y a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n ) ; o n e also o b s e r v e s t h e trans­ m i s s i o n o f c e r t a i n elements f r o m tho p a s t t o sculptures belonging t o l a t e r periods (relics o f sepulchre a r t f r o m t h e t u r n o f t h e Gothio a n d R e n a i s s a n c e p e r i o d s ) , as w e l l a s i n c l i n a t i o n s t o w a r d s t r a d i ­ t i o n a l i s m , the p r e s e r v a t i o n a n d special v a r i a t i o n o f models that h a d a l r e a d y become o u t - d a t e d i n t h e m o r e c e n t r a l places. Ano­ t h e r c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e o f m a n y o f t h e S i l e s i a n s c u l p t u r e s is r o u t i n i s m resulting f r o m serial p r o d u c t i o n (tombstones). T h e l a s t g r o u p o f s c u l p t u r e s d i s t i n g u i s h e d b y t h e a u t h o r are w o r k s a r i s i n g f r o m a specific social d e m a n d , n a m e l y sculptures f o u n d e d b y t h e l o w e r classes, w h i c h a c c o r d i n g t o t h e author, g a v e b i r t h t o a u t h e n t i c f o l k a r t . T h i s g r o u p i n c l u d e s Silesian way­ side f i g u r e s . R o m a n R e i n f u s s — F O L K S C U L P T U R E S I N STONE IN T H E WESTERN FOOTHILLS T h e a u t h o r g i v e s t h e r e s u l t s o f h i s f i e l d r e s e a r c h i n t h e Gor­ lice r e g i o n . H e f o u n d a q u i t e l a r g e c e n t r e o f s t o n e - w o r k a t Jodł ó w k a T u c h o w s k a a n d several workshops operating individually in villages. T h e a u t h o r i s o n e o f t h e f e w r e s e a r c h e r s so f a r i n t o P o l i s h f o l k s c u l p t u r e s i n s t o n e ( a n e a r l i e r s t u d y c o n c e r n e d t h e a r t of t h e Ł e m k o w i e ) . U n t i l r e c e n t l y t h i s k i n d o f s c u l p t u r e s w a s regar­ d e d as t h e e x c l u s i v e d o m a i n o f c r a f t s m e n i n t o w n h a v i n g n o t h i n g in c o m m o n w i t h folk art. �Reinfuss d r a w s a t t e n t i o n t o t h e f a c t t h a t t h e a r t i s t i c g e n e ­ alogy o f m a n y s t o n e w o r k e r s m a k i n g w a y s i d e f i g u r e s i n s t o n e c a n be traced t o r u r a l c r a f t s m e n w h o m a d e s u c h t h i n g s as m i l l - s t o n e s , g r i n d i n g stones, w h e t s t o n e s , e t c . . H e d i s c u s s e s i n d e t a i l t h e t e c h ­ nical p r o c e d u r e a p p l i e d b y t h e s t o n e w o r k e r s o f J o d ł ó w k a b e g i n ­ ning w i t h t h e i r m o t h o d o f c h i p p i n g s t o n e a n d a n a l y s e s t h e w o r k of the l o c a l w o r k s h o p s t h a t h a v e e x i s t e d f o r s e v e r a l g e n e r a t i o n s and wore s t i l l i n o p e r a t i o n t i l l t h e f i f t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . I n some case h e h a s m a n a g e d t o t r a c e t h e p a t t e r n s u s e d b y t h e stone m a s o n s . A m a t t e r u n e x p l a i n e d so f a r is w h e r e t h e s t o n e masons f r o m J o d ł ó w k a t o o k t h e i r f i r s t m o d e l s f o r m a k i n g s t o n e figures. T h e a u t h o r t h i n k s — o n t h e b a s i s o f h i s r e s e a r c h so f a r — • — that the first stone masons o f J o d ł ó w k a m a y h a v e l e a r n t t h e i r trade f r o m t h e s c u l p t o r s i n t h e t o w n o f C i ę ż k o w i c e . A p a r t f r o m t h e sculptors w h o , l i k e t h e ones f r o m J o d ł ó w k a , originated f r o m centres o f c r a f t s m e n w o r k i n g i n s t o n e , t h e r e were also s c u l p t o r s i n t h e w o s t e r n f o o t h i l l s w h o d i d n o t b a s e t h e i r work on the t r a d i t i o n s o f t h e local c r a f t s m e n a n d d e v e l o p e d t h e i r own i n d i v i d u a l s t y l e i n v i l l a g e s . T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e w o r k of t w o o f t h e m : M a r i a n D z i a d z i o f r o m R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i and W o j c i e c h J ę d r u s i a k f r o m T u r z a . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — CARVED CROSSES AND W O O D E N M O N O L I T H I C F I G U R E S I N T H E MAŁO­ POLSKA REGION T h e a u t h o r e s s a n a l y s e s m o n u m e n t a l crosses m a d e b y f o l k sculptors i n t h e n o r t h p a r t o f t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n . T h e g r e a t majority o f the k n o w n relics, o f w h i c h there are a b o u t 90, h a v e survived to this d a y i n villages. T h e y w e r e discovered i n recent years d u r i n g f i e l d r e s e a r c h c o n d u c t e d m a i n l y b y t h e A r t I n s t i ­ tute o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f Sciences (the a u t h o r e s s p a r t i ­ cipated i n t h i s research) a n d b y t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Cracow. T h e o l d e s t k n o w n e x a m p l e s a r e f r o m t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . M o s t o f them date back to the last q u a r t e r o f the 19th c e n t u r y a n d the most recent ones w e r e m a d e i n t h e t w e n t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . M o n u m e n t a l s c u l p t u r e s i n t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n are — —apart f r o m t h e examples f o u n d i n s o u t h e r n W i e l k o p o l s k a — — the o n l y large g r o u p o f m o n o l i t h i c , c a r v e d crosses a n d w o o d e n f i g u r e s a n d w a y s i d e s h r i n e s d i s c o v e r e d so f a r . O t h e r e x a m p l e s similar to those i n M a ł o p o l s k a a n d W i e l k o p o l s k a h a v e been f o u n d , t h o u g h v e r y f e w i n n u m b e r , i n o t h e r r e g i o n s as w e l l ( p a r t i c u l a r l y in the Podlasie a n d K u r p i e regions) a n d t h i s leads t h e authoress to the c o n c l u s i o n t h a t t h i s k i n d o f p e a s a n t w a y s i d e m o n u m e n t could h a v e boon g e n e r a l a l l o v e r t h e c o u n t r y . T h e t e c h n i c a l s k i l l i n c a r v i n g t h e w o o d , w h i c h is o n q u i t e a h i g h l e v e l , l e a d s t h e authoress t o assume t h a t t h e y are l i n k e d u p w i t h t h e g e n e r a l national traditions o f c a r v i n g i n P o l a n d . All the examples k n o w n to the authoress were founded b y peasants, b e i n g f i n a n c e d c o l l e c t i v e l y b y a w h o l e v i l l a g e , a f a m i l y or b y t h e m o s t w e a l t h y p e a s a n t s . T h e m a k e r s o f t h e c r o s s e s a n d figures w e r e s c u l p t o r s w o r k i n g f o r t h e v i l l a g e c h u r c h e s a n d also peasants w i t h a k n o w l e d g e o f w o r k i n g i n w o o d , c a r p e n t e r s a n d village w h e e l w r i g h t s . A m o n g t h e r e a l p e a s a n t s c u l p t o r s w a s t h e most well k n o w n o f t h e M a ł o p o l s k a carvers w h o l i v e d i n t h e second halt o f the 1 9 t h c e n t u r y — W a w r z y n i e c Szwej. Although there m u s t have been m a n y makers of m o n u m e n t a l sculptures i n M a ł o p o l s k a ( t h i s is seen i n t h e differences e v i d e n t i n the w o r k i n g o f d e t a i l s o f v a r i o u s crosses a n d f i g u r e s f o u n d i n the w h o l e r e g i o n ) , t h e y a l l c o n f o r m e d t o a c o m m o n c o m p o s i t i o ­ nal scheme a n d i c o n o g r a p h i e p r o g r a m m e . T h i s w o u l d i n d i c a t e the existence o f c o m m o n m o d e l s w h i c h w e r e m u c h o l d e r t h a n t h e examples w h i c h h a v e s u r v i v e d . I t is n o t o u t o f t h e q u e s t i o n t h a t the t r a d i t i o n s o f t h e c a r v e d crosses go b a c k t o t h e l a t e G o t h i c period. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY PTURES K N O W N AS F O L K A R T SCUL­ S c u l p t o r s h a v e a l w a y s b e e n less b o u n d b y c o n v e n t i o n t h a n craftsmen. T h e i r w o r k d i d n o t h a v e regional features, this being due t o t h e d i f f e r e n t f u n c t i o n i t p l a y e d i n t h e c o m m u n i t y a n d t h e different w a y t h e a r t i s t s a c q u i r e d t h e i r s k i l l . T h e v a r i e d degree of s k i l l i n w o r k m a n s h i p a n d p o s s i b i l i t i e s o f i n t e r p r e t i n g t h e i r subject h a d a s t r o n g e r i n f l u e n c e o n t h e difference i n a r t i s t i c approach t h a n local traditions. C o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s differ f r o m o l d e r ones i n t h e i r c h a n g e d f u n c t i o n ( p a r t i c u l a r l y t h e c h a n g e - o v e r f r o m c u l t t o aes­ t h e t i c v a l u e s ) a n d t h e i r p u r c h a s e r s ( t o d a y t h e y a r e b o u g h t bypeople i n t o w n s ) . W h e r e a s i n t h e f o l k c r a f t s t h e o l d f e a t u r e s o f style are c a r e f u l l y p r e s e r v e d , i n c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s o n e observes considerable of the subject m a t t e r sculptors. This means a m a t e u r a r t is b e i n g differences, m o s t l y due t o the expansion a n d also t o t h e c h a n g e d m e n t a l i t y o f t h e t h a t the borderline between folk art and g r a d u a l l y erased. T h e a u t h o r considers t h e m o t i v e s l e a d i n g t h e a r t i s t s t o choose certain subjects a n d a t t r i b u t e s t h e m to t w o kinds o f creative personality, namely introvert and extravert. The former work f r o m a need f o r self-expression a n d t h e i r a r t is a n expression o f s o m e t h i n g t h a t f i l l s t h e i r t h o u g h t s . I n m o s t cases t h i s i n n e r s t i ­ m u l u s is f o u n d i n p e o p l e a l i e n a t e d f r o m n o r m a l l i f e a n d is also due to a greater sensitivity. T h e i n t r o v e r t sculptors do not borrow ideas f r o m others b u t create f o r m s t o suit t h e i r e m o t i o n a l state a n d g i v e t h e m t h o p o s s i b i l i t y o f expressing themselves i n scul­ p t u r e s . T h e i r w o r k is m u c h m o r e i n t e r e s t i n g t h a t t h a t o f t h e e x t r a v e r t artists, o f w h o m there are m a n y m o r e a n d w h o express themselves i n f o r m s created b y others before t h e m . V e r y often t h e y d o n o t u n d e r s t a n d t h e essence o f t h e f o r m s t h e y c o p y b u t j u s t i m i t a t e ist seeming message, whereas t h e artists w o r k i n g f r o m a deep inner need create authentic w o r k s . T h e i r strength is i n t h e i r i n d e p e n d e n c e f r o m b o r r o w e d f o r m s , a l t h o u g h s o m e ­ t i m e s t h i s is a l s o a w e a k n e s s . A s s u m i n g t h i s d i v i s i o n t h e a u t h o r discusses c o n t e m p o r a r y sculptures according to different groups: s p o n t a n e o u s r u r a l a r t ( f i g . 7 - 1 1 ) a n d u r b a n a r t ( f i g . 5 7 ) , p s y c h o p a t h ol o g i c a l a r t ( f i g . 12-15) a n d t h e w o r k o f such i n d i v i d u a l per­ sonalities as C h a j e o a n d Z e g a d ł o o r L u r k a ( f i g . 1 8 , 2 3 ) , whose sculptures are a n expression o f t h e i r r i c h personality. D e p e n d e n c e o n e x i s t i n g f o r m s a n d b o r r o w i n g s are f o u n d i n o t h e r groups: i n centres o f sculptors influenced b y fascination w i t h the w o r k o f one o u t s t a n d i n g a r t i s t or the d e m a n d for a certain k i n d o f s c u l p t u r e ( f i g . 24-35), i n families ( f i g . 36-38), i n sculpture of t h e r e l i c t y p e h a v i n g a d i r e c t l i n k w i t h o l d t r a d i t i o n s ( f i g . 1-4), i n s c u l p t u r e s p r o d u c e d f o r c o m m e r c i a l p u r p o s e s a n d also i n t h e w o r k o f amateur sculptors basing their art on the principles a c c e p t e d i n f o l k a r t . S i m i l a r t o t h e s e is t h e g r o u p o f i n t e l l e c t u a l s of rural origin a n d still e m o t i o n a l l y linked w i t h their villages, w h o p r o d u c e w o r k i n " f o l k s t y l e " ( f i g . 6 1 ) . T h e r e is a l s o t h e w o r k p r o d u c e d b y t r a i n e d c r a f t s m a n a n d a d u a t o s o f a r t schools for commercial purposes, n a m e l y , souvenirs for tourists. The last g r o u p consists o f sculptures m a d e i n villages a n d i n t h e su­ b u r b s i n f l u e n c e d b y t h e c u l t u r e o f t h o t o w n s , w h i c h are p r o d u c e d for the local people, catering for t h e i r tastes (fig. 5). A n a l y s i n g the changes t h a t h a v e t a k e n place i n contempo r a r y sculpture, the a u t h o r draws a t t e n t i o n to the greater freedom o f i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i c subjects (i.e. f i g . 16-23) a n d t o t h e increased r o l e o f o b s e r v a t i o n s f r o m n a t u r e (i.e. f i g . 3 6 - 5 0 ) . H e also emphasises t h a t c o m p e t i t i o n s a n d organised help for artists has c o n t r i b u t e d t o t h e d e v e l o p m e n t o f c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e , w h i c h is d o n e b y s e v e r a l h u n d r e d a r t i s t s t o d a y . L u d w i g Z i m m e r e r — REFLECTIONS BEFORE THE F I G U R E O F ST M I C H A E L T H E A R C H A N G E L S C U L P T E D I N 1971 B Y W Ł A D Y S Ł A W C H A J E C O F K A M I E N I C A G Ó R ­ NA. T h e a u t h o r , F R G r a d i o c o r r e s p o n d e n t , d u r i n g t h e 20 y e a r s he spent i n P o l a n d gathered a huge collection o f contemporary f o l k s c u l p t u r e s a n d is o n e o f t h e b e s t e x p e r t s o n t h i s a r t . A n a l y ­ sing the w o r k o f Chajec, L u r k a , Z e g a d ł o a n d K r a j e w s k i he tries t o reconstruct the w o r l d o f i m a g i n a t i o n t h a t distinguishes the f o l k character o f religious t h o u g h t f r o m official religion. Chaj e c ' s S t M i c h a e l ( f i g . 2 ) is n o t a g r e a t p r i n c e , l e d a e r o f t h e h e a ­ v e n l y hosts, b u t an o r d i n a r y m a n , a peasant. I n the sculptures of Chajec, L u r k a a n d Zegadlo we f i n d a specific a u t o - i d e n t i f i c a t i o n . T h e y express t h e k i n d o f t h o u g h t s f o u n d i n f o l k tales i n w h i c h t h e p e a s a n t is n o t a f r a i d o f t h e D e v i l a n d s h o w s h i m s e l f to be m o r e c u n n i n g a n d the simple m e n , the son n o b o d y t h i n k s a n y t h i n g of, m a n a g e s t o p e r f o r m deeds t h a t m o r e p o w e r f u l m e n t h a n he h a d n o t been able t o do. T h e St M i c h a e l i n c h u r c h sculp­ t u r e s a n d p i c t u r e s c o n f i r m s t h e v a l i d i t y o f t h e d i v i s i o n i n t o lea­ ders a n d m e n , t h e h e a v e n o f the r i c h a n d t h e poor. T h e experiences o f t h e p o w e r f u l are d i f f e r e n t f r o m those o f t h e p e a s a n t . H e l l h o l d s n o fears f o r t h e m a n w h o l i v e s n e x t t o i t i n his e v e r y d a y life. S a t a n t e m p t s the r i c h m a n w i t h the p o w e r o f t h e t e m p o r a l w o r l d , b u t t h e d e v i l i n t h e villages is s i m p l y the p o w e r g o v e r n i n g p o v e r t y a n d b a d crops. T h e m o r t i f i c a t i o n c a l l e d f o r b y t h e c h u r c h c o u l d be a h e a v y sacrifice f o r t h e r i c h m a n , b u t for the poor m a n i t was j u s t his fate. T h e p i c t u r e s o f B a r a ń s k a ( f i g . 17) l i n k a b o l d a n d n a i v e transformation of paganism into christianism. I n their lush sensuality original sin a n d the p o v e r t y o f m a n disappear and the b o r d e r l i n e b e t w e e n t h i s a n d t h e o t h e r w o r l d is e r a s e d . T h e folk approach to religion links m a n directly w i t h the h e a v e n l y w o r l d , thus n e g a tin g the division i n t o priests and l a y m e n . 253 �T h e c o n s e r v a t i v e a t t i t u d e o f t h o c h u r c h , t a k i n g the side o f the rich a n d powerful, was c o n d u c i v e to this division. I t was expressed i n i c o n o g r a p h y , a f a r c r y f r o m t h e f o l k a t t i t u d e t o w a r d s r e l i g i o n . T h e ParUokrator a n d t h e Sad C h r i s t m a k e one realise the difference b e t w e e n c o n c e p t i o n s : t h e t h r o n e d one a n d the t i r e d G o d , w o r r i e d a n d s a d a b o u t t h e f a t e o f m a n ( f i g . 3, 5 ) . is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e i r w o r k s g i v e s h a r p e r e x p r e s s i o n t h a n t h e o l d f o l k a r t t o f e a t u r e s o f f o l k s p i r i t u a l i s m . W h e r e a s i n Chajec's w o r k s t h e i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i e s u b j e c t s is i n t e r e s t i n g , i n L u r k a ' s s c u l p t u r e s h i s a p p r o a c h is a r e s u l t o f h i s o w n m e d i t a t i o n s a n d h i s o w n c o n c e p t i o n o f f a i t h . F o r i n s t a n c e , h e shows C h r i s t c a r r y i n g t h e cross w i t h a l l m a n k i n d ( f i g . 12), or protecting p e o p l e so t h a t t h e y s h o u l d n o t f a l l i n t o t h e b o t t o m l e s s p i t ( f i g . 13) — t a k i n g the f o r m o f a tree-cross. Discussing the w o r k s o f Chajec a n d L u r k a , the a u t h o r stresses t h e i r e x c e p t i o n a l c h a r a c t e r i n P o l i s h f o l k s c u l p t u r e , b u t h e PE3IOME K c a B e p H n H B o K M — CTMX HAPO.ZI.HAfl C K Y J I B I l T y P A CKyjitnTyp iiacToanieM HacTOHmiiM — Tpyfl uieHHbiM CTapoii BHanajie npe/niasnaHeu MneHHio ariTopa OTpacJibio X I V poKoe pa3BMTwe OKOJIO 1600 nojiyHM.ua BMTbca B MMenno B caaji HOBOro Mace, BajiMCb HGCTM U,M3M ero KaK ne „ynenoro" M CJIOM o b m e c T B a . 3aTeio', KpccTbaue <ieM BOcnojib30- HapOflHWMM 3JieM6HTaMM, KäK ocoöea- nOJIbCKHM Haiip. KaTOJlM- KyJIbT CBHTblX iiuKpoBM-iejieii noBceflneBHoro 6biTa M HyflOTBopiibix o o p a 3 0 B . "3lGT K y j l b T , K a K M o ß b I H a Ü n a j I O M H M H e C T ß a K C B a i b l M MecTaM c b i r p a j j saHHM no3flnee cKyjibiiTypbi cymecTBenHyw M EOo6m;e pojib B Hapojinoro ocobo HTO M X BbinojineHiie AepeBHax Bo BTOpoíí nojiOBHHe tBpcneiiCKMx CBOio K J i a ^ c u b y i o CTBO TOrO ptiviecjia. IIIMMCa B. B OT Ha — C03IiaHMeM OnaTb ancKoe r .A>i. iii neKOTopbix nacTyr.atT B HSM dpaKT KpecTbaii- „30JIOTOM cpeflM Bcero CTaJia rM03iioro CTynMJi fleHb HMKOB BTopOM aBTOp CHMTaeT, MX MCKyCCTBO He npeoopaHceiiMM ABIOP SToro X X TBOP'ieCTBO noflpaJKaiineM MacuiTa6e, najibubiii no BCTpeTHTb xaTax a H TaKJKe no na TeppMTOpMM npeJKse B ero snjie acero B bbiTa nojibijiM: 6WJIO B ^epeBencKMx po^a 'lacoBeiiKax, opwryp, T MJIM 'leMaiHKOii, nocBa- B TaK, H B Iiojibme, KaK nanp. jinbo napa^y flu o co CBa3anbi c MX noBceflHeBiicrc HenoMyqeH, ^ITO flasKe B no3flneM flj^Biira. CKop- TOTMKM. CB. cpjiopnan, MHTepecno, CBMseTejibcTByeT IIOHHT- BoroMaTepi no3flHeii CBaTbix peKii, iianp. OflnaKü, naMOOJiee noKpoBMTe^eii C'iaiiMCJiaB, o'robpa- KaK BoroMaTepw. nOKpOBMTejIba.MM aBJiajIMCb Ka3WMeJK, TMB obpa3a, c nepMOfla em,e TeMaTMKa, CKyjibmopbi M3obpaJKeiiHa MCTOHHMKM aBJiaeTca CXeMbI, HaBH3aiIH0M n3o6pajKeHMa, KaneciBe M30bpa- TaMiecibW aBjiaeTca CKOMncKOii BCTpenajmcb no^ nacmiMa. iyflOTBopiibie pacnpocTpaneHHbie JIK)6MMbIMK ubi.-u cpyHKi^weii. KpecTbaHCKMíi, roproiouiMii 3Jia M MapMM. MHorne OT IIojibuiM, Ha 3eMJiax, cpeaneEcKOBbt nOJIbCKMe 3TO B conpoTMBjienMM CTe- npe^o- CBHTblt KaKOii TO iiacejieiiMH cTenpo- repMaHW3an.MM. XapaKTepHO TaKHîe, H T O cKyjibnTopw flyajiM3wpoBaJiM HMa CKyjibnTypw l npeflHa3Ha iaj!MCb GTjiMHajiMCb Tex MeHee MHAMBM- CBaTbix noKpOBHTejien, 4)yHKl(MM M K0- KOHKpeTHbie CBOMMH a T T D M O y T a M M . npe^0CTaBJia.7in Meiibme MetTa Mx M3o6pas<e- TBopnecKoü dpaiiTa- 3MM. B KOiqe CTaTbM xyao»CHMKOB CKyjibiiType, M a aBTOp OTMenaeT, MCCJieflOBaTejieu TaKjKe iiaiTMOHajibHOü K nojjHepicuBaeT KyjibType, öojibinoii nOjibCKOíí ee pojib KaK B cOBpeMen- xyfloxtHMKOB-CKyjibnTopoB. TpaAML(Ma ¡íapoflHOíi XMBa CKyjibnTypbi MCKyccTBe M B iio,nco3HaTejibHO McnojiHaeT TaK 3TO Ha3. KOTOPBIX 6MJIO o6pa30M anaJiM3MpyeT ocHOBHbie Twnbi HepTOíí nojibCKOro u aBjiaerca co3naHMH KaK M B >Koi;cbi, K y j i o n a , .THobMTejieíi MCKyccTBa »cecTBennoro JIM6O eme (CKyjibnTypbi paooTax BHfl Bee rastubiM npMMWTMBOii. ajicMeiiTOM Co3flaeM aBjiaeTca BKjiaaa MCKyccTBO '. cBceo6pa3HOM, B MMpoBoe xyflo- co3Ha.Tejibno TOHKy OTCneTa, K O T o p y i o „bojibiiioe TiepeBaii- o^MqwaiibnoM CjionHiibi) TBK cospeMenHbix noiiaKOB. miTepec HapoflHOü BfloxnoBHTejibHMnu HOÜ 3TOT MOJKIIO JJfiBe OT OTHH. neHH MCKyccTBa nocjiefliiMM nonyjiapuOM . ^aiiaioniMM a?e oömeü B Mwpe GTTOprHyTbix Topbie BjieperH;- 3TOT nacKB03b Hie KpecTbauMiia perym,Mü ceü napofla. CKyjibnTypw npn/iopoxcHbix ABTOP ee XpMCTa. Mnoro'iMCJieHHbie pe3- cKyjibnTypbi B OO- aToro ÄepeBeHCKOü cpe^bi, K B KK o p M a m a a cpyHKrniHMH liofi yiHTbiBaa pa3JiiiMHoro M ñ u t í a , aBiop M U X ïeMaTMKy, crabaiomeroca OÄIL(MM XpMCTOM, naHMHaa M JJaBaee CTOjib Bcero BaaílieMIIIHC 3 T O rjiaBHWM 0bpa3OM XpwcTa, Ma30Bei4KOM fljia inacTe- CKynbiiTyp )\IVA „xpMcTOJiorwiecKOji ' dpMrypbi no peBOJIIOUMOIlIlblX MHeHMio STO OTF.enaeT Bceit ^aure M MfleojioiHtiecKoíi XpMCTa. 3TO Bor nGCBÄLü,eiiHaa Hbie 'rpyfliio juooinejiaM. Ö O J I b i n U H C T B O I I O U b C K M X M 3 0 u i j a > K e H M M CBH- Eiapaiiiero noHTM KCTOpbIM MJ1M o6pa3iiaM. aHajiM30M ïMnwHiiyK) ero CKopbantero noBOfly flJiH peMecieimbix MMeiia Bbipa»eHna c PacnaTMa, iia- oflnaKO JIKlÖMTejIbCKMM nojibCKOro napoflHOii BEJiMKOe MHOJKecTBO. 254 napoflHbiMM, npoBOflMT anaJiM3 n a p o f l i i o ñ npoM3BeflenMH pejiw- TBop'iecTEa npaB^a, BBIlflV He dpopMa uopa3iiaMH. nero n;exoBbix I i p M M e p O M OCObOÍÍ M H / I , M B M f l y a j I M 3 a L I , M M npescfle napofla. n;erocyii,apcTBeHiioM xapaKTep; CJiaßa- BBMfly no HMeji nopynajiucb npMBOflMT iiawoojiee naMaTM KpecTa, cnpH- npocpeccMOi'.ajibiibix cjaopMajibiibiM OTjiMHaeTca jKenMa — MCKyccTBO cKyjibnTopoB cTapbiM MOrJIO C O X p a u M T B C a Torfla CKyjibnTypa BeKa. Ha3MBaioT OfliiopoflHOii K y j i b T y p e 3a?KMTOH- nojibiue BMfla flepeBencKMx B cosnanMM B dpHrypnaa neTBepTM no-npejKneMy MCKyccTBenHbiM fleiioparaBnoe 3aKaT MnoroHMCJienHMx B. MMeHiio BOCTOHHbIM M l O J K H b I M pe3H0e pa3BMBaTbca X I X CKyjibnTypbi. pacnpocTpaneHMa. xapaKTepa. EO B B G K " napoflHOÍí nojiaKCB ocoßoro K p e c T b a a . l/iineji T S K - KpecTbHHCTBa. npOTMBCnOJICIKHOCTb nojiyHMJio fljia KpecTb- c (JrpOMHOe uieHHOH TBcpuaMit C a M b l X M 3 3 e C T H b I X M3 H M X . CBH3ana TblX Kacia bw dpMryp 3na>ieHMe, nacjieflHMKOB nHBOU,KM H TO MCKyccTBa, ObOCObjieuHOCTM B03pacTaioiHeM cjioeB iiCKyc- npooyflMB- MCKyccTBO, c o 3 A a B a e M 0 e 3Ha>.eiine B MeJKAy CTBa M H y j K f l O C T i i „ n a H C K C r o " M C K y c c T B a p a c u B C u o jKe v. ocosnajio p e i B M l e.HbHO noi'.wMaHMa nporaBopeHMH KJiaCCOi-jOU KaK OdbMiTMajiBHOe KJiaCCMIIM3M KpecibHHCKOro no<iBe nojibiue KpecTbancTBo upMuaA^JKHOCTB. BpeMeuM OTMejKeuaJica KaK X V I I I cipanax, B03HMKJia CMJibHO cpiirypa flpyrwx Basinoe uHMTaa xaiOT MCKyccTua. Ttanca nocBameu- noflroiOBKM. npn/iopoJKHbix KpecTban <pcpMnpo- nojibCKOro Tpy/iax, KpecTbane, nojiaraTb, tiapafly fljlil lexcT poMaiiTMnecKoro B npeJKHMX npop^sccMOiiajibHOM Bonpoc paccMaTpMBaeT ne- npexiRd KOHTppecj?opMaiH«i. B M e a y M T b l H a C b l T M J l M B TO B p e M a MHeHMK) peneccaHC, paÖOTaTb BcaKOíi IlpOM3BeJ4eHHa Korfta peHeccanc óe3 TpaflMH,MM. nepBbiM nporas paoOTarauiMe pcB-CKyjibnTopoB, no- MCKyccTsa, HaHMIiaJIM „bapcKyio pacnpocTpaHMTejiM tTajia TBopnecTBa. BbicrynaeT yKOpenMBuieroca by^ro B jj,e- M yMeBiiiMx npunüpu-- ilojibCKMii Bcero 3aüHTepecoBaJi BepxnMe 6jiM3Kaa MJijnocTpnpyiom.Mx Hbix nojibCKOü HapoAHOíi CKyjibinype, ero xa- npMMepax 3TMX i i p o M 3 B e f l e H M Í i b b i J M TanHO KO'iopaa nojitme UIM- pa3BMBaTbca pesiMKOB, npOBMHL(MK) iiapo/n.bix BOCiipHUHJiM Ho TOM CKyjibnTypa, OHa napoflHOro iiojibme K TpeooBaHMaM Hya^fl rOTj«ecKan MaccaM. MacTepcKMe peHOCMJIMCb M Majioíí i?KcnpeccMBiiaa, no3flHeMiuero r. i roTM iecKne aajiaeTca OToßpajKaeT HanMOnaJibubiM TA r j i y ô o K O fljiH HwraTeJieii. TBOpnecTBa, rjiyôoKO 6BIJI CKyjibnTypa njiacraRecKOro nMBGirKM nocBH- sapybeJKHtix BB. B C m t e 3 M M niMpoKMM obpa3u,OM onepK, CKyjibnType, ucKyccTBa. M X V Kopa-iMtJiiaH HHTiiaH fljia o6pa30M paKTep nojibCKOro B nojibCKOü nap^/inaa nojibCKOro caMBiM j i y n i u M M cMHTeTMnecKMii iiapoflHOíi ;ia paooTbi. y ppyrMx M TaKiiM OTjiM^iMTeJibiioii MCKVCCTKO. �a A e y ni X m a n o B C K H — nPMMMTWBHAÍI MEHHAfl C K y . H b n T y P A B CMJIE3MM T KA- A B T O P Mccjie^yeT a B j i e i i M e n p M M M T M B u o r o T B o p n e c T B a , B03iiMKaioinero K a K K O C B e i n i b i e 3 J i e M e ¡ i T b i M J I M >Ke B M f l O H3MeneHHbie o6pa3Hbi, n e p n a e M b i e M S B H C , M3 ccHOBiioro Tenelína CTMJieBoro n c a y c c T s a . CBOMMM MCC.TieflOBaHMflMW a B T O p O X B a T b I B a e T CMJie3CKyio Kaiiennyio C K y j i b n T y p y , n e p s b i x eme AOxpncTnanCKMX naMHTHMKOB C T a p M u o i VI r O T M H e C K M X K p e C T Ü B K a K ) nj,nxca r p e n i H M K O B , a a T e M M o r M j i b i i b i e r u i w T b i vi snnraipMii n a H H X C X V I flo X V I I I B B . , C K y j i b n T y p H b i ñ a p x n TeKTypHbiü fleKop B n n o T b flo K a M e u H b i x npMjjppojKHbix (Jjuryp M > i a c o B e n . Ha o c n O B e npoBei;eHnoro (popMajibnoro a n a J i M 3 a í n a repnajia a s T o p ( p o p M y a u p y e T n e c K O j i b K O o 6 m n x T C S M C O B , KacaiOlUMXCH n p M M M T M B H C ñ C K y j I b n T y p b i : B HanajIbHOM cpa3e cpopMMpoBanwH CMJie3CK0M C K y j i b n ' r y p b i ( c o r j i a c u o oomeñ 3aK0H0MepH0CTM a B j i e H M Ü , c o n y T C T B y K ) i n ; n x p o ? K fleiIMK) HOBOít O r p a C J I M M C K y C C T B a ; , B 0 3 H M K a j I M npon3EefleiMa, O T j i n n a i o i n M e c a (popMajibHbiMM nepiaMM npnMM'iMBa (Kpt-CTbi K a i o m M x c a rpeiUHMKOB, p a n í i a a apxMTeKTypnaa c K y j i b n T y p a ) ; 3 a M e n a e T c a TaKHíe flBjieiiMe 3anMCTUOBaiiMa n e K O T o p b i x 3 J i e M e n T O B n p o u u i o r o B i i p o n 3 B e fleimax, iipmiaflji«Kam,nx yace K HOBOÍÍ anoxe (cxapMHH t i e MorwjibHbie n a M a T H M K M n a n e p e J i O M e T O T M K M H p e í i e c c a u c a ) ; TarOTeHne K Tpa,nnB,M0tiM3My, K coxpaueHMW M ocobOMy BMAOH3MeHeiiMK) o 6 p a 3 n O B , K O T o p b i e B n e n T p e CTaJin yxe n e p e j K M T K a M M . RJIH oojibmoro coopaHMH C M ae3CKMx c i c y B b n T y p x a p a K T e p u a T a K J K e p y T M H a , B b i 3 B a H iiaa cepuMiibiM x a p a K i e p o M npon3B0flCTBa (¡viorujibiibie njiMTbi). üocjiefliiaa, OTMenemiaa aBTopcM r p y n n a , Bb!,ie^ena M M BBMfly cneuMCpMKM o O i n e c T B e i n i o r o c n p o c a , c o r j i a c u o KOTOpCMy 3TM C K y j I b n T y p b l BbinOJlHHJIMCb. 3 T O 6 b I J I M 3 a Ka3w HM3UIMX e j i o e B c o m e c T B a . M n a n o « i B e S T H X s a n a J Ü B paSBMJIOCb, IIO M H 6 H M K ) a B T O p a , nOflJIMHHQ i-japofluoe MCKyccTEo. K 3Toro p o ^ a npon3Be/ieiiMaM npnna/(;iejKaT pacnpocipaneiiHbie B O n j i e 3 M n n p n f l o p o j K i i b i e t p K r y p b i . P o Ma H P e í i n c p y c c CKyjiBnxyPA — HAPOflHAH KAMEHHAfl 3AnA,n;Horo n o r y j K A A B T O P c o o 6 i n a e T o p e 3 y j i b T a T a x C E O M X Mccjie^OBanMíí, npoBefleinibix B O K p e c T u o e r a x ropjinu;. M M 6bui n a u s e a /(OBOJibno 6ojibmoM K a M e H O T é C H b i í í o;eHTp B MofljiyBne 'iyXOBCKOM VI HeCKOJIbKO MHJIMBMJJ.yajIbHbIX M a C T e p C T K M X B pa3JiMHHbix flepeBnax. A B T O P C T a T b M n p M H a f l J i e j K M T K HMCJiy n e M n o r n x M C cneflOBaTejiew, M 3 y H a B u i M x pp C M X n o p n o j i b C K y i o n a p o f l nyio K a M e n n y K ) C K y j i b n x y p y ( T S K I I M x e o 6 p a 3 0 M O H paHee HccjieflOBají n a M H T H M K M c i a p M H b i J I 3 M K O B ) . CymecTBOBano MHenne, H T O 3 T 0 r o p o f l a C K y j i b n T y p b i a B J i a r o T c a M C K J I I O •iMTeJibiio n p o n 3 B e f l e H M a M M r o p o f l C K w x p e M e c n e n n i i K O B vi lie MMeiOT H i i n e r o o 6 m e r o n a p o f l H b i M MCKyccTBOM. c Peünopycc oSpamaex B H M M a H w e H a T O T qJiaKT, H T O TBOp'ieCTBO MHOrMX K a M e i l O T e c O B — aBTOpOB npMflopojKHbix q>nryp — 6epeT CBOe H a i a j i o O T flepeBeHCKoro peMecjia — o6pa6oTKM K a M H a ; M 3 r 0 T 0 B j i e H K e MejibHMHHbix srepuoBOB M T O H M J I . B C T a T b e noflpo6no p a c c M a r p M B a i O T c a TexiiMnecKMe npweMbí K a i n e n o T e c o B M o f l j i y B K M , O T M O M C H Ta flo6biBanna K a M n a . A H a j i M 3 n p y e T c a fleaTejibHOCib MHOrax noKOjienMÍí, M B H M a c T e p c K M e p a ó O T a j i M ^o naTMfiecHTbix rOflOB H a r n e r o C T O J i e r a a . I I p M M c c n e ^ O B a n M M H e KOTOpblX M3 3TMX M a C T e p C K M X SbIJIM o 6 H a p y j K e i i w o6pa3I Í M , KOTopwMM n o j i b 3 0 B a j i M C B K a M e n o T e c b í . C M X nop üe Bbiacneno eu^e O T K y f l a n e p e H a n n w o f l j i o B c K i i e K a M e n o Tecbí nepBbie o6pa3u;bi fljia cpHrypHbix CKyjibnTyp. Ha ociiOBaimn p e 3 y n b T a T O B C B O M X noMCKOB a B T O p cxaTbM iipefliiojiaraeT, H T O B O 3 M O J K H O n e p B b i e K a M e n o T e c b í Vlo¡ijiyBKM y H M j i n c b peMecjiy y C K y . 7 i b n T o p o B M e c T e H K a I í e n j K KOBMqe. i H a p a f l y co C K y j i b n T o p a M J f , KOTopbie K a K B M o f l j i y B K e Bbipaciajín B p e M e c j i e i m w x K a M e a O T e c H b i x i;eiiTpax, B üoryjKy pa6oTajiM M T€, KOTopbie ne cjieflOBajín peMecj-.eimbiM T p a f l i i n n a M flaHKoñ cpeflbi vi MuflMBJiayajifaHO 'il.y,a;njincb B flepeBHHX. A B T O P aHajiM3npyeT TBop iecTBO flBonx M3 H M X : M a p w a n a ^ l , 3 a « 3 é M3 y K e n e H H W K a CTZKMmeBCicoro vi B o i í u e x a E n f l p y c a K a v¡3 Tyxvi. i AHHa — PE3HBIE K P E C AEPEBHHHBIE OMryPBI B K y H H M H b C K a - l l p a i i K a TBI M MOHOJIMTHBIE MAJIOH n O J l b l l I E anann3MpyeT n a M H M H K H napofluoñ M O i i y M e n CKynbnTypbi B ceBepuoü nacTM Majiow Dojibuin. ABTOP Ta.ibiiofí B nacToam.ee B p e M a M 3 B e c T i i b i O K . 90 o o t e K T O B , M3 K O T O pbix SojibinmiCTBO naxoflnTca B flepeBiiax. Ü H H 6bun-i oonapyjKeHbi B nocjieflHiie roflbi BO BpeMa MecTHbix M C C J i e A o s a n n ñ , K O T O p w e r j i a B H M M o6pa30M B e j í n M u c T M T y T M C K y c c r B I I o j i b C K O M A K a f l e M M n HayK ( B H M X npnunMaJia y n a c T n e a B T o p H a c T o a m e í i C T a T b n ) vi K p a K O B C K n ñ 3 T H O rpaopnHecKnñ My3eíl. CTapeñmne M3 n 3 B e c r H b i x Han oórbeKiOB flaTnpyíOTCH KOHIIOM X V I I I B. H nanajiOM X I X B . B o j i b n n i H C T B O OTHOCiiTca K nocne/jiieñ n e T B e p i n X I X B . HeKOTopbie 6biJin BbinojiHeubí B flsafliíaTbix ro~ flax n a u í e r o C T O j i e T n a . M O H y M e H T a J i b n a H C K y j i b n T y p a B M a j i o ñ riojibme c o ciaBJiaeT, napafly co cKyjibnTypaMn KJKHOÍÍ BejinKOn o j i b m n , eflMHCTBeHHbiñ M 3 B e c T H b i ñ n O K a K p y í m b í n K O M njieKc MOHOJIMTHO B B i n o j i H e H H b i x M 3 sepeBa n p n f l o p o j K H b i x K p e c T O B , c£>nTyp w n a c o B e n . OfliiaKO, B flpyrnx pernoHax Ilojibmn (ocoSenHO B KypneBCKOM paíiOHe), coxpaiinjincb B He6ojibmoM, n p a B f l a , R O j i n n e c T B e n a M H T H H K n , c x o j K n e c B e JiMKOnOJlbCKMMIl VI MajIOnOJIbCKMMM. Ha 3TOM OCHOBaHMM a B T o p n p e f l n o j i a r a e T , H T O no,i(o6Hbie K p e c T b a n C K M e npnflopojKHwe n a M a T H M K n M o r a n TaKJKe n a x o f l M T b c a n a T e p pMTOpMM B C e í í C T p a H b l . flOBOJIbHO BBICOKI1M y p O B e H b 0 6 p a ÜCTKH flepeBa BW3biBaeT npeflnojiojKenwe o I I X CBH3M c oOmenamioiiajibnoñ Tpaflwnneü n o j i b C K O f i pe3b6bi. ITofljiacnM VÍ Bce M 3 B e c T H b i e n a M f l T H H K H C T a p w n w Bbinojinajincb H a C p e f l C T B a K p e C T b a H C K M X n O J K e p T B O B a H M ñ , CTaBKJlMCb B C t í i ñ e p e B H e í í , Bceifi c e M b e ñ J I M 6 O n o j K e p T B O B a H n a M n caMbix C O C T O a T e J I b H b l X K p e C T b a H . T B O p i ^ a M H 3TMX OOrbeKIOB 6 b I J I H JIMSO C K y j i b n T o p b i , pa60Tawmne B flepeBencKnx KOCTejiax, JIMSO K p e c T b a H e , 3 H a B n j n e T a ñ H n K M c6pa6oTKM «epeBa, K a K n a n p . H J I O T H M K M M J I K KOJiecHMKw. K c T a T M K K p e c T b a n CKHM CKyjibnTopaM npnnafljieHcaJí caMbiíi BbiaaK>mMíic;i cpe/in ManonojibCKiix BaaTejiefí I I nojiOBnubi X I X B . — B a B J K n n e n ; IIlBeM. XOTH B Majioií nojibiue S B I J I O M H O T O C K y j i b n T o p o B -MOnyMeHTajincTOB, o neM CBnfleTejiBCTByiOT pa3JiMHna B o b p a o o T K e OTflejiBHBix K p e c T O B n o p n r y p , necoMnenno na Bceñ STOÍÍ T e p p n T o p n n o 6 a 3 b i B a j i a oóinaa KOMIIO3 M U M 0 H H a a c x e M a vi M K O H O r p a q p M H e c K a a n p o r p a M M a fljia K a j K / i , o r o BMfla S T O X C K y n b m y p . B O 3 M O J K H O , H T O S T O C B M fleTeJibCTByeT o c y m e c T B O B a H n n o6mnx o 6 p a 3 i í O B r o p a 3 f l o 6ojiee p a H H e r o n e p n o f l a , neM c o x p a H n B m n e c a naMHTHHKM. He n c K J i M H e H O , H T O T p a j i n n i i a pa3Hbix K p e c T O B n p M n a f l Jie?KHT K s n o x e n o 3 f l H e ñ r o T M K M . AjieKcaiiflp H I I K O E C K M — COBPEMEHHAH CKyjiBnTypA, HA3BIBAEMAH HAPO^HÜÍI C K y j i b n T y p n o e TBOpHecTBO Bcerna 6 b u i o Menee ycJiOBHbiM, H 6 M p e M e c j i o vi He H O C M J I O p e r w o H a j i b n o r o K J i e i í M a . O T O oO'bacHaeTca pa3JiMHneM B b i n o j n i a e M b i x o ó m c c T B e n u b i x cpyiiKij;Míí vi c n o c o S o B n p n o 6 p e T a H n a 3 i i a n M M . Pa3j i n n n e B y p o B n e M a e r e p c T B a vi B B 0 3 M O ? K n o c r n nmepnpeTau,nn T e M U cmibHee B J i n a j m n a p a 3 i m i r y B xyflüJ K e c T B e H H b i x p e L u e i m a x , n e i a M e c T u a a TpaflHL(na. C o B p e M e H H y í o C K y j i b n T y p y OTjinnaeT OT cTapoñ H 3 Menenne c p y H K u n ñ (oco6eHHO nepeBonjiomenne KyjibTOBoñ B 3 C T e T H H e c K y K > ) vi n O T p e 6 n T e j i a ( m m e H M aBjiaeTca ropofl). E C J I H H a p o f l H w e p e M e c j i a n o - n p e j K K e M y coxpanaioT cTapbie C T M j i e B B i e o c o B e n H O C T H ( n p n 3 i i a K n ) , T O B coBpeM e n H O í i C K y j i b n T y p e B W C T y n a w T 3 i i a H n T e j i b i i b i e pa3JiMHMH, C B H 3 a i i n b i e r j i a B H b i M o6pa30M c p a m n p e n n e M n p e ^ c T a B jiaeMOfi Te-MaTMKn, a T a K J K e c n e p e M e n a M n B cnocoóe Mbiuijienna xyjjpjKHMKOB. 3TO 3aTnpaeT r p a n n u b i Mexfly H a p O f l l i b l M VI J I K ) 6 n T e j I B C K M M T B O p H e C T B O M . A B T O P p a c c M a T p n B a e T MOTMBannw, K O T O P B I M M ncjib3yMTca CKyjibnTopw, ynnTbiBaa npn STOM flsa Bnija JIMH1IOCTM T B O p q O B fleííCTByiOIliMX M 3 BHyTpeHHMX IIOByJKa e i m ñ M J I M ate fleñcTByiomnx nofl B J i n a n n e M M3Bne ( B I I M M a n n e ! T e p M M H O J i o r n a P n c M a n a ) . T B o p n e c T E O nepBbix B w 3biBaeTca CTpeMjieHneM K caMOBbipajKennio, noTpe6HOCTbio M 3 j i M T b vi B b i C K a 3 a T b o 6 y p e B a e M b i e n x HyBCTEa. Hame Bcero B H y T p e H H n e C T M M y j i b i B b i C T y n a W T y J I M U ; , Bbi6poH i e H H b i x M3 K O J i e n H O p M a j i b H O í í JKM3HM M O T j i n n a i o m n x c a Sojibnien B n e H a T J i n T e j i b H O C T b i o . C K y j i b H T o p b i , noSyjKflaeM b i e K T B O p n e C T B y B H y T p e H H M M M CTOMyJiaMM, n e «myT o 6 p a 3 n p B , O H M c o 3 f l a i O T n a f l j i e j K a m y K ) cpopMy JJ,JIH B b i p a j K e n n a C B O M X n y B C T B vi 3 M O B ; M M B C K y j i b n T y p i i O M T B O p n e c T E e . Mx n p o M 3 B e f l e n M a r o p a 3 j j o M i i T e p e c n e e , H O M npoM 3 B e f l e n M H T e x , K T O n e p n a e T B f l o x n o B e i i M e n3Biie. 3 T M X nocjie^HMx 3HaHMTejiBH0 6 o j i b m e . O H M BbTCKa3biBaK)Tca B opopMax, c o 3 f l a i i H b i x flpyrMMM. O H M nacro flajKe ne 255 �noHMMawT cyniHOCTH n o j i p a j K a e M b i x H M H dpopM, nepeH H H a a JIMUIb MX B H e i I I H M M B M f l , B TO B p e M H K 3 K X y f l O J K - JIIOPKM, 3 e r a f l j i b i HMKM, XapaKTep TBoparqne CaMOSbITHbl UOB M B M3 r j i y S o K M x no6yjKJj,eHMM O H K He3aBMCMMbI O T o 6 p a 3 - M OpMrMHaJlbHM. 3TOM BHyTpenHMX 3aKJlMHaeTCH M X CMJia, XOTH nOpOM 3TO McxoflH M3 CKOe TaKoro fleJiemiH, caMOpofluoe TBOp^eciBo (MJIJI. ncMxonaTonorM'iecKoe aBTop (MJIM paccMaTpnBaex cnoHTaiiHoe), 7—11) M TBop^ecTBO jTepeseH- ropojrcKOe (MJIJI. (MJIJI. 12—15), T y p y TaKMX xyfloaKHMKOB, K a K X a m , 3 e r a s J i o 57), CKyjibn- (MJIJI. n a T M - JIMSO K p a e s c K o r o , M M p B O o 6 p a JKeiIMM, MMxaMJi Xaíiubi (MJIJI. COHMOB B 2) MbiurjienMa, nopoíi ne3aMeTHbiM M3o6pa>KaeMbiií KOHiiocTfa rax rpynnax: B03HMKJIM M3 6ojiee nOfl jTOjiJKaeT a TaKHce TBOpaUIMX XOflaiJJMX (MJIJI. B jiyioinaa flepeBHM TaKJKe KOMMepiecKMe peBHe fljia u.eJiM, rpynna, CBa3aHHbIX nanpMM. cyBenMpbi yHMJiMirr. K «JIH nocjiefl- TBOpMMaa K y j i b T y p b i ropo.ua, B coBpeMeHHOM BaeT nepeMenbi, BbinojinaeMaa cKyjibnTypw, aBTop, B B oBjiacTM 'iacTHOCTM, luBJieiiMe 6biTb aBTop noflMepKMBaeT HaMepeHHbix q¡x>pM coBpeMeHHOM BpeMH 3aHMMaeTCfl JIwjTBMr 3na'ienMe noneieiiMa, yKasbi- cKyjibnTypbi, HeCKOJIbKO H , M M M e p e p — 36—50). KOHKypcoB KOTopOM B paflMO, npe6biBaa rpoMa^Hyío poflHOM JiBafliiaTt KOJiJieKUMio CKyjibnTypw. jieT B najieHMe TOitaM 3Toro MCKyccTBa. A n a j i i ! 3 M p y a oár.::; BIEJ.ÍQ M MMpa fleimo co6jia3iiaeT M Ha KOTOpoMy B3biBaeT fljia Borana, cero HOUIHO SoraTbix M O flepeBCHCRMü SeflaMM M n e y p o s c a a M M . jiMiueHMeM HapoflHaa 'iejiOBeKa KOCTejí, a /rjia YMepMOTJIO 6eflHHKa cyjj,b6oü. (MJIJI. 17) O T o 6 p a » c a K ) T nEPE.II, M 3 B A H H M 3 KA- pacTBopaeTca 6eflCTB£HH, M HenocBHineHHbix. KOCTejia, KOTopbift naxojj,MJic CBOO flajieKa Tpone MMPOM, 3T0My Bcerjra jiyHiiiMM Ha3iia- Xaüiibi, pa3fleJ! 3TMX cy;!b6oM MKOnorpaqbMM, M XPMCTOC CKOP6HIHMÍÍ Bor nojiaraa CTynasoT -qepTbi i(bi MHTepeeHa yKa3biBaioi B o c c e f l a w r i i M M HE Bor, yflpyHenubiM TBopnecTBO OTHCTJIMBO KOTopaa Hapofliibra ropbKOM nejio- JIMPKM, aBTO¡ ( M J I J I . 3, 5 ) . XaMD,bi MX MCKJHOMMTejIblIOCTb CKyjibnType, 60Jiee CMJibiibix. 3 T C BooBpasceHHH KOimenqMM, M CTpaHCflyíoirfMM Ha sípeu;OB R0HcepBaTM3M Ha cropoHe B CBHSMBaei pa3/ieji cnoco6cTBOBaji 6biji Bbipa>Keiiiie XpMcroe-cyflMH BenecKOM OTpMD,aa O T pejiMrM03iioro pa3jiMHMe npeACTaBJiaeT coBpeMeimOM rpexo- cTMpaeTCH o^naKO, eaMa no M nOJIbCKOÍÍ H T OB i e M B CTapOM Hapofluoro B M X np0M3BefleHMH; HapOflHOM MCKyCCTBe Bbb enMpMTyajiM3Ma. ee6e HapOflHOf ECJIM y X a ü MHTepnpeTan,Ma icconorpa cpMnecKOM TeMaTMKM, T O y J I I O P K M OHa BbiCTynaeT cocTaBMJi cMejioe npeTscpeHMe asbiiecTBa Bxpw- pejiMTM03HOCTb nenocpeflCTBeiiHO c ne6ecHbTM PaccMaTpMBan CKyjibnTypbi 3a- M6JKJJ,y 3TMM M nOTyCTOpOHHMM M M p O M . ITojibiiie K TOJIBKO -qejiOBeMecKMe e npoM3BefleHMM CMJibiibix TeM, K T O flbaBOJí BapaHBCKOM 3anafliiorepMancKoro O H npMiiaflJiejKMT flejia, O H . CB. M Hapofl, MMpa, B T O BpeMH K a K K flypaneK, neM cero nacToamee P A 3 M H I H J I E H M H KoppecnoiifleiiT McnbiTauMa crpauíen jiMuib ero OTMeiaeT APXAHrEJIOM M M X A M J I O M " , H B I M B 1 9 7 1 T . BJIAflMCJIABOM X A Í l U E f t MEHMIÍBI ryPHEÍl. CTaTbM, nejiepa3BM- COT HejIOBeK. „CBHTBIM AETOP KpoMe M cnoco6cTByKHiiMx a TaKMe nojjTBepjKflaeT MMpa CTMancTBO. B 6 y p H 0 M cJiaflOCTpacTMM na MJIJI. B xocrejiax, M B T O JKe B p e M H n a M B i i o e Mace. (Hanp. TajKejibiM KapTMHbi MecKOM T e M a T M K M ( n a n p . M J I J I . 1 6 — 2 3 ) M H a 6 o J i e e B a j K i i y i o npMpoAbí KOTOporo n e 6OMT- 6ejrnbix. HHM. njioTM, aBjianocb pojib Ha6jiK)JieHMM MHTepnpeTanMio c jjbHBOjí y n p a B j i H e T 6bijia TMK) cBo6oflnyio CTajiKMBaeTca He ero, BepuiMT TOJIKOBBIM, cMJibiibix pa3JiMHHbi AH CMeTJiMBee Sojiee S o r a T b i x M JTJIH KpecTbaH. MKOiiorpadpM- Toro Ha Sojiee npoMcme/riiiMe fljia na ryriTecTBOM S p e H n o r o fle- 3 T O M c p e ^ b i B cotMBeTCTBMM c ee B K y e a M M (MJIJI. 5). AHajiM3Mpya cMJiy aejieHMa OfluaKO, M c Heü npecjie- peMecjiennMKaMM CKyjibnTypa, aBTOMflenTMdpMKaqMH, npoMC- CKyjibnTypa, npMynenHbiMM npMHaflJiejKMT M Ha nepMcpepMM npo- onMparoixrMxca MHTejIJIMreHTOB, M 3M0UM0IiajIbH0 CyurecTByeT rpynne ceMbax TpanMUMaMii jnoBMTejieíi, BbinycKHMKaMM xyjjojKecTBeHHbix iieM B KOTopaa cTapbiMM CTMJie" TypMCTOB, M3roTOBJiaeMbie M co Sjiaro- CKyjibnTypbi. M M 6jiM3Ka „HapOflHOM M3 61). 24—-35), neSo o/inoro BbinojiHaeMOíi c KOMMepHecKoíi B TBopiecrBe npMHLtMnbi Hapo/rHOM TBOpHeCTBa (MJIJI. flpy- Koxopbie M KOH'biOHKTypbi CKyjibnType, CBa3b 1—4), B c K y n b n r y p e , nejibio, na CKyjibnTypw B pejiMKTOBOM B ueiiTpax, BJIMatlMeM CKyjibnTopOB coxpaHHTb EbICTynaiOT cKyjibmypHbix rJlyOOKMM flJia 36—38), (MJIJI. Tex BMJTHBIX npMaTHOM (MJIJI. B M 3aMMCTB0BaHMe 23), M 3e- OToSpajKenMeM cbiHOBefi MMxaMJi, 18, noii M3 HOCTM. 3 a B M C M M 0 C T b (MJIJI. paflo- JIIOPKM Xafiubi, SbiBaeT flbasojia, caMwü Bescflb HejIOBeK, ca K O T o p b i x HBJiaeTca B b i p a j K e i i M e M M X a p K O f í MHjTMBM/xyajib- JIiopKa BeJitMoasa, CKa3KM. B H M XK p e c T b a i i M H He MJIM IiapOflHHM aBJiaioTca napoflubie KOTopbie jiMCTe) STO ne CBoeo6pa3iiaa XOJI TBOpHeCTBO TyjibHOM — CKyjibnTypax npoMCxoflMT BbipajKaeTca n w T a e T c a BOC- 3TO o 6 b I K H O B e H H b I M KpecTbHHMH. rajjjibi aBTop OTJIM'iaiOIUMÍi OT O C ¡ 3 M H M a J I b H 0 Í t p e j I M T M M . C B . pejIMrM03HOCTM IieBeCHblX roM cocTaBJiaeT M X cjiaSocTb. CKyjibnTypw: CTaHOBMTb co ero pasMwmjieHMHMM, BCCM 'lejicBeMecTBOM Fa-Kpec.Ta (MJIJI. 13). nanpMMep 3ainMm,aioiiTero c ero XpMCTa, (MJIJI. KOHu;enHiieM Hecyuíero KpecT 12), M J I M jiw/reM B CBH3I Bepbi. >Ke B O T nasenMH Bup,e E Oí BMCCT sepe nponacr �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł 72.— zł 36.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10 miesiąca, poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy ro­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50%> droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abrcad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 München 34, Postfach 68, Bundesre­ publik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Indeks 36 940 PL ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w War­ szawie 1976. Nakład 2000 egz. Objętość 20,70 ark. wyd.: 16,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 10.IX.1976. Podpisano do druku w marcu 1977 r. Wydrukowano w kwietniu 1977 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 501. F - l l . Cena 36.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c07241565fb8c69b8b1bda1dd10afca9.pdf 74b96726af3fc13f43914471eb41fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4431 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba kamienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4122 Title A name given to the resource Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss LUDOWA RZEŹBA KAMIENNA NA ZACHODNIM POGÓRZU Na t e m a t l u d o w e j r z e ź b y w k a m i e n i u n i e w i e l o dotychczas pisano. O ile b o w i e m r z e ź b a w d r e w n i e o d d o s y ć d a w n a cieszyła sii; y.aintoresowaniem ze s t r o n y b a d a c z y s z t u k i l u d o w e j , z w y k l e skalnicy po dwóch kamiennej lub trzech, d o b i e r a j ą c się „ p o z n a j o m o ś c i " . Jeżeli praca układa zachowano prowincjo­ s i ę i m d o b r z e , w ó w c z a s z e s p ó ł t a k i u t r z y m u j e s i ę p r z e z czas d ł u ż ­ rezerwę. Uważano ją za wytwór tyle do skały. w stosunku do p o d o b n e j p o d w z g l ę d e m f o r m y r z e ź b y dużą o „ p o l o w e g o " , dopiero po I I wojnie światowej zaczęto u ż y w a ć t e g o c e l u k a m i e n i a ł u p a n e g o ze Do pracy „ w skale" przystępują nalnych, r z e m i e ś l n i c z y c h p r a c o w n i k a m i e n i a r s k i c h , k t ó r e z „ p r a w ­ szy. dziwą" s z t u k ą l u d o w ą n i e m a j ą wiosną, chociaż „ n a zimnie robota kamieniarska bardzo szkodzi". nic I m bliżej j e d n a k p r z y g l ą d a m y bardzioj o c z y w i s t e staje się, że znalazła się p o z a nawiasem obróbka jest monopolem l u d z i , k t ó r z y praktyki ogóle 1 nie produkujących zdobywali dobrze czynienia mówiąc kamieniarzach, p r z y g o t o w u j ą c y c h już kamień przedmioty dla z o czy Podobnie j a k w o ś r o d k a c h w i e j s k i c h Wydobywanie kamienia odbywa S k a l n i c y ł u p i ą k a m i e ń w czasie w o l n y m się jesienią lub wczesną od innych zajęć, często nie c z e k a j ą c nawet na konkretne z a m ó w i e n i e . G d y zjawi się od­ biorca, s p r z e d a j ą m u p r z y g o t o w a n y k a m i e ń i dzielą się u z y s k a n ą nie drogą opano­ kamieniem zawodowych celów użytkowe, brusy do ostrzenia, k a m i e n i e d o ż a r e n ludową. bynajmniej Równie do tym niesłusznie sztuką tę umiejętność i dłutom, j a k n p . m ł y n a r z e , ozy zagadnieniu, kamienna kamienia rzemieślniczej. wywali j ą c i , k t ó r z y m i e l i w nych się t e m u rzeźba zainteresowania Okazuje s i ę , ż e a r t y s t y c z n a systematycznej wspólnego. I I . 1. Oselkarz M i c h a ł D u d e k p r z y p r a c y , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a , g m . T u c h ó w , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2. N a r z ę d z i a k a m i e n i a r s k i e : A — śpica, B — oskarb, C— siulajza, D — k n y p e l , E — stohamer budowla­ jak osełki, młynów. przemysłu drzewnego, które od p r o s t y c h w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , j a k ł y ż k i c z y w r z e c i o n a , przechodziły do p r o d u k c j i b a r d z i e j a r t y s t y c z n e j — np. zabawek, tak w o ś r o d k a c h k a m i e n i a r s k i c h z d a r z a ł o s i ę , ż e o b o k produkcji osełek ozy m ł y ń s k i c h kamieni rozwijała figuralna. P r z y k ł a d y t a k i o z n a m y czy z okolic się z z terenów czasem rzeźba Łomkowszczyzny 2 3 Lubaczowa . Oprócz o ś r o d k ó w , w k t ó r y c h obróbką kamienia zajmowała się znaczna c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w w s i , p r z y c z y m z d o l n i e j s i p a r a l i się rzeźbą, m a m y p r z y k ł a d y twórców działających w rozproszeniu. W i e j s c y r z e ź b i a r z e w k a m i e n i u swych prac, co o b e c n i e z w y k l e u t r u d n i a i c h pojedynczo, nie podpisywali autoryzowanie. Ludowa r z e ź b a w k a m i e n i u n i e n a l e ż y w P o l s c e d o r z a d k o ś c i . Wszędzie gdzie w y s t ę p u j e o d p o w i e d n i s u r o w i e c , s p o t y k a m y rów­ nież k a m i e n n ą r z e ź b ę c z y t o w f o r m i e p r z y d r o ż n y c h f i g u r , nagrobków n a cmentarzach. Sporo togo rodzaju notujemy n a t e r e n i e K a r p a t i P o d k a r p a c i a , biarskich w y k o r z y s t y w a n y j e s t Kieleckiem, piaskowiec, gdzie w y d o b y w a n y j o s t ł a t w y wapienny, c z y l i t z w . gdzio do celów rzeź­ jak również np. w do obróbki kamień Gorlic i Jasła, ludowa opoka. Na z a c h o d n i m P o g ó r z u , w okolicy rzeźba k a m i e n n a j o s t b o g a t o r e p r e z o n t o w a n a . wej, s ą s i a d u j ą c e j czy przykładów z Łemkowszczyzną, W części p o ł u d n i o ­ występują często i krzyże p r z y d r o ż n e w y k o n a n e p r z e z k a m i e n i a r z y Natomiast w c z ę ś c i p ó ł n o c n e j figury łemkowskich. działały j u ż inne miejscowe pra- oownie k a m i o n i a r s k i e . M i e s z k a ń c y w s i p o ł o ż o n y c h n a p ó ł n o c od (ierlic j a k o c e n t r u m k a m i e n i a r s k i e , g d z i e w y r a b i a n o r z e ź b y ka­ mienno, w s k a z u j ą J o d ł o w k ę T u o h o w s k ą, wieś łożącą k i l k a k i l o m e t r ó w n a p ó ł n o c n y w s c h ó d o d G r o m n i k a . Nie u d a ł o s i ę d o t y c h c z a s u s t a l i ć g e n e z y k a m i e n i a r s t w a w J o d lów.H) T u c h o w s k i o j . N i e u l e g a j e d n a k wątpliwości, że to posiada we w s i t r a d y c j ę s i ę g a j ą c ą c o n a j m n i e j k i l k u rzemiosło pokoleń. We wsi z n a j d u j ą s i ę m i e j s c a , g d z i o w y b i e r a n y j e s t k a m i e ń . Miejs- oa to, zwano „ s k a ł y " , z n a j d u j ą s i ę w d o l n e j c z ę ś c i w s i „ p o d W i e l k ą Górą", na , , G n i d ó w k a c h " k o l o s z k o ł y , n a „ Ś w i e r c z u " i i n . M i e j s c o ­ wy piaskowiec n i e j o s t w y s o k i e j k l a s y . Z M ł y n a r z o w e j Góry na­ daje się n p . j e d y n i e d o b u d o w y d r ó g i j a k o d o d a t e k p r z y w y r o b i e betonu. W y d o b y w a n i e m którzy p r z y g o t o w u j ą kamienia zajmują się tzw. skalnicy, k a m i e ń g ł ó w n i e n a cele b u d o w l a n e . Obro­ biony k a m i e ń k u p u j ą o d n i c h c h ł o p i z o k o l i c z n y c h w i o s e k . U p r a ­ wianie k a m i e n i a r s t w a nie wywarło wyraźniejszego miejscowe b u d o w n i c t w o . S t a r s z e d o m y n i e m a j ą rówki k a m i e n n e j , a p i w n i c e b u d o w a n e wpływu nawet na podmu­ były dawniej z kamienia 167 �ze s p r z e d a ż y k w o t ą . Z a e k s p l o a t a c j ę k a m i e n i a n i e m a ustalonej o p ł a t y . S k a l n i c y z g ł a s z a j ą j e d y n i e w ł a ś c i c i e l o w i g r u n t u , ż e „po­ trzebują k a m i e n i a u c i ą ć " , r o z r a c h u n e k z n i m n a s t ę p u j e dopioro wtedy, gdy wyłupany k a m i e ń zostanie sprzedany. „ Ł a m a n i e s k a ł y " j e s t p r a c ą c i ę ż k ą . N a l e ż y n a j p i e r w zebrać z powierzchni darń taczkach poza „rumowiska". i ziemię, a następnie usunąć obręb miejsca Kamień eksploataoji występuje w Jodłówco w p o s t a c i j e d n o l i t e j m a s y s k a l n e j , lecz w i w y w i e ź ć na warstwę skalnego T u c h o w s k i e j nie kawałach. Odsłonięte b l o k i s k a l n e ł u p i e s i ę n a m n i e j s z e c z ę ś c i p r z y p o m o c y : „śpicy", „ k l i n ó w " i m ł o t a . „ Ś p i c a " j e s t t o s t a l o w y p r ę t o ś r e d n i c y 2 cm, a d ł u g o ś o i 2 6 c m , z a o s t r z o n y n a j e d n y m k o ń c u . S ł u ż y o n d o wy­ bijania wbija otworów. W się stalowe otwory kliny, te, które biegnące wzdłuż uderzane 6 —7 jednej linii, kilogramowym m ł o t e m p o w o d u j ą o d ł u p y w a n i e s i ę m n i e j s z y c h b l o k ó w kamienia. O d k r u s z o n y b l o k o d s u w a n o n a b o k p r z y p o m o o y l e w a r a zwanego „śtangla", Zwykle w czyli stalowego charakterze Prócz kamienia budowlanyoh, pręta, długiego śtangli u ż y w a n a łamanego wydobywano przez go na ok. 1,5 metra. j e s t s t a r a o ś o d wozu. „skalników" również dla dla dalszej celów obróbki. Z a j m o w a l i s i ę t y m t z w . o s e ł k a r z e , k t ó r z y r o b i l i o s e ł k i d o ostrzenia kos, 3 brusy i kamienie do żaren, młyńskich w Jodłówce miejscowy piaskowiec czyli tzw. żarnowce. Tuchowskiej nie był na ten cel Kamieni odkuwano, „za slaby", ponieważ o ż y l i zbyt m i ę k k i . M a t e r i a ł n a b r u s y i ż a r n o w c e ł u p a n y b y ł ze s k a ł y . Wstęp­ n a o b r ó b k a o d b y w a ł a s i ę p r z y k a m i e n i o ł o m i e . T a m p r z y pomocy ś p i c y i m ł o t a d z i e l o n o b r y ł y k a m i e n n e n a m n i e j s z e c z ę ś c i , którym n a d a w a n o z grubsza k s z t a ł t b r u s ó w czy ż a r n o w c ó w . J o d l ó w k a T u o h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 3. N a g r o b e k , w y s . 2 0 0 c m . 1 8 4 5 r . I I . 4 . B r o n i s ł a w W a ń t u c h , Św. Rodzina, rzeźba n a g r o b n a , w y s . 115 c m . O k . 1 9 4 9 r . I I . 5. K z e z b a n a g r o b n a . i l . 6. A n t o n i H a j d e c k i , n a g r o b e k , w y s . . 1 4 4 c m . I I . 7. B z e ź b a n a g r o b n a . b y ł y dalszej 4 168 Półfabrykaty p r z e w o ż o n o n a t a c z k a c h l u b w o z i e p r z e d d o m , g d z i e poddawane 5 o b r ó b c e , a ż do c a ł k o w i t e g o 4 wykończenia . �Na osełki w y k o r z y s t y w a n o o d p a d y k a m i e n i a r s k i e w odprysków, które zbierały się na dnie postaoi „kamieniaka", czyli 5 miejsoowej, W jego uprawiająoej warsztacie kamieniarstwo zatrudnionych było od paru ok. 6 pokoleń. praoowników. dołu, gdzie w y b i e r a n o k a m i e ń . K a m i e n i a r z e p r a c o w a l i z r e g u ł y Prowadził on roboty kamieniarskie przy kościołach w na w o l n y m p o w i e t r z u i t o z d u ż y m i p r z e r w a m i , p o n i e w a ż Żmigrodzie, a t a k ż e w r ó ż n y c h wsiach Sądecozyzny. W pracowni mieniarkę r o b i ć , t o n a j w y ż e j p a r ę dni w miesiącu, bo na „kapłuca jego w y r a b i a n e b y ł y p o m n i k i nagrobne z a r ó w n o chrześcijańskie, idzie". C h o r o b ą z a w o d o w ą k a m i e n i a r z y j e s t p y l i c a i r e u m a t y z m . j a k i ż y d o w s k i o „ m a c e b y " , zwane przez j o d ł o w s k i c h Uważa się, ż e „ k a m i e n i a r z n i e ż y j e „ciajwesy". d ł u ż e j j a k 50 lat". Narzędzia s ł u ż ą c e do o b r ó b k i k a m i e n i n i e s ą s k o m p l i k o w a n e . Używany jost w t y m c e l u „ o s k a r b " , k t ó r y m obciosują kamień przy k s z t a ł t o w a n i u f o r m y ( i l . 2 b ) , „ s i u l a j z a " , c z y l i d ł u t o o o s t r z u szerokim na 3 — 4 c m — do w y g ł a d z a n i a drowniana p a l k a , z w a n a „knypel", p o w i e r z c h n i ( i l . 2c), do pobijania dłuta oraz „ ś p i o a " ( i l . 2a) i „ s t o h a m e r " ( i l . 2 e ) , t j . m ł o t o k ( i l . 2d) karbowany w kratkę, do w y r ó w n y w a n i a p o w i e r z c h n i . U z u p e ł n i e n i e stanowi d u ż y brus osadzony na palikach w pobliżu m i e j s c a p r a c y , s ł u ż ą c y do wbitych ostrzenia sprzętu w ziemię narzędzi. rannie Obok „ s k a l n i k ó w " i „oselkarzy" byli jeszcze w według Prostą zostawały wzorów płytę zdobioną robotę" w p o s t a c i d e k o r a c y j n y c h e l e m e n t ó w Wspomniana gałąź kamieniarstwa 6 iv okresie m i ę d z y w o j e n n y m . przy budowie k o ś c i o ł ó w Niektórzy, j a k n p . 7 Kamieniarze Osika, w się tu „czyści" i innych obiektów Teofil architektonicznych. rozwinęła głównie pracowali architektonicznych. ogóle w domu „rzemiosła nio prowadzili, t y l k o p r a c o w a l i p o ś w i e c i e " . I n n i d z i a ł a l i r ó w n i e ż na miejscu, w y k o n u j ą c r ó ż n e r o b o t y n a z a m ó w i e n i e mieszkańców okolicznych w s i . B y ł y t o g ł ó w n i e p r z y d r o ż n e i c m e n t a r n e k r z y ż e , a takżo p ó ł f a b r y k a t y zamawiane W Jodłówce Tuchowskiej kamieniarskich. K a ż d y nionymi przy przez kamieniarzy nie kamieniarz wydobywaniu było większych (poza kamienia) miejskich. warsztatów „skalnikami" pracował Jedyną p r a c o w n i ą z a t r u d n i a j ą c ą k i l k u k a m i e n i a r z y . b y ł Konstantego Wantuoha. Pochodził on z zatrud­ oddzielnie. niezamożnej warsztat rodziny ostatecznie ozdób u kamieniarzy wykończone i zaopatrzone przez trzeba profilowaniem sta­ dopiero Maceby wyrabiała pracownia dostarczonych bez któro kamieniarzy b y ł y to tylko kamieniarzy było obrabiać odpowiednio Wantucha żydowskich. przoz dłużej, 4—6 dni, wynikały r ó ż n i c o c e n , w a h a j ą c y c h s i ę o d 12 d o 2 0 z ł z a s z t u k ę . stąd Najdroższo b y ł y k o l u m n y z ozdobionymi kapitelami na żydowskie nagrobki, za k t ó r e p ł a c o n o p o 30 — 50 zł. W s p o m n i a n e Jodłówce „czystą półfabrykaty, odpowiednie napisy. Wańtuch Tuchowskioj t z w . k a m i e n i a r z e c z y ś c i , k t ó r z y w y k o n y w a l i jednym i drugim przypadku wykonane miejskich w W Ołpinach, co t y d z i e ń f u r m a n k ą Chrześcijańskie nagrobki kamieniarskich P. Musiał i P. żydowscy. nież Podobną zamówień odbierali właściciele maceby dwóch tamtejszych t r u d n i l i się oraz A n t o n i z Jodlówki Tuchowskiej i nagrobnych mieszkańców okolicznych wsi. Przykłady również zakładów kamieniarze w y k o n y w a n y c h dla d u ż y c h się w y r o b e m k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h znajdujemy zaś półfabrykatów z rodziny Gnidów kamieniarskich, kamieniarze dla t u wyroby odsyłał Tarnowa*. Kulka, produkcją „czyści kamieniarze" szowski. P r ó c z do rów­ Swo- pracowni zajmowali oraz kapliczek tego r o d z a j u prac w samej J o d ł ó w c e Tuchowskiej czy to omentarzach, przy czy drodze na biegnącej, ś r o d k i e m w s i . I t a k n p . M i c h a ł D u d e k (ur. 1902), o s e ł k a r z znający r ó w n i e ż „ c z y s t ą r o b o t ę " ( i l . 1), w y k o n a ł k r z y ż s t o j ą c y w p o b l i ż u jego pola, odrzwia Wyrób są a ponadto zwieńczone prostych umieszczonego na ufundował i półkolistym nagrobków zbudował kamiennych cokole, m u s i mieć kaplicę, kamiennym w w postaci Jodłówce której nadprożem. krzyża Tuchowskiel �170 �dość odległą t r a d y c j ę , s k o r o n a s t a r y m c m e n t a r z u tego rodzaju n a g r o b e k z datą 1845 znajduje rozbudowania w ł a s n e j p r a c o w n i , s k ł o n i ł y K o n s t a n t e g o chęć Wantuoha do n a w i ą z a n i a b l i ż s z e j w s p ó ł p r a c y z J a n e m S r o c z y ń s k i m , 9 byl mistrzom k a m i e n i a r s k i m w J a ś l o . S r o c z y ń s k i , wykonywał dla „ R o d z i c e B . i S. W a n t u c h o w i e " . N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , ż e l i t e r a , , B " jest s k r ó t e m imienia B r o n i s ł a w a W a n t u c h a , k t ó r y Kontakty z kamieniarzami t a r n o w s k i m i , j a k r ó w n i e ż rzeźbę f i g u r a l n ą , się ( i l . 3). pracowni który uprawiający Wantucha sam dla swych tu poza szablon różne Przypisują ikioj rodziny, k t ó r y r z e m i o s ł o r z e ź b i a r s k i e n a t y l e o p a n o w a ł , ralne. W e d ł u g wykonać rzeźbę pełną. Jogo roboty jest np. rzeźba przedstawiają­ przeciętnej Najozynniejszym mieniu Bronisław* W a ń t u c h , j e d y n y z t e j r o z r o d z o n e j , k a m i e n i a r - wyobrażająca ś w . R o d z i n ę ( i l . 4 ) o r a z k i l k a f i g u r nagrobek. Ogólna rzeźby nagrobnej, rzeźbiarzem z Josla do w Jodłówco informatorów, „ t o był rzeźbiarz Wańtuchów formy nagrobków zaczerpnięto kamieniarskiego sposób traktowania rzeźbionych uprawia­ n y c h w formie, wyrobów kamieniarskich Przykładem i rodziny W a ń t u c h ó w , b r a t K o n s t a n t y o r a z sław W a ń t u c h na nagrobku tycznyoh w y r a ż a n o s i ę d o ś ć p o g a r d l i w i e ( „ j a k b y matoła m o g l i z r o b i ć " ) , c h o c i a ż K o n s t a n t e m u pisują niektórzy wykonanie raoźlą, przedstawiającą Boskiej O ich możliwościach pomnika co, t o jakiegoś Wańtuchowi cmentarnego z anioła w locie ( i l . 5). A u t o r s t w o stantego W a n t u c h a j e s t t u j e d n a k m a ł o p r a w d o p o d o b n e . bok p o s t a w i o n y przez rodziców na grobie dzioci oraz artys- nosi oraz typowy dla postaci, tego jest ś w . R o d z i n a ( i l . 4), k t ó r ą w y k o n a ł brata Józefa 1 0 . AV s w e j i cen­ rzemiosła p o z b a w i o n y c h ekspresji i artystycznego jącym r z e ź b ę f i g u r a l n ą . D z i a ł a j ą c y w s p ó ł c z e ś n i e z n i m k a m i e n i a r z e wykonywali j o d y m o p ł a s k o r z o ź b i o n o t w a r z e M a t k i figu­ odpowiedzialny z wzorników Wańtuch Chrystusa n a c o k o ł a c h n a g r o b k ó w . Sroczyński. rzeźby n a cala. o k o l i c ę , a ż d o K r a k o w a " . S r o c z y ń s k i w n i ó s ł d o p r a c o w n i 'lachowskiej. W o d ł u g o p i n i i i n f o r m a t o r ó w , Wilhelm, — m u n i e m a l wszystkie nowszo kamienno ników bratanek na Tuchowskiej b y l pracowni W a ń t u c h ó w Jodłówco Bronisław wykraczają spotykanej cych M a t k ę B o s k ą , k t ó r e z n a j d u j ą s i ę n a c m e n t a r z u w byl pierwszym w J o d ł ó w c o m i e j s c o w y m k a m i e n i a r z e m zapewne kompozycja m i e j sk i c h o m e n t a r z a c h . sprowadzany potrafił zrobił nagrobka, j a k i s p o s ó b w y k o n a n i a postaci anioła nie roboty r z e ź b i a r s k i e . U n i e g o t e r m i n o w a ł i u c z y ł s i ę r z e ź b y w k a ­ że dzieci banal­ wyrazu. Broni­ „poprawnej b e z d u s z n o ś c i " z b l i ż o n a jost ona do rzemieślniczej f i g u r y przedsta­ wiającej Chrystusa ( i l . 6), zrobionej przez Antoniego Hajdeckie- go, Bochni"", wspomnianego „rzeźbiarza z na grobie wyżej przy­ Bronisława połną w Jodłówce Tuchowskioj rzeźbiarza, k t ó r e m u można by powierzyć Kon­ wykonanie nagrobka Nagronapis: Wantucha. W i d o c z n i e po jego śmierci nie było z rzeźbą już figuralną. Zapowne d ł u t a jasielskiogo m i s t r z a S r o c z y ń s k i e g o s ą p ł a s k o ­ rzeźby na cokołach dwóch nagrobków stawianych ok. 1931 r., II. S 13. R z e ź b y n a g r o b n e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j . I I . 8. Madonn-i z Dzieciątkiem, r z e ź b a p o ł i e h r o m . 1 9 1 1 r . I I . 9. Serce Jezusa, płasko­ rzeźba, wys. C h r y s t u s a 60 c m . I I . 1 0 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 1 0 0 c m . O k . 1 9 2 4 r . I I . 1 1 . Madonna z Dzieciątkiem, rzeźba poliohrom., w y s . 72 c m . W y k . p r a w d o p o d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . I I . 1 2 . Matka Boska Niepokalana, w y s . 100 c m . W y k . prawdopo­ d o b n i e B r o n i s ł a w W a ń t u c h . O k . 1 9 2 9 r . I I . 1 3 . B r . W a ń t u c h , Matka Boska Różańcowa, w y s . 115 c m . 171 �przedstawiające anioła trzymającego w jednej ręce zwisającą g i r l a n d ę r ó ż , a w d r u g i e j — g a ł ą z k ę p a l m y (ił. 7). S p o s ó b t r a k t o ­ wania twarzy, jak również miękkie, światłocieniowe rozwiązanie fałdów szaty, wskazuje na d u ż ą biegłość t e c h n i c z n ą w y k o n a w c y , d a l e k ą od prostoty r z e ź b y ludowej. T o samo m o ż n a b y powiedzieć o rzeźbie Madonny przykładem z Dzieciątkiem rzemieślniczej Inaczej wygląda sprawa, p r z e d s t a w i a j ą c ą Serce na ręku rzeźby kutej w Jezusa gdy ( i l , 8), k t ó r a spojrzymy na płaskorzeźbę ( i l . 9). W y r a ź n e dysproporcje (duża głowa, skrócone ręce), płytkie, choć dość m i ę k k o wane fałdy wzory szat, z d a j ą przyniesione zaczynają się w się ś w i a d c z y ć przez swej jest kamieniu. o t y m , że zawodowego ludowej. Podobny proces m o ż n a c/.teroch Madonn, z których stwierdzić dwie „szlachetne" kamieniarza formie p r y m i t y w i z o w a ć w miejskiego duchu patrząc (Niepokalana ciała udrapo- i rzeźby na rzeźby Różańcowa) podawano s ą przez m i e s z k a ń c ó w J o d ł ó w k i j a k o dzieła Bronisława Wantucha. w (il. Gdybyśmy 10—13), m o ż n a te by cztery rzeźby wskazać, jak ustawili uczeń s t a r a ł się w z n o s i ć do p o z i o m u swego m i s t r z a w 1 2 pospolicie w y k o r z y s t y w a n y c h w mozolo . Wszystkie r z e ź b y opierają się oczywiście na o k r e ś l o n y c h wzorach ficznych, szeregu ciężkim oztery ikonogra­ rzemiośle kamieniar­ s k i m . W i d o c z n e j e s t j e d n a k , ż e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u ( i l . 10) wzór został jak gdyby przetłumaczony z potocznego języka literackiego n a g w a r ę . P o s t a ć M a t k i Boskiej u t r a c i ł a s w ą smuk- łość, twarz została pozbawiona szablonowej gładkości i piękności na rzecz surowej typizacji, fałdy szat, szczególnie uprościły się i z r y t m i z o w a ł y w pionowe Podobnie, zaś sukni, bruzdy. c h o ć nieco inaczej w s z c z e g ó ł a c h , przedstawia się s p r a w a r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e j M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 11). Tu również fałdów nastąpiła szat, dość typizacja twarzy, nieporadnych w znaczne wykonaniu uproszczenie (fałdy płaszcza poniżej lewej ręki). Trzecia z kolei figura, p r z e d s t a w i a j ą c a Boską Niepokalaną pierwszą. W y n i k a ( i l . 12), w ogólnym wyrazie II. 14. F r a g m e n t nagrobka, J o d ł ó w k a Tuchowska. Ok. 1940 r. t o n i e t y l k o ze w s p ó l n e g o w z o r u i k o n o g r a f i c z ­ nego, ale p r z e d e w s z y s t k i m z p e w n e g o p o d o b i e ń s t w a w rzeźby, Matkę przypomina widocznego w sposobie t r a k t o w a n i a fałdów fakturze sukni. Od­ Nagrobki, względnie przydrożne figury z pełnymi m i e n n a jest n a t o m i a s t g ł o w a , p r o p o r c j o n a l n a w s w y c h w y m i a r a c h stanowiły w stosunku do całej postaci, o t w a r z y znacznie bogatszej w t r a k t o ­ one szczytowe robione niezbyt osiągnięcie często, pracowni ponieważ, rzeźbami, Wańtuchów. jak na czasy Były między­ w a n i u s z c z e g ó ł ó w ( r y s u n e k oczu, nosa, u s t ) , co n a d a j e j e j w p o ­ w o j e n n e , c e n a i c h b y ł a w y s o k a , k o s z t o w a ł y b o w i e m o k o ł o 200 zł. r ó w n a n i u z poprzednimi wyraz pewnej Przeciętną rzeźbie, nisław wyobrażającej Wańtuch (o Matkę ile Boską subtelności. W Różańcową informatorzy słusznie ostatniej ( i l . 13), Bro­ przypisują mu się wyrobem nagrobnych czy p r z y d r o ż n y c h figur stanowiły krzyże wykonane według produkcję wzorów kamieniarzy znanych zajmujących z katalogów różnyoh firm kamieniar­ autorstwo r z e ź b y ) zbliża się j u ż bardzo do ideału, j a k i przedsta­ s k i c h . P r a c o w n i a W a ń t u c h ó w r ó w n i e ż p r o d u k o w a ł a t e g o rodzaju wiały nagrobki, z t y m , że jedne ( b y ć m o ż e kute przez rzeźby mistrza Sroczyńskiego. Postać Matki Boskiej, s m u k ł a , o lekko w y d ł u ż o n y c h proporcjach, odziana jest w z poprawnie zakomponowanymi fałdami. Jedynie twarz nieco pogrubione Widoczne to posiada p r z y c a ł e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i w y k o n a n i a — m i a ł y jednak wówczas, pewien gdy zestawimy o m a w i a n ą figurę M a t k i Boskiej z rzeźbą Chrystusa w postaci pionowej, p r o s t o k ą t n e j przez b o c h e ń s k i e g o r z e ź b i a r z a mierze realizuje ideał rzemieślniczej Bronisław dla innych wykuć jest b y ł y ś c i s ł y m n a ś l a d o w n i c t w e m o b i e g o w y c h w z o r ó w , i n n e zaś - szczególnie wykonaną rysy. Wańtuch robił jodłowskich „statuy", więc pełne kamieniarzy zwracali ( i l . 6), k t ó r a rzeźby . się z figuralne Nie tym potrafili do łalność frontu do i sami natomiast przygotowania ścian bocznych Podobna współpraca sami poprzednio postumentu i przyozdobienia o tematyce wiejskimi jego sakralnej. kamieniarzami, rzemieślnikami artystami rzeźbiarzami dzia­ czy miejskimi była zjawiskiem 1 4 , dosyć p o s p o l i t y m . T ł u m a c z y ona t a k c z ę s t o nas z a s k a k u j ą c ą r o z b i e ż n o ś ć , j a k a zachodzi w sposobie w y k o n a n i a f i g u r postać główna, mieślniczej stojąca na poprawności, podczas zdobiące cokół m a j ą charakter takie nasuwają mawiający autora 272 duże przydrożnych, cokole, u t r z y m a n a trudności gdy jest w stylu figuralne ustalaniu rze­ płaskorzeźby ludowego p r y m i t y w u . przy gdzie Przykłady autorstwa. uważają tę osobę, z którą zawierali Przykładem tego jest płyty, w której nagrobek o s a d z o n y jest (il. 16) 1 6 . S c h e m a t t o n z r ó ż n y m i d r o b n y m i w a r i a n t a m i p o w t a r z a się d o s y ć c z ę s t o . M u s i a ł o n b y ć p o p u l a r n y w ś r ó d o d b i o r c ó w , sko z n a j d u j e m y g o r ó w n i e ż w e w s i a c h o k o l i c z n y c h , j a k n p . n a cme tarzu w Rzepienniku dzące z Jodłówki pod względem Strzyżewskim. Niektóre Tuchowskiej zdobione technicznym w y k o n a n ą dekoracją wzornikowego. Czasem na t a f l a c h n a g r o b k ó w cięciu ramion krzyża) znajdują nagrobki są poprawnie poch i dobrze roślinną typu ( r z a d z i e j n a prze­ się p ł a s k o r z e ź b y przedstawiające t w a r z M a t k i B o s k i e j ( i l . 16) l u b C h r y s t u s a w c i e r n i o w e j koroni Niski z poziom techniczną artystyczny poprawnością tych płaskorzeźb, dekoracji w roślinnej, zestawieniu nasuwa puszczenie, ż e w y s z ł y one spod d ł u t a K o n s t a n t e g o lub przy Wilhelma W a ń t u c h ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , ż e b y l i d o b r y m i kamieniarzami, ale k i e p s k i m i rzeźbiarzami. Za przypuszczeniem fakt, że nagrobek w 1952 r . 1 7 t y m przemawia ten wykonany został prawdopodobnie , a więc rok po śmierci B r o n i s ł a w a W a n r j dopiero Ucha. Za­ nie i n t e r e s u j ą się b o w i e m t o k i e m w y k o n a w s t w a i za całości lokalny. k r z y ż m i ę d z y d w i e m a d o n i c z k a m i z w y r a s t a j ą c y m i z n i c h bukie­ również oni płaskorzoźbą między charakter tami kwiatów ograniczali s w ą a r t y s t y c z n ą między nimi a wykwalifikowanymi względnie nawet dużej wprawniejszego w rzemiośle r z e ź b i a r s k i m kolegi l u b do wspomnianego Hajdeckiego; w dewocyjnej. rzeźby 1 3 Sroczyńskiego) szaty umowę 1 5 . Na kamiennych rozpiętego Chrystusa. krzyżach spotyka się często wizerune Sposób t r a k t o w a n i a ciała, a nawet ikon �grafia wykazuje d o s y ć d a l e k o i d ą c e r ó ż n i o e . C h r y s t u s n a nagrob- porcjo oiala p o p r a w n e , ramieniu, t u ł ó w głowę lekko przechyloną wymodelowany z zaznaczeniem micznych k l a t k i p i e r s i o w e j i b r z u c h a , z lekkim podkreśleniem rzeźba Matki Boskiej. prawemu napis: „F BR muskulatury, kamioniarskim. B y ć m o ż e na autorem cech ręce i nogi ułożono w f a ł d y . S p o s ó b p r z e d s t a w i e n i a różny w s z c z e g ó ł a c h , w s k a z u j e ku perizonium rękę wprawną ich mógł Strzyżowskiogo ( i l . 1 6 ) , k t ó r y , wodług Tuchowskiej, w Jodłowce potraktowana j e s t d o ś ć s c h e m a t y c z n i e starannie w rzemiośle być wielokrotnie informacji Rzepiennika miejscowych, postać Chrystusa N Na podstawie Wańtuch", Bronisław Wańtuch". co kropielnicy znajduje należy czytać: W J o d ł ó w o e T u c h o w s k i e j s ą jeszcze d w i e druga — w kaplioy p r z y drodze Po I I wojnie światowej Tuchowskiej zaczął szybko wymarło, Ziemie wielu Dudek lub jako szkoły. Sporo starych małorolnych i n n i poszli do węgła lub dojeżdżają Michał upadać. bezrolnych Zachodnie, poniżej ośrodek kamieniarski w pracy w przeniosło śląskich do p r a o y w T a r n o w i e . Jeszcze w jeden z ostatnich zajmował się chodzi o s e ł e k i b r u s ó w ( i l . 1), k t ó r e s p r z e d a w a ł n a t a r g u w pozba­ Później stosunkowo wym boku m a k i l k a p o z i o m o z a z n a c z o n y c h p ł y t k i c h fałd. pra­ Intere­ sująco jost, ż e w o p i s y w a n e j r z o ź b i e s t o p y C h r y s t u s a n i e s ą z ł o ż o n e jedna na drugiej i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i e m , j a k t o j e s t w ikonografii r z y m s k o - k a t o l i c k i e j , l e c z u s y t u o w a n e '•¡111110 na w y s t a j ą c e j podpórce i przebito d w o m a zgodnio z w y m o g a m i o b r z ą d k u Oprócz f i g u r chowskiej wyrabiali artystycznym. inne Według gwoździami, wschodniego. przydrożnych, kamieniarze jeszcze przedmioty miejscowych Jodłówki o Wańtuch charakterze informatorów, świeconą, o p o d s t a w i e — stojącą kropielnicę w formie profilowanego Tu­ Maciej słupa, kościel­ na z wodę kolistą czaszą o z d o b i o n ą z e w n ą t r z r o z e t a m i . N a k r a w ę d z i c z a s z y w z n o s i dla celów „skalnicy" budowlanych. jednak mało i codziennie czasu, ponieważ 1965 I n n ą wsią, o której się t a m Dorywczo Tuchowie. kamieniarką zatrudniony jest w na­ temu przemyśle pracy. m ó w i o n o , że kamieniarstwem", r. t r u d n i l i się w y d o b y w a n i e m jest w y j e ż d ż a ze w s i d o na wyrobem g r o b k o w ą z a j m u j e s i ę jeszcze K o n s t a n t y W a b n o . P o ś w i ę c a „ p r a w i e wszyscy Ł u ż n a , trudnili wieś leżąca w woje­ wództwie tarnowskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od z Wańtuch w y k o n a ć m i a ł k a p i t e l e n a s ł u p a c h o g r o d z e n i a nego, zaś B r o n i s ł a w kamienia przyjęte równolegle, tylko niektórzy się kopalniach i dowolnie, jeśli wiono m u s k u l a t u r y , s z e r o k a , p ł a s k a k l a t k a p i e r s i o w a , Jodłówoe kamieniarzy o proporcje. U w a g ę z w r a c a z b y t d u ż a g ł o w a , c i e n k i e r ę c e grube i s ł a b o w y m o d e l o w a n e n o g i . P e r i z o n i u m z w i ą z a n o n a się „Fundator ozdobne kropielnicę. J e d n a znajduje się w k a p l i c y „ z a d w o r e m " , jakkolwiek wspomniany S r o c z y ń s k i . N a t o m i a s t n a n a g r o b k u z wykonany z o s t a ł anato­ potraktowano tych rzeźb, się w j e d n y m miejscu s m u k ł a ś c i a n k a , na k t ó r e j widnieje płasko­ pro­ kaoh z omentarza w J o d ł ó w o e T u o h o w s k i e j ( i l . 1 4 , 1 5 ) m a Gorlic. Przeprowadzone nie p o t w i e r d z i ł y jednak uprawiana w bieżącym roku badania terenowe tego, ż e b y w Ł u ż n e j obróbka kamienia b y ł a w sposób tak powszechny. O k a z a ł o się, że fama o k a m i e n i a r s k i m charakterze Ł u ż n e j w i ą ż e się z j e d n ą t y l k o r o d z i n ą Jamerów. Dziś kamieniarskiego trudne sprawę opowiadanie o kilometrów parę jest już odtworzyć rodu. B y ć może Zofii od Swiderskiej Łużnej. pełną historię tego nieoo ś w i a t ł a r z u c i ł o b y n a z Szalowej, Wiekowa ta wsi informatorka II. 15. F r a g m e n t n a g r o b k a z p r a c o w n i K o n s t a n t e g o W a n t u c h a , w y m . 5 0 x 5 0 c m , J o d ł ó w k a T u c h o w s k a . O k . 1 8 8 9 r . I I . 16. nagrobka w y k . w J o d ł ó w c e Tuchowskiej, Rzepiennik Strzyżewski, w o j . tarnowskie. tę odległej (ur- Fragment, �17 w 18 1886 r.) podała, (1872 — 1884 że r.), gdy w czasie odbywały budowy kolei się prace n a Zajmował podkarpackiej odcinku Stróże — J a s ł o , p o j a w i l i się j a k o r o b o t n i c y r ó w n i e ż kamieniarze. N i e k t ó r z y i z n i c h p o ż e n i l i się w Szalowej i pozostali na (woj. stałe. Opowiadanie staruszki p o t w i e r d z a fakt, że na c m e n t a r z u w Szalowej dekorację formie architektoniczną np. rzemieślnikiem". i w okolicznych wsiach ( Ł u ż n a , Polna) p o d o b n y c h n a g r o b k ó w się nie s p o t y k a . Z a p a m i ę c i informatorki, „Jamry". w Szalowej czynni Jeśli ktoś znalazł w byli polu kamieniarze ,,szedł z n i m do J a m r a na ż a r n a " ( ż e b y zrobił k a m i e ń ż a r n o w y ) . b y ł y dalsze losy J a m o r ó w z Szalowej, Ś w i d e r s k a n i e Kamieniarzy o t y m Według tradycji działających przebywał nazwisku znajdujemy przez Jakie pamiętała. w pobliskiej Łużnej. rodzinnej, nie z n a n y z i m i e n i a dziadek obecnie Jamorów lat z domu Bratysławską, wywędrowal za miodu czterdzieści, przywożąc do rysunku, Czech, stamtąd wraz z pasierbem. P o c z ą t k o w o do kaplicy unikał też kamienie Przy Rzeźby starannie świadczących nazwiskiom odpowiedni kamień, Nie chłopom i to prawdopodobnie skoro architektoniczną. do kościoła w cmentarnej robót żaren Wyko­ Grybowie w zupełnie Siarach prostych, kieratowych. J a k o r z e ź b i a r z b y ł W ł a d y s ł a w J a m e r „ d o b r z e wyszkolonym a r c h i t e k t o n i c z n e j . Ś w i a d c z ą one, ż e d z i a ł a l i t u j a c y ś k a m i e n i a r z e miejscowi, również kamieniarką nowosądeckie). Odkuwał znajduje się sporo s t a r y c h n a g r o b k ó w k a m i e n n y c h o p r y m i t y w n e j się o n n a ł m . i n . k a m i e n n o o b r a m i e n i a o k i e n do jego były wygładzone o indywidualności Władysławie skiego jego b r a t J a n poprawne twórczoj Jamerze w proporcjach i p o z b a w i o n e w s z e l k i c h cech uozył artysty. się zawodu kamieniar­ ( 1 8 7 9 — 1 9 3 4 r . ) . N i e m i a ł j e d n a k d o rzeźby j z d o l n o ś c i , w o b o c c z e g o o g r a n i c z a ł s i ę j o d y n i o d o k u c i a prostych! n a g r o b k ó w i detali architektonicznych. Ś l a d a m i Jana w wyboru! z a w o d u p o s z l i j e g o d w a j s y n o w i e — J ó z e f ( u r . 1 9 1 2 r . ) i Gustaw; (ur. 1907 r.), k t ó r z y r ó w n i e ż uczyli się w p r a c o w n i Władysławłj gdzie Jamora, podobnie j a k jego w ł a s n y syn żonę, W ł a d y s ł a w S z y m c z y k . P o z a t y m m i a ł j e s z c z e W ł a d y s ł a w Jamer zamiesz­ kilku uczniów z Nowego Sącza. Tadeusz' Spośród nich 9 i siostrzeniec rzeźbiarstwem k a l i oni w G r y b o w i e , gdzie dziadek J a m e r t r u d n i ł się kamieniar­ figuralnym stwem. n i e ś m i a ł j - m , s t r o n i ą c y m o d l u d z i , z p o w o d u c z e g o u z y s k a ł przy­ Po czternastu latach co m o g ł o b y w s k a z y w a ć n a pobytu przeniósł jakieś weześniojsze się do Łużnej, więzy łąoząoe go z t ą miejscowością czy okolicą. Po w y j e ź d z i e ojczyma pracownię w uczył Grybowie zawodu 1935 przejął pasierb kamieniarskiego r.), uzyskując Bratysławski. syn dyplom Jamera — U niego Władysław mistrzowski. nej. B y ł on z n a n y m w okolicy r z e ź b i a r z e m . W y k o n y w a ł cach czy współpracował łemkowskimi kul figuralne detale do dziełem m. jest in. z kamieniarzami z Przegońmy nagrobków statua Matki miejskimi Boskiej, rzoźby w i B a r t n e g o " , dla i figur Łuż­ Gorli­ których przydrożnych. stojąca w Jego Łużnej „dziki". Do swego artystycznego człowiekiem rzemiosła o d n o s i siej z z a m i ł o w a n i o m . P i e r w s z ą r z e ź b ę u l e p i ł z g l i n y , g d y m i a l lat 18, Później, gdy najpierw model cokołów Władysław Jamer prowadził warsztat kamieniarski w figuralne, ,się (1873 — domek t r u d n i się j o d y n i e J ó z e f J a m e r . Jest on do zaczął rzeźbie z gliny. figur w kamieniu, Józef Jamer przydrożnych. f i g u r a l n ą . Jego d ł u t a są m . i n . nie Zajmuje również robi się wykonywał n a g r o b k ó w czyj wyłącznie rzeźbę s t a t u a M a t k i B o s k i e j z Dzieciąt-} k i e m , s t o j ą c a p r z y d r o d z e w C h o d o r o w e j , Serce Jezusa — figura! z n a j d u j ą c a s i ę w G r ó d k u k o ł o S z y m b a r k u i k i l k a f i g u r nagrobnych, m. i in. w na Polnej cmentarzu (anioł w Łużnej trzymający Jamer r ó ż n e prace dla (Matka wianek). Boska Niepokalana) Wykonywał innych kamieniarzy, np. dla t o ż Józoi Franciszka oraz D u s z y z G o r l i c , k t ó r e m u k u ł w i z e r u n k i M a t k i B o s k i e j i Chrystus! figura Chrystusa z portalu kościoła w Jodliezu (woj. krośnieriskie). J a k o p o j ę t n y u c z e ń s w e g o s t r y j a , J ó z e f J a m e r p r z e j ą ł całkowicie przy 274 drodze, druga — w Polnej, przy romizie strażackiej �w swej r z e ź b i e r z e m i e ś l n i o z y styl, k t ó r y nie pozwolił m u poza przeciętną kamieniarską W s p o m n i a n a poprzednio n i e c h ę ć do n a w i ą z y w a n i a z ludźmi powodowała, rachunek. że Zamówienia Gustaw, k t ó r y swoim Józef rzadko przyjmował imieniem w y k o n a n e przez J ó z e f a . Sam wyjść poprawność. pracował zwykle jego kontaktu na własny starszy i nazwiskiem podpisywał Gustaw rzeźb figuralnych odkuwał natomiast cokoły. Z poważniejszych nie robił, jego prao w s p o m ­ n i e ć n a l e ż y w y k o n a n y w 1935 r . p o s t u m e n t d o s t o j ą c e j w zabytkowej figury św. Floriana, z 1826 w pracowniach którzy i lub swe kwalifikowanych pracowali doświadczenie środowiska. zdobywali indywidualnie, bez oparcia Przykładem umiejętności w tradycjach zmarły w ośrodkach rzeźbiarskie rzemieślników, zdobywając jest Łużnej r. Oprócz rzoźbiarzy, k t ó r z y wyrastali w wiejskich kamieniarskich brat rzeźby byli i potrzebną taoy, wiedzę swego czy obcego 1962 r. Marian Dziadzio, chłop z Rzepiennika Strzyżewskiego (woj. tarnowskie) Powołany do służby wojskowej p o w r ó c i ł do d o m u j a k o i n w a l i d a w czasie I wojny światowej całkowicie pozbawiony słuchu Ciężkie k a l e c t w o p r z y c z y n i ł o się do tego, że nie z a ł o ż y ł rodziny mioszkał w d o m u zamężnej siostry i zamiast rolnictwem zajął się r ó ż n y m i p r a c a m i , do k t ó r y c h k w a l i f i k o w a ł y go w y b i t n e u z d o l n i ę nia manualne. Dziadzio był przysłowiową konywał a także dla sąsiadów kamieniarskie. N a kilka nagrobków Są to kutych krzyże prymitywnych, z nywał czasami prace „złotą rączką". stolarskio, m i e j s c o w y m cmentarzu znajduje jego postacią się ręką. Chrystusa, wzniesione na profilowanej płyty. N a podstawie Dziadzio Wy blacharskie zwykle kilkuczłonowych postumentach w cie s ł u p a l u b p i o n o w o j , 19 przeróżne wypukłą dekorację w dość kształ­ wyko­ formie grubo odkutej gałązki z listkami. P o s t a ć Chrystusa rozpiętego na krzyżu II. 17. Marian D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i . 1 9 4 9 r . I I . 18. M . D z i a d z i o . K r z y ż z n a g r o b k a , R z e p i e n n i k S t r z y tewski. I I . 19. W o j c i e c h J ę d r u s i a k . Św. Rodzina, f i g u r a n a k o l u m n i e , T u r z a , g m . R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 20. W . J ę drusiak. Św. Bronisława, r z e ź b a w d r e w n i e , T u r z a . U . 2 1 . W . J ę d r u s i a k . Św. Andrzej, f r a g m . n a g r o b k a z i l . 24. I I . 22. W . J ę d r u s i a k Frasobliwy. (Obecnie M u z . w Bieczu, w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . 21 175 �I I . 23. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . J a n a N e p o m u c e n a , T u r z a . O k . 1887 r. I I . 24. N a g r o b e k z f i g u r ą ś w . A n d r z e j a , T u r z a . rzeźbił w z dużymi u p r o s z c z e n i a m i , ale niejednakowo. się o d siebie n i o t y l k o d r o b n y m i s z c z e g ó ł a m i ale również p r e z e n t o w a ł y inne ujęcia Najprymitywniejsza, ale też natury j e s t n a j e d n y m n a g r o b k u n a l e w y m b i o d r z e C h r y s t u s a , n a drugim z a ś — p o s t r o n i e p r a w e j , co w s k a z u j e , ż e i t y m r a z e m Dziadzia formalnej, ,,ludowa" i l . 17. R z e ź b a wybitnie symetryczny. G ł o w a wzniesiona pionowo posługiwał jest ikonograficzne. najbardziej postać Chrystusa przedstawiona na że różniły Widać, konkretnych przypadkach korzystał z wzorów, które ta m a jest układ się nie wykluczone, jednym, że mogły ale tu dwoma jako pochodzące z J o d ł ó w k i Tuchowskioj, również na Tarę potraktowana cmentarz kilometrów północ Turza, gdzie r ę c e r o z p i ę t e s ą n i o m a l p o d k ą t e m p r o s t y m w s t o s u n k u do p ł a s k i e j , figury. Był pozbawionej szczegółów anatomicznych k l a t k i piersiowej. Nogi, podobnie jak Dziadzio. J ę d r u s i a k muskulatury, gospodarstwo rolne podobnie jak ręce, są słabo modelowane, ułożone równoległo, wsparte na wystającej bez p o d s t a w c e , co czy, że D z i a d z i o k o r z y s t a ł t u z w z o r u p r z e d s t a w i a j ą c e g o wanie według obrządku wschodniego. Rysy świad­ Ukrzyżo­ twarzy, zarost, zaznaczone są w s p o s ó b z u p e ł n i e s c h e m a t y c z n y . K o r o n a cierniowa i wąskie perizonium p r z e k r e ś l o n o jest k i l k o m a s k o ś n y m i Na dwóch innych nagrobkach sposób karbami. wykonania postaci ziemi nim niczym rolnictwa i na pracował Wojciech się Jędrusiak nie rozpięte ręce wznoszą lekko k u górzo, k l a t k a piersiowa w jednej z rzeźb jest i obła, bez s z c z e g ó ł ó w a n a t o m i c z n y c h ( i l , 18), w wydłużona, jak i nogi z są lekko zaznaczonymi wałkowate, słabo żebrami. modelowano. się szeroka d r u g i e j z a ś —Zarówno ręce, Stopy złożone jednia n a d r u g i e j i p r z e b i t e j e d n y m g w o ź d z i o m , z g o d n i e z są ikono­ '. l e ż y wi wykonujący kamie ( 1 8 6 0 - 1907 posiadał w ojcu, czenia z b o ż a , a p o n a d t o u p r a w i a ł r z e ź b ę r . ) , samouk Turzy który Syn niewielki p o z a uprani n a t o m i a s t obok w d r e w n i e i kamieniuj Z r z e ź b d r e w n i a n y c h z a c h o w a ł s i ę C h r y s t u s n a k r z y ż u , znajdujący się obecnie w z b i o r a c h M u z e u m w B i e c z u i f i g u r k a Św. B r o n i s ł a w ę (ma j ą r o d z i n a r z e ź b i a r z a przydrożne ramienia, 2 miejscowości zajmował. lona lewego przedstawiając! — i l . 20) kamioniu — oraz fera k u l J ę d r u s i a k figur] i nagrobne, w postaci rzeźb p e ł n y c h umioszczanycj n a c o k o ł a c h . P o d s t a w y s w y c h r z e ź b c i o s a ł w k a m i o n i u z miejsco­ wych złóż, na figuro sprowadzał piaskowiec pińczowski. I s t n i e j e p a r ę f i g u r z p o d p i s e m J ę d r u s i a k a . N a t e j podsta j a k o d z i e ł a j o g o r ę k i u s t a l o n o — w T u r z y n a g r o b e k L o o n a Nio z ustawioną na postumencie postacią kobiecą w d ł u g i e j , luź grafią przyjętą w kościele łacińskim. K o r o n y cierniowe w o b y d w u splywająoej przykładach p r z y p o m i n a j ą c y m c i e r n i o w ą k o r o n ę i dalej — figurę stojącą p perizonium, 176 posiadają o dosyć kształt miękko wąskiego, karbowanego potraktowanyoh fałdaoh, wałka, wiązane Nief rzeźby, w y k o n y w a ł n a z a m ó w i e n i e s ą s i a d ó w m ł y n k i do ozysi t r o n y w miejscowym kościele. W kierunku tej rzeźbiarz Chrystusa jest nieco o d m i e n n y . G ł o w a jest nieznacznie przechy­ w od Strzyżewskim odziedziczone po więcej wzorami. oddziaływać k t ó r e , j a k w i o m y , docierał;- Rzepienniku ramienia, j e s t f r o n t a l n i e , bez n a j m n i e j s z o g o p r z e c h y ł u w k i e r u n k u żył w różnymi wzory drodze s z a c i e , z p r z e w i e s z o n y m p r z e z z ł o ż o n o r ę c e wiońo wiodącej z Turzy do Rzepiennika (il. 19). Trądy �11. 2 5 . N a g r o b e k , miejscowa p r z y p i s u j e p o n a d t o T u r z a . I I . 26. N a g r o b e k z f i g u r ą Jędrusiakowi autorstwo statuy wyobrażającej Serce J e z u s a , u m i e s z c z o n e j n a w y s o k i e j k o l u m n i e w Rzepienniku B i s k u p i m , oraz przed dawnym - św. R o d z i n ę p r z y d r o d z e w parkiem Moszczenicy nadto bliżej n i e o k r e ś l o n e r z e ź b y J ę d r u s i a k a m a j ą na starym c m e n t a r z u w T u r z y . W wana jest %vykonana p r z e z niego Jędrusiak b y ł z n a n y m w dworskim ( i l . 19). znajdować Muzeum w Bieczu rzeźba okolicy Po­ ekspono­ Frasobliwego rzeźbiarzem, się ( i l . 22). do którego M a t k i Boskiej Szkaplerznej, napisu, j a k i m a b y ć umieszczony Turza. na płycie nagrobka W i l g a z O s t r u s z y , p r z e ż y ł l a t 83, z m a r ł 28 m a r c a C i e k a w e , ale n i e s ł y c h a n i e t r u d n e do o d e y f r o w a n i a , s ą z a p i s k i odnoszące się do ikonografii. Na temat figury Matki lowany do 1/2 z góry różowy, malkut (sic!) n i e b i e s k i , (sio!) t r o n u w z n o s i s i ę p o n a d głową, tron z boku czu, wśród p a p i e r ó w p o z o s t a ł y c h p o r z e ź b i a r z u , z n a l a z ł s i ę j e g o f i o l e t , n a g ł o w i e t y l k o w ł o s y bez t u w a l n i . O b u w i e w notatnik. P r o w a d z o n y j e s t o n d o ś ć n i e p o r z ą d n i e , m a ł o c z y t e l n y m modzie, pismom, zielony, fałd}' na kant, fałdy że mistrz w swej m ł o d o ś c i ortograficznych, nie p o ś w i ę c a ł co zbyt świadczyłoby, wiele czasu szkolną n a u k ę . U d e r z a j ą c e j e s t n a t o m i a s t , ż o z n a j d u j ą c e ołówkowe, c z ę ś c i o w o z a t a r t e r y s u n k i , praw nie, co wskazuje Przedstawiają rysowanych one na wykonane są bardzo plastyczne architekturę prawdopodobnie z uzdolnienia pomników jakichś cmentarnych, katalogów notatniku są również. zapiski zamówień i w y d a t k ó w . D o w i a d u j e m y się z nich, zrobił n p . : „ N a g r o b e k do Jodłowej, u dołu 34, z b o l c u 2 2 , p ł y t a szeroka wysoki że razem z frontu po­ wysokości rękawy w rozmiarze głowy, sukienki wywinięte ze pomalowany podszywka złotymi płaszcza dawniejszej paskami zakończone na okrągło. złożenie, korona wraz z głową robiona. Głowa Dziecięcia z brwiami, Dziecię trzyma w ręku różaniec, płaszcz m a aż na kolor Ostrożnie równo wywinięty nodze". Jędrusiaka. lub Bawet r y s o w a n y c h z n a t u r y o r a z s z k i c e p o s t a c i M a t k i Chrystusa i i n n e . W na się t a m butki z ł o t e na dole i n a g ó r z e , n ó ż k i t r z y m a n a lewej ręce, p i e r i m e t do p ó l t o r y błędów Boskiej z Dzieciątkiem siedzącej na tronie czytamy: „ t r o n z b o k u poma­ chetnio zwracano s i ę z z a m ó w i e n i a m i . W z b i o r a c h M u z e m w B i e ­ polnym („Jakub 1902"). Boskiej, dotyczące Jędrusiak 185, 34". W miejscu z n a j d u j e m y w i a d o m o ś ć , ż e w y k o n y w a ł j a k i e ś prze­ może slup innym zamówienie W rzeźby, ten sposób ołówkowym. klientów Nie została Jędrusiak uzupełniając Widać, studiował można przez opis że dla wzory, stwierdzić, Jędrusiaka t o w a ł starannie kolory, notował wygląd wykonanym zaspokojenia nabywając czy interesującej przez siebie wymogów potrzebne opisana w swych wiadomości. notatniku zrealizowana. Natomiast go szkicem fakt, rzeźba że no­ pozwala przypuszczać, że przynajmniej n i e k t ó r e swe d z i e ł a p o l i c h r o m o w a ł . Przypuszczenie t o p o t w i e r d z a dla Alojzego M a j a k a w Z a g ó r z a n a c h . N i e k i e d y j e d y n y m ś l a d e m i n n a jeszcze n o t a t k a , z k t ó r e j jogo artystyoznej p o t r z e b n y do złocenia m a t e r i a ł . P r ó o z r z e ź b , podobnie j a k i n n i działalności jest notatka zawierająca treść wynika, że k u p o w a ł w Tarnowie 177 �I I . 2 7 . Św. Józef z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a n a n a g r o b k u , T u r z a . I I . 2 8 . W o j c i e c h M u s z k o . F i g u r a p r z y d r o ż n a , C i ę ż k o w i o e , w o j . tar­ n o w s k i e , u l . K o l e j o w a 1883 r . kamieniarze, w y k o n y w a ł J ę d r u s i a k kamienne kropielnice. Wska­ p o r ó w n a w c z e j . Zniszczeniu uległy też n i e k t ó r e napisy, zuje n a t o zapis w n o t a t n i k u : „ k r o p i e l n i c e , p o d s t a w a możliwia do ziemi, m i s k a 42, 42, 27, z g o d z i ć Jędrusiak, „był który według d o b r y majster, się za 15 złotych". opinii miejscowych nie robił dużo, ale 3 2 , 3 3 , 55 w poszczególnych co unie­ nagrobków. Z p e w n ą d o z ą p r a w d o p o d o b i e ń s t w a m o ż n a p r z y p i s y w a ć Ję. informatorów, starannie", datowanie świetle drusiakowi figurę autorstwo paru nagrobków. św. Jana, wzniesioną na Zaliczyłbym do grobie Jana Wrzosia, nich zmarłego swych a u t o r y z o w a n y c h prac nie przedstawia się z b y t interesująco w (il. ( i l . 2 4 ) , k r z y ż z p o s t a c i ą C h r y s t u s a i p ł a s k o r z e ź b ą Ś w . J a n a ( i l . 25), 19). Rzeźby jego są poprawne w proporcjach, posiadają piękne twarze, j a k przystoi ś w i ę t y m osobom, starannie wypraco­ wane szaty, Nie o m i ę k k i c h , realistycznie p o t r a k t o w a n y c h ulega jednak wątpliwości, że J ę d r u s i a k jako i gromadzenia warsztatowych doświadczeń. Jego wcześniejsze mitywniejsze i mniej rzeźby uzależnione od i były (il. samouk, oraz f i g u r ę M a t k i Boskiej Szkaplerznej niewątpliwie i ż e w T u r z y ż y j ą jeszcze l u d z i e , k t ó r z y go p a m i ę t a j ą , cmentarzu przez jego r z e ź b nasuwa znajduje ludowych twórców, stety, nie pamiętają. niektóre z nich duże się k i l k a rzeźb nazwisk Można wyszły trudności. rzeźby są przeważnie z ż a r t e przez k o r o z j ę , znakiem 178 zapytania co z a c i e r a wnioski ustalenie że nie­ przynajmniej Jędrusiaka. wskazanie. przez czytelność formy i stawia na 27), s t o j ą c y zasadzie czas, pod analizy ś w . Andrzeja na grobie J ó z e f a Bułasa, zmarłego w 1874 r. n a n a g r o b k u z d a t ą 1873 1878 ( i l . 26). W p r a w d z i e w r o k u ś m i e r c i B u ł a s a o z y o s o b y , n a g r o b i e której stoi figura młodym Matki chłopcem przeszkadzać, fundowane Boskiej (13—14 wiadomo Szkaplerznej, lat), nie bowiem, w wiele lat po że Jędrusiak b y ł jeszcze powinno nam nagrobki to zbytnio bywają często śmierci. Z trzech rzeźb p e ł n y c h najprostsza Szkaplerznej ( i l . 26). Ciężka, j e s t f i g u r a M a t k i Boskiej przysadzista, z dużą głową prze­ c h y l o n ą k u p r a w e m u r a m i e n i u , o t w a r z y szerokiej, schematycznie potraktowanej modlitwy spływa silnie n a d w y r ę ż o n e wysnuwane lub miejscowym wykonanych N i e s ł y c h a n i e t r u d n e jest n a w e t hipotetyczne i c h Starsze odległe informatorzy, przypuszczać, spod d ł u t a Na niewątpliwie których pry- zewnętrznych. M i m o że czasy, k i e d y d z i a ł a ł J ę d r u s i a k , nie s ą z b y t autorstwa prób, figurę c o k ó ł z p ł a s k o r z e ź b ą ś w . J ó z e f a t r z y m a j ą c e g o n a r ę k u Dzieciątko artystycznych wpływów napisu fałdach. z a n i m doszedł do t a k i c h r e z u l t a t ó w , m u s i a ł przejść d r o g ę poszukiwań 1887 r . ( i l . 2 3 ) , n i e p o s i a d a j ą c ą po Natomiast w szczegółach. zupełnie fałdy gładkiej sukni Ze złożonych powiorzchni zaznaczone są do płaszcza kilkoma rąk szkaplerz. nierównymi, b i e g n ą c y m i p i o n o w o ż ł o b k a m i . P o d o b n i e p r z e d s t a w i a s i ę statua św. Jana Nepomucena ( i l . 23), t r z y m a j ą c e g o w rękach krzyż z c i a ł e m C h r y s t u s a . P o s t a ć ś w i ę t e g o w y k o n a n a j e s t w f o r m i e słabo �traktowana jest bardziej i Jezusa Józefa światłocieniowo, widoczna jest troska a o w twarzach podkreślenie św. różnicy w i e k u . T w a r z ś w . J ó z e f a , o b r a m i o n a z a r o s t e m , z silnio zaznaczo­ nymi łukami nadoczodołowymi i kośćmi policzkowymi, w ogólnym ujęciu przypomina twarz św. Andrzeja ( i l . 24) a także C h r y s t u s a na k r z y ż u ( i l . 25). M o ż n a j ą t r a k t o w a ć j a k o twarz przejście do bardziej w y p r a c o w a n e g o u j ę c i a t w a r z y w rzeźbie św. R o d z i n y ( i l . 19). O m a w i a n e t r z y p ł a s k o r z e ź b y n a w i ą z u j ą w s w y m układzie do od ogólnie natomiast znanych obrazków płaskorzeźba dewocyjnych. czwarta, Odbiega znajdująca się na nioh cokole na­ g r o b k a J a n a W r z o s i a ( i l . 23). W i d z i m y t a m d w a a n i o ł y u s t a w i o n e symetryozme przy krawędziach wnęki, trzymające nad wieniec, w k t ó r y w k o m p o n o w a n y jest tekst o treści Sposób nie wykonania odbiega obydwu zasadniczo postaci, a od szczególnie poprzednio sobą dewocyjnej. faktura opisanych, szat inny natomiast rysunek t w a r z y , a przede w s z y s t k i m u k ł a d jest kompozy­ c y j n y całości, w s k a z u j ą c y na to, że a u t o r sięgnął do w z o r u bardziej dostosowanego już Omawiając bliższym do architektury materiał nagrobkowej. zebrań}' w Turzy, która teronem działania Wojciocha Jędrusiaka, przedstawić domniemaną drogę rozwoju była naj­ starałem wiejskiego się samouka, k t ó r y w y c h o d z i z p r y m i t y w n e j r z e ź b y l u d o w e j i przez samouetwo — drogą naśladownictwa — zdołał rzeźby rzemieślniczej. Jeżeli domysły wiotkich podstawach) są słuszne, przyswoić sobie (oparte zresztą na mielibyśmy styl bardzo jeszcze jeden p r z y k ł a d wielokrotnie obserwowanego procesu, g d y t w ó r c a ludo­ w y , d ą ż ą c do artystycznego awansu, zatraca s w ą indywidualność n a rzecz b a n a l n e j r z e m i e ś l n i c z e j p o p r a w n o ś c i , k t ó r e j staje się dla niego n a j w y ż s z y m Efemerycznym w pierwszym osiągnięcie celem. ośrodkiem wiejskiego trzydziestoleciu kamieniarstwa bieżącego wieku były O l s z y n y ( w o j . t a r n o w s k i e ) . Jego p o c z ą t k i w i ą ż ą się z o s o b ą J ó z e f a (1840—1925 r.), urodzonego w Olszynach, k t ó r y uczył Bąka się ka­ mieniarstwa w Ryglioach, a następnie praoował jako kamieniarz w Tarnowie, Gorlicach i Tuchowie. W Olszyn, z ożenił pierwszego się z wdową małżeństwa 1900 r. B ą k p o w r ó c i ł nazwiskiem dwoje dzieci, Sterkowicz, syna 1907 r . ) i c ó r k ę M a g d a l e n ę ( u r . 1906 r . ) . W się B ą k kapliczki, przedmioty, ił. 28. zaznaczone s ą bloku, szczegóły na którym szat — koronka, s t u ł y i s u t a n n y . N a płytkimi komży wgłębieniami zakończonej ramionach ma u dołu narzucony krótki np. przydrożne, bardzo u zdolnego pełnych do poprawiał teścia, ucząc (1901—1937 r . ) 2 1 się r z e m i o s ł a w rzeźbiarza. wykańczał Do nagrobki, gdy na pleoach k r z y ż o s k o ś n y c h r a m i o n a c h , w s t o s u n k u d o niej wykazuje d o s y ć p o w a ż n e sposób w y k o n a n i a twarzy, różnice. U w a g ę o nadoczodołowych, w y s t a j ą c y c h wyraźnie poprzed­ zwraca zarówno zaznaczonych łukach kościach policzkowych i staran- nio w y m o d e l o w a n y m z a r o ś o i e (wąsy, realistycznie z a k o m p o n o w a n y układ broda), jak szat, o również dość zróżnicowanych, silnio p o g r u b i o n y c h f a ł d a c h . S p o s ó b t r a k t o w a n i a t w a r z y p o d o b n y jeat pod w z g l ę d e m c h a r a k t e r u u o g ó l n i e n i a d o t w a r z y Frasobliwego w y k o n a n e g o p r z e z W . Na frontowych ścianach Jędrusiaka cokołów, wykuto są p ł a s k o r z e ź b y f i g u r a l n e . Dwie siebie pod a względem formalnym, Matki Boskiej z c o k o ł u , na którym w ( i l . 22). płytkich z nich on mianowicie W obydwu przykładach są do płaskorzeźba stoi figura św. podobny Andrzeja przedstawio­ jest że B ą k też ogólny rysunek postaci, l e k k i e p r z e c h y l e n i o g ł o w y k u p r a w e m u r a m i e n i u , wykonywał informatorów Serce J e z u s a , i n n i n a t o m i a s t n i g d y r z e ź b f i g u r a l n y c h nie robił, t y l k o k u p o w a ł i n n y c h r z e ź b i a r z y , w z g l ę d n i e w y k o n y w a ł je dla niego Jan wał się on wzorami w postaci figur drewnianych, rzeźbionych przez jego przyjaciela, S t a n i s ł a w a B o c h e n k a z pobliskich O ł p i n D u ż a liczba rzeźb kamiennych w y s t ę p u j ą c y c h na Pogórzu wskazuje, że ta gałąź twórczości była . chłopów b a d a n i a . W i e l e r z e ź b w c i ą ż jeszcze pozostaje d z i e ł a m i anonimo­ w y c h t w ó r c ó w . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, gdzie z n a j d o w a ł o się c e n t r u m artystycznego rzemiosła kamieniarskiego, które promieniowało na wsie P o g ó r z a . P o m i j a j ą c T a r n ó w , J a s ł o , G r y b ó w czy które powstają jako ośrodki raczej w t ó r n e j rzeźby (douczali się t a m odpowiedzi ni, to dosyć późno Gorlice, i w formie n i e k t ó r z y wiejscy kamieniarze), pytanie należy szukać w Ciężkowicach. ta w t y m mieście m o g ą b y ć dość odległe. W ubiegłym wieku płaskorzeźba 2 2 zachodnim wśród Nazareńskiego, (il. 27) ma w z a s a d z i e z b l i ż o n e c e c h y , a l e od R z e ź b y Karasia m a j ą charakter rzemieślniczy. W pracy posługi­ Postać Józefa je Karaś. Bułata z nagrobka Bąka twierdzili, Sw. Józefa z D z i e c i ą t k i e m ręku do rzeźby typizacja t w a r z y i f a k t u r a z r y t m i z o w a n y c h f a ł d ó w s z a t . na ponoć się miejscowym cmentarzu jako dzieło Józefa rzeźbę przedstawiającą za rzeźb o wiele bardziej rozpowszechniona, niż to u j a w n i ł y dotychczasowe wnękach zbliżone (il. 24) oraz ś w . J a n a N e p o m u c e n a z c o k o ł u k r z y ż a nego na i l . 25. Chrystusa na Bąk uchodził kucie zabierał p e ł n e , nie z o s t a ł o ostatecznie w y j a ś n i o n e . J e d e n z wskazywał Józef ten zaznaczono s ą n i e m a l s y m b o l i c z n i e p a r u p i o n o w y m i wrąbkami. czy i na Bąka, należało rzeźby dźwigającego Pytanie, niego mantolet. F a ł d y s z a t , p o d o b n i e j a k w o p i s a n e j p o p r z o d n i o f i g u r z e , Trzecia z k o l e i r z e ź b a , w y o b r a ż a j ą c a ś w . A n d r z e j a figuralnej. prace kamieniarskiego. opinii miejscowej kaplic p r z y d r o ż n y c h i r. ka­ inne Bąka, pracować 1921 z także chwili Karaś chrzcielnice. W a pasierbica zaczął jak figury M a g d a l e n a , w y s z ł a za m ą ż za J a n a K a r a s i a , k t ó r y o d tej Jan rozczłonkowanego nagrobki, (ur. zajmował kamieniarstwem architektonicznym. W y k o n y w a ł mienia II. 29. Wojciech M u s z k o . C o k ó ł f i g u r y p r z e d s t a w i o n e j n a Aleksandra Olszynach do mającą po­ Jak wskazuje na to l u d o w a w charakterze figura nosząca datę 1848, kamieniarskie Chrystusa tradycje działał 279 �t u jako rzeźbiarz w k a m i e n i u Wojciech Muszko (1824—1892 r.), w „ o b y w a t e l C i ę ż k o w i c " (tak p o d p i s a ł się na cokole f i g u r y charakter ludowego znaczeniu. Cechuje w Ciężkowicach przy ul. Kolejowej). dzieło stanowi k a m i e n n y k r z y ż D r u g i e jego stojącej autoryzowane s t o j ą c y p r z y drodze wiodącej ze Staszówki do Ciężkowic. N a p i s umieszczony na p ł y c i e informuje, że „ w y r ó b t y figury Wojoiecha Muszoka z Ciężkowic". Figura słupa z ulicy o Kolejowej przekroju frontowej i obu kwadratowym, bocznych. ś w i ę t y c h ( i l . 29). N a Matkę Boską jak Ciężkowioach, w cokołu Zarówno ozdobione tak znajdująoe się z ludowego dziełami postaci wnękami wnękach przed sobą i krzyż wykutymi Matki na We z jest w na wykute cokole znajduje się s t a t u a trzymającą rzeźba wykonana Boskiej cokołach ze we z małego a ścianach są — postacie przedstawiająca Jezusa. Podobnie ma wnękach płaskorzeźbami. Jezusem, jak nie wysokiego Staszówki wskazują, samouka podstawy że mamy zawodowo i trzy kamieniarza. Prace, które prymitywu je duża w wykonał Muszko, najlepszym przejrzystość mają tego słowa kompozycji hiera­ tyczny spokój, swoboda w traktowaniu proporcji ciała szone dekoracyjnego głowy, rytmizowania styl rzeźb temu pozwala w Andrzeja W z rzeźby wsiach, liczno m o ż e nieco p ó ź n i e j dotychczas jak rzeźby artystyczna czynienia oddziaływania na wyszkolonego szczegółowych badań. wieś obu i w (powięk­ indywidualny przypisać anonimowe samych i to Ciężkowicach M a t k i Boskiej z płaskorzeźbą na miejscowym z Wojciechem współcześnie rzoźbił w określony, prawdopodobieństwem Stawiskach figura czy umiejętność Wyraźnie dużym niektóre Ciężkowicach działalność korpusy), szat. okolicznych (np. s t o j ą c a na św. krótkie fałdów autorowi zarówno ściany płaskorzeźby do rzeźbie kamieniu niejaki kamieniarzy, pogórzańską lub Serwo. Zarówno jak wymaga cmentarzu). Muszko i problem jeszcze ich dalszych PRZYPISY 1 Z m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wiadomo, że np. na Żywiec­ czyźnie wykonawcami kamiennych figur przydrożnych bywali m ł y n a r z e . J . S z a b ł o w s k i , Zabytki sztuki w Polsce. Powiat Żywiecki, W a r s z a w a 1 9 4 8 , s. 2 7 7 . 2 R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnie, cz. I I , „ P o l . Szt. L u d . " . R . X V I I , 1 9 6 3 , n r 3 / 4 , s. 1 2 2 . K . W o l s k i , Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k Muzeum Etnograficznego w Krakowie", K r a k ó w 1 9 6 6 , s. 1 1 7 ; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie, pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Przemyski", t. X I , P r z e m y ś l 1 9 6 7 , s. 1 9 3 . 3 4 B r u s y l u b k a m i e n i e do ż a r e n w y k o n u j e się w t e n s p o s ó b , że po w y c i o s a n i u odpowiedniej p ł y t y , f o r m u j e się j ą w k s z t a ł c i e k o ł a p r z y p o m o c y „ o s k a r b a " w e d ł u g kreski zaznaczonej c y r k l e m , a n a s t ę p n i e w y r ó w n u j e się p ł a s k i e powierzchnie „ ś p i e ą " i d ł u t e m p o b i j a n y m , „ k n y p l e m " . Po w y g ł a d z e n i u powierzchni o b r ó w n u j e się i w y g ł a d z a p o w i e r z c h n i ę o b w o d u , na k o ń c u z a ś p r z y u ż y c i u śpicy, dłuta i knypla przekuwa p o ś r o d k u koła otwór, który musi b y ć w y k o n y w a n y z d w u stron, aby u n i k n ą ć pęknięcia kamienia. Powierzchnio trące po w y g ł a d z e n i u m u s z ą jeszcze z o s t a ć nasiekane w radialnie r o z c h o d z ą c e się r o w k i . 5 Obrobione z grubsza „ o s k a r b e m " kamienie na osełki moczono kilkanaście godzin w wodzie, a następnie tarto pod w o d ą j e d n ą osełkę o d r u g ą , b y przez szlifowanie u z y s k a ć k s z t a ł t ostateczny. Jeśli m a t e r i a ł b y ł przygotowany, w ciągu dnia w y k o n a ć m o ż n a b y ł o 1/2 k o p y ( 3 0 s z t . ) o s e ł e k , a j e ś l i s u r o w i e c był dobry, to nawet pełną kopę. 6 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł o w J o d l ó w c e T u c h o w s k i e j 15 „ k a m i e n i a r z y c z y s t y c h " , w t y m J a n i J ó z e f M a r k i e w i e ż o w i e , Teofil i Stanisław Osikowie, Bronisław, W ł a d y s ł a w i Stanisław Gnidowie, pięciu W a ń t u c h ó w (Stanisław, W ł a d y s ł a w , Maciej, B r o n i s ł a w i Wilhelm), A n t o n i Swoszowski. W y r o b e m o s e ł e k i b r u s ó w z a j m o w a ł o się o k o ł o 20 k a m i e n i a ­ rzy, w t y m Tadeusz Grzela, M i c h a ł D u d e k i nie z a p a m i ę t a n y z imienia Brzenia. O d k u w a n i e m b r u s ó w i k a m i e n i do ż a r e n trud­ n i l i się m . i n . J a n K u k u ł k a z p r z y s i ó ł k a „ Ś w i e r c z e " , M i c h a ł D u ­ dek, S t a n i s ł a w W a ń t u c h , W o j c i e c h P i ą t e k i niejaki P r z ą c e k . „Skalników" było wielu, informatorzy wymieniali trzech: Stanisława Wiśnię, W ł a d y s ł a w a Osikę i Franciszka K u k u ł k ę . Przy budowie kościoła w Jodłówce Tuchowskiej pracowali jako „kamieniarze czyści": Teofil Osika z bratem Stanisławem, B r o n i s ł a w W a n t u o h i trzej bracia Gnidowie (Bronisław, W ł a d y ­ sław i Stanisław). Ponadto „ s k a l n i k " W ł a d y s ł a w Osika w towa­ r z y s t w i e c z t e r e c h i n n y c h : t r z e c h z Jodło w k i Tuchowskiej, a jednego z Frysztaka (woj. k r o ś n i e ń s k i e ) . 7 8 Przewozem w y r o b ó w kamieniarskich z Jodłówki Tuchow­ skiej do T a r n o w a t r u d n i ł się do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Konstanty Wabno z Jodłówki Tuchowskiej. W e d ł u g niego p r z e d s i ę b i o r c y t a r n o w s c y b r a l i k a ż d ą ilość t o w a r u . 9 Józef Sroczyński był mistrzem kamieniarskim. Pochodził z D ę b o w c a ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) . J a k i ś ozas p r z e b y w a ł w A m e r y c e ; po powrooie założył w pierwszych latach po I wojnie ś w i a t o w e j p r a c o w n i ę k a m i e n i a r s k ą w J a ś l e , p r z y u l . Zielonej, w p o b l i ż u bramy cmentarnej. W y k o n y w a ł kute w piaskowcu nagrobki i figury przydrożne z rzeźbami figuralnymi. Miał licznych po­ m o c n i k ó w i u c z n i ó w . N a c m e n t a r z u w J a ś l e jest jego g r ó b z na­ p i s e m : „ J ó z e f S r o c z y ń s k i a r t . r z e ź b i a r z u r . 1864 z m . 1934". N a d g r o b e m znajduje się d u ż a r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a orła t r z y m a j ą c e g o w szponach kajdany, d ł u t a J ó z e f a Sroczyńskiego. 1 0 Informacje o autorstwie Bronisława Wantucha należy w t y m p r z y p a d k u p r z y j m o w a ć z r e z e r w ą , b o w i e m np. „ w Granicaoh" (przysiółek J o d ł ó w k i Tuchowskiej) r z e ź b ę o analogicz­ n y m t e m a c i e w y k o n a ł S r o c z y ń s k i , p o d c z a s g d y W a ń t u c h kul jedynie cokół. Antoni Hajdecki, mieszkający stale w Bochni, byl r z e ź b i a r z e m o d u ż y m d o ś w i a d c z e n i u i o p a n o w a n y m rzemiośle a r t y s t y c z n y m . K a m i e n i a r z e z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j zapraszali g o d o s i e b i e , b y w y k o n y w a ł d l a n i c h r z e ź b y f i g u r a l n e d o wyra­ b i a n y c h przez nich n a g r o b k ó w . W okresie międzywojennym b y ł t o j u ż c z ł o w i e k s t a r y . R z e ź b i ł n a p o d s t a w i e s z k i c ó w rysun­ kowych, k t ó r e w sposób precyzyjny przenosił na kamień. 1 1 1 2 B r o n i s ł a w W a ń t u c h m i m o n a u k i u J ó z e f a Sroczyńskiego nie zdobył żadnych uprawnień rzemieślniczych. Wykonując r z e ź b ę , p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r e m w p o s t a c i f i g u r k i g i p s o w e j lub porcelanowej, k t ó r ą k o p i o w a ł w odpowiednim powiększeniu w kamieniu. 1 3 Jednym z klientów Bronisława Wantucha Osika (1902—1971 r.), k t ó r y pierwotnie zatrudniony cowni Wańtuchów. Jako „kamieniarz czysty" nagrobki t y p u architektonicznego, natomiast gdy u niego p e ł n ą r z e ź b ę f i g u r a l n ą , o g r a n i c z a ł się do cokołu, a s t a t u ę z a m a w i a ł u bardziej sprawnego b y ł Teofil b y ł w pra­ wykonywał zamówiono wykonania rzeźbiarza. 1 4 Wykonując cokół dla ś w . R o d z i n y r z e ź b i o n e j przez S r o c z y ń s k i e g o , w y k u ł B r o n i s ł a w W a ń t u c h n a f r o n t o w e j ścianie płaskorzeźbę archanioła Michała przebijającego diabła. W S z e r z y n a c h ( w o j . k r o ś n i e ń s k i e ) z n a j d u j e s i ę figura p r z y d r o ż n a z p o s t a c i ą M a t k i B o s k i e j , p r z y p o m i n a j ą c a dużych r o z m i a r ó w f i g u r k ę p o r c e l a n o w ą , n a t o m i a s t p ł a s k o r z e ź b a z pos­ t a c i ą C h r y s t u s a n a c o k o l e w s k a z u j e n a r ę k ę r z e ź b i a r z a ludowego. Według fundatorów figurę (jako całość) w y k o n a ł rzeźbiarz T e o f i l O s i k a z J o d ł ó w k i T u c h o w s k i e j , a l e s y n n i e ż y j ą c e g o już k a m i e n i a r z a w y j a ś n i ł , ż e o j c i e o w y k u ł t y l k o p o d s t a w ę i płaską r z e ź b ę ( s i c ! ) , n a t o m i a s t s t a t u ę M a t k i B o s k i e j z r o b i ł n a jego zamówienie Hajdecki. 1 5 1 6 Na n a g r o b k a c h m i e j s k i o h , n p . n a c m e n t a r z u w Jaśle, w y s t ę p u j e w p o d o b n y m u k ł a d z i e m o t y w w p o s t a o i d w ó c h wa­ z o n ó w ze s t y l i z o w a n y m i p ł o m i e n i a m i z n i c z y , k t ó r e w Jodlówce T u c h o w s k i e j z a m i e n i ł y się w k w i a t y . Błażej Wojtanowski, na k t ó r e g o g r o b i e z n a j d u j e się p o m n i k , z m a r ł 1 p a ź d z i e r n i k a 1 9 5 2 r . , a l e w ą t p l i w e jest, aby postawienie nagrobka nastąpiło bezpośrednio po pogrzebie, R . R e i n f u s s , Rzeźba figuralna Łemków, o p . c i t . , s. 131. " T a d e u s z J a m e r w y k o n a ł w c z a s i e s w o j e j kamieniarskiej pracy jedynie: jedną rzeźbę pełną (Matka Boska Różańcowa — z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y , w w o j . t a r n o w s k i m ) i j e d n ą płasko­ rzeźbę (głowa Chrystusa na nagrobku w Łużnej). N a w z ó r n a g r o b k a w y k o n a n e g o w J o d ł ó w c e Tuchows­ k i e j , a z n a j d u j ą o e g o s i ę n a c m e n t a r z u w R z e p i e n n i k u Strzy­ ż e w s k i m , w y r z e ź b i ł M a r i a n D z i a d z i o p o s t a ć a n i o ł a . Rzeźba została zakupiona i wywieziona do K ą t ó w Wrocławskich. 1 7 1 8 2 0 2 1 R z e ź b y J a n a K a r a s i a r o z c h o d z i ł y s i ę w s z e r o k i m pro­ m i e n i u . J e g o f i g u r y p r z y d r o ż n e z n a j d u j ą s i ę w Święcanaoh, B i e c z u ( M a t k a B o s k a ) , S z e r z y n a c h ( M a t k a B o s k a ) o r a z w Dąb­ r ó w c e T u c h o w s k i e j ( S e r c e J e z u s a ) . N a g r o b k i K a r a s i a z rzeźbami f i g u r a l n y m i s ą n a c m e n t a r z u w O l s z y n a c h i s ą s i e d n i c h wsiach. 2 2 S t a n i s ł a w B o c h e n e k u r o d z o n y i z a m i e s z k a ł y s t a l e w 01p i n a c h ( z m . 1 9 4 9 r . ) b y ł s a m o u k i e m . T r u d n i ł s i ę s n y c e r k ą (m. in, w y k o n a ł o ł t a r z g ł ó w n y d l a k o ś c i o ł a w O ł p i n a c h ) , r z e ź b i ł też. w d r e w n i e f i g u r y d o f e r e t r o n ó w i k a p l i c . S ą d z ą c n a podstawie f e r e t r o n u z f i g u r ą M a t k i B o s k i e j ( z n a j d u j ą c e g o s i ę w kościele w O ł p i n a c h ) , r z e ź b a j e g o m i a ł a c h a r a k t e r c z y s t o rzemieślniczy, M i m o ż e n i e p o s i a d a ł ż a d n y c h u p r a w n i e ń — m i a ł uczniów. R z e ź b y j e g o z n a j d u j ą s i ę m . i n . w L i p i n k a c h i K r y g u k o ł o Gorki) o r a z w S z e r z y n a c h k o ł o J a s ł a . Z a p r z y j a ź n i o n y z J a n e m Karasiem w y p o ż y c z a ł m u na w z ó r swoje r z e ź b y . Tot.: Autor —- U. 20, 21; L . Dzięgiel — 11. 28: J. Świderski — il. 1, 3—19, 22—27, 29. Eys.: M. Czarnecka — il. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/701c7cda2d8d735e2db2673c20f568a8.pdf 3a7e5e41b10fda7741dfebfa8e88755d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4120 Title A name given to the resource Rzeźba ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż r z e ź b i o n y , D r o s z e w , g m . N o w e S k a l m i e r z y c e , w o j . k a l i s k i e . W y k . P a w e ł B r y l i ń s k i . U f u n d o w a ł M a r c i n S z y m c z a k w 1865 I I . 2. K a p l i c z k a s ł u p o w a , w y s . o k . 3 m , K ą p i e l e W i e l k i e , g m . W o l b r o m , w o j . k a t o w i c k i e , 2 . p o ł . X I X w . r., Ksawery Piwocki RZEŹBA LUDOWA 2. W 1. R z o ź b a w d r z e w i e t w o r z y w p u ś c i ź n i o a r t y s t y c z n e j P o l s k i ogromny k o n t y n e n t nie kolwiek k s i ą ż k i i do do ujęoia pokazania w w jednym rozdziale kilkudziesięciu jakiej­ ilustracjach. Należało więc d o k o n a ć w y b o r u . O d r z u c o n o t u p o l s k ą , szczególnie krakowską szkolę r z o ź b y gotyckiej X V w i e k u , r z e ź b ę ołtarzową X I V i X V wieku na K o r o n y Czeskiej), na wy) i głównie gotycka, w której Śląsku Małopolsce szczyt — oznaczał rozwinęła rzeźba ołtarz W jej o b r ę b i e r o z w i n ę ł y się baroko­ różne pejzażu kościoły artystycznym Polski i i d e k o r a c y j n a z a r a z e m , z r o z u m i a ł a d l a s z e r o k i o h rzesz sztuka ta odgrywa niemałą rolę p o c h l u b i ć się szeregiem z n a k o m i t y c h d z i e ł i m i s t r z ó w , t o spleciona jest wyraźnie z innymi krajami Europy, może jednak tworząo i bogato wej, s z c z e g ó l n i e w X V I I I w i e k u . J a k k o l w i o k b o w i e m w kościółki całej warsztaty, Polski. których Była to prace sztuka w świadomości nie tylko warstw wykształoonych, p o j ę t y c h — l u d o w y c h i s t a ć się niejako w z o r c e m dla m i a ł swe s z c z y t y . W rozwoju. poszukiwaniu najbardziej rodzimych war­ odbić zapełniły ekspresyjna ludzkich. Jej f o r m a , s y m b o l i k a , jej w y m o w a m i a ł y na stale z a g n i e ź d z i ć się peryferie s z t u k i n a s z e g o k o n t y n e n t u , k t ó r o j m a s y w g d z i o i n d z i e j tości, najbardziej s p e c y f i c z n y c h d l a P o l a k ó w i i c h h i s t o r i i do Krzyżo­ ogromny d o b y renesansu X V I w i e k u , i m p o n u j ą c y r o z k w i t r z e ź b y i odmiany się niewątpliwie Mariaoki W i t a Stwosza w Krakowie. lokalne (należącym wówczas P o m o r z u ( p o d b i t y m przez Z a k o n ale Coraz szerzej rozsiane w a r s z t a t y m i s t r z ó w obsługujące p o t r z e b y coraz dalej o d centrów kraju szeroko późniejszego gotyckioh, położonyoh w twórczości plastycznej, z w r ó c i l i ś m y się w i ę c do r z e ź b y f i g u r a l ­ m i e j s c o w o ś c i — n a w e t d r o b n y c h miasteczek i osiedli — s t w o r z y ł y nej k a d r y w p r a w n y c h snycerzy, u m i e j ą c y c h ludowej, na której niezwykłe walory zwrócono uwagę i to t a k ż e poza g r a n i c a m i naszego k r a j u . od Jest prezentacja n a p e w n o j o d n o s t r o n n a , ale podnosząca interesująco i o d r ę b n e d z i o d z i n y naszej sztuki. dawna to więc szczególnie pytania, kiedy rozwinęła się ta gałąź naszej sztuki i dlaczego, gdzie s p o t k a ć j ą m o ż n a , k i m b y l i t w ó r c y dziol, j a k a b y ł a i c h t e m a t y k a i j a k i e s e n s y c z y zawierają. świdrem posługiwać się dłutem snycerskim. Rozkwit ten został w pewnym sensie z a h a m o w a n y przez r e n e s a n s , p r z e n i e s i o n y d o P o l s k i o k o ł o 1500 r o k u . B y ł a t o w s z a k W dalszych k r ó t k i c h u s t ę p a c h b ę d z i e m y s t a r a l i się o d p o w i e ­ dzieć kolejno n a i tych idee p r a c e te sztuka „uczona", pozostająca na usługaoh dworu, najpierw k r ó l e w s k i e g o w K r a k o w i e , p o t e m m a g n a t ó w i coraz powszechniej w y k s z t a ł c o n e j szlachty, bogatego m i e s z o z a ń s t w a . D r o b n e warsz­ t a t y snycerskie rozrzucone po kraju, w y r a ź n i e rzemieślnioze, m i a ł y ż a d n y c h n i e m a l szans, b y k o n k u r o w a ć z t ą f a l ą , nie preferującą 131 �— i dostarczały k a m i e ń i jego t r u d n ą o b r ó b k ę , n i o s ą c ą u c z o n ą i wysoce l i t e r a c k ą panteonu zakorzenionej już tradycji nową alegorykę w n a l n y m w a r s z t a t o m n o w y c h , b l i s k i c h i m w z » r c ó w . S t ą d w naszej treściach. Silą rzeczy więc z wolna snycerze ci s z u k a l i d l a siebie o d b i o r c ó w p o z a k r ę g i e m u c z o n y c h i w y k s z t a ł ­ conych „sfer w y ż s z y c h " i coraz w i ę c e j z w r a c a l i się do sztuce ludowej wieku" jej kultury, tj. w zachodnich i X V I wieku. południowych W przeciwieństwie sąsiadów — do reformacja o b j ę ł a raczej szczyty s p o ł e c z n o : s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o . Mimo więc szlachetnych niekiedy idei d e m o k r a t y c z n y c h (np. arian) była odczuwana przez c h ł o p s t w o jako „pański s a m y m j a k o coś obcego i wrogiego. W reformacji sytuacja propagatorów, ta była zręcznie wymysł" okresie wczesnej wykorzystana i — tym kontr­ przez szczególnie jezuitów, k t ó r z y wówczas to polski katolicyzm charakterystycznymi elementami jej nasycili „ludowymi", kultem świętyoh opiekunów codziennych spraw ludzkich, obroń­ ców od najbardziej przyziemnych plag, a t a k ż e akcją propagando­ wych pierwotnie pańszczyźnianym pielgrzymek chłopom do miejsc dawały możność cudownych, oderwania się które choć chwilowo od jarzma codzienności, przeżycia z ł u d y wolnej wędrów­ ki. Kult cudownych w kształtowaniu obrazów się r z e ź b y Od połowy X V I I wszystkim wieku, szlacheckie wyszło przez szwedzkich i n n o w i e r c ó w katolicyzmu i rzeźb (i w gdy z miał odegrać wielką ogóle sztuki) wojen rozpętanych p o w r ó c i ł y już ostatecznie na — nastała inna sytuacja: kler przestał łono kokietować „ l u d " , p r z e s z e d ł do o b o z u jego ciemiężycieli. K o ś c i o ł y b a r o k o w e , bogato dewocji 132 wyposażone w kontynuowały rzeźbę jednak drewnianą niektóre form i przedstawień. Druga połowa X V I I I wieku, tak tragiczna w dziejach naszego k o n t y n e n t u , d o c h o d z i do w y r a ź n e g o klasowego chłopstwa, o którego krajach samouświadomienia przyczynach nie tu miejsce m ó w i ć . N o w a „ u c z o n a " sztuka doby klasycyzmu z n ó w wyraźnie oddala Na się tym od tle chłopskiego — wyczucia sprzeczności między jako rzemiosła. o b u d z e n i e m się sztuki — odrębności klasowej i obcości wobec „ p a ń s k i e j " i uczonej sztuki — rozkwita w niebywały sposób sztuka chłopska i dla chłopów tworzona, w s p a r t a ekonomicznie przez r o s n ą c ą w c i ą g u X I X wieku f i n a n s o w ą niezależność n i e k t ó r y c h w a r s t w wiejskich. także Przychodzi „ z ł o t y w i e k " r z e ź b y l u d o w e j , k t ó r a w y s u w a się na czoło osiągnięć a r t y s t y c z n y c h k u l t u r y w s i polskiej, a s k u p i a j ą c e j w sobie tradycje i e l e m e n t y f o r m y i t r e ś c i n a r o s ł e w p r z e d s t a w i o n y m r o z w o j u histo­ rycznym. Jest rzeczą znamienną, że w przeciwieństwie do naszych s ł o w i a ń s k i c h b r a c i ze w s c h o d u i p o ł u d n i a — ozdobna snycerka nie polskiego jest najmocniejszą stroną twórczości r z e ź b a a r c h i t e k t o n i c z n a , a n i z d o b n i c t w o s p r z ę t ó w nie takiego poziomu i bogactwa form Snycerka ogranicza się właściwie jak w krajach ludu. Ani osiągnęły sąsiednich. (wykonywana z reguły przez m ę ż c z y z n ) d o s t a t k ó w o f i a r o w y w a n y c h k o b i e t o m w czasie u r z ą ­ typie dzania dla nich d o m u po ś l u b i e : zdobiono więo przęślice i koło­ „ludowego" w r o t k i , wrzeciona i krosna, k i j a n k i , łyżniki, solniozki i w niektó- ołtarzową, cechy barokowyoh Polski, przynosi n o w ą sytuację. Podobnie jak w innych rolę ludowej. m a s y mieszczańskie i przede „potopu" nalot „ludu". S p r z y j a ł a t e m u s z c z e g ó l n a sytuacja P o l s k i w okresie „ z ł o t e g o naszych obfity prowincjo­ w �133 ��II 11 G m Szczurowa, w o j . t a r n o w s k i e . F i g . w y k . J a n K ł o s i e ń s k i . 1820 r . I I . 12. O k o l i c e D ą b r o w y Z i e l . , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e II. 13. K r o s n o . 1863. 135 �r y o h okolicach p o s a ż n e skrzynie. Bogaciej w okolicach o gospodar­ D a w a ł o m u t o w p r z e s z ł o ś c i n a p e w n o siłę n i e z w y k ł ą w przeciw, ce p a s t e r s k i e j , n p . n a P o d h a l u , a l e d a l e k o i m w ł a ś c i w i e d o r o z w i ­ nościach dziejowych. Materiału, jaki prezentujemy, niętej snycerki dekoracyjnej u sąsiadów p o ł u d n i o w y c h i wschod- toż wodlo geograficznych nio-karpackich. mało O d 2. ć w i e r c i X X w i e k u n a s t ę p u j e w y r a ź n y z m i e r z c h f i g u r a l ­ nej r z e ź b y ludowej, opartej n a w y r o b i o n y c h t r a d y c j a c h : się wprawdzie zwani wciąż pod liczni i coraz liczniejsi „ l u d o w y m i " , ale s z t u k a rzeźbiarze i zjawiają charakteru bądź bądź czytolne. W y d a j e się natomiast r z e c z ą o w i e l e c i e k a w s z ą i dla zrozu­ mienia r z e ź b y ważniejszą zastanowienie s i ę , g d z i e w ł a ś c i w i e nale­ ż a ł o j e j s z u k a ć w p o s z c z e g ó l n y c h o s i e d l a c h . M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo tradycją dzieli się ona p o d t y m k ą t o m w i d z e n i a n a d w i e g r u p y : pierwsza — i c h , z r y w a j ą c a ,z to sztuki amatorskiej, — sztucznio niejako kontynuuje p r o d u k c j ę dawnych wzorów, z któroj ulotnił to r z e ź b y zawieszano w domach, wymiarów i z przewagą, często ciekawsza w chatach, najczęściej tematyczną i bardziej krucyfiksów monumentalna: s i ę sens p i e r w o t n y , p i e r w o t n a w i a r a w w a g ę p r z e d s t a w i e ń i i c h z kapliczkami lub niekiedy wolno stojące rolę w życiu wsi. Kapliczki... one Polski hitlerowski 3. J e s t r z e c z ą d o p r a w d y z d u m i e w a j ą c ą , wana jest różnych kultura przecież i sztuka dziejów ludowa jak mało naszego poszczególnych kraju, od wieków, a od X V I I I zróżnico­ mimo regionów kiedy Śląsk i kraje n a d b a ł t y c k i e b y ł y oderwano tak Polski — od p a ń s t w a już w. na trupie Polski zaborcy wykreślili nowe granice p a ń s t w o w e . Specjaliści oczywiście w y r ó ż n i a j ą r e g i o n ó w , ale granice i c h s ą m o c n o c h w i e j n e , a cechy szorog charakterys­ tyczne najczęściej nieliczne. Poza pasem g ó r na p o ł u d n i u pasterską kulturą — kraj b y ł wszak geograficznie i gospodarczo mało zróżnicowany, przejścia łatwe. W odróżnieniu z ich więc — co za t y m idzie — także w swej kulturzo niu pola Były dla to figury pod małych i druga, związano gołym niobom. charakterystyczne, żo o k u p a n t r o z m y ś l n i e j e n i s z c z y ł , z m y ś l ą o oczyszcze­ dla nieprzebrane przyszłego mnóstwo „Lebensraumu" i dotąd jest Niemiec. jeszcze sporo. Było ich Strzogą wsi u w y l o t ó w d r ó g do niej w i o d ą c y c h , s t o j ą n a c e n t r a l n y m miejscu osiedli, przed kościołem, prywatno skarby przed fundatorów, poszczególnymi wybiegają daleko domami jako poza domy na s k r z y ż o w a n i e d r ó g (gdzio d i a b ł y k r ę c ą p i a s k i e m ) , n a d b r o d y rzek i strug, p i l n u j ą c bezpiecznego przejazdu l u b d z i u r a w y c h mostów, strzegą i spokoju ówdzie jakieś zmarłych wokół w a ż n e lokalne cmentarzy, upamiętniają tu zdarzenia. artystycznej. J e s t t y c h z n a k ó w k i l k a t y p ó w : s ą z w y k ł e krzyże, najczęściej wysokie i z dala widoczne, i takież k r z y ż e zdobione rzeźbą, jak •I' J 1 •., ME 136 tak — od naszych s ą s i a d ó w , n a r ó d nasz jest n i e z w y k l e j e d n o l i t y k u l t u r a l n i e i dzielimy dla obcych snycerze, wpływem rewolucyjnych przemian w świadomości ludu nabiera nie podziałów, różnice byłyby �I I . 14, 15. K a p l i c z k i d o m o w e , o l t a r z y k o w o , z M a t k ą B o s k ą S k ę p s k ą . Z n a l e z i o n e : O s t r o w i t e , w o j . w ł o c ł a w s k i e o r a z o k o l i c e P ł o c k a . I I . 16. J ę d r z e j W a w r o , G o r z e ń D o l n y , g m . W a d o w i c e , w o j . b i e l s k i e . Św. Emil, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 43 c m . I I . 17. K a p l i c z k a p r z y ­ drożna, drewniana. B u ś n o , gm. Białopole, woj. c h e ł m s k i e cmontarny w Droszewio, o r o z g a d a n y m , w i e l o f i g u r o w y m (ił. 1), bardzo c z ę s t o s ł u p y - k o l u m n y , o słabym trzonie podziale archi­ w ciężkich chwilach życia, kiedy m ó g ł zawieść oficjalny z parafialnego tektonicznym, j a k r e p r o d u k o w a n y z K ą p i e l i W i e l k i c h , z r o z b u d o ­ w a n y m i scenami w i e l o f i g u r o w y m i przedstawieniem Xi św. trzon k o l u m n y Trójcy), szczytu (w chronionymi wybiegają zdobią głowy, j a k b y u niekiedy wypadku daszkiem roślinne (il. wici, kapitele — dźwierzami, rozrastały z Muzeum się wiszące czasem Etnograficznego w nad do łóżkami, formy stołami i stojącej — ła­ jak Warszawie, a pochodzący ten z Ma­ może stoi M a t k a motywom boży, r o z ł o g a c h tej p r o w i n c j i ) w otoczeniu l i c h t a r z y i j a k i c h ś osłaniająca pod dwu- lub u wami t u l ą się do s ł u p a a p o s t o ł o w i e c z y ś w i ę c i . N a j p o s p o l i t s z y m na, słupie a niekiedy nad z o w s z a ( i l . 14), g d z i e p o d a ż u r e m d e k o r a c y j n i e r o z w i ą z a n e j p a s j i umieszozona średniowiecznych, 2). Nieprzeliczone k r z y ż e zawieszane w domaoh, w ich w n ę t r z a c h i bazy jest reminiscencjo tym pośrednik kościoła. kapliczka-domok czterospadowym daszkiem latarenka, dalokio echo barokowych miniatu­ r z y k a , umieszczonogo na rozwiązań (il. 3). głębiej kto z lorzeźbioną głowicą, j a k w jono Wierzbicy dziwaczny pod pioniek Olkuszom ( i l . 5), ten małych rzeźb dostarczał społeczności zadajemy tych stole (por. także żo wobec t y c h i jakie Istniała północnych pomniej­ zajmował ongiś ołta­ i l . 15). tysięoy sobio p y t a n i e , k i m figur wiejskiej. czczona na s p o s ó b rodzaj domowego małym 4. J e s t r z e c z ą n a t u r a l n ą , i często (szczególnie szych świętych. Powstaje w Drewniana k o l u m n a , w m i a r ę p r ó c h n i e n i a o d d o ł u , j e s t z r e g u ł y wkopywana i pozostaje Skępska „święto" figury, rzeźbiono l u b m a l o w a n e , a n a d d a s z k i e m s t e r c z y rowa Boska większych byli ich miejsco romantyczna autorzy, w ciasnej logenda, żo przykrytą dla ochrony d a s z k i e m i u b r a n ą w l a t a r n i ę z krzyżom. t w ó r c a m i tej s z t u k i b y ł „ s a m l u d " , żo niejako sama p r z y n a l e ż n o ś ć Często slup r e d u k o w a n y j e s t o d r a z u d o r o l i w s p o r n i k a kapliczki do klasy chłopskiej pasowała każdogo dziedzica jej prastarych (il. (i), czasom t r ó j k ą t n e j , w k t ó r e j r o z p i e r a s i ę z t r u d o m U k r z y ż o - tradycji wany, j a k w K r o ś n i o ( i l . 13) ł u b w D o m i n i k o w i c a c h p o d ś r o d o w i s k u ludzie t w o r z ą c y spontanicznie, j a k b y „ s a m i z siebie", (ił. 6), gdzio d a s z o k d ź w i g a p o t ę ż n y liczno k a p l i c z k i sensu stricto, krzyż. Istnieją ledwo otwarte z jednej s t r o n y s k r z y n k i , w Gorlicami też odstało od których wnętrzu bardzo ziemi, postacio C h r y s t u s a , M a r i i z D z i e c i ą t k i e m l u b k t ó r y ś zo jakby goszczą świętych na strugający dzieci, twórcę. kozikiom lalki eldopców. Po dla Oczywiście laski, czasem dziewczynek upadku zawsze zdarzali się w jakieś oraz chlopskiogo „święte" w naszym wieku figurki, ruchomych każdym zabawki dla „traczy" zapotrzebowania — z tych spontanicznych na dla figury majsterków (il. 7, 8, 1 1 , 12). B y w a ł y t e ż k a p l i c z k i s t a n o w i ą c e o d r ę b n e b u d o w l o i s n y c e r z y w y w o d z ą się dzisiejsi „ t w ó r c y l u d o w i " . D o s p r a w y architektoniczne, jeszcze p o w r ó c i m y . jak np. w Buśnie, niedaleko Hrubieszowa ( i l . 17). K a p l i c z k i w y k o n y w a n o z m i ę k k i e g o d r z e w a (najczęściej sosny), w y s o k i e k r z y ż e c i o s a n o n i e k i e d y z m o c n e g o d ę b u , figury rzeźbiono z podatnej l i p y l u b j a w o r u . S ł u p y to i k a p l i c z k i pełniły wieloraką rolę: n i o k i e d y z n a k ó w g r a n i c z n y c h czy w bezmiarze c h ł o p s k i c h 0 zagonów, alo orientacyjnych najczęściej były clirony życia i mienia wsi, p r z e d m i o t e m nieoficjalnej próbą dewocji sprawa „świętej powierzać na tak rękom Jednakże figury" byle była jakim, dla chłopa zbyt XVIII ważna, amatorom. by i X I X można Toteż w było ją odpowiedzi szorokie zapotrzebowanie, jakio z a r y s o w a l i ś m y w y ż e j musiała powstać tej wieku — klasa l u d z i z a w o d o w o t r u d n i ą c a się rzezaniem t3'ch figur dla d o m ó w i kapliczek, n i e k i e d y n a w e t dla odległych wiejskich kościółków. B y l i to zawodowi majstrzy, spadkobiercy 137 �138 �wiodzy, s p o s o b ó w , s c h e m a t ó w — d a w n y c h m a j s t r ó w cechowych. Uozyli się swego r z e m i o s ł a w w a r s z t a t a c h p o p r z e d n i k ó w , dy — j a k n p . z m a r ł y o k o ł o 1920 r . A n d r z e j K a c z y ń s k i , na K u r p i a c h , nawet w trzoetwa. Z a w o d o w i Warszawie, gdzie uczył niekie­ dzia'ający się organmis- ci r z e ź b i a r z e nie b y l i o s i a d ł y m i kmieciami, leoz c z ę s t o w ę d r u j ą c , z m i e n i a l i m i e j s c e z a m i e s z k a n i a . C i e s z y l i na ogól s p o r y m c h y b a p o w a ż a n i e m , j a k o w t a j e m n i c z e n i w zawód r z e m i e ś l n i c y , często zmieniali nawet nazwiska, „szlacheckie" „ s k i " do d a w n y c h a l b o p r z y j m u j ą c jak właśnie wspomniany Kaczyński, się N i e d ź w i e d ź . S z c z e g ó ł t e n ich p r e s t i ż w w i e j s k i m który W dodając całkiem podobno w y d a j e się w a ż n y , j a k o środowisku. nowe, nazywał ilustrujący czasie s w y c h wędrówek s t y k a l i się z i n n y m i w a r s z t a t a m i , k s i ę ż m i o d n a w i a j ą c y m i ołtarze, z b u d o w n i c z y m i sażonych. Zdobywali kościołów swoisty nowo zasób się swój wznoszonych i doświadczoń, różno wypo­ wzorców, wiadomości. Pozostawali j e d n a k w c i ą ż r z e m i e ś l n i k a m i o m e n t a l ­ ności z b l i ż o n e j do i c h c h ł o p s k i c h o d b i o r c ó w i u p a r c i e w kręgu t r a d y c y j n y c h t e c h n i k i r o z w i ą z a ń tkwiącymi formalnych. D ł u g i czas s z t u k ę l u d o w y c h r z e ź b i a r z y u w a ż a n o za a n o n i m o ­ wi). stąd rodził się m i t o p o w s z e c h n e j z d o l n o ś c i l u d u w nicznej t w ó r c z o ś c i . D z i ś w i e m y c o r a z w i ę c e j o t w ó r c a c h ich ż y c i u i i c h p r a c y . N i e sposób tu szerzej zajmować stroną zagadnienia. P r z y t o c z y m y p r z y k ł a d o w o nych. J e d n y m z n a j w c z e ś n i e j s z y c h z Grabonoga, c z y n n y o d o s t a t n i c h l a t X V I I I on w s z e r o k i m p r o m i o n i u tylko świątkarz wieku. się kilka a r t y s t ó w tej g r u p y , nam z n a z w i s k a i t w ó r c z o ś c i b y l w i e l k o p o l s k i sponta­ ludowych, znanych Walonty Pozostawił w o k ó ł G o s t y n i a o g r o m n e , cale bione k r z y ż e , o b o g a t e j i k o n o g r a f i i , tą da­ zarzeź- lecz s t a ł o o s c y l u j ą c e j Miał nych n a s t ę p c ó w w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Poznańskiego, połaci j a k P a w o l B r y l i ń s k i ( i l . 1) i F r a n o i s z e k N o w a k . N a on wokół plaskorzoźbionej postaci C h r y s t u s a F r a s o b l i w e g o . licz­ Kujawach, I I . 2 1 . Ukrzyżowany ( f r a g m . ) , d r e w n o . P ł o s k i n i a , W a r m i a . I I . 2 2 . Chrystus upadający pod krzyżem (fragm.), drewno polichrom., M a ł o ­ polska. I I . 23. Chrystus niosący krzyż, z kapliczki drewnianej, s ł u p o w e j . Wierzbica, w o j . c h e ł m s k i e . AVyk. W a w r z y n i e c Szwej. 22 23 �24 25 Chrystus Frasobliwy, r z e ź b y w d r e w n i e p o l i c h r o m . I I . 2 4 . W y s . 31,S c m . W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I I . 2 5 . ( F r a g m . ) . W i e l k o p o l s k a . I I . 26. W y s . 29 c m . O k o l i c e M a k o w a , w o j . b i e l s k i e . I I . 27. W y s . 4 1 c m . Z o k o l i c B o c h n i . I I . 28. W y s . 52 c m . P a n t a l o w i c e , g m . K a ń c z u ­ ga, w o j . p r z e m y s k i e . w Nieszawie b y ł z n a n y z nazwiska ostatni ś w i ą t k a r z typu, Feliks Blaszczyk, na Kurpiach — na Mazowszu — W i n c e n t y Krajewski. nym majsterkiem rzeźbiarz, i stolarz kościołów. nazwiska. Krąg Łączą był w Małopolsce i „wynalazca", Jan ludzi: Zawidzu Wszechstronnie uzdolnio­ Jan Nastaj pracujący z Goruszowa, także ten m o ż n a by rozbudować, tych dawnego Sęk. W dla ale dworów wystarczą r u c h l i w o ś ć te bylebym pełnił figury. mu rolę dostarczył „abrysu", Mieli oni wzoru, który dla podstawowego naturalną skłonność tak (świątkarze opracowujący rzemieślników wykonywanej do nych s c h e m a t ó w ikonograficznych, np. wciąż tych projektu powtarzania Centkowski i schemat postaci M a t k i poszukiwany w ich Boskiej określo­ Błaszczyk, Skępskiej, środowisku. G d y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m o s ł a b ł o z a p o t r z e b o w a n i e na wielkopolscy p r a c o w a l i za k o r d o n e m p r u s k o - r o s y j s k i m w K o n g r e ­ świątki chłopi, objęci sówce, zahaczali o austriacki w ó w c z a s K r a k ó w ) w powszechnym kształceniem, porzucali tradycyjne nawyki wiary p r a c y i obfitego z b y t u swej p r o d u k c j i , gdzie z d o b y w s z y pod koniec życia poszukiwaniu dłuższe postoje po środki materialne, wnikali bytowaniu — pojawiają „naiwni", pracujący piach), warsztacie p o p r z e d n i k ó w p r a k t y k a osobiście w Franciszek Krzeszowiak (np. ze Kur­ znany Stryszawy w Ż y w i e c k i e m , u r o d z o n y w r o k u 1885, k t ó r y u c z y ł s i ę u o j c a , wyposażał w rzeźby kościółek K a r m e l i t ó w w Zawoi pod moc magiczną drewnianych od strony postawa), tak ważnych kloców ich dla i polan. tradycyjnych Same odbiorców chłopskich. 140 się coraz liczniej w codziennym utalentowani spontanicznie „dla twórcy własnej miejs­ k t ó r a o d k o ń c a X I X w i e k u o d k r y ł a artys­ p o s ł u g u j ą się jeszcze s t a r y m i „ s p o s o b a m i " w s w y c h w a r s z t a t a c h : wzor­ były (atrybuty, Wspomniany Krzeszowiak zapewnił mnie, że potrafi wyrzeźbić ż ą d a n ą „pomocy" t y c z n e w a l o r y i c h s z t u k i . P i e r w s i z n a n i n a m r z e ź b i a r z e tego t y p u trójwymia­ wzory znaczeń ich gdy k s i ą ż k i do bryły potrzebę mierze Babią niepiśmienny komentowane większej początkowo kich, dla inteligencji, o b r ó b k i d r e w n a , ale u c z y l i się k o r z y s t a n i a z t r a d y c y j n y c h rowe figur, coraz s a t y s f a k c j i " , p o t e m b a r d z o c z ę s t o d l a o d b i o r c ó w , ale j u ż G ó r ą ) . W warsztacie t a k i m p o z n a w a l i nie t y l k o sposoby fachowej c ó w graficznych, przenoszenia niejako t y c h w z o r ó w w w w (nawet wychrzta Czerwiński na jeszoze gdy wsiach, w miejscowe społeczności mi i. f i g u r y , figurę, Jędrzej Wawro nabożeństwa, (1864—1937) szukając kupuje ilustrowane ikonograficznych schematów, k t ó r o j e d n a k u b i e r a i w z b o g a c a w coraz w i ę k s z e j m i e r z e i coraz dowolniej w twory własnej fantazji, dodając postaciom „świę­ t y m " p o e t y c k i e d r z e \ v k a z p t a s z k a m i ( i l . 1 6 ) , L e o n K u d ł a (1879 — 1964) posiadał wśród swych „pomocy warsztatowych" teczki n i e t y l k o ze „ ś w i ę t y m i o b r a z k a m i " , a l e w y c i n k i i l u s t r a c j i z czaso- �pism. B y l t o c z ł o w i e k b y w a ł y , b r a ł u d z i a ł j a k o c a r s k i w wojnie j a p o ń s k i e j 1905 roku, potem pracował w żołnierz Warszawie jako listonosz, n a s t a r o ś ć o s i a d ł w r o d z i n n e j N o w e j W s i w P u s z c z y Kozionickiej p o d R a d o m i e m , p r o d u k u j ą c swe r z e ź b y dla miejs­ kich n a b y w c ó w . J e g o t e m a t y k a k o ś c i e l n a n a b i e r a c o r a z t o wych a k c e n t ó w i w a r i a c j i w s t o s u n k u d o t r a d y o y j n y c h np. w Ucieczce do Egiptu ( i l . 43) kusi się o stworzenie „świeckich", r o z m a i t y c h p t a k ó w , saren, j e l e n i , lisów, figurek wiewiórek, chłopskich postaoi z otoozenia. O d r y w a n i e s i ę o d s c h e m a t ó w dycyjnych jest ceohą współozesnych rzoźbiarzy „ l u d o w y c h " , a właściwie i to już no­ wzorców, tra­ najwybitniejszych twórców pracujących dla pozaludowego ś r o d o w i s k a . D z i a ł a c z l u d o w y I g n a c y K a m i ń s k i , poseł na Sejm z tematyki świeckie Łęczyoy legendy z Zachodniej U k r a i n y płaskorzeźbach — świadomie miejscowe, Zygmunt okropności wprowadza przybyły Skrętowicz oświęcimskiego do na ilustruje obozu. swej Pomorze w swych Przykładów można dać więcej, j a k o że p r a c u j ą dziś s e t k i snycerzy, zbywając swój t o w a r p o p r z e z o d p o w i e d n i e s p ó ł d z i e l n i e w m i a s t a c h , w y s t a ­ wiając swe praoe na speojalnie organizowanych w k r a j u i za g r a n i c ą . S ą w ś r ó d n i c h ale ioh s z t u k a n i e ma już ludzie wysoce właściwie nio wspólnego wystawach uzdolnieni, zo ludową, której r o z w ó j p r ó b o w a l i ś m y p r z e d s t a w i ć w t y m Jak wszystko n a tej ziemi — sztuka ludowa zjawiskiem h i s t o r y c z n y m , z r o d z o n a spolecznyoh i p o l i t y c z n y o h , zamrzeć, u l e g a j ą c w puściźnie coraz naszemu to i w innych nowym narodowi szozególnie w y r a ź n e w r z e ź b i e w 27 w tradycyjna określonych niezwykłe była warunkach okolicznościach przemianom. drzewie. sztuką ustępie. musiała Pozostawiła wartości, właśnie �142 �I I . 32. Matka Boska z Dzieciątkiem, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o p o l i o h r o m . , 4 5 , 5 x 3 6 e m . L a s e k , g m . N o w y T a r g . I I . 3 3 . Matka datkiem ( f r a g m . ) , d r e w n o m a l o w a n e , B r z o z o w y K ą t , g m . C z a r n i a , w o j . o s t r o ł ę c k i e . I I . 3 4 . Matka Boska Skępska, fi. B y j e p o z n a ć , t r z e b a r o z p a t r z y ć j e n a tle ich tematyki, gdyż forma w y r a z o w a t e j s z t u k i ł ą c z y s i ę w y r a ź n i e z j e j ideolo- giozną f u n k o j ą . s a m y m schemacie i t y c h nościach walki samych u każdego mistrza z materiałem — różność osiągniętych trud­ efektów, różność wyrazowa, sposób korzystania z polichromii dla podbicia Ogromna w i ę k s z o ś ć l u d o w y c h chrystologiczną. tym Boska z Bziedrewno. Przede świątków wszystkim wiszący w k a ż d e j t r a d y c y j n e j posiada oczywiście chłopskiej tematykę Ukrzyżowany, izbie, r o z p i n a j ą c y ramiona na p r z y d r o ż n y c h k r z y ż a c h , s k r y t y w p u d ł a c h swe kapliczek. ostrości w wymowy głowie nawet s k ł o n g ł o w y n a p r a w e r a m i ę b y ł n i e m a l z a w s z e p r z e s t r z e ­ usiłowania gany. B y ł u ś w i ę o o n y głowy nieprzekraczalny. Widać to wyraźnie krucyfiksie z Muzeum w O l s z t y n i e ( i i . 2 1 ) . J e d n a k ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e o b r a z ó w na p ł ó t n i e i s z k l e , z n a n y c h w naszej sztuce do ludowej, pewno już zamierzonej. z Muzeum Widać Olsztyńskiego i n n y sens, n i ż b a r d z i e j to ( i l . 19). poprawnie w y r z e ź b i o n e poprzedniej pasji. A u t o r p o d h a l a ń s k i e j pasji z Muze­ um i na Jego nieco s k o ś n e oczy m a j ą Odwieozny s c h e m a t b y ł t u d a n y — m o ż n a r z e c — b e z a p e l a c y j n i e : w swoistej „ p o p r a w n o ś c i " w p r o p o r c j a c h c i a ł a , n p . w dzieła, Chrystusa również Etnograficznego w modelunku Chrystusowej. oczu, p o z i o m y m Krakowie torsu: Kilku zarysom mękę, zacierającą rzeźby ludowej cały porzuca wysiłek skupia zacięciami, ust rysów. się m i ę d z y po wyrazić Istota prostu na opuszczeniem i nosa usiłuje wyrazistość rozwija ( i l . 18) wyrazie skośnych nieludzką wartości polskiej b i e g u n a m i u s t a l o n e g o sche­ których m a t u , u ś w i ę c o n e g o od w i e k ó w przez kościół i powszechny n a w y k , można było w z ó r i k o n o g r a f i c z n y g r a f i k i d e w o c y j n e j o d b i ć w p r o s t a p r ó b a m i narzucenia m u w ł a s n e j w i z j i , w ł a s n e j ekspresji, włas­ mechanicznie nego zobaczenia sensu i do w s p a n i a ł y c h polskich przez drzeworytów odpowiedni ludowych, przerys — w rzeźbiarz musiał bardziej s a m o d z i e l n i e p a r a ć s i ę z p r z e n i e s i e n i e m w z o r c a n a swój klocek. „ P o p r a w n e " było łatwe, a materiał rozmieszczenie w nie detale formy. S t ą d z a p e w n e p o c h o d z ą p o w s z e c h n i e s p o t y k a n e w rzeźbie do duży proporcji opór ręce kształtującej ludowoj n a w y k i stawiał nim rytmicznego powtarzania splotów włosów, fałd p o r i z o n i u m , z a r y s ó w ż e b e r . . . S t ą d g e o m e t r y z a c j a u p r o s z c z o ­ nych k s z t a ł t ó w p e r i z o n i u m , b u d o w y k l a t k i p i e r s i o w e j . m y te oeohy d z i ś j a k o s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i f o r m y o d u ż e j ekspresyjnej. C z y Odczuwa­ nośności słusznie? Reprezentuję p o g l ą d , że tak. Częsty wśród upadającego z pod barokowych' Krakowem Pozostaje dzieła. świątkarzy małopolskich krzyżem, ukształtowany rzeźb kapliczek schemat pod Kalwarii Chrystusa wpływem pod — b y w a też najrozmaiciej rozumiany i traktowany. odrażająca w swym upodleniu człowioka c z o ł g a j ą c e g o się Chrystusa (jak zwierzęoia) p o d c i ę ż a r o m Twórca figurki z Muzeum w Bytomiu prześwit jednej Zebrzydowskiej między korpusem pełznącego ( i l . 20), w y c i n a w na czworakach postawa krzyża. klocku Jezusa a „ z i e m i ą " , ale g ł o w ę z w y s u n i ę t ą w p r z ó d b r o d ą u m i e s z c z a n a Świadczy o t y m — przy wciąż osi ciała, j a k b y t k n i ę t ą p a r a l i ż e m , n i e m o c ą jej poruszenia. R y t m i c z n e 143 �I I . 35. Piela, d r e w n o , w y s . 57 e m . K l e w k i , g m . O l s z t y n . I I . 3 6 . P a w e ł B i e ń , Pieta, tarnobrzeskie. n a c i ę c i a ozy z a g ł ę b i e n i a s z a t y s u g e r u j ą — c h y b a celowo — r a n y . C h r y s t u s z M u z e u m D i e c e z j a l n e g o w T a r n o w i e (ił. 22) j e s t dziej p a t o t y e z n y i w y r a ź n i e Odwraca wzmóc głowę spod niebywale zwracający ciężaru ekspresję się do krzyża, a w i d z a , do polichromia wytrzeszczonych oczu. widać wyraźnie napięcie między surowością indywidualnej jego interpretacji. Podobny patos zwrotu głowy" k u widzowi bar­ I ludu. Czy Do rozważań nad dla „retorycznego krzyż, ten w Jak późnym rzeźby on ludowej schematu, przekazywanie m u wiadomo, narodził gotyku apokryficzny na się t o n terenie Niemiec. motyw Jest przez Fraso­ twarz F r a s o b l i w y c h m a m y w Polsce setki, jeśli nie t y s i ą c e , podobnej pozycji, i jakby zrywają boku. Archo- i kultury c h r z e ś c i j a ń s k i e j , ale z a t r z y m a n i e a k c j i p a s j i Z b a w i c i e l a w momen­ brały w tym czasie n o w e g o wykorzystuje wkrótce robotnika, Diirer a w ten sensu. schemat znanej Rzeźbiarz dla rycinie Umęczonego weneoki, pokazania umieszcza z siedziska, i n n i p r z e r a ż e n i w y t r z e s z c z a j ą na­ Ricci, umęczonego Frasobliwego królewskie Zbydniowa zdaje się wistości. jabłko, Wolno o zwykłe ujście, wbrew ficznej opowieści. W nie rażący, ale wzorców: celowe ekspresję. Ważniejsze powszechne z a d o m o w i e n i e F r a s o b l i w e g o w naszej sztuce l u d o w e j oczy, najeżoną świątkarzy, w Rabce jak u ( i l . 26). zwycięstwa, zdaje że oczy na dalekich sprawy od tego straszliwej charakterystyczny stają dla się ikonograficznemu odskok Spłukanie od wszelkie płynnego już zdają w świata rzeczy­ Polaków z n a l a z ł w t y m t e m a c i e nie­ schematowi sprawy mimo Frasobliwy, t y c h w a r u n k a c h w y d a j e się n a m konieczny tematowi tak przymyka sprawach mniemać, chłopskiej r ó ż n e sensy i ż e nie jest n i c z y m d o w o l n y m p r z y p u s z c z e n i e , ż e przyszłego niougięty i niesforny indywidualizm (1525). D o w o d z i to, że już w ó w c z a s nadawano t e m u znak (¡1. 3 0 ) , a z n ó w j e s z c z e i n n y ( i l . 29), dumać na szczycie p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o straszliwej w o j n i e 144 każdy kolano, s i ę z g o ł a n i e f r a s o b l i w i e u ś m i e c h a ć , d o m o n s t r u j ą o w i d z o w i w lewej ze kręgu zadumy o zeum w Bochni, o skroniach ściśniętych żelazną koroną t y p i c z n y gest „ z a d u m a n e g o " w s p a r c i a g ł o w y n a r ę k u b y ł p r a w d o ­ i nagiej łokciem g w o ź d z i a m i ( i l . 27). Jest t a k i F r a s o b l i w y z K r o s n a , k t ó r y podobnie znany już chwilowego w y p o c z y n k u wspartą j a k t e n spod P r z e w o r s k a ( i l . 28), s i e d z ą o g ł u p i a l i , j a k ten z M u ­ chwilowego upodlenia cie ręką wieku, na w z p o d t r z y m u j ą c g ł o w ę , a k a ż d y n i e m a l j e s t i n n y : j e d n i b u n t u j ą się ręce tylko przerażeniu ( i l . 24). motyw Krzyżo­ nią „ c h ł o p s k i e g o m y ś l i c i e l a " z P o z n a ń s k i e g o ( i l . 25) o t w a r z y skupio­ gdy Jezus m i a l usiąść p o z o s t a w i o n y c h w i l o w o nie Polski, — zaduma nad nej l u b u F r a s o b l i w e g o z W i ś n i c z a , z a s ł a n i a j ą c e g o w w e j a l b o s p o c z y n k u w czasie w k o p y w a n i a p r z e z o p r a w c ó w k r z y ż a , i to „chłopski". Wprawdzie X V — o d p o c z y n k u C h r y s t u s a w czasie D r o g i wcześniej specjalnie i przemocą. chyba w to temat złością b y ł a s z c z e g ó l n i e p o p u l a r n a i g ł ę b o k o p r z e ż y w a n a , j a k n p . u tego pomysł t o coraz n o w y c h z n a c z e ń — n a d a j e się s z c z e g ó l n i e m o t y w bliwego. nad dola p a ń s z c z y ź n i a n a nie b y ł a c h a r a k t e r y s t y c z n a t y l k o dla siedzi w charakterystyczną jako świata, n y c h , k t ó r y c h w i r y c z ę s t o r o d z i ł y się u nas więc chęcią t y l k o d e k o r a c y j n y sens ? polskiej „ i n d y w i d u a l i z a c j ą " złem tu schematu a dziwny interpretowane nad ale w o l n o s ą d z i e , ż e w okresio r u c h ó w p o w s t a ń c z y c h i rewolucyj­ ze s z c z y t u k a p l i c z k i w W i e r z b i c y p o d O l k u s z e m ( i ł . 2 3 ) . S t ą p a ma być Zaduma pozwala cechuje Chrystusa n i o s ą c e g o po listkach r o z w i n i ę t e g o j a k b y k w i a t u . może d r e w n o , w y s . 90 o m . Ł a z o r y , g m . H a r a s i u k i , w o j , jałowej ważyć świecie t w ó r c y rzeźby apokry­ nie tylko „poprawności" „deformacje" się i potęgujące na deoyzjaeh Frasobliwego p r z e z deszcze i w i a t r y , na �I I . 37. I'ielá, d r e w n o , w y s . 38 c m . Ś l ą s k . I I . 3 8 . M i k o ł a j G o m i e l a , Orantka, jakio b y ł a o n g i ś n a r a ż o n a w s w e j k a p l i o z o e — p o d k r e ś l i ł o doskonale czytelny, abstrakcyjny kształt szukanej tylko ekspresji drewno, wys. 62 e m . H u t a K r z e s z o w s k a , g m . Harasiuki. ś w i a t „ s a c r u m " zostaje o d d a l o n y o d o p o w i e ś c i epickiej o zdarze­ niu, jak formy. to b y w a ł o ongiś we wczesnośredniowiecznych tworach. Częstsze jednak i chyba bardziej poszukiwane b y ł y Tematyka m a r y j n a jest n i e m a l r ó w n i e p o p u l a r n a j a k sowa. Część f i g u r ł ą c z y s i ę z p r z e d s t a w i e n i a m i M a r i i w jezu­ licznych mniej ezoteryczne kiego. B y ł y to tematy jej s a n k t u a r i a c h w P o l s c e . S z c z e g ó l n i e o b f i c i e n a t e r e n i e M a z o w ­ przestrzenione w sza b y ł a gotyku. reprezentowana Od wcale p o p r a w n y c h figurka jej cudownej Madonny „kopii" — interpretacje fantazyjnych f o r m i u p r o s z c z e ń , j a k t e j nego w Ł o d z i (ił. 3 4 ) : z d u m i e w a j ą c y Skępskiej. jej z Muzeum sięgają Etnograficz­ zestaw k o n t r a s t u j ą c y c h ze i bardziej do Matki Karmiąca Egiptu) z ołtarzowych piedestałów Autor rzeźby, mimo zbliżonych do zredukowane do z n a k u n i o m a l a b s t r a k c y j n e g o . M a d o n n a z D z i e c - licom Marii chłopskiego kiom na r ę k u , p o c h o d z ą c a z L a s k u p o d N o w y m T a r g i e m , t r z y m a ­ dziele jakby rodzaj j ą c a s/kaplerz i f l a n k o w a n a majstra. budowana jest prymitywizm warsztatu snycerza niszczy o b o w i ą z u j ą c y wdzięk wymagany wprost możliwość od togo aprobaty przez ś r o d o w i s k o i w s k a z u j e w odczuciu odbiorców rodzaju tego przedstawień. rodzaju — jak sądzę wbrew utartym przeoież Zdumiewa postaci — na po­ Nieporadny „świętyoh" wagę ekspresji szablonom „smaku". równie Inny już niemal p o z i o m u jej roalizmu proporcji oharakteru. portretu był stosunek popularnej w do Polsce przedstawienia łączy bliskość ludzkiej dystans do codzienności, jako b y ł a mniej codzienna, niż w że waha modelki w jak z obu nego przedstawienia i równie indywidualnie z wzorce ludowych w Marii r y t m i z a c j i f o r m , j a k w Zaśnięciu Marii Dzieckiem dekoracyjnej z M u z e u m we Włocławku nasuwająca przemyślane tycznej „ k u b i z a c j i " jak te pewien b a r d z i e j z ł o ż o n e t r e ś c i ideowe. S t ą d dalsze o d r e a l i z m u potocz­ w grupie Frasobliwych. W p ł y w miały t u niewątpliwie i detalów, Piety, Oba wypadkach i charakterys­ brył tym otoczenia rozpaczy, a t a k ż e w nadać w tematyoe wypadku Karmiącej kształ­ się Frasobliwy. sytuacja Marii czcicieli. widzieć Walka z o p o r n y m m a t e r i a ł e m p r o w a d z i ł a c z ę s t o d o z Brzozowego K ą t a p o d O s t r o ł ę k ą ( i l . 3 3 ) — l u b d o (fragment nadawania nie Marii roz­ późnego ściągnięcia Można określonej dobie chłopskich — wiejs­ i Piety, Olsztynie przykładem wprawy w umiejętności tom „drzewkami", do tematy środowiska Karmiącej z Muzeum w jest d o b r y m sobą b r y ł g o o m e t r y c z n y c h , g d z i e p i e r w o t n e p r z e d s t a w i e n i e z o s t a j e dobnie — z p r o s t y c h f o r m g o o m e t r y c z n y c h ( i l . 3 2 ) . Boskiej dla Polsco w r a z z F r a s o b l i w y m w Madonna Ucieczki zrozumiało jak pierwotne snycerzy: gotycki, w w y p a d k u Piety z Muzeum N a r o d o w e g o w e W r o c ł a w i u ( i l . 37), b ę d ą c e j d a l e k i m e c h e m dzieł piętnastowiecznych, gdzie Matka zdaje się świadoma sensu sposób rzeczywistości iłustro- w y m a g a n e j o d niej o f i a r y l u b tej z M u z e u m w O l s z t y n i e ( i l . 35), wanogo z d a r z e n i a e w a n g e l i c z n e g o — p o z o s t a j ą j u ż t y l k o właści­ bardziej ludzkiej (il. 31). Z u p o r z ą d k o w a n e j wie f o r m y - z n a k i : ciało w ten Marii zamienione w pasy obłoki n a d N i ą w s y s t e m p ó ł k o l i , g ł o w y a p o s t o ł ó w fałdów szat, (indywidualnie jednak z r ó ż n i o o w a n y c h ) z o s t a j ą o d e r w a n e o d c i a ł , k t ó r e zują jono s ł a b e z n a k i , z ł o ż o n y o h m o d l i t e w n i e d ł o n i . W t e n w wyrazie uozuć macierzyńskiej rozpaczy nad o i a ł e m s y n a . Ż y j ą c y w 2. p o l . X I X w i e k u , w z a n u r z o n y c h w l a s a c h wsiach biłgorajskich, Paweł Bień — jeszcze inaozej u j m u j e ten symboli­ t e m a t : d z i a ł a nie poprzez r o z b u d o w ę g e s t y k i ozy p r ó b y o ż y w i e n i a sposób b ó l e m w y r a z u t w a r z y , lecz z m a s o w a n ą r z e ź b i a r s k ą b r y ł ą ( i l . 36). 145 �Odwieczny m i t bolejącej M a t k i otrzymuje niezmienną talność geometrycznej zwartości. Współczesny mu monumen­ wodą; św. działający strzegł wsio p r z ó d i Florian, czczony pożarem; szczególnie św. Otylia na południu opędzała w t y m s a m y m regionie Mikołaj Gomiela ś w i a d o m i e c h y b a przeciw­ szczurów; Agata i Barbara strzegły życia i mienia od stawia p ł a s k i e m u pejzażowi s w ą „ O r a n t k ę " Ambroży (ił. 3 8 ) : s ł u p l e d w i e r o z c z ł o n o w a n y , j a k kręgiel, p o g r ą ż o n y w ciszy form wiecznotrwałych geometrycznych. Z t y m ostatnim przedstawieniem był patronem pszczelarzy; do tematyki figur świętych patronów, świętych opiekunów obfitej codzien­ Roch od piorunów; bronił zarazą; Antoni — przed złodziejami i bywał pomocny w niu zguby cennych przedmiotów, przechodzimy św. kraju, spichrze przed odszuka­ p o m a g a ł m u św. Jacek, wróg z ł o d z i e i . Ś w . M i k o ł a j o p ę d z a ł p o d r ó ż n y c h p r z e d w i l k a m i i szcze­ gólnie był łaskawy nego b y t o w a n i a c h ł o p a . Jest i c h r ó w n i e ż nieprzeliczone mnóstwo, Apolonia była a k a ż d y p o s i a d a ł w y z n a c z o n ą sobie o k r e ś l o n ą r o l ę : J a n Nepomu­ Wspomożyciele dla litościwa ci byli sierot dla błagających osób oczywiście o znani na i wzywani cen s t r z e g ł b r o d ó w i m o s t ó w , d u m a ł n a d s t r u g a m i w ó d b i e ż ą c y c h w Polsce, w s p ó l n i b y l i d l a w s z y s t k i c h k r a j ó w i s t a w ó w , a t a k ż e u s t a w i o n y w ś r ó d ł a n ó w m i a ł d b a ć o i c h zroszenie w religijności polskiej szczególnie opiekę, ciorpiących a ból znów zębów. nie katolickich, tylko choć zakorzenieni. I I . 3 9 . Św. Onufry, d r e w n o , w y s . 9 0 c m . Ż o k o l i c D ą b r o w y T a r n o w s k i e j . B . 4 9 . Św. Antoni, d r e w n o , w y s . 52 o m . B a ż y n y , g r a . O r n e t a , w o j . e l b l ą s k i e . I I . 4 1 . Św. Jan Nepomucen ( f r a g m . ) , d r e w n o p o l i c h r o m . Z o k o l i c L i m a n o w e j . I I . 4 2 . Św. Florian, drewno poliohrom., w y s . 110 c m . Z a w a d a , g m . N o w y W i ś n i c z , w o j . t a r n o w s k i e . I ł . 4 3 . L e o n K u d ł a , Ucieczka do Egiptu, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 e n . 1947. 146 �42 �Jest nadto rzeczą ciekawą, żo nawet na ziemiach j u ż w niowieczu oderwanych od Polski — w ś r ó d ulubionych można znaleźć postacie ś w . K a z i m i e r z a , S t a n i s ł a w a , śred­ patronów oczywiście św. J a d w i g i Śląskiej, rzadziej św. Wojciecha. S ą to jakieś ślady częściej kolan w skupionej modlitwie, z imponującą ( i l . 11, 39), a z n ó w Św. F l o r i a n brodą u swych s t ó p przedstawiany b y ł w formie bardziej i ruohliwej, czerpanej sięgająoą gaszący płomienie z barokowej tradycji domu dynamicznej ( i l . 42). o p o r u g e r m a n i z o w a n e j l u d n o ś c i . Z n a l a z ł o t o t e ż odbicie w naszej rzeźbie ludowej. W każdej wsi i przy wszystkich drogaoh całego 6. W y d a j e s i ę r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b r a z i e t o j kraju m o ż n a więo s p o t k a ć św. Jana Nepomucena w kapliczkach że (il. określonego w typu 12) i jako wolno stojąco ikonograficznych figury. przedstawień Mimo — ściśle świątkarze ludowi n a d a w a l i m u ooraz t o i n n y w y r a z , w y k o r z y s t u j ą c b a r o k o w e c z ę ś c i e j w z o r c e , ale o p r a c o w u j ą c z u p e ł n i e s a m o d z i e l n i e twarzy i ruohu, jak w figurze w Polsce k l a s z t o r y B r a c i jego z P o d h a l a Mniejszych różnej kult św. Antoniego, trzymającego c i ą t k o Jezus ( i l . 40). najczęściej Oracz św. Onufry ( i l . 41). obediencji naj­ okspresję Liczne szerzyły w objęciach przedstawiany był Dzie­ naj- święci patroni zapędzeni do pełnionia żyoiu codziennym wsi, odróżniani sztuki, określonych stereotypowymi funkcji atrybuta­ m i — pozostawiali mnioj pola dla indywidualnej ich reprezentacji, n i ż bardziej a b s t r a k c y j n e w swoj istocie sensy p r z e d s t a w i e ń np. Frasobliwego i Piety. Obracając nie sposób opędzić się poczuciu się w k o l e t y c h w y o b r a ż e ń , szukania przez tych skromnych i przecież p r z e w a ż n i e a n o n i m o w y c h t w ó r c ó w — pola dla alnych przemyśleń formy turze redukowanie przedmiotu gromadzkich społeczności dualny tych tyczny pęd 0 artystów, ich wiejskich który — wydaje się ten oni ma funkcji niejako większe rzeźby w z znaczenie życiu odbiorców, jak potrzeb wkład indywi­ charakterys­ b o w i e m na tradycyjnych dla ich i w mojej ekspresji, wyłączenia odlewów wiejską — od wymowy z potoku w tym wagi sensie o d e j ś c i e tych tworów, w kapliczkach miejsce po sprzedanych jeszcze w m a j u dawnych ich na codzien­ gipsowych przez społeczność spospolitowanie i ich roli w ż y c i u wsi. R ó ż n e gipsowe zajmujące czy oznacza przez spotęgowania dzieł przez f a b r y c z n ą t a n d e t ę rozumienia wiedza opinii, wskazuje świątków że dostrzegalne to, że b y ł y niejako ś w i a d o m i e w y k o r z y s t y w a n e dla określonych niż łatwo figur. Aprobata ich zarówno samych artystów, ności. Zastąpienie tych to, sohematów, odbioru, niż litera­ dla tak Wygląda chłopstwa nieporadności w formowaniu pomija się n a m okowów indywidu­ dzieł. Częste w interpretacji dla ludowej r z e ź b y polskiej. wyrwali i i treści swych ich „Niepokalane", zaginionych, mieszkańcach skradzionych — otrzymują k w i a t y , p o d z i w i a się i c h g ł a d k ą i s ł o d k ą „pięk­ n o ś ć " , ale s ą n a p e w n o o b o ą i j a k b y n i e s w o j s k ą n a r o ś l ą importo­ waną wiernych z innego świata. Nie powstawały na oczach 1 w o k ó ł n i c h nie t o c z y ł y się dyskusje k r y t y c z n e , j a k i e zanotowali b a d a c z e t e r e n o w i z w y p o w i e d z i l u d z i p a m i ę t a j ą o y c h d a w n e czasy. S ą j a k u b r a n i a k u p i o n e w m i e ś c i e , „ p i ę k n e " i p r a k t y c z n e , tanie i poręczne, 7. J a k wieku w w zuniformizowano, innych 1855 o pozbawione krajach Europy, w Polsce z w r ó c o n o Wprawdzie w r. ale wielkich baczną uwagę walorach indywidualności. ostatniej ćwierci na ludową artystycznych wiolki poeta Cyprian K a m i l Norwid, Kraszewski w wydanej o b c e j ę z y k i Sztuce przełamał jej u w roku Słowian 1860 jej mówił a Józef i tłumaczonej — pierwszy w XIX plastykę. wkrótce skali już Ignacy na europejskiej powszechne lekceważenie, dopiero w k o ń c u wioku S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z , m a l a r z i k r y t y k sztuki, pisarz i ideolog — u z a s a d n i ł w p e ł n i t k w i ą c e w sztuce l u d o w e j w a r t o ś c i i p r ó b o w a ł p r z e n i e ś ć je do „ w i e l k i e j s z t u k i " , tworząo w budownictwie „styl od zakopiański". Działające pierwszego różne grupy a r t y s t ó w („Polska Sztuka Stosowana", Krakowskie", potem posiedli p e ł n ą że trzeba w o zgodności o chodziło zgodności tu wierzą, że matorialu, artystycznej bynajmniej i rzeźbio „stylów artystycznej do prawidłami jego i te ludowi formy, zaginione o ż a d n e pastisze psoudonaśladownictwa historycznych" — „stylem „ d o b r e g o r z e m i o s ł a " , do wypowiedzi S z c z e p k o w s k i (1878 — 1964) „Warsztaty art3'ści funkcji dziewiętnastowiecznego — lecz o p o w r ó t odwiecznymi i inne) świadomości zastąpienie budownictwie ludowym" z wiedzę przywróoić wartości. Nie ludowe, „Ład" swój dziesięciolecia z charakterem poprawnej pełnej tworzywa, obróbki. Np. interpretuje ludowe wzorce Jan (Święta) w d u c h u d e k o r a c y j n y c h i nieco k u b i z u j ą c y c h f o r m l'art nouveau (il. 44). K ł a d z i o n o b o w i e m w ó w c z a s nacisk w ł a ś n i e n a te w a r t o ś c i , n ieobce ludowej Istniejąca szkoła od snycerska sztuce. ostatniej dla ćwierci szczególnie w X I X tym w Zakopanem kierunku wioku uzdolnionej młodzieży góralskiej odegrała t u wielką rolę i odgrywa ją 44 tradycje tego r o d z a j u p o s z u k i w a ń p r z e k a z a ł wielu 148 dotąd. K i e r u j ą c y n i ą j u ż p o o s t a t n i e j w o j n i e A n t o n i K e n a r ( 1 9 0 8 — 1959) wspólczosnym �11. 44. J a n S z c z e p k o w s k i , Święta, p ł a s k o r z e ź b a , d r e w n o . I I . 4 5 . S t a n i s ł a w S ł o n i n a , Anatol France, d r e w n o , w y s . 90 c m . I I . 4 6 . J e r z y B e r e ś , Zwid II, d r e w n o . 1 9 6 0 . I I . 4 7 . A n t o n i K e n a r , Kobiecość, d r e w n o , w y s . 70 c m . 1956, rzeźbiarzom, k t ó r z y się zbiegali d o ń z c a ł e j P o l s k i . Z b e z p o ś r e d n i e j inspiracji tematycznej niewiele tu już pozostało: Konara t r ą c a j e d y n i e o n i e o k r e ś l o n e a l u z j e d o f o r m Kobiecość tradycyjnych (il. 47). Jego u c z e ń A n t o n i R z ą s a ( u r . 1 9 1 9 ) w c a ł e j s w e j t w ó r c z o ś c i albo S t a n i s ł a w K u l o n ( u r . 1 9 3 0 ) (il. 48) — w y r a ź n i e żyją w — w p r a c a c h t a k i c h , j a k Na atmosferze tradycji ludowej, targ choć coraz bardziej o d d a l a j ą s i ę o d j e j f o r m a l n y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h schematów. V Stanisława i l . 45) p o z o s t a ł a Słoniny umiejętność (Portret obróbki Anatola drewna, France zwartość niefrasobliwa s w o b o d a o p e r o w a n i a a t r y b u t e m ( p i s m o n a Jerzy B e r e ś ( u r . r ó w n i e ż w r . 1 9 3 0 ) bardziej a b s t r a k c y j n e j f o r m y , odszedł najdalej w c h o ć p o z o s t a ł u niego, 8. T a k więc tradycji tradycja tradycyjne ś w i ą t k a r s t w o zarówno w sztuce (Zwid I I ludowej przeszło „oficjalnej" — rzeźby już i ił. do szczególnie w drzewie „uczonej", jak nasza twórczość — rzeźbiarska choć — żyje i w Jest w a ż n y m nikiem a r t y s t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w i bez j e j także współczesna słownego 46). historii amatorów i „współczesnych p r y m i t y w ó w " . twarzy). kierunku iv pierwszej fazie t w ó r c z o ś c i , n i e u c h w y t n y i t r u d n y d o określenia n a s t r ó j — bryły, wciąż pracach skład­ uwzględnienia nie może w pełni odczuta i z r o z u m i a ł a . J o s t w c i ą ż z d u m i o w a j ą c ą być 47 legity- 149 �m a c j ą zdolności P o l a k ó w w zakresie p o w o ł y w a n i a do ż y c i a rzeźbiarskich, tworząc świadomie lub podświadomie form punkt odniesienia, j a k i gdzio indziej s p e ł n i a tak z w a n a „ w i e l k a s z t u k a " . W ten sposób b y w a j e d n y m z w y r ó ż n i k ó w polskiego w k ł a d u sztuki Publikując tekst prof. dr. Ksawerego Piwockiego, jedon z ostatnich, k t ó r y w y s z e d ł spod jego p i ó r a , w i n n i j e s t e ś m y telnikom cyjne wyjaśnienie. ekspertów Otóż w maju „Programu rzyło prof. dr. Juliuszowi 1972 r. zebranie słowiańskiego" Starzyńskiemu z słowiańskich. Z projektowanych w architekturze inicjatywy albumów i rzeźbie prof. powie­ koordynatora o sztuce Starzyńskiego poświęcono krajów Zc kra­ pierwszy tematowi: słowiańskich. czy­ konsulta­ UNESCO funkcję „ P r o g r a m u " dla opracowania i w y d a n i a a l b u m ó w jów do światowej. Drewno strony polskiej przewidziano dwa teksty — o architekturze drewnianej i rzeźbie. Napisanie tekstu o architekturze zaproponowano dr. Tadeuszo­ w i Chrzanowskiemu, a o rzeźbio — prof. dr. K s a w e r e m u kiemu. Tekst ten wiosnę 1974 p o w s t a ł na został przełomie przedstawiony zorganizowanym w Rylskim na 1973 i 1974 posiedzeniu Monastyrze w Andrzej Piwocki Redakcję prof. Juliusza S t a r z y ń s k i e g o — prof. dr Ryszkiewicz. Sądzimy, znany śmierci na naradzie. A l b u m U N E S C O u k a ż e się w j ę z y k u f r a n c u s k i m . jego p r z o j ą l po a roboczym, Sofii. Prof. z p o w o d u operacji nie m ó g ł w z i ą ć u d z i a ł u w tej Piwoc- roku, w że tokst prof. Polsce; jest Piwockiego powinien bowiem najlepszą — jaką być tezą polskiej r z e ź b y .ludowej. Dlatego też p u b l i k u j e m y ginalnej, polskiej szeroko mamy — syn­ go w ory­ wersji. D z i ę k u j e m y na t y m miejscu Polskiemu K o m i t e t o w i U N E S C O , a zwłaszcza zgody na życzliwą prof. tę dr. Andrzejowi publikację pomoc, którą Ryszkiewiczowi oraz dr. J a n u s z o w i nam za wyrażenie Michałowskiemu za okazał. Redakcja O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z . w L u b l i n i o — i ł . 7 ; Muz. Etn. il. 15, 3 4 ; w W a r s z a w i e — ił. 14, 3 0 , 4 3 ; M u z . E t n . Doc. A n n a K o w a l s k a - L e w i e k a — ił. 1 6 ; w K r a k o w i e — i l . 18, 2 4 , 3 3 , 3 9 ; M u z . M a z u r s k i e w Państw. w Lodzi Muz. Olsztynie i l . 19. 2 1 , 3 5 ; M u z . G ó r n o ś l ą s k i e w B y t o m i u — i l . 2 0 ; M u z . cezjalne, T a r n ó w — i l . 22; -Muz. Narodowo. M u z . i m . O r k a n a , R a b k a — i l . 2 6 , 32 27, 29; Muz. Wrocław — i l . — i l . 40; Muz. Kujawskie 37; Muz. Sztuki, we Poznań— Nowy Die­ il. 25; 41; Muz. w Bochni— ii. Włocławku — il. 31; Sącz — il. Ł ó d ź — il. — Etn. 38; Jan Muz. Etn.. Swiderski 46 11. 4 8 . Stanisław Kulon. Na targ, drewno. 1960. F o t : E . Ciotek — il. 48; S. Deptuszeiyski — il. 22, 23, 33, 43; J . Grabowski — il. 13, 33, 32; E . K o s t o w s k ł - T o a i c z y k — il. 48; A. Kunozyuska-Irask.i — il. 23 Oz. Olszewski — U. 44; Ł. Perz, F . Maćkowiak — il. i ; 3. Swldaraki — il. 2 - 7 , 9, 1(1, 12, 14—21, 31, 27-.-2.>, 31, 93—35, 37—42, 15 (rapr.); K'. Zakrzewska — 11. 47 150 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb0f8c8d28bb69082a9161b7508a620a.pdf 22c675690d1c6b79e4c8bc511687a25e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4127 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.246-251 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I I — V I Imprezy folklorystyczne i regionalne 20—22.11 — w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł się „ G ó r a l s k i Karnawał", zorganizowany przez W o j . O ś r o d e k K u l ­ tury w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w Nowym Targu o r a z G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Dom Ludowy w Bukowinie Tatrzańskiej. W r a m a c h i m p r e z y o d b y ł się m . i n . przegląd zespołów kolędniczych, kon­ kurs na taniec z b ó j n i c k i oraz k u l i g z wa­ trą góralską. * * 4 . I V — w M a s ł o w i e o d b y ł się „ M a ­ słowski J a r m a r k L u d o w y " , zorganizo­ w a n y przez m i e j s c o w y G m i n n y O ś r o d e k Kultury i Świętokrzyski Klub STL. Podczas J a r m a r k u p r z y g r y w a ł a l u ­ dowa kapela Gminnego O ś r o d k a K u l t u r y w Masłowie pod kierunkiem Edwarda Zagnieńskiego. * ( 11.IV. — w p a r k u Szczytnickim we W r o c ł a w i u o d b y ł się d o r o c z n y ^ k i e r m a s z wielkanocny w y r o b ó w sztuki ludowej, zorganizowany przoz M u z e u m Etnogra­ ficzne oraz W r o c ł a w s k i P a r k Kultury i Wypoczynku. * 1 l . I V — w M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h o d b y ł się „ J a r m a r k W i e l k a ­ n o c n y " , zorganizowany przez M u z e u m , W D K i S T L — oddział w Opolu. Na program Jarmarku złożyły się: pokazy zdobienia kraszanek, w y s t ę p y zespołów o b r z ę d o w y c h ze Ś c i g o n i , O b r o w c a , S m o ­ ł a m i oraz s o l i s t ó w l u d o w y c h . Zorganizo­ wano także kiermasz w y r o b ó w ludowych — głównie kraszanek i p a l m nych. wielkanoc­ * 2.V — w Górnośląskim Parku Etno­ graficznym w Katowicach odbył się „Wiosenny Jarmark Ludowy". Program imprezy obejmował — prócz normalnogo z w i e d z a n i a s k a n s e n u — w y s t ę p y zespo­ łów regionalnych z Wisły i Kozłowej Góry, a t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludo­ wych z terenu Śląska. * 6 — 9 . V — w M i e l c u o d b y ł y się V I Ogólnopolskie Spotkania Folklorystyczne — „ J a r m a r k Pieśni i T a ń c a — Mielec 76". W p r z e g l ą d z i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 5 zes­ p o ł ó w i 15 k a p e l z r ó ż n y c h stron k r a j u . 246 ' A 1 9 7 6 Honorowe nagrody Jarmarku — „Złoto Skrzydjo I k a r a " otrzymali: w kategorii widowiska — Zespół Pieśni i Tańca Ziemi C i e s z y ń s k i e j w Cieszynie za widowisko „ N a d r z e k ą " ; w konkursie na u k ł a d i w y ­ konanie polskiego m a z u r a — Zospół Pieśni i T a ń c a , , P o l t e x " z Ł o d z i oraz ,,Rzeszow i a c y " z Mielca. N a g r o d ę o t r z y m a ł też „ J u h a s " z U j s o ł ó w za w i e r n e k u l t y w o ­ wanie tradycji ludowego t a ń c a i pieśni. * 7—9.V — z okazji „ D n i W r o c ł a w i a " o d b y ł a się w t y m m i e ś c i e „ C e p e l i a d a " , połączona z kiermaszem i występami zespolów ludowych. T I I I — w R a d o m i u o d b y ł się I „ T ę ­ czowy Jarmark", k t ó r y zainaugurował projektowany cykl spotkań mieszkańców miasta z l u d o w y m i t w ó r c a m i regionu. O r g a n i z a t o r e m tej a k c j i jest W D K w R a d o m i u . W pierwszej imprezie w y s t ę ­ powali artyści ludowi ziemi kozionickiej. K * 21-23.V — w Orawie o d b y ł a się „ O r a w s k a W i o s n a - 76 — Ś w i ę t o P a s t e r ­ skie", impreza regionalna, zorganizowana przez W o j . O ś r o d e k K u l t u r y w N o w y m Sączu, Filię P o d h a l a ń s k ą w N o w y m Tar­ gu, Gm. Ośrodek K u l t u r y w. Jabłonce oraz R e d a k c j ę „ N o w e j Wsi". W programie zademonstrowano wyp ę d b y d ł a i ptactwa na łąki i nad rzeki, w y s t ę p o w a ł y zespoły regionalne, o d b y ł się „ W i e l k i J a r m a r k " i o t w a r t o w y s t a w y : pokonkursową wystawę pn. „Sztuka lu­ d o w a O r a w y " , w y s t a w ę s p r z ę t u paster­ skiego, n a c z y ń , ziół lecznictwa ludowego oraz w y s t a w ę f o t o g r a m ó w Eugeniusza Kaczmarka i Stanisława Momota, pn. „Zwyczaje orawskie". * 27.V — z okazji „ D n i Stargardu" o d b y ł się w t y m mieście „ P o m o r s k i Jar­ m a r k Folkloru" połączony z kiermaszem - w y s t a w ą sztuki ludowej i a m a t o r ó w oraz „ S p o t k a n i e z folklorem", podczas k t ó ­ rego w y s t ą p i l i : Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Pyrzyckiej, Ludowa Kapela Cym­ b a l i s t ó w z K a m i e n i a Pomorskiego oraz zespół K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich z K o ­ bylanki. * 20.V — w Grójcu, z okazji trwają­ c y c h o d 19 d o 2 3 . V „ D n i K w i t n ą c e j Ja­ b ł o n i " , o d b y ł się koncert z e s p o ł ó w ludo­ wych. * 23.V — w Izbicy K u j . , w ramach Dekady „Gazety Pomorskiej" i „Dnia Działacza K u l t u r y " zorganizowano „ J a r ­ mark Folklorystyczny". Na program imprezy złożyły się: występy zespołów a m a t o r s k i c h z w o j . w ł o c ł a w s k i e g o oraz kiermasz sztuki ludowej. * 28-30.V — w Wolsztynie odbyły się „ S p o t k a n i a F o l k l o r y s t y c z n e " , zorga­ nizowane przez W D K w Zielonej G ó r z e , Lubuskie Towarzystwo Kultury, U r z ą d Miasta i G m i n y w W o l s z t y n i e oraz M u ­ zeum Ziemi Lubuskiej. Na p r o g r a m i m p r e z y z ł o ż y ł y się m . i n . : sesja f o l k l o r y s t y c z n a i s e j m i k k u l ­ t u r a l n y t o w a r z y s t w r e g i o n a l n y c h , otwar­ cie w y s t a w y f o t o g r a f i c z n e j p n . „ B i e s i a d y koźlarskie", w y s t a w y p l a s t y k i amator­ skiej p n . „Piękno regionu", wystawy „ S z t u k a l u d o w a " i „ S z t u k a l u d o w a na z n a c z k a c h p o c z t o w y c h " . O d b y ł się kon­ c e r t f o l k l o r y s t y c z n y , w y s t ę p y k a p e l ludo­ w y c h , k o n k u r s y dla dzieci, „Biesiada R y b a c k a " — pokaz tradycyjnego połowu r y b oraz kiermasz s z t u k i ludowej. * 29. V — r o z p o c z ę ł y s i ę „ D n i Jasia", z w i ą z a n e w t y m r o k u z p r z e g l ą d e m ak­ tywności kulturalnej ludzi pracy. Wśród i m p r e z s z c z e g ó l n y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł y się k o n f r o n t a c j e k a p e l ludowych z z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h oraz jarmark sztuki ludowej. * 30. V — n a p l . D e f i l a d w W a r s z a w i e o d b y ł a się V „ C e p e l i a d a " . Podobnie jak w latach ubiegłych na estradzie odby­ w a ł y się w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych i pokazy m o d y inspirowanej sztuką l u d o w ą ( „ P o z i o m " , „ M o d a i s t y l " ) , a wo­ k ó ł P a ł a c u K u l t u r y o d b y w a ł a s i ę sprze­ d a ż w y r o b ó w l u d o w y c h i p o k a z y ludo­ wego rękodzieła — rzeźbienia, malowa­ nia, haftowania, koronkarstwa i wyrobu ceramiki. W tegorocznej imprezie uczestni­ c z y ł o 7 0 t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h re­ gionów Polski, z r z e s z o n y c h w 28 ce­ peliowskich spółdzielniach. * V — w K o n i n i e o d b y ł się kiermasz sztuki ludowej, zorganizowany przez Muzeum Okręgowe. * V — w M i e l c u o d b y ł się „Mteleoki J a r m a r k L u d o w y " — doroczny przegląd amatorskich zespołów pieśni i tańca, kapel ludowych i zespołów regionalnych. W tegorocznej imprezie — odbywa­ jącej się w r a m a c h P r z e g l ą d u A k t y w ­ n o ś c i K u l t u r a l n e j L u d z i P r a c y — udział w z i ę ł o p o n a d 30 z e s p o ł ó w i k a p e l . * 3-6.VI — w Młodzieżowym Domu K u l t u r y w Ż y w c u o d b y ł się „Ogólno­ polski Festiwal F o l k l o r u Górali Polskich" o r g a n i z o w a n y przez W D K w Bielsku-Białej. W F e s t i w a l u w z i ę ł o u d z i a ł 20 zespołów z regionów: bielskiego, cie­ s z y ń s k i e g o , gorlickiego, limanowskiego, n o w o t a r s k i e g o , s ą d e c k i e g o , suskiego, wał­ brzyskiego, zakopiańskiego i żywieckiego. T W r a m a c h F e s t i w a l u o d b y ł się kon­ kurs Kapel Góralskich w Ujsołach, w k t ó r y m w y s t ą p i ł o 15 k a p e l . J u r y w y - �typowało na „ M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Folkloru Z i e m G ó r s k i c h " w Z a k o p a n e m następujące kapele i z e s p o ł y : w k a t e ­ gorii kapel a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Beskidy" z Ż y w c a i „ L i m a n o w i a tiie" z L i m a n o w e j ; w kategorii kapel autentycznych — „ H a r n a s i e " z P o r o ­ nina, „ J o d ł y " z Ż y w c a , „ I s t e b n a " z I s tebnej, „ I I k a p e l a M a ś n i a k i " z Z a k o p a ­ nego, „ Ś w a r n i " z N o w e g o T a r g u , „ I m . Sabały" z Zakopanego, „ Z a w o j a " z Z a ­ woi. Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii autentycznych — „ M a ś n i a k i " z Z a k o ­ panego, z e s p ó ł i m . S a b a ł y z Z a k o p a n e g o i zespół z I s t e b n e j . Z e s p o ł y r e g i o n a l n e w kategorii a r t y s t y c z n i e o p r a c o w a n y c h — „Jodły" z Żywca, „ Ś w a r n i " z Nowego Targu, „ B e s k i d y " z Ż y w c a . Z e s p ó ł w k a tegorii s t y l i z o w a n y c h — Z e s p ó ł Ziemi (lieszyńskiej. * 4-6.VI — w Ostrołęce o d b y ł się „Jarmark Kurpiowski", zorganizowany przez W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . oraz W D K . W czasie J a r m a r k u o d b y ł s i ę p r z e ­ gląd z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z w o j . o s t r o ­ łęckiego, b i a ł o s t o c k i e g o i ł o m ż y ń s k i e g o oraz o t w a r t e z o s t a ł y w y s t a w y s z t u k i l u ­ dowej r e g i o n u K u r p i Z i e l o n y c h i B i a ł y c h . * 4-6.VI — w Sieradzu o d b y ł się „Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u W o j . Sieradzkiego". F e s t y n r o z p o c z ą ł s i ę ga­ lowym koncertem, n a k t ó r y m w y s t ą p i ł Zespół T a ń c a i m . H a r n a m a , a w c i ą g u następnych dni o d b y ł y się: „ C e p e l i a d a " , występy zespołów pieśni i ' t a ń c a w o j . sieradzkiego, „ B i e s i a d a S i e r a d z k a " z u działom w y b i t n y c h twórców ludowych regionu. O t w a r t o t e ż w y s t a w y : sztuki ludowej w o j . s i e r a d z k i e g o i p r a c S t a n i ­ sława K o r p y . * 4 - 6 . V I — w Opocznio o d b y ł y się I Wojewódzkie D n i Folkloru, podczas których w y s t ą p i ł y p o p u l a r n e z e s p o ł y re­ gionalne i ś p i e w a c y l u d o w i , o d b y w a ł y s i ę spotkania z l u d o w y m i t w ó r c a m i , pro­ jekcje f i l m ó w o t e m a t y c e folklorystycz­ nej. O t w a r t a t e ż z o s t a ł a w y s t a w a , na której z a p r e z e n t o w a n o praco n a d e s ł a n e na o p o c z y ń s k i k o n k u r s p l a s t y k i o b r z ę d o ­ wej. Punktem kulminacyjnym Festiwalu było wręczenie laureatom nagród im. Oskara Kolberga. O d b y ł o się t e ż spotkanio z p o e t a m i ludowymi i F o r u m Folklorystyczne, na k t ó r y m d y s k u t o w a n o n a d miojscem sztu­ k i ludowej we współczesności. * 25-27.VI — w Kozienicach odbyły się doroczne „ D n i Puszczy K o z i e n i c k i e j " , w czasie k t ó r y c h z o r g a n i z o w a n o m i ę d z y ­ gminny turniej folklorystyczny połączo­ n y z pokazem tkaniny ludowej, popisem p i e ś n i a r e k i kapel oraz z a w o d a m i hafciarok. * V I — na Z a m o j s z c z y ź n i o o d b y ł y się „ D n i Folkloru", w których uczestniczyły zespoły muzyczne, folklorystyczne grupy teatralne oraz t w ó r c y l u d o w i tego regionu. W wielu miejscowościach zorganizowano kiermasze sztuki ludowej oraz k o n c e r t y z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a oraz k a p e l . Konkursy i I — w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac szczecińskich t w ó r c ó w ludowych i piastyków-amatorów. * 14.1 — w g m a c h u C R Z Z w W a r s z a ­ wie została o t w a r t a w y s t a w a prac człon­ ków Woj. Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Lublinie, zorganizowana przy współudziale W R Z Z , Zarządu To­ warzystwa i Wydziału Oświaty, Kultury i Prasy CRZZ, pod hasłem „CzłowiekPraea-Twórczośó", w ramach przeglądu aktywności kulturalnej różnych środo­ wisk zawodowych. N a w y s t a w i e p o k a z a n o 72 p r a c e 3 4 a u t o r ó w . P r z y w y r a ź n e j przewadze ma­ larstwa, reprezentowane b y ł y t a k ż e inne dziedziny działalności artystycznej, jak: rzeźba, grafika, kowalstwo artystyczne. * 15.1 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Krakowie otwarta została wystawa rzeźb W i k t o r a Ćwierzyka, a r t y s t y ludo­ wego z Myślenic. * * 6.VI — w R a d o m i u , z okazji święta „Słowa L u d u " , o d b y ł się kiermasz s z t u k i ludowej. * 6 - 1 3 . V I — w C i e c h o c i n k u o d b y ł się doroczny „ F e s t i w a l F o l k l o r u " , w r a m a c h którego występowały zespoły ludowo oraz o t w a r t o w y s t a w ę o b r a z u j ą c ą tra­ dycje regionalnej sztuki kujawskiej, a z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m O k r ę g o ­ we w e W ł o c ł a w k u . Festiwal z a k o ń c z y ł się w i e l k i m w i ­ dowiskiem f o l k l o r y s t y c z n y m i kierma­ szem s z t u k i l u d o w e j . * 18-20.VI — w Płocku odbył się „Ogólnopolski Festiwal Folkloru i Sztuki Ludowej". W tegorocznej imprezio wystąpiło 27 z e s p o ł ó w l u d o w y c h i 12 k a p e l . O t w a r t o wystawy: „Święto plonów w rzeźbie lu­ dowej", „ S z t u k a ludowa we współczes­ n y m w n ę t r z u " i w y s t a w ę t w ó r c ó w ludo­ wych. wystawy 15.1 — w S p ó ł d z i e l c z y m D o m u K u l ­ t u r y w M a l b o r k u otwarto w y s t a w ę prac plastyków a m a t o r ó w z 9 ośrodków kraju. Organizatorem wystawy był Zarząd G ł ó w n y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h Praco­ w n i k ó w Spółdzielczości Pracy, uczestni­ k a m i — s p ó ł d z i e l c y . Prace najlepsze w y ­ t y p o w a n o na Ogólnopolski Przegląd w Kwidzynie. I — w Zielonej Górze rozstrzygnięty został konkurs doroczny na s z t u k ę lu­ d o w ą z terenu województwa. J u r y przy­ znało nagrody następujące: W dziedzinie rzeźby — nagrody I nie p r z y z n a n o , nagrody I I otrzymali: Tadeusz Borkowski, Wiechlice — za c y k l r z e ź b „ M u z y k a n c i " oraz Jan D o m ski, Dzikowice, za c a ł y zestaw p r a c . W dziedzinie h a f t u i stroju ludowego — — nagrody I przyznano Gertrudzie K u ­ bickiej, Przyprostynia, za całokształt p r a c i J a d w i d z e H i r t , C h r o ś n i c a , za t i u ­ l o w y czepiec h a f t o w a n y ; n a g r o d y I I — — A n n i e S a r b i c k i e j , Z i e l o n a G ó r a , za c a ł y zestaw prac i Jadwidze D ą b r o w ­ s k i e j , J o r d a n o w o , za czepiec w e s e l n y . W dziedzinie t k a c t w a — nagrodę I otrzy­ m a ł a M a r i a N a j d e k , W i c h ó w , za c h o d ­ n i k d e k o r a c y j n y , n a g r o d ę I I —• A l f o n s K r y n a j e w s k i , Z i e l o n a G ó r a , za d w i e t k a ­ n i n y dekoracyjne. W dziedzinie garncar­ s t w a i p l e c i o n k a r s t w a n a g r ó d I i I I nie przyznano. W dziedzinie plastyki obrzę­ dowej — nagrodę I otrzymała Broni­ s ł a w a K a m i ń s k a , Ś w i e b o d z i n , za k o l e k ­ cję p a l m w i l e ń s k i c h , n a g r o d y I I — Olga Macewicz, Zofia M ą c z a k , Zielona Góra, za k o l e k c j ę pisanek. W dziedzinie w y r o ­ b ó w ze s ł o m y — n a g r o d y I n i e p r z y z ­ nano, n a g r o d y I I o t r z y m a ł y : Genowefa L a s k o w s k a , O l s z y n i e c , za p a j ą k i W ł a ­ dysław Klejszta, Witoszyn Górny, za pająk. i Ponadto przyznano wyróżnienia. 9 nagród I I I * I — w M u z e u m w Głogówku czynna b y ł a w y s t a w a szopek oraz r z e ź b w drew­ nie M i e c z y s ł a w a T r e p y , ludowego t w ó r c y z Prudnika. * I — w Krzywej Wioży w Toruniu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a prac plastyk ó w - a m a t o r ó w z terenu województwa, na której zaprezentowano dorobek kon­ kursu ogłoszonego w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem „Człowiok-Praca-Twóre z o ś ć " . N a k o n k u r s n a d e s ł a n o 110 p r a c z zakresu r ó ż n y c h dyscyplin artystycz­ n y c h . N a g r o d z o n e p r a c e p r z e k a z a n e zos­ t a ł y n a P r z e g l ą d O g ó l n o p o l s k i do K w i dzynia. * 3.II — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa pn. „ W y c i n a n k a ludowa woj. piotrkow­ skiego", zorganizowana przez M u z e u m Regionalne w.Radomsku, Muzeum Okrę­ gowe w P i o t r k o w i e T r y b u n a l s k i m oraz Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. P o k a z a n o o b i e k t y ze z b i o r ó w m u z e a l ­ nych. * * 21.1. — w g m a c h u W i M B P w Zielo­ nej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a p r a c p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z terenu b. woje­ wództwa zielonogórskiego. Wystawa — p r e z e n t o w a n a w r. u b . w W a r s z a w i e , zorganizowana została przez Lubuskie Towarzystwo Kulturalne. * 9.II — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ K o r o n k a łomżyń­ ska". Wystawę przygotowało Muzeum Okręgowe w Łomży, prezentując kilka­ dziesiąt przykładów koronek klockowych w y k o n a n y c h p r z e d p o n a d 50 l a t y p r z e z łomżankę Leonię Górską. * 30.1 — w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu otwarta została wystawa pn. „Szopki Krakowskie", zorganizowana przy współudziale Muzeum Historycz­ nego w Krakowie. 10.11 — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie otwarto wys­ t a w ę „ P o l s k i pjlakat o t e m a t y c e etno­ graficznej". * * 347 �1 4 . 1 1 — w R a b c e r o z s t r z y g n i ę t y zos­ tał konkurs na s z t u k ę l u d o w ą z w i ą z a n ą ze s t a r y m i z w y c z a j a m i i o b r z ę d a m i z i m o ­ wymi. Konkurs zorganizowało Muzeum i m . W ł a d y s ł a w a O r k a n a w Rabce oraz Ośrodek Kultury. S p o ś r ó d 40 n a d e s ł a n y c h p r a c n a g r o ­ dy uzyskały : gwiazda kolędnicza Jana Rapciaka-ojca i Jana Rapciaka-syna z Orkanowskiej P o r ę b y Wielkiej, pająki Eleonory Jurczak z Tokarni i Stanisława S t o ż k a z P o r ę b y Wielkiej oraz p o d ł a ź n i c e Jana Gacka z Rabki-Słonego. * 15.11 — w s a l a c h M i ę d z y s p ó ł d z i e l nianego D o m u Kultury w Kwidzynie otwarta została ogólnopolska wystawa prac plastyków-amatorów, zorganizo­ wana w ramach Przeglądu Aktywności Kulturalnej Ludzi Pracy, pod hasłem , , C z ł o w i e k - P r a c a - T w ó r c z o ś ć ' '. Organiza­ torami byli: CRZZ, Związek Zawodowy P r a c o w n i k ó w Spółdzielczości P r a c y , Fe­ deracja Socjalistycznych Z w i ą z k ó w Mło­ d z i e ż y Polskiej oraz M K i S . D o P r z e g l ą d u z g ł o s z o n o 512 prac z całego kraju. J u r y pod przewodnictwem A l e k s a n d r a J a c k o w s k i e g o ( I S P A N ) za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 266 p r a c , p r z y ­ znając nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziedzinie m a l a r s t w a — 2 n a g r o d y specjalne (po 5.000 zł) za c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i o t r z y ­ mali Bronisław i Eugeniusz Krawczuko­ w i e (ojciec i s y n ) z G l i w i c , n a g r o d ę I (5.000 zł) — S t a n i s ł a w O r a s z e k z W a r ­ s z a w y ; d w i e I I (po 2.500 zł) — E w a M a l ­ cher z P o z n a n i a i J a n D u d w a ł z R a d o m ­ ska; w dziedzinie g r a f i k i — n a g r o d ę I z d o b y ł J a n N o w a k z K a t o w i c za zostaw l i n o r y t ó w , I I — J ó z e f R o c k s t r o h z,_Ka>\ towic i K r y s t y n a Wiertelorz z R u d y Śl. ; / w dziedzinie r z e ź b y — n a g r o d ę I I — J a n G r a c z y k z U r s u s a za z e s t a w 3 r z e ź b , n a ­ g r o d ę I I I — M a r i a S z p a k o w s k a ze S z c z e ­ cina. W dziale t k a n i n y p r z y z n a n o 3 w y ­ różnienia, k t ó r e o t r z y m a ł y : B o ż e n a Sko­ wron z Puław, Jadwiga Wosik z Często­ c h o w y oraz Z e s p ó ł P l a s t y k i U ż y t k o w e j przy Zakładowym Klubie K u l t u r y Związ­ k u Z a w o d o w e g o W ł ó k n i a r z y ze S t a r g a r ­ du. N a uroczyste otwarcie w y s t a w y przy­ byli przedstawiciele centralnych insty­ tucji kulturalnych, organizatorów ruchu amatorskiego, organizacji związkowych oraz w ł a d z w o j e w ó d z k i c h i m i e j s c o w y c h . Otwarcia d o k o n a ł sekretarz generalny CRZZ, Stanisław Lewandowski, w asyś­ cie T a d e u s z a P a b i a n a , p r z e w o d n i c z ą c e g o Zarządu Głównego Związku Zawodowego Spółdzielczości Pracy. 16, 17.11 — w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n y m w Toruniu rozstrzygnięte zostały 2 k o n k u r s y o g ł o s z o n e w r. ub. d l a t w ó r c ó w ludowych, p n . „ D z i e c k o w sztuce ludo­ w e j " i „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka", zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a ­ ficzne w T o r u n i u p r z y w s p ó ł p r a c y M K i S i redakcji „ G r o m a d a — Rolnik Polski", przy poparciu Wydziału K u l t u r y Urz. Wojewódzkiego. W konkursie pierwszym udział wzię­ ł o 272 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i ł ą c z n i e 1103 p r a c e z z a k r e s u r ó ż n y c h dyscyplin a r t y s t y c z n y c h : m a l a r s t w a n a szkle, r z e ź ­ by, ceramiki, t k a c t w a i in. W konkursie d r u g i m u c z e s t n i c z y ł o 214 a u t o r ó w , n a d ­ s y ł a j ą c 1830 p r a c . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m doc. dr K r y s t y n y Czerniewskiej ( I W P w War­ szawie) p r z y z n a ł o u c z e s t n i k o m o b u k o n ­ kursów nagrody i wyróżnienia ufundo­ wane przez M K i S , „ C e p e l i ę " , R e d a k c j ę 248 pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", Wy­ dział K u l t u r y i Sztuki w Toruniu. W konkursie „ D z i e c k o w sztuce l u ­ dowej" nagrody I otrzymali: Jarosław Furgała z Polwicy, woj. wrocławskie, Jan Gajdowski z Grudziądza, Stanisław Korpa z R u d y , w o j . sieradzkie i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , w o j . rze­ szowskie. N a g r o d y I I — C z e s ł a w A m brożkiewicz z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego, Stefan F u s z S o k o ł o w a M a ł o p o l s k i e g o , w o j . rze­ szowskie, Z d z i s ł a w W a l c z a k z Zakopa­ nego, K r y s t y n a M o ł d a w a z Rędocina, w o j . kieleckie, Zdzisław P u r c h a ł a z Kossowa, w o j . częstochowskie. N a g r o d y I I I — Jerzy W i t e k z B ę c z y n a , w o j . lubelskie, Jan Rysiewicz z Grybowa, woj. nowo­ sądeckie, Zofia Gąsienica-Roj z Zakopa­ nego, M a r i a n K a r o l L e j a z Ł u k o w i c y , woj. nowosądeckie, Józef Citak z K r y ­ nicy, Józef Kaczmarek z Chyczy, woj. częstochowskie, Janina Jarosz z Zakopa­ nego, Stefan K w a p i s z z R ę d o c i n a , w o j . kieleckie oraz W ł a d y s ł a w W a l c z a k z Za­ kopanego . P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień, m.in. twórcom tak znanym jak: Edward Kołacz, Bolesław Grabski, Olimpia Jaro­ szewicz, J ó z e f Serwik, Z y g m u n t W a l e n ciuk i in. Wyróżnienie specjalne ze względu na o d r ę b n y charakter prac otrzy­ m a ł Stanisław Zagajewski z W ł o c ł a w k a . W konkursie „ T w ó r c z o ś ć ludowa dla dziecka" nagrody I otrzymali: Stanisław N a r ó g z Ż o ł y n i G ó r n e j , w o j . rzeszowskie, K a r o l Brej z Jasła, woj. krośnieńskie, Jan Ż a b o w s k i z P ł o ń s k a , w o j . ciecha­ nowskie. Nagrody I I — Józef R u m i a k z Lachowic, w o j . bielskie, J ó z e f H o d u r e k z Poręby, woj. krakowskie, Michał N a r ó g z B r z o z y Stadnickiej, w o j . rzeszowskie, S t a n i s ł a w B i e g u n z Ż y w c a , w o j . bielskie, Franciszek Biegun z Lachowic-Zagrody, w o j . bielskie, Michał K a n i a z B i ż o w a , woj. zamojskie. Nagrody I I I — Euge­ n i u s z P i o t r o w s k i z P u ł t u s k a , w o j . cie­ chanowskie, Jan Gajewski z U r z ę d o w a , w o j . lubelskie, Jan Gąsior i W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, woj. rzeszowskie, Czesław Latoszek i Z d z i s ł a w Plagowski z Pułtuska. P o n a d t o p r z y z n a n o 17 wyróżnień. Wszystkie zakwalifikowane prace z o s t a n ą zaprezentowane na wystawach w Warszawie i Krakowie. * 20.11 — w K l u b i e M P i K w e W r o c ł a ­ wiu otwarto wystawę U N E S C O pn. „Sztu­ ka Oceanii", na której oprócz dokumontacji fotograficznej pokazano t a k ż e ory­ ginalne obiekty sztuki ludowej. * * I I — w Muzeum Narodowym w Kiel­ cach otwarta została w y s t a w a malarstwa Marii Wiśnios (Rataje k/Wąchocka). Z a p r e z e n t o w a n o t u 22 o b r a z y tej b a r d z o interesującej artystki. * Państwowym w Warszawie * I I — w galerii B W A w N o w y m Sączu c z y n n a b y ł a w y s t a w a s z t u k i nieprofesjo­ n a l n e j , n a k t ó r o j z a p r e z e n t o w a n o dorobek X I I konkursu twórczości amatorów, zorganizowanego przez W o j . Ośrodek K u l t u r y , D o m K u l t u r y K o l e j a r z a i To­ warzystwo Sztuk Pięknych. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 199 p r a c 39 autorów, k t ó r y c h j u r y oceniało w dwóch grupach — „plastyków prymitywistów" i a m a t o r ó w . W grupie I n a g r o d y otrzy­ mali : Maria W n ę k z Nowego Sącza i An­ tonina Juszczak z Zawady — malarki, S t a n i s ł a w M i k a i W o j c i e c h O l e k s y z Pa­ szyna — r z e ź b i a r z e . W grupie I I — Joan­ na Elster z Nowego Sącza — malarka oraz K r z y s z t o f W i a t r z Nowego Sącza — rzeźbiarz. * 10.111 — w w a r s z a w s k i m „Domu Chłopa" otwarto pokonkursową wystawę pn. „ K o b i e t a wiejska regionu radom­ skiego w r z e ź b i o l u d o w e j " . W y s t a w ę przy­ g o t o w a ł o M u z e u m w R a d o m i u . Pokazano tu 105 rzeźb Stanisława Denkiewicza z J e d l n i K o ś c i e l n e j , W ł a d y s ł a w a Grusz­ czyńskiego (pracownika MO) z Radomia oraz Grzegorza Szewczyka z Kozienic. * 16.III — w Muzeum Okręgowym w Białymstoku otwarta została wystawa pn. „Skrzynie ludowe Pomorza Środko­ w e g o ze z b i o r ó w M u z e u m w Słupsku". * 17.III — w Wysokiem Mazowieckiem z a k o ń c z o n o w o j e w ó d z k i przegląd twór­ czości ludowej, zorganizowany przez W D K p r z y w s p ó ł p r a c y z r e j o n o w y m Do­ m e m K u l t u r y w W y s o k i e m Mazowiec­ kiem. W przeglądzie udział wzięło ponad 50 a u t o r ó w z t e r e n u w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , k t ó r z y n a d e s ł a l i p r a c e z r ó ż n y c h dzie­ dzin sztuki ludowej, jak: rzeźba, tkanina, h a f t , ' w y r o b y ze s ł o m y . Szczególną uwagę zwracały dywany dwuosnowowe Jadwigi Stypukowskiej ze w s i P l e w k i , E u g e n i i W o j n o ze w s i Piec­ ki, Zofii Murackiej z Radziszewa-Królo oraz r z e ź b y J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o z Kropiwnicy-Raciborów. * 22-29.11 — o d b y w a ł y się doroczne „ Z i m o w e D n i K r y n i c y " , w czasie k t ó r y c h zorganizowano w y s t a w y prac: Nikifora oraz d w ó c h r z e ź b i a r z y l u d o w y c h — J ó z e ­ fa C i t a k a i J ó z e f a Sikorskiego. W y s t ę p o ­ w a ł y też zespoły regionalne: „Sądeczanie" z Nowego Sącza i dziecięcy zespół „Krynickie Dzbanuszki". 24.11 — w Etnograficznym r z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ R a d z i e c k i e wy­ dawnictwa etnograficzne", zorganizo­ w a n a z o k a z j i 25 Z j a z d u K P Z R . Muzeum otwarta I I I — w klubie międzyspółdzielnian y m „ R e l a x " w Rzeszowie czynna była w y s t a w a r z e ź b i p ł a s k o r z e ź b Franciszka Ś w i d r a , z z a w o d u stolarza i konserwatora mebli antycznych. * III — w Lesznie rozstrzygnięty został I I Międzywojewódzki Konkurs G r a f i c z n y p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , zorgani­ z o w a n y przez D o m y K u l t u r y w Kaliszu i Lesznie oraz P a ł a c K u l t u r y w Poznaniu. Celom konkursu było zainteresowanie p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w t ą t e c h n i k ą artys­ t y c z n ą . U d z i a ł w k o n k u r s i e w z i ę ł o 48 a u t o r ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i w s u m i e 123 p r a c e , z czego 54 z a k w a l i f i k o w a n o na wystawę pokonkursową. Nagrodzono i w y r ó ż n i o n o 26 p r a c . �ł I I I — w Klubie Dziennikarza we Wrocławiu czynna b y ł a w y s t a w a r z e ź b dolnośląskiego t w ó r c y l u d o w e g o , S t a n i s ­ ława S u c h o c k i e g o . * III — w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a wystawa p n . „ L u d o w e s k r z y n i e w i a n n e " . * 5.IV — w M P i K w Białymstoku otwarto w y s t a w ę t k a n i n l u d o w y c h r e g i o ­ nu, z o r g a n i z o w a n ą p r z e z S p . P r a c y „ B i a ­ łostockie R ę k o d z i e ł o L u d o w e " , S p . Z r z e ­ szenie T w ó r c ó w L u d o w y c h i M P i K p o d patronatem W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj. w B i a ł y m s t o k u . Na wystawie zaprezentowano doro­ bek k o n k u r s u , k t ó r e g o j e d n y m z g ł ó w ­ nych celów b y ł o o d k r y c i e n o w y c h t w ó r ­ ców l u d o w y c h , nie współpracujących d o t ą d z „ C e p e l i ą " . S p o ś r ó d a u t o r ó w 150 n a d e s ł a n y c h n a k o n k u r s p r a c 39 p r a c o ­ wało d o t ą d na w ł a s n y u ż y t e k . * 7-10.1V — W G a l e r i i W s p ó ł c z e s n e j Sztuki L u d o w e j w K r a k o w i e c z y n n a b y ł a wystawa m a l a r s t w a n a szkle S t a n i s ł a w y Czech-Walczakowej i W ł a d y s ł a w a W a l ozaka. W y s t a w a p o ł ą c z o n a b y ł a z p o k a ­ zem m a l o w a n i a n a s z k l e i s p r z e d a ż ą . * li.IV — w Muzeum Okręgowym w Zielonej G ó r z e o t w a r t a z o s t a ł a po­ konkursowa w y s t a w a sztuki ludowej woj. zielonogórskiego, zorganizowana przez M u z e u m . W konkursie u d z i a ł w z i ę ł o 121 t w ó r ­ ców, n a d s y ł a j ą c w sumie 880 prac, z czego p o n a d 2 0 0 n a j l e p s z y c h z a k w a l i ­ fikowano n a w y s t a w ę . N a g r o d y u f u n d o ­ wane p r z e z W y d z . K u l t u r y i S z t u k i U r z . Woj., Muzeum O k r ę g o w e , W D K , L T K , P T T K oraz p o z n a ń s k ą „ C e p e l i ę " o t r z y ­ mali: w dziedzinie stroju ludowego i haf­ tu: nagrody I — Gertruda Kubicka z Przyprostni i J a d w i g a H i r t z Chrośnicy; n a g r o d y I I — A n n a S a r b i c k a z Z i e ­ lonej G ó r y i J a d w i g a D ą b r o w s k a z J o r d a ­ nowa; n a g r o d ę I I I — R e g i n a B o g a n i k zo S t a n o w a . W d z i e d z i n i e r z e ź b y : (na­ grody I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I — T a dousz B o r k o w s k i z W i e c h l i c i J a n D o m s k i z Dzikowie; n a g r o d y I I I — J ó z e f To­ maszewski z Z i e l o n e j G ó r y i Marian Krzysztołowski z Ż a g a n i a . W dziedzinie garncarstwa: ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a ­ no); n a g r o d y I I I — K a r o l D r o z d o w s k i z Raculi i K a z i m i e r z Szyszko z L e t n i c y . W dziedzinie t k a c t w a : n a g r o d ę I — M a r i a Najdek z W i c h o w a ; n a g r o d ę I I — A l f o n s Krynajewski z Zielonej G ó r y . W dzie­ dzinie p l e c i o n k a r s t w a : ( n a g r o d y I i I I nie p r z y z n a n o ) , n a g r o d y I I I — Maria Morawska i M i c h a ł S t o p e r a z Ż a r - K u n i c . W dziedzinie p l a s t y k i o b r z ę d o w e j — O l g a Macewicz i Z o f i a M ą c z a k z Z i e l o n e j G ó r y . 1 1 . I V —- w Ł y s y c h o d b y ł s i ę V I I I Kurpiowski K o n k u r s Twórczości L u d o ­ wej n a P a l m y W i e l k a n o c n e i — w t y m roku r ó w n i e ż n a w y r o b y z d r e w n a . O r g a ­ nizatorami konkursu byli: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce, K u r p i o w s k i e M u ­ zeum R e g i o n a l n e w Ł o m ż y o r a z W y d z i a ł y Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Ostrołęce i Łomży. Na konkurs nadosłano 200 palm i 85 r z e ź b . P r z y z n a n o n a g r o d y i w y r ó ż ­ nienia. nicy-Szostaka, Stanisława Zubka nieszki Gąsienicy-Kotefnickiej. Na konkurs wpłynęło p r a c o k . 500 a u t o r ó w . ponad 600 I V — w D o m u Kultury w Wyso­ kiem Mazowieckiem otwarto wystawę — I Przegląd Amatorskiej Twórczości Plastycznej w W o j . Ł o m ż y ń s k i m . * I V — w C z e r s k u , z o k a z j i 50-lecia miasta, zorganizowano wśród licznych impjrez w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j miejsco­ wych artystów. Pokazano m.in. bogaty dorobek rzeźbiarzy, malarzy i hafciarzy. * * 13-26.IV — w „ D o m u Chłopa" w Warszawie czynna była wystawa pn. „Palmy kurpiowskie", zorganizo­ w a n a przez M u z e u m O k r ę g o w e w Ł o m ż y i „ D o m C h ł o p a " w Warszawie. 24.IV — w Muzeum w Gliwicach otwarta została wystawa plastyki nie­ profesjonalnej, zorganizowana przez: Woj. Ośrodek Kulturalno-Oświatowy — — filię w G l i w i c a c h , W y d z i a ł Kultury i Sztuki Urz. Miejskiego i M u z e u m w Gli­ wicach oraz T o w a r z y s t w o Miłośników Gliwic i Redakcję „ N o w i n Gliwickich". N a wystawie pokazano prace z kresu malarstwa, rzeźby i grafiki. Ag­ * * 12.IV — w Muzeum Okręgowym w Częstochowie otwarta została wysta­ wa prac n a d e s ł a n y c h na I W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i Plas­ tycznej, z o r g a n i z o w a n y przez Wydział Kultury i Sztuki Urz. Woj., Woj. R a d ę Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , W D K oraz Fe­ derację SZMP. i 3.V — w Galerii Towarzystwa Przy­ jaciół Sztuk Pięknych w Warszawie otwarta została wystawa rzeźb Bronisła­ wa Chojęty, t w ó r c y ludowego z Adamo­ w a , w o j . siedleckie. Wystawę zorganizowała Cepelia i TPSP. Z okazji wystawy wydano katalog, zawierający tekst A n n y Kunczyńskiej- I r a c k i e j oraz ilustracje. * 7.V — w M u z e u m w Z a b r z u o t w a r t o w y s t a w ę pn. „ M a l o w a n y Fajans Włoc­ ławski", zorganizowaną przy współudzia­ le M u z e u m O k r ę g o w e g o w e W ł o c ł a w k u . * za­ * 26.IV — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarto w y s t a w ę p n . „ F a j a n s W ł o c ł a w s k i " , zor­ g a n i z o w a n ą p r z y udziale M u z e u m Okrę­ gowego we W ł o c ł a w k u . * 2 7 . I V — w Salonie P l a s t y k i W s p ó ł ­ czesnej „ D E S A " p r z y u l . N o w o g r o d z k i e j w Warszawie otwarta została wystawa malarstwa Haliny Dąbrowskiej. * IV — w Wieluniu rozstrzygnięto konkurs na l u d o w ą sztukę obrzędową, zorganizowany z inicjatywy Muzeum Ziemi Wieluńskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 35 o s ó b , p r z e w a ż n i e s t a r s z y c h — z 23 w s i z W i e ­ luńskiego, Wieruszowskiego i Pajęczańskiego. Ogółem wpłynęło 262 prace, z k t ó r y c h część z w i ą z a n a b y ł a z określo­ n y m obrzędem, a część stanowiły obiekty u ż y w a n e t r a d y c y j n i e do zdobienia izby. Nagrody otrzymali: Wanda Majtyka z Popowie, H e n r y k Dudaczyk z Okalewa, Stanisław N o w a k z Szynkielowa, Antoni Chłód, A d a m Głąb z Nietuszyny i A d a m K u b i a k oraz a u t o r z y masek o b r z ę d o w y c h : Henryk Wróbel z Rudy, Antoni Małys z Cieszęcina, Leokadia Orłowska ze Słupska, Marianna Lipieta z Bojanowa, Zofia Ulfikowa z Ożarowa i Wincenty Mucha z Załęcza Wielkiego. * I V — w lokalu K l u b u „ T u r n i a " w Zakopanem otwarta została wystawa prac t w ó r c ó w ludowych, zorganizowana przez T a t r z a ń s k i e T o w a r z y s t w o K u l t u ­ ralne, S T L i M u z e u m T a t r z a ń s k i e . N a w y ­ stawie pokazano prace Zofii GąsienicyR o j , Zofii Czubernat, Bartłomieja Gąsie- 10.V — w M D K w M y ś l e n i c a c h i w Gminnym Ośrodku Kultury w Tokarni otwarta została wystawa ozdób bibuł­ k o w y c h pn. „ K w i a t y Polskie", na której zademonstrowano dorobek konkursu ogłoszonego przez Miejski D o m K u l t u r y w Myślenicach, Klub Plastyków Amato­ r ó w i T w ó r c ó w L u d o w y c h oraz G m . Ośr. K u l t . w Tokarni w porozumieniu z Wydz. K u l t . i Szt. U r z . m . K r a k o w a i K r a k o w ­ skim Domem Kultury. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 32 t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h oraz 24 d z i e c i i m ł o d z i e ż y głównie z Tokarni. Nagrody I otrzymali: — Piotr Durł a t k a z Sierpawa, Eleonora Jurczak i A n ­ na K l u s k a z T o k a r n i oraz J ó z e f a Miłkowska z Wierzbanowej. W czasie t r w a n i a w y s t a w y z o r g a n i ­ z o w a n o szereg i m p r e z towarzyszących, m . i n . pokaz p r a c y t w ó r c z e j , lekcje wie­ dzy o kulturze ludowej, spotkanie twór­ ców ludowych oraz w y s t ę p y zespołów ludowych. Z okazji w y s t a w y w y d a n o folder, zawierający informację o konkursie, tekst w s t ę p n y Jana Koczwary, wykaz laureatów dotychczasowych konkursów myślenickich, listę, u c z e s t n i k ó w tego­ rocznego k o n k u r s u oraz p r o g r a m imprez towarzyszących. * 10.V — w Miechowie rozstrzygnięty został konkurs na sztukę ludową. W kon­ k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 25 o s ó b , p r z e w a ż n i e kobiet, a w ś r ó d n a d e s ł a n y c h prac wyróż­ n i a ł y się p a j ą k i . * 10. V — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r t a została wystawa rzeźb rodziny Ficoniów. * 11. V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częstochowie otwarto wystawę pn. „ K o ­ w a l s t w o a r t y s t y c z n e r e g i o n u bielskiego 249 �i częstochowskiego". Zaprezentowano t u e k s p o n a t y p o c h o d z ą c e ze z b i o r ó w m i e j ­ scowych oraz M u z e ó w w B i e l s k u i B y ­ tomiu. A r t y s t y c z n e j . Z tej o k a z j i z o r g a n i z o w a n o t e ż j a r m a r k p l a s t y k i a m a t o r s k i e j i rze­ miosła. * * 14.V — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa z oś­ rodka łukowskiego", na której pokazano 111! p r a c 8 a u t o r ó w : M a r i a n a A d a m s k i e ­ go, Tadeusza C ą k a l y , M a r i a n a Ł u b i a n i a , Adama W y d r y , Ryszarda Sęka, Wacława i Bolesława Susków, Bronisława Chojęty. Z okazji w y s t a w y w y d a n o w a n y k a t a l o g ze w s t ę p e m m g r Olędzkiej. ilustro­ Haliny * 20.V — z okazji o b c h o d ó w 840-lecia Łowicza otwarta została w Muzeum Ło­ wickim wystawa „ S z t u k a ludowa i fol­ klor jako temat współczesnego plakatu polskiego". * 29.V — w M u z e u m Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa pn. „Koronki", zorganizowana przez Mu­ zeum Górnośląskie, Śląskie Muzeum w O p a v i e (CSRS) oraz Sp. Cepelia „ A r w " w Katowicach. * 29.V — w M u z e u m Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa „ R z e ź b a ludowa w zbiorach muz. woj. piotrkowskiego". Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum w Radomsku, Muzeum Regionalne w P i o t r k o w i e T r y b . oraz M u ­ zeum w Tomaszowie Maz. * V — w Domu Kultury w Ełku, z okazji „ D n i K u l t u r y K s i ą ż k i i Prasy" otwarto wystawę sztuki ludowej z terenu w o j . suw alskiego. P o k a z a n o p r a c e z za­ kresu: rzeźby, tkactwa, wikliniarstwa, haftu, wycinankarstwa i garncarstwa. r * V — w Klubie Dziennikarza w Łodzi o t w a r t a b y ł a w y s t a w a r z e ź b Stanislaw a Romaniaka, t w ó r c y ludowego z Siemko­ wic. : V — w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce otwarta została wystawa „Lu­ dowe skrzynie wianne" — b ę d ą c a kolejną prezentacją ludowej sztuki K u r p i ó w . * V — w Klubie Międzynarodowej Prasy i K s i ą ż k i w Lublinie zorganizo­ wana została wystawa rzeźby ludowej. Zaprezentowano na niej dorobek w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w z w o j . chełmskiego, lubel­ s k i e g o , s i e d l e c k i e g o , t a r n o b r z e s k i e g o i za­ mojskiego. W ś r ó d kilkudziesięciu ekspo­ n a t ó w z n a l a z ł y się t e ż r z e ź b y X I X - w i e c z n e ze z b . M u z e u m O k r ę g o w e g o . * r * V — w Gorzowie o d b y ł się I W o j e ­ wódzki Przegląd Amatorskiej Twórczości 2.50 Na konkurs nadesłano 300 prac, z k t ó r y c h n a j l e p s z e z a p r e z e n t o w a n o na wystawie. * 15. V I — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w W arszawie otwarta została wystawa pn. „Maski Meksykań­ s k i e " , z o r g a n i z o w a n a zo z b i o r ó w V i c t o r a J o s e M o y a p r z e z M u z e u m , M K i S oraz N a r o d o w o M u z e u m A n t r o p o l o g i i w Mek­ syku. r V — w M u z e u m O k r ę g o w y m w Częs­ tochowie otwarta została wystawa „ K o ­ walstwo artystyczne regionu Często­ chowy". Pokazano t u wyroby artystów ludowych i rzemieślników kontynuujących t r a d y c j e t u t e j s z e g o f o l k l o r u . W y r o b y te miały posłużyć również jako wzory pa­ miątek. * r * V — w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę projektów pamiątek z Kaliskiego. Z a p r e z e n t o w a n o 174 p r a c e 24 t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w z całego regionu. Wśród oksponatów dominowały hafty, rzoźba, ceramika i wyroby ze słomy. W d n i u o t w a r c i a o d b y ł a s i ę g i e ł d a za­ kwalifikowanych prac, w • k t ó r e j udział wzięli przedstawiciele „Cepelii" i „ R u ­ chu". * LVI — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p n . „ D z i e c k o w sztuco l u d o w e j — T w ó r c z o ś ć l u d o w a dla dziec­ ka". Zaprezentowano t u dorobek 2 kon­ k u r s ó w zorganizowanych przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Ministerstwo Kultury i Sztuki, W ydział Kultury i Sztuki Urz. W o j . w Toruniu, STL i „Gromadę-Rolnik Polski". Otwarcia w y s t a w y d o k o n a ł minister k u l t u r y i sztu­ ki Tadeusz Kaczmarek. T 16. V I — w s a l i S p . Z r z e s z e n i a R ę k o ­ dzieła Ludowego i Artystycznego w War­ szawie o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Rzeźba l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n ą przez „Cepelię". * V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na pamiątkę bieszczadzką, ogłoszony przez T o w . R o z w o j u Bieszczadów. Na k o n k u r s w p ł y n ę ł o 50 p r a c t w ó r c ó w ludo­ wych . * V I — w Stargardzie czynna była w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j p o ł ą c z o n a z kier­ maszem. * V I — w Muzeum Mazowieckim w Płocku otwarto pokonkursową wystawę „Obrzędy, zwyczaje i folklor regionu w m a l a r s t w i e i r z e ź b i e l u d o w e j " . Organi­ zatorami konkursu byli: Wydział Kultu­ ry i Sztuki Urz. W oj. w Płocku, „Ce­ pelia" i Muzeum Mazowieckie. r W konkursie I — pn. „Dziecko w sztuce l u d o w e j " — udział wzięło 272 a u t o r ó w , n a d e s ł a n o w s u m i e 1103 p r a c e , z k t ó r y c h na w y s t a w ę zakwalifikowano 87. N a k o n k u r s I I — p n . „ T w ó r c z o ś ć l u ­ dowa dla dziecka" — nadesłano 1830 p r a c 214 a u t o r ó w . N a w y s t a w ę z a k w a l i ­ f i k o w a n o 99 p r a c . J u r y n a g r o d y I n i e p r z y z n a ł o , na­ g r o d y p o z o s t a ł e o t r z y m a l i : n a g r o d y 11 — S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Z a w i d z Kościel­ ny, Stanisław K o p k a , Dzierzbiętów Duży, Filomena Robakowska, Witonia. Na­ grody I I I — J a d w i g a Matusiak, Witonia, J a n R y b c z y ń s k i , Ł ę c z y c a . P o n a d t o przy­ znano 4 wyróżnienia. Z okazji w y s t a w y wydano katalog o p r a c o w a n y przez m g r A l e k s a n d r a B ł a chowskiego, k t ó r y był t a k ż e autorem scenariusza w y s t a w y . K a t a l o g zawiera: informacjo o konkursach, wstęp Redakcji pisma „ G r o m a d a - R o l n i k Polski", proto­ koły jury z wykazem nagrodzonych t w ó r c ó w oraz w y k a z prac zakwalifiko­ w a n y c h na w y s t a w ę Komisarzem konkursu i autorom s c e n a r i u s z a o r a z w s t ę p u d o k a t a l o g u był Tadeusz Baraniuk. * V — w D o m a c h K u l t u r y w Ursusie zorganizowana została VIII Ogólno­ polska W ystawa P l a s t y k ó w Amatorów Z w . Zaw. M e t a l o w c ó w . W y s t a w ę poprze­ dził konkurs, na k t ó r y n a d e s ł a n o 127 p r a c , z czego z a k w a l i f i k o w a n o 94 praco 46 a u t o r ó w . Z a najlepsze p r a c e p r z y z n a n o nagrody i wyróżnienia. * 14. V I — w M u z e u m w Ż y w c u o t w a r ­ ta została V I I I pokonkursowa wystawa ludowego z d o b n i c t w a b i b u ł k o w e g o Ży­ wiecczyzny. Organizatorami konkursu b y l i : M K i S , Urz. W o j . w Bielsku-Białej oraz Sp. Zrzeszenie R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o i Artystycznego w Krakowie. 4.VI — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu otwarta została wystawa „ S z t u k a ludowa Mazowsza". Pokazano t u e k s p o n a t y ze z b i o r ó w M u z e u m M a z o ­ wieckiego w P ł o c k u . * 9 . V I — w M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego otwarta została wystawa malarstwa, r z e ź b y i g r a f i k i z m a r ł e g o w u b . r. a r t y s t y ludowego — Mariana Kurdziela. * V I — w Klubie Międzynarodowej K s i ą ż k i i P r a s y w R a d o m i u o t w a r t o wy­ s t a w ę ludowej ceramiki figuralnej. Or­ g a n i z a t o r a m i w y s t a w y b y l i : K M P i K oraz Muzeum Okręgowe. * V I — w L i m a n o w e j o t w a r t a została p o k o n k u r s o w a w y s t a w a h a f t u , zorgani­ z o w a n a p r z e z l i m a n o w s k i e M u z e u m Re­ g i o n a l n e , M i e j s k i O ś r o d e k K u l t u r y oraz Towarzystwo Miłośników Ziemi Lima­ nowskiej. W k o n k u r s i e u d z i a ł w z i ę ł o 2 1 1 haf­ ciarzy z całego w o j e w ó d z t w a , nadesłano o g ó ł e m 710 p r a c . �Nagrodę I w kategorii h a f t u ludo­ wego a u t e n t y c z n e g o o t r z y m a ł S t a n i s ł a w Budzyński z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j za komplet s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W k a t e g o r i i haftu a r t y s t y c z n e g o — A p o l o n i a Ś w i e r z -Zalewska z K o s t r z y z a z e s t a w p r z e d s t a ­ wionych p r a c . V I — w Tarnowie otwarto w y s t a w ę malarek z Z a l i p i a . W ś r ó d e k s p o n a t ó w p o ­ kazano m a l o w a n e p r z e z n i e skrzynie, talerze, o b r u s y . * V I — w Kielcach rozstrzygnięto konkurs na w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą s z t u k ę sakralną z województw radomskiego i kieleckiego. D o k o n k u r s u p r z y s t ą p i ł o 88 t w ó r c ó w z t a k i c h d z i e d z i n s z t u k i l u ­ dowej j a k : r z e ź b a i p ł a s k o r z e ź b a w d r e w ­ nie, k o w a l s t w o , c e r a m i k a o r a z w y c i n a n k i i bukiety ludowe. W grupie r z e ź b y l u d o w e j I n a g r o d ę zdobył W ł a d y s ł a w G r u s z c z y ń s k i z Ra­ domia, I I i I I I — G r z e g o r z S z e w c z y k i Stanisław P i w o ń s k i z Kozienic. Wśród kowali — I nagrodę zdobył Kazimierz M a r k i e w i c z z Wierzchowin, I I — Krzysztof Jakubiak z Rajca, a I I I — syn M a r k i e w i c z a — B o g u s ł a w , wszyscy z w o j . r a d o m s k i e g o . W grupie ceramiki — I n a g r o d ę zdo­ był S t a n i s ł a w K w a p i s z z R ę d o c i n a , a I I — Jadwiga Kosiarska z I ł ż y . W ś r ó d w y ­ cinarek — I n a g r o d ę z d o b y ł a z n a n a t w ó r ­ czyni Genowefa C z a c h o r z J a r o s z e k . Konsultantem n a u k o w y m wystawy, autorem scenariusza jest r a d o m s k i etno­ graf dr S t e f a n R o s i ń s k i . * Polska s z t u k a ludowa za granicą I V — w ośrodku uniwersyteckim pod Montrealem ( K a n a d a ) c z y n n a b y ł a w y ­ stawa p o l s k i e g o f o l k l o r u i s z t u k i l ą d o ­ wej, z o r g a n i z o w a n a p r z e z m i e j s c o w e o r a z kanadyjsko-polskie c e n t r u m kultury. * IV — w Wiedniu otwarta była wy­ stawa p o l s k i e g o rękodzieła ludowego i artystycznego. 2 6 . I V — o d b y ł a się t a m mini-Cepeliada, w czasie k t ó r e j z o r g a n i ­ zowano s p r z e d a ż wyrobów ludowych, pokazy r ę k o d z i e ł a . P r z y g r y w a ł a k a p e l a Regionalnego Z e s p o ł u P i e ś n i i Tańca „Cepelia" z Poznania. Nagrody V I — Przyznano doroczne nagrody i m . J a n a P o c k a , u f u n d o w a n e p r z e z re­ dakcję „ C h ł o p s k i e j D r o g i " dla t w ó r c ó w ludowych. W t y m roku otrzymali je: Bazyli Albiczuk, malarz z D ą b r o w i c y Małej, woj. bialskopodlaskie, M e l a n i a B u r z y ń ­ ska, p o e t k a ze w s i J a ś w i ł ł y , w o j . b i a ł o ­ s t o c k i e , E u g e n i u s z C a b a n , g a r n c a r z ze Szczekocin, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e , J a n K o ­ walski, rzeźbiarz z Iławy, woj. olsztyń­ skie, A d a m Pach, g a w ę d z i a r z i pisarz z Zakopanego. N a g r o d ę zespołową przy­ znano kapeli „ M u z y k a Orawska" z Z u ­ brzycy Górnej, woj. nowosądeckie. . * V I — nagrody i m . Oskara Kolberga, fundowano przez R e d a k c j ę „ B a r w " otrzy­ mali w t y m r o k u : Zofia i Stanislaw C h r z ą s t k o w s c y z P o d e g r o d z i a — za w y ­ bitne osiągnięcia w dziedzinie kultural­ nej i s p o ł e c z n e j , za k o l e k c j ę zabytków kultury ludowej Sądecczyzny; Aleksan­ d r a Czelusta — za h a f t y i w y r ó b u n i k a l ­ n y c h nicielnic do krosien; O l i m p i a Jaro­ szewicz — za m i s t r z o w s k i e o p a n o w a n i e warsztatu tkackiego i nowe wzory biało­ stockich d y w a n ó w dwuosnowowych.; Jan K a w u l o k (pośmiertnie), pasterz z Isteb­ nej — za w y r ó b u n i k a l n y c h i n s t r u m e n ­ tów muzycznych; Władysław Kirstein — n a n c z y c i e l m u z y k i z G d y n i — za zbio­ r y p i e ś n i k a s z u b s k i c h i k o c i e w s k i c h oraz za k o n t y n u o w a n i e t r a d y c j i O s k a r a K o l ­ berga na P o m o r z u ; doc. dr Franciszek K o t u l a — za d o r o b e k n a u k o w y i w i e l o ­ letnią opiekę nad zbiorami etnograficz­ nymi na Rzeszowszczyźnie; Czesława K o n o p k a z K a d z i d ł a — za c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; Wincenty Krajewski z Zawidza — za działalność a r t y s t y c z n ą i zasługi w stwo­ rzeniu ośrodka rzeźbiarzy sierpeckich; J ó z e f D u r k a , d r w a l z N o w e g o S ą c z a — za oryginalne osiągnięcia w twórczości rzeź­ biarskiej ; Aleksander Oleszczuk — ża zbieractwo i popularyzację folkloru Pod­ lasia; Ewelina P ę k s o w a z Zakopanego — za t w ó r c z ą k o n t y n u a c j ę malarstwa n a s z k l e ; K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z —• z a pracę badawczą i wieloletnią opiekę nad sztuką ludową; Zofia Pokusa z Kanady — za p r a c ę w zespole , , C r a c o v i a " , w L o n ­ d o n ; M a r i a S i w u l a z K a n a d y — za p o ­ p u l a r y z a c j ę k u l t u r y polskiej w ś r ó d dzieci i młodzieży z Deaborn; Mateusz Startek z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o — za w a l o r y ar­ tystyczne w y r o b ó w garncarskich; Józefa S i w e k ze w s i Z a k o ś c i e l e — z a c a ł o k s z t a ł t działalności artystycznej i społecznej; J e r z y W i t e k z U r z ę d o w a — za c e r a m i k ę figuralną; Prof. dr Maria Znamierowska-Prüfferowa—za dorobek n a u k o w y i wiel­ k i w k ł a d do opieki n a d k u l t u r ą l u d o w ą Polski północnej; Kapela Braci Bździuc h ó w z B i ł g o r a j a — za p ó ł w i e k u m u z y ­ kowania i kultywowania m u z y k i regio­ nalnej; Zespół „ T r z y Pokolenia" z Do­ m a n i c — za p i e ś n i , t a ń c e i s t r o j e l u d o w e Podlasia; Zespół Pieśni i T a ń c a i m . K l i m ­ k a B a c h l e d y z Z a k o p a n e g o — za k u l t y ­ wowanie tradycji góralskich w śpiewie i tańcu; Zespół Pieśni i Tańca Ludowego „ K o r o n k a " z B o b o w e j — za ś p i e w n o -muzyezne widowiska folklorystyczne; Zespół Taneczny „ K r a k o w i a k " z Bos­ t o n u ( U S A ) — za p o p u l a r y z a c j ę p o l s k i c h t a ń c ó w l u d o w y c h na terenie S t a n ó w Zjed­ noczonych; Zespół Tańców Ludowych „ J a n o s i k " z F i l a d e l f i i ( U S A ) — za w y s o k i poziom artystyczny i popularyzację fol­ k l o r u polskiego w a m e r y k a ń s k i c h ośrod­ kach studenckich; Zespół Taneczny „Unia-Juventus" z Kurytyby (Brazylia) za k u l t y w o w a n i e t r a d y c j i i k u l t u r y p o l ­ skiej w ś r o d o w i s k a c h polonijnych Ame­ ryki Południowej. * Ludwig Zimmerer, korespondent R F N , o d 1956 r o k u m i e s z k a j ą c y w Polsce, w y b i t n y znawca polskiej sztuki ludowej i jej kolekcjoner (pisaliśmy o kolekcji w n r 3 - 4 , 1975 r . ) o d z n a c z o n y z o s t a ł przez ministra K u l t u r y i Sztuki odznaką „Za­ służony dla K u l t u r y Polskiej". Inne 20, 27, 30.1 — o d b y ł y się w W a r ­ szawie — zorganizowane przez C e n t r a l ę Wytwórczości i Handlu Dewocyjnego „Ars Christiana"—spotkania z twórcami l u d o w y m i z terenu całej Polski. Celem o r g a n i z a t o r ó w jest pomoc a r t y s t o m l u ­ d o w y m , z%vłaszcza m ł o d y m , k t ó r z y nie mieli d o t ą d okazji zaprezentowania swych prac. * 2 3 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć z o k a z j i 85 r o c z n i c y u r o d z i n T e o f i l a O c i e p k i , k t ó r y u d e k o r o w a n y zos­ tał K r z y ż e m Kawalerskim Odrodzenia Polski, p r z y z n a n y m m u przez R a d ę P a ń ­ stwa. * 27.111 — w W D K w O p o l u o d b y ł o się d w u d n i o w e spotkanie f o k l o r y styczne, zorganizowane przez W D K , M u z e u m W s i Opolskiej, Muzeum Śląska Opolskiego i Z a k ł a d F o l k l o r y s t y k i WSP. W spotka­ n i u u d z i a ł wzięli t w ó r c y l u d o w i i teore­ t y c y . W y s t ę p o w a ł o 12 z e s p o ł ó w , g r u p obrzędowych, gawędziarzy. Zorganizo­ wano też kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 13.V — z m a r ł w Istebnej Jan K a w u ­ lok — najwybitniejszy przedstawiciel fol­ kloru Śląska Cieszyńskiego, muzyk, tan­ cerz, b a j a r z , d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Dom jego s t a ł się m a ł y m m u z e u m , odwiedza­ n y m przez tysiące t u r y s t ó w . * 19-29.V — w Parku Z i m o w y m w S z a m o t u ł a c h o d b y ł się I Ogólnopolski Plener R z e ź b y Ludowej, w k t ó r y m udział w z i ę ł o 17 p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . * V — w B i a ł y m Dunajcu dokonano otwarcia izby pamięci Andrzeja Florka Skupnia, poety ludowego. Uroczystość ta o d b y ł a się w r a m a c h spotkania artys­ tów ludowych z Redakcją „Chłopskiej Drogi". Uchwalono wprowadzenie do programu „ D n i Prasy i Książki" do­ rocznych s p o t k a ń poetów i artystów lu­ dowych w Białym Dunajcu, jako nową imprezę pn. „ F ł o r k o w e Pisania". 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb2dafa85486bf43df903bcb01720b35.pdf 5bbc023f775a20e3f40165bb48e71bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeżbiarze ludowi - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4126 Title A name given to the resource Wybitni rzeźbiarze okresu wojennego - omówienie ankiety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.243-245 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WYBITNI RZEŹBIARZE OKRESU POWOJENNEGO (OMÓWIENIE ANKIETY) Każdy z interesujących najciekawszych twórców, się r z e ź b ą ale jest to ludową ma jego lista, z swoją listę konioczności subiektywna i n i e p e ł n a . P o m y ś l e l i ś m y w i ę c , p r z y g o t o w u j ą c ten p o r ó w n a n i e t y c h o d p o w i e d z i . W k a ż d y m razie m n i e , j a k o a u t o r a zamieszczonego w t y m numerze a r t y k u ł u , lektura ankiet niła w potrzebie w y o d r ę b n i e n i a poszczególnych numer, ż o b y ł o b y i n t e r e s u j ą c e p o r ó w n a n i e t a k i c h l i s t s p o r z ą d z o ­ szorokiego pamiętać, sowań surowe k r y t e r i a , i t a k n p . A l e k s a n d e r B l a e h o w s k i p o d a ł w ankieoio być dziewiętnastu uważani osób, Spodziewaliśmy za ekspertów. od siedemnastu się, że Zwróciliśmy otrzymaliśmy pewna grupa się do odpowiedzi. rzeźbiarzy ogólnie zwanej żo poszczególni 73 n a z w i s k a , którzy rzeźby ludową. eksperci również oczywiście przyjęli bardziej podczas g d y np. R o m a n uwzględniali Należy upew­ ramach n y c h przez l u d z i , k t ó r z y z r a c j i s w e g o z a w o d u , w i e d z y i z a i n t e r e ­ mogą nurtu grup w Reinfuss ciekawych lub tylko 10. N i o - amatorów, inni znanych i c e n i o n y c h w y s t ą p i n a w i ę k s z o ś c i l i s t , i t a k s i ę s t a ł o . Podobnie z rzeźbą ceramiczną — tylko w paru ankiotach Dlatego s ą d z ę , trzydziestka nazwiska wybitnych w w a n i u ankiety więcoj osób u w z g l ę d n i ł o b y twórczość rzeźbiarzy że pierwsza wytypowana dwudziestka jest nader a nawet obiektywnie, razie z g o d z i ł a b y s i ę n a n i ą w i ę k s z o ś ć e k s p e r t ó w . wystąpił natomiast w grupie rzeźbiarzy Spory każdym rozrzut „wyróżniających się". uwagi, z w ł a s z c z a na choć przez j e d n e g o Formułując w trzy rubryki pracujących twórców, zostali ankietę, ludowym. Stanisława Seweryńskiego. Dlatego sformuło­ w tym rzeźbę Stanisława Zagajewskiego. N a z w i s k o jego w y m i e n i a n o nawet odpowiedziach programowo wysoko przy­ p a d k u w y n i k a n k i e t y nie jest m i a r o d a j n y . P o m i j a m y więc w t y m omówieniu ocenieni nie. podano Władysławy nas w ceramiczną, uwzględniając jedynie twórczość bowiem pomijających drobną rzeźbę c e r a m i c z n ą . ( T u , dla p o r z ą d k u , p o d a j m y tylko, że z rzeź- eksperta. twórców: w stylu którzy czy ceramików. N a pewno przy innym baczniejszej Wymieniono w niej p o n a d sto p i ę ć d z i e s i ą t n a z w i s k ! N i k t z na p e w n o n i e z n a i c h w s z y s t k i c h , s y g n a ł t o w i ę c d o Prucnal mniej prosiliśmy ludowych, o wpisywanie „innych" oraz nazwisk świadomie B y ł to zabieg t r o c h ę p r o w o k a c y j n y , biarzy-ceramików za wybitnych uznawano: Stanisława Sewe­ r y ń s k i e g o , W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l i J a d w i g ę Gralę). Jest dla mnie oczywiste, że ankietę, mając I I . 1. A n d r z e j nie. Sądzę, że dla czytelnika ciekawe Konopacki, Zakopane. Ukrzyżowanie w y s . 69 c m . R z e ź b a z P r z e g l ą d u będzie Barbara o sobą k t ó r y c h p o m i n ę l i . S ł u s z n i e pisze w k o m e n t a r z u do swej a n k i e t y poza p r z y p o m n i e l i b y sobie przed dającego mieści się jeszcze w p o j ę c i u t w ó r c y „ l u d o w e g o " , a wykracza naNpewno na listę kto nazwisk, odpowiadający chcieliśmy w ton s p o s ó b d o w i e d z i e ć się, k t o w o d c z u c i u o d p o w i a ­ rzeźbiarzach, Zagórna-Tężyoka, że „odpowiadać na t a k ą ankietę ( k a p l i c z k a ) , w y m . 103 X 5 5 c m . 1 9 7 2 r . I I . 2 . A . D ę b n i c k i , K r o s n o . A m a t o r s k i e j T w ó r c z o ś c i P l a s t y c z n e j w R z e s z o w i e , 1973 r . bez Frasobliwy, F I 1 243 �oglądania, »na żywo« eksponatów jest szalenie trudno". więc pusto k r a t k i nie zawsze z n a o z ą ś w i a d o m e p o m i n i ę c i e goś t w ó r c y . A n k i e t a ma więc wartość tylko orientacyjną. Tak jakie­ Stoso­ Rezultaty ankiety zamieszczamy w formie wienia. P o n i e w a ż k a ż d y z o d p o w i a d a j ą c y c h (1—10) t w ó r c ó w jego zdaniem wanie j e d n o l i t y c h k r y t e r i ó w na p e w n o d o p r o w a d z i ł o b y do r ó ż n y c h w „kratce" przetasowań. jeden twórców, Nie wszyscy działających w uwzględniali obecnie okresie p o w o j e n n y m już zmarłych (niektórzy kreślają, że p o d a j ą g ł ó w n i e t y c h t w ó r c ó w , z k t ó r y m i się Nim o na przejdę ekspertaoh, do którzy omówienia wyników zechcieli poświęcić ankiety, czas i pod­ stykali). kilka nasze p y t a n i a . punkt, w y b i t n y c h , cyfrę stawialiśmy w grupie t w ó r c ó w 2, czyli wówczas, zesta­ dwa punkty. T gdy nazw isko w y r ó ż n i a j ą c y c h kilku wpisywaliśmy się. 1, czyli figurowało Przedstawiamy n a s. 2 4 5 r z e ź b i a r z y , k t ó r z y u z y s k a l i w s u m i e p o w y ż e j 4 p u n k t ó w słów odpowiedzieć odpowiedniej tablicy — w s k a z y w a ł na Cztery osoby w y m i e n i ł y : jewskiego, Karola Stanisława dyslawa wa Ziomkę, Marcisza, Wójcika, Mariana Adamskiego, Jana Stanisława Jana Madeja, Krystynę Czerwińskiego, Szulca, Władysława Adamczyk; Andrzeja Wiktora Sieka trzy (f), Bąka, osoby — Stanisława Wła Wacla Karulaka B r o n i s ł a w a C h o j ę t ę ( O l ę d z k a u z n a ł a go za „ w y b i t n e g o " ) , I N D E K S NAZWISK Kra Rysia, Józefa G r u c e l ę ( N a w r o c k i w y m i e n i ł go j a k o „ w y b i t n e g o " ) ; d w i e osoby — Emil Biela, kolekcjoner. J ó z e f a W r o n ę (Biela u w a ż a go za „ w y b i t n e g o " ) , J ó z e f a Józefa A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , historyk sztuki, etnograf, dyr. Muzeum Etnograficznego w Toruniu, autor licznych publikacji o sztuce ludowej, książ­ ki Skarby w skrzyni malowanej, komisarz ogólnopolskich konkursów „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej", „Wielcy Polacy — ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej" i in. Kaczmarka, Bolesława Stanisława Grabskiego, Mieczysława Szkodzińskiego, Ludwika Stanisława Romana Rekowskiego, Słoninę, Annę Żeglińskiego, Szczepaniaka, L u d w i k a Ficoń, Tadeusza Kubaszczyka, Denkiewicza, Stanisława Walczaka, W a c ł a w a Śledzia (Jackowski uznał go za Suskę, „wybitnego"), Fran­ ciszka S a d o w n i k a , W ł a d y s ł a w a L i c ę , A n d r z e j a W y d r ę , Tadeusza Bożena Gołcz, etnograf, kierownik Działu Etnograficznego w „Cepelii". Aleksander Jackowski, redaktor autor licznych prac o sztuce ludowej. Nadzoru Artystycznego i Sobolewskiego, (Nawrocki „Polskiej Sztuki ludowej", Józefa uważa Sochę obu za (j') i Stanisława „wybitnych"), Majewskiego Mieczysława P o n a d t o w y m i e n i o n o p o r a z i e 76 o s ó b , w t y m j a k o Al. H. Błachowski podał Jarosława Olędzka — Furgałę i Zdzisława Jana Sęka, F. Solowski — Piwkę. „wybitnych" Purchalę, M i c h a ł a Grygiela (f), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z , krytyk artystyczny, autorka publikacji o rzeźbie, współautor książki Sztuka Ludu Polskiego, z-ca redaktora naczelnego „Polskiej Sztuki Ludowej". B . G o ł c z — M a r i a n a U l c a , B . N a w r o c k i —W i n c e n t e g o J a s k r a (f), Marek Arpad Kowalski, książki o rzeźbie Śladami „ i n n y c h " , a więc „ n i e - l u d o w y c h " zaliczano w n i e k t ó r y c h Franciszka Lenarta i Andrzeja Niejednolicie Stefania 0 sztuce Krzysztofowicz, ludowej w Polsce, etnograf, publicysta kulturalny, autor kwalifikowano kierownik B W A w Krakowie. A. Zegadłę. o pierwszej Nie budził jewski, Mucha Piłat, Lurka, Janas, Skrętowiez, M a r i a n P o k r o p e k , etnograf, pracownik dydaktyczny Katedry Etno­ grafii U W , autor monumentalnego słownika twórców ludowych (w druku). Zagajewski, Mucha, to wszystko kolekcjoner. a o rzeźby" Wyraźnie (np. Są 1. Adam Kudła, Zogadlo, Kożuchowski, zaliczani byli: prymitywnie Suska, Heródek, Szczypawka-Ptaszyńska, cechach Zaga­ większości Hołda. samorodnych od przyjętego wyobrażenia Kołacz). w y d z i e l a się w ankietach grupa świadomie rzeźbiąca w amatorów stylu (nie­ ludowym. to: Henryk Zegadło —11 6. H e n r y k W i o r z c h o w s k i — 5 — 7 7. J a r o s ł a w 5 Biernacik — 7 8. M a r i a n Toborowicz — 6 9. A n d r z e j .-- 6 2. F r a n c i s z e k 4. A n t o n i 5. A d a m Palka Słowiński również 10. Furgała Ule — 4 Konopacki Stefan Fus kilkakrotnie — — 4 — 4 nazwisko Antoniego R z ą s y , j a k o t e g o r z e ź b i a r z a , c z ł o n k a Z P A P , k t ó r y w s w e j sztuce bliski jest ludowej Jan Świderski, pracownik Instytutu Sztuki P A N , fotograf, kilkudziesięciu tysięcy zdjęć z zakresu sztuki ludowej, kolekcjoner. autor Barbara Zagórna-Tężycka, etnograf, st. sztuki ludowej w Ministerstwie Kultury i Sztuki, większości konkursów na rzeźbę ludową. specjalista do spraw członek jury m. in. tradycji. Spośród amatorów jako „wybitny" kolekcjoner. Oleksy, tu Zganiacz, odczuciu Lamęcki, „innych" Kołacz, twórcy Wymieniano Zimmerer, do kiedy podkształconyeh) 3. A n d r z e j Roman Reinfuss, etnograf, autor wielu podstawowych publikacji o sztuce ludowej, od 1947 r. kierownik Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej I S P A N (Kraków), przewodniczący jury licznych konkursów na sztukę ludową. Ludwig Do ankie- (mówię (jako ludowi), „inni". W Krajewski, Centkowski, natomiast „ludowoj Halina Olędzka, etnograf, kustosz działu sztuki w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, komisarz wielu wystaw sztuki ludowej (m. in. rzeźby), autorka licznych prac o sztuce ludowej, członek Komisji Etno­ graficznej „Cepelii". tylko K o ż u e h o wski, Dużyński jako lub stylem swych rzeźb odbiegający kolekcjoner. K i j a k-S o 1 o w s k i, wątpliwości Janas, i Stanisław i Sutor — Ruszkowski, Są Ferdynand twórców-. e k s p e r t ó w , spośród pierwszej dwudziestki „ l u d o w i " b y l i : Chajec, Anna K u n c z y ń s k a-l r a c k a, historyk sztuki, członek jury wielu konkursów, Komisji Etnograficznej „Cepelii", Komisji Weryfikacyjnej Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych, autorka wielu studiów z za­ kresu rzeźby, malarstwa i grafiki ludowej. żadnych trzydziestce!): B'eliks B ł a s z c z y k Nawrocki, poszczególnych taoh np. Centkowskiego, K u d ł ę , Chajca, P i ł a t a , W . Krajewskiego, historyk sztuki, autorka m. in. książki A n t o n i K r o h, etnograf, komisarz dwóch konkursów na rzeźbę karpacką, zorganizowanych przez Muzeum w Nowym Sączu, autor książki o rzeźbie kar­ packiej (w druku). Bolesław Radzika. F. Solowskiego. 43 „innych" W swe sumie Teodozjusz Butyniec został przez A l . B ł a c h o w s k i o g o , wymieniono i amatorów, prace „ n a ludowo". Fot.: St. Stępniewski — il. 2 ; J . Świderski — il. 1 132 17 rzeźbiarzy twórców a Jan wymieniony S z o s t a k przez ludowych świadomie żyjących, stylizujących �4 (t) J a n L a m ę c k i Piłat Wincenty 6 Józef 7 Adam Krajewski Janas Józef Zegadlo m W 2 2 1 1 2 2 o 1 1 2 2 2 2 2 o 2 2 2 2 2 2 1 2 1 Wójciak 11 Jan Centkowski Teofil 1 2 2 2 1 2 2 „Heródek" 2 1 2 2 1 2 Wojciech Oleksy 15 Szczepan Mucha Edward 2 1 2 2 2 18 Bolesław 1 1!) Edward Suska Józef 22 1 1 Hołda Stanisław 21 2 1 1 20 2 1 Kołacz 2 Korpa 1 Sobota (t) Mieczysław 2 2 1 1 1 2 2 , M i k a (st) Robakowska 34 Edward 36 Feliks 37 Józef 38 Wacław 39 Piotr Skirzyński Izajasz Rzepa 41 Stanisław Cierniak 1 1 1 22 1 1 2 1 2 2 1 2 1 22 1 2 2 2 1 2 1 1 2 2 1 1 2 2 2 2 2 1 2 1 o 19 1 2 o 2 19 2 18 1 15 1 2 2 2 1 1 1 2 2 1 o 14 2 i 13 1 i 12 1 1 1 1 1 1 12 2 1 11 1 1 1 1 1 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 1 9 1 2 1 9 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 1 8 1 2 1 7 7 2 1 7 G 1 0 6 6 1 1 8 2 1 1 8 1 8 1 1 1 1 1 1 i 1 1 2 1 9 8 2 1 10 1 2 1 1 2 2 1 10 1 1 1 1 12 1 1 i 2 2 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 1 i 14 2 2 1 14 2 1 1 15 1 1 1 1 2 2 1 2 15 2 2 2 1 1 2 1 1 1 2 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ! 2 2 1 1 21 1 1 1 2 2 1 1 1 2 2 1 2 i Zelek 40 23 2 1 Pastwa Citak 1 2 1 Czajkowski Apolinary 2 2 Sutor 36 2 2 1 1 Brudek Stanisław 2 2 1 Dużyński Filomena 2 2 1 1 Cąkała 33 1 2 1 Błaszczyk Marian 32 Słomiński Kamiński SI 2 1 1 (t) Stanisław 27 2 1 30 2 1 Ruszkowski Blaszczyk 2 1 1 (f) I z y d o r 2 2 Serwik 29 2 1 Józef (f) Tadeusz 1 2 24 28 2 1 1 (t) Feliks 28 1 1 27 2 2 i 1 (f) I g n a c y 29 2 i 1 P4 2 2 2 i-Í 2 1 2 « 2 1 i P5 i 2 i i N 2 2 Zganiacz 26 2 ¿tí -o te 2 2 o O 2 1 i w Ch 2 i 1 1 Józef (f) Aleksander 2 1 23 2í 1 1 2 Helena Szczypawka - P t a s z y ń s k a 17 1 2 Zagajewski 14 2 1 Kożuchowski Stanisław 2 2 2 >. N >i b> H mkty «j o cc Ü Zimmerer t/i Kroh 2 tí c3 A. Kowalski 2 Skrętowicz (t) Karol 16 >-i 2 10 13 < Lurka (t) Z y g m u n t 12 m 3 Roinfuss Olędzka (t) Józef !) <rj m £ Kijak-Solowski Nawrocki Chajoo 3 8 H Kudła Władysław 5 Jackowski 2 73 c A 3 s Golczowa (f) Leon 1 Biela '3. Po kropek Kunczyńska-Iracka < N O 'S .2 1 1 ñ 1 1 5 1 1 6 245 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b62eb0b8f69146d267b471e26a7ec8a.pdf d4e69e5602d357e57379742b11d60c7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource kult świętych Św.Michal Archanioł Chajec, Władysław - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4125 Title A name given to the resource Rozważania w obliczu Św.Michała Archanioła, wyrzeźbionego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.225-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimmerer, Ludwig Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text udwig Zimmerer ROZWAŻANIA W OBLICZU ŚWIĘTEGO MICHAŁA ARCHANIOŁA, WYRZEŹBIONEGO W 1971 ROKU PRZEZ WŁADYSŁAWA CHAJCA Z KAMIENICY GÓRNEJ Jak z samego tytułu wynika, praca ta ma być luźnym zbio­ rem dociekań, przypuszczeń i impresji, a nie rozprawą naukową. Chciałbym to podkreślić nie dla uzyskania taryfy ulgowej, ale aby zwrócić uwftgę na to, że amator, który nio jest przypadkiem również uczonym speojalistą w dziedzinie swego zamiłowania, musi sobie wypracować własny sposób, ażeby pomalutku pojąć to, co mu jest drogie. Istnieją w języku niemieckim trudno przetłumaczalne zwro­ ty związane z niewinnym słówkiem „dahinter". Powiedzenie „Da steckt etwas dahinter" oznacza po prostu, że za samym feno­ menem kryje się jeszcze ooś, bez poznania czego nie można zro­ zumieć istoty zjawiska, coś, co trzeba wyśledzić, do czego trzeba dojść, krótko mówiąc, „dahinterkommen". Próbując wyśledzić, co tkwi w takiej figurze jak Śiv. Michał Chajoa, usiłując wytropić świat wyobrażeń i wierzeń, którego Wyrazem jest ta rzeźba, wiem dobrzo, iż ta moja próba pozostaje kompletnie dyletancka, iż ta moja podróż w górę rzoki, ku źród­ łom, jest przedsięwzięciem z dość przypadkowym ekwipunkiem. A l ) właśnie jako amator, jako „dilletante", nie mogę nie podej­ mować tej próby. Mam przy t y m woale nieskromną nadzieję, że mimo wszystko właśnie takim sposobem da się ewentualnie wy­ kryć to. co łatwo ujdzie uwagi speojalisty. I Władysław Chajec {ur. 1904), wyrosły w niewiarygodnej galisyjskiej biedzie, wątły chłop bez roli, jak też za młodu bez szans snalozienia stałej pracy u zamożniejszych gospodarzy, mężczyzna bez powodzenia również w życiu osobistym, predestynowany, udawałoby się, do tego, aby być piątym kołem u wozu, wyrzeźbił, ;dy dobiegał już siedemdziesiątki, św. Michała Archanioła walsząoego ze smokiem Figura ta sprzeczna jest nie tylko ze znaną chrześcijańską konografią, lecz i z życiowymi doświadczeniami rzeźbiarza. Św. klichał Chajoa (ił. 2) jest człowiekiem wiejskim (ciekawe, że nie viadomo—mężczyzną czy kobietą); ma skrzydła, lecz odziany jest ylko w krótką koszulę i nie posiada żadnej broni. Siedząc okra­ kiem na smoku, lucyperze, wcieleniu zła, bez żadnych ceregieli inieszkodliwia potwora gołymi rękami. Archanioł, jakiego Kościół od stuleci ukazuje ludowi, jest stotą zupołnio inną — jest silnym, nieugiętym bohaterem, wielim panem, wodzom niebieskich zastępów, rycerzem w kosztownej broi (il. 1). Oficjalny Św. Michał wydaje się żołnierzem, rycerzem, ficerem z zawodu i z zamiłowania. Gdy zwycięża smoka, wygląda i k gdyby pozował u fotografa; rozkoszuje się walką, w której rzeciwnik nie ma żadnych szans, i trochę ją przeciąga. Jest on niewalającym niebieskim pięknisiem, który upaja się t y m , że zięki świętej wojnie, dzięki walce z ciemnością t y m łatwiej loże pokazać się w najlopszym świetle. Św. Michał Władysława Chajoa nie posiada tego wątpliwego owabu; nie jest żołnierzem — ani szeregowcem, ani generałem - jest cywilem. Nie ma w sobie niczego z bohatera, nie odgrywa idnej roli, załatwia co ma do załatwienia jak najprędzej, aby lóc powrócić do swych zwykłych zajęć. Na czym mogą ono poleać? Raczej nie na śpiewaniu „hosanna" i wystawaniu obok bo3go tronu. Ten anioł nie jest dworakiem. Może ma pracę w polu, racę nie znoszącą zwłoki i jedynie na krótko przerwaną, aby rzepędzić zło ? Oficjalnego świętego Michała można wykorzystać ideologicz16 w rozmaity, lecz zawsze* jednoznaczny sposób. Wódz niebiesioh zastępów, zajmujący jako archanioł, jako rodzaj księcia, określone, wysokie stanowisko w drobiazgowo ustalonej hierar­ chii niebios, ukazuje małemu człowiekowi, że również w niebie jest „góra" i „dół", aby ten nie skarżył się na nierówność istnie­ jącą na ziemi, aby nio myślał, że ziemska nierówność, która go wścieka, sprzeczna jest z porządkiom bożym. Kościelny św. M i ­ chał ukazuje biednemu, jakim to trzeba być mężem, bohaterem i panem, aby zwyciężyć smoka. Ten Św. Michał wyjaśnia malucz­ kim, że byliby zgubieni, gdyby niebieski książę nie stoczył za nioh walki, tak samo jak byliby zgubieni, gdyby ziemski pan, rycerz, nie wziął ich w opiekę przód złymi siłami, zbójami i hordami nie­ wiernych—i, jeśli to konieczne, przed złem w nioh samych, przed duchem buntu i nieposłuszeństwa. Wojowniczy anioł da się również wykorzystać przez różne wojownicze ideologie. Identyfikująo wroga, którego pragnie się pokonać, ze złym duchem, przeciwnika z ciemnością, staje się automatycznie po stronie światła, można wówczas walkę we włas­ nych interesach przyrównać do walki ze smokiem i wybrać sobie za patrona św. Michała . 1 Tę pańską ideologię Chajec demaskuje i odrzuca w sposób zupełnie spokojny, mimochodem, można powiedzieć — nagimi dłońmi, bez bitewnego krzyku i bicia w bębny. Tym, który po­ konuje smoka, jest zwyczajny człowiek, który jako dzieoko (syn) Boga posiada skrzydła i , aby zwyciężyć zło, nie potrzebuje spe­ cjalnej broni ani t y m bardziej specjalnych pośredników. Rzeźbą swoją Chajec pokazuje, że niepotrzebni mu panowie ani rycerze ozy to niebiańscy, czy ziemscy, że sam jest dostatecznie pański i męski, aby poradzić sobie ze smokiem. Takie przedstawienie odpowiada poglądowi, w którym zaufanie do Boga wyraża się zaufaniem do siebie. Panująca ideologia zostaje odrzucona, lecz nie zastąpiona przez inną ideologię, przez przeciwstawny system. Nie należy tego wieśniaczego Michała rozumieć jako polemiki z Michałem panów. Wywodzi się on z innego, pierwotniejszego świata wyo­ brażeń. Przy całej swojej oryginalnośoi św. Michał Chajca nie jest bynajmniej odosobnionym odkryciem uzdolnionego świeckiego teologa, lecz sąsiaduje z wszystkimi tymi (nie tylko polskimi) ludowymi bajkami, w których chłop nie lęka się diabła, okazuje się silniejszy od zła, nie robi sobie ceregieli z piekielnym pomiotem, oszukuje szatana i wystrychuje go na dudka. Zgodnie z t y m krę­ giem wyobrażeń diabeł porywa pana, lecz nie chłopa. II Dzieła w rodzaju Św. Michała Władysława Chajoa nie są częste w polskiej sztuoe ludowej. Niekiedy jednak trafiają się tu prace, które, wydaje mi się, wywodzą się z podobnego ducha. Taki np. Bartosz Głowacki Wincentego Krajewskiego, ukazany w momencie zdobywania nieprzyjacielskiej armaty (il. 4). Praoa pochodzi z 1963 r., powstała więc przed wejściem w modę kon­ kursów o tematyce historycznej. Możliwe, że Krajewski zna no­ welę Sienkiewicza, ale dla mnie ważne jest, że ten właśnie bohater -antybohater przypadł mu do gustu. Bartosz Krajewskiego opanowuje armatę w taki sam sposób, w jaki św. Michał Chajca przemaga diabła. Zło, niosące nieszczęście i śmierć, smok i armata, przychodzące z zewnątrz i zagrażające małemu, wiejskiemu światu, zostają pokonane, unieszkodliwione gołymi rękami. Również ten drugi poskromiciel Złego nie jest żoł­ nierzem, lecz chłopem, który jak św. Miohał Chajoa występuje przeciwko wrogowi środkami niekonwencjonalnymi, ohociaż sku­ tecznymi. Obydwie figury przypominają m i owego trzeciego brata 225 �z licznych ludowych dwóch mądrych baśni: pewien ojciec i dzielnych a trzeciego — miał trzech synów, p o z o r n i e niewydarzo- nego p r o s t a c z k a . L e c z w i e l k i c z y n , n i e m a l n i e m o ż l i w e wyzwolenie k s i ę ż n i c z k i , n i e u d a j e s i ę d z i e l n y m i z r ę c z n y m ; d o k o n u j e t e g o ten nie-bohaterski, i n i e m a l bez Dalej można gadly. Ten wzoru, kiem, wieśniaczy trzeci syn niesposobnymi środkami trudu. tu wymienić Św. Jerzego, rzeźbę święty również, w przeciwieństwie do Adama n i e jest o p a n c e r z o n y m r y c e r z e m , lecz z w y k ł y m wyposażonym sporządził. Odważnie w lancę, wyglądającą jedzie na swym Zo- powszechnego jakby człowie­ sam j ą sobie nieustraszonym przeciw otwartej paszczy straszliwego p o t w o r a (il. na koniku str. tytu­ łowej). W i e j s c y r z e ź b i a r z e c z ę s t o m y l ą ś w i ę t y c h Jerzego i Michała, Sam C h a j o c , t a k o b e z n a n y w t y c h s p r a w a c h , w y k o n a ł k i e d y ś św J e r z e g o , d o d a j ą c m u s k r z y d ł a a n i o ł a . T a k i e p o m y ł k i nie s ą istotne b o w i e m z a r ó w n o u J e r z e g o , j a k i u M i c h a ł a w a ż n a j e s t w a l k a ze złym smokiem. Zegadły, Obie figury, „Michał" Chajea, są j a k b y same przedstawieniem t y c h jak i „Jerzy' rzeźbiarzy. Róż n i c a p o l e g a n a t y m , ż e u C h a j c a c h o d z i o w y z n a n i e w i a r y , o auto portret duchowy, u Zogadły natomiast — o fragment ziomskiej autobiografii. Św. Jerzy Zegadły dosiada konia p r z y p o m i n a j ą c e g o drew­ n i a n ą z a b a w k ę . Z a r z u t , i ż a r t y s t a n i e p o t r a f i ł b y w y r z e ź b i ć innego konia, i, nie gdyby jest tego uzasadniony. chciał, Zegadło potrafiłby ma wyrzeźbić bujną wyobraźnię potężnego rumaka, s t w o r a m i t y c z n e g o , b ę d ą c e g o p r z e c i w w a g ą p o t w o r a . Lecz prosty �Człowiek siedzi na nie w z b u d z a j ą c e j s t r a c h u szkapie. J e ź d z i e c i k o ń p a s u j ą do siebie. O n i , maluczcy, niewojowniczy, d a d z ą sobie r a d ę ze z ł y m p o t w o r o m . Podobnie j a k u Chajca, lecz w s p o s ó b ś w i e c k i , przejawia się t u pewna d i a l e k t y k a l u d o w a , wedle k t ó r e j m a ł e m o ż e s t a ć się w i e l k i m , z a ś p o t ę ż n e o k a z a ć się nagle*strachem lub papierowym tygrysem. N i e m o g ę p o z b y ć się w r a ż e n i a , że t u t a j jedzie na swoim kon i k u - h o b b y sam Z e g a d ł o , z y s k u j ą o w ten s p o s ó b siły dla p o k o n a n i a g r o ź n e g o p o t w o r a , k t ó r y o g l ą d a n y z s i o d ł a takiego pegaza, oka­ zał się nagle z w y k ł y m s t r a s z y d ł e m , z d o l n y m w y s t ę p o w a ć j a k o p o ż e r a j ą c y l u d z i domon t y l k o t a k d ł u g o , d o p ó k i s p o g l ą d a się n a ń o k r ą g ł y m i ze strachu oczami. Dawniej, kiedy był biedny i lekceważony, strugał Zegadło drewniane z a b a w k i , przede w s z y s t k i m dziecinne k o n i k i , na w i e j ­ skie i m a ł o m i a s t e c z k o w e j a r m a r k i . T e n d u ż y , silny mężczyzna b y ł dziwnie l ę k l i w y . Zawsze g d y j e c h a ł n o c ą do lasu, b y k r a ś ć drzewo, b y ł p o d s z y t y strachem. Drzewa w y d a w a ł y m u się w ó w ­ czas p o t w o r a m i , ś w i a t ł o k s i ę ż y c a — blaskiem l a t a r k i leśnego s t r a ż n i k a , a w ł ó c z ą o y się pies — s a m y m d i a b ł e m . G d y s y t u a c j a na r y n k u z a c z ę ł a się z m i e n i a ć , g d y miejscowy z b y t coraz bardziej się k u r c z y ł , n a t o m i a s t w w i o l k i c h miastach, a przede w s z y s t k i m za g r a n i c ą p o w s t a ł a k o n i u n k t u r a na s z t u k ę l u d o w ą , Z e g a d ł o p r z e s t a w i ł się z c h a ł u p n i c z e j d ł u b a n i n y na t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą . R z e ź b i e n i e , p o c z ą t k o w o w y n i k a j ą c e z koniecz­ ności m a t e r i a l n o j , s t a ł o się d l a ń w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą . J a d ą c na swoim k o n i k u , Z e g a d ł o o s i ą g n ą ł sukces. Dzisiaj jest szanowanym o z ł o w i e k i e m , k t ó r y nie t y l k o nie m u s i k r a ś ć drzewa, lecz w ogóle nie m a się czego o b a w i a ć . 3 I I . 1. Św. Michał Archanioł, ol./pł., pochodzi z p ł d . - w s c h . Polski. X V I I I / X I X w. I I . 2. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a G ó r n a , g m . Brzostek, w o j . tarnowskie. Św. Michał, drewno p o l i c h r o m . , 29,5 x 34 c m . Ok. 1972 r. I I . 3. Chrystus Pantokrator, m o z a i k a w katedrze, Monreale X I I w . I I . 4. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Zawidz K o ś c i o l n y , w o j . p ł o c k i e . Bartosz Głowacki, drewno p o l i c h r o m . , wys. 26 c m . O k . 1965 r. I I . 5 W ł a d y s ł a w Chajec, Frasobliwy, drewno p o l i c h r o m . , wys. 62 c m . O k . 1971 r. i ' , i 227 �6 ii. 6. W ł a d y s ł a w C h a j e o , Upadek pod Lutomia, woj. wałbrzyskie, Upadek krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . d ł . 3 1 c m . ; O k . 1972 r . : ił. 7 J ó z e f L u r k a , B y s t r z y c a G ó r n a , gm. pod krzyżem, d r e w n o p o l i e h r o m . . d ł . 42 c m . N a p i s : „ M i ł o ś ć C h r y s t u s o w a p r z y c i s k a mnie, a b y m w y t r w a ł do k o ń c a " . W y d a j e m i s i ę , ż e za t ą h i s t o r i ą k r y j e się jeszcze i n n a rzeczy­ wistość. Zegadle unieszkodliwić przy p o m o c y sztuki u d a ł o się wszystko t o , co d a w n i e j przezwyciężyć, napawało go strachem u d a ł o m u się złowić a n i jednej d u s z y c z k i , p o t ę g i n i e b i e s k i e nie m u s z ą s t a c z a ć w i e l k i c h b i t e w . B i e d n y d i a b e ł K o r p y , jego diabeł frasobliwy, m a r t w i się, p o n i e w a ż nie zdołał w y p e ł n i ć wyznaczonej — co w i ę c e j , j a k p r a w d z i w y c z a r o w n i k z d o ł a ł z m u s i ć do s ł u ż e n i a m u p r z e z p l a n p i e k i e l n y k w o t y d o s t a w . D i a b e ł t e n b u d z i n i e strach, sobie w s z y s t k i e d u c h y , k t ó r e p r z e d t e m lecz w s p ó ł c z u c i e . groziły pokonaniem go, Podobnie które z ponurą ma się rzecz twarzą z diabłami a wszystkie te diabelskie strachy przekształcił w z a b a w ę , w rodzaj Zegadły, teatru, k t ó r e g o d y r e k t o r e m i w s z e c h w ł a d n y m p a n e m jest on sam, uprowadzają A d a m Zegadło. — i znudzone oczekują na koniec sabatu, na c h ę t n e zakonnice, wypełniają figlują z dyżurnymi swoje obowiązki, nagimi hrabinami — fajrant. * III Johannes Gerson, w i e r n y K o ś c i o ł o w i reformator z p r z e ł o m u średniowiecza i czasów nowożytnych, człowiek o umyśle otwar­ Chajec, któremu czytanie i pisanie sprawia ogromne trud­ n o ś c i , t r z y k r o t n i e , o i l e m i w i a d o m o , n a p i s a ł o b s z e r n i e s w ó j życio­ t y m , u w a ż a n y n a w e t za p o s t ę p o w e g o , b y ł z d a n i a , ż e l u d z i e w y s o k o rys. urodzeni Kto o sztuce, m i m o iż r z e ź b i ć z a c z ą ł w c z e ś n i e i u p r a w i a ł t o z namięt­ Pros­ n o ś c i ą . W a u t o b i o g r a f i a c h t y c h , w k t ó r y c h c i ą g l e pisze o głodzie, cha­ r z a d k o p o j a w i a s i ę B ó g , K o ś c i ó ł , r e l i g i a . A l e w p e w n y m miejscu rakter takiej religii. P r z y p a d k o w o ś ć biologiezno-społecznych uro­ w s p o m i n a o sposobie, w j a k i uczono go r e l i g i i : j a k o chłopiec mu­ dostają szczególnie potężnych aniołów stróżów. jest k i m ś l e p s z y m , o t r z y m u j e k t ó r e g o ś z lepszych a n i o ł ó w . t a k musi się zadowolić aniołkiem. posiada świata t u znaczenie metafizyczne. dochodzi hierarchizacja nieba; Do zhierarchizowania więcej, niebo do w i a d o m o ś c i p o r z ą d e k ś w i a t a i dostosowuje W Piotr przyjmuje się do niego. swoich „ Ż y w o t a c h ś w i ę t y c h " na dzień św. Aniołów Skarga o organizacji niebieskiego samej j a k organizacja dwóch znanych m i wersjach chłodzie, trudzie życia i ciężarach, Z n i e z w y k ł ą w y r a z i s t o ś c i ą u j a w n i a się t u ideologiczny dzin W d w o r u na ziemi. dworu, zupełnie siał chodzić ośnieżoną drogą do Chajec ledwo wspomina j a k i e s p a d ł y n a jego odległej parafialnej n a u k ę przed Pierwszą K o m u n i ą — po to tylko, „ a b y barki, wioski na dowiedzieć się, j a k w y g l ą d a p i e k ł o " . Ocena z w i ę z ł a i m i a ż d ż ą c a . Absurdal­ pisze takiej T a m , t a k samo j a k t u , ność owych nauk, k t ó r e zamiast prastarych r y t ó w miały młodzieńca j e d n y m zaledwie wtajemniczać w m i s t e r i a , Chajec inicjacyjnych sygnalizuje zdaniem. są wysoko i nisko postawieni, wielkie, bliskie Boga anioły i skrom­ ne aniołki, pełniące funkcję posłańców, przekazujące dalej to, co z a l e c ą i m z n a j d u j ą c e się b l i s k o B o g a i p r z e s ł a n i a j ą c e go a n i o ł y . Dworowi niebieskiemu odpowiada z kolei dwór piekielny, z hierarchią szarż i stopni, z diabłami i diabełkami. Biednemu, po którego prawicy stoi niedużo potrafiący aniołek-stróż, towarzy­ szy po l e w i c y j e d y n i e d i a b e ł e k o b y l e jakiej m o c y , z k t ó r y m c z ł o w i e k zawsze sobie szary poradzi wszystkie Z takim zabiedzonym skraju drogi 228 diabły, jakie rzeźbił, to diabły nieboraki.) stworzeniem, żałośnie p r z y c u p n i ę t y m i o b a w i a j ą c y m się wrócić nie przychodzi na myśl lamentować po drobno- jeszcze raz p o ś m i e r c i . Chajec n i o j e s t z a r o z u m i a ł y i b e z k r y t y c z n y w o b e c s i e b i e ; c z u j e s i ę b i e d n y m g r z e s z n i k i e m , k t ó r y z n a j d u j e się w ł a s c e B o g a i m a p o p r o s t u w r a ż e n i e , ż e p i e k ł o n i e jest stworzone dla niego. B a ś n i e l u d o w e s t a l e p o d k r e ś l a j ą n i e k o m p e t e n o j ę d i a b l a wobec Takiego biednego d i a b ł a w y r z e ź b i ł S t a n i s ł a w K o r p a . (Ściślej mówiąc, Chajcowi m i e s z c z a ń s k u , ż e m a j ą c j u ż z a ż y c i a p i e k ł o , n i e z a s ł u g u j e n a nie do p i e k ł a , bo z n o w u szarego c z ł o w i e k a . W a ł ę s a j ą c e s i ę p o z i e m i d i a b ł y niższego rzędu m a j ą za z a d a n i e z a j m o w a ć się p a n a m i , k u s i ć i p o w o l i przygoto­ na w y w a ć i c h d l a p i e k ł a . D i a b e ł n i s k i e j r a n g i , k t ó r y p o ż a r ł biednemu nie c h ł o p u ś n i a d a n i e , z o s t a j e u k a r a n y p r z e z p i e k i e l n e g o k s i ę c i a , musi �:owi s ł u ż y ć p r z e z l a t a j a k o p a r o b e k . r ch odbijają się raczej życzenia Oczywiście w baś- szarego c z ł o w i e k a , niż W każdym b ą d ź razie b ę d z i e m u s i a ł s t w i e r d z i ć , że siła szatana jest niezmierzona. I w ł a ś n i e nasz b o g a t y , dobrze ż y j ą c y biskup iowe d o ś w i a d c z e n i a . L e c z i t o d o ś w i a d c z e n i e , g d y c h o d z i z konieczności b ę d z i e w i e l k i m p e s y m i s t ą i — ś w i a d o m i e czy nie 3t z u p e ł n i e i n n e n i ż d o ś w i a d c z e n i e — Jle c h r z e ś c i j a ń s k i e g o Stwierdzając przekazu, to, kaznodzieje bogacza. panem tego oczywiście świata jest zapominają, że >zie w i d z ą ś w i a t z u p e ł n i e i n a c z e j o d t y c h s p o d w o z u . Z ł o , wyznawcą pewnego Naszemu d u a l i z m u teologioznego. b i e d n e m u c h ł o p u t a k i p o g l ą d do niczego nie jest p r z y d a t n y . Owoce z n a j d u j ą c e się w jego zasięgu s ą t a k że nawot nie m o g ą posiadać u r o k u skromne, zakazanych. n musi się ścierać c h ł o p , nie jest p o t ę ż n y m s m o k i e m , w ę 3yperem. P a n tego ś w i a t a w s w o i m blasku, w i e l k i otumaniający dusze, babilońska nierządnica liającoj p i ę k n o ś c i , u k t ó r e j s t ó p l e ż ą p o t ę ż n i — w swej wszystkie icie s ą m u o b c e . W r o g i e m w i e ś n i a k a j o s t p a n t e g o Dobra, Anty- świata radosna nowina, którą Kościół miał zwiastować maluczkim, mocno ucierpiała pod w p ł y w e m problematyki, w któ­ rej żyła warstwa rządząca Kościołem; z konieczności zagubiła się r a d o ś ć , i coraz więcej b y ł o m o w y o s ą d z i e i w i e c z n y c h karach. i władca biedy, nieurodzaju i niepowodzenia. Jest to zła W y s t a r c z y p o m y ś l e ć o roli g ł o d u w życiu biednego, a b y }ra p o w o d u j e w a r z e n i e s i ę m l e k a , i p l u j e c h ł o p u d o z u p y . ze z d z i w i e n i e m n a o g r o m n e z n a c z e n i e p o s t ó w i w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i w r ó g siedzi m u na k a r k u , d r ę c z y go, m o ż e go d o p r o w a d z i ć laczy, n i e s t a j e s i ę j e d n a k p r z e z t o w s p a n i a ł y i k u s i e i e l s k i . 50 ż a ł o s n e g o , n ę d z n e g o ś w i a t a p o z o s t a j e żałosnym i nędz- w nakazach kościelnych. Widocznie rzecznikom Kościoła nie p r z y s z ł o do g ł o w y , że nie przystoi w y m a g a ć postu o d głodującego, że n ę d z a r z nie potrzebuje ćwiczeń ascetycznych i że niezbędne i m s a m y m lekarstwo w n i c z y m nie p o m o ż e w i e r n e m u ludowi. mem. sięciu K o ś c i o ł a z czasów, gdy ukształtowały się wyobra- Umartwienie potrzebno było bogatym, wysoko postawionym, którymi się t u z a j m u j e m y , sprawa p r z e d s t a w i a ł a się zgoła aby dzięki największym wysiłkom mogli osiągnąć stan : najpiękniojsze w j a k i m biedny i t a k się z n a j d o w a ł , .ajbardziej spojrzeć owoce tego ś w i a t a wiszą w zasięgu apetyczne kobietki czekają na jego skinienie, lanialsza k a r i e r a s t o i d l a n i e g o o t w a r t a , j e ż e l i b ę d z i e 1 bezwzględny. M a on wielkie, prawie wszelkie jego dosta- możliwości jo, że w ś w i e t l e f u n k c j i p e ł n i o n e j przez niego i n a u k i przez głoszonej, n i e m a l wszystkie z w p y c h a j ą c y c h m u się do ust w są dla niego owocami zakazanymi. Musiałby on mieć wanie cierpiącego Chrystusa, niezwykle uciążliwym i wręcz obnażenia, slmitatio Christk, będące dla bogacza naślado­ twardym, wyrafinowanym ćwiczeniem, dla b i e d a k a s t a n o w i ł o j e g o » c o n d i t i o h u m a n a « , b y ł o l o s e m , k t ó r y zos­ tał m u przeznaczony. Ponieważ prosty l u d nie m a do czynienia z szatanem, jego s p i r y t u a l n o ś ć m o ż e b y ć bardziej przemożnym optymistyczna, zko s i l n ą w o l ę , a b y i c h n i e s k o s z t o w a ć . J e ś l i n i e j e s t z u p o ł - ale t e ż i b a r d z i e j z m y s ł o w a n i ż p o b o ż n o ś ć m o ż n y c h i w y k s z t a ł c o ­ lynikiem, m u s i o d czasu do czasu p r z y n a j m n i e j n y c h . W y c h u d ł y asceta, j a k t e ż dobrze o d ż y w i o n y K s i ą ż ę spróbować ić s w o j e p o s t ę p o w a n i e , u c i e c o d ś w i a t a , z a c z ą ć n o w e ż y c i e . Koś­ cioła m u s z ą składać na szalę złego o wiele więcej wartości ziem- 229 �2S ° �skich a n i ż e l i w i e ś n i a k . Z m y s ł o w a p i ę k n o ś ć , d l a t a m t y c h m a j ą c a Okazuje się w t e n s p o s ó b , ż e p r z e l e w a j ą c e się rogi obfitości w sobie zarodek pokusy, s k ł a n i a j ą c a i c h do grzechu, d l a biedaka, starożytnych, dla c z ł o w i e k a na s k r a j u rozpaczy staje się p o m o c ą do usacre d u p r i n t e m p s « w tej ludowej k a t o l i c k i e j wiary kulty urodzaju ludów pierwotnych, pogańskie p o b o ż n o ś c i cał­ k i e m s ą jeszcze ż y w e . W t y c h obrazach stara p o g a r i s k o ś ć jest w bożą dobroć. r ó w n i e n a i w n i e , j a k i ś m i a ł o t ł u m a c z o n a na j ę z y k c h r z e ś c i j a ń s k i . W p r z e c i w i e ń s t w i e do l ę k l i w y c h p r ó b analogicznego IV W przetwarza­ nia, p o d e j m o w a n y c h przez K o ś c i ó ł , z m y s ł o w o ś ć w tej c h ł o p s k i e j twórczości Rozalii Barańskiej-Dzięciolowskiej przejawia s p i r y t u a l n o ś c i zostaje ocalona. się z m y s ł o w o ś ć , o p t y m i z m , w i t a l n o ś ć i r a d o ś ć tej ludowej religij­ W s z y s t k o to nie w y p ł y w a z j a k i e j ś osobistej filozofii Rozalii ności. Rozalia B a r a ń s k a , urodzona w 1909 r. w Z a l i p i u , j a k o dzie­ B a r a ń s k i e j . Chrzestnymi r o d z i c a m i jej k w i e t n y c h orgii s ą polne w c z y n a m a l o w a ł a k w i a t y , t a k samo j a k j e j r ó w i e ś n i c e we w s i . o ł t a r z e , n a k t ó r y c h k r z y ż n i e m a l tonie w m o r z u k w i a t ó w , s t a j ą c B y ł zwyczaj, ż e kupione ś w i ę t e obrazy, z w y k l e o l e o d r u k i , w ł a s n o ­ się drzewem Ż y c i a i s y m b o l e m u r o d z a j u . podaje W tej k w i t n ą c e j s e n s u a l n o ś c i grzech p i e r w o r o d n y , upadek Tadeusz Seweryn, podczas p o r z ą d k ó w przed ś w i ę t a m i W i e l k a n o c ­ i n ę d z a c z ł o w i e k a s c h o d z ą na dalszy p l a n . N a s t ę p u j e t u , zdaje się, n y m i r a m y te odnawiano. T a k więc o k a z a ł o się pewnego razu, ż e coś j a k b y zniesienie czasu; jest b o w i e m wspomnienie o r a j u i same obrazy b y ł y j u ż zniszczone przez d y m i m u c h y . P o n i e w a ż i uprzedzenie Nowego N i e b a i N o w e j Z i e m i , a j e d n o c z e ś n i e , g d y w d o m u b r a k ł o p i e n i ę d z y na k u p n o n o w y c h , w i ę c Rozalia zdecy­ chodzi o t e r a ź n i e j s z o ś ć , twierdzenie, że zbawienie j u ż się d o k o n a ł o , r ę c z n i e ozdabiano r a m a m i z m a l o w a n y c h k w i a t ó w . J a k d o w a ł a się n a m a l o w a ć nie t y l k o r a m y , lecz i same obrazy. T e n po­ że P a n r z e c z y w i ś c i e z m a r t w y o h w s t a ł , i przez to n a s t a ł a nieusta­ c z ą t e k jest i s t o t n y , bo m a l a r k a u w a ż a ł a od p o c z ą t k u , i u w a ż a do j ą c a wiosna. W » h o r t u s conclusus« tej p o r y , że sam obraz nie m o ż e b y ć jej p o m y s ł e m , lecz p o w i n i e n z czasem z o s t a ł zniesiony p o d z i a ł m i ę d z y t y m a t a m t y m ś w i a t e m . tej wiejskiej m a l a r k i wraz w m i a r ę m o ż n o ś c i do z ł u d z e n i a p r z y p o m i n a ć „ p r a w d z i w e " , k u p n e Owe ogrody na obrazaoh s ą p r a w d z i w y m i c h ł o p s k i m i ogrodami, ś w i ę t e obrazy ( i l . 17). W y o b r a ź n i a m a l a r k i w y ł a d o w u j e się w cią­ a j e d n o c z e ś n i e o d n o s z ą się do wieczności. R e l i g i j n o ś ć staje się t u t a j gle n o w y c h , i n n y c h , coraz bogaciej m a l o w a n y c h k w i e t n y c h ra­ wyrazem mach. Ł a d n i e , lecz konwencjonalnie malowane obrazy, przede tego ś w i a t a i zatraca s w ó j charakter pociechy na p r z y s z ł o ś ć p o ś ­ w s z y s t k i m r ó ż n e postacie ś w i ę t y c h , w p r o s t g i n ą w tej o r g i i k w i a t ó w , m i e r t n ą , k t ó r a to pociecha s ł u s z n i e u w a ż a n a jest za rodzaj o p i u m . niepodzielnej zmysłowo-duchowej radości w środku w tej u p o r z ą d k o w a n e j d ż u n g l i , w t y m w y b u j a ł y m r a j s k i m o g r ó d k u . K w i e t n a r a m a staje się t u » h o r t u s c o n c l u s u s « , p r a s t a r y m sym­ bolem p ł o d n o ś c i dziewiczego ł o n a , a j e d n o c z e ś n i e a u r e o l ą otacza­ jącą i spowijającą ś w i ę t y c h . Ciekawe, że wcześniejsze s p r a w i a j ą jeszcze w r a ż e n i e , że święci z n a j d u j ą obrazy się na ł ą c e l u b w p r a w d z i w y m ogrodzie, a element spowijania nasilił się w obra­ zach z ostatnioh l a t . 11 P r z y o g l ą d a n i u Sio. Michała, w y r z e ź b i o n e g o przez stale p r z y c h o d z i m i na m y ś l niestosowne Chajca, t u , m o g ł o b y się z d a w a ć , powiedzenie: „ D o i t y o u r s e l f " . Chajec w y r a ż a s w o j ą r z e ź b ą (ce. Iowo, czy toż m i m o w o l i ) , że nie o d s t ą p i zadania u n i e s z k o d l i w i ę , nia Złego specjaliście, zawodowemu smokobójoy. 12 231 �P o j a w i a się t u c h y b a , j a k w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j , p o d ­ ś w i a d o m o ś ć , dla k t ó r e j grzech p i e r w o r o d n y nie gra roli, podświadomość sięgająca wstecz, do sprzed p o d z i a ł u prac i f u n k c j i , znaczy do decydującej stanu pierwotnego czasu, g d y nie istniał wiek, który w odosobnieniu od wiejskiej s p o ł e c z n o ś c i staje się c o r a z b a r d z i e j j e d n o s t k ą ( i p r z e z t o , c h o c i a ż p ó ł a n a l f a b e t a , coraz bardziej źródeł człowiekiem sięga nowoczesnym), w poszukiwaniu znacznie dalej wstecz, o wiele głębiej własnych w zbiorową jeszcze p o d z i a ł s p o ł e c z e ń s t w a n a p a n a i p o d d a n e g o , k a p ł a n a i p r o ­ p o d ś w i a d o m o ś ć , n i ż n o r m a l n i , n i e o s a m o t n i e n i c z ł o n k o w i e wiej­ fana, a r t y s t ę i filistra, m ę d r c a i g ł u p c a . W z w i ą z k u z t y m należało­ s k i e j w s p ó l n o t y . T a k o t o p o w s t a j e o s o b l i w y p a r a d o k s , ż e właśnie by, b y ć m o ż e , w s p o m n i e ć o obojnaczym charakterze samotnik anioła. Czyż w licznych mitach nie nawiązuje się ehajcowego do dawnego stanu, gdy na p o c z ą t k u b y ł człowiek, k t ó r y dopiero później rozdzielony na m ę ż c z y z n ę i k o b i e t ę ? W został k a ż d y m razie m o g l i ś m y j u ż s t w i e r d z i ć , że ś w . M i c h a ł s p r e p a r o w a n y dla p o t r z e b ideologicz­ jest najlepszym i odczuć. Więc — wyrazicielem pradawnych nastrojów s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w ą w y r a ź n i e j w i d a ć w twór­ c z o ś c i C h a j c a , n i ż w p r a c a c h t r a d y c y j n e g o r z e ź b i a r z a s p r z e d 70 ozy 80 l a t , m i m o i ż w m i ę d z y c z a s i e w r z e c z y w i s t o ś c i ność ta uległa szybko postępującym procesom spirytual­ rozpadowym. n y c h stracił swój l u d z k i charakter i s t a ł się k i m ś w r o d z a j u super­ M o ż n a n a w e t p o w i e d z i e ć , ż e d o p i e r o d z i ś , d z i ę k i w i e l k i m rzeźbia­ mana. r z o m t e g o „ b a b i e g o l a t a " s z t u k i l u d o w e j , t a z n a j d u j ą c a s i ę w sta­ Oddolne r u c h y religijne, o b o j ę t n e czy dochodzi do o t w a r t e g o konfliktu, czy ofiojalnego Kościół t e ż nie, kościoła. jest zawsze m a j ą Rzecz akurat nie znowu mnóstwo zarzutów polega w y ł ą c z n i e skorumpowany w i n s t y t u c j ę p a ń s k ą . T o , ż© o f i c j a l n y i na wobec tym, czy przekształcony n i e z a n i k a n i a m i s t y c z n a r e l i g i j n o ś ć s t a j e s i ę w p e w n y m stopniu dostępna dla ludzi z i n n y c h k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , dawniej, prawie uchodziła uwagi K o ś c i ó ł ulega degeneracji, nie przenikając zajmujących na zewnątrz, się k u l t u r ą ludową. ten zgodny z duchem ludowym święty, mógł stwarza dla tej religijności j e d y n i e p o ż ą d a n ą o k a z j ę do a t a k o w a n i a w momencie takiego sięgnięcia wstecz, w s a m y c h zasad. Przez te r u c h y p o d w a ż o n e z o s t a j ą w mentalności życia duchowego i twierdzenie, że biedny, chcąc b y ć w swojego Zbawiciela, potrzebuje pośrednictwa bliskości funkcjonariuszy gdy zupełnie J e ś l i c h o d z i o n a s z e g o Ś w . M i c h a ł a , t o m o ż n a p o w i e d z i e ć , iż ż e j a w n i e p o s t ę p u j e sprzecznie z g ł o s z o n y m przez siebie s ł o w e m , hierarchizacja podczas niemal wieśniaczej stracił już powstać którym znaczenie. dopiero sam anioł Ponieważ nie b y ł o w s z t u o e l u d o w e j s p e c j a l n e g o , o d b i e g a j ą c e g o o d n o r m y wy­ obrażenia św. Michała, każdy z tradycjonalnych świątkarzy, k o ś c i e l n y c h . B u n t s k i e r o w a n y jest p r z e c i w t e m u , że K o ś c i ó ł chce gdyby biednemu B o ż e m u dziecku o d e b r a ć bezpośredniość wobec Boga, f i g u r ę ś w . Michała., w z i ą ł b y za w z ó r ż e t r a k t u j e go j a k o n i e k o m p e t e n t n e g o , n i e p e ł n o l e t n i e g o , — n a c o a n i o n , a n i k t o k o l w i e k i n n y n i e z w r ó c i ł b y u w a g i — Św. b u j ą c e g o p r o w a d z e n i a za Podając w potrze­ rączkę. wątpliwość Michała słuszność podziału na nierówności społeczeństwa klasowego. i przez to symbo­ Uświadomiwszy to sobie, ł a t w o m o ż n a d o s t r z e c n o s t a l g i ę za s p o ł e c z e ń s t w e m ludzkim i mówiąc, braterskim ich utopijny tych ruchów religijno-ludowych, inaczej komunizm. oficjalnego, a t y m gami, czasem zaś zaledwie charakterystyczny jego p r a c ę od t y p o w y c h w z o r ó w l u d o w y c h . W krzyżem można z łatwością rozpoznać, pod powstała w M a ł o p o l s c e . Co d o t e g o w z o r u , m o ż n a , j a k m i s i ę z d a j e , rozróżnić podstawowe typy: wytwornego i Chrystusa upadłego jednocześnie pod niezwykle ciężarom krzyża załamania, czworakach pozostaje k r ó l e m na Chrystusa, i najwyższym ka­ rarchizacji K o ś c i o ł a znajduje najbardziej p r z e k o n y w a j ą c y i prze­ j u ż s i ł , a b y i ś ć d a l e j . C h a j e c r z e ź b i t e n d r u g i t y p ; p r z y c z y m po­ m y ś l a n y w y r a z w r z e ź b i e d r w a l a J ó z e f a L u r k i (ur. 1927). Ciekawe s u w a się jeszcze o d r o b i n ę b y ł o b y w y ś l e d z e n i e z m i a n w zakresie religijności ludowej czonego do Lurki. Uprzedzając dzieć, że i w tych równocześnie nych. Chajca wynik takich zmianach rozkładu i o jedno rozważań, przejawia starych Stare, ogólnie p r z y j ę t e , ale pokolenie się dałoby proces zbiorowych się ta p ł a n e m — o r a z p r a w d z i w i e z a ł a m a n e g o Z b a w i c i e l a , k t ó r y n i e ma twórczości sprzeciwianie dzieli hie­ porównanie ich drobiazg j e g o Upadku iż f i g u r a k o l a n a , ale m i m o tego nie z d r a d z a j ą c e g o warstw, na samym C h a j e c j e s t t w ó r c z y . C z a s e m c h o d z i z u p e ł n i e w ł a s n y m i dro­ k t ó r y nawet na niższych zamówienie W p r z e c i w i e ń s t w i e do r z e ź b i a r z y t r a d y c y j n y c h , ikonograficz­ nie dwa VI gospodarza panów. ornamentacyjnego Spirytualność proboszcza lub * kapłań­ stwa. P o d z i a ł na k a p ł a n a i l a i k a w zakresie religii jest z j a w i s k i e m t o w a r z y s z ą c y m podziałowi na pana i sługę — od kapłanów i z w y k ł y c h w i e r n y c h , religijność ta zmierza do o g ó l n e g o lem otrzymał przez (i przez t o zbiorowej). Tradycyjny przypłasz­ znokauto­ koresponduje z t y m i miejscami autobiografii, w k t ó r y c h powie­ nastrojów religij­ prze­ indywidualnością, świątkarz ukazując się dojrzewania trzymał się, Chrystusa przegranego (i). 6). Figura ta najwyraźniej Chajec o p i s u j e , j a k z b y t d ł u g o m u s i a ł d ź w i g a ć w i e l k i c i ę ż a r i z a ł a m a ł się pod nim. Figura św. Michała przedstawia archanioła i również Chajoa, silnego w swojej w ł a s n e j s ł a b o ś c i c z ł o w i e k a . U p a d ł y k r z y ż e m C h r y s t u s p a t r z y z b ó l e m i r o z p a c z ą , a l e i ze ciem na a b y m o ż n a go b y ł o jeszcze w p e ł n i z a s z e r e g o w a ć do s z t u k i l u d o ­ wej dalej, wany, często mgliste poglądy j u ż Chajec jest z b y t w i e l k ą upadłego, Chrystusa, k t ó r y został wyliczony, młodszego k s z t a ł c a j ą się w coraz bardziej osobiste p r z e k o n a n i a i w y z n a n i a . Przy t y m — ziemi rówtiież u p a d ł e g o pod współczu­ brata. K i e d y i n d z i e j o p r a c o w a ł C h a j e c z u p e ł n i e n o w y t e m a t . Pewne­ go dnia rozmyślał nad słowami Ewangelii: „Lisy mają norę, jeżeli chodzi o ikonografię, ściśle w z o r ó w z n a n y c h w s w o i m śro­ p t a k i z a ś g n i a z d o ; l e c z s y n c z ł o w i e c z y n i e m a g d z i e g ł o w y schro­ dowisku nić". (identycznym z jego rynkiem zbytu) — natomiast Chajec j u ż o d p o c z ą t k u nie p r a c u j e d l a swojej wsi, k t ó r a , jeśli Potem wyrzeźbił odpoczywającego Chrystusa. Dla pod­ k r e ś l e n i a , ż e J e z u s r z e c z y w i s c i e ^ h i e m a , g d z i e z ł o ż y ć g ł o w y , Cha­ w ogóle i n t e r e s o w a ł a b y się jego s z t u k ą , ż ą d a ł a b y od niego n o r m a l ­ jec nego ś w . M i c h a ł a , takiego jakiego zna z k s i ą ż e k i k o ś c i o ł ó w . Cha­ ramion, na szczególnie wyraźnie zaznaczył k t ó r y c h Zbawiciel oparł horyzontalną limę przed­ głowę. jec t w o r z y d l a m u z e ó w i z b i e r a c z y , k t ó r z y n i e t r z y m a j ą się r y g o ­ r ó w i k a n o n ó w społeczeństwa wiejskiego, a przeciwnie — cają rzeźbiarza do rozwijania własnych Po świątkarz. Jako chłop — (Dwadzieścia lat młodszy L u r k a rzeźbiarz z e m M u z e u m O ś w i ę c i m s k i e . C z ę s t o c h o w a n i e z n a l a z ł a odzwiercie­ d l e n i a w j e g o s z t u c e . M a t k ę B o ż ą z a w s z e p r z e d s t a w i a j a k o po­ całkiem szukanie świado­ mie, a nawet programowo twierdzi: „ T r z e b a b y ć s o b ą " . ) W procesie i n d y w i d u a l i z a c j i Chajec d w i e wielkie p o d r ó ż e . Obie miały zdziwieniem, z n a l a z ł się on w odosobnieniu i jest przez to skazany na własnej drogi. r. p o d j ą ł c h a r a k t e r p i e l g r z y m e k . O d w i o d z i ł C z ę s t o c h o w ę , a z a d r u g i m ra­ nie-chłop, jako f i g u r p r z y j m o w a n y c h p r z e z w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś ć ze 1945 kiedyś Chajec s ł a b i e j t k w i W s w o i m w i e j s k i m ś r o d o w i s k u n i ż tradycyjny zachę­ pomysłów. tym p r z e j a w i a się z n o w u to zniesienie czasu, s t a ć ze s t a j e n k i , p o d k r z y ż e m a l b o j a k o P i e t ę . M a d o n n a z Dzie­ c i ą t k i e m j e s t m u d z i w n i e o b c a . N a t o m i a s t O ś w i ę c i m b y ł d l a niego wstrząsem. W czasie k i e d y nie b y ł o jeszcze p o ś w i ę c o n y c h temu t e m a t o w i k o n k u r s ó w , p o w s t a ł y z togo liczne k o m p o z y c j o , w któ­ jakie znaleźliśmy w obrazach p a n i B a r a ń s k i e j ; to zmieszanie się r y c h p r z e t w o r z y ł d r ę c z ą c e go w r a ż e n i a . M i ę d z y i n n y m i zamierzchłej k r e m a t o r i u m , k t ó r e z a o p a t r z y ł w b l a s z a n ą t a b l i c z k ę z wytłoczo­ przeszłości z teraźniejszością i z pełnym nadziei oczekiwaniom na n i to z i e m s k ą , n i to n i e b i a ń s k ą przyszłość. Czło­ 232 nym na niej przez siebie n a p i s e m : „dziej i Noc wykonał palili Ludzi �I I . 13. J. Lurka, Chrystus ukrzyżowany na drzewie życia, płaskorzeźba, wym. 34x23,5 cm. Ok. 1975 r. w Krematoriom". Następnie — monumentalne, jakby wykuto w kamieniu, mimo iż zaledwie o wysokości 29 cm, postacie dwóch nagich więźniów, z których jeden obejmuje ramieniem drugiego, upadającego z wycieńczenia. W czasie gdy jeszcze nio znał his­ torii ojca Kolbego, wyraził kształtem właśnie tę podstawową za­ sadę: słabemu podaje dłoń człowiek sam potrzebujący pomocy . 2 Dokładnie w ten sam sposób i Lurka przedstawia prawdę tej ludzkiej i zbawiennej solidarności między cierpiącymi. W ma­ łym jakby pomniku, wykonanym przezeń na cześć Brata Alberta, słaby i ułomny człowiek o kuli obejmuje wspierając bezsilnego kalekę. Uczcił on Adama Chmielowskiego, ciężko kulejącego po zranieniu w Powstaniu Styczniowym krakowskiego malarza, który w środku życia doznał pewnego rodzaju nawrócenia i stop­ niowo rezygnując z malarstwa, poświęcił się biednym i opuszczo­ nym starcom. Chajec przedstawia obraz mówiący sam za siebie. Lurka natomiast daje wraz z nim dokładnie sformułowaną historię albo ideę. Chajec ma pewne trudności w wyrażaniu swoich pomysłów inaczej niż w drzewie. Dla Lurki nawet rzeźbienie jest czymś w rodzaju kazania. Sens swojej pracy artystycznej określa pre­ cyzyjnie — jako „głoszenie Dobrej Nowiny w drzewie". Chajec daje migawkowe ujęcia (jak swojego św. Miohała)> formułuje czasem niezwykle zwięzłe i celne opinie (jak cytowane zdanie o bezsensownej nauce przed Komunią); równocześnie zda­ ny jest na zastaną, odziedziczoną, wpojoną mu do głowy religij­ ność, od której próbuje się zdystansować, ale z którą jest mimo wszystko zrośnięty. W 1974 r., gby był chory i czuł się zbyt słaby, aby rzeźbić, wykonał dla mnie szereg rysunków, a wśród nich wielki arkusz ukazujący sposoby karania grzeszników i nagradzania sprawiedliwych. Rysunkom towarzyszył obszerny tekst. Czytamy tam między innymi: „kto używał Ankocholu Djabły leją zezbana do ust siarkę i kwas solny". Jeden z rysunków przedstawia, jak grzesznik na łożu śmierci doznaje takiej kary. Po opisie jednego z dalszych podobnych rysunków następuje uwaga: „Tak mówiono i nauczano zaczasów Ałstryjackich, Juzefa Franoiszka I , się­ gało ta nauka dosanacji". W ten sposób Chajec nie wypowiadając własnego zdania, okazuje swoją rezerwę wobec takich wierzeń. Lecz kilka wierszy dalej, po opisie błogosławionej śmierci spra­ wiedliwego, czytamy: „A taki ktury Bluźni przeciw Bogu i nauczy­ cielom Religii chociasz Ksiądz, jedzie to on Grześnik umze niedoczeka Księdza, tom zaopserwowal nawłasne oczy". Wręczająo mi te rysunki, Chajec był w okropnym nastroju. Powiedział, że nie chciałby wykonywać jeszcze raz takiej pracy, że jest nie­ wykształcony, na niczym się nie zna, nie bywał w świecie, niczego nie widział i dlatego nie ma co rysować. Gdy rzeźbi, przedstawia to, oo odczuwa; natomiast gdy pisze lub rysuje, zawsze ma wra­ żenie — tak było, gdy pisał pierwsze dwio ze swoich autobiografii — że żąda się odeń sprawozdań dla etnologów o zwyczajach i wie­ rzeniach ludowych. Chajec zaczyna taką pracę z pewną dumą, bo rzeczywiście jest dobrym kronikarzem, mającym wspaniałą pamięć; ale nagle uświadamia sobie przerażony, że wcale nie wie, gdzie kończy się to, co tylko zasłyszane i ogólnie bezmyślnie przy­ jęte, a gdzie zaczynają się jego własne przekonania. Dużo dał mi do myślenia głęboki niesmak Chajca wobec nieładu w swoich wie­ rzeniach, wobec już nigdy nierozwiązalnego zmieszania się włas­ nych rozpoznań, własnej instynktownej wiedzy z prefabrykowa­ nymi z góry bajkami dla prostego ludu. Lurka natomiast jest już definitywnie emanoypowany, wie dokładnie, w co wierzy, a w co nie. Wykonał na przykład płaskrzoźbę, która pokazuje jak stworzenie Nowego Nieba i Nowej Ziemi w wiecznej wiośnie następuje przez ostateozne zmartwyoh- 233 �wstanie Chrystusa. W popękanym grobie, z którego wyrasta Chrystus, pozostaje t r u p i a czaszka, k r z y ż i m a r t w y , t y m r a z e m raz n a zawsze z w y c i ę ż o n y diabeł. L u r k a twierdzi, że w świata, b y ł y b y zupełnie nio na miejscu. Diabeł, m ó w i L u r k a , w nicość, wiecznego ż y w o t a piekło przestanie nie jest istnieć. po­ Przeciwieństwem t u wieczno p o t ę p i e n i e i męka, lecz wyjaśnił, iż u c z y n i ł to umyślnie, ciągle zdradzającą bo właśnie Chrystusa. W k w e s t i a c h i k o n o g r a f i c z n y c h Chajec jest w y j ą t k o w o samo­ d z i e l n y . P r z y t y m jego o d k r y c i a nie r o b i ą w r a ż e n i a czegoś wy­ dumanego. Wyrzeźbiony przezeń odpoczywający C h r y s t u s , nie m a j ą c y g d z i e s c h r o n i ć g ł o w y , w y g l ą d a n a m o t y w z n a n y o d dawna, z okresu w i e l k i c h r u c h ó w r e l i g i j n y c h w X V w i e k u . L u r k a w tych da­ s p r a w a c h p o s m v a s i ę jeszcze dalej — u n i k a p o w t a r z a n i a w z o r ó w wie­ i k o n o g r a f i c z n y c h od d a w n a s p o w s z e d n i a ł y c h , k t ó r e nie wywołują wieczna, ostateczna ś m i e r ć . T r u d n o sobie w y o b r a z i ć , c i ą g n i e lej, a b y wieczysta szczęśliwość b y ł a pomniejszana w i d o k i e m moje pytanie K o ś c i ó ł jest i n s t y t u c j ą nowym świecie krzyż, śmierć i diabeł, j a k o r e k w i z y t y minionego p o r z ą d k u padnie Na j u ż w p a t r z ą c y c h n a n i o ż a d n y c h d o z n a ń . P r z e t w a r z a p o swojemu czystych m ą k piekielnych. C ł m j e c u k a z u j e , iż z p o m o c ą B o g a m o ż n a , n a g i m i d ł o ń m i po­ znr n i t e m a t y t a k , a b y m o g ł y d z i a ł a ć n a p a t r z ą c e g o j a k nowina, k o n a ć d i a b l a , i u w a ż a za z u p e ł n i e n i o n a m i e j s c u , g d y grozi się a b y m o g ł y w s t r z ą s a ć i wzruszać. T a k samo j a k nowe formy biedakowi s t w o r z o n y m nio dla niego p i e k ł e m . L u r k a graficzno Chajca n i g d y nie s p r a w i a j ą w r a ż e n i a czegoś wydumane­ idzie krok d a l e j : w caloj jego bogatej t w ó r c z o ś c i nie znajdzie się d i a b ł a p r ó c z go, t a k i z a s k a k u j ą c e , a r c y o r y g i n a l n e k o m p o z y c j e L u r k i tego jednego, j u ż wspomnianego, m a r t w e g o . (Nie trzeba p o d k r e ś ­ tylko lać, że martwego, pogrzebanego diabła ikonografia w ogólo nie zna.) O b a j , Chajec i n s t y n k t o w n i e a L u r k a ś w i a d o m o ś c i ą , znacznie niżej oceniają znaczenie kościelna zaś z pełną p o t ę g ę z ł a (a t y m s a m y m doktryny i ukazują spirytualności. L u r k a n i e l u b i n i e u s t a n n i e p o w i e l a n e g o w i z e r u n k u Chrystusa Frasobliwego. N i e porusza gdy o n tego t e m a t u , a przecież r z e ź b i starego w i e ś n i a k a w pozycji porusza, F r a s o b l i w e g o . N i e pro­ Chajec d u k u j e o n ż a d n y c h k r u c y f i k s ó w . A m i m o t e g o k r z y ż z n a j d u j e się w c e n t r u m jego t w ó r c z o ś c i . C i ą g l e n a n o w o o p r a c o w u j e i przerabia o l b r z y m i a p o t ę g ę zła, a b y t y m ła.twiej m ó c biednego t r z y m a ć za ten Kościołem po Chajec w y c z u w a , że b y ł y konszachty Kościół. chrześcijańskiej daje do z r o z u m i e n i a , a L u r k a t o w y r a ż a w p r o s t , że K o ś c i ó ł w y ­ uzdę. grzechu pierworodnego), niż to robi i s t o t ę starej ikono­ między sam symbol. Oto prostu olbrzymią Upadek belką, pod krzyżem; ale k r z y ż jest tutaj ogromnym ciężarem przygniatają­ a P a n a m i ; L u r k a z a ś o ś w i a d c z a celnie, bez w a h a n i a , ale t e ż i bez cym f a n a t y z m u , iż d l a K o ś c i o ł a n a j w i ę k s z y m n i e s z o z ę ś c i e m b y ł o u z n a ­ przedstawienie nie k t ó r e L u r c e n i e b y ł o z n a n e . W i n n e j p r a c y , r ó w n i e ż Upadku przez Konstantyna chrześcijaństwa za roligię państwową i przez t o p r z e m i a n a religii p r z e ś l a d o w a n y c h w roligię r z ą d z ą c y c h . Chajec unika krytykowania Kościoła. Kto wie, może to p r a w d a , iż t e n k t o b l u ź n i p r z e c i w „ n a u c z y c i e l o m r e l i g i i " , s k a z a n y jest na śmierć bez pociechy sakramentu. w płaskorzeźbie przedstawiającej pocałunek wielkiego skrycie kapłana żydowskiego, Natomiast Judasza Lurka przyodział wciskającego w dłoń z d r a j c y w o r e c z e k ze s r e b r n i k a m i , w m i t r ę b i s k u p a k a t o l i c k i e g o . U . 1 4 . J . L u r k a , Chleb życia, w y s . 33 c m . krzyżem, do Chrystusa Chrystus dźwiga jak swój ziemi ( i l . 7). U j ę c i e p r z y p o m i n a gotyckie w tłoczni, załamuje mistycznej się p o d ciężarem wyobrażenie, ludzkości, pod którą krzyż. K i e d y i n d z i e j z n o w u z n a k k r z y ż a s t a j e s i ę d l a L u r k i drogo­ wskazem. Z a p ł a k a n e j , zrozpaczonej M a r i i Magdalenie, obejmują­ cej k r z y ż i u c z e p i o n e j d o n i e g o , U k r z y ż o w a n y w s k a z u j e wyoiąg- n i ę t y m r a m i e n i e m , i ż n i e t u t a j j e s t j e j m i e j s c e , ż e n i e n a ł o ż y teraz rozpaczać, ale iść i n i e ś ć m i ł o ś ć w świat, aby dać świadectwo d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 33 c m . O k . 1 9 7 5 r . I I . 1 5 . E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Chleb, d r e w n o p o k o s t o w a n e , 1 9 7 4 r . U . 16. W ł . C h a j e c , Syn człowieczy, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 20 c m . O k . 1974 r . 14 234 Chrystusa �t e m u , co p o z n a ł a ( i l . 10). I n n y m razem, c h c ą c p r z e d s t a w i ć b i b l i j ­ n y werset „ J e s t e m w i n n y m drzewem, a w y l a t o r o ś l a m i " , w p a d ł na z u p e ł n i e m u nie znany, ale c z ę s t o w y k o r z y s t y w a n y w ś r e d n i o ­ wieczu m o t y w Chrystusa ukrzyżowanego na drzewie żyoia. Podobne w y o b r a ż e n i e w y b r a ł , g d y c h c i a ł p o k a z a ć , iż Chrystus jest p o t ę ż n ą o s t o j ą b r o n i ą c ą l u d z i przed u p a d k i e m w o t c h ł a ń . Z n o w u jest t u Chrystus u k r z y ż o w a n y n a drzewie ż y c i a , k t ó r e g o gałęzi t r z y m a się l u d z k o ś ć ( i l . 13). T o , że d ź w i g a n i e k r z y ż a nie jost wydarzeniem j e d n o r a z o w y m , że s ą r ó ż n e rodzaje przedstawia Lurka w rzeźbio ukazującej krzyża, Zbawiciela n i o s ą c e g o k r z y ż , k r o c z ą c e g o n a czelo u t r u d z o n y c h l u d z i , k t ó r z y dźwigają różne oiężary życia ( i l . 8). W y d a j e m i s i ę , iż n a j w a ż n i e j s z a przemiana m o t y w u k r z y ż a zachodzi u L u r k i t a m , gdzie p r z e n i k a j ą się nawzajem symbole k r z y ż a i kielicha. T a k samo j a k k r z y ż — kielich jost w c h r z e ś c i j a ń ­ s k i m p o j ę c i u s y m b o l e m cierpienia i zbawienia. T o k w ł a ś n i e w y rzoźbił L u r k a Upadek pod krzyżem, w k t ó r y m Chrystus pada p o d z b y t c i ę ż k i m k i e l i c h e m cierpienia ( i l . 11). Z u p e ł n i e nowego sensu nabiera u L u r k i scena n a G ó r z e O l i w n o j . M o d l i t w a Jezusa, a b y Ojciec, jeśli to m o ż l i w e , o d d a l i ł od niego „ t o n k i e l i c h " , nie z o s t a ł a w y s ł u c h a n a . U L u r k i Jezus wziął j u ż na siebie o g r o m n y kielich cierpienia i w y o i ą g a r ę k ę k u ś p i ą c y m uczniom, w z y w a j ą c darem­ nie ich pomocy. W związku z t y m na uwagę zasługuje fakt, że w średniowie­ czu, g d y p o w s t a ł y r u c h y d ą ż ą c e do zniesienia hierarchicznych r ó ż n i c m i ę d z y k l e r o m a l a i k a m i i ż ą d a j ą c e k o m u n i i p o d obiema postaciami, „ w z i ę c i e k i e l i c h a " s t a ł o się s y n o n i m e m b u n t u przeciw kościołowi papieskiomu, o d m a w i a j ą c e m u ludowi bożemu doj­ rzałości. L u r k a nie z n a ł tej h i s t o r i i a n i togo o k r e ś l e n i a , m u s i a ł y one j e d n a k od samego p o c z ą t k u z n a j d o w a ć się w jego p o d ś w i a d o ­ m o ś c i . J u ż od pierwszych prac kielich zajmuje w jego t w ó r c z o ś c i w a ż n e miejsce j a k o s y m b o l cierpienia i zbawienia, lecz r ó w n i e ż j a k o t o , co Chrystus chce p r z e k a z a ć k a ż d e m u aby ów, wspóldźwigając, partnerem współzbawiając, chrześcijaninowi, stał się Boga. J e d n a z pierwszych prac L u r k i dojrzałym przedstawia 16 bardzo smutnego Chrystusa t r z y m a j ą c e g o o l b r z y m i k i e l i c h . Czy nio p o z o s t a ł on sam z t y m kielichom, bo c h r z e ś c i j a n i e , zadowala­ j ą c się t y m , co K o ś c i ó ł i m ł a s k a w i e daje, nie chcieli „ w z i ą ć kielioha" ? O c z y w i ś c i e kielich jest d l a L u r k i t a k ż e przypomnieniem E u c h a r y s t i i , znakiem biesiadnej w s p ó l n o t y z Panom i przez to stwierdzeniem s e n s u a l n o ś c i p o b o ż n y c h u c z u ć . N o r m a l n ą k o ś c i e l n ą S p o s ó b , w j a k i kościół ukazuje z w y k ł e m u człowiekowi jego p r a k t y k ę k o m u n i i L u r k a u w a ż a za g o r s z ą c ą . M d ł a , prawie ama- Zbawiciela, nie m o ż e go z a d o w o l i ć . Z b y t w i o t k a i pozazmyslowa terialna hostia gniewa tego c z ł o w i e k a l u b i ą c e g o posilny chleb jost d l a ń o b e c n o ś ć Jezusa w Sakramencie na o ł t a r z u , niewystar­ i g a s z ą c y pragnienie n a p ó j . W i e l k i szacunek L u r k i dla rzeczy c z a j ą c e p r z y p o m n i e n i e o ziemskiej w ę d r ó w c e Chrystusa, dokona­ materialnych, będących symbolami prawd duchowych, świadczy, nej n i e w y o b r a ż a l n i e dawno, n i e w y s t a r c z a j ą c e r ó w n i e ż ukazywanie iż w p r z e c i w i e ń s t w i e do o p i n i i k o ś c i e l n e j , u w a r u n k o w a n e j przez nieba, w k t ó r y m , jeśli b ę d z i e ż y ł godziwie, znajdzie n a g r o d ę za ż y j ą c y o h w colibacio m ę ż c z y z n , najnormalniejsza z m y s ł o w o ś ć nie swojo ziemskie t r u d y . K o ś c i ó ł p r z e d s t a w i a j ą c niebo j a k o calko- musi się z n a l e ź ć w s p r z e c z n o ś c i ze s p i r y t u a l n o ś c i ą mistyczną. wicio nieziemski t a m t e n ś w i a t , nie z a ś j a k o wspaniale k r ó l e s t w o P o u c z a j ą o e b y ł o b y t u p o r ó w n a n i e ś w . Teresy Berniniego, u k t ó r e j b o ż e , czyni wszystko, aby p r z o k s z t a ł c i ć je w ideę m o ż l i w i e naj­ m i s t y c z n a ekstaza jest p e ł n a daremnie p r z y t ł u m i o n e j i s k r y t e j mniej a t r a k c y j n ą dla normalnego c z ł o w i e k a . Z p e w n o ś c i ą zgadza s e k s u a l n o ś c i , z c z ę s t o p r z e d s t a w i a n ą przez L u r k ę ś w i ę t ą grzesz­ się z powszechniejszym odczuciem t o , co m i p o w i e d z i a ł (z l o k k i m n i c ą M a r i ą M a g d a l e n ą , k t ó r a po p r o s t u kocha Pana Jezusa j a k o u ś m i e c h e m k p i n y ) A d a m Zegadlo, że m a n a d z i e j ę , iż w p o ś m i e r t ­ kobiota — c i a ł e m , sercom i d u s z ą . n y m ż y c i u zostanie d i a b ł e m . Obiecuje sobie po t y m p r z y n a j m n i e j mniej n u d y . N i o odpowiada m u wioczne ś p i o w a n i e w niobiosach. VII W legendach uwidacznia się, j a k sobie l u d w y o b r a ż a d a l s z ą Ciekawo b y ł o b y m ó c p r z e ś l e d z i ć wstecz gniow L u r k i przeciw­ o b e c n o ś ć Zbawiciela na ziemi. Najczęściej Jezus ( p r z e w a ż n i e ze ko u r z ę d o w e m u K o ś c i o ł o w i , poprzez Chajca, a ż do starej polskiej ś w . P i o t r e m l u b „Św. P i o t r i p a w ł e m " ) w ę d r u j e jeszczo po świe­ religijności ludowej. W polskich b a ś n i a c h l u d o w y c h klecha d o ś ć c i e W opowiadaniach t y c h staje się jednak c z ę s t o z Pana i M i s t r z a c z ę s t o jest p o s t a c i ą n e g a t y w n ą . W r a z z dziedzicem i ż a n d a r m e m — w ł ó c z ę g ą , ż e b r a k i e m i „ d z i a d o m " . Bw. P i o t r , k t ó r e m u nio po­ s t a n o w i ą oni t r ó j c ę w ł a d z y . N a tło ludowej z m y s ł o w o ś c i pozbawio­ m o g ł o t o , żo jest czczony j a k o piorwszy p a p i o ż , że spoczywa na nej k o m p l e k s ó w i nie p o t r z e b u j ą c e j s u b l i m a c j i — celibat u w a ż a n y n i m c a ł y a u t o r y t e t u r z ę d o w e g o K o ś c i o ł a , p o j a w i a się w jest raczej za s k a z ę i p o w ó d do d o w c i p ó w , n i ż za r e k o m e n d a c j ę . h i s t o r y j k a c h j a k o człowiek m a ł e j w i a r y , egoistyczny, ż a r ł o c z n y , tych Proboszcz jest k o ś c i e l n y m funkcjonariuszem, k t ó r y za odpowied­ m ś c i w y . N a t o m i a s t Zbawiciel n i ą o p ł a t ą (najczęściej o d c z u w a n ą za w y g ó r o w a n ą ) udziela ko­ i r o z s ą d e k w y ż s z o g o rodzaju. N i e k i e d y jednak, j a k c h o ć b y w le- niecznych s a k r a m e n t ó w . W i e r n y l u d b y n a j m n i e j nie w n i m w i d z i gendzie o zamienionej w k u k u ł k ę córce strzolca, w y s t ę p u j e on B o ż e g o c z ł o w i e k a , p r z e w o d n i k a w misteriach, Zbawiciela w ę d r u j ą ­ j a k o demon m s z c z ą c y się na t y c h , k t ó r z y nie o d d a j ą m u czci. ucieleśnia zasadę sprawiedliwości cego dalej po ziemi, s z u k a j ą c o g o s o l i d a r n o ś c i i s o l i d a r n o ś ć prze­ Kiedy k a z u j ą c e g o , ale w p i e l g r z y m i e i dziadzie. k t ó r e g o p a n d o m u zaprasza do s t o ł u i ugaszcza z szacunkiem indziej z n o w u jost zabiedzonym, c u c h n ą c y m żebrakiem, 23.5 �— o n z a ś p ó ź n i e j r e w a n ż u j e się za t o , z a p r a s z a j ą c swojego darza na wspaniały obiad w raju. Solidarność skromnym, szarym człowiekiem ledwo uwidoczniona w w legendzie zostaje m o c n o gospo­ Zbawiciela VIII ze Średniowieczna kościele, wyjaśnia podkreślona. * rezerwie ludowej p o b o ż n o ś c i wobec oficjalnego i jego ideologii t k w i ą , co m o ż n a Kościoła spostrzec w t w ó r c z o ś c i Lurki, zarodki wszystkich wielkich heretyckich r u c h ó w ludowych. W y ­ daje m i się ciekawe, ż e w Polsce t e r u c h y n i g d y się nie, r o z w i n ę ł y , m i m o iż b y ł y k u t e m u p r z e s ł a n k i . M o r d e r c z a d i a l e k t y k a t y c h r u ohów, które wychodząc od żądania kapłaństwa, prowadziły w bratorstwa bezlitosnym i powszechnego z kościołem sporze ze swojej s t r o n y r ó w n i e ż do f a n a t y z m u i nietolerancji, z o s t a ł a Polsce i w ł a ś c i w i e t y l k o Polsce o s z c z ę d z o n a . ( R u c h y te i s t n i a ł y w Rosji, a t a k ż e w Czechach, N i e m c z e c h , A n g l i i , F r a n c j i , I t a l i i , H i s z p a n i i ) . Może właśnie dlatego duch buntowniczy pozostał w rzeźbach L u r k i t a k ś w i e ż y , n a i w n y i a k t u a l n y , p o n i e w a ż w Polsce n i g d y się nie s k o m p r o m i t o w a ł , nie d o s z e d ł do zaprzeczenia nym jest c z y m ś stworzenie i w rodzaju historię katechizmu, człowieka, dzieło z b a w i e n i a , i s t o t ę Ś w . T r ó j c y , b o ż y p o r z ą d e k w n i e b i e i n a ziemi. Dominującym W katedra kosmogonię, s w y m pierwot­ obrazem w Monreale koło Palermo (koniec X I I w i e k u ) j e s t w y o b r a ż o n y n a a b s y d z i e o g r o m n y P a n t o k r a t o r ( i l . 3). Pod n i m widnieje o wiele mniejsza Madonna z Dzieciątkiem, 1 z a n i o ł a m i i ś w i ę t y m i . Z a ł o ż e n i e k a t e d r y p o d k r e ś l a z a r ó w n o nie­ b i a ń s k ą , j a k i z i e m s k ą hierarchię. M a r m u r o w a bariera oddziela k o ś c i ó ł l a i k ó w o d k o ś c i o ł a k l e r u . Z e w z g l ę d u n a t o , ż e k l e r jest w y ż e j p o s t a w i o n y o d zwyczajnego l u d u , o d n a w y do prezbiterium p r o w a d z i k i l k a s t o p n i . T a h i e r a r c h i a j e s t p o d k r o ś l o n a p r z e z spo­ sób, w jaki są umieszczone mozaiki wyobrażające wędrówkę. Chrystusa po ziemi. Przedstawienia wielkich misterii, Przemienie­ nia Pańskiego, Ostatniej Wieczerzy, W n i e b o w s t ą p i e n i a , znajdują s i ę w p r e z b i t e r i u m — n i e d o s t ę p n e d l a p r o f a n a . Z w y k ł y l u d musi z a d o w o l i ć s i ę p r o s t s z y m i c u d a m i , t a k i m i j a k u z d r o w i e n i e parali­ t y k ó w i ślepców. hasłom. W Na pierwszy rzut oka m o ż e wydać się p r z e s a d ą mówienie 0 aktualności takich e l e m e n t ó w b u n t u , jako że w w y n i k u niałych po drugiej wojnie światowej przekształceń k t ó r y w ostatnich p r e z b i t e r i u m p i ę ć d a l s z y c h s t o p n i w i e d z i e d o t r o n u bis­ po prawej stronie, k t ó r a znajdując się po lewicy Panto- zaist­ k r a t o r a , jest s t r o n ą g o r s z ą . P o s t r o n i e lepszej s t o i t r o n k r ó l a , ku społecznych, k t ó r e m u p r o w a d z i r ó w n i e ż p i ę ć s t o p n i . T o , ż e z a p a n o w a n i a Nor­ Kościół po prostu utracił możliwość bycia Kościołem J e d n a k ż e K o ś c i ó ł w Polsce, kupa możnych. dziesięcioleciach m a n ó w n a Sycylii, k r ó l t a k ż e w hierarchii kościelnej m i a ł wyższą rangę od biskupa, zostało wyrażone w wyrafinowany sposób: stracił resztki świeckiej w ł a d z y , t y m bardziej p r ó b u j e — j a k się l i c z b a s t o p n i j e s t t a k a s a m a , lecz s t o p n i e w i o d ą c e d o t r o n u króla zdaje — z a c h o w a ć w ł a d z ę we w ł a s n y m d o m u . Z tego w y n i k ł o , s ą w y ż s z e , t a k iż siedzi o n w y ż e j n i ż b i s k u p . N a d t r o n e m królew­ ku zdziwieniu w i e l u k a t o l i k ó w z Z a c h o d u , ż e w okresie w i e l k i c h re­ s k i m w i d n i e j e m o z a i k a p r z e d s t a w i a j ą c a k o r o n a c j ę przez Chrystu­ form kościelnych — polski katolicyzm b y ł wyraźnie sa zachowawczy 1 p r z y w i ą z y w a ł wielkie znaczenie do u t r z y m a n i a ścisłego r o z d z i a ł u Kościoła k a p ł a ń s k i e g o i laickiego. Wiejski'proboszcz, odmawiają­ króla Normanów Wilhelma I I , założyciela katedry. w a n i e cesarzy i k r ó l ó w b e z p o ś r e d n i o przez Chrystusa od X wieku dosyć często w sztuce Korono­ występuje wschodniochrześcijańskiej. cy Lurce p r a w a do posiadania w ł a s n e g o zdania w kwestiach życia W y m o w a tego jest o c z y w i s t a — z w i e r z c h n o ś ć jest przez duchowego, n i e t y l k o t o l e r o w a n a , lecz u s t a n o w i o n a ; za k r ó l e m s t o i Chrystus. występuje zgodnie z linią generalną Kościoła tego kraju. Katedra * Dopiero gdy Chajec stał w Monreale jest i d e a l n y m o d p o w i e d n i k i e m ziem­ skiego ś w i a t a . Ś w i a t n i e b i a ń s k i wzoruje się n a w i d z i a l n y m , się bardzo znanym rzeźbiarzem, niezaprzeczalnym uzasadnieniem istnienia na ziemi g d y m u z e a w Polsce i za g r a n i c ą z a c z ę ł y sobie w y d z i e r a ć j e g o p r a ­ i „ d o ł u " . P a n t o k r a t o r nie jest Z b a w i c i e l e m z N o w e g o ce, g d y w j e g o c h a c i e p o j a w i l i s i ę z b i e r a c z e wzywającym i okipy telewizyjno, dopiero w ó w c z a s jego s ł a w a w t a r g n ę ł a , o k r ę ż n ą d r o g ą przoz A m e ­ projekcją r y k ę , a ż do własnej parafialnej wioski. W ó w c z a s dopiero, m i m o rym iż o d boz m a ł a t r z y d z i e s t u l a t r z e ź b i ! n i e m a l w y ł ą c z n i e u z y s k a ł Chajec pierwsze zlecenie o d proboszcza stajenki betlejemskiej. T a k przeto s t a ł się Chajec artystą ludowym d o w i s k a . I co w a ż n i e j s z e , żadne Chrystusa dobiegając pracującym i n n e zlecenie — — ziemskiego utrudzonych panowania, odzwierciedla się ziemski Testamentu, i uciemiężonych; kwintesencją jest władcy, on w któ­ król. wyrzeźbienie k r e s u swej drogi, dla własnego śro­ nie sprawiło mu powiedział sobie świątki, tyle r a d o ś c i , ż a d n e g o innego nie t r a k t o w a ł z t a k ą p o w a g ą . już od dawna b ę d ę leżał w grobie ku jest „góry" mi „Gdy — c o ś ze mnie będzie przecież żyło w mojej w s i . " D l a niego liczy się ślad Byłoby wikłane i Kościoła się to bardzo i splątane cierpiącego prześledzić dziego c i e k a w e , g d y b y s i ę u d a ł o o d t w o r z y ć za- dzieje drogę ludzkich dwóch razem od uczynków z nurtów: ludem niedostępnego — Frasobliwego, nie królującego Kościoła bożym; i Pantokratora tronującego gdyby udało bezwzględnego — do sę­ Chrystusa j u ż , lecz s i e d z ą c e g o n a twardym własnego życia i twórczości t u , w rodzinnej wsi i parafii, a nie byle k a m i e n i u n a p r z e c i w s z a r e g o c z ł o w i e k a , w g e ś c i e f r a s u n k u i soli­ gdzie n a darności z t y m właśnie świecie. L u r k a daremnie czeka n a t a k i e zlecenie. A m o ż e n a w e t nie czeka. W s k a z u j ą c na biskupią m i t r ę wielkiego k a p ł a n a czającego zapłatę Judaszowi, powiedział m i , że w gruncie nie m o ż e wymagać od kościoła, aby w swoich r z e ź b a c h t a k niestosowno popierał rzeczy go, p ó k i wyraża poglądy. D l a obserwatora z z e w n ą t r z zakrawa na paradoks, że w t y m socjalistycznym kraju wielkie teologiczne t a l e n t y w ś r ó d rzy, t w ó r c y l u d o w e j s z t u k i sakralnej nie spotykanej Polską s ą przez Kościół ignorowani bądź rzeźbia­ nigdzie nie uznawani, a p a r c i a d o z n a j ą j e d y n i e ze s t r o n y ś w i e c k i e g o , a t e i s t y c z n o g o stwa, które umie uszanować nieprzemijające wartości rzeczy złożyło się n a to, że wstąpiwszy do niebios, Zbawiciel jeszcze r a z b y ł p o t r z e b n y n a z i e m i i m u s i a ł j a k b y p o w r ó c i ć . Wed­ ług katolickiej w i a r y , h i s t o r i a z b a w i e n i a o d b y w a s i ę w konkret- nyrn jako rzeczywista historia. Jedyny czasie — się ciałem, w określonej ukrzyżowany s y n B o g a stal chwili został zrodzony z Panny pod Poncjuszem Piłatem i pogrzebany p i e k i e ł , t r z e c i e g o d n i a z m a r t w y c h w s t a ł , w s t ą p i ł d o n i e b i o s , siedzi po­ p o p r a w i c y B o g a O j c a , s t a m t ą d p r z y j d z i e s ą d z i ć ż y w y c h i umar­ pań­ poza łych. Lecz w t y m ciągu w y d a r z e ń coś się zacięło. Gmina chrześcijańska nastawiona była na rychły p o k o j ą c y s p o s ó b . G m i n i e , a przede w s z y s t k i m szaremu oddzielić kowi, humanistycznych od religijnych. Poglądy -— t a k j a k i r z e ź b y — z j e d n e j s ą b r y ł y . S p i r y t u a l n o ś ć cały jego dorobek, jest jego jego przenika nierozdzielnym składnikiem. Ale powrót C h r y s t u s a , a t y m c z a s e m j e g o p o b y t w n i e b i e p r z e d ł u ż a ł s i ę w nie­ w ą s k o p o j ę t e r a m y religijności. Z r e s z t ą w rzeźbie L u r k i nie da się treści Marii, z s t ą p i ł do poza zawarte w symbolach c h r z e ś c i j a ń s k i c h , k t ó r y c h znaczenie w y k r a c z a Ł a d z M o n r e a l e n a d ł u ż s z ą m e t ę n i e b y ł d o u t r z y m a n i a . Wiele już wrę­ człowiekiem. zdanemu na skąpą, przydzieloną mu strawę człowie­ duchową, o d s u n i ę t e m u o d u c z e s t n i c t w a w w i e l k i c h m i s t e r i a c h , czas z a c z ą ł się d ł u ż y ć . Z a c z ą ł się o n r o z g l ą d a ć za z n i k n i o n y m s w o i m Zbawi­ s p i r y t u a l n o ś ć t a , n a co s t a r a ł e m s i ę z w r ó c i ć u w a g ę , n i e j e s t o d b i e ­ c i e l e m , z a c z ą ł o p u s z c z a ć w y z n a c z o n e m u m i e j s c e n a s a m y m dole g a j ą c ą o d spraw tego ś w i a t a p o b o ż n o ś c i ą , nie jest p o c i e c h ą — nar­ k o ś c i o ł a i u s u w a ć b a r i e r ę o d d z i e l a j ą c ą K o ś c i ó ł k l e r u o d Kościoła kozą. l a i k ó w . W t y m s a m y m czasie k i e d y z o s t a ł o w z n i e s i o n e Monreale, 236 �I I . 17. R o z a l i a B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a , G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e . Św. Kinga w falach morza, X 5 0 c m . 1 9 3 7 r. I I . 1 8 . M a r i a W i ś n i o s , R a t a j e , g m . W ą c h o c k , w o j . k i e l e c k i e . Przebicie f a r b a k l e j o w a n a p a p i e r z e , w y m . 65 X boku, a k w a r e l a , 1 0 0 x 7 4 , 5 c m . : Piotr W a l d o , b y ł y b o g a t y k u p i e c L y o n u , zlecił p r z e k ł a d b i b l i i n a t a k i t u w y o b r a ż e n i e wyrosłe z rozmaitych, czystych jak i też język l u d o w y . pogmatwanych . . " ź r ó d e ł jest dopasowane do konkretnej potrzeby p o b y t w niebie i nie z j a w i a się d u c h o w e j . K o ś c i ó ł j u ż p o d koniec X V w i e k u z a b r o n i ł przedstawia­ w swojej w s p a n i a ł o ś c i , a b y nareszcie d o k o ń c z y ć d z i e ł a z b a w i e n i a n i a tego t e m a t u , k t ó r y w ś r o d k o w y c h N i e m c z e c h przez k i l k a po­ i założyć, t a k j a k obiecał, k r ó l e s t w o b o ż e , zostaje przednich Chrystus, który na z i e m i ę , a b y uzewnętrznia przeciąga znowu cierpiał. Zmiana, się w sposobie jaka tu przedstawienia Wedle w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e g o sprowadzony się dokonuje, Ukrzyżowanego. ujęcia, ofiara j u ż się Cierpienie, strach i śmierć zostały i ukazywanie ich j u ż nie było potrzebne. krzyżu romańskim nie był umierającym, lecz 0 dzikim, nieokiełznanym się o g r o m n ą się p o c h o d z ą c e popularnością. ze W s o h o d u Za podanie jednorożcu, którego schwytać można j e d y n i e w ó w c z a s , g d y n a t r a f i n a d z i e w i c ę i o s w o j o n y j u ż schowa znakiem swój r ó g w jej łonie. Wcześniej widziano w jednorożcu z dziewicą przezwyciężone Chrystus cieszył t y m kryje dokonała; krzyż tego o k r e s u n i e b y ł p r z e c i e ż k r z y ż e m m ę k i , lecz zbawienia. dziesięcioleci wyobrażeniem wiszący na tryumfatorem symbol Chrystusa z Maryją. chyba sformułował D o m n i e m a n i e t o po raz pierwszy A l b e r t M a g n u s ; „ Ó w j e d n o r o ż e c jest Chrys­ t u s e m , k t ó r e g o w ł a d z y , w y o b r a ż o n e j j a k o r ó g , n i k t się nie oprze... za i władcą. D o p i e r o w sztuce g o t y k u jego m ę k a i opuszczenie z o s t a ł y Jednorożec reaktualizowane i uwiecznione. s a m ą m y ś l o w y w y ż s z e n i u s i ę s t r ą c i ł L u c y p e r a z n i e b i o s i za u g r y ­ ten wydawał się d z i k i m i nieokiełznanym, zienie j a b ł k a w y p ę d z i ł A d a m a z R a j u . P i e r w o t n y ś w i a t potopem, I X Sodomitów gdy zniszczył zaś piekielnym ogniem i siarką. Tak sro- ż y ł s i ę j e d n o r o ż e c w n i e b i e i n a z i e m i , a ż go p e ł n a c h w a ł y dziewica, Po w s t ą p i e n i u do nieba, Chrystus ł a t w o rozwiewa się w ideę, coraz b a r d z i e j t r a c i c i e l e s n o ś ć i o d d a l a s i ę o d s z a r e g o człowieka g d y w s z e d ł d o j e j z a m k u , p r z y j ę ł a d o s w e g o ł o n a i u c i e l e ś n i ł a go. D z i ę k i t e m u , wedle boskiego postanowienia, nieuchwytny mógł — a czystą ideę ł a t w o m o ż n a przerabiać na ideologię. T y m i , któ­ z o s t a ć s c h w y t a n y przez m y ś l i w y c h , to znaczy przez pogan i ż y d ó w ' rzy g o d a r e m n i e w y c z e k u j ą , s ą m a l u c z c y , s p r a w i e d l i w i i p o b o ż n i , 1 zgodził się u m r z e ć czyli c i , k t ó r y c h Natomiast dotyczą panowie, błogosławieństwa książęta Kościoła Kazania i świata na Górze. (przedstawieni w wizerunkach S ą d u Ostatecznego najczęściej w ś r ó d p o t ę p i o n y c h , podczas g d y n i e m a t a m b i e d a k ó w ) przebywa n a razie w niebiosach są zadowoleni, że Chrystus i nie przeszkadza i m w doglą­ B i e d a k , k t ó r e g o w i a r a n i e jest ś l e p a , lecz p r z y c a ł e j poboż­ daniu w ł a s n y c h ności z l e k k ą interesów. podszytą wać, że Zbawicielowi brał o n p a ń s k o ś c i nieufnością, musi pomalutku podejrze­ dobrze się w niebie powodzi, że m o ż e i z a p o m n i a ł o biedzie, k t ó r ą z o s t a w i ł za podania, się c z ł o w i e k i e m krzyżu." Syn Boży wcale nie miał i cierpieć j a k człowiek. Trzeba go b y ł o dopiero s k ł o n i ć , ba, p o d e j ś ć , p r z e c h y t r z y ć , a b y d a ł się schwy­ tać i zabić. W t y m prawie występuje jako pewnego bluźnierczym rodzaju wyobrażeniu przynęta, która dziewica doprowadza mysł został wyrażony z naiwną bezpośredniością. sobą. ochoty W takim nastroju mogło powstać wyobrażenie o mistycznym Jak ł y c h w N i e m c z e c h w ś r e d n i o w i e c z u w i e r s z y n i e s ł y c h a n y t e n po­ na­ przyjść na ś w i a t ? jednorożca. ochoty stać dobrowolnie na tajemniczego j e d n o r o ż c a do tego, ż e zasypia w jej łonie. W j e d n y m z powsta­ Być m o ż e ó w Z b a w i c i e l j u ż za p i e r w s z y m r a z e m nie m i a ł polowaniu na Wedle często w wierzeniach ludowych, Sfa piersi matki zaśnięty Ten, co przez świat niepojęty. Pobożną myślą przejęty Matczynym ionem objęty Został jednoróg ujęty. 237 �II. Plastyozne część tej jednorożec Jednakże zostaje a Chrystus w areszcie, wyobrażają trzynastowiecznych tylko rzeźbach p r z e b i t y przez m y ś l i w e g o n a łonie dziewicy. kogo w przeważnie francuskioh te nie wyjaśniają, dziewica i m y ś l i w y . turyńskie pozostawiają go We przedstawienia wyraźniejsze pujący przedstawienia idei. jednorożec, wszystkim 19. W ł a d y s ł a w C h a j e c , swoj polowania na wymowie, kogo przede z X V wieku lecz k w e s t i ę ś m i e r c i są jednorożca o t w a r t ą . M y ś l i w y m jest s a m B ó g Ojciec l u b z a s t ę ­ Archanioł Gabriel. Jednorożec znalazł schronienie u dziewicy w »hortus conclusus«. Przed ogrodem Archanioł brojony we włócznię i wiodący Zarówno jedną, jak i d r u g ą figurę aresztowanym" na s m y c z y p s y daje na uz­ trąbce Chajec nazywa „Chrystusem ( i l . 1 9 ) . D l a o b u s p o r z ą d z a w ł a s n o r ę c z n i e i sta­ rannie łańcuch, z a m y k a n y niekiedy d o k ł a d n ą imitacją wyobraża Niemieckie, a jednorożca d r e w n o p o l i e h r o m . , w y m . 1 8 x 2 6 e m . 1971 r. Nie warto by o t y m wspominać, majsterkowiczów, sztuczkach dziwy którzy lubują (np. „ G o l g o t a " rzeźbiarz, nie g d y b y Chajec się w t r u d n y c h do w butelce). J e d n a k ż e zajmuje się takimi kłódki. należał do wykonania Chajec, fidrygałkami, z jednego k l o c a całe sceny, n p . s t a j e n k ę b e t l e j e m s k ą , praw­ rzeźbi eliminując w s z y s t k o , co n i e jest d l a niogo i s t o t n e . J e ż e l i u w a ż a , ż e w żaden s p o s ó b nie m o ż o z r e z y g n o w a ć z obcego m a t e r i a ł u j a k o dodatku, czyni t o bez serca, a n a w e t w p r o s t n i o c h l u j n i o . I t a k z jednego t r a d y c y j n y s y g n a ł , że z w i e r z y n a jest osaczona. N i e jego zadaniem kawałka jest u d e r z y ć . W t y m p r z e d s t a w i e n i u , o d p o w i a d a j ą c y m Zwiasto­ w y k r o i ł c z e r w o n ą c h o r ą g i e w z w y c i ę s t w a dla swojego Z m a r t w y c h ­ w a n i u , j e d n o r o ż e c jest j u ż j a k b y pokonany. czerwonego plastiku, który wpadł mu kiedyś w ręce, wstającego, strumień krwi wypływający z boku Ukrzyżowanogo, chwytany X przez anioła do kielicha oraz czerwony krawat dla swojego L e n i n a ; i p r z y b i ł j e bez s k r u p u ł ó w g w o ź d z i a m i — Chrys­ N i e w a ż n e , że w polskiej sztuce l u d o w e j m i s t y c z n e ł o w y j e d n o r o ż c a nie s ą znane. W s p o m n i a ł e m o nich, p o n i e w a ż dość rozpowszechniono w y o b r a ż e n i e — chociaż w s p o s ó b w y i sięgający do ludowej p o d ś w i a d o m o ś c i pragnienie zmuszenia nie chcącogo nadejść pozostania ? Czy naprawdę taka pobożność ludo­ Zbawiciela p r z y b y c i a , a l b o , co n a j e d n o w y c h o d z i , c h c ą c o g o odejść nieco — cego g ł o w ę k u p a t r z ą o e m u — oraz d r u g ą f i g u r ę , nie ikonografii sztuki ludowej, jednak puszczalnie w więziennoj — nie na tej Chrystusa występującą siodzącego k a m i e n i u , lecz n a tradycji zwracają­ w pozycji ziemi, celi. J e d n ą n o g ę p o d k u r c z y ł , przy­ aby m ó c w geście Chrystusa Frasobliwego — oprzeć na kolanie łokieć, a na dłoni głowę, d r u g ą m a w y p r o s t o w a n ą i p r z y k u t ą do 238 k r a w a t do brzucha. blaszano t a b l i c z k i z w y t ł o c z o n y m i n a p i s a m i . U s t a l a j ą one figury, a czasami o p a t r u j ą Rzeźbiarzy trudności ją krótkim nazwę komentarzem. i malarzy będących analfabetami lub mających w c z y t a n i u i p i s a n i u c z ę s t o w y r ó ż n i a i n t e n s y w n y sto­ sunek do s ł o w a pisanego, z w ł a s z c z a d r u k o w a n e g o ; p r a g n ą co p r z e d s t a w i a j ą , d a ć możliwie ścisłą n a z w ę . N a p r z y k ł a d temu pan W i ś n i o s , u w a ż a n i e m a l k a ż d ą k s i ą ż k ę za c z a r o d z i e j s k ą l u b ś w i ę t ą Chajec c z ę s t o r z e ź b i ł „ C h r y s t u s a p r z y s ł u p i e " wedle „Frasobliwego", do obca'! małopolskiej, Chrystusa przykutego do s ł u p a i żałośnie w k r w i do b o k u , a L e n i n o w i I n n y c h a r a k t e r m a j ą w y k o n a n e przez Chajca d l a w i e l u rzeźb do gwałtowna, n i e u b ł a g a n a i n i e p o z b a w i o n a pew-nego o k r u c i e ń s t w a b y ł a b y spirytualności zupełnie tusowi strumień jaskra­ przedchrześcijańskiej. Czy n a p r a w d ę nie z n a l a z ł o b y się w polskiej s p i r y t u a l n o ś c i wej na wyrażają słupa. o b j a w i a j ą c ą t o , co d l a g ł u p c a pozostaje czegoś wymyślonego, rzyło czarno się rzeczywiście. na malowaniu białym, Żywoty rozumie zmienić u k r y t e . N i e maluje nigdj t y l k o t o , co w e d l e j e j p r z e k o n a n i a świętych, spisano w d o s ł o w n i e ; nie o d w a ż y ł a b y najmniejszego szczegółu. Uważa T o samo odnosi się do blaszanych się przj o b r a z y Zf niegotowo, d o p ó k i joj syn nie wypisze u dołu w i e l k i m i co p r z e d s t a w i a j ą . wyda książkaoł literami tabliczeł w y k o n a n y c h p r z o z C h a j c a z w i e l k i m s t a r a n i e m i t r u d e m . N i e sf �one dodatkiem do rzeźby, lecz kropką nad „ i " . W odczuciu Chajca, dopiero one czynią figurę dokumentem. Podobnie ma się chyba sprawa z łańcuchami, które Chajec wykonuje z największą dokładnością. Ich symbolika jest równie prosta jak zdumiewająca. To sam Chajec zakuwa swojego Chrys­ tusa we własnoręcznie wykuty łańcuch. Zakucie to oznajmia: nie dzieje się nam dobrzo; nie skończyła się Twoja męka, dopóki nam powodzi się tak źle; musisz więc pozostać z nami jako cier­ piący wśród cierpiąoych; rozumiemy, że odpowiadałoby Ci wstą­ pienie na niebiosa i odsunięcie się od wszystkiego, ale nie uwol­ nimy Cię, nie zadowolimy się obietnicą przysłania nam na po­ ciechę Duoha Świętego, który i tak nie będzie do nas dopusz­ czony. Podobna myśl zdaje się wyrażać opisany już „Upadek pod krzyżem". Upadły Chrystus wyraża solidarność z nie mogącym się podnieść biedakiem. Ale chodzi t u jeszcze o coś więcej — w kon­ templacji Chrystusa, którego przedstawił jako godnego pożało­ wania ziemskiego robaka, własna nędza nabiera dla Chajca sensu, zostaje uświęcona i podniesiona do rangi naśladowania Chrystusa. Lecz warunkiom tego, że Chajec może się podnieść ze swego upad­ ku, jest to, iż z taką stanowczością związał syna bożego z prochem ziemi . 3 Wspomnijmy t u jeszcze o starej przydrożnej kapliczce w Przytkowioach (Małopolska). Figura przedstawiająca Upadek pod krzyżem, umieszczona jest w jak gdyby sklepionej niszy, przypominającej loch. Chrystus i tak nie mogący już iść, został dodatkowo zamknięty masywną kratą. Wyjaśnienie, iż stało się to dla zabezpieczenia figury przed kradzieżą, jest nieprzekonujące. Krata pochodzi z czasów, gdy kradzieże ludowych rzeźb jeszcze nie weszły w modę. A może, gdy już o kradzieży mowa, krata ta oznacza, że szary człowiek nie pozwoli na odebranie mu jego biednego Chrystusa ? Rabunek taki grozi mu od czasów Konstan­ tyna. Również Pantokrator z Monreale jest jednym z wielu ukra­ dzionych ludowi i przerobionych Chrystusów. I I . 20. Jarosław Furgała, O. Kolbe, techn. mieszana. 1974 r. XI Chajec zatrzymał swojego,,Chrystusa aresztowanego" w sta­ nie cierpienia; ludowe legendy o trwająoej wędrówce Zbawiciela po ziemi ukazują go jako osobliwe połączenie wszechmocy i biedy. Niekiedy wyrządzone Chrystusowi cierpienia i rany odmalowane są ze szczególnym pietyzmem, z pedantyczną, jeżeli nie lubieżną dokładnością. Czy nie kryje się za t y m wyobrażenie, iż męka i krew Jezusa są naszym zbawieniem, lecz że ów Jezus chyba jeszcze nie dość cierpiał, że dalej musi przelewać swą krew, póki do naszego prawdziwego zbawienia tyle jeszoze brakuje ? A gdy mnie na sąd rano prowadzili Tam gdzie się sędzię byli zgromadzili Świadki fałszywe kupili B y mnie na śmierć potępili Srodze osądzili. A tam mnie w kącie jednym postawili I oczy moje szmatą zasłonili Twarz moją spollczkowali Pięściami poszyjkowaii Zbili i zdeptali. Przy t y m trzeba uwzględnić jeszcze inną rzecz, ubogi lud nie tylko żył w nędzy, nie tylko był lekceważony i eksploatowany, ale nadto dręczony. Dyby były przeznaczone dla maluczkich, nie dla dobrze urodzonych panów, zaś czarownice, które tak ochoczo palono, najczęściej wywodziły się z niższych warstw. Gdy przy­ równywano krzywdę i nikczemność wyrządzoną Zbawicielowi z krzywdą i nikczemnością odczutą czy to osobiście, czy jako kla­ sa na własnym ciele, znowu powstawała solidarność, zrównanie biednego chudziny i boskiego męczennika. Jednocześnie dawano też do zrozumienia panującym, iż uważa się ich nie tylko za łupieżców biedoty, lecz i za morderców Boga. Jedni żyłami wołowymi bili Drudzy z morskiego ciernia rózgi mieli Okrutnie mnie biczowali Ciało me sztukami rwali Srodze katowali. Przedstawienia tego rodzaju często były w niemieckim i ni­ derlandzkim malarstwie tuż przed reformacją i trwały aż do wo­ jen chłopskich. Większość owych malarzy była zaangażowana po stronie roformacji, a liczni z nich sympatyzowali otwarcie ze zbuntowanymi chłopami. Po stłumieniu powstań chłopskich obrazy te wyszły z mody w oficjalnej sztuce i jako „upadłe dobro kulturalne" przeszły do kręgu kultury ludowej. Tam ludzi cztery miliony było Miłosiernego żadnego nie było Który by mnie pożałował W mojej męce poratował Żadnego nie było. Jedna z pieśni, śpiewana od końca 17. stulecia przez pielgrzy­ mów na drodze krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, brzmi: Trzeci łańcuszki żelaznymi bili A tak mnie nimi okrutnie zranili Bili mnie aże do kości Nie było żadnej litości Człowiecze dla ciebie. Jedni mi biotem oczy zarzucali Drudzy mnie bijąc, na twarz moją plwall I nogami mnie deptali Jfa obie strony szarpali Srodze wyrządzili. 239 �T a stara pieśń jest d o k ł a d n i e p a s u j ą c y m obrazów m a l o w a n y c h przez Marię Wiśnios tekstem do (ur. w roku wielu g d y t r a d y c y j n y ś w i a t l u d o w y c h w y o b r a ż e ń z a c z ą ł z a n i k a ć i wie­ 1912). l u r z e ź b i a r z o m nie b y ł znany. A ż e b y s t w o r z y ć coś „ l u d o w e g o " , M i m o iż w i e l o k r o t n i e p r z e d s t a w i a ł a j u ż t e n t e m a t , s t a ł o p o w r a c a muszą do M ę k i P a ń s k i e j , do Chrystusa n a G ó r z e O l i w n e j , do (co Upadają­ oni albo tępo nie daje naśladować żadnego t o , co i n n i p r z e d zadowolenia), albo z a n u r z y ć nimi robili się w sobie, cego p o d k r z y ż e m , d o C h r y s t u s a s t a r a n n i e p r z y b i t e g o d o k r z y ż a , a b y w y c i ą g n ą ć z p o d ś w i a d o m o ś c i o b r a z y j a k b y l u d o w e . M o ż e się a przede w s z y s t k i m do Chrystusa z p o b o ż n y m w p r o s t s a d y z m e m w t e d y o k a z a ć , że ta p o d ś w i a d o m o ś ć sięga do okresu przedchrześ­ m ę c z o n e g o w izbie t o r t u r ( i l . 18). P a n i W i ś n i o s m a l u j e cijańskiego i znalezione t a m w y o b r a ż e n i a w y w o d z ą świętych ze szczególnym zamiłowaniem dla ich żywoty męczeństwa. rych się z prasta­ mitów. M o ż n a b y z a d a ć p y t a n i e — s k ą d się bierze t a k a ż ą d n ą k r w i reli­ g i j n o ś ć , ale w y d a j e m i s i ę , ż e b y ł o b y t o p y t a n i e X I I sformułowane fałszywie. Gdy J e ś l i P a n t o k r a t o r zostaje m o w a o sztuce l u d o w e j , m i m o w o l i roztacza się p r z e d oczami gigantyczna się przedstawienie „Cepeliada", „Mazowsza", rapsodia barw, nie wzruszające świątki znowu zmieniony na cierpiącego, to kryje kończące i przemiłe z p o w r o t e m s p r o w a d z o n y n a zie­ m i ę i , j a k g d y b y w karze za swe d ł u g i e p r z e b y w a n i e w oddali, się w t y m b u n t uciś­ nionych, niezadowolenio m a l u c z k i c h , k t ó r z y podczas mistycznej Chrystusiki. Ł a t w o uchodzi uwagi, że k u l t u r a l u d o w a — k u l t u r a biesiady zawsze z r e s z t ą w y k r a c z a j ą c a czysto etnicznie p o j m o w a n y Jest t o j e d n a k t y l k o j e d n a strona. O d w r o t n a s t r o n a tego samego l u d — m a o g r o m n ą rozpiętość. R o z c i ą g a się ona o d n i e w i n n y c h p r o c e s u n o s i c e c h y d z i a ł a n i a s a m e g o K o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł zdaje się ziemsko-rajskich b y ć g o t o w y w y d a ć l u d o w i tego Chrystusa, k t ó r e g o m u w poza o g r o d ó w p a n i B a r a ń s k i e j a ż do, t k w i ą c e j daleko przedchrześcijańskiej mentalności, mistyki krwawych wysoko postawionych, nigdy odpowiada elitarnej i przede chologii. być i A l e t e ż do „patologiczne", Kościół niedbale i na uboczu. niegdyś Ofiarowuje l u d o w i Chrystusa Boleśeiwego j a k o boskiego ekshibi­ P o g l ą d , iż wielkie o t c h ł a n i e o t w i e r a j ą się j e d y n i e w ludzi, przez zabrał, sprawuje jednak n a d n i m w dalszym ciągu ścisłą kontrolę. ofiar w obrazach pani Wiśnios. wykształconych nakarmieni byli zaś podchodzić z wielką który uparcie p o m i n a , co w y c i e r p i a ł zwykłych pokazuje swe r a n y , nieustannie i , wyliczając wiernemu ludowi przy­ wszystko psy­ co d l a n i e g o z r o b i ł , p r ó b u j e g o z m u s i ć , a b y o k a z y w a ł t a k i e p o s ł u ­ muszą s z e ń s t w o , p o k o r ę i o f i a r n o ś ć , j a k i e c e c h o w a ł y jego samego. Chrys­ ostrożnością. t u s t e n s p e ł n i a w g r u n c i e rzeczy t ę s a m ą r o l ę co P a n t o k r a t o r . G d y wszystkim niemądrej przypuszczenia, że takie p r z y p a d k i należy cjonistę, duszach P a n i W i ś n i o s , p r z y całej swej p r o s t o c i e , m a w sobie c o ś r o z m a ­ P a n t o k r a t o r t r z y m a p r o s t y l u d z d a l a o d siebie i a u t o r y t a t y w n i e r z o n e g o : j e s t o n a za p a n b r a t ze ś w i a t e m n a d z m y s ł o w y m i d u c h a ­ nakazuje m u trwanie na w y z n a c z o n y m miejscu, Chrystus Boleś- mi zmarłych. Zapewne dlatego, a przede swojego m a l a r s t w a (w jej okolicy c i w y brata się z m a l u c z k i m i — i zwiastuje i m to samo. wszystkim z powodu wieśniaczki nie m a l u j ą ) , Jednakże m i m o wszystko ó w Chrystus B o l e ś c i w y jest p o m y s ł e m spo­ dwuznacz­ łeczność wiejska jej nie akceptuje. W m i n i o n y c h stuleciach b y ł a b y nym. z niej idealna czarownica, sprawia z r e s z t ą w r a ż e n i e j a k b y p o d ­ u r z ą d z o n y , n a t o m i a s t przez c i e r p i ą c e g o ś w i a d o m i e w i e d z i a ł a o procesach c z a r o w n i c i z d a w a ł a sobie spra­ światem włada niesprawiedliwość — a ponieważ w t y m władaniu w ę z tego, ż e w i n n y c h czasach p o t r a k t o w a n o b y j ą z t y m s a m y m sam rzeczowym świetle. i pedantycznym okrucieństwem — jak Zbawiciela Przez P a n t o k r a t o r a K o ś c i ó ł twierdzi, ż e ś w i a t jest bierze udział, ukazuje samego dobrze C h r y s t u s a p r z y z n a j e , iż siebie w dość wątpliwym i m ę c z e n n i k ó w na jej obrazach. Pierwotna religijność w swej mroczności, X I I I przypominającej W y d a n e g o m u , ale t r z y m a n e g o dalej p o d k o n t r o l ą świat b a ś n i braci G r i m m , przejawia się nie t y l k o w dziełach p a n i Wiśnios. M a m w swoich zbiorach — aby wymienić j e d e n p r z y k ł a d — Zamordowanie Abla Ryszarda zna Sęka. Rzeźbiarz a z opowiadań biblijnych ten przez jeszcze Kaina, figurę dłuta mało scen, zdumiewająco nografii chrześcijańskiej, ujęcie: mord runek Męża Boleśeiwego albo też »Imago cierpiącego znalazł i A b e l p o d o b n i są do tak przyjść siebie przed n i m i b ł a g a j ą c e g o o życie A b l a — albo raczej, K a i n mistyczne i w się jako iż b ł a g a n i e widać wyraźnie, widzia­ nadludzkiej Abla oglądającego jest n a w e t nie powinno A l e t e n przez K o ś c i ó ł u s t a l o n y dystans m i ę d z y Chrystusem ny z perspektywy klęczącego, przedstawia że dla Wize­ przedstawia do g ł o w y , iż m o ż e m u b y ć p o d o b n y . j a k bliźniacy, z t y m , że K a i n jest o wiele w i ę k s z y o d k l ę c z ą c e g o miary mocarz. Z rzeźby osobliwej postaci, cierpiącemu w podobny sposób j a k Chrystus iko­ z u p e ł n i e archaiczne, p r a t y p o w e r y t u a l n y . Jego K a i n w Pietatis« prawie niemożliwe u t o ż s a m i ć się z t a k i m Chrystusem. Biedakowi i z ż y w o t ó w ś w i ę t y c h prawie nic nie jest m u znane. N i e z n a j ą c t r a d y c y j n e g o u j ę c i a tego t e m a t u w kościelną, c i e r p i ą c e g o C h r y s t u s a l u d sobie p o m a l u t k u p r z y w ł a s z c z a ł . choćby i cierpiącym l u d e m zostaje czasie r e f o r m a c j i przez wyobrażenia n y c h a r t y s t ó w . N a r y s u n k u z 1522 r o k u jest cierpiącym zniesiony przez ruchy poszczegól­ przedstawił starzejący się D i i r e r samego siebie z b i c z e m i r ó z g ą w r ę c e j a k o c z ł o w i e k a bezowocne, g d y ż K a i n ( w p r z e c i w i e ń s t w i e d o t e k s t u B i b l i i ) z ca­ dręczonego ł y m spokojem, a nie w afekcie w z n i ó s ł n a d n i m swój miecz i jest a u t o p o r t r e t o w i t y t u ł : Mąż najwidoczniej przekonany, że zabicie A b l a jest jogo o b o w i ą z k i e m . t a k i e u t o ż s a m i e n i a s i ę z z a s m u c o n y m C h r y s t u s e m n a l e ż ą w sztuce Sąsiad Sęka, konkurować pod szechnionych Bolesław Suska, k t ó r y względem nieznajomości i tradycyjnych religijnych mógłby śmiało najbardziej nione w polskiej sztuce l u d o w e j . ka wydumał jeszcze o s o b l i w s z ą i k o n o g r a f i c z n i e f i g u r ę . C h o d z i t u o d o ś ć w pobożnym Boleściwy. zuchwalstwie W późniejszych w Podgrodziu, człowieka nych m i podbródków, duży G d y o d w i e d z a m starego Buźnia- posiadającego największy nowych na, u dołu zaś, w znacznym odstępie, grupa ludzi w y r z u t e m l u b z n o w u po p r o s t u smutnie i bezradnie część obrazu p r z e d s t a w i a j ą c e g o Suski nie m a chcieliby poehwj'eić na załamywania w chmurach Mis­ rąk z tęsknoty. Świętą Rodzinę, uciekającą z w y k ł y m ośle, ale j a k b y w b y ć dolna W n i e b o w s t ą p i e n i e , gdzie ucznio­ wie z r o z p a c z ą w y c i ą g a j ą ręce do z n i k a j ą c e g o trza. U wyciągająca W z o r e m dla tej g r u p y m u s i a ł a balonie. D o k ł a d n i e tak objaśnił m i Suska s w o j ą p r a c ę : źli ludzie chcieli zgładzić nie Frasobliwych, którzy niezmierny podbródek. Diirer wego, k t ó r a „zmartwiony a P a n B ó g p o s t a n o w i ł w z i ą ć j ą d o siebie, do nieba. B o l e s ł a w Suska i pomyśleć nad tymi oskarżycielskim Chrystusów wystawiają jest uformo­ o ile m i w i a d o m o , jest pierwszym, dla Diirera wieśniak" z kołka, jost t a k ż e na Wielki który faski w y r a z e m m e l a n c h o l i i , siedzi s a m y m szczycie w ą t ł e j do garnka — przebity od tyłu masła, miski, nadnaturalnej i niepewnej koszyka, dzbanka wielkości mieczem ( i l . 2 2 ) . R y s u n e k z n a j d u j e s i ę w p o c h o d z ą c e j z 1 5 2 5 r . Nauce przykładami. rynek na dzieła polskiej r z e ź b y ludowej o t w o r z y ł się w momencie, 240 również, małego konstrukcji byłoby z tych światu, z s k o j a r z y ł Frasobliwego z c h ł o p e m . W pozycji Chrystusa Frasobli­ Jezusa, g d y p r z y s z o d ł n a ś w i a t ; Ś w i ę t a R o d z i n a m u s i a ł a u c i e k a ć , Warto Każdy grożąc tałych. właśnie z Budzisk odtrąbił historię zbawienia. zna­ w a n y n a p o d o b i e ń s t w o s w e g o t w ó r c y i k a ż d y r ó ż n i s i ę o d pozos­ Ci ludzie t y m razem ze zawsze w i d z ę u niego d w ó c h a l b o trzech kloc z dwiema scenami: w górnej części o d l a t u j ą c a Święta Rodzi­ ręce k u u l a t u j ą c y m . stuleciach uczonej do r z a d k o ś c i — ale a ż p o dziś d z i e ń s ą one rozpowszech­ z nim rozpow­ wyobrażoń, i melancholijnego, dając rzenia cyrklem i poziomicą Diirera mie­ i jest i r o n i c z n y m piojektem pomnika k u pamięci pokonania buntowniczych chłopów (którycli �II. tysiące właśnie w o w y m 21. J. roku wymordowali Lurka, książęcy Pocałunek żołnierze). Judasza, w fragment. sztuce ludowej. N i e m o ż e jej s y m b o l i z o w a ć ż a d n a maszkara, Nad znaczeniem r y s u n k u snuto wiele d o m y s ł ó w . D z i ś p r z y j m u j e ż a d n a paszcza piekielna. M o ż e j ą u j a w n i ć się za p e w n i k , i ż D i i r e r , kto owej nicości s p o g l ą d a w oczy — Chrystus Frasobliwy. Stwa­ który nie b y ł przyjacielem rewolucji, wyraził w s w y m szkicu p o m n i k a żal z p o w o d u doznanych chłopów niegodziwości przez i gorzkio szyderstwo z takiego nad nimi Chrystusa F r a s o b l i w e g o , Chajec przezwyciężyć w ł a s n ą r o z p a c z . C h r y s t u s F r a s o b l i w y , B ó g bez B o g a , j e s t w a r u n ­ uszlachetnią, t u postać smutnego chłopa, ukazując lecz t u i d z i ś . Te sprawy są mistyczne i równie go w p o s t a w i e z g o d n e j z a r ó w n o z p o s ę p n y m a u t o p o r t r e t e m z r o ­ k u 1492, j a k i z j e g o M e l a n c h o l i ą , a t a k ż e z C h r y s t u s e m F r a s o b l i ­ — wym Małej znakiem Pasji. O n i wszyscy — chłop, wielki artysta i Syn przedstawiony przez cennym rozmyślaniach o d a r e m n o ś c i wszelkich usiłowań, już nie potrafią ludzi, ich k o m u n i ą się b r o n i ć p r z e d r o z p a c z ą . C h r y s t u s F r a s o b l i w y j e s t t o Chrystus wydany melancholii i rozpaczy, pozostawiony śmierci, opuszczo­ ny przez O j c a i t y m s a m y m j a k b y bez B o g a . W t y m b e z g r a n i c z ­ należy darem, składnikiem świeckich ? W naga nicość nie da się przedstawić (ił. 14), u między j a k chleb Lurki wskazują jest Kołacza zaś obojgiem starych t u jakiejkolwiek na jednorodną rzeczywistość, nie zna p o d z i a ł u k i e , doczesne i transcendentalne, — chleb (ił. 15). C z y j e d n a z t y c h zasadzie nie w i d z ę Obie figury Jednakże U figur spraw różnicy, i t a m chodzi o chleb j a k o ż y w y p o k a r m , a zarazem chleb z n a jeszcze, c z y j u ż m o ż e człowiek. Chrystusa komunii ze ś w i a t e m Chrystus a t e i s t y c z n y . W się biedny, u d r ę ­ konkretne i Lurkę. do sztuki sakralnej, a druga odnosi się t y l k o do n y m s m u t k u niebo przestaje d l a niego istnieć, jest t o w t y m ujęciu tej sytuacji znajduje Kołacza eucharystii, ciałem Boży są w y s t a w i e n i na t ę s a m ą p o k u s ę . Zatopieni w p o n u r y c h czony próbuje tylko, k i e m boskiej g o d n o ś c i człowieka — i t o nie w dalekiej przyszłości, zwycięstwa. Diirer rzając i pokazać ten która na sakralne tu życia. nie i świec­ naturalne i nadprzyrodzone. 242 �c h ę t n i e o k r e ś l a ł a z a r ó w n o s o c j a l i s t ó w , j a k i k l e c h ó w j a k o ludzi nio z n a j ą c y c h ojczyzny. Z a s k a k u j ą c a jest p o p u l a r n o ś ć postaci ojca Kolbego w ś r ó d p o l s k i c h r z e ź b i a r z y w okresie coraz w i ę k s z e g o regresu t r a d y c y j ­ nego k u l t u ś w i ę t y c h . W konkursie „ W i e l c y Polacy, ich życie i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowanym przez M u z e u m E t n o ­ graficzne w T,oruniu w 1974 r., prac p r z e d s t a w i a j ą c y c h o. K o l ­ bego — b y ł o 72, podczas g d y K o ś c i u s z k ę r z e ź b i o n o 65 razy, M i c k i e w i c z a — 42, C u r i e - S k ł o d o w s k ą — 34. W a ż n i e j s z e j e d n a k od ilości r z e ź b jest t o , że p o s t a ć ojca K o l b e g o jest, j a k się zdaje, bardzo bliska r z e ź b i a r z o m , dzięki czemu p o t r a f i ą j ą p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b osobisty i świeży. Ja­ r o s ł a w F u r g a ł a na p r z y k ł a d u m i e ś c i ł ojca K o l b e g o , o d m a w i a j ą ­ cego r ó ż a n i e c , w pewnego rodzaju klatce z d r u t u kolczastego, s y m b o l i z u j ą c e j o b ó z a j e d n o c z e ś n i e p r z y p o m i n a j ą c e j taberna­ k u l u m ( i l . 20). U B o l e s ł a w a A d a m i a k a p o s t a ć K o l b e g o znajduje się na tle w y o b r a ż a j ą c y m obozowe ogrodzenie, lecz r ó w n i e ż p r z y p o m i n a j ą c y m s k r z y d ł a lub o t w a r t e d r z w i c z k i t a b e r n a k u l u m , ( i l . 59, s. 223) Te n i e m a l na c h y b i ł t r a f i ł w z i ę t e p r z y k ł a d y jasno u k a z u j ą , j a k ą n i e z w y k ł ą ż y w o t n o ś ć m a , w b r e w wszelkim przypuszczeniom, s p i r y t u a l n o ś ć l u d o w a w Polsce. O ojcu K o l b e nio trzeba d ł u g o opo­ w i a d a ć , zasada jego c z y n u , jego ś w i ę t o ś c i jest r z e ź b i a r z o m bliska. W m i ł o s i e r n y m o j c u K o l b e u c i e l e ś n i a się na nowo idea Chrystusa Frasobliwego. J e d n o c z e ś n i e p r z y k ł a d ten w y r a ź n i e ilustruje t o , co c h c i a ł e m w t y c h r o z w a ż a n i a c h w y k a z a ć : s p i r y t u a l n o ś ć ludo­ w a nie jest p o b o ż n o ś c i ą s k i e r o w a n ą w y ł ą c z n i e k u n i e b u , lecz s i ę g a do samego sedna h u m a n i s t y c z n e j k u l t u r y . W obawie, czy nie p o s u n ą ł e m się za daleko w m o i c h do­ m y s ł a c h , o d w i e d z i ł e m z n ó w Chajca w sierpniu 1976 r. B y ł w nie­ dobrym nastroju, smutny i mało komunikatywny. Przygłuchł jeszcze bardziej i n a r z e k a ł na zdrowie. N i e m i a ł ochoty na roz­ m o w y o Michale Archaniele, ale w s p o m n i a ł o Michelangelo i o t y m , że j a k i ś w a r i a t u s i ł o w a ł z n i s z c z y ć jego P i e t ę . W k o ń c u j e d n a k p o w i e d z i a ł , ż e c h ę t n i e pokazuje d i a b ł a j a k o „ o b r z y d l i ­ wego gada", bo „ d i a b e ł , k t ó r y się b u n t o w a ł przeciwko P a n u B o g u nie z a s ł u g u j e na lepsze przedstawienie". Mówił dalej, że tego św. M i c h a ł a , k t ó r y pokonuje d i a b ł a g o ł y m i r ę k a m i , sam w y m y ś l i ł . M o ż n a t u w i e r z y ć Chajcowi na s ł o w o , skoro w i n n y c h w y p a d k a c h bez w a h a n i a przyznaje się do tego, że t ę albo i n n ą r z e ź b ę w y k o ­ n a ł w e d ł u g w z o r u widzianego w kościele czy k s i ą ż c e . D o d a ł jesz­ cze, że nie wie, po co ś w . M i c h a ł o w i miecz i pancerz. „ P a n B ó g jest wszechmocny, j a k on c i pomaga, to i t a k wszystko p o t r a f i s z " . M a l a k o m u n i k a t y w n o ś ć Chajca m i a ł a tego dnia swojo po­ w o d y . S p o t k a ł e m się z n i m pierwszy raz po u k a z a n i u się a r t y k u ł u , w k t ó r y m a u t o r nie bardzo p a m i ę t a j ą c , co m u o p o w i a d a ł e m i nie z a d a j ą c sobie t r u d u sprawdzenia, n a p i s a ł o niedawno z m a r ł y m W ł a d y s ł a w i e Chajcu. M i m o m o i c h t ł u m a c z e ń , Chajec w dalszym c i ą g u m i a ł w r a ż e n i e , że j a sam u w a ż a ł e m go w t e d y za z m a r ł e g o . I jeszcze coś, o d w i e d z a j ą c y go razem ze m n ą m i ł o ś n i k chajcowej s z t u k i koniecznie c h c i a ł k u p i ć j a k ą ś r z e ź b ę , a Chajec za skarby ś w i a t a nie c h c i a ł m u niczego s p r z e d a ć , p r ó c z w y j ą t k o w o m a ł e j f i g u r k i Frasobliwego. G n i e w a ł a go nawet sama r o z m o w a na te­ m a t s p r z e d a ż y . Coraz bardziej chce o n m i e ć swoje r z e ź b y d o k o ł a , a ż e b y m ó c p o k a z a ć coś g o ś c i o m , k t ó r z y go o d w i e d z a j ą . Z r e s z t ą g o ś ć m i , o k t ó r y c h w t y m k o n t e k ś c i e najczęściej wspomina, są p r z e w a ż n i e dzieci, k t ó r y m l u b i o p o w i a d a ć p r z y p o m o c y swych r z e ź b święto i ziemskie historie. W p r z e c i ą g u l a t naszej z n a j o m o ś c i Chajec bardzo się z m i e n i ł p o d t y m w z g l ę d e m . K i l k a l a t t e m u r z e ź b y swoje c h ę t n i e sprzeda­ w a ł , a ceny, k t ó r e u s t a l i ł , b y ł y bardzo skromne. Cieszyło go po­ wodzenie jego r z e ź b . D w a l a t a t e m u pierwszy raz m i p o w i e d z i a ł : „ S p r z e d a ć to idzie szybko, ale robienie t o t r w a " . I coraz t r u d n i e j m u r z e ź b i ć , m a 72 l a t a — ale m ó w i , że m a 73 — i p r ó b u j e zatrzy­ m a ć p r z y sobie t o , co s t w o r z y ł , co jest k a w a ł k i e m jego ż y c i a . Może dlatego w y d a ł o m i się, że n i e c h ę t n i e p a t r z y na gości, bo n i e m a l zawsze coś c h c ą m u z a b r a ć . Coraz bardzioj się boi, żt w szystko m u się r o z p ł y n i e m i ę d z y p a l c a m i . Z a p y t a ł mnie w czasie na­ szej ostatniej r o z m o w y , czy j a t e ż m a m w r a ż e n i e , że czas biegnie teraz o wiele szybciej n i ż przed w o j n ą . S t w i e r d z i ł , że lata, p o r y r o k u , t y g o d n i e i d n i są coraz k r ó t s z e , a słońce ledwie wzojdzio — zaraz zachodzi i r o b i się w i e c z ó r . Chajec b y ł p o g r ą ż o n y w swoich problemach, w swoim s m u t k u . N i e m i a ł o m odwagi r o z m a w i a ć z n i m o P a n t o k r a t o r z e . Z a u w a ż y ł e m t y l k o , że m i a ł zrobionych p i ę ć n o w y c h , n o r m a l n y c h na pierwszy r z u t oka F r a s o b l i w y c h . Dopiero gdy z b l i ż y ł e m się do n i c h , z a u w a ż y ł e m , że k a ż d y z nich b y ł u w i ą z a n y na ł a ń c u c h u , p r z y m o c o w a n y do s ł u p a i z a m k n i ę t y za p o m o c ą k ł ó d k i . D u m n i e p o t w i e r d z i ł Chajec, że ł a ń c u c h y i kłód­ k i własnoręcznie wykonuje. 2 3 I I . 22. A l b r e c h t D ü r e r . P r o j e k t p o m n i k a . 1525 r. PRZYPISY 1 B y ć m o ż e nie z w r ó c i ł b y m t a k i e j u w a g i na Św. Michała Chajca, g d y b y m nie p o c h o d z i ł z k r a j u , w k t ó r y m w a r s t w a r z ą d z ą c a w y k o r z y s t a ł a s z c z e g ó l n i e bezwstydnie A r c h a n i o ł a . Tendencja zniemczenia Św. M i c h a ł a , p r z e k s z t a ł c e n i a go w g e r m a ń s k i e g o wo­ jownika i führera, w niebiańskiego Zygfryda, ma swoją tradycję. G d y m i a n u j e się wojowniczego a n i o ł a p a t r o n e m n a r o d u , t o w y m a g a się od niego, b y p r z e w o d z i ł w o j n o m p o d e j m o w a n y m przez ó w n a r ó d . W t e d y a n i o ł zostaje ś w i ę t y m z n a k i e m f i r m o w y m dla dośó b r u d n y c h i n t e r e s ó w . Cesarz W i l h e l m I I w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n a ł szkic, na k t ó r y m Św. M i c h a ł z o g n i s t y m mieczom w z y w a n a r o d y E u r o p y — przed­ stawione j a k o g r u p a opancerzonych bab ( „ L u d y E u r o p y — b r o ń ­ cie waszych n a j ś w i ę t s z y c h d ó b r ! " ) — do w a l k i z n i e w i e r n y m i b a r b a r z y ń c a m i ; p r z y c z y m cesarzowi szło po p r o s t u o i n t e r w e n c j ę W Chinach. W ( k a t o l i c k i m ) „ L e x i k o n fuer Theologie u n d K i r c h e " , k t ó ­ rego 10 t o m ó w u k a z a ł o się w l a t a c h 1930—1938, na ilustracjach obok h a s ł a „ M i c h a ł " widnieje a r c h a n i o ł z u p e ł n i e p o d o b n y do j a k i e g o ś w o d z a g e r m a ń s k i e g o , a w d o d a t k u , j a k to w ł a ś n i e w ó w ­ czas w e s z ł o w m o d ę , wznosi on p r a w ą d ł o ń w p o z d r o w i e n i u . I n n y św. M i c h a ł , o f a l u j ą c y c h b l o n d w ł o s a c h , niósł p o l e g ł e g o ż o ł n i e r z a przed t r o n b o ż y — z a ł a t w i a j ą c m u , j a k z tego jasno w y n i k a , prze­ p u s t k ę do r a j u bez k o l e j k i i s ą d u . B y ł y t o ż e n u j ą c e p r ó b y przypochlebienia się ś w i e c k i m w ł a d z o m , p r ó b y udowodnienia, że n i e m i e c k i k a t o l i c y z m jest r ó w n i e narodowo n a s t a w i o n y j a k nazistowska k o n k u r e n c j a , k t ó r a Kolekcja L . Zimmerera — il. 2, 4, 5—&, 10—16, 18—21; Muzeum Etnograficzne w Krakowie — il. 17 Fot.: W . K o g a l i ń s k i — ii. 1, 3 (repr.), 6, 10, 15, 16, 22 (repr.); J . Sobolewski — il. 7, 8, 12, 14, 21; .1. Świderski — il. 2, 4, 5, 9, 11, 13, 17—20 242 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6c7dc1c359bccd7cd0f3fcfd067ce45.pdf 46d0ae17c120b24260022a1830fff03f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4124 Title A name given to the resource Wspólczesna rzeźba zwana ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNA RZEŹBA ZWANA LUDOWĄ Kończy się d a w n a r z e ź b a , c o r a z r z a d z i e j w i e j s c y wstawiają ś w i ę t e f i g u r y do opustoszałych świątkarze kapliczek — a cześnie j e s t o ś m y ś w i a d k a m i z d u m i e w a j ą c e g o rozwoju nej t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j . I n n a t o j u ż r z e ź b a , c o r a z jedno­ r z a n o s c h e m a t z a k o r z e n i o n y j u ż w t r a d y c j i , o k r e ś l a n o w i ę c siebie poprzez k u l t u r ę interpretacji był w a r i a n t p o d s t a w o w e g o s c h e m a t u . U p o d o b a n i a este- dalsza tyozne ś r o d o w i s k a oraz t r w a ł e , n i e m a l ż e niezmienne zasady war­ dawnej, t r a d y c y j n e j , n i e d l a w s i , l e c z d l a m i e j s k i e g o p r z e z n a c z o n a sztatowe odbiorcy. C z y j e s z c z e „ l u d o w a " ? C z y w o l n o n a m a r t y s t y c z n a j e d n o s t k i w y r a ż a ł a się przede w s z y s t k i m w wobec nowego zjawiska s t o s o w a ć u t a r t e n a z w y i k r y t e r i a o c e n y ? Nie z a m i e r z a m t u wchodzić w rozważania, war­ iant od wzoru, grupy. Granicą twórczej współczes­ kich co j e s t jeszcze, a co już nie j e s t l u d o w e . O k r e ś l e n i a ż y j ą d ł u ż e j n i ż t r e ś c i , które ograniczały zmianach polo i n d y w i d u a l n e g o wprowadzonych w manewru. s c h e m a t , ale nie Inwencja niewiel­ naruszają­ cych jego istoty. S t y l osobisty twórczości p o d p o r z ą d k o w a n y stylowi ulegają z m i a n i e . P r z y j m u j ę w i ę c s z e r o k ą w y k ł a d n i ę t e g o p o j ę c i a , ośrodka, Istnienie był regionu. sztuki wspólnej i typowej dla konkretnej grupy sądzę b o w i e m , ż e l e p i e j z g r z e s z y ć t o l e r a n c j ą i z a h a c z y ć o z j a w i s ­ regionalnej ko pograniczne, n i ż p o m i n ą ć fakty ta pełniła w kulturze wiejskiej. Sztuka „ s t o s o w a n a " , a więc strój, proszę w i ę c r o z u m i e ć w t y m przypadku jako zbitkę nowe i ważne. „Ludowość" kryteriów, wiązało zdobnictwo, się b e z p o ś r e d n i o architektura czy z funkcjami, rękodzieło — które sztuka charakteryzowały .jako p o j ę c i e w y j ś c i o w e d o c h a r a k t e r y s t y k i r ó ż n y c h g r u p i p r z e ­ g r u p ę , wydzielały ją spośród innych grup, a zarazem konsolidowa­ jawów r z e ź b y ły. współczesnej. Nim jednak p r z e j d ę do c h a r a k t e r y s t y k i , o h o i a ł b y m uwagę na s p o c y f i k ę t w ó r o z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j zwrócić wśród innych dzin s z t u k i l u d o w e j o r a z n a r ó ż n i c e , k t ó r e i s t n i e j ą m i ę d z y a współczesną r z e ź b ą dzie­ dawną Trwałość podstawowych warstwę kulturą informacyjną. Mówiła o zamożności domu, pokaźną gospodar­ ności i s p r a w n o ś c i gospodyni, o prestiżu. Strój w s k a z y w a ł na stan, hierarchię społeczną, wyróżniał panny, ludową. i silna więź z schematów g r u p y p r z y c z y n i ł y s i ę d o t e g o , ż e s z t u k a n i o s ł a ze s o b ą mężatki ozy w d o w y , ka­ w a l e r ó w i r e k r u t ó w . N a w e t z d o b n i c t w o czy haft m o g ł y pełnić po­ dobną Rzeźba a inne dziedziny sztuki ludowej rolę. Specyficzny „ k a n o n " l u d o w y w y n i k a ł więc nie t y l k o z cha­ W świadomości nowi b e z p o ś r e d n i e potocznej współczesna przedłużenie ceoh z e w n ę t r z n y c h , t a k i c h , j a k sztuki sztuka ludowa dawnej. sta­ Podobieństwo ornament, kształt, temat — su­ r a k t e r u twórczego procesu i przekazu turowych potrzeb geruje o i ą g ł o ś ć t r a d y c j i . O i l e j e d n a k w r z e m i o ś l e , m i m o w s z e l k i c h wet stępowania ciągłość ta wciąż jest wartością naczelną, w rzeźbie s t a j e s i ę c o r a z m n i e j w y c z u w a l n a . W i ą ż e s i ę t o z i n n ą strukturą procesu t w ó r c z e g o , z które w y s t ę p o w a ł y i w y s t ę p u j ą biarzem, p o m i ę d z y w z o r e m a innym charakterem pomiędzy jego rękodzieła n i e b u d z i n a rzeź­ „ludowość" o g ó l naszej w ą t p l i w o ś c i , t o p r z y jednoznacznej definicji. nych W rzeźbie wymykała tych samych determinowały spoistość presti­ s p r z y j a ł y , a na­ stylistyczną, trwałość I n n a b y ł a sytuacja r z e ź b y , i n n y charakter jej „ludowości". jakby ornamentalnych. poza tradycją miejscową, danej społeczności d o ś w i a d c z e n i o m poza wspólnym w a r s z t a t o w y m , nie nych wspólnych cechach l o k a l n y c h (zwłaszcza o ś r o d k ó w kultu), ze ś w i a d o m y c h d ą ż e ń d o k s z t a ł t o w a n i a odręb­ nie w y n i k a ł y one nego s t y l u lokalnego. W y n i k a to m i ę d z y i n n y m i z tego, że r z e ź b a nie p e ł n i ł a f u n k c j i p r e s t i ż o w y c h , nie m u s i a ł a w y o d r ę b n i a ć gurki o c e c h a c h i n d y w i d u a l n y c h , j a k wiejskiej, parafii, regionu. Nie konsolidowała swą formą rzemieślnicze, wią­ ż ą c s i ę ze s t y l e m r e g i o n a l n y m , a j e ś l i n a w e t m o ż n a m ó w i ć o p e w ­ ramach „ l u d o w o ś c i " l o k o w a n o b o w i e m z a r ó w n o p r y m i t y w n e f i ­ też i prac» wy­ kolorystycz­ motywów form, i z kul­ ale informacyjne, zestawień czy charakterystycznych Powstawała dla pojęcie t o n a s t r ę c z a w i e l e k ł o p o t ó w . R z e ź b a b o w i e m się i w y m y k a p r ó b o m a interpretacją. D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a f a k t , iż podczas g d y wręcz związków, środowiskiem umiejętności, Funkcje ż o w e i p a t r i o t y c z n e p e ł n i o n e przez s z t u k ę l u d o w ą zmian w kulturze, społeczności. grupy społecz­ zaslugująco r a c z e j n a m i a n o s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j . Z a „ludowe" ności, i n a w e t t a m , gdzio ż y w i o ł polski k o n k u r o w a ł z niemieckim uważa się z a r ó w n o ekspresji, c z y u k r a i ń s k i m , i s t o t n e b y ł y r ó ż n i c e r e l i g i i i r y t u a ł u , a n i e spe­ dzieła w y j ą t k o w e rzec m o ż n a — j e d n o r a z o w e , wszechnie n a określonym i w typowe swej f o r m i e , figury występujące po­ obszarze. Nio dziwnego, ż e s p ó r o k r y t e r i a r o z g o r z a ł w sztuce l u d o w e j rzeźbiarskiej. Kłopotów t a k i c h nie n a s t r ę c z a ani haft, ani w y c i n a n k a , strój, malarstwo n a szkle czy plastyka obrzędowa. umiejscowiona w Ich „ludowość" środowisku, czasie i przestrzeni. „ L u d o w e " d a j e s i ę w t y c h d z i e d z i n a c h o k r e ś l i ć przez z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a i s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a miejsca i o k r e s u h i s t o r y c z n e g o . L u d o w y iłżecka o e r a m i k a , k u r p i o w s k a czy góralska 7 Ludow o b y ł o g a r n c a r s t w o Ł ą ż k a , K a r t u z c z y B o l i m o w a , gdzie c o c h y l o k a l n e o d g r y w a ł y m n i e j s z ą stwie, o l u d o w o ś c i przesądzała rolę, jak np. technika, spinka. a w „naturalny" Funk­ wskazywała na p o b o ż n o ś ć g o s p o d a r z y czy z a m o ż n o ś ć d o m u , d z i a ł o się to nie za sprawą by szoEOgólnej W nie formy Nawet wtedy, gdy (stylu), a przez zwielokrotnienie licz­ p r z e d m i o t ó w k u l t u , przez ich s t r o j n o ś ć czy w i d o m ą materialną, przez f u n d a c j ę krzyża czy rzeźbie dominowała funkcja cechy forjnalne, otaczano k u l t e m kultowa. W a ż n o więc lecz w y s t ę p o w a n i e i z obecnością wartość kapliczki. postaci świętych, których były które wiązano określone na­ dzieje. tam, kowal­ Funkcje kultowe (często również magiczne) w z o r e m b y ł y f o r m y przechowano przez t r a d y c j ę sprawiały, (np. w że obrzędo­ (a więc wym i sposobem wykonania.) cha­ i s p o t y k a n e w p r z y d r o ż n y c h k a p l i c z k a c h . R z e ź b y te, a t a k ż e słu­ rakter z d o b n i c t w a . Wymogi k u rzeźby rolę drugorzędną. po­ danego był więc łowicki pasiak, wycinanka zgodny z t w o r z y w e m , n a r z ę d z i o m rogionalno-ludowej f o r m y dzieł sztuki kultowej. cje p r e s t i ż o w e , i n f o r m a o y j n o c z y e s t o t y o z n o o d g r y w a ł y w p r z y p a d ­ przede w s z y s t k i m n a p r z y k ł a d z i e t w ó r c z o ś c i wydaje s i ę n i e p o d w a ż a l n a , cyficznej, pieczywie) a w religijnej rzeźbie — figury kościelne ż ą c e n i e r a z za i c h w z ó r d o w o c y j n e o b r a z k i , p o z b a w i o n e b y ł y zna­ warsztatu, utrwalone w przekazu u m i e j ę t n o ś c i , dyscyplinowały maty o b o w i ą z u j ą c e danej w procesie bezpośredniego rzemiosło. Wzory, społeczności ograniczały inwencji j e d n o s t k i , n a w e t n a j b a r d z i e j u t a l e n t o w a n e j . T e sche­ swobodę właśnie m i o n regionalnej deklinacji. r o w a ł się na rzeźby na świątkarz wzo­ figurze z miejscowej kapliczki, nie s t y l i z o w a ł swej jakąś miejscową się w preferencji o k r e ś l o n e j Nawot wtedy, modłę. gdy Cechy lokalne przejawiały t e m a t y k i , t y p ó w r o z w i ą z a ń , ale nie wzorce, p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e , i n t e g r o w a ł y g r u p ę i s t a n o w i ­ o d r ę b n e g o stylu. Jest to z r o z u m i a ł o . W y c i n a n k i czy stroje m o g ł y ły p r z e j a w j e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j . być wytwarzająo typowy produkt Haftując, zdobiąc izbę rzemieślniczego ośrodka, czy powta­ łowickie czy kurpiowskie, ale nie mogło być łowickie czy kurpiowskie w y o b r a ż e n i e B o g a i ś w i ę t y c h ! 199 �O ile w i ę c w hafcie, t k a n i n i e czy w y c i n a n c e w z o r e m b y ł a i n ­ na w y c i n a n k a ozy t k a n i n a , t o w r z e ź b i e p u n k t e m odniesienia b y ­ ła figura kościelna, schemat ikonograficzny. Skoro w rzeźbie — zwłaszcza dalej mowa, pojawiała wień, wynikała ona nie tyle cje drewnianej, bo o niej się transpozycja kościelnych z upodobań będzie przedsta­ estot5rcznyeh regionu, co z o d m i e n n e j ś w i a d o m o ś c i r e l i g i j n e j , z c h a r a k t e r u w i a r y , kazywanej pamięciowo, zapamiętanej m ę k i , legend i przypowieści. w Wiary, postaci jak „ucho igielne". K o m i k s o w y charakter potrzeba wewnętrznej b y ć p r z y t y m zrealizowana w ekspresji. sposób silniej P o t r z e b a to bardziej osobisty n i ż w r z e m i o ś l e , j a k o ż o w r z e ź b i e d e f o r m a c j a i e k s p r e s j a b y ł y uzna­ n y m i ś r o d k a m i w y r a z u , a o świętości przedstawienia tematyka. scen tradycji (zezwalając oczywiścio na innowacje nadzieja, przekazu emocjonalne, mogła głównie obrazów traktowanej rzeźbiarskiej prze­ w i a r y biednyoh i u c i ś n i o n y c h , a nie t y c h , k t ó r y m przyjdzie przejść przez Trzeba też podkreślić, że w twórczości n i ż w i n n y c h d z i e d z i n a c h l u d o w e j s z t u k i w y s t ę p o w a ł y motywa. Hafciarkę „sprawdzano" decydowała wiernością wobec z g o d n o z ogólnym k i e r u n k i e m u p o d o b a ń ) , a l e r z e ź b i a r z m i a ł z n a c z n i e w i ę k s z o pra­ wo religij­ do i n d y w i d u a l n y c h r o z w i ą z a ń . W rzeźbie wyższy był również stopień s e m a n t y z a o j i prze­ n y c h treści spłycał je, odbierał i m aspekt m i s t y c z n y i filozoficz­ k a z u o r a z n a w a r s t w i e n i a r ó ż n y c h s k o j a r z e ń e m o c j o n a l n y c h , ist­ ny. nienie w k u l t u r z e ludowej jedynie r z e ź b y o tematyco „Ludowość" wiejskiej w i a r y miała i inny, niż „ludowość" polegająca nego, n a charakter szerszy stylu. schemacie (mowa t u oczywiście wo-magicznej Transpozycja na więc na formie wyrazu artystycz­ kościelnych ludowej wzorów — gdy kapliczki czy nie była oparta świątka — wynikała z psychofizycznych możliwości świątkarza. Hafciarka czy toż garn­ przez nie, czy zabawce) symboliczne Pieta, dramatyczne powodowało, tematy — archetypy Upadek religijnej t y l k o o r z e ź b i e w y r a ż a j ą c e j , a. n i e obrzędo- pod ż e p r z e k a z y w a n o po­ takie, j a k Ukrzyżowa­ k r z y ż e m c z y F r a s o b l i w y — n a j b a i dziej a n i e k i e d y i osobiste treści: mękę, b ó l p o stracie ze z r o z u m i e n i e m w z o r u , k t ó r y interpre­ d z i e c k a , l i t o ś ć , k r z y w d ę , p r z e ś l a d o w a n i e , w i a r ę , n a d z i o j ę , ufność t o w a l i , ale r z e ź b i a r z s t a w a ł n i e t y l k o p r z e d z a d a n i e m technicz­ i carz n i e m i e l i k ł o p o t u gorycz. n y m ; m u s i a ł o n z r o z u m i e ć t e m a t , d o t r z e ć do jego w a r s t w y s y m ­ Dawna a współczesna b o l i c z n e j , p r z e ż y ć t e n t e m a t , c z y g o t y l k o p r z e k a z a ć z g o d n i e ze swoją nych wyobraźnią religijną, ze s w o j ą interpretacją ewangelicz­ treści. w i n n y c h dziedzinach w dyspozycjach zniodołężniały, sztuki ludowej, wynikały fizycznych. Inne miał przecież chwytający pomyślenia też z różnicy człowiek za kozik czy d ł u t o r ę k ą stary, nionawykłą do precyzyjnej pracy, a inne m ł o d y , sprawny, dobrze władają­ ludowa R z e ź b a , b a r d z i e j z w i ą z a n a z o s o b o w o ś c i ą t w ó r c y n i ż z tra­ dycją Ogromne różnice w interpretacji w z o r u , nie do rzefba r e g i o n u , z m i e n i a ł a s i ę s z y b c i e j n i ż i n n e d z i e d z i n y sztuki ludowej, wcześnioj estetycznej reagując twórców i na przemiany w świadomości odbiorców. W r z e m i o s ł a c h a n a w e t w z d o b n i c t w i e , p r o o e s o w i dezintegra­ cji dawnej kultury wanie dawnych w i e j s k i e j t o w a r z y s z y ł o p r z e d ł u ż o n e występo­ wzorów i nawyków e s t e t y c z n y c h . Nosicielami który i c h b y l i p r z e d e w s z y s t k i m l u d z i e s t a r s i . K o n f l i k t w upodobaniach w y k o n a ł w s w y m ż y c i u j e d n ą c z y k i l k a r z e ź b , a inne w i e j s k i rze­ m i ę d z y d a w n ą a n o w ą m o d ą w i ó d ł n i e t y l e d o p r z e m i a n w zdob­ mieślnik, nictwie, cy siekierą, znający t a j n i k i o b r ó b k i drewna. Inne amator, zawodowo trudniący się renowacją dawnych rzeźb co do o d r z u o e n i a d a w n e g o s t r o j u c z y h a f t u — n a rzecz i tworzeniem nowyoh. Różnorodności rozwiązań rzeźbiarskich sprzyjał brak sztyw­ n y c h zasad w a r s z t a t o w y c h , b r a k b e z p o ś r e d n i e g o p r z e k a z u u m i e ­ jętności z pokolenia w pokolenie. Przekaz taki istniał szych ośrodkach produkcji kultowej i w rodach w więk­ rzeźbiarskich, ale w i e l u ś w i ą t k a r z y d o c h o d z i ł o s a m o d z i e l n i e do w ł a ś c i w e g o sobie sposobu wypowiedzi. K a ż d y z nich zaczynał j a k b y od nowa, traktując wzór jako punkt wyjścia. Hafciarka czy kowal byli w stanie skopiować prace m i s t r z ó w starszego p o k o l e n i a , a w k a ż d y m razie wiedzieli, że j e s t t o w z a s i ę g u i c h m o ż l i w o ś c i , ale r z e ź b i a r z , z w ł a s z c z a morodny, nie dysponujący dużymi umiejętnościami sa­ obróbki drewna, możliwości takie m i a ł ograniczone. Mógł zbliżyć się do prostej, wyrazistej figury w w i e j s k i e j k a p l i c z c e , ale j u ż nie kościelnego w z o r u , nie do przedstawienia do z oleodruku czy bar­ dziej s k o m p l i k o w a n e j d e w o c y j n e j g r a f i k i . A skoro w z o r u nie m ó g ł p o w t ó r z y ć — m u s i a ł go interpretować. T r u d n o ś ć z b l i ż e n i a się do wzorca p o w o d o w a ł a , że ś w i ą t k a r z •— z k o n i e c z n o ś c i — u p r a s z c z a ł p r z e d s t a w i o n e b y ć zrozumianym, podkreślał a t r y b u t y , po je r o z p o z n a ć . B r a k u m i e j ę t n o ś c i postacie, których warsztatowych, a chcąc można było pozwalających na p o p r a w n ą i realistyczną interpretację ikonograficznego wzor­ ca, s p r a w i a ł , ż e r z e ź b i a r z m u s i a ł p o s ł u g i w a ć się i n n y m i wyrazu, przede w s z y s t k i m ekspresją. środkami Deformacja w rzeźbie lu­ dowej w y n i k a ł a więc nie tyle z przeżycia t e m a t u i mistycznego n a p i ę c i a , co z p o t r z e b y p o d k r e ś l e n i a t y c h cech p o s t a c i i s y t u a c j i , k t ó r y c h świątkarz nie u m i a ł w y r a z i ć w realistycznej konwencji. Deformacja b y ł a sposobem w y r a z u treści, k t ó r e artysta nujący ś r o d k a m i realistycznego charakterystykę Różny skich i aniżeli 200 dyspo­ poprzez psychologiczną. silniej lokahio ważył na tradycje. „odmieńców", produkoja warsztatów sprawności wypowiadał stopień sprawności warsztatowej pretacji tematu twórczość warsztatu (np. figurki różnicach i możliwości rozwiązań Jednocześnie rzeźbiących o wysokim istniała z wewnętrznej standardzie M a t k i Boskiej Skępskiej). inter­ rzeźbiar­ przecież potrzeby, rzemieślniczej 1 1 �II. I . M a r i a n B r u d e k , B o g o r i a , w o j . t a r n o b r z e s k i e . Matka Boska z Dzieciątkiem (fragm.), drewno polichrom., w y s . 22 c m . 1969 r II. 2. J ó z e f P i ł a t , D ę b s k a W o l a , g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . Kapela anielska, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 25 c m . O k . 1 9 6 1 r. II. 3. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e . Pieta, d r e w n o , w y s . 5 2 c m . 1 9 6 6 r . I I . 4 . W . K r a j e w s k i . Pasja (fragm. o ł t a r z a ) , d r e w n o , w y s . C h r y s t u s a 49 c m . 1964 r . 201 �n o w y c h , m i e j s k i c h w z o r c ó w . A l e d a w n e w z o r y t r w a ł y siłą w pamięci starszego pokolenia, inercji w y k o n y w a n e -— p o o z ą t k o w o z n a w y k u , dla coraz rzadszych o d b i o r c ó w wiejskich, później na skutek zainteresowania publiczności miejskiej — dla obraźni twórców. tazji — muzeów, na k o n k u r s y , dla Cepelii i t d . w ujęciu Rzeźba O c z e k u j e s i ę o d n i c h n o w y c h r o z w i ą z a ń , fan­ tematu nietradycyjnego. współczesna śoią ż y w ą , k o n t a k t u j ą c ą jest więa w z nowymi dużym stopniu bodźcami i twórczo- doświadczeniami r z e ź b i a r z y . W i ę k s z o ś ć z n i c h c h o d z i ł a d o s z k ó ł , o g l ą d a ł a telewi­ dawnych form, które zję, ilustracje, c h o ć w y k o n y w a n e na wsi, nie p e ł n i ą j u ż d a w n y c h f u n k c j i . Auto­ m a s z e s z t u k i l u d o w e j . Z a c i e r a s i ę w i ę c c o r a z b a r d z i e j r ó ż n i c a po twór­ między Nastąpiła więe a u t o n o m i z a c j a nomizacja widoczna jest i w t y m , że t a d a w n a (w formie) czość istnieje, a czasom i p r z e k s z t a ł c a się poza ż y w y m przemian w upodobaniach, j a k b y głucha na czasu. D o p o m a g a j ą cza w tym dają od w y r o b ó w wszelkie podszepty konkursy, polityka komisje etnograficzne w rękodzieła spółdzielniach nurtem nagród, a zwłasz­ „Cepelii", które zgodności z dawnymi żą­ świadomością kształconych Obok świątków, które wyraźnie wywodzą obszar w s p ó l n y c h wanie wielu a m a t o r ó w na­ wiązują do d a w n y c h tradyoji, m a m y t u do czynienia z twórczo­ ścią ż y w ą , odzwierciedlającą w s t o p n i u w y ż s z y m , n i ż inne dzie­ dziny sztuki ludowej, m e n t a l n o ś ć t w ó r c y . Widoczne jest to szcza w t e m a t y c z n y o h p r a c a c h k o n k u r s o w y c h , u j a w n i e n i u się które zwła­ sprzyjają twórców z miast a nie wy­ i miasteozek. Wi penetracji. konwencją Sprzyja temu zaintereso­ ludowo-cepeliowskiej rzeźby. m i e j s c a , które zajmuje w kulturze. D a w n i e j r z e ź b a o b s ł u g i w a ł a s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , b y ł a więc z w i ą z a n a b e z p o ś r e d n i o i g ł ę b o k o z l u d o w ą k u l t u r ą , z potrzebami kultowymi i estetycznymi. P o w s t a w a ł a ona w o t o o z e n i u , gdzie i s t n i a ł a r z e ź b a o a n a l o g i c z n y m s c h e m a c i e . A l e d z i s i e j s z a rzeźba o b c a j e s t u p o d o b a n i o m i w z o r o m i s t n i e j ą c y m w ś r o d o w i s k u ma­ cierzystym, t o t e ż nie wszystkim z myślą wyobraźni. wiejskich w y s t a w y i kier­ N o t u j e m y w i ę c w a ż n ą r ó ż n i c ę m i ę d z y d a w n ą a współozesną skompli­ się l u b estetyczną plastycznie a m a t o r ó w rzeźbą,-różnic; W p r z y p a d k u r z e ź b y sytuacja jest j e d n a k bardziej cepeliowskich sklepów, d o c z n e j e s t t o r ó w n i e ż w i o h t w ó r c z o ś c i . P o s z e r z a s i ę o b s z a r gra niczny, schematami stylistycznymi. kowana. witryny funkcjonuje w n i m , p r o d u k o w a n a przede o mieście, o w y k s z t a ł c o n y m o d b i o r o y . Jeśli w i ę c n a w i ą z u j e ś w i a d o m i e d o w z o r ó w l u d o w y c h , t o s ą t o wzory Porównując tkaninę — mamy dawną do i współczesną czynienia z wycinankę, przedmiotem garnek a na pewno bardzo p o d o b n y m . R z e ź b a jednak odbiega od nych wzorów zarówno w kręgu podejmowanej ozy zrozumiałe, jako że w jest znacznie w i ę k s z a niż w oczekuje się, by tematyki, jak 202 dawne Dawniej produkowano z myślą o wiejskim wykach estetycznych i kulturowych, o rzeźbie swoboda twórczości wzorcu sztuki ludowej, którego a k t ó r y przechowuje miasto: oddziaływania. o d b i o r c y , o jego na­ t e r a z w i e ś r z e ź b i z myślą jednak „Cepelia", nie muzea. ma j u ż n a wsi, Nie s ą s i a d czy nie o p i n i a ś r o d o w i s k a — a l e k o m i s j a e t n o g r a f i c z n a l u b j u r y konkur­ schematy — przeciwnie — s u d e c y d u j e , c o j e s t , a co n i e j e s t „ l u d o w e " . W i e l u t z w . ludowych innych dziedzinach. Od r z e ź b y powtarzała sens w i ę k s z o ś c i k o n k u r s ó w książkowe. Z m i e n i ł się d o k ł a d n i e o 180 s t o p n i k i e r u n e k daw­ i w formie wyrazu artystyoznego. Jest to „cepeliowskie", muzealne, identycznym, polega właśnie na dopingu dla wy­ twórców świadomie rzeźbi „pod miasto". Słyszałem dziesiątki �I I . 5. S t a n i s ł a w F a l t y n , S z c z a w a , g m . K a m i e n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Św. Michał Archanioł, w y s . 4 0 c m . 1 9 7 5 r . I I . 6. S z c z e p a n M u c h a , Szale, g m . K l o n o w a , w o j . s i e r a d z k i e . Oskar Kolberg, w y s . 4 9 c m . 1 9 7 4 r . I I . 7. S t a n i s ł a w H o ł d a , N o w y S ą c z . Chrystus upadający pod krzyżem, d r e w n o , p a k u ł y , w y m . 1 6 x 4 6 c m ( p o s t a c i ) . 1974 r. narzekań, że t y l k o t a k i e r z e ź b y m a j ą z b y t , ż o c h c i e l i b y inaczej — z historią narodu, z tradycją ale w t e d y k o m i s j a o d r z u c a i m jest spontaniczna Zmieniły prace. się funkcje p e ł n i o n e przez rzeźbę. Dawniej one przede w s z y s t k i m k u l t o w e , d z i ś s ą e s t e t y c z n e . figury ś w i ę t e j m o d l o n o s i ę , o t a c z a n o do czcią. D z i ś stawia się j ą na półce z k s i ą ż k a m i , w i e s z a n a ś c i a n i e — p o n i e w a ż m a wać były Dawniej d e k o r o ­ wnętrze, j a k a n t y k , j a k stara b r o ń czy porcelana. Niektó­ ny, Przejawom tego reakcja na martyrologię narodu w latach woj­ eksterminację Ojca ludności K o l b e g o , ne. skiego. K i l k u poświęcone Ignacy pamięci w z postawiło własnym zmarłych w Oraczowa wystawił beatyfikację latach sumptem okupacji pomnik w obozach- upamiętniają­ cy Kolbego, c y k l p ł a s k o r z e ź b o tematyce obozowej (Oświęcim i Beł­ wdzięcznym przez s w ą p r o s t o t ę , b a r w n o ś ć , a z w ł a s z c z a n o ś ć ! W społeczeństwie coraz bardziej przyszłości" — r z e ź b a l u d o w a zaspokaja k i , sielskiej n a i w n o ś c i . Daje odczuwającym „szok poety­ też miłośnikom satysfakcjo arty­ styczne. Trudniej m ó w i ć o f u n k c j a c h r z e ź b i e n i a d l a t w ó r c ó w , s ą one inne w środowiskach rzeźbiarskiej pro- dukoji, i n n e u o s ó b t w o r z ą c y c h z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i t d . D o znanych w p r z e s z ł o ś c i f u n k c j i , takich, jak kathartyozna zaoja w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y w y p o w i e d z i ) , Szok, j a k i m b y ł o z a b ó j s t w o ego, n i e m a l w s z c z e g ó ł a c h w i d o c z n e w sprawił, że kilku z nich czasu wolnego, r z e ź b i e n i e j a k o awans Ojca prezydenta Kennedy'- telewizyjnych relacjach, (znam 7 przypadków) wyrzeźbiło prezydenta, a Skrętowicz swoją por­ kompozy- przywiózł z W o r o w a (w Szczecińskiem) do War­ szawy, b y j ą złożyć — jako kondolencję — w Ambasadzie nów Sta­ Zjednoczonych. (roali- niej w i ą ż ą c a s i ę t y l k o z r o l i g i ą ) i k u l t u r o w a ( r z e ź b i e n i e j a k o s p o ­ itd). Z m n i e j s z a s i ę n a t o m i a s t oję specjalnie Setki — a chyba komercyjna, komemo- ratywna, k o m p e n s a c y j n a — d o s z ł y t a k i e , j a k d y d a k t y c z n a ( d a w ­ sób s p ę d z a n i a temat R z e ź b i a r z e r e a g u j ą n a zdarzenia, k t ó r e p o r u s z y ł y silnie i c h wyobraźnię. tret zamordowanego bowiem z r ó ż n i c o w a n e , podjęło żec) s t w o r z y ł Z y g m u n t S k r ę t o w i c z i t d . n a i w ­ potrzeby prostej rzeźbiarz}' Pol­ pomniki Polski, r o d z i n n e j w s i , p r z e s z ł o ś c i ; d l a w i e l u j e s t j u ż t y l k o kowo t a n i m ( d o n i e d a w n a ) , ł a d n y m p r z e d m i o t e m a r t y s t y c z n y m , kilkudziesięciu Polsce, 1000-locie P a ń s t w a rym o d b i o r c o m r z e ź b a l u d o w a w i ą ż e s i ę e m o c j o n a l n i e z p o j ę o i e m stosun­ Millenium, żydowskiej takie rocznice, j a k rzeźbiarzy Kamiński ludowej kultury. w a ł o , j a k i e noszono zdecydowanio potrzeba wypowie­ cha­ tysiąoe rzeźb powstaje po to, aby stroje, jakie b y ł y obrzędy, obyczaje. M o m e n t d y d a k t y k i łączy się z d u m ą chłopską. W i e ś z wolna społeczny dzi t r e ś c i r e l i g i j n y c h . W i ą ż e s i ę t o n i e t y l k o z o z m i a n a m i w nawet p o k a z a ć wspólozesnym, zwłaszcza młodzieży, j a k to dawniej by­ przestaje my się w s t y d z i ć swej p r z e s z ł o ś c i , b i e d y . Z n a m i e n n e , żo for­ w y r a z u tego b y w a j ą z a c z e r p n i ę t e ze w s p ó ł c z e s n j ' c h wzorów rakterze r e l i g i j n o ś c i w s i , a l e p r z e d e w s z y s t k i m — z i n n ą r o l ą w s p ó ł ­ kulturowych. czesnej r z e ź b y , ze z m i a n ą j e j f u n k c j i artystyczną, o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h legendy śląskie i o f i a r o w a ć te obrazy tysią­ ze z d e c y d o w a n y m r o z s z e r z e n i e m k r ę g u p o d e j m o w a n e j t e m a t y k i . cowi szkół, aby młodzież z a p o z n a ł a się z k u l t u r ą l u d o w ą i historią z sakralnej n a Nie s p o s ó b p o m i n ą ć t u w a ż n e g o f a k t u . W rzeźbie ludowej ujawnia s i ę , i t o s t o s u n k o w o s i l n i e , p o o z u c i e e m o c j o n a l n e j więzi Śląska. siąclecie Maria Lenczewska postanowiła namalować J u l i a n B r z o z o w s k i ze S r o m o w a p o d Ł o w i o z a m postanowił wyrzeźbić pochód historyozny, tysiąc na Ty­ wszystkie 203 �Dwa rodzaje wojska, k r ó l ó w , w y b i t n e postacie n a u k i i sztuki, l u d n o ś ć typy osobowości twórców w i e j s k ą w s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . W y k o n a ł b l i s k o 300 — " w znacz­ nej c z ę ś c i r u c h o m y c h f i g u r , k t ó r e u m i e ś c i ł n a t a ś m i e rowej. Po latach pracy i zainwestowaniu stukilkudziesięoiu ty­ sięcy złotych w y b u d o w a ł solidny, ł a d n y budynek „ M u z e u m ro- dzinnogo" się w Sromowie, z jego r u c h o m y m i ją łowicką, gdzie zwiodzająoy może zapoznać „ s z o p k a m i " — pochodem tysiąclecia, humorystycznie potraktowanym procos- weselem, giem P o k o j u " itd., a t a k ż e z d a w n y m i r z e ź b a m i wuja, ludową sztuką matki patrywane dwóch „czystą" córki, oczywiście złożone. W toż chęć ufundowania i własnych pomnika, który t w ó r c y j u ż nie b ę d z i e . P r z e d p ó ł w i e k i e m przy­ umiejęt­ zostanie, Brzozowski gdy wystawił­ b y zapewne w ł a s n y m s u m p t e m k a p l i c z k ę czy k r z y ż z nazwiskiem nio tak daw­ no d o S r o m o w a z i n n e j w s i . B r z o z o w s k i z o s t a ł co p r a w d a s o ł t y ­ jest z n a k o m i t y m g o s p o d a r z e m , ale „swoim". Budując wciąż muzeum, które ma nie jest we stanowić do c h w a ł y dla całej w s i , c h c i a ł p o k a z a ć , k i m jest, swoją wsi powód wywindować pozycję. złożona. k o w i e r z e ź b i ą dla z a r o b k u , ale r ó w n i e ż i d l a w ł a s n e j re Bracia nie jest ich i zewnątrz- potrzeba dla których autoekspresji. podsta­ Tworzą nawet o d b i o r c ó w , p o n i e w a ż r z e ź b i e n i e j e s t dla egzystencji, spełnienia filozoficznych siebie, wyra­ czy emocjonalnych, któ. przepełniają. rzeźbie tyle w figuralnej potrzeba sferzo d z i a ł a l n o ś c i autoekspresji manualnej, nie przejawia tyle w się potrzebie religijnym, artystycznym. nostek wyalienowanych z normalnego życia czy to na swej „ i n n o ś c i " , czy k a l e c t w a , c h o r o b y , n i e u m i e j ę t n o ś c i sowania się. B y w a wyższy poziom też, że p r z y c z y n ą przeżywania, wadzić w niesprzyjających Bodźce wystawa a r t y s t y c z n ą , z p o t r z e b ą takiej czy c z a s e m ze świadomością roli, którą się in­ chce wewnętrzne działalności albo na twórczej skutek przysto­ d z i a ł a l n o ś c i jest w r a ż l i w o ś c i — co też może pro­ w a r u n k a c h d o z a k ł ó c e ń r e l a c j i z oto­ konkretyzują się w określonej formie skutek równolegle w y s t ę p u j ą c y c h wyraźnyoh z a m i ł o w a ń ( n p . p r e d y s p o z y c j i d o w y r a ż a n i a s w y c h m y ś l i i odozuć na słowie, piśmie, w r z e ź b i e o z y f o r m a c h p a r a - t e a t r a l n y c h ) albo skutek przypadku, który sprawia, że człowiek konkretyzuje s w o j ą p o t r z e b ę w y p o w i e d z i r z e ź b i ą c , m a l u j ą c czy g ł o s z ą o innym swoją prawdę. R z e ź b y Romana Śledzia, Malinówka, gm. Cyców, woj. chełmskie, drewno polichrom. w y s . 2 1 c m . I I . 9. Pieta, w y s . 22 c m . 204 do rozróżnienie nazwać: wewnątrzsterowną religijnych, filozoficznym, cjonalnym, z satysfakcją odegrać. sprowadzić „ d ł u b a n i a " , co w c h ę c i s t w o r z e n i a w o k ó ł s i e b i e ś w i a t a i n n e g o od w może się codzienności, dawania wyrazu swoim przekonaniom Sus- satysfakcji, dla pozycji w e wsi, dla splendoru, j a k i m jest dla nich i treści W ozy n a g r o d a w k o n k u r s i e . M o t y w k o m e r o y j n y w i ą ż e się z a m b i ­ kompensacji, dadzą parafrazując czeniem. M o t y w a c j a twórczości jest zazwyczaj nej które R e g u ł ą j e s t , ż e b o d ź c e w e w n ę t r z n e d z i a ł a j ą n a j s i l n i e j u jed­ J o s t jeszcze j e d o n p o w ó d . B r z o z o w s c y p r z y s z l i w pełni bodźcom w t e d y , g d y nie z n a j d u j ą fundatora. Dziś buduje muzoum. sem, można widzenia, grup, „ W e w n ą t r z s t e r o w n i " — to rzeźbiarze, wowym patriotyczno-dydaktycz- nyoh będzie to duma z rodzinnych tradycji n o ś c i , ale punktu storowną. żenia Motywacje twórczości bywają tego n i c h f o r m ą roalizaeji swej Łodzi. p a d k u Brzozowskiego, obok o l e m e n t ó w z podstawowych Riesmanowskie, „Wyści­ (pająki, kodry, ozdoby) i obrazami absolwontki L i c e u m Plastycznogo w M o t y w a c j e w i ą ż ą s i ę z r o d z a j e m o s o b o w o ś c i t w ó r c ó w . Roz­ transporte­ 1 9 7 6 r . I I . 8. Chrystus i Matka Boska Bolesna,. �Rzeźbiarze „wewnątrzsterowni" form w y r a z u , t e m a t ó w czej n i e ś w i a d o m i e , czy nie szukają na sposobów wypowiedzi. spontanicznie — własne wizje zewnątrz Budują ra­ formy ich i realizacji. N i e b a r d z o i c h o b c h o d z i , c o i j a k r z e ź b i ą i n n i , formy a d o k w a t n o j d l a swych napięć emocjonalnych, a formy, w k t ó r e j się mogą szukają zarazem wypowiedzieć. Są j a k b y p o z a w z o r a m i i m o d ą , p o "a t y m , c o r o b i ą i n n i , tworząc, p o s ł u g u j ą si^ę p r z e c i e ż a l f a b e t o m k u l t u r y , w k t ó r e j rośli, , , i k o n o m a m i " , które utrwaliła ich pamięć i świadomość. Dostrzoc t o m o ż n a n a p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a . , w o b r a z k a c h którego wyraźnie w i d o c z n y j e s t z a s ó b j o g o o b s e r w a c j i i u t r w a l o n y c h w mięci p e j z a ż y , budowli, fragmentów 'IV w s z y s t k i e e l e m e n t y z e w n ę t r z n e j cerkiewnego realności ale wy­ pa­ malarstwa. podporządkowane są w y o b r a ź n i m a l a r z a , s c h e m a t o m w y p r a c o w a n y m przez niego „ Z e w n ą t r z s t e r o w n y c h " jest znacznie w i ę c e j , d o m i n u j ą wszę­ i adekwatnym do jego umiejętności. dzie— i w t w ó r c z o ś c i p r o f e s j o n a l n e j , i w ludowej, i wśród ama­ torów. R z e ź b i ą c z y m a l u j ą , s z u k a j ą c w z o r c a p o z a s o b ą . W y p o w i a ­ dają się p o p r z e z f o r m ę z n a l e z i o n ą p r z e z i n n y c h , w r a m a c h i s t n i e ­ jącego s y s t o m u . ( G d y s y s t e m t e n z a k ł a d a w y n a l a z c z o ś ć , r o b i o n i e czogoś, czogo j o s z c z o n i o b y ł o — r o b i ą t o b e z wahania, na zasa­ dzie ś w i a d o m e g o w y m y ś l a n i a n o w y c h k o m b i n a c j i — c z e g o p r z y ­ kłady ł a t w o d o j r z o ć n a w y s t a w a c h w s p ó ł c z e s n e j Są w ś r ó d nich znakomici artyści, sztuki). i przeciwstawiając we­ wnątrz — z e w n ą t r z s t e r o w n y m , n i e t w i e r d z ę b y n a j m n i e j , ż e j o d n i są „ l e p s i " o d d r u g i c h . S ą j e d n a k „ i n n i " , a w r z e ź b i e l u d o w e j to swoje k o n s e k w e n c j e . R ó ż n i c e p o l e g a j ą n a p i e r w i a s t k u nicznej t w ó r c z o ś c i , na kierunku reakcji. Na ma sponta­ introwertyczności i okstrawertyczności. P r z y p o m i n a j ą c te J u n g o w s k i e k a t e g o r i e p o d z i a ł u , częściowo pokrywająco się z p o j ę c i e m s t e r o w n o ś c i , s t w i e r d z a m t y l k o , ż e ca­ 11 li. 10. Chrystus u słupa, wys. 27 cm. I I . . Zdjęcie z krzyża (fragm.), wys. c a ł . 22 cm. la rzecz d o t y c z y t y p ó w o s o b o w o ś c i , i w o g ó l n y m aspekcie nie prze­ s ą d z a wcale „ n o r m a l n o ś c i " jednych lub drugich. K a ż d y artysta tworzy zresztą z potrzeby wewnętrznej, fakt, że m a l u j e , pisze czy k o m p o n u j e ś w i a d c z y runku sam o wyborze kie­ działania. U l e g a j ą c b o d ź c o m czy i n s p i r a c j o m , j e d n i t w ó r c y bardziej na­ stawieni są na swój „ g ł o s " w e w n ę t r z n y , i n n i na g ł o s y docho­ dzące z oddali. M i m o przenikań wzajemnych i częstego występo­ wania obu skrajnych Wy­ r a ź n i e rysuje się o d r ę b n o ś ć t w ó r c z e j o s o b o w o ś c i t a k j e d n y c h rodzajów inspiracji, w przypadkach jak i drugich. W p e w n y c h okrosach dziejów sztuki — c i „ o d w e w n ą t r z " nie m i o l i w i e l k i c h szans i s t n i e n i a , s t a n o w i l i m a r g i n e s , nie niani przez w s p ó ł c z e s n y c h , alo w d o b i e r o m a n t y z m u , doce­ symboliz­ m u — oni błyszczeli j a k g w i a z d y pierwszej wielkości. W nak to rzeźbio ludowej szczególnie interesujący wydają się j e d ­ g ł ó w n i e ci — „ i n t r o " , c i „ w o w n ą t r z s t e r o w n i " . P o s t a r a m się objaśnić. świadomość Otóż na pewnym niowyszkolonego szczeblu k o m p l i k a c j i odbiorcy sztuki, znacznie jest niższa gdy od ś w i a d o m o ś c i t w ó r c y , a m a t o r , p r z e j m u j ą c w z ó r z z o w n ą t r z , przej­ muje pozór, powiorzchnię, nie widząc ukrytych pod nią m e c h a n i z m ó w działania. Naśladuje, w istocie t y l k o jogo z e w n ę t r z n y nie r o z u m i o j ą c , p o w t a r z a s ł o w a , nio d o s t r z e g a j ą c sensu z d a n i a . Prze­ c i ę t n y dostawca f i g u r e k do „ C e p o l i i " , na k o n k u r s y czy naśladuje inno rzeźby, a n a ś l a d u j ą c — w m i a r ę swoich — s p o s ó b ujęcia, r z o ź b i e n i a , d ą ż y do j a k n a j w i ę k s z e g o stwa. Naśladując rzeźby, które przokraozają jego kiermasze możliwości podobiońmożliwości o d t w o r z e n i a , n i e z d a j e s o b i e c z ę s t o s p r a w y z r ó ż n i c , j a k i o go d z i e ­ lą od brak pierwowzoru—właśnie krytycyzmu — i w na tym polega brak efekcie w y t w a r z a f i g u r k ę , świadomości, której w d z i ę k pologa na n i e p o r a d n o ś c i , na u r o k u nieświadomej cały karyka­ t u r y . G d y jest to złe — m ó w i m y kicz, ohyda. G d y m a jodnak pew­ ne z a l e t y , d o s t r z e g a m y j e j a k o n a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a , j a k o odwagę 205 �podjęoia zadania ponad siły. U j m u j e iwna nas n a i w n y wdzięk, na­ N a i w n o ś ć s t a ł a się w naszych czasach k a t e g o r i ą rodzajem samoobrony może być tylko artystycznego wkładu. D z i e ł o w y b i t n e g o p l a s t y k a o s a d z o n e jest m o c n o w e p o c e , p o w s t a ł e w d i a l o g u z o t a c z a j ą c ą g o s z t u k ą , z ist­ poetyka. przed technizacją świata. estotyozną, Ale naiwność w y n i k i e m n i e z d a w a n i a sobie s p r a w y z t r u d u za­ n i e j ą c y m i p r o g r a m a m i a r t y s t y c z n y m i , p o d c z a s g d y d z i e ł o samo­ rodnego a r t y s t y o r y g i n a l n o ś ć s w ą z a w d z i ę c z a w d u ż y m stopniu separacji o d w p ł y w ó w tej k u l t u r y , m o n o l o g o w i , k t ó r y prowadzi dania, p r z e j a w e m n i e u m i e j ę t n o ś c i , ż a ł o s n y m w swej istocie, c h o ć ze s o b ą . A r t y s t a p l a s t y k k o n s e k w e n t n i e s z u k a i w y b i e r a — „sa­ zabawnym zabawny m o r o d n y " t w o r z y t a k , j a k m o ż e , w a ż n a jest dla niego trość, którą jedzący łyżką, jeżdżący na rowe­ chce w y r a z i ć i s t a r a s i ę j e d y n i e o t o , a b y t o n p r z e k a z b y ł zrozumia­ dla widza widowiskiem. szympans n a arenie oyrkowej, rze ozy u k ł a d a j ą c y się do snu w noonej czuję się z a ż o n o w a n y , nie widzę ilekroć powodu, aby rzeczy, rzecz Podobnie jest t e ż słyszę cieszyć koszuli. tego tak zachwyty, ktoś nieświadom pociosznie — w y k o n a ł . wzrusza mnie n a p r a w d ę t w ó r c z a w y o b r a ź n i a , że rodzaju się t y m , iż tę pociesznie— i tylko Przyznam, Ale „ n a i w n o ś ć " — jeśli j ą n a z w a ć — k t ó r a s t a ł a się f o r m ą p o e t y c k ą . Świeżość spoj­ rzenia, t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest j a k b y n a n o w o , o d zera wymyślona i z n i e z r ó w n a n ą i n t u i c j ą doprowadzona do swoistej d o s k o n a ł o ś c i . ły, aby odpowiadał - '• H a s i o r s z u k a jogo wizji. i znajduje, alo H e r ó d o k , Oleksy czy Sobota niczego nie szukali. I c h f o r m a w y r a z u z o s t a ł a i m niejako „dana", była jodyną, którą mogli z r e a l i z o w a ć . I w l a ś n i o n a t y m polega zasadnicza r ó ż n i c a : p l a s t y k w y b i o r ą spośród tysiąca możliwych w a r i a n t ó w , ale s a m o r o d n y t w ó r c a n i c z e g o n i e w y b i o r ą . Jost taki, j a k i m j o s t , i n a t y m p o l e g a a u t e n t y z m j e g o t w ó r c z o ś c i . C z y He­ ródok, g d y b y zechciał, m ó g ł b y rzeźbić inaczej? H e r ó d e k — nie, R ó ż n i c e p o z o r n i e n i e w i e l k i e , ale zasadniczo. T a k i e j a k m i ę d z y p o n i e w a ż f o r m a w y r a z u b y ł a w j e g o p r z y p a d k u t ą j e d y n ą opty­ prostactwem a prostotą, nieudolnym naśladownictwem a odkryw­ m a l n ą , i H e r ó d o k , g d y b y n a w e t s t r a s z n i e c h c i a ł , t o b y n i e m ó g ł wy­ czością. Tak, właśnie odkrywczością, ponieważ w twórczości — r z e ź b i ć p e ł n e j , p l a s t y c z n e j t w a r z y — j a k i n n i r z e ź b i a r z e . A l e już Forma Z a g a j e w s k i m a t e c h n i k ę r z e ź b i e n i a w g l i n i e t a k d o s k o n a l ą , żo stać w y r a z u jest b e z p o ś r e d n i o p o o h o d n ą m o ż l i w o ś c i p s y c h o f i z y c z n y c h go b y b y ł o n a p r ó b ę n a ś l a d o w a n i a n p . p ł a s k o r z e ź b ceramicznych twórcy, który buduje formę „ o d w e w n ą t r z " , z Luoa wróćmy do sedna tyoh rozważań — wewnątrzsterownoj, siebie. Nie chcę delia R o b i ą , t y l k o , że go t o z u p e ł n i e nie zrównywać odkrywczości H e r ó d k a z odkrywczością Hasiora, in­ b o w i o m — g d y go się obserwuje — w r ę c z n y jest p o z i o m ś w i a d o m o ś c i i k o n i e c z n o ś c i ich d z i a ł a ń , i n n a waga wyobraźni. Po co m i a ł b y R z e ź b y B o l e s ł a w a M u s i a ł a , B i e r u t o w i c e , g m . K a r p a c z , w o j . j e l e n i o g ó r s k i e . I I . 1 2 . Modląca krzyżem. O k . 1972 r. 206 się, coś naśladować, i n t o r o s u j o , jest niewolnikiem skoro rzeźbi własnej właśnie w y s . 7 4 c m . O k . 1 9 7 2 r . I I . 13. Pod �II. 14. A n d r z e j S i e k , L i p i n y D o l n e , g m . P o t o k G ó r n y , w o j . z a m o j s k i e . N a p i s n a o d w r o e i u p ł a s k o r z e ź b y z 1 9 7 1 r . M o n s i e l , W o ż u c z y n , g m . K r y n i e c , w o j . z a m o j s k i e . R y s u n e k o ł ó w k i e m , 2 0 x l 5 e m . 1948 r . dlatego, ż e c h c e d a ć w y r a z i d e o m i p o m y s ł o m , k t ó r e g o niają, k t ó r y c h r e a l i z a c j ę u w a ż a za s w ó j ś w i ę t y przepeł­ obowiązek. właśnie na i c h zawsze ś w i a d o m y m b u n t e m, rodnych n i e z a l e ż n o ś ć jest i c h i najwięksi od form twórcy, ale podczas gdy istniejącej u u Niezależ­ nich jest naszych kultury to samo­ artystycznej losem. ale i j e d n y c h , i drugioh ł ą c z y t w ó r c z a p o s t a w a , o d k r y w c z o ś ć w y o b r a ź n i . tego też t w ó r c y t a c y , j a k N i k i f o r c z y z o b c y c h — W ó l f l i , zepchnęła fakt ich na również Ilija B o s i l j , S k u r j e n i c z y Ż i v k o v i c z — f a s c y n u j ą tkwiących p o u s z y w tylu plastyków problemach dwudziestowiecznej sztuki. nikogo „Wewnątrzsterowni". s i ę z n a l e ź l i (z r ó ż n y o h z r e s z t ą p r z y c z y n ) , margines życia społecznego, i m o ż e ten właśnie s t a ł się d o d a t k o w y m b o d ź c e m dla ich twórczości. R z e ź b y Oleksego są s w o i s t ą m o d l i t w ą starego człowieka, którego kalectwo (niomota) i bieda z e p c h n ę ł y na dno ludzkiej egzystencji. p o z y c j ę , poczucie, że jest k i m ś , że uczestniczy w ż y c i u swej p a r a f i i . Dla­ Lesage, potrzeby. Izolacja, w której Rzeźby dały m u Różne są p u n k t y w y j ś c i a , r ó ż n e z a ł o ż e n i a — Edmund własną mądrością, głusi na doświadczenia innych, tworzą­ cy z wewnętrznej n i e z a l e ż n o ś c i od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , o d t e g o , co n i e s i e k u l t u r a . ność t a k ą o h c ą o s i ą g n ą ć 15. s z y ń s k a . T w ó r c y samorodni, spontaniczni, nie n a ś l a d u j ą o y mądrzy Siła i s ł a b o ś ć , w i e l k o ś ć i o g r a n i c z e n i e — p o l e g a j ą w t w ó r c z o ś c i samorodnych m i s t r z ó w II. S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a r z e ź b i t o , co k o c h a n a j b a r d z i e j . rozstrzyga p r o b l e m ó w religijnych, nie o p o w i a d a D o b r e j Nie Nowiny, ale p r z e d s t a w i a u l u b i o n e k o n i e , ś w i n k i , p t a k i . J e s t c o ś n i e z w y k ł e ­ go w tym, że ta mała, dobra, zaharowana kobieta znajdowała czas n a r z e ź b i e n i e , i t o j a k i e ? T a k i e , k t ó r e g o n i k t n i e m ó g ł usza­ Stratyfikacja współczesnej twórczości nować, pochwalić. Nie rzeźbiarskiej służą — „Samorodni" stanowią niewątpliwie odrębną kategorię, dzielającą s i ę n a tle masowej produkcji rzeźbiarskiej — wy­ zwanej ludową. nie rzeźby, które koni, świnek i innych Mucha, podejrzliwy, kategorii wyróżnić można s a m o r o d n ą w i e j s k ą . Zaliczam do niej co m ó g ł w I. e stworzeń. s a m o t n y , s t a w i a swo r z e ź b y na R/eźby — demonologii poczęte — tych twórców, którzy ukształtowali w klimacie w i e j s k i e j k u l t u r y , i t o w z a s a d z i e t r a d y c y j n e j . którzy żyli c z y ż y j ą n a w s i , ale d o d a j m y r z e c z w a ż n ą — jąc się j a k b y n a m a r g i n e s i e ż y c i a w s i , n a marginosie się Ludzi, znajdu­ zachodzą­ cych w niej p r z e m i a n . straży niczego, p r ę d z e j d i a b ł y n i ż l u d z i e , ze świata i m o ż e dlatogo, przez p o d o b i e ń s t w o fun­ k c j i i na n i k i m nie w z o r o w a n y s p o s ó b rzeźbienia — bliższe afry­ k a ń s k i m niż rodzimym. S z c z e g ó l n a , n i e m a l m a n i e r y s t y c z n a w s w y m w y r a z i e eksprosja cechuje r z e ź b y R o m a n a Ś l e d z i a ( i l . 8—11). Z a d z i w i a j ą c a jest siła w y r a z u t y c h r z e ź b , w i a r y g o d n o ś ć cierpień i bólu, k t ó r o przed­ Czasem m o ż n a o n i c h p o w i e d z i e ć , ż e s ą j a k b y p o z a c z a s e m s t a w i a w scenach r e l i g i j n y c h , p o d s u n i ę t y c h m u przez w y o b r a ź n i ę i środowiskiem. N a w i e d z e n i , o d s e p a r o w a n i o d i n n y c h k a l e c t w e m , na podstawio lektury Pisma Świętego. Nie nie m i e s z c z ą c y s i ę w t y c h r z e ź b w naszej sztuce l u d o w e j — normie środowiska, z b y t serio pojmujący wiarę i n a k a z y , k t ó r y c h n i k t n i e p r z e s t r z e g a . C i , co c z u j ą m o c n i e j , nietypowi, d z i w n i . A czemuś jeźdźców, d o m u , r z e ź b y o m a g i c z n 3 j sile w y r a z u , n i e p o d o b n e do W ramach tej rzeźbę święte figury, lecz n i k o m u n i e p o t r z e b n e , p o p r o s t u r z e ź b y : więc: Heródek, Oleksy, Mika, H o ł d a (ił. 7 ) , S o b o t a , M u c h a ( i l . 6) c z y Siek, znajduję analogii dla k l i m a t o b r a z ó w E l Groca w y d a s i ę c h y b a n a j b l i ż s z y —• a l e Ś l e d ź n i g d y E l G r e c a n i e w i d z i a ł . Stanisław Siłą „ s a m o r o d n y c h " jest ich izolacja, p r z e m o ż n a pasja wew­ Szczypawka-Pta- nętrzna, niezależność od jakichkolwiek wzorów. Jedni — jak Horó. 207 �18 I 208 �Interpretacje t e m a t u Ostatniej Wieczerzy: i i . 16. A n d r z e j R a d z i k , Płaskorzeźba, w y m . 5 4 X 8 6 c m . X V I I / X V I 1 I w . ( ? ) ; i l . 1 8 . J ó z e f rzeźba, w y m . 33 X 62 c m . 1 9 7 1 r . ; i l . 19. J a n B i z u ń , R z y k i , g m . A d a m Zegadło, Krzyżka, gm. Suchedniów, G r y b ó w , w o j . n o w o s ą d e c k i e . W y m . 45 X 150 c m ; i l . 17. A n o n i m . Lurka, Bystrzyca Górna, gm. Lutomia, woj. wałbrzyskie. Płasko­ B r z e ź n i c a , w o j . b i e l s k i e . W y m . 4 5 x 8 0 c m . P r z e d 1966 r . ; i l . 2 0 . w o j . k i e l e c k i e . W y m . 2 4 x 4 6 c m . 1965 r . 209 �I I . 2 1 — 2 3 . I n t e r p r e t a c j e t e m a t u Ostatniej Wieczerzy. I I . 21. Józef Sobota, Regut, gm. Celestynów, 1975 r. dek, nie u m i e l i b y i c h n a w e t p o w t ó r z y ć , i n n y m do niczego b y nie p o s ł u ż y ł y , bo i co d a t r a d y c y j n y ś w i ą t e k S z c z y p a w c e , k t ó r a c h c e wyrzeźbić konia czy kaczuszkę, co da osobny świat swyoh n i to ludzi, n i to Czy rzeźba „samorodna" Musze — tworzącemu istniała dawniej ? Oczywiście, są­ Mniejszy b y l b o w i e m dystans m i ę d z y w y o b r a ź n i ą ludzi wiejskiego margi­ niż to ma Jak chimery z stołeczne. Notre-Dame jawią dziękując Kopernikowi Fragm. kapliczki. się postacie za jego o d k r y o i e , t o kosmosu, z n ó w C h o p i n a czy K o c h a n o w s k i e g o o t a c z a r o z w i b r o w a n a m a s a n i t o s t w o r ó w , n i to roślin, z a s t y g ł a w d z i w n y m , p o k r ę t n y m k s z t a ł c i e ( i l . 57). Wyobraź­ demonów. dzę nawet, że b y ł a w ó w c z a s bardziej „ l u d o w a " niż dziś. nesu a społeoznośeią, tazji. woj. miejsce dzisiaj. Dlatego nia k a ż e Zagajewskiemu r o z b u d o w y w a ć t e m a t do wymiaru żonych, fantastycznych kompozycji, t ł u m a c z ą c sens k a ż d e g o R z e ź b y n i k t go mniej nie zło­ o k t ó r y c h c h ę t n i e opowiada, szczegółu. uczył, nikt tak z r e s z t ą n i e r z e ź b i . Nie różne m o ż n a t e ż w s k a z a ć w z o r u , k t ó r y i n t e r p r e t u j e , f o r m a j e s t bowiom dawne świątki w zbiorach muzealnych, odnoszę wrażenie, że b y ł y u n i e g o z a w s z e p o c h o d n ą w i z j i i t e c h n i c z n y c h m o ż l i w o ś c i . D a się wśród co w y r a ź n i e w y d z i e l a ł a się z k r ę g u r z e ź b y ludowej. tyoh, które najbardziej nas P a t r z ą c na zaskakują swą „innością", takie, które m o ż n a b y n a z w a ć „ s a m o r o d n e " — w odróżnieniu tyoh bardziej konwencjonalnych, z b l i ż o n y c h do siebie w formie i emocjonalnym wyrazie. Przeciwieństwem bowiem pojęcia m o r o d n o ś ć " j e s t p o w s z e c h n o ś ć , t y p o w o ś ć , a w i ę c t o , co było na wzorze, z a p o ż y c z e n i u , od „sa­ oparte czy prawda odnaleźć ornamentu, punkt wyjścia, pierwowzór ale są to zaledwie cegiełki, z jakiejś postaci których buduje w ł a s n y m o n u m e n t . G u m o w e z a b a w k i , j a r m a r c z n e f i g u r k i gipsowe, s z y s z k i i t a n d e t n o o z d o b y , d e w o c y j n e o b r a z k i — a k c e s o r i a wspóloześnie spotykane w chłopskim i robotniczym mieszkaniu. T r u d n o z e s t a w i a ć Z a g a j e w s k i e g o zo s z t u k ą l u d o w ą , j e s t tak tradycji. o d n i e j i n n y , j a k G a u d i b y ł i n n y o d a r c h i t e k t u r y p o c z ą t k u wieku. * N i e d a s i ę t e ż p o r ó w n a ć Z a g a j e w s k i e g o ze s z t u k ą u c z o n ą , z j a k i m ­ kolwiek Drugą grupę, niach, stanowi Rzeźba którą można s a m o r o d n a ludzi, którzy m i m o by wydzielić r z e ź b a w tyoh •— j a k n p . „uczonej", czasem Stanisław Zagajewski, z przekonania, że ich gijny — rzeźbi w glinie fantastyczne p t a k i i wielkie po przykładem reli­ kompozycjo R z e ź b i z głębokiej p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , czasem to, aby przybliżyć innym prawdy, w — powoła­ najlepszym. N i e w y k s z t a ł c o n y , p r a c u j ą c y fizycznie, głęboko raźnie czy Szczypawka-Ptaszyńska życia wewnętrznego, które wy­ wierzy. Interpretuje je z o g r o m n ą ekspresją, przeżywając j a k b y na nowo r ó ż n i ą się o d otoozonia przeżyć niekiedy potrzebą głoszenia n i e m jest los r z e ź b i a r z a . Z a g a j e w s k i j e s t t u z r e s z t ą religijne. nie masowej. Tworzą z potrzeby wypowiodzenia swyoh wizji, religijn3'ch, gorejącą w s p o ł e c z n o ś c i , nie t r a c ą z n i ą k o n t a k t u . B y w a t a k t się u r y w a , a t w ó r c z o ś ć — napięcia i wstrząsy, jakio tragicznym zapisem konfliktów, psychiką które Pozornie różnice są n i e d u ż e , ot, rzecz do­ t y c z y t e m a t ó w ś w i e c k i c h , i n t e r p r e t u j e je p u s z c z a j ą c w o d z e f a n ­ 210 osobowość, krzy­ k r e s k a p o c i ą g n i ę t a jeszcze przekroczenia. Do chwili, gdy człowiek tkwi z oczu M a t k i Boskiej a gdy u j a w n i a tylko d a l e j . . . A j e d n a k R u b i k o n j e s t t u w i d o c z n y , c h o ć i n i e t r u d n y do nonkonformizmu, F i g u r y otaoza g ą s z c z e m o r n a m e n t ó w i symboli, tkwią c z ł o w i e k a , staje się trawią przejęcia broczące wyobraźnią, kiem samotnej rozpaczy. stwa o d d o s t o j e ń s t w a i łaski. R z e ź b i w i ę c wielkie ł z y t o c z ą c e się ciernie i k r o p l e k r w i Siedź, j e d n a k , ż e kon­ j a k sejsmograf — targają n a w i ą z u j e z n i ą dialog, jego b u n t , poczucia z ran Biozowanego, rzeźbi z n i e w i a r y g o d n ą p a s j ą i cierpliwością. brui natężeniem „ p r a w d y " . A l e r ó ż n i ą c się — d r a m a t Ewangelii. Bliższy m u jest g r y m a s b ó l u i ciernie m ę c z e ń ­ Bolesnej, Fart miejsce. Z a r ó w n o on, jak i wcześniej t u wymieniani Heródek, miast, korzystają z wystaw, muzeów, z całego n u r t u sztuki jej k i e r u n k i e m . T y l k o w r a m a c h samorodnej z n a j d u j e swe m i e j s k a . iż s ą m i e s z k a ń c a m i a w d u ż y m stopniu nawet z kultury rozważa­ wzorów kultury to ograniczenie, czy też Stany olśnień (jakiejkolwiek) odmienności, u w społeczności, o d r ę b n o ś c i , niechęć są tylko źródeł któroj przejawom l e ż e ć m o ż e ozy nadwrażliwość. mistycznych, doznawano nawet p r z e z ludzi n i e w i e r z ą c y c h , p o d o b n e d o t w ó r c z y o h u n i e s i e ń a r t y s t ó w , należą �do tej k a t e g o r i i t w ó r o z o ś c i , k t ó r a m i e ś c i s i ę w r a m a c h choć znaleźć j e m o ż n a i p o z a g r a n i c ą kultury, T w ó r c z o ś ć w y z w a l a się spod k o n t r o l i sprawowanej przez r z e ź b i a r z nie „normalności". Celowo n i e u ż y w a m t u p o j ę c i a n o r m y z d r o w i a p s y c h i c z n e g o . czuje zależności o d k u l t u r y , od wzorów rozum, obyczajo­ w y c h i estetycznych, t w ó r c z o ś ć jego osiąga ten s t o p i e ń szczerośoi, Zależy ono b o w i e m o d c h a r a k t e r u k u l t u r y , o d ś r o d o w i s k a , a w i ę c a nieraz i ekshibicjonizmu, na k t ó r y pojęcie to j e s t z r e l a t y w i z o w a n e , i j e d n o s t k a w b y ć t y l k o nieliczni profesjonalni artyści. Stopniowo jednak wisku „ n i e n o r m a l n a " , m i e ś c i s i ę w innego obrębie Dlatego t e ż za w y z n a c z n i k t w ó r c z o ś c i gicznoj uznać m o ż n a Do grupy pewnym środowiska. p s y c h o p a t o l o - m . i n . stosunek j e d n o s t k i do środowiska. tej n a l e ż e ć w i ę c b ę d ą j e d n o s t k i o z a k ł ó c o n e j nawiązywania d i a l o g u ze środo­ zdolności Oczywiście l u d z i e t w o r z ą zawsze z b u d u l c a , k t ó r y gromadzą się ś w i a d o m i e g ł ę b i a j ą c y się proces c h o r o b o w y wiedzie do r o z p a d u do stadium, w którym u r y w a s i ę w s z e l k i k o n t a k t ze światem, a nie o t w ó r o z o ś c i ) przestaje b y ć n a w e t m o n o l o g i e m , z n a c z ą c je­ W rzeźbie osobowości. przykładem twórozości „psychopatologioznej" jest E d w a r d Sutor, człowiek, k t ó r e g o w o j n a okaleczyła w mość f o r m u c z ł o w i e k a w y w o d z ą c e g o s i ę z k r ę g u n p . k u l t u r y okrutny. Nieprzenikniony świat dowej, i n n y u z a w o d o w e g o p l a s t y k a , a j e s z c z e i n n y u prymitywa żyjącego n a m a r g i n e s i e w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N a s i n t e r e s o w a ć będzio o c z y w i ś c i e g r u p a t w ó r c ó w , którzy wyrośli na tu podglebiu Przeważnie w g r u p i e tej m a m y do czynienia z l u d ź m i piącymi n a r ó ż n e r o d z a j e p s y c h o z , o b s e s j e , sferze osobowości, Wtedy t o w ł a ś n i e , u j e d n o s t e k nętrzne n a p i ę c i a odzwierciedlają Sutorowych wizji sposób dostrzegamy j e d y n i e o d z e w n ą t r z . D o m y ś l a ć się t y l k o m o ż e m y r o l i , j a k i e r z e ź b y jego pełnią mach, w które przejmujących Sutor co obrzędach, pewien swoistych psyohodra- czas o d g r y w a . W r a c a j ą wówczas p i ę t n a obozowych przeżyć, r z e ź b y giną — jak ludzie — w płomie­ ludowej k u l t u r y w s i i m i a s t . zaburzenia w po­ osobowości, w wyniku o b s e r w a c j i , i n n y w i ę c b ę d z i e z a s ó b s k o j a r z e ń i z n a j o ­ lu­ zdo­ a ekspresja p l a s t y c z n a (bo o niej w t y m p r z y p a d k u t r z e b a m ó w i ć , dynie ślady rozpadu społeczeństwem. umieją lęki, wczesne postacie s k ą d i n ą d się w schizofrenii. twórczych, sztuce. cier­ halucynacje, Mamy rzeczywistością, w więc walką z w ł a s n y m l ę k i e m , p o c z u c i e m z a g r o ż e n i a . ekshumowane z ziemi, stając wciąż pogrążony jest nieszczęsny Twórczość jednak wąski o znamionach wyraźnie chorobowych margines w skali całej r z e ź b y uchodzi. stanowi ludowej. W a ż n y m natomiast zjawiskiem jest znaczna liczba Pierwsze s t a d i a c h o r o b y p r z y n o s z ą j a k b y z n i e s i e n i e p o c z u ­ się ich * — przeżyć m i s t y c z n y c h , p o t r z e b ą g ł o s z e n i a p o s ł a n n i c t w a , a z a r a z e m której autor. wew­ — jakuMonsiela, Sieka i M u c h y t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest w y r a z e m i c h cia, co m o ż n a , a c z e g o n i e m o ż n a , c o u c h o d z i , a oo n i e niach krematorium, wracają — twórców o r y g i n a l n y c h , o c i e k a w e j o s o b o w o ś c i , t a k i c h , k t ó r y o h bez t r u d u m o ż n a rozpoznać. Oni to właśnie nadają rangę artystyczną współ- H. 22. E d m u n d Z i e l i ń s k i , G d y n i a - O r l o w o , ' d r e w n o p o l i c h i o m . , w y s . 76 c m . 1 9 7 4 r . I I . 2 3 . J ó z e f L u r k a , d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 37 c m 1971 r. 22 23 211 �Czesnej n a s z e j r z e ź b i e l u d o w e j . Rzecz to n a p o z ó r paradoksalna R z e ź b a w s p ó ł c z e s n a j e s t w i ę c b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a o d daW- I — częściej s p o t y k a m y się z o d r ę b n o ś c i ą w l a ś n i o w tej rzeźbie, n i ż n e j , w i ę k s z a w n i e j r o z p i ę t o ś ć o d m i e r n o t y i k i c z u p o d z i e ł a oie- w sztuoe uczonej, profesjonalnej. T a k j u ż j e d n a k jest, ż e i m w i ę ­ kawe, ksza wiedza, k u l t u r a artystyczna, ś w i a d o m o ś ć i s p r a w n o ś ć — t y m trudniej o rzeczywistą oryginalność. Trzeba wówczas odrzucić indywidualne w Indywidualność w samym s w y m wyrazie. interesuje fakcie odrębności nas dzisiaj skłonni chyba jesteśmy najbardziej, widzieć wartośii niepotrzebny balast n a w y k ó w , u m i e j ę t n o ś c i , s p o s o b ó w , a b y w y ­ a r t y s t y c z n ą . B y ł b y m t u o s t r o ż n y , s a m f a k t o d r ę b n o ś c i n i e prze­ d o b y ć i r o z w i n ą ć t o , co w c z ł o w i e k u w ł a s n e , o d r ę b n e i c z e m u n a ­ s ą d z a j e s z c z e o w a r t o ś c i . S ą b o w i e m j a k b y d w a p i ę t r a t e j indywi­ l e ż y n a d a ć k s z t a ł t w ś w i a d o m e j p o l e m i c e ze s z t u k ą , z a k t u a l n y m i d u a l n o ś c i . W y ż s z e — n a k t ó r y m m a m y d o c z y n i e n i a z rzeczywiś­ jej k i e r u n k a m i . A r t y s t a d o j r z a ł y t w o r z y zawsze s z t u k ę , cie i n t e r e s u j ą c ą i każ­ osobowością artystyczną i ciekawą da jego w y p o w i e d ź , n a w e t b u n t — u w i k ł a n e s ą w k o n t e k s t świa­ oraz p i ę t r o n i ż s z e , n a k t ó r y m domie podejmowanych p r o b l e m ó w c z o n y c h m o ż l i w o ś c i n a ś l a d o w c z y c h , ze s w o i s t e g o a r t y s t y c z n y c h , podczas gdy odrębność wywodzi wyobraźnią s i ę z ograni­ prymitywizmu. r z e ź b i a r z l u d o w y o w y r a ź n e j o s o b o w o ś c i b u d u j e f o r m ę swej w y ­ Źródłem powiedzi w c z y n a w e t p o w t ó r z e n i a w z o r c a . N i e m o ż n o ś ć t a — c z y t o w sferze wzorem, dużym stopniu samodzielnie, poza spontanicznie — a więc tradycją, nieświadomie. poza indywidualnej formy Ograniczone psychiki, czy umiejętności, a nierzadko i s p r a w n o ś ć fizyczna — również sprzy­ prostych rozwiązań, jają znalezieniu w ł a s n e g o sposobu wypowiedzi, rzeźbiarza. swoistego „stylu" j e s t t u n i e m o ż n o ś ć interpretacji dyspozycji manualnych najbardziej — wiedzie do przylegających do szukania możliwości (np. Sobota). Jest z t y m t r o c h ę j a k z b i b l i j n ą p r z y p o w i e ś c i ą o bo­ O i l e w i ę c o d r ę b n o ś ć d z i e ł C h a j c a , L u r k i c z y Z g a n i a c z a zwią­ gaczu i u c h u igielnym. Ł a t w i e j prostaczkowi osiągnąć z n a m i ę ory­ ginalności, niż człowiekowi wyuczonemu, ś w i a d o m e m u , k t ó r y wie, zana co w y p a d a i n i e w y p a d a , co, k i e d y i j a k n a l e ż y r o b i ć . postawą Oryginalność wielu rzeźbiarzy współczesnych jest więc z u l t a t e m n i e t y l k o i o h t a l e n t ó w , ale i s y t u a c j i k u l t u r o w e j , wzorów rzeźby, która by ich otaczała — jak to było re­ braku jest z ioh o s o b o w o ś c i ą , wobec życia i religii — sadza się przede wszystkim na własnej gramatyki formy, przekonaniami, filozofią, t o o d r ę b n o ś ć p r y m i t y w ó w za­ k o n i e c z n o ś c i w ł a s n e g o sposobu stworzenia wypowiedzi. T r u d n o o c z y w i ś c i e t r a k t o w a ć r z e ź b i a r z y o w y r a ź n i e skrysta­ dawniej, braku wyuczonych sposobów rzeźbienia, b r a k u presji środowiska, lizowanej osobowości w ramach odrębnej rozszerzenia k r ę g u w i e m d z i e l i n i ż ł ą c z y . N i e m n i e j m a j ą i w i d o c z n e c e c h y wspólne: Oryginalność tematów. związana ale sama t a l e n t , artystycznym. Swo­ zarówno tradycyjnej, ludowej, j e s t ze s w o b o d ą s w o b o d a n i e p r z e s ą d z a jeszcze o r e z u l t a c i e twórczą, stosunkowo znaczną boda p o c z y n a ń — w przeciwieństwie do sztuki opartej na wzorach — — perspektywa myślenia, zostawia t w ó r c ę samego wobec p r o b l e m ó w , wiedzio go w runku którą różnych ma każdy wpływów, członek którym ulega społeozności bez tej zamkniętej, zdetermino­ wanej przez jednolite w z o r y k u l t u r o w e . Swoboda r o z w i ą z a ń rozszerzenie k r ę g u p o d e j m o w a n y c h t e m a t ó w p r z e s ą d z a j ą o charakterze współczesnej r z e ź b y , p r z e s u w a j ą akcent z (stylu) na s p o s ó b u j ę o i a kie­ świadomości, oraz jednak p r z y całej odrębności g r u p y , w i ę c e j i c h bo­ n i e z a l e ż n o ś ć o d kultury j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Ł ą c z y ich — a r t y s t y c z n e j w o b e c siebie — podobny zasób życiowych wspólna doświadczeń, t o w s z y s t k o , c o w c i ą ż j e s z o z e r ó ż n i m e n t a l n o ś ć i k u l t u r ę duchową chłopa od człowieka miasta, zwłaszcza inteligenta. S ą — p o z a g r u p ą samorodnych mniej zależni od — n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n i , naj­ wpływów. f o r m y t e m a t u . R z e ź b y z o ś r o d k a ł u k o w s k i e g o ( w o j . s i e d l e c k i e ) : i l . 2 4 . T a d e u s z C ą k a ł a , S o b i s k a , w y s . 4 1 c m . 1 9 6 9 r . ; i l . 2 5 . M a r i a n A d a m s k i , Sobiska w y s . 5 1 c m - 1 9 6 9 r . ; i l . 2 6 . R y s z a r d S ę k , B u d z i s k a , w y s . 4 5 c m . 1 9 7 6 r . ; i l . 2 8 . Z e n o n A d a m s k i , S o b i s k a , w y s . 4 4 c m . 1 9 7 1 r . I I . 27 R z e ź b a H e n r y k a W i e r z c h o w s k i e g o , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e , w y s . 26 c m . 1969 r . 212 | �Przejdźmy z kolei do twórczości inspirowanej zewnętrznymi. N a j c i e k a w s z y m z j a w i s k i e m j e s t t u rzeźba w s p ó ł c z e s n y c h wpływami bezsprzecznie o ś r o d k ó w . Formuła tego r o d z a j u r z e ź b y jest p r o s t a : O d K r a j e w s k i e g o ( i l . 3,4) p r z e j ę l i u m i e j ę t n o ś c i j e g o s y n J a n , nowa Alfreda, z sąsiadów współpracujących ze s t a r y m sy­ mis­ trzem m.in. H e n r y k Wierzchowski. Ten ostatni, sprawny i rzutki, = jed­ nostka i n i c j u j ą c a p l u s g r u p a n a ś l a d o w c ó w . J e d n o s t k a p e ł n i więc Ośrodek doszedł w swych pracach do rzemieślniczej doskonałości, d u k u j ą c niemal masowo dla „Copelii"zarówno m a ł e i wielkie rolę z b l i ż o n ą d o r o l i t r a d y o j i w d a w n e j r z e ź b i e . N a n i e j wzorują się inni, o z ę s t o n i e z d a j ą c s o b i e n a w e t s p r a w y , ż e m o g l i b y rzeźbić rzeźbą inaozej. W z ó r d o m i n u j ą c y n a r z u c a s i ę i m z t a k ą s i ł ą , ż e z a c z y n a ­ W jąc r z e ź b i ć , s t a r a j ą a figuralne ule (kilkanaście tysięcy pro­ figury, zł!) oraz jak zdobione meble. łatach świetności ośrodka pojechał Wierzchowski na ur­ się zbliżyć do tego w z o r u . M o ż e się t o w y ­ lop do r o d z i n y ż o n y , A d a m s k i c h . P r z y j e c h a ł do Sobisk, w okolice dawać d z i w n e , j a k o ż e c h o c i a ż b y w t e l e w i z j i a ż d o z n u d z e n i a p o ­ Ł u k o w a . R z e ź b i ł w ó w c z a s n a k o n k u r s i szwagier p o m a g a ł m u zna­ kazują r ó ż n y c h l e p s z y c h c z y g o r s z y c h r z e z a c z y f i g u r e k . A l e t e m i ­ leźć gawkowe z d j ę c i a d o r z e ź b i e n i a , p o k a z a ł , j a k s i ę t o r o b i . T a k z a c z ą ł w 1964 r . M a ­ mówią niewiele, nie k o n k r e t y z u j ą się w wyo­ suche k l o c k i lipowego drewna. Wierzchowski zachęcił go braźni j a k o w z ó r , a p r z y t y m , o i c h z n a c z e n i u m o ż n a m ó w i ć d o ­ rian piero w t e d y , g d y j u ż i s t n i e j e w o l a r z e ź b i e n i a . T a j e d n a k Sęk, a p o t e m bracia Suskowie, synowie Adamskiego i wielu i n ­ i konkretyzuje s i ę n a j c z ę ś c i e j oglądania dopiero pod w p ł y w e m powstaje dłuższego rzeźby. Najprostszy Adamski, a niemal jednocześnie pod w p ł y w o m c z y j e g o ś sukcesu ośrodka jest więc sąsiedzi zaczynają taki: zastanawiać Ryszard nych. Trzeba jednak dodać, że zarówno Adamski, jak i Cąkała mieli wyraźne schemat powstawania Tadeusz Cąkała, uzdolnienia techniczne, Sęk zajmował się l a r k ą b u d o w l a n ą , a obaj Suskowie i C h o j ę t a — ciesiołką. sto­ Każdy z nich rzeźbił t r o c h ę inaczej. R ó ż n i c e polegają jednak głównie na się. A c z y t o j a j e s t e m g o r s z y ? G d y b y m z o b a c z y ł , j a k o n t o r o b i , rozwiązaniach kompozycyjnych. W figurkach prostych, a zwłasz­ też b y m u m i a ł c o ś t a k i e g o w y s t r u g a ć . C i , k t ó r y m cza w t w a r z a c h w i d o c z n a jest u d e r z a j ą c a z b i e ż n o ś ć ( i l . 24—28). w a r u n k i po­ zwalają n a t o i m a j ą c h ę ć , a n i e r a z u m i e j ę t n o ś ć o b r ó b k i — próbują. N i e k t ó r z y od razu widzą, że ta praca inni r z o ź b i ą d a l e j . S u k c e s , n a w e t s k r o m n y , z a c h ę c a drewna typy do z tradyoji dalszego, wysiłku. P o p e w n y m c z a s i e , p o k i l k u l a t a c h , k o n s o l i d u j e s i ę g r u p a stale r z e ź b i ą c y c h . Pilnie oglądają ozasem r z e ź b i ą r a z e m , n a j b a r d z i e j w istniejący s c h e m a t c o ś n o w e g o , swoje prace na wystawach, ambitni próbują wprowadzić własnego... kilkunastoosobowego d z i ś o ś r o d k a ł ę c z y c k i e g o . M i e c z y s ł a w dali początek ośrodkowi rozwiązań Rusz­ sierpeo- kiemu, a z w ł a s z c z a p l e j a d z i e r z e ź b i a r z y z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o . tematyczno-formalnyeh. Jeden Wierzchowskiego, drugi stworzyli dwa wywodzi wystawy ośrodka łukowskiego słowa Wacława „ Z a c z ą ł j a r z e ź b i ć nie bardzo w i e d z ą c , ż e m i c o ś z tego m i samotność, 1 zacząłem r o z p ę d z i ć czarne m y ś l i " . P o d j ą ł się Suskowie. H a l i n a Olędzka, sumienny biograf ośrodka, przytacza w talogu Dokuczała Sukces r z e ź b I g n a c e g o K a m i ń s k i e g o s t a ł s i ę z a l ą ż k i e m b l i s k o kowski i W i n c e n t y K r a j e w s k i o ś r o d k u ł u k o w s k i m w y r a ź n i e w y d z i e l a j ą się o b e o n i e W i m nie leży, ciąć, aby ka­ Suski: wyjdzie. się o z y m ś zająć, tematykę historyczną ( i l . 55), postacie k r ó l ó w i b o h a t e r ó w n a r o d o w y c h , podczas g d y młodszy brat — Bolesław — inspirował się głównie soenami biblijnymi, a potem podejmował także inne t e m a t y (np. „Ściana Wsohodnia" 213 �K o l o n i a K y b a o k a k / W ę g o r z e w a , w o j . s u w a l s k i e : i l . 2 9 . S t a n i s ł a w C i e r n i a k , Małgorzata Fornalska, w y s . 6 1 o m . 1 9 7 3 r . ; i l . 3 0 . Henryk C i e c h a ń s k i , Dziewczyna, w y s . 4 2 o m . 1 9 7 6 r . ; i l . 3 1 . W e r o n i k a C i e r n i a k ( ż o n a S t a n i s ł a w a ) , Postać, w y s . 38 o m . 1976 r. w W a r s z a w i e , j a k p r a l i za m a r s z a ł k a Piłsudskiego — a jak za r z e ź b y , p o j a w i ł a się w p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h d u ż a indywidualność Edwarda I sekretarza Gierka). Mimo różnic zachodzących wówczas, gdy opracowują tematy, uderza niesłyohane p o d o b i e ń s t w o w realizacjach nowe tomatu Kołaoza, nych wielofigurowych już zafiksowanogo w w y o b r a ź n i . T a k j a k t r u d n o odróżnić autor­ presjonistów s t w o p o s t a c i n a i l . 2 4 — 2 8 , t a k jeszcze t r u d n i e j r o z r ó ż n i ć sceny cyjnym świątkom. biblijne obu braci S u s k ó w czy Andrzeja W y d r y (il. 32—33). Mechanizm tworzenia się o ś r o d k ó w i d e n t y c z n y jest w określiła swej zasadzie z m e c h a n i z m e m f o r m o w a n i a się d a w n o j s z t u k i l u d o w e j . Też występuje staje się t u wzór zawiązką początkowy, lokalnej który tradycji, w toku opracowań kontynuowanej i odna­ twórcy szczególnie — styl stulecia nawet w ośrodku warsztatowe. paszyńskim, rzeźbiarzy szczeoińskich — S t r z e l c z y k a (por. i l . 34, 35). O d o ś r o d k ó w i g r u p t y l k o k r o k d o m i n i - g r u p , mini-ośrodków, jakimi są rodziny. Meohanizm twórczości jest tu identyczny j a k w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h , z t y m , ż e n a o g ó ł s i l n i e j s z e jest ciś­ podpatrywania taki występuje ( z w ł a s z c z a B a r l a c h a ) , n i ż trady­ wypowiedzi innych Szulca, Jarosika, nienie pierwowzoru. Zaczyna Wzór kształt, O s o b o w o ś ć K o ł a c z a z d o m i n o w a ł a środowisko, do o d r ę b n o ś c i w tematyce w z d u m i e w a j ą c o t r w a ł y s p o s ó b w s p ó l n e cechy na monumental­ k o m p o z y c j a c h b l i ż s z y j e s t o n r z e ź b i e eks­ początku wianej t w ó r c z y m wysiłkiem g r u p y rzeźbiarzy. W i e l u z nich d ą ż y i ujęciu kompozycyjnym, zachowując wrażliwego f a k t u r ę drewna i eksprosję postaci. W najlepszych, i pomocy, się zazwyczaj wzór wydajo taka t w ó r c z o ś ć od s i ę o c z y w i s t y , a pro­ b l e m — t e c h n i c z n y : j a k o s i ą g n ą ć p o d o b i e ń s t w o . A l e o b o k momen­ mimb t u rywalizacji, chęci sprawdzenia to z ist­ do p o d j ę c i a nienia w t y m ośrodku twórców, k o n i u n k t u r y i p r z e t a r t y c h j u ż d r ó g d o s p r z e d a ż y . C o p e w i e n czas kilku w y b i t n y c h samorodnych t a k i c h j a k Oleksy ozy M i k a . pisał zresztą niedawno Zadziwiające wencjonalny, O speoyfice ośrodka na t y m miejscu A n t o n i jest, że p i e r w o w z ó r „ładny", bliski paszyńskiego wcale nie musi b y ć k o n ­ pojęoiu czy pamięci o za­ r z e ź b i e n i a jest chęć zarobku, się więc w „Cepelii", B H Z „Dosie" „ d o oceny" praco k o g o ś z to rzeźby bardzo podobne w swym Przekonuje o t y m ośrodek w K o l o n i i Rybackiej koło Węgo­ c z y ,,Voritasio", rodziny. P r z e w a ż n i e są charakterze. wytłumaczyć. Stary Zegadło — A d a m z a c z ą ł r z e ź b i ć p o d wpły­ w e m syna, k t ó r y u k o ń c z y ł 5 lat warszawskiej świątków. wykorzystania T y l k o Z e g a d ł o w i o r z e ź b i ą i n a c z e j , c o z r e s z t ą ł a t w o się. daje dawnej rzeźbie l u d o w e j . M o ż e b y ć n a w e t dziwaozny, daleki w samej sadzie m y ś l e n i a o d d a w n y c h pojawiają przynosząc 2 Kroh . próby s i e b i e , n a j s i l n i e j s z y m bodźcem iż w y s t ę p u j e w n i m n a j w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e . W y n i k a zachowały jednak rys prymitywizmu A S P . R z e ź b y jego a t a k ż e a u t e n t y z m ( i l . 20), rzewa. N a p o c z ą t k u S t a n i s ł a w Cierniak zaczął t a m rzeźbić dziw­ k t ó r y syn zastępuje biegłością i stylizacją. ne figury, k a z a c z ę ł a r z e ź b i ć w s t y l u m ę ż a . P o d o b n i o z r e s z t ą , m ę ż o w s k i faoh niepodobne d o n i c z e g o , co d o t ą d istniało w ludowej rzeźbie. W pierwszej c h w i l i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e , ż e toczono je n a przejęły tokarce, z e s t a w i a j ą o przesadnie szerokie, kuliste k s z t a ł t y wpływem i krótkiego tułowia Obłe, błyszczące były ze zbyt wąskimi, wypolerowaną od wszelkich n a w y k ó w bielą wiotkimi kończynami. lipowego drzewa, estetycznych środowiska. k i l k u latach styl Cierniaka p r z y j ą ł się, p o d jego w p ł y w e m rzeźbić W 214 równioż głowy dalekie Ale po zaczęli gdzie o c z y w i ś c i e nie i s t n i a ł a ż o n y Cierniaka, Jana Krajewskiogo, Józefa ojca Adamskiego, zajął syn żadna tradycja się r z e ź b ą zmarłego Jan Józefa Krajewski, Piłata. Pod H u l k i . Pod dwaj synowie wpływem Filo­ m e n y R o b a k o w s k i e j p r a c u j e j e j c ó r k a , J a d w i g a ( i l . 3 6 - 3 8 ) . Z braci wzajemnie Chajca, się i n s p i r u j ą c y c h dzieło starszych towioza. R z e ź b i ą i n n i ( i l . 29-31). Szczecinie, A l e j u ż ż o n a Henry­ niowe: wymieniłbym Susków, młodszego p o d j ę l i w n u k o w i e : K u b a s z c z y k a , Skrę- t e ż c a ł e r o d z i n y w i e l o o s o b o w o i wielopokole­ Kastelików, Ficoniów (łącznie z Bohdanem Sochą) — �I — il, 51, K o ż u c h ó w . W P a s z y n i e r z e ź b i r o d z i n a — O r l e o k i e h , D r o ż ­ r o s ł y c h jeszcze i z a c z y n a j ą c y c h działać w klimacie tradyoyjnej k u l t u r y l u d o w e j ( p o r . i l . 1—4, 6 0 ) . R z e ź b i ą z g o d n i e z d a w n ą t r a ­ dżów... d y c j ą , c h o c i a ż w p r o w a d z a j ą t e ż n o w e m o t y w y , co w i ą ż e s i ę z t y m , Zdarza się c z ę s t o , ż e t a m , gdzie p o j a w i a s i ę w y r a ź n i e z a r y ­ sowana i n d y w i d u a l n o ś ć , staje Franciszek P a l k a d l a W a c ł a w a odbiorcy z miasta. J ó z e f Grucela z Piwnicznej czy Janas z D ę b n a Klehra). Czasem n a ś l a d o w n i c t w o j e s t t y l k o e t a p e m w s t ę p n y m , jednak s t a j e s i ę p o s t a w ą , po prostu rzemiosłem, cala a m b i c j a s k i e r o w a n a j e s t n a s p r a w n o ś ć przy wyznaczone stosunkiem t w o r z ą dziś podobnie j a k i n i e g d y ś . Ś w i ą t k i Gruceli nie różnią się często o d t r a d y c y j n y c h , J a n a s jeszoze n i e d a w n o w y k o n y w a ł f i g u r y d o którym przydrożnych wykonawczą. Zależność t ę w y k a z u j ą n a t o m i a s t inne, w y r a ź n i e j jące się g r u p y , ż e p r a c u j ą z a r ó w n o d l a siebie i ś r o d o w i s k a , j a k t e ż i d l a n o w e g o się ona wzorem dla innych (np. nych zarysowu­ do wzorów, kapliczek. A l e t e n ż e Janas p o d w p ł y w e m reprodukcji i namów odwiedzających go osób, widzia­ wyrzeźbił wiele prac daleko o d b i e g a j ą c y c h o d t r a d y c y j n y c h w ą t k ó w tema­ tradycji, tycznych. mody. S ą t o : I — rzeźba r e l i k t o w a , — rzoźba w y k o n y w a n a związana głównie jeszcze z d a w n ą w celach Występuje tradycją, przy t y m charakterystyczne zjawisko, nieoboe z r e s z t ą i d a w n e j sztuce l u d o w e j — r ó ż n i c a w sposobie u j ę c i a te­ k o m e r c y j n y c h m a t ó w n o w y c h , jeszcze n i e o k r z e p ł y c h w f o r m i e , a t e m a t ó w d o b ­ dla o d b i o r c y m i e j s k i o g o ( d l a „ C e p e l i i " , n a k o n k u r s y i t d . ) , — rzeźba a m a t o r ó w w z o r u j ą c y c h s i ę n a zasadach r z e ź b y i — rzeźba i n t e l i g e n t ó w p o c h o d z e n i a wiejskiego, ś w i a d o m i e rzących w d u c h u dawnej s z t u k i — rzeźba s t y l i z o w a n a n a l u d o w o , rze ludowej, two­ ludowej, są t u rzeźby podkształco- itp.), przed kilku laty Józefa Piłata z Dębskiej Woli, k t ó r y w tematyce kulturowej trady­ cyjny, n i ż w n o w y c h tematach świeckich. W i ą z a ł o się to z a r ó w n o z „ograniem" przeżycia, — rzeźba p o w s t a ł a w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii jak zmarłego sakralnej b y ł o wiele bardziej „ l u d o w y " , o wiele bardziej w y k o n a n a przez nych r z e m i e ś l n i k ó w i p l a s t y k ó w w celach k o m e r c y j n y c h (pa­ miątki regionalne znanych, zafiksowanych zarówno w pamięci wzrokowej, i manualnej — mięśniowej. P r z y k ł a d e m czy tematu, jak i innym stopniem jego przetworzenia na kształt Frasobliwe z rzeźbą Sfinksa rzeźbiarski czy zrozumienia, (por. n p . Piety Syreny). miast, w y k o n a n a d l a t y c h ś r o d o w i s k , z g o d n i e z i c h o b e c n y m i Rzeźba wykonana głównie w c e l a c h upodobaniami. Stosunek w z a j e m n y t y c h , a t a k ż e nie w y m i e n i o n y o h w a r t y ­ kule i n n y c h grup r z e ź b y nieprofesjonalnej (nieuczonej) oraz i c h zalożności o d r ó ż n y c h w z o r ó w p r z e d s t a w i a m n a z a ł ą c z o n y m s c h e ­ jest p r o d u k t e m Oczywiste istniejącej k o m e r c y j n y o h o d co n a j m n i e j 10 l a t koniunktury. jest, ż e t a m , gdzie w y s t ę p u j ą b o d ź c e , a k t y w i z u j ą one również ludzi, w k t ó r y c h potencjalna potrzeba rzeźbienia łączy się macie ( t a b l . I ) , c o z w a l n i a m n i e o d p o t r z e b y s z e r s z e g o i c h o m a ­ z t a l e n t e m . N i e k t ó r z y z n i c h , c i o w y r a ź n i e z a r y s o w a n y c h osobo­ wiania. Z a j m ę wościach artystycznych, o indywidualnym się więc tylko k r ó t k ą wionych w y ż e j Rzoźba grup, tłumacząc r e l i k t o w a : charakterystyką przedsta­ byli w grupie ich odrębności. grupa ta JUŻ t w ó r c ó w , b o z p o ś r e d n i o k o n t y n u u j ą c y c h obejmuje nielicznych dawne tradycje, w y ­ Matki stylu prac — omawiani T u m o w a więc o masowej, t y ­ powej — choć często dobrej l u b p o p r ą w n o j produkcji pracujących D ą b r ó w k a , g m . A d a m ó w , w o j . s i e d l e c k i e : i l . 3 2 . W a c ł a w S u s k a , Koronacja Koronacja o s o b o w o ś c i . Boskiej, Matki rzeźbiarzy przede w s z y s t k i m d l a miejskiego k l i e n t a , d l a zbie- Boskiej, w y s . 35 c m . 1976 r . ; i l . 33. A d a m Wydra, w y s . 39 c m . 1976 r . 215 �r a c z y , m i ł o ś n i k ó w s z t u k i l u d o w e j w k r a j u i za g r a n i c ą , d l a Handlu Zagranicznego „Desa", „Veritasu" — a Biura zwłaszcza dla zawsze przebiega m i ę d z y w s i ą a miastem, występuje również w samej wsi. C o r a z c z ę ś c i e j w k o n k u r s a o h n a r z e ź b ę l u d o w ą b i o r ą udział 3 „Cepelii" . Charakterystyczną cechą rzeźby tego r o d z a j u jest uległość wzorom, k t ó r e znane są z w y s t a w , k o n k u r s ó w , publikacji, skle­ amatorzy, przeważnie zresztą pochodząoy ze wsi, odczuwający e m o c j o n a l n ą w i ę ź z k u l t u r ą l u d o w ą , k u l t u r ą i c h o j c ó w i dziadów. p ó w i biur „ C e p e l i i " czy , , V e r i t a s u " . W i e l o k r o t n i e s p o t y k a ł e m się S ą t o l u d z i e ś w i a d o m i , co t o s z t u k a l u d o w a , a p r z y t y r h c z y t a j ą c y ze s k a r g a m i r z e ź b i a r z y t e g o k r ę g u , ż e m u s z ą r o b i ć „ p o d l u d o w e " . k s i ą ż k i o sztuce, o g l ą d a j ą c y a l b u m y , w y s t a w y , Do W swej n i e ś w i a d o m o ś c i b y l i p e w n i , że m o g l i b y znacznie ciekawiej rzeźbić „ r e a l i s t y c z n i e " czy, j a k m ó w i l i , „ w k a ż d y m W z o r c e widoczne s ą w tej g r u p i e w y r a ź n i e , d o t y c z ą ogólnych sposobów rzeźbienia. W nia się na p r z y k ł a d — rzeźby stylu". jednak ostatnich latach rozpowszech­ pod w p ł y w e m a m a t o r ó w i plastyków biących „na ludowo" — rzeźba o wyraźnych, drobnych j a k pospiesznie o b r a n y kartofel, ro­ cięciach, m a l o w a n a (np. W ł a d y s ł a w Gru­ s z c z y ń s k i czy Grzegorz Szewczyk) b ą d ź też nasycona olejem bejcą, aby u d a w a ł a starego ś w i ą t k a , gów, wichrów i skwaru. Rzeźbią tak z upodobaniem Purchała, rzeźbiarzy nadsyłanych na toj grupy stanowią znaczną k o n k u r s y . C z ę s t o t r u d n o bez biograficznych stwierdzić, czy część poznania danych wiejską. W i e l u a m a t o r ó w b o w i e m w swej m e n t a l n o ś c i nie r ó ż n i się j u ż „ludowych", żyjących w sferze p r z y c i ą g a n i a kultury lu­ od N i e m o ż n a się t e m u d z i w i ć , coraz częściej s p r a w a uczestnic­ zwłaszcza młodego pokolenia. W ł u p i e , na o d l u d z i u , g d z i e ś za S e j n a m i — właśnie zdał na zaintere­ tej samej cha­ s p o t k a ł e m braci, z któ­ archeologię, oczytany, myślący, drugi zaś — pozostał w atmosferze k u l t u r y wiejskiej. P o d z i a ł 216 bądź dlatego, nie na czynią że zasadach tak bądź konwencja ze „lu­ i rysunku. Wielu amatorów wencjach (Oller, 7 p r ó b u j e s w o i c h m o ż l i w o ś c i w r ó ż n y c h kon­ Strahl, Raszat). Tak np. Jan G a j d o w s k i przez kilka lat rzeźbił jak t y p o w y amator, podejmując i sakralną, aby t y p r z e ź b y bardziej W inteligenci, nie plastycy — tematykę w ostatnich latach oku- przejść „ludowej". „stylu" ludowym ś w i a d o m i e r z e ź b i ą n i e k t ó r z y amatorzy, zawsze n a w e t wiejskiego niefortunni, z nie pochodzenia. Rzeźbią u k o ń c z o n y m i studiami. Dla r o b k u , rzadziej dla satysfakcji. Wszyscy oni w i e d z ą , jak za­ rzeźbić „na ludowo". Amatorzy z pogranicza ludowego uczestniczą w s z y s t k i c h k o n k u r s a c h , co w i ę c e j — t w a w kulturze lokalnej czy powszechnej jest w y n i k i e m s o w a ń i decyzji, którzy czy a k a d e m i c k o - r e a l i s t y c z n e — w y m a g a j ą c e z n a j o m o ś c i anatomii miejskiej, wykształconej. tych, muzea. się d o w e j " r z e ź b y , t y p o w e j c e p e l i o w s k i e j f i g u r k i , ł a t w i e j s z a j e s t dla rzeźb a u t o r e m r z e ź b y jest „ t w ó r c a d o w y " , czy a m a t o r nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z t r a d y c j ą jeden koniunkturalnych, wzorujących n i c h do odtworzenia, n i ż inne k o n w e n c j e r z e ź b i a r s k i e , współczesne na rych zaliczyłbym paoyjno-partyzancką Ż a k i inni. Prace a m a t o r ó w ludowej względów czy sczerniałego od burz, śnie­ grupy dy, w oczach j u r y wydają się b o w i e m bardziej „ludowi", „ p r a w d z i w i " wiejscy rzeźbiarze, np. B o g u s z y ń s k i , Fus, O ile a m a t o r ó w c i ą g n i e do biarzy w pełni „wiejskich" realistycznej wenoji precyzji nieludowych. obecnie we z d o b y w a j ą p i e r w s z e nagro­ niż Gajdowski. „ l u d u " , t o r ó w n o c z o ś n i e u rzeź­ dostrzega się, odwrotnie, dążenie (Konstanty Pawłowski) lub do do kon- �Rzeźba amatorów oraz absolwentów średnich i wyższych uczelni plastycznych wykonywana w stylu ludowym w celach zarobkowych. Ź R Ó Rzeźba amatorów oparta o schemat prostych rzeźb lądo­ wych (ze względu na ograniczone możliwoś ci wypowiedzi)• Rzeźba amatorów sty­ lizowana na ludowo z pobudek emocjonal­ nych (poczucie więzi) (np. Słowiński, Biernacik ) . D Ł A I N S P I RZEŹBA- L U D O W A , S T Y L I Z O W A N A , A TAKŻE Rzeźba profesjonalnych artystów INSPIROWANA CECHAMI LUDOWYMI; ORAZ -plastyków inspirowana JEJ sztuką ludową ( Rząsa, Hasior ŹRÓDŁA Kolon itd.J. R A C J i WZORCE. Rzeźby rzemieślnicze wyk. „ Pod ludowe ". Dewocjonalia. Pamiątka! stwo. Powielanie wzorów. Rzeźba środowiska wiejskiego i peryferii kulturowych miast akceptowana przez własne środowisko. I W Z O — Współczesna Świecka Teksty rzeźba chłopska pisane wa " z wystaw, rzeźba figural­ zasłyszane, konkursów, na (szopkowa, przeżycia, „Ludo­ sklepów Cepe­ postacie stru­ oraz Natura. Sztuka Chłopska Dawna ludowa Estetyka Środowisko profesjonal­ kultura rzeźba peryferii kościelna życia i pracy. na, materjalri/a wa kulturowych (ikonografia, widziane (rzeźby Sztuka z kapliczek, {makaty,gipsy, duchowa figury,krzy­ wyroby odpus­ rzeźby (praca, że itp.) towe, moda na ki dewocyjne). i 2połXIXiXXw. przemyślenia, kulto­ lii, ilustracji gane przez w dzieci, ptak i, ceremonia, zdobienie zabawki, pie - obrzędy wnętrza czywo ozdobne) zwyczaje książkach, prasie itp. wyobraźnia. 7 Ul U l Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi,, Dla miasta ", na konkursy, dla Cepelii, Veritasu, zbieraczy, turystów (zgodnie z „ ludową konwencją). y T Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi z powodów osobis tych ( kompensacyjnych ) . Rzeźba ośrodków inspirowana twórczością uta­ lentowanego rzeź­ biarza (Sierpec ki, łukowski). Samorodna rzeźba wsi (prymitywna) (Oleksy, Heródek, Słomiński j . Rzeźba wyróż mających się osobowości (ChajecLurka, Siedź ) . I i obraz itp.) t Samorodna rzeźba miast i ośrodków przemysłowych ( Zagajewski). Rzeźba reliktowa, sakralna, (Piłat, Kożuchówski). U E K S P R E S J A P S Y C H O P A T O L O G I O ( Sutor, Musiał ) Z N A �I I . 34. E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Powrót córki marnotrawnej, w y s . 35 c m . 1 9 6 9 r . I I . 3 5 . J a n S t r z e l c z y k , K u n o w o , g m . S t a r g a r d Szoz., woj. s z c z e c i ń s k i e . Rodzina, w y s . 66 c m . 1 9 7 3 r . I I . 3 6 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a i j e j c ó r k a J a d w i g a M a t u s i a k , W i t o n i a , w o j . p ł o c k i e . I I . 3 7 . J a d w i g a M a t u s i a k . Królowa,, w y s . 2 5 c m . I I . 3 8 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a . Król Kazimierz Wielki, w y s . 27 c m . �I I . 3 9 , 4 0 . S ć a n i ą j a w W a l c z a k , Szlapy, gin G r a b ó w , w o j . k o n i ń s k i e i frag­ m e n t j e g -i r z e ź b y Pijak. I I . 4 1 , 42. P i o t r Z o l e k , H u t a , g m . Kry­ n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e i f r a g m . jego r z e ź b y J. Kennedy. 42 44 I I . 4 3 , 4 4 . A V i k t o r R y s i o , Ś w i n i c e Warckie, woj. k o n i ń s k i e i j o g o rzeźba Chłop. ��I I . 5 1 — 5 9 . R z e ź b y z K o n k u r s u „ W i e l c y P o l a c y — i c h ż y c i e i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , T o r u ń 1974 r. I I . 5 1 . A n n a F i c o ń , W i e p r z , w o j . b i e l s k i e . Maria Curie-Sklodowska z mężem, w y m . 32,5 X 28,5 c m . 1974 r . I I . 52. W i k t o r W ę g l a r s k i , H a n s l o w y M ł y n , g m . Golub- D o b r z y ń , w o j . t o r u ń s k i e , Eliza Orzeszkowa, w y s . 37 c m . Jak dzy w i d a ć , proces rozszerzania się p a s m a granicznego rzeźbą amatorską a ludową jest zjawiskiem mię­ naturalnym, w pełni zrozumiałym, podobnie jak stylizowanie swych prac ludowo przez ludzi emocjonalnie bliskich dawnej ludowej na kul­ turze. Wpływ estetyki „makatkowo-jarmarcznej" W rzonych trudu dla wa własnej satysfakcji. wczesnych (sprzed go można bez 1968—1970) pracach Adama Ze- tej g r u p i e r z e ź b , ś w i a d o m i e t w o r z o n y c h w d u c h u chciałbym wymienić prace mgr. sztuki polonistyki Antoniego Adama Doszukać się Barana. N a t y m k o ń c z ę p r z e g l ą d p o s z c z e g ó l n y c h grup. Nie uwzględni­ Słowińskiego z K r a k o w a (zarazem jednego z najlepszych naszyoh ł e m w nich zjawisk odbiegających malarzy na rzeźby w drewnie, szkle), a t a k ż e i n ż y n i e r ó w Stefana F u s a i Biernacika oraz ludzi o wykształceniu Andrzeja Konopackiego, Wiktora i wyraźna jest w ich wyższym niż Szewczyka. N a Andrzeja średnie — „ P o d ludowo", wzory w k i ze s c e n a m i f i g u r a l n y m i , s z o p k i ) , z a b a w e k o ś r o d k ó w w z zapałek klimacie stylizacji Szkoły jeszczo z lat naśladującej Przemysłu niedobre Drzewnego przedwojennych) w rodzaju wciąż dziewczyny przez p a r o b k a w dyngusowego szkopkowatym p ł o w y c h w ł o s a c h . Istnieje n a w e t obecnie tej t o r ó w — k o r z e n i o p l a s t y k i , k o n s t r u k c j i n a g r a n i c y z a b a w k i (wiatra­ n y c h o r a z p r z e d m i o t ó w o c h a r a k t e r z e s p r a w n o ś c i o w y m ( n p . scen g ł ó w g ó r a l i i scen „ f o l k l o r y s t y c z n y c h " ucząca manierze młodych, zdolnych górali w rzy, których uważam peryferii kulturowej poza p r z y k ł a d a m i — rzeźbia­ celowo, s ą d z ę b o w i e m , że dla k a ż d e g o , k t o interesuje się zagadnieniem — bardziej interesujące b ę d z i e p o r ó w n a n i e zamieszczonego w numerze pisma s ą d u na to na bardziej ten temat grupy „ekspertów". zobiektywizowane tym Pozwoli spojrzenie. szkółka Kilka i na nazwisk za najciekawszych. U c z y n i ł e m to jurgowskich Ostatnią grupę, którą wymieniam, stanowi rzeźba wiejskim produkcyj­ butelkach). Nie podałem też — (Gombosa). środowisku pojęcia załączone rzeźbi p o k a ź n a grupa p r o d u c e n t ó w „ p a m i ą t e k " — orłów, żubrów, kapeluszu na od konwencjonalnego m o d n e j z w ł a s z c z a w ś r ó d ama­ p r z y p a d k u inspiracja, w s k a z u j ą (często oblewania wiejskiej jak — świadoma (a r a c z e j i c h p o p ł u c z y n y ) Zakopanem takich ile ilustracje (il. 60—61). w jest g a d ł y , w c a ł e j t w ó r c z o ś c i J ó z e f a S e r w i k a o r a z b a r d z o ciekawego ludowej, w widoczny o c z y w i ś c i e t a k ż e w r z e ź b a c h p r z e z n a c z o n y c h d l a m i a s t a i two­ u w a g o dzisiejszej rzeźbie powstała miast, K i l k a uwag, ponieważ na wyko­ ten temat pisałem przed dwu­ nana dla t y c h środowisk, zgodnie z ich o b e c n y m i upodobaniami. n a s t u laty*. O g r a n i c z ę się w i ę c do s p r a w y t e m a t y k i rzeźb i krótko Zaliczyć — można do tej grupy: — snycerkę ozdobną, rodzaju r a m k i z palonego drzewa, f a j k i (np. w kształcie laski z rzeźbionym ralistycznym (np. miątki z węgla (na uchwytem; — Konstantego rzeźby głowy), o charakterze Pawłowskiego), Śląsku), figury różnego rzeźby święte, naśladujące — 220 odpustowych figur z gipsu. pa­ gipsowe w z o r y , dewocjonalia (np. i l . 5), j a s k r a w o p o m a l o w a n e — i w zbliżone do natu- tym do roli 1 — (z opieki. t e m a t y k a kultowej na narzucających do większego jej ujęcia. s a k r a l n a . estetyczną), się wzorów zróżnicowania Widać to brak Zmiana kontroli ikonograficznych zarówno doskonale na funkcji środowiska przyczyniają tematyki, przykładzie czerzy" (il. 16—23). Leonardowski p i e r w o w z ó r rzeźb i jak i brak się sposobu „Ostatniej Wie­ zostaje t u inter- ��I I . 6 6 . K o n s t a n t y P a w ł o w s k i , S t r z e l o o w i z n a , w o j . s u w a l s k i e . Adam Mickiewicz, w y s . 34 c m . I I . 57. S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , Jan Kochanowski, glina palona, w y s . 51 c m . pretowany w sposób świadczący o „luzie" wyobraźni, o niepod- (Kopernik, daniu się presji o b o w i ą z u j ą c e g o więź emocjonalna między O zróżnicowaniu sohematu. tematyki mówiliśmy przykładzie twórczości Susków boda w interpretacji wiązań religijnyoh niekonwencjonalnych. C z a i Frasobliwy siedzi na już wcześniej — (ił. 32), d o d a j m y t y l k o , ż e treści Tak wiedzie czasom do np. w rzeźbie grzbiecie zgarbionego, symbolizujących sprzyja nieznajomość g r a f i i . Frasobliwego Piłat. lub ludzkość. myślenia o świętych teologiczne Tematyka (np. pomysłów Chajec, ludowej czy i dzieła", prze­ w ostatnich lataoh Polskie", ustępowała konkursów, „Wielcy Polacy „Moja praca na — roli", „ S i e n k i e w i c z i postacie z jego k s i ą ż e k " ) z n a l a z ł a ostatnio p o w a ż n o wsparcie w działalności n y c h przoz „ P A K " 2 nych tej — „Veritasu" na sztukę t e m a t y k a właśnie za i konkursach organizowa­ sakralną. twórcą niekiedy W wrażenie, na „trzy że w tym przypadku a postacią. wręcz z Równie obsesyjną i okupacyjnej świadomości istniała osobiście, ekspresją) martyrologii. rzeźbiarzy wyraźny historio": — legendarną, pobudzającą kościoła, dramat — znaną nie znaną bliżej wyobraźnię, znaną książek (wojna angażującą, z p r z e k a z ó w u s t n y c h , lekcji rzeźbiona Męki Pańskiej, Kopernik, z autopsji, i nio przekazywaną przoz ludzi młodych, Kolbe), jako żywa pamięć, utrwa­ wyrażę — sprawą (wojna, okupacja) czy innym warstwom społeczeństwa (scenki f o l k l o r y s t y c z n e , p r z e k a z y w t y p i e „ t a k b y ł o dawniej"). 3 — tematyka rzeźbie. s c e n y z ż y c i a , historyczna Nio znaczy — to, o b s e r w a c j i . novum, że nie dawniej P o d o b n i e jak występujące rie posługiwano w dawnoj się nigdy o b s e r w a c j ą ś w i a t a o t a c z a j ą c e g o , n i o p r z y g l ą d a n o w l a s n o j twarzy czy d ł o n i . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k w s t o p n i u n i e w i o l k i m , głównie h i s t o r y c z n a . 12 l a t n a s t ą p i ł a , ż e s i ę t a k tematyki, (a Korczak). lenie f a k t ó w , k t ó r e p o w i n n y b y ć z n a n o m ł o d s z e m u pokoleniu która „Wojsko -— d a l e k ą , Biblii (Lurka). religijna, Odnoszę jest podział stary własno p l a c u m o t y w o m ś w i e c k i m ( m . i n . za s p r a w ą l i c z n y c h żyoio ikono­ jost l e k t u r a Chojęta) takich jak np. „ K o p e r n i k w rzeźbie ludowej", ich grupą intarprotsoji nio znał ani Sobota, ani A d a m s k i , ani Zdarza się też, ż e ź r ó d ł e m legend tematów zaangażowaniem dr przykucniętego Swobodzie tradycyjnych z Kolbe, przedstawiane są sceny z lat w o j n y roz­ Stanisława szatana, a u L u r k i C h r y s t u s niosie s w ó j k r z y ż w s p ó l n i e z postaci na swo­ o. Włocławek. W ciągu minio­ instytucjonalizacja konkursów. Zwłaszcza dwa w rzeźbie o charakterze rzemieślniczym, sprawnej, realistycznej. O b e c n i e o b s e r w a c j a jost w a ż n y m ź r ó d ł o m p o z n a n i a , a osiągnięcie podobioństwa sprawdzianem i „obiektywnym" dowodom swej z nich, zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u - sprawności. S t o s u n k o w o c z ę s t o w ł a s n a t w a r z b y w a w z o r e m dla Kopornikowski rzeźbionych twarzy, i i na Wielkich 5 ciekawe interpretacje . metaforyce, w uroczej Polaków Ciekawo w naiwności —•- p r z y n i o s ł y skojarzeniu, rozwiązań (por. w liczne plakatowej i l . 51—59). Oczywiście sporo prac n a d o s ł a n y c h na k o n k u r s o p a r t y e ł i b y ł o powierzchownoj interpretacji lub wręcz stanowiło kopię znanych ujęć czy zdjęć. Po prostu „ p o s t a c i o " niezbyt wiele m ó w i ł y r o w i , nic więo dziwnego, że najciekawiej p o m y ś l a n e b y ł y na auto­ rzeźby p r z e d s t a w i a j ą c e osoby, k t ó r y c h działalność p o b u d z a ł a w y o b r a ź n i ę 222 lustro — lokcją a n a t o m i i ) T r u d n o —• boz b a d a ń n a t e n t e m a t —• p o w i e d z i o ć , n a i l e ś w i a d o m e j o s t p o s ł u g i ­ wanie różnie. się wzorcom Typ własnego własnej twarzy oblicza, i sądzę, pewnych że cech bywa z tym anatomicznych w y s t ę p u j ą e y o h w r o d z i n i e m o ż e n i e ś w i a d o m i e n a w e t w p ł y w a ć na kształtowanie proporcji dycznie w y s t ę p u j ą c identyfikacji. w b y ć po rzeźbie ( i l . 3 6 — 5 0 ) , m o ż e t o ż spora­ prostu przejawem żartobliwej auto- �Obserwacja z ż y c i a z b l i ż a r z e ź b ę d o k o n w e n c j i występuje też najczęściej moja praca na roli, kobieta rzeźby, tego nagrodami na k o n k u r s ó w , ile t a r g ó w , festiwali, cepeliad. N a d m i a r nieuchronnie jak itp. Obserwacja i chęć dosłow- rzeczy widzianej która realistycznej, rodzaju, wzorowała jest się na do p r o d u k o w a n i a zbliża przy modeli, rzeźbę braku np. ludową dó świadomości baby z całego zjawiska, do obniżania jego do preferowania ż y w e j sztuki, do realizacji postaw t w ó r c z y c h rzeźbie, amatorskiej taka komercjalizacji innej formę. — do tych rangi artystyczną Sytuacja wiedzie 6 k o n k u r s a c h . N i o jest też o b o j ę t n e , ile jest zaprzeczeniem na r z o o z y w i s t o ś c i s p r e p a r o w a n e j , p r z e t w o r z o n e j n a i wiedzie n i e r a z I tematach wiejska nego o d d a n i a r z e c z y w i s t e j zasad d a w n e j przy artystycznej maselnicą, orki — końmi czy i poziomu. do Trzeba sprzyjania też stylizacji, wiedzieć do do czego się umasowienia dąży, malowniczymi kramami, niby-chatami i — pamiątkarstwa w s t y l u l u d o w y m , p o k a z y w a n e g o w nieco operetkowej z czy stylizacji, poprzebieranymi twórcami. czy t r a k t o r e m . 4 — I p t a k i . Rzadko kiedy zwierzęta. Właśnie nie te m a ł e , d e k o r a c y j n e , t a n i e , w y r a b i a n e m a s o w o w i rzemiosła z a b a w k a r s k i e g o , a l e monumentalne gawrony ptaki Kudły, — r z e ź b y . bociany ośrodkach Wspaniało, Piłata, a obecnie barwne, e g z o t y c z n e w s w e j o r n a m e n t y c e m a l a r s k i e j p t a k i sława Marcisza, monumentalno sowy i ptaszyska Rozwój p t a k i , Stani­ Krystyny rzeźby ludowoj o d p o w i e d z i a l n y c h za stwa Kultury wytworzył i to Sztuki wokół jest instytucji, i sztuki w dużym stopniu przede wszystkim „Cepelii". ludowej, Zasługą a klimatu, zwłaszcza zasługą Minister­ jaki się przekonania o artystycznej randze ludowej rzeźby. R a n g ę tę trzeba u t r z y m a ć . Ola dobra rzeźby — i naszej n a r o d o w e j kultury. Adamczyk. Ciekawe, c z y p t a k , g o t ó w u l e c i e ć w k a ż d e j c h w i l i , t a j e m n i c z y i niezależny nie s y m b o l i z u j e t ę s k n o t u k r y t y c h w ozy w y b ó r j e g o i t y l k o j e g o ( a n i e p s a , ] wielu r z e ź b i a r z y w i ą ż e się t y l k o podświadomości, k o n i a czy k r o w y ) z tradycją, tylko z zabawką? Może ł a t w i e j p o z w o l i ć s o b i e n a o s o b i s t y w y r a z r z e ź b i a r s k i w p t a k u , niż w p o s t a c i c z ł o w i e k a ? Tadeusz S z k o d z i ń s k i , d ą ż ą c do ralistycznej k o n w e n c j i postaciach, osobowy, słaby w rzeźbiarsko •fantastyoznych ptakach — staje w się nieciekawy dziwnych, wręcz w natu- nich, bez­ karykaturalno - frapujący, PRZYPISY przez wolny od 1 Łukowski ośrodek rzeźby ludowej, wystawa maj 1976. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, Warszawa 1976. ( K a t a l o g z a w i e r a b a r d z o d u ż o w i a d o m o ś c i z a r ó w n o o o ś r o d ­ k u , j a k i r z e ź b i a r z a c h . O p r a c o w a ł a go w z o r o w o a u t o r k a scena­ riusza w y s t a w y H a l i n a O l ę d z k a ) . 2 A n t o n i K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „Pol. L u d . " , R . X X I X , 1 9 7 5 , n r 1—2, s. 9 5 — 1 0 5 . L i c z b a r z e ź b i ą c y c h jest znacznie w y ż s z a od liczby s t a ł y c h d o s t a w c ó w do „ C e p e l i i " . O p i e r a j ą c się n a r ó ż n y c h k a t a l o g a c h w y s t a w , m a t e r i a ł a c h k o n k u r s o w y c h i rejestrach t w ó r c ó w ludo­ w y c h i dokumentacji I n s t y t u t u Sztuki P A N , sądzę, że rzeźbiaSzt. 3 konwencji, Sądzę, jaką która że tematykę 0, Maksymilian w go ogranicza dzisiejszej się Kolbe jej i sytuaoji narzuca, której nia rzeźby jakie umie sprostać. nieobojętne rozwiązania jest, preferuje z K o n k u r s u „ W i e l c y Polacy...": il.58. J ó z e f C h e ł m o w s k i , B r u s y w o j . bydgoskie. s ł a w A d a m i a k , S i e d l i s k a , g m . R y b c z e w i c e , w o j . l u b e l s k i e . W y s . 34 c m . Wys. 40 c m ; ił.59. Bole­ 223 �I I . 6 0 . J ó z e f J a n a s , D ę b n o k / C z o r s z t y n a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Chrystus w świątyni, w y m . 3 8 , 5 x 5 4 c m . 1953 r . I I . 6 1 . A n d r z e j B i e r n a c i k , Z a k o p a n e . Św. Krzysztof, w y m . 8 5 x 3 2 c m . 1970 r . rzy p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a „ l u d o w y c h " b y ł o w c i ą g u ostat­ n i e g o t r z y d z i e s t o l e c i a oo n a j m n i e j 600—700, natomiast, jak w y n i k a z r e j e s t r u „ C e p e l i i " , w s p ó ł p r a c u j e o n a o b e c n i e ze 160 osobami. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R . X V I I I , 1964, n r 1. Zasługa to ogromna Aleksandra Błachowskiego, dyrektora M u z e u m oraz i n i c j a t o r a i o r g a n i z a t o r a t y c h k o n k u r s ó w . O w y n i ­ k a c h o b u k o n k u r s ó w pisze we w s t ę p a c h do k a t a l o g ó w Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1973 o r a z Wielcy Polacy, 4 5 ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1975. W k a t a l o g u tym z a m i e s z c z o n a j e s t r ó w n i e ż d o ś ć p e ł n a b i b l i o g r a f i a p o l s k i e j rzeźby. T e m a t t e n r o z w i j a m s z e r z e j , z w i ę k s z ą o s t r o ś c i ą pole­ m i c z n ą , w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m w 1 9 7 5 r . d o B i u l e t y n u Stowa­ r z y s z e n i a T w ó r c ó w L u d o w y c h . O n i e b e z p i e c z e ń s t w i e nadmiaru k o n k u r s ó w m ó w i ł r ó w n i e ż A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i w referacie w y g ł o s z o n y m n a s e m i n a r i u m „ R o l a s z t u k i w e d u k a c j i kultu­ r a l n e j d z i e c i i m ł o d z i e ż y " ( o p u b l i k o w a n e n a p o w i e l a c z u w zesta­ w i e m a t e r i a ł ó w n a s o m i n a r i u m , w y d a n y m w 1975 r. przez Pań­ stwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie). 6 O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z e u m w S t a s z o w i e — i l . 1 ; M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o w K i e l c a c h — i l . 2 ; L . Z i m m e r e r a — i l . 7, 1 2 , 13, 2 2 , 2 3 ; P M E w W a r s z a w i e — i l . 8 — 1 1 ; M u z e u m w B i a ł y m s t o k u — i l . 1 4 ; B . N a w r o c k i e g o — i l . 1 6 ; M u z e u m Diecez­ jalnego w T a r n o w i e — i l . 17; M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T o r u n i u — i l . 5 1 — 5 9 Fot.: J . Chodyna — il. 22; S. Deptuszewski — II. 28, 60; E . Kozlowska-Tomezyk — il. 15; .T. Milka — il. 13; B . Nawrocki — il. 16; J . Sobolewski — il. 23; B. Se­ wilski — il. 47; J . Świderski — il. 1—12, 14, 18—21. 24—27. 29—46. 48—59. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d25b617a80a98464a123d5147af8cdc0.pdf a7571ecd64469aca681ca55ce36c035b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2725 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2536 Title A name given to the resource Prof. dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 września 1998 - Pożegnanie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.216-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prof, dr hab. Roman Reinfuss 27 maja 1910-26 w r z e ś n i a 1998 Pożegnanie Wystąpienie Wicedyrektora Instytutu Sztuki PAN, prof. dr. hab. Lecha Sokoła Przypadł mi w udziale smutny zaszczyt ostatniego poże­ gnania Profesora Romana Reinfussa w imieniu Dyrekcji i Pracowników Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, w tym zwłaszcza w imieniu tych, którzy z Nim szczególnie blisko współpracowali. Profesor Reinfuss pracował w Instytucie Sztuki od chwili jego powstania aż do momentu odejścia na emeryturę w roku 1980. Swoją ogromną pracą i talentem poważnie wzbogacił dorobek Instytutu. Był redaktorem naczelnym „Polskiej Sztu­ ki Ludowej" w latach 1948-52, kierował zespołem wykonują­ cym unikalną i bezcenną pracę dokumentacyjną i badawczą, był także długoletnim członkiem Rady Naukowej Instytutu, duszą i inicjatorem wielu poważnych zamierzeń naukowych. Jego droga życiowa była drogą pracy i pos'wiecenia dla ra­ towania, dokumentowania i badania kultury i sztuki ludowej i Jego zasług w tej mierze nie da się przecenić. Do odkrycia i ukształtowania zainteresowań naukowych Profesor Reinfuss dochodził stopniowo. Urodzony w Przeworsku 27 maja 1910 roku z ojca Franciszka, z zawodu prawnika, i matki Zofii z Mnerków, do szkół uczęszczał w Tarnowie. Pierwszą jego młodzieńczą pasją była chemia. Po zdaniu matury w 1931 ro­ ku, Profesor Reinfuss podjął studia prawnicze w Uniwersyte­ cie Jagiellońskim i w 1935 roku uzyskał tytuł magistra praw. Ale już na pierwszym roku studiów prawniczych nawiązał kontakt z Muzeum Etnograficznym dzieląc się z nim wynika­ mi amatorskich badań etnograficznych prowadzonych do­ rywczo w okolicach Gorlic. W rok później zaczął słuchać wykładów prof. Kazimierza Moszyńskiego z zakresu etno­ grafii Słowian i brał udział w pracach seminaryjnych. W la­ tach 1932-35 jego zainteresowania etnograficzne ostatecznie się krystalizują. Rzuca rozpoczętą w roku 1936 aplikaturę no­ tarialną w Gorlicach, we wrześniu tegoż roku podejmuje pra­ cę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie i kontynuuje stu­ dia u prof. Kazimierza Dobrowolskiego jako jego asystent. Począwszy od roku 1931 ogłasza prace etnograficzne o coraz bardziej naukowym charakterze, prezentuje swoje badania także na zjeździe naukowym w 1938 roku. W czasie okupacji niemieckiej na polecenie profesora Bo­ browskiego i profesora Feliksa Kopery opiekuje się zbiorami Muzeum. Według świadectwa przytoczonego przez profesora Moszyńskiego, zasługi Profesora Reinfussa w ratowaniu zbiorów były „wybitne", a jego przedsięwzięcia „narażały go poważnie wobec władz okupacyjnych". Po wyzwoleniu Profesor Reinfuss kończy studia etnogra­ ficzne, uzyskuje magisterium z etnografii w roku 1945, dok­ torat w roku następnym, habilituje się na podstawie pracy Polskie druki ludowe na płótnie, profesorem nadzwyczajnym zostaje w roku 1955, a profesorem zwyczajnym w 1971. 216 Profesor Reinfuss jest autorem kilkuset prac naukowych odznaczających się dokumentacyjną solidnością, naukową precyzją i odkrywczością. Spośród Jego najważniejszych książek wymienić trzeba Garncarstwo ludowe (1955), Sztukę ludową w Polsce (1960), Malarstwo ludowe (1962), Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (1983). Jak sam to określał, Jego zainteresowania naukowe szły w dwóch kierunkach, obejmując całokształt kultury ludowej mieszkańców Karpat i jej związków z krajami bałkańskimi oraz problematykę ludowej sztuki plastycznej w Polsce i w krajach sąsiadujących. Prowadził systematyczną doku­ mentację sztuki ludowej na terenie całego kraju. Kierowany przez niego zespół stworzył w Instytucie Sztuki unikalne ar­ chiwum obejmujące kilkadziesiąt tysięcy pozycji i kilka­ dziesiąt tysięcy fotografii. Jego pasje naukowe to zajęcia te­ renowca i wykładowcy. Także pasja ratowania, zapisywania, dokumentowania ginącej sztuki ludowej i kultury ludowej. Według opinii jednego z profesjonalistów, Profesor Reinfuss zrobił dla kultury ludowej równie wiele jak Kolberg dla fol­ kloru. A przecież nie wyczerpuje to jego wielostronnej i nie­ strudzonej działalności. Profesor Reinfuss budował także podwaliny powojennej etnografii: w Uniwersytecie Wro­ cławskim w latach 1946—49, w Uniwersytecie Marii CurieSkłodowskiej w Lublinie w okresie 1957-67, w Instytucie Badań Sztuki Ludowej od roku 1947, a następnie Państwo­ wym Instytucie Sztuki i Instytucie Sztuki PAN-u aż do roku 1980. Wykładał etnografię i sztukę ludową w Krakowskiej Wyższej Szkole Nauk Społecznych (1945-48), w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1948-63), w Uniwersytecie Ja­ giellońskim (1951-80). Po przejściu na emeryturę nie za­ przestał działalności naukowej, udzielał konsultacji, opieko­ wał się bogatymi i różnorodnymi zbiorami zgromadzonymi w Jego mieszkaniu. Przez wiele lat działał w Polskim Towarzystwie Ludo­ znawczym, zajmował się popularyzacją wiedzy etnograficz­ nej i - o czym nie wolno zapomnieć - zasiadał w niezliczo­ nych komitetach i zespołach oceniających, a Jego celem było ratowanie autentyzmu i obrona szlachetności sztuki ludowej w jej najróżniejszych przejawach. W uznaniu zasług otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1954) i Krzyż Oficerski tegoż Orderu (1970). W dziejach ukochanej dyscypliny naukowej, w dziejach kultury polskiej pozostanie jako postać wybitna i znacząca. Nie zapomną o Nim ludzie, których ukształtował, którym za­ szczepił umiłowanie do rzetelnej pracy naukowej, których ba­ dania zainspirował bądź wspomógł. Zaświadczy o Nim także Jego dzieło. Cześć Jego pamięci! �Nasz Profesor 26 września 1998 r. zmarł prof, dr Roman Reinfuss. Miał 88 lat. Był postacią znaną, cenioną i lubianą w wielu środo­ wiskach. Mimo niesprzyjającej aury żegnały go setki ludzi, a w pogrzebowym kondukcie zauważyć można było górali pod­ halańskich, krakowiaków i Łemków w tradycyjnych strojach. Wielokrotnie przedstawiono naukową sylwetkę Profeso­ ra', omawiano rzeczowo i krytycznie jego wielokierunkowy dorobek, osiągnięcia organizacyjne, dydaktyczne, redakcyj­ ne, muzealne (zwłaszcza odnośnie skansenów) i popularyza­ cyjne, działalność dla ochrony sztuki ludowej i folkloru. Te­ raz warto wspomnieć jego charakterystyczne, a mniej znane cechy osobiste, a przede wszystkim sposób pracy. Nieodpar­ cie nasuwa się określenie tytan pracy, choć wyeksploatowa­ ne, ale naprawdę do Niego przystaje. Stawiał bardzo wysokie wymagania sobie samemu, pracował nader intensywnie praktycznie - bez przerwy. Ograniczał kontakty towarzyskie, odsuwał rozrywki, z rzadka tylko wyrywał się w Beskidy, pieszo lub na nartach. Dopiero w ostatnim okresie dzielił czas na pisanie i uprawianie ogrodu, pielęgnowanie owocowych drzew, zabawy z wnukami, które kochał nad wyraz. Traktując swą pracę jako służbę nauce, podporządkowywał jej życie swoje, a także swoich najbliższych. Nie do pojęcia wydaje się w jego biogramie okres paru lat po zakończeniu wojny. W r. 1945 powrócił na stanowisko kustosza w krakowskim Muezum Etnograficznym (gdzie pracował do 1951 r.) i zakończył swoje etnograficzne studia magisterium. W następnym roku napisał i obronił pracę dok­ torską. Wtedy też zorganizował i przez dwa następne lata pr, wadził Zakład Etnologiczny na Uniwersytecie Wrocław­ skim, co wiązało się z uciążliwymi dojazdami przepełniony­ mi pociągami do zrujnowanego i rozszabrowywanego je­ szcze miasta. Oprócz zajęć dydaktycznych podjął tam wów­ czas, mając jednego asystenta do pomocy, prace w trzech kie­ runkach, a mianowicie badania terenowe nad ludnością osie­ dlaną na wsi dolnośląskiej, sprawdzanie stanu tamtejszych muzeów i ich zawartości pod kątem zbiorów kultury ludowej oraz dokumentację zabytkowego budownictwa drewnianego. Wykładał też w Krakowie, w Wyższej Szkole Nauk Społecz­ nych (1946-48). W tym samym 1946 r. powierzono doktorowi Reinfussowi kierownictwo Sekcji Zdobnictwa w nowopowstałym Pań­ stwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej. Już pod koniec tegoż roku zaczął z tego tytułu intensywne badania terenowe nad ludowym meblarstwem Krakowskiego i przyległej góral­ szczyzny, a w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" 1948 publikował wstępne wyniki tych prac. Wkrótce zakres badań sekcji poszerzył się o budownictwo, a po wcieleniu PIBSL do Państwowego Instytutu Sztuki (1949) objął wszyst­ kie dziedziny ludowej sztuki plastycznej. Roman Reinfuss precyzyjnie opracował i skalkulował dalekosiężny program badawczy swojej placówki. Zdając sobie sprawę z tempa przemian ówczesnej wsi i - co się z tym wiąże - kultury ludo­ wej, postanowił działać szybko, dużymi zespołami terenow­ ców równocześnie w wielu regionach kraju. Tą drogą podsta­ wowa dokumentacja opisowa, rysunkowa i fotograficzna na obszarze całego kraju miała powstać w ciągu kilku lat. Rów­ nolegle, nie zaniedbując badań monograficznych postulował poszerzoną penetrację źródeł historycznych, a nawet wykopa­ liska archeologiczne w poszukiwaniu korzeni sztuki ludowej. Wszystkie fotografie: Jan Świderski 217 �Wizja ta została zweryfikowana przez rzeczywistość. Bra­ kowało odpowiednio przygotowanej kadry badaczy, środków transportu, a przede wszystkim niezbędnych na tak wielkie przedsięwzięcie funduszy, trzeba było ograniczać zamierze­ nia, do jednego obozu i kilku penetracji rocznie. Badania wy­ kopaliskowe prowadzono tylko w dwóch miejscach. Wcze­ śnie, bo już w r. 1963 zabrakło pieniędzy na zorganizowanie kolejnego XIII obozu naukowo-badawczego, stale zmniejsza­ ła się pula prac zleconych dla uczestników krótszych penetra­ cji terenowych, zwanych wśród nas objazdami. Profesor osobiście prowadził wszystkie obozy i większość objazdów. Zwłaszcza przy tych okazjach mieliśmy możność obserwować jego ogromne zaangażowanie i wysiłek. Podczas obozów wyjeżdżał w teren z zespołem i przepisywał swoje wywiady. Odbierał opracowane przez uczestników materiały, skrupulatnie przeglądając każdy rysunek. Potem, zarywając noce, planował trasy, czytał wywiady. Omawiał je potem z autorami, wypominając niedopatrzenia i błędy, czasem od­ syłał do powtórzenia rozmowy czy rysunku. Rygory, jakie narzucał sobie, rozciągał na pracowników, stałych i doangażowanych. Dzień terenowy kończył się nieraz przy świetle księżyca, a opracowanie materiałów, które należało oddawać na bieżąco, przeciągało się do późnej nocy. Profesor prowadził badania terenowe o każdej porze roku, w każdych warunkach. Zdarzało się podczas objazdów, że przesypiał noc w szoferce samochodu, gdy brakło miejsc noclegowych dla wszystkich uczestników wyprawy, albo na obłym wieku kufra, z głową wspartą na maszynie do szycia. Wystarczyła mu nieraz na cały dzień kromka chleba z topio­ nym serkiem i kubek herbaty. Podstawowa inwentaryzacja terenowa, prowadzona wła­ snymi siłami placówki, z niedostateczną ilością pracowni­ ków doangażowanych, rozciągnęła się na kilka dziesięciole­ ci, i z chwilą przejścia Profesora na emeryturę (po 34 latach kierownictwa) została zrealizowana mniej więcej w 75%. On jednak, nie czekając na zakończenie tej akcji, systematycz­ nie opracowywał kolejne gałęzie ludowej sztuki w postaci cząstkowych bądź całościowych monografii. Przygotowywał je żmudnie. Poza kwerendą literatury przedmiotu i rozpisy­ waniem na tysiące fiszek materiałów zgromadzonych w ar­ chiwum pracowni starał się zawsze zgłębić technologiczną stronę tematu. Pracując nad rzemiosłami artystycznymi stu­ diował podręczniki zawodowe, materiałoznawstwo, dysku­ tował z rzemieślnikami i pilnie podglądał ich działania. Wskutek tego mógłby z powodzeniem uzyskać tytuł mistrza w rzemieśle stolarskim, kowalskim i paru innych. Notabene próbował też swych sił i możliwości w rzeźbie i w malar­ stwie na szkle, osiągając, zwłaszcza w drugiej dziedzinie, in­ teresujące rezultaty. Bibliografia prac Romana Reinfussa, zestawiona z okazji jubileuszu jego 70-lecia urodzin i 50-lecia pracy naukowej, obejmowała 268 pozycji , w tym 11 książek, ponad 100 arty­ kułów naukowych, ponad 60 recenzji z publikacji i wystaw, wiele artykułów popularno-naukowych. Poproszony przed kilku miesiącami o ustawienie swego dorobku w hierarchii ważności, najwyżej ocenił Polskie druki ludowe na płótnie (1953), potem kolejno Meblarstwo ludowe w Polsce (1977) i Ludowe kowalstwo artystyczne (1980). Na emeryturze Profesor nie zmniejszył tempa pracy. Jego bibliografia powiększyła się o ponad 120 nowych pozycji. Ukazały się dwie jego nowe książki, Ludowa rzeźba kamien­ na w Polsce (1989), monografia dziedziny dotychczas niemal omijanej w badaniach i opracowaniach oraz Śladami Łem­ 2 218 ków. W tej drugiej zawarł, w popularnym ujęciu, swoje do­ świadczenia i przemyślenia ze studiów nad kulturą Łemkowszczyzny. Problem tej grupy nurtował bowiem Profesora od zarania jego etnograficznych zainteresowań i stał się swoistą klamrą jego naukowego dorobku. Pierwsze jego artykuły właśnie Łemków dotyczyły, a w roku bieżącym, staraniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, wznowiona zo­ stała jako samodzielna pozycja, wzbogacona obszernym ze­ stawem zdjęć o historycznym znaczeniu, Jego praca doktor­ ska Łemkowie jako grupa etnograficzna. We wstępie stwier­ dził: „Jeżeli następne wydanie pracy naukowej ukazuje się pół wieku po jej pierwszym wydaniu, a autor jeszcze żyje, obowiązkiem jego jest ustosunkowanie się do niej i spojrzeć na nią w świetle jego obecnych poglądów" i dalej zwięźle skorygował swoje wcześniejsze ustalenia, zaznaczając na końcu iż, mimo upływu lat i wielu dalszych badań „...stan wiedzy o tradycyjnej kulturze ludności łemkowskiej nadal pozostawia wiele do życzenia". Cechował Profesora silny lecz niełatwy charakter i ego­ centryzm jedynaka. Bezwzględnie podporządkowywał wszy­ stko planom swoim i swojej placówki, z którą właściwie się utożsamiał. Przez niespełna pół wieku lokal pracowni mieścił się w środku jego własnego mieszkania. Zaczęło się wpraw­ dzie od archiwistki na połowie etatu, biurka, szafy na mate­ riały, ale z czasem wzrastała liczba pracowników (do 5-6 osób), wzbogacało się archiwum, z którego korzystało do 200 osób rocznie. To swoiste współistnienie nie zapewniało ani rodzinie Profesora, ani pracownikom nawet minimum kom­ fortu, ale dla niego najważniejsza była możliwość wglądu w archiwum, kiedy tylko potrzebował, w każdej chwili dnia, czy nocy. Dlatego nie dopuszczał możliwości starania się 0 odrębny lokal dla placówki, dopóki nią kierował. Później nie było na to szansy. Odsunął się wtedy dyskretnie od na­ szych spraw, ale zachęcony zawsze chętnie pomagał, dysku­ tował z nami plany, recenzował nasze teksty. Nas, pracowni­ ków, traktował dosyć specyficznie, trochę jak feudal chłopów pańszczyźnianych, trochę jak własne dzieci. Miałyśmy wiele okazji oglądania go innym niż wszyscy, nierzadko w sytua­ cjach bardzo prywatnych. Często zaskakiwał nas swymi reak­ cjami, na sprawy błahe reagując wybuchami gniewu, czasem niemal furii, a problemy trudne, zaskakujące rozwiązywał z ogromnym spokojem i rozwagą. Z obawą zawiadomiłyśmy Go o zamiarze likwidacji naszej pracowni, ale wiadomość tę przyjął mężnie. O swoich uniesieniach natychmiast prawie zapominał, wtedy można było porozmawiać o wszystkim, pożartować. Byliśmy bardzo zżyci, zaprzyjaźnieni. Miał ogromne poczucie humoru, pisał dla nas żartobliwe wierszy­ ki i przyśpiewki okolicznościowe, potrafił bawić się i śmiać z siebie samego, zwłaszcza, gdy oglądał swą postać w krzy­ wym zwierciadle obozowego kabaretu czy teatrzyku kukieł­ kowego. Gdy ciężko, terminalnie zachorowała Jego Żona, opieko­ wał się nią jak najtroskliwszy, całodobowy pielęgniarz. Był tym bardzo przygnębiony i zmęczony, zasypiał niemal na sto­ jąco. Wiązał sobie w tych czasach koniec sznurka dokoła dło­ ni, drugi pociągała Pani Zofia, gdy potrzebowała pilnie po­ mocy. Chyba wtedy wymarzył sobie rodzaj własnej śmierci 1 nań zasłużył. Zmarł tak jak chciał, nagle, w samotności, w ulubionym ogródku na wsi, w pełnym słońcu babiego lata. Dzień wcześniej w Krakowie, na sesji naukowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z okazji 100-lecia jego kra­ kowskiego oddziału przyjął podziękowania i kwiaty za wkład w prace Towarzystwa, którego był honorowym członkiem. �Spotkał się wtedy z wieloma przyjaciółmi, znajomymi, współpracownikami, dawnymi studentami. Pozostanie w ich pamięci wizerunek starszego pana (bynajmniej nie starca), godnego i zadbanego, pogodnie uśmiechniętego. Dla nas, wieloletnich i najbliższych współpracowników wraz z rozwiązaniem naszej miniaturowej pod koniec pla­ cówki i - w rok później - odejściem Profesora skończyła się jakaś epoka, a w każdym razie bardzo ważny okres naszego życia. Ewa Fryś-Pietraszkowa z Marią Czarnecką, Alicją Małeta i Wandą Drabik PRZYPISY ' Aleksander Jackowski. Roman Reinfuss i sztuka ludowa, ..Polska Sztuka Ludowa" X X X I V . 1980. nr 3^1, s. 131-136: Jerzy Czajkowski. Roman Rejnfuss (w 70. rocznicę urodzin i 50. rocznicę pracy naukowej). „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980, s. 9-16; Aleksander Blachowski. Roman Reinfuss (w) Oskary Kolberga, pr. zbiór, pod red. M . Pokropka. Warszawa 1997. s. 202-203: Ewa Fryś-Pietraszkowa. Zum HO. Ge- burstag von Dr. Roman Reinfuss, „Ethnologia Slovaca et Slavica" l . X X I V - X X V . 1992-1993, s. 337-39; i in. : Zofia Cieśla-Reinfussowa, Bibliografia prac Romana Reinfussa. „Lud" LXIV, 1980. s. 53-66; to samo (uzupełnienie o jedną pozycje.) „Acta Scansenologica" t. 1. Sanok 1980. s. 17-28 Z głębokim żalem żegnamy profesora Romana Reinfussa, redaktora naszego pi­ sma w latach 1949-50, wieloletniego członka Kolegium Redakcyjnego, znakomi­ tego etnografa, znawcę sztuki ludowej i przyjaciela twórców ludowych. „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa": Aleksander Jackowski Zbigniew Benedyktowicz Sławomir Sikora 219 �